વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 2378 903881 899600 2026-08-17T02:51:55Z InternetArchiveBot 63183 Add 3 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903881 wikitext text/x-wiki {{ઉમદા લેખ}} {{Infobox state | name = સિક્કિમ | native_name = सिक्किम | type = [[રાજ્ય]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Kangch-Goechala.jpg | photo2a = Cherry Resort inside Temi Tea Garden, Namchi, Sikkim.jpg | photo2b = Gurudongmar.Lake.jpg | photo3a = Vikramjit-Kakati-Rumtek.jpg | spacing = 2 | position = centre | size = 230 | border = 0 | color = white | foot_montage = }} | image_caption = (સમઘડી દિશામાં ઉપરથી) [[કંચનજંઘા]]; ગુરુદોંગમાર તળાવ; [[રુમટેક બૌદ્ધ મઠ]]; તેમી ચા બગીચો | image_alt = | image_caption = | image_flag = | image_seal = Seal of Sikkim color.png | image_map = India Sikkim locator map.svg | map_alt = | map_caption = [[ભારત]]માં સિક્કિમનું સ્થાન (લાલ રંગમાં) | image_map1 = Sikkimpolitical.png | map_caption1 = સિક્કિમનો નકશો | coor_pinpoint = ગંગટોક | coordinates = {{coord|27.33|88.62|region:NE-SK_type:adm1st|display=inline}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = [[ભારત]] | established_title = ભારતસંઘમાં જોડાણ {{ref|cap|†}} | established_date = ૧૬ મે ૧૯૭૫ | parts_type = [[જિલ્લો|જિલ્લાઓ]] | parts_style = para | p1 = [[ઢાંચો:સિક્કિમના જિલ્લાઓ|૪]] | seat_type = રાજધાની | seat = [[ગંગટોક]] | seat1_type = મોટું શહેર | seat1 = ગંગટોક | government_footnotes = | leader_title = [[સિક્કિમના રાજ્યપાલો|રાજ્યપાલ]] | leader_name = ગંગા પ્રસાદ | leader_title1 = [[સિક્કિમના મુખ્યમંત્રીઓની સૂચિ|મુખ્યમંત્રી]] | leader_name1 = પ્રેમ સિંગ તમાંગ (SKM) | leader_title2 = ધારાસભા | leader_name2 = એકગૃહી, (૩૨ બેઠકો) | leader_title3 = સંસદિય મતક્ષેત્ર | leader_name3 = [[રાજ્ય સભા]] ૧ <br /> [[લોક સભા]] ૧ | leader_title4 = ઉચ્ચ ન્યાયાલય | leader_name4 = સિક્કિમ ઉચ્ચ ન્યાયાલય | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 7096 | area_note = | area_rank = ૨૭મો | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name=Cens2011Up/> | population_total = 610577 | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_rank = ૨૮મો | population_density_km2 = | population_note = | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૦૫:૩૦ | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-SK]] | blank_name_sec1 = [[માનવ વિકાસ સૂચકાંક|HDI]] | blank_info_sec1 = {{increase}} 0.684 (medium) | blank1_name_sec1 = HDI રેન્ક | blank1_info_sec1 = ૭મો (૨૦૦૫) | blank_name_sec2 = સાક્ષરતા | blank_info_sec2 = ૭૬.૬% (૭મો) | blank1_name_sec2 = અધિકૃત ભાષા | blank1_info_sec2 = [[નેપાળી ભાષા|નેપાળી]] (lingua franca) <br /> [[અંગ્રેજી]] <br /> સિક્કિમીઝ, અને લેપ્ચા (૧૯૭૭ થી) <br /> લિંબુ (૧૯૮૧ થી) <br /> નેવારી, ગુરુંગ, મગાર, શેરપા, અને તમાંગ (૧૯૯૫ થી) <br /> સુંવાર (૧૯૯૬ થી) | website = [http://www.sikkim.gov.in/ sikkim.gov.in] | footnotes = {{ref|cap|†}} સિક્કિમના ધારાગૃહે રાજાશાહીનો અંત અને ભારતના બંધારણીય ભાગ તરીકે ભળવાનો ઠરાવ કર્યો એટલે ભારતના બંધારણના ૩૬માં સુધારા દ્વારા સિક્કિમ ભારતનું રાજ્ય બન્યું. }} '''સિક્કિમ''' [[ભારત]]નું પૂર્વમાં આવેલું રાજ્ય છે જેની સરહદો [[ચીન]], [[નેપાળ]] તથા [[ભૂતાન]] સાથે જોડાએલી છે, તેનું પાટનગર [[ગંગટોક]] છે. ત્યાંની મુખ્ય ભાષા [[નેપાળી]] છે. સિક્કિમ [[ગોઆ]] પછીનું ભારતનું સૌથી નાનું રાજ્ય છે. અંગુઠા જેવા આકારવાળા આ રાજ્યની પશ્ચિમમાં નેપાળ, ઉત્તર અને પૂર્વમાં તિબેટ, દક્ષિણ-પૂર્વમાં ભૂતાન સરહદથી જોડાયેલુ છે. આ રાજ્યમાં કુલ ૧૧ ભાષાઓને અધિકૃત ભાષા ગણવામાં આવે છે, જેમાં [[નેપાળી ભાષા|નેપાળી]], સિક્કિમી, [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]], લેપ્ચા, તમાંગ, લીમ્બુ, નેવારી, રાઈ, ગુરુન્ગ, મગર, સુંવાર અને [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]નો સમાવેશ થાય છે<ref>Sonam Wangdi (13 October 2009). "Nepali Language in the Eighth Schedule of Constitution". Retrieved 10 March 2010.</ref><ref>Lepcha has been an official language since 1977, Limbu since 1981, Tamang since 1995 and Sunwar since 1996.</ref>. શાળાઓમાં મુખ્યત્વે અંગ્રેજી ભાષામાં શિક્ષણ આપવામાં આવે છે તેમ જ સરકારી પત્ર, દસ્તાવેજ વગેરેમાં પણ અંગ્રેજી ભાષાનો વપરાશ થાય છે. ==નામ વ્યુત્પત્તિ== "સિક્કિમ" નામ વિષે સૌથી વધુ માન્યતા પ્રાપ્ત ધારણા એવી છે કે આ શબ્દ લિંબુ ભાષાના બે શબ્દોમાંથી બન્યો છે. લિંબુ ભાષામાં "સુ" એટલે નવું અને "ખિયિમ" એટલે મહેલ કે આવાસ. આ નામ તે રાજ્યના પ્રથમ રાજા ફુન્તસોગ નામગ્યાલ દ્વારા બંધાવવામાં આવેલા મહેલના સંદર્ભે પડ્યું હોવાનું મનાય છે. તિબેટી ભાષામાં સિક્કિમને "ડેનજોંગ" તરીકે ઓળખાય છે. જેનો અર્થ થાય છે "ડાંગરની ખીણ",<ref name="Bell25">{{cite book | title = Portrait of a Dalai Lama: the life and times of the great thirteenth | last = Bell | first = Charles Alfred | year = ૧૯૮૭ | publisher = Wisdom Publications | location = | isbn = 0-86171-055-X | page = 25 }}</ref>. ભૂતિયા લોકો આને "બેયુલ ડેમઝોંગ" કહે છે, જેનો અર્થ છે "ડાંગરની ગુપ્ત ખીણ"<ref name="sikkimtourismintro" />. સિક્કિમના મૂળ વતની લેપ્ચા લોકો આને "નાયે-માઈ-એલ" કહે છે જેનો અર્થ સ્વર્ગ એવો થાય છે.<ref name="sikkimtourismintro">{{cite web | title = Welcome to Sikkim - General Information | publisher = Sikkim Tourism, Government of Sikkim | url = http://www.sikkimtourism.travel/Webforms/General/Introduction.aspx | access-date = ૧૬ મે ૨૦૦૮ | archive-date = 2009-01-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090120103953/http://sikkimtourism.travel/WebForms/General/Introduction.aspx | url-status = dead }}</ref> હિંદુ પૌરાણિક ગ્રંથોમાં સિક્કિમને "ઈન્દ્રકિલ" તરીકે ઓળખાવાયો છે, જેનો અર્થ ભગવાનનું ઉદ્યાન એવો થાય છે.<ref>{{cite book | title = Encyclopaedia of Indian literature vol. 2 | last = Datta | first = Amaresh | origyear = ૧૯૮૮ | year = ૨૦૦૬ | publisher = Sahitya Akademi | location = | isbn = 81-260-1194-7 | page = 1739 }}</ref> ==ઇતિહાસ== ===સ્થાપના - રાજાશાહી=== સિક્કિમના મૂળ રહેવાસીઓ લેપ્ચા જાતિના હતા. તે સિવાય સિક્કિમના પ્રાચીન ઇતિહાસ વિશે કોઈ વધુ જાણકારી ઉપલબ્ધ નથી.<ref>{{cite web|url=http://sikkim.nic.in/north/html/lepcha.htm|title=Lepchas and their Tradition|publisher=Sikkim.nic.in|access-date= ૬ જુલાઇ ૨૦૧૩}}</ref> સિક્કિમનો સૌથી પ્રાચીન ઉલ્લેખ બૌદ્ધ સંત પદ્મસંભવ (ગુરુ રીન્પોચે)ના ૮મી સદીના લખાણમાં મળે છે. જેમાં તેઓ સિક્કિમમાંથી પસાર થયા હોવાનો ઉલ્લેખ છે.<ref name=SikkimEcclDept>{{cite web|url=http://sikkimeccl.gov.in/History/Legends/GuruRinpoche.aspx|title=History of Guru Rinpoche|publisher=Sikkim Ecclesiastical Affairs Department|access-date= ૯ નવેમ્બર ૨૦૧૩}}</ref> ગુરુ પદ્મસંભવે તે ભૂમિને આશીર્વાદ આપ્યા હતા, ત્યાં [[બૌદ્ધ ધર્મ]] ફેલાવ્યો અને ભવિષ્યવાણી કરી હતી કે અમુક સદીઓ બાદ સિક્કિમમાં રાજાશાહી આવશે. એક પરીકથા અનુસાર ૧૪મી સદીના પૂર્વી તિબેટના ખામ ક્ષેત્રના મિનયાક કુળના રાજકુમાર ખ્યે બમ્સાને દિવ્ય સાક્ષાતકાર થયો, જેમાં તેને દક્ષિણ તરફ પ્રવાસ કરીને ત્યાં સંપત્તિ પ્રાપ્ત કરવાનો આદેશ હતો. ખ્યે બમ્સાની પાંચમી પેઢીના વારસ ફુનત્સોગ નામગ્યાલે ૧૬૪૨માં સિક્કિમ રાજની સ્થાપના કરી અને યુક્સોમના ત્રણ આદરણીય લામાઓ દ્વારા તેમનો રાજ્યાભિષેક કરી તેમને પ્રથમ છોગ્યાલ, પાદરી-રાજા બનાવવામાં આવ્યા.<ref>{{cite book | title = Central Asia | year = ૨૦૦૫ | publisher = Area Study Centre (Central Asia), University of Peshawar. v. 41, no. 2 | pages = 50–53 }}</ref> [[ચિત્ર:Guru rimpoche at samdruptse.jpg|thumb|left|ગુરુ રીન્પોચેની મૂર્તિ, સિક્કિમના પ્રણેતા. આ મૂર્તિ વિશ્વમા કોઈ પણ સંતની સૌથી ઊંચી મૂર્તિ છે. ૩૬ મીટર, ૧૨૦ ફૂટ]] ૧૬૭૦માં ફુનત્સોગ નામગ્યાલ પછી તેમનો પુત્ર તેનસંગ નામગ્યાલ ગાદીએ આવ્યો. તેણે સિક્કિમની રાજધાનીને યુસોમથી રાબ્દેનત્સેમાં ખસેડી. ઈ.સ. ૧૭૦૦માં રાજાની સાવકી બહેન(જેને સિક્કિમની ગાદી ન અપાઈ)ની મદદ વડે ભૂતાને સિક્કિમ પર આક્રમણ કર્યું. તેના દસ વર્ષ પછી તિબેટી સેનાઓએ ભૂતાનીને સિક્કિમથી ખદેડી દીધા અને છોગ્યાલને ફરી ગાદીએ બેસાડ્યા. ૧૭૧૭ અને ૧૭૩૩ની વચમાં પશ્ચિમે આવેલા [[નેપાળ]] અને પૂર્વે આવેલા [[ભૂતાન]] દ્વારા સિક્કિમ પર ઘણાં આક્રમણો થયા. તેવી એક નેપાળી ચડાઈ દરમ્યાન રાજધાની રાબ્દેનત્સેનો ધ્વંસ કરવામાં આવ્યો.<ref>{{cite book | title = Strategic Sikkim | last = Singh | first = O. P. | year = ૧૯૮૫ | publisher = Stosius/Advent Books | location = | isbn = 0-86590-802-8 | page = 42 }}</ref> ૧૭૯૧માં ગોરખા આક્રમણથી સિક્કિમ અને તિબેટથી બચાવવા માટે ચીને સિક્કિમમાં સૈન્ય મોકલ્યું હતું. ગોરખાઓના પરાજય પછી ચીનના ક્વીંગ રાજવંશનું સિક્કિમ પર નિયંત્રણ રહ્યું.<ref>Singh, O. P. p. 43</ref> ===અંગ્રેજ શાસન હેઠળ સિક્કિમ=== [[ચિત્ર:Historical Map of Sikkim in northeastern India.jpg|thumb|right| ૧૮૭૬નો સિક્કિમનો નક્શો જેમાં ઉત્તરીય સિક્કિમનું ચોમ્પો ડોંગ તળાવ દેખાય છે. <ref>{{cite book | url = http://books.google.com/books?id=w6k9pto4BGMC&pg=PR32&lpg=PR32&dq=Chomto+Dong+Lake&source=bl&ots=_wOJLgWrAt&sig=tmlTD9BKz9wdoZccmVFaM1cU3bg&hl=en&ei=XbHVSsniH4atlAf66OmcCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CA0Q6AEwAA#v=onepage&q=Chomto%20Dong%20Lake&f=false | title = ''Narratives of the Mission of George Bogle to Tibet and of the Journey of Thomas Manning to Lhasa'' | year=૧૮૭૬| author = Sir Clements Robert Markham | publisher = Via [[Google Books]] | access-date = ૧૨ જુન ૨૦૧૩}}</ref> જો કે, સમગ્ર ચુંબી અને દાર્જીલીંગને નકશામાં સિક્કિમના ભાગરૂપે દર્શાવાયું નથી.]] ભારતમાં અંગ્રેજોનું રાજ સ્થપાતાંં સિક્કિમે તેના દુશ્મન નેપાળ સામે અંગ્રેજો સાથે મિત્રતા કેળવી. નેપાળે સિક્કિમ પર આક્રમણ કરી તરાઈ સહિતના ક્ષેત્ર પર આધિપત્ય મેળવ્યું. આને કારણે બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ નેપાળ પર આક્રમણ કર્યું અને પરિણામે ૧૮૧૪નું ગોરખા યુદ્ધ થયું.<ref>{{cite book | title = History of Sikkim, 1817–1904: Analysis of British Policy and Activities | last = Jha | first = Pranab Kumar | year = ૧૯૮૫ | publisher = O.P.S. Publishers | location = | page = 11 | asin = B001OQE7EY }}</ref> ૧૮૧૭માં નેપાળ અને સિક્કિમ વચ્ચે સંધિ થઈ અને તે અનુસાર નેપાળે પચાવી પાડેલો સિક્કિમનો પ્રદેશ પાછો આપવો પડ્યો. પરંતુ જ્યારે અંગ્રેજોએ સિક્કિમના મોરાંગ પ્રાંતમાં કરવેરો ઉઘરાવવો શરૂ કર્યો ત્યારે સિક્કિમ અને અંગ્રેજોના સંબંધોમાં કડવાશ ઊભી થઈ. ૧૮૪૯માં સર જોસેફ ડાલ્ટન હૂકર અને ડૉ. આર્થર કેમ્પબેલ નામના બે ડોક્ટરોએ (જેઓ અંગ્રેજ સરકારના અંગ્રેજ-સિક્કિમ સંબંધો વિષેના અધિકારીઓ હતા) સિક્કિમમાં ગુપ્તપણે, અનધિકૃત પ્રવેશ કર્યો.<ref>{{cite journal|last=|first=|date=May 1890|title=Sikkim and Tibet|url=|journal=Blackwood's Edinburgh magazine|publisher=William Blackwood|volume=૧૪૭|page=૬૫૮|pages=|via=}}</ref> સિક્કિમ સરકારે આ બંને ડૉક્ટરોને અટકમાં લીધા. આને કારણે સિક્કિમના અંગ્રેજો સાથેના સંબંધો વધુ વણસ્યા જેને પરિણામે મોરાંગ અને દાર્જીલિંગ જીલ્લાઓને ૧૮૫૩માં બ્રિટિશ ઇન્ડિયામાં ભેળવી દેવામાં આવ્યા. ત્યાર બાદ સિક્કિમનો છોગ્યાલ અંગ્રેજોના નિયંત્રણ હેઠળ માત્ર નામનો જ રાજા રહી ગયો.<ref name="Hist">{{cite web | url = http://sikkim.nic.in/sws/sikk_his.htm | title = History of Sikkim | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬ | date = ૨૯ ઓગસ્ટ ૨૦૦૨ | publisher = Government of Sikkim | archive-date = 2006-10-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061030023958/http://www.himalmag.com/2006/august/special_report_1.htm | url-status = dead }}</ref> ૧૮૯૦માં સિક્કિમ અંગ્રેજરક્ષિત રાજ્ય બની ગયું, અને ત્યાર બાદ બીજા ત્રણ દાયકામાં તેણે થોડી વધુ સ્વાયત્તતાઓ મેળવી.<ref>{{cite book | title = Tibet: Past and Present | last = Bell | first = Charles | publisher = Motilal Banarsidass | isbn = 81-208-1048-1 | pages = 170–174 | year = ૧૯૯૨}}</ref> ===ભારતની સ્વતંત્રતા પછી=== ઇ.સ.૧૯૪૭માં ભારતને સ્વાત્તંત્રતા મળ્યા બાદ સિક્કિમમાં ભારતીય સંઘરાજ્યમાં ન જોડાવું એવો લોકમત આવ્યો. ૧૯૫૦માં સિક્કિમ અને ભારત વચ્ચે સંધિ થઈ, તે અનુસાર સિક્કિમ એ ભારતરક્ષિત રાજ્ય બન્યું અને સિક્કિમની વિદેશ નીતિ, રક્ષણ અને સંદેશવ્યવહાર ભારતને હસ્તક રહ્યો. તે સિવાય સર્વ ક્ષેત્રોમાં, રાજ્યકારભાર સંબંધે સ્વાયત્તતા મળી. ૧૯૫૩ રાજ મંડળ સ્થપાયું જેણે છોગ્યાલના આધિપત્ય હેઠળ સંસદીય સરકારના ગઠનની જોગવાઈ કરી. તે સમયે સિક્કિમ નેશનલ કૉંગ્રેસે નવી ચૂંટણી અને સિક્કિમના રાજકારભારમાં વધુ નેપાળી સહભાગની માંગણી કરી. ૧૯૭૩ના સમયના છોગ્યાલ(રાજા) [[પાલ્દેન થોન્દુપ નામગ્યાલ]] ખૂબ જ અપ્રિય હતા અને તેમના મહેલની બહાર રમખાણો ફાટી નીકળ્યા અને ભારતીય સંરક્ષણની માંગણી કરવામાં આવી. ૧૯૭૫માં સિક્કિમના વડા પ્રધાને ભારતીય સંસદને સિક્કિમને તેના એક રાજ્ય તરીકે ભેળવી દેવાની વિનંતી કરી. તે જ વર્ષના એપ્રિલ માસમાં ભારતીય સેનાએ ગંગટોકનો કબ્જો મેળવ્યો અને છોગ્યાલના મહેલના સૈનિકોને નિઃશસ્ત્ર કરી દીધા. ત્યાર બાદ એક લોકમત લેવામાં આવ્યો, જેમાં ૯૭.૫ ટકા મતદાતાઓએ રાજાશાહીનો અંત કરી અને ભારતીય સંઘ સાથે જોડાવાની તરફેણ કરી. આ સંમેલનને લોકોની ઈચ્છા અને ભારતીય સંઘની સહમતિથી પ્રેરિત જણાવાયું હતું પણ તેની ચડાઈ, જાતિભેદનો ફાયદો ઉપાડવો, જનમતમાં ગોટાળા જેવી અનેક ટીકાઓ કરવામાં આવી.<ref>{{cite book |url=http://books.google.co.uk/books?id=M8ED-CZU6fUC&pg=PA235&f=false#v=onepage&q&f=false |title=Who is a Normative Foreign Policy Actor?: The European Union and Its Global Partners |editor= Nathalie Tocci |publisher=Centre for European Policy Studies |year= ૨૦૦૮ |isbn=978-9290797791 }}</ref> ૧૬ મે,૧૯૭૫ના દિવસે સિક્કિમ ભારતનું ૨૨મું રાજ્ય બન્યું અને રાજાશાહી નાબુદ થઈ.<ref>{{cite web | url = http://sikkim.gov.in/ASP/Miscc/aboutsikkim.htm | title = About Sikkim | publisher = Official website of the Government of Sikkim | access-date = ૧૫ જુન ૨૦૦૯ | archive-date = 2009-05-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090525171423/http://www.sikkim.gov.in/asp/Miscc/aboutsikkim.htm | url-status = dead }}</ref> નવા રાજ્યના ઉમેરણ માટે ભારતીય સંસદ દ્વારા સંવિધાનમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો. સૌ પ્રથમ ૩૫મા સુધારા હેઠળ સિક્કિમને "સંલગ્ન" રાજ્ય તરીકે ખાસ દરજ્જો અપાયો. ત્યાર બાદ ૩૬મા સુધારા હેઠળ સિક્કિમને પૂર્ણ રાજ્યનો દરજ્જો અપાયો અને સિક્કિમનું રાજ સંવિધાનની પ્રથમ સારણીમાં ઉમેરાયું.<ref>{{cite news | url = http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-03-15/india/28130281_1_constitution-amendment-bill-simple-majority-joint-session | title = Constitution has been amended 94 times | publisher = Times of India | date = ૧૫ મે ૨૦૧૦ | access-date = ૧૬ મે ૨૦૧૧ | archive-date = 2011-11-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111121163129/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-03-15/india/28130281_1_constitution-amendment-bill-simple-majority-joint-session | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121163129/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-03-15/india/28130281_1_constitution-amendment-bill-simple-majority-joint-session |date=2011-11-21 }}</ref> ===અર્વાચીન ઇતિહાસ=== ૨૦૦૦ની સાલમાં સત્તરમા કર્મપા ઉરગ્યેન ત્રિનલે દોરજી (જેમને દલાઈ લામાએ માન્યતા આપી અને ચીની સરકારે પણ ટુલ્કુ તરીકે સ્વીકાર્યા) [[તિબેટ]]થી નાસી છૂટ્યા અને તેમણે સિક્કિમની [[રુમટેક બૌદ્ધ મઠ|રુમટેક મઠ]]માં આશ્રય માગ્યો. આ મુદ્દે ચીની અધિકારીઓ અવઢવમાં હતા. જો તેઓ ભારતનો વિરોધ કરે તો તેઓ સિક્કિમને ભારતનું અંગ ગણે છે એમ સાબિત થાય. ચીન સિક્કિમને ભારતશાસિત સ્વતંત્ર રાજ્ય માનતું હતું. છેવટે ૨૦૦૩માં ચીની સરકારે એ શરતે સિક્કિમને ભારતના રાજ્ય તરીકે માન્યતા આપી કે ભારત સરકાર પણ તિબેટને ચીનનો ભાગ ગણે;<ref>{{cite web | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3015840.stm | title = India and China agree over Tibet | publisher = BBC News | date = ૨૪ જુન ૨૦૦૩ | access-date = ૧૯ જુન ૨૦૧૧}}</ref> અલબત્ત, ૧૯૫૩માં જવાહરલાલ નહેરૂના કાળ દરમ્યાન નવી દિલ્હીએ તિબેટને ચીનનો ભાગ સ્વીકાર્યો હતો.<ref>[http://www.hindustantimes.com/StoryPage/FullcoverageStoryPage.aspx?sectionName=&id=36c4f9b8-7ce1-4466-9ec3-2829420e3bee_Special&Headline=Nehru+accepted+Tibet+as+a+part+of+China%3a+Rajnath "Nehru accepted Tibet as a part of China: Rajnath"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120629035001/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/FullcoverageStoryPage.aspx?sectionName=&id=36c4f9b8-7ce1-4466-9ec3-2829420e3bee_Special&Headline=Nehru+accepted+Tibet+as+a+part+of+China:+Rajnath |date=2012-06-29 }}. ''Hindustan Times''. Retrieved 3 December 2012.</ref> ૨૦૦૩ની આ સમજૂતીને કારણે ભારત ચીન સંબંધોમાં સુધારો આવ્યો,<ref name="Map">{{cite news | first = Amit | last = Baruah | url = http://www.hindu.com/2005/04/12/stories/2005041210160100.htm | title = China backs India's bid for U.N. Council seat | work = The Hindu | date = ૧૨ એપ્રિલ ૨૦૦૫ | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬ | archive-date = 2005-04-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20050414013354/http://www.hindu.com/2005/04/12/stories/2005041210160100.htm | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050414013354/http://www.hindu.com/2005/04/12/stories/2005041210160100.htm |date=2005-04-14 }}</ref> અને ૬ જુલાઈ ૨૦૦૬ના દિવસે સિક્કિમનો નથુલા ઘાટ ભારત-ચીન વચ્ચેના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે ખુલ્લો મૂકાયો જે ભારત-ચીન વચ્ચે પ્રથમ ખુલ્લી સીમા બની. <ref name="Nathula">{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5150682.stm | title = Historic India-China link opens | publisher = BBC | date = ૬ જુલાઈ ૨૦૦૬ | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬}}</ref> પ્રાચીન [[રેશમ માર્ગ]]ની એક શાખા માર્ગસમો આ ઘાટ ૧૯૬૨ના ભારત-ચીન યુદ્ધ પછી બંધ પડ્યો હતો.<ref name="Nathula" /> ૧૮ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧ના દિવસે સિક્કિમમાં ૬.૯ M_wનો ભૂકંપ આવ્યો જેમાં સિક્કિમ, [[નેપાળ]], [[બાંગ્લાદેશ]] અને [[ભૂતાન]]ના કુલ ૧૧૬ લોકો મૃત્યુ પામ્યા.<ref>[http://www.dnaindia.com/india/report_himalayan-quake-toll-climbs-to-116-40-stranded-foreign-tourists-rescued_1589946 "Himalayan quake toll climbs to 116, 40 stranded foreign tourists rescued"]. [[Daily News and Analysis|DNA]]. ૨૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧.</ref> એકલા સિક્કિમમાં જ ૬૦ લોકો મૃત્યુ પામ્યા અને ગંગટોક શહેરમાં ભારે નુકસાન થયું.<ref>[http://www.ndtv.com/article/india/earthquake-toll-rises-to-50-in-india-rescue-teams-land-at-quakes-epicentre-mangan-134859 "Earthquake toll over 80; India 68; as rescue teams reach quake epicentre"]. NDTV. 20 September 2011. Retrieved 3 December 2012.</ref> ==ભૂગોળ== [[ચિત્ર:Kanchenjunga India.jpg|thumb|right| સિક્કિમમાંથી સૂર્યોદય સમયે કાંચનજંઘા શિખર {{convert|8586|m|ft}} ભારતનું સૌથી ઊંચુ શિખર અને વિશ્વનું ત્રીજું સૌથી ઊંચું શિખર]] {{multiple image | direction = vertical | align = left | width = 220 | footer = બાન ઝાક્રી ધોધ અને પાર્ક, ગંગટોક | image1 = Ban_Jhakri_Falls_-_Gangtok.jpg | image2 = Ban_Jhakri_Falls_Energy_Park_-_Gangtok.jpg }} હિમાલયની પર્વતમાળામાં આવેલા માળા સમાન સિક્કિમ એ મુખ્યત્વે પર્વતીય ભૂક્ષેત્ર ધરાવે છે. રાજ્યના ભૂક્ષેત્રની સમુદ્રસપાટીથી ઊંચાઈ ૨૮૦મી થી લઈને ૮૫૮૬મી જેટલી છે. વિશ્વનું ત્રીજા ક્રમનું સૌથી ઊંચું શિખર - [[કાંચનજંઘા]] સિક્કિમ અને નેપાળની સરહદે આવેલું છે.<ref name="kang">{{cite book | title = Last Hero: Bill Tilman, a Biography of the Explorer | url = https://archive.org/details/lastherobilltilm0000madg | last = Madge | first = Tim | year = ૧૯૯૫ | publisher = Mountaineers Books | location = | isbn = 0-89886-452-6 | page = [https://archive.org/details/lastherobilltilm0000madg/page/n96 93] }}</ref>. મોટા ભાગનો ભૂભાગ પર્વતીય ઢોળાવ ધરાવતો હોવાથી તે ખેતી માટે અયોગ્ય છે. જોકે અમુક પર્વતીય ઢોળાવોને પગથિયા ખેતરો સ્વરૂપે વિકસાવાયા છે. બરફ ઓગળવાથી વહેતા ઘણાં ઝરણાંઓ રાજ્યના પશ્ચિમ અને દક્ષિણ ભાગોમાંથી વહે છે. આ ઝરણાઓ મળીને [[તિસ્તા નદી|તીસ્તા]] અને [[રંગીત નદી|રંગીત]] નામની મુખ્ય નદી અને તેની ઉપનદીઓ બનાવે છે. આ નદીઓ રાજ્યની ઉત્તરથી દક્ષિણ દિશામાં વહે છે<ref>[http://sikkim.nic.in/sws/glim_riv.htm "Rivers in Sikkim"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111015180108/http://sikkim.nic.in/sws/glim_riv.htm |date=2011-10-15 }}. Sikkim.nic.in. Retrieved 13 October 2011.</ref> આ રાજ્યની ત્રીજા ભાગની જમીન જંગલોથી છવાયેલી છે. સિક્કિમની પૂર્વ, પશ્ચિમ અને ઉતરે [[હિમાલય]]ની પર્વતમાળા આવેલી છે. રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં હિમાલયના નીચા શિખરો આવેલા છે. આ દક્ષિણ ભાગમાં વસ્તીની ગીચતા વધુ છે. સિક્કિમમાં ૨૬ શિખરો, ૮૦થી વધુ હિમનદીઓ,<ref>{{cite web | url = http://dstsikkim.gov.in/glacier/pressrelese.htm | title = First commission on study of glaciers launched by Sikkim | publisher = dstsikkim.gov.in | date = ૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૦૮ | access-date = ૧૯ જુન ૨૦૧૧ | archive-date = 2011-07-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110721155637/http://dstsikkim.gov.in/glacier/pressrelese.htm | url-status = dead }}</ref> ૨૨૭ જેટલા ઊંચાઈ પર આવેલા તળાવો (જેમ કે ત્સોન્ગમો, ગુરુડોન્ગમર અનેખેચોપાલરી), ગરમ પાણીના પાંચ ઝરા અને ૧૦૦થી વધુ નદીઓ અને ઝરણાંઓ આવેલાં છે. રાજ્યના ૮ પર્વતીય ઘાટ તેને તિબેટ, નેપાળ અને ભૂતાન સાથે જોડે છે.<ref>{{cite book | title = Across peaks & passes in Darjeeling & Sikkim | last = Kapadia | first = Harish | year = ૨૦૦૧ | publisher = Indus Publishing | location = | isbn = 81-7387-126-4 | page = 154 | chapter = Appendix }}</ref> સિક્કિમના ગરમ પાણીના ઝરા તેની વૈદકીય ગુણધર્મો માટે પ્રચલિત છે. અહીં પુર્ચાચુ, યુમથાન્ગ, બોરાન્ગ, રાલાન્ગ, તારમ-ચુ અને યુમી સમડોન્ગ જેવા ગરમ પાણીના ઝરા પ્રખ્યાત છે. નદી કિનારા નજીકના ઝરા વધુ પ્રમાણમાં [[ગંધક]] ધરાવે છે; અમુક ઝરા તો [[હાઈડ્રોજન]] વાયુ ઉત્સર્જીત કરે છે. .{{sfn|Choudhury|2006|p=11}}. આ ઝરાઓનું સરાસરી તાપમાન {{convert|50|°C|°F}} જેટલું હોય છે. <ref>{{cite book | last = Hooker | first = Joseph Dalton | authorlink = Joseph Dalton Hooker | year = ૧૮૫૫ | title = Himalayan Journals: Notes of a Naturalist | volume = II | publisher = John Murray | location = London | page = ૧૨૫ }}</ref> ===ભૂસ્તર રચના=== [[ચિત્ર:Mountain Range in Northern Sikkim.jpg|thumb|right| કંગચેન્ગ્યો હિમાલયન પર્વતો-ઉત્તર સિક્કિમ.]] સિક્કિમની ટેકરીઓ મોટે ભાગે નીસીઓસ અને શીસ્ટ નામના ખડકોની બનેલી છે, જેને કારણે ઢીલી અને છીછરી કથ્થઈ રંગની ચીકણી માટીનું નિર્માણ થાય છે. આ માટી છીદ્રાળુ હોય છે અને તેમાં મોટા પ્રમાણમાં આયર્ન ઓક્સાઈડ હોય છે. આ માટી ન્યૂટ્રલથી લઈ અમ્લીય હોય છે. તેમાં ઓર્ગેનીક કે ક્ષારોનો અભાવ હોય છે. આ પ્રકારની માટી નીત્ય લીલા અને પાનખર જંગલ ઉગાડે છે. <ref>{{cite book | title = Sikkim: Land and People | last = Bhattacharya | first = B. | year = ૧૯૯૭ | publisher = Omsons Publications | location = | isbn = 81-7117-153-2 | pages = 7–10 }}</ref> મોટા ભાગના સિક્કિમમાં પ્રીકેમ્બ્રીયન ખડકો ધરાવે છે, જે તેના શિખરો જેટલાં જૂના નથી. તે ખડકોમાં ફાયલાઈટ હોય છે, વિદારણની તેના પર વધુ અસર થાય છે. આ સાથે રાજ્યમાં પડતા અત્યંત વધારે વરસાદને કારણે ખૂબ વધુ પ્રમાણમાં માટી અને તેમાંના પોષક તત્ત્વોનું ધોવાણ થાય છે. આને કારણે અહીં જમીનનું સ્ખલન ખૂબ થાય છે જેથી મુખ્ય શહેરી ક્ષેત્રોથી અહીંના ગામડાઓ દૂર સુદૂર એકલાં અટૂલા જોવા મળે છે. <ref>{{cite book | title = Journal of the Geological Society of India v. 47 | year = ૧૯૯૬ | publisher = | chapter = Terrain Analysis and Spatial Assessment of Landslide Hazards in Parts of Sikkim | page = 491 }}</ref> ===આબોહવા=== સિક્કિમમાં પાંચ ઋતુઓ શિયાળો, ઉનાળો, વસંત, પાનખર અને વર્ષા જોવા મળે છે. અહીં જૂનથી સપ્ટેમ્બર દરમ્યાન ચોમાસું હોય છે. અહીંની આબોહવા દક્ષિણમાં ઉપ વિષુવવૃત્તીયથી લઈને ઉત્તરમાં ટુંડ્રા પ્રકારની છે. સિક્કિમની માનવ વસાહતી પ્રદેશમાં સમશીતોષ્ણ વાતાવરણ હોય છે અને તાપમાન {{convert|28|°C|°F}}થી ઉપર જતું નથી. સિક્કિમનું સરાસરી વાર્ષિક તાપમન લગભગ {{convert|18|°C|°F}} જેટલું છે. નિયમિત [[હિમવર્ષા]] મેળવતું હોય એવું સિક્કિમ ભારતનું એક રાજ્ય છે. અહીંની હિમરેખા ઉત્તરે {{convert|6100|m|ft}} થી લઈને દક્ષીણે {{convert|4900|m|ft}} જેટલી છે.<ref>{{cite book | last = Hooker | first = Joseph Dalton | authorlink = Joseph Dalton Hooker | year = ૧૮૫૪ | title = Himalayan Journals: Notes of a Naturalist | url = https://archive.org/details/b28125800_0001 | edition = version 2 | publisher = John Murray | page = [https://archive.org/details/b28125800_0001/page/396 396] }}</ref> ઉત્તર સિક્કિમમાં ટુંડ્ર પ્રકારની આબોહવા લગભગ ચાર મહિના સુધી રહે છે, તે સમય દરમ્યાન રાત્રે ઉષ્ણતામાન {{convert|0|°C|°F}} કરતાં પણ નીચે જતું હોય છે. વાયવ્ય સિક્કિમના પર્વત શિખરો તેની ઉંચાઈને કારણે આખું વર્ષ હિમાચ્છાદિત રહે છે, શિયાળામાં પર્વતો પર તાપમાન {{convert|-40|°C|°F}} જેટલું નીચે જાય છે. [[ચોમાસુ|વર્ષા ઋતુ]]માં અહીં [[ભૂસ્ખલન]]નો ભય વધી જાય છે. સિક્કિમમાં એકધારા વરસાદ પડતો રહ્યો હોવાનો ૧૧ દિવસનો રેકોર્ડ છે. [[શિયાળો|શિયાળા]] અને [[ઉનાળો|ઉનાળા]]માં ધુમ્મસને કારણે વાહનવ્યવહાર કઠીન બને છે.<ref>Hooker p. 409</ref> ==સરકાર અને રાજનીતિ== {| class="infobox borderless" |+ ર રાષ્ટ્રીય ચિહ્નો |- ! રાષ્ટ્રીય દિવસ | ૧૬ મે (ભારતસાથે વિલિનીકરણ દિવસ) |- ! રાષ્ટ્રીય પ્રાણી | [[રાતો પાંડા]] |- ! રાષ્ટ્રીય પક્ષી | [[રાતો તેતર]] (Blood Pheasant)<ref name="Dhar1999">{{cite book | title = Tourism in Indian Himalaya | authors = T. N. Dhar, S. P. Gupta | year = ૧૯૯૯ | publisher = Indian Institute of Public Administration | location = [[લખનૌ]] | page = 192 | oclc = 42717797 }}</ref> |- ! રાષ્ટ્રીય વૃક્ષ | [[બુરુંશ]] <ref>[http://dict.hinkhoj.com/words/meaning-of-RHODODENDRON-in-hindi.html હિંદી ડિક્શનરી હિનખોન . કોમ] </ref> (રોડડેન્ડ્રન - Rhododendron) |- ! રાષ્ટ્રીય પુષ્પ | [[નોબેલ ઓર્ચિડ]] <ref name="Srivastava1998">{{cite book | last = Srivastava | first = R. C. | year = ૧૯૯૮ | title = Flora of Sikkim | publisher = Oriental Enterprises | location = | chapter = Preface | page = x }}</ref> |} ભારતીય સંવિધાન અનુસાર સિક્કિમમાં સંસદીય પદ્ધતિ ધરાવતી પ્રતિનિધિત્વ લોકશાહી અમલમાં છે. અહીંના લોકો મતાધિકાર ધરાવે છે. સરકારી તંત્ર ત્રણ ભાગોમાં વહેંચાયેલું છે: # વહીવટી તંત્ર: ભારતના દરેક રાજ્યની જેમ રાજ્યપાલ એ રાજ્યના વહીવટી તંત્રના અધિષ્ઠાતા હોય છે. રાજ્યપાલની નિમણૂક ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે. રાજ્યપાલની નિમણૂક ઔપચારિક હોય છે અને તેમનું મુખ્ય કાર્ય મુખ્ય મંત્રીની નિમણૂક કરવાનું હોય છે. રાજ્યના ખરા વહીવટી હક્કો રાજ્યની ચૂંટણીમાં બહુમતી ધરાવતા પક્ષ કે ગઠબંધનના મુખ્ય મંત્રી પાસે હોય છે. રાજ્યપાલ મુખ્ય મંત્રીની સલાહ માટે કેબિનેટ મંત્રીઓની પણ નિમણૂક કરે છે. # ધારાસભા: ભારતના મોટા ભાગના રાજ્યોની જેમ સિક્કિમ એક સદનવાળી ધારાસભા કે વિધાનસભા ધરાવે છે. સિક્કિમ રાજ્યની ધારાસભામાં ૩૨ સીટો છે જેમાંની એક સંઘ(બૌદ્ધ સંઘ) માટે આરક્ષિત હોય છે. ભારતના બે સદન લોકસભા અને રાજ્યસભા બંનેમાં સિક્કિમ રાજ્ય એક-એક બેઠક ધરાવે છે. # ન્યાય: સિક્કિમના ન્યાયતંત્રમાં સિક્કિમ ઉચ્ચ ન્યાયાલય(હાઈકોર્ટ) અને તેની હેઠળ નીચલી કોર્ટનો સમાવેશ થાય છે. સિક્કિમનું ઉચ્ચ ન્યાયાલય ગંગટોકમાં આવેલું છે. આ ન્યાયાલયમાં મુખ્ય ન્યાયાધીશ(ચીફ જસ્ટીસ) સહિત અન્ય કાયમી ન્યાયાધીશો પણ હોય છે. સિક્કિમનું ઉચ્ચ ન્યાયાલય સૌથી નાના રાજ્યનું ઉચ્ચ ન્યાયાલય છે. .<ref name="High court">{{cite news | url = http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/roct2003/30102003/r301020036.html | title = Judge strengths in High Courts increased | publisher = Ministry of Law & Justice | date = ૩૦ ઓક્ટોબર ૨૦૦૩ | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬}}</ref> [[File:Whitehall.jpg|thumb|left| 'ધ વાઈટ હૉલ કોમ્પ્લેક્સ' સિક્કિમના મુખ્ય મંત્રી અને રાજ્યપાલનું નિવાસ સંકુલ.]] ૧૯૭૫માં સિક્કિમમાં રાજાશાહીનો અંત આવ્યો ત્યાર બાદ થયેલી ૧૯૭૭ની ચૂંટણીમાં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસને બહુમતી મળી. ૧૯૭૯ની કટોકટી પછી સિક્કિમ સંગ્રામ પરિષદ પાર્ટી સત્તા પર આવી અને તેના નેતા નર બહાદૂર ભંડારી મુખ્ય મંત્રી બન્યા. ૧૯૮૪ અને ૧૯૮૯ની ચૂંટણીમાં પણ નર બહાદૂર ભંડારીનો પક્ષ વિજયી રહ્યો. ૧૯૯૪ની ચૂંટણીમાં સિક્કિમ ડેમોક્રેટિક ફ્રંટના પવન કુમાર ચૅમલિંગ સિક્કિમના મુખ્ય મંત્રી બન્યા. તે પછી ૧૯૯૯, ૨૦૦૪ અને ૨૦૦૯ એ તમામ ચૂંટણીઓમાં ચૅમલીંગની પાર્ટી સત્તા પર રહી છે.<ref name="Hist" /><ref name="Thirty years" /><ref name="Hindu2009-05-17">{{cite web | url = http://www.hindu.com/2009/05/17/stories/2009051759450900.htm | work = [[The Hindu]] | title = SDF wins all seats in Sikkim Assembly | date = ૧૭ મે ૨૦૦૯ | access-date = ૧૫ જુન ૨૦૦૯ | archive-date = 2009-05-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090522131057/http://www.hindu.com/2009/05/17/stories/2009051759450900.htm | url-status = dead }}</ref> <ref>{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-04/india/40370731_1_sikkim-former-ias-officer-governor|title=Shriniwas Patil named new Sikkim governor|work=Times of India|date=4 જુલાઈ 2013|access-date=૬ જુલાઈ ૨૦૧૩|archive-date=2013-07-06|archive-url=https://archive.today/20130706013931/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-04/india/40370731_1_sikkim-former-ias-officer-governor|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130706013931/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-04/india/40370731_1_sikkim-former-ias-officer-governor |date=2013-07-06 }}</ref> હાલના વર્ષોમાં બૃહદ નેપાળ ચળવળ દ્વારા સિક્કિમને નેપાળને સોંપી દેવાની માંગણી થતી રહી છે. આ ચળવળ દ્વારા અંગ્રેજો દ્વારા ૧૯મી અને ૨૦મી સદીમાં જે નેપાળી ભૂમિને પચાવી પડાઈ હતી તેને પાછી નેપાળ હસ્તક કરવાની માગણી પ્રસારિત થઈ છે. ૧૯૫૦ની ભારત નેપાળ મૈત્રી સંધિ દ્વારા ૧૮૧૫ની સુગૌલી સંધિને રદ કરાઈ તે અનુસાર જે ભૂમિ પર સિક્કિમ રાજ્ય છે, તે નેપાળની છે એવો વિચાર આ ચળવળ ધરાવે છે.<ref name="India Should Return the Nepalese land">[http://www.weeklyblitz.net/767/india-should-return-the-nepalese-land "India Should Return the Nepalese Land"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130127052805/http://www.weeklyblitz.net/767/india-should-return-the-nepalese-land |date=2013-01-27 }}. WeeklyBlitz.net. 4 June 2010. Retrieved 18 November 2012.</ref> ==જિલ્લાઓ== <imagemap> File:Sikkim-district-map-num.png|150px|right|thumb| સિક્કિમના ચાર જિલ્લા દર્શાવતો નકશો. (ક્લિક કરી જોઈ શકાશે) rect 242 167 304 241 [[ઉત્તર સિક્કિમ જિલ્લો]] rect 310 410 361 475 [[પૂર્વ સિક્કિમ જિલ્લો]] rect 189 413 232 479 [[દક્ષિણ સિક્કિમ જિલ્લો]] rect 84 383 132 456 [[પશ્ચિમ સિક્કિમ જિલ્લો]] desc bottom-left </imagemap> સિક્કિમમાં ચાર જીલ્લા આવેલા છે – [[પૂર્વ સિક્કિમ જિલ્લો]], [[પશ્ચિમ સિક્કિમ જિલ્લો]], [[ઉત્તર સિક્કિમ જિલ્લો]] અને [[દક્ષિણ સિક્કિમ જિલ્લો]], તેમના જીલ્લા મથક અનુક્રમે ગંગટોક ગ્યાલશીંગ, મંગન અને નામચી છે.<ref>{{cite book|title=Manorama Yearbook 2009|last=|first=|publisher=Malayala Manorama|year=|isbn=81-89004-12-3|editor1-last=Mathew|editor1-first=K. M.|location=|page=660|pages=|chapter=India}}</ref> આ જિલ્લાઓને ફરી ઉપવિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે. પાકયોંગ અને રોંગ્લી એ પૂર્વી જિલ્લાના ઉપવિભાગ છે. સોરેંગ એ પશ્ચિમ જિલ્લાનો ઉપવિભાગ છે. ચુંગથાંગ એ ઉત્તર જિલ્લાનો ઉપવિભાગ છે. રાવોંગ્લા એ પશ્ચિમ જિલ્લાનો ઉપવિભાગ છે. <ref name="Stats">{{cite web | url = http://www.sikkimipr.org/GENERAL/STATS/sikkimataglance.htm | title = Sikkim at a glance | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬ | date = ૨૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૫ | publisher = Department of Information and Public Relations, Government of Sikkim | archive-url = https://web.archive.org/web/20051031000351/http://www.sikkimipr.org/GENERAL/STATS/sikkimataglance.htm | archive-date = 2005-10-31 | url-status = dead }}</ref> સિક્કિમના દરેક જિલ્લાની વહીવટની દેખરેખ કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા નિયુક્ત કરેલા જિલ્લા કલેક્ટર દ્વારા રાખવામાં આવે છે. જિલ્લાના સર્વ નાગરિક/વસાહતી ક્ષેત્રની દેખરેખ તેની હેઠળ આવે છે. સિક્કિમ રાજ્ય [[ચીન]] સાથેની ઘણી સંવેદનશીલ સીમા ધરાવતો હોવાથી, તેનો ઘણો મોટો ભાગ સેનાના નિયંત્રણ હેઠળ આવે છે. ઘણા ક્ષેત્રોમાં વિદેશીઓનો પ્રવેશ નિષેધ છે અથવા તો તે સ્થળોની મુલાકાત લેવા ખાસ પરવાનાની જરૂર પડે છે.<ref>{{cite web|url=http://sikkim.nic.in/sws/tour_off.htm|title=Information of Foreign Tourist Interest|publisher=Sikkim.nic.in|access-date=૬ જુલાઈ ૨૦૧૩|archive-date=2013-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130523095928/http://sikkim.nic.in/sws/tour_off.htm|url-status=dead}}</ref> ==વન્ય સૃષ્ટિ== ભારતમાં આવેલા ત્રણ નિવસન-ક્ષેત્રમાંના એક એવા નિમ્ન હિમાલયના નિવસન હોટસ્પોટ પર સિક્કિમ આવેલું છે. અહીંના જંગલ ક્ષેત્રની પ્રાણી અને વનસ્પતિસૃષ્ટિમાં ઘણી વિવિધતા જોવા મળે છે. સિક્કિમની પર્વતીય ભૂગોળને કારણે ભૂક્ષેત્ર વિવિધ ઉંચાઈઓ ધરાવે છે, જેને કારણે અહીં ઉષ્ણકટિબંધીયથી લઈ સમષીતોષ્ણ કટિબંધીય અને આલ્પાઈન અને ટુંડ્ર પ્રકારની વનસ્પતિઓ પણ જોવા મળે છે. સિક્કિમ વિશ્વની અમુક જગ્યાઓમાંની એક છે જ્યાં આટલા નાના ક્ષેત્રફળમાં આટલી વિવિધતા જોવા મળે છે. સિક્કિમનો ૮૧% ભાગ ત્યાંની સરકારના વનવિભાગ હેઠળ આવે છે.<ref name="forest-dept">{{cite web | url = http://sikkim.nic.in/sws/sikk_fore.htm | title = Forests in Sikkim | publisher = Forest Department, Government of Sikkim | access-date = ૩ જુન ૨૦૦૯ | archive-date = 2018-10-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181007114524/http://sikkim.nic.in/sws/sikk_fore.htm | url-status = dead }}</ref> {{multiple image | direction = vertical | align = left | width = 220 | footer = નોબલ ઓર્ચિડ (ઉપર) સિક્કિમનું રાજ પુષ્પ. રોડોડેનડ્રોન, સિક્કિમનું રાજ વૃક્ષની ૪૦ પ્રજાતિઓ અહીં ઊગે છે તેના ફૂલો એપ્રિલથી મધ્ય મે સુધી ખીલે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.pannatigerreserve.in/kids/state.htm |title=State Animals, Birds, Trees and Flowers of India |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013002319/http://www.pannatigerreserve.in/kids/state.htm |url-status=dead }}</ref> | image1 = Cymbidium goeringii 'Setsuzan'.jpg | image2 = Rhododendron aechmophyllum0.jpg }} સિક્કિમ લગભગ ૫૦૦૦ પ્રજાતિના ફૂલોની વિવિધતા ધરાવે છે. તેમાં ૫૧૫ દુર્લભ ઓર્ચિડ, ૬૦ પ્રીમુલા પ્રજાતિના, ૩૬ રોડોડેનડ્રોન, ૧૧ ઑક, ૨૩ વાંસની પ્રજાતિઓ, ૧૬ શંકુદ્રુમ પ્રજાતિઓ, ૩૬૨ પ્રકારની ફર્ન અને એ પ્રકારના, ૮ ફર્ન વૃક્ષો અને ૪૨૪ વૈદકીય વનસ્પતિ પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="dept-forest-env">{{cite web | url = http://sikkimforest.org/files/bio.htm | title = Biodiversity | publisher = Department of Forest, Environment & Wildlife, Government of Sikkim | access-date = ૩ જુન ૨૦૦૯ | archive-date = 2009-03-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090326005519/http://www.sikkimforest.org/FILES/BIO.HTM | url-status = dead }}</ref> સ્થાનીય ભાષામાં ક્રિસમસ ફ્લાવર તરીકે ઓળખાતા શંકુદ્રુમ વૃક્ષો અહીં પુષ્કળ પ્રમાણમાં ઊગે છે. બોબલ ડેન્ડ્રોબીયન એ સિક્કિમનું રાજ પુષ્પ છે અને રોડોડેનડ્રોન એ આ રાજ્યનું રાજ વૃક્ષ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.pannatigerreserve.in/kids/state.htm|title=State Animals, Birds, Trees and Flowers of India|publisher=Panna Tiger Reserve|access-date=૨૬ જુલાઈ ૨૦૧૩|archive-date=2014-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141013002319/http://www.pannatigerreserve.in/kids/state.htm|url-status=dead}}</ref> સિક્કિમના ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતા ક્ષેત્રોમાં આવેલા હિમાલયન ઉપ ઉષ્ણકટિબંધીય પહોળા પાંદડા ધરાવતા વનોમાં ઓર્ચિડ, લોરેલ, કેળાં, સાલ અને વાંસના વૃક્ષો ઉગે છે. {{convert|1500|m|ft}}થી વધુ ઊંચાઈએ આવેલા ક્ષેત્રોમાં પૂર્વીય હિમાલયન ઉપ ઉષ્ણકટિબંધીય પહોળા પાંદડા ધરાવતા વનો જોવા મળે છે જેમાં ઓક, અખરોટ, મેપલ, બીર્ચ, એલ્ડર, મેગ્નોલિયા જેવા વૃક્ષો જોવા મળે છે તે સાથે હિમાલયન સમષીતોષ્ણ પાઈનના વનોમાં ચીર પાઈન વિપુલ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. {{convert|3500|to|5000|m|ft}}ની ઊંચાઈ પર અલ્પાઈન વન્યસૃષ્ટિ જોવા મળે છે. તેમાં નીચેના ક્ષેત્રોમાં જુનીપેર, ફર સાઈપ્રેસ અને રોડોડેનડ્રોન જોવા મળે છે અને ઊંચાઈએ રોડોડેનડ્રોનની અન્ય પ્રજાતિઓ તથા અન્ય જંગલી પુષ્પો ઉગે છે. [[ચિત્ર:Red panda sikkim.jpg|thumb|right|લાલ પાંડા - સિક્કિમનું રાજ પ્રાણી]] સિક્કિમની પ્રાણીસૃષ્ટિમાં હિમ ચિત્તો(સ્નો લેપર્ડ),<ref>Wilson DE, Mittermeier RA (eds) (2009) ''Handbook of the Mammals of the World''. Vol. 1. Carnivores. Lynx Edicions, Barcelona</ref> કસ્તુરી મૃગ, <!-- the [[Bhoral]],--> હિમાલયન થાર, લાલ પાંડા, હિમલાન મરમોટ, હિમાલયન સેરૉ, હિમાલયન ગોરલ, મન્ટજેક, લંગૂર, એશિયન કાળા રીંછ, વાદળી ચિત્તા,<ref>{{IUCN2008|assessors= Sanderson, J., Khan, J., Grassman, L. & Mallon, D.P. | year = ૨૦૦૮ | id = 14519 | title = Neofelis nebulosa|downloaded=18 જાન્યુઆરી 2009 }}</ref> આરસી બિલાડી (માર્બલ કેટ), લેપર્ડ કેટ,<ref>{{cite book | title = Mammals of Nepal | last = Shrestha | first = Tej Kumar | year = ૧૯૯૭ | isbn = 0-9524390-6-9 | pages = 350–371 }}</ref> ધોલ, તિબેટી શિયાળ, હોગ બેજર(હિન્દી - બિજ્જૂ), બિન્ટુરોંગ અને હિમાલયન જંગલી બિલાડીનો સમાવેશ થાય છે. આલ્પાઈન ક્ષેત્રોમાં યાક મોટા પ્રમાણમાં મળી આવે છે તેમને દૂધ,માંસ અને ભારે કામ માટે પાળવામાં આવે છે. સિક્કિમની પક્ષીસૃષ્ટિમાં ઇમ્પેયાન તેતર, રાતો શિંગડાવાળો તેતર, હિમ પાર્ટ્રિજ, તિબેટી હિમ કૂકડો, દાઢીધારી ગીધ અને ગ્રીફોન ગીધ(મહાકાય ગીધ), સોનેરી ગરુડ, કેવ્લ(તેતર), પ્લોવર, જંગલી કૂકડો, સેન્ડ પાઈપર, કબૂતર, પ્રાચીન વિશ્વનું ફ્લાય કેચર, બેબ્લર અને રોબીનનો સમાવેશ થાય છે. સિક્કિમમાં પક્ષીઓની ૫૫૦થી વધુ પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે. તેમાંની અમુક તો લુપ્તપ્રાયઃ ઘોષિત કરાઈ છે.<ref>{{cite book | title = So Close to Heaven: The Vanishing Buddhist Kingdoms of the Himalayas | last = Crossette | first = Barbara | year = ૧૯૯૬ | publisher = Vintage Books | location = | isbn = 0-679-74363-4 | page = 123 }}</ref> સિક્કિમ વિશાલ કીટક સૃષ્ટિ ધરાવે છે પણ તેનો પદ્ધતિસર અભ્યાસ થયો નથી. સિક્કિમના સૌથી વધુ પ્રચલિત કીટકો છે પતંગિયાં. ભારતીય ઉપમહાદ્વીપમાં પતંગિયાંની ૧૪૩૮ જેટલી પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે. તેમાંની ૬૯૫ જેટલી સિક્કિમમાં નોંધાઈ છે.{{sfn|Evans|1932|p=23}} જેમાં લુપ્તપ્રાયઃ કૈસરે હિન્દ, યેલો ગોર્ગોન અને ભુતાન ગ્લોરી પણ સામેલ છે. {{sfn|Haribal|2003|p=9}} ==અર્થવ્યવસ્થા== [[File:Elaichi.jpg|thumb|left|[[એલચી]], સિક્કિમનો પ્રમુખ રોકડિયો પાક.]] ૨૦૧૨માં સિક્કિમનું થોક સ્થાનીય ઉત્પાદન (Gross Domestic Product -GDP) ૮૪૦૦ કરોડ જેટલું હતું. જે તે સમયના ૨૮ ભારતીય રાજ્યોના થોક ઉત્પાદનમાં ત્રીજું સૌથી ઓછું ઉત્પાદન હતું.<ref name=Unidow>{{cite web|url=http://unidow.com/india%20home%20eng/statewise_gdp.html|title=State-Wise GDP|publisher=Unidow.com|year=૨૦૧૨|access-date=૧ જુલાઈ ૨૦૧૩|archive-date=2012-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120724114441/http://unidow.com/india%20home%20eng/statewise_gdp.html|url-status=dead}}</ref> સિક્કિમની અર્થવ્યવસ્થા ખેતી આધારીત છે. જેમાં પર્વત પરના ઢોળાવ પર પગથિયાં ખેતર બનાવી તેમાં ચોખા ઉગાડવામાં આવે છે. તે સિવાય રાજ્યમાં મકાઈ, બાજરો, ઘઉં, જવ, સંતરા, ચા અને એલચી પણ ઉગાડવામાં આવે છે. <ref>{{cite book | title = City, Society and Planning: Society | authors = Ashok K. Dutt, Baleshwar Thakur | year = ૨૦૦૭ | publisher = Concept Publishing | location = | isbn = 81-8069-460-7 | page = 501 }}</ref>{{sfn|Bareh|2001|pp=20–21}} ભારતના અન્ય કોઈ પણ રાજ્ય કરતાં સિક્કિમમાં એલચીનું ઉત્પાદન વધુ થાય છે અને અહીં ભારતના કોઈ પણ રાજ્યની સરખામણીએ વધુ ભૂમિ પર એલચી પકવાય છે.<ref>{{cite book | title = India: A Reference Annual | publisher = Research and Reference Division, Ministry of Information and Broadcasting | year = ૨૦૦૨ | location = New Delhi | page = 747 }}</ref> સિક્કિમની પર્વતીય ભૂમિ અને નબળા વાહનવ્યવહારની અપલબ્ધિને કારણે અહીં મોટા ઉદ્યોગ ધંધાઓ વિકસ્યા નથી. દારૂ ગાળણ, ચામડું પકવવું અને ઘડિયાળ બનાવવા જેવા ઉદ્યોગો રાજ્યના દક્ષિણી ભાગમાં આવેલા મેલી અને નોરથાંગમાં વિકસ્યા છે. આ સિવાય સિક્કિમમાં નાના પ્રમાણમાં [[તાંબુ]], ડોલોમાઈટ, ટેલ્ક, ગ્રેફાઈટ, ક્વાર્ટઝાઈટ, કોલસો, [[સીસું]] અને [[જસત]]નો ખાણ ઉદ્યોગ પણ ચાલે છે. <ref>{{cite book | title = State level public enterprises in Sikkim: policy and planning | last = Mishra | first = R. K. | authorlink = | year = ૨૦૦૫ | publisher = Concept Publishing | location = | isbn = 81-8069-396-1 | page = 3 }}</ref> સિક્કિમમાં લઘુત્તમ ઉદ્યોગો હોવા છતાં ૨૦૦૦થી સિક્કિમની અર્થવ્યવસ્થા ભારતની સૌથી વધુ ઝડપી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થા રહી છે. ૨૦૦૭માં જ સિક્કિમનો જીડીપી ૧૩% જેટલો વધ્યો.<ref name=StatMin>[http://mospi.nic.in/6_gsdp_cur_9394ser.htm Indian Ministry of Statistics and Programme Implementation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303231836/http://mospi.nic.in/6_gsdp_cur_9394ser.htm |date=2016-03-03 }}. Retrieved 24 September 2011.</ref> ૨૦૧૫ સુધીમાં સંપૂર્ણ ઓર્ગેનિક ખેતીમાં રૂપાંતરીત કરવાની સિક્કિમની યોજના છે. <ref>[http://www.thehindu.com/sci-tech/agriculture/article623309.ece "Sikkim to become a completely organic state by 2015"]. ''The Hindu''. 9 September 2010. Retrieved 29 November 2012.</ref><ref>[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-05-07/global-warming/28288790_1_organic-farming-organic-agriculture-organic-manure "Sikkim makes an organic shift"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119053930/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-05-07/global-warming/28288790_1_organic-farming-organic-agriculture-organic-manure |date=2012-01-19 }}. ''Times of India''. 7 May 2010. Retrieved 29 November 2012.</ref><ref>[http://www.thehindubusinessline.in/2010/08/07/stories/2010080753371900.htm "Sikkim ‘livelihood schools' to promote organic farming"]. ''Hindu Business Line''. 6 August 2010. Retrieved 29 November 2012.</ref><ref>[http://www.telegraphindia.com/1111213/jsp/siliguri/story_14873566.jsp "Sikkim races on organic route"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709033203/http://www.telegraphindia.com/1111213/jsp/siliguri/story_14873566.jsp |date=2014-07-09 }}. ''Telegraph India''. 12 December 2011. Retrieved 29 November 2012.</ref> [[ચિત્ર:Terraced rice fields of Sikkim India.jpg|thumb|પગથિયાંના ખેતરમાં ડાંગરનો પાક]] હાલના વર્ષોમાં સિક્કિમ સરકારે પર્યટનનો પ્રચાર પ્રસાર કર્યો છે. આને પરિણામે મધ્ય ૧૯૯૧થી સિક્કિમની આવક ૧૪ ગણી વધી છે.<ref name="Dasgupta">{{cite journal | last = Dasgupta | first = Abhijit |date=May 2009 | title = Forever and ever and ever | journal = [[India Today]] | volume = 34 |issue=22 | page = 35 | id = RNI:28587/75 }}</ref> આ સિવાય સિક્કિમ સરકારે ઓનલાઈન અને કેસિનોની ગેમ્બલિંગને પણ પ્રોત્સાહન આપ્યું છે. સિક્કિમનો પ્રથમ કેસિનો માર્ચ ૨૦૦૯માં શરૂ થયો હતો. <ref>{{cite news|url=https://www.inonlinebet.com/blog/indias-online-gambling-market-set-to-open-as-sikkim-leads-the-way/|first=Aj|last=Ca|date=2024-12-14|access-date=2024-12-14|title=Casinos in India|work=India Bet|archive-date=2024-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20241214133308/https://www.inonlinebet.com/blog/indias-online-gambling-market-set-to-open-as-sikkim-leads-the-way/|url-status=dead}}</ref> સિક્કિમ સરકારની પ્લેવીન લોટરી ખૂબ સફળ રહી હતી. <ref>{{cite news | url = http://www.indianexpress.com/oldStory/20688/ | first = Arundhati | last = Bakshi-Dighe | date = ૨૩ માર્ચ ૨૦૦૩ | access-date = ૨ જૂન ૨૦૦૯ | title = Online lottery: A jackpot for all | work = Indian Express }}</ref><ref name="Playwin">{{cite web | url = http://www.lotteryinsider.com/lottery/playwin.htm | title = Playwin lottery | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬ | date = ૨૦ ઓગસ્ટ ૨૦૦૬ | publisher = Interplay Multimedia Pty. Ltd | archive-date = 2011-08-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110827033220/http://www.lotteryinsider.com/lottery/playwin.htm | url-status = dead }}</ref> ઓક્ટોબર ૨૦૦૯માં સિક્કિમ સરકારે ત્રણ ઓનલાઈન સ્પોર્ટ્સ બેટીંગ લાઇસન્સને પરવાનગી આપવાની યોજનાની જાહેરાત કરી છે. <ref>{{cite news | url = http://www.indiabet.com/indian-betting/434413/indian-online-gambling-market-set-to-open-up | first = Roy | last = Sanjay | date = ૨૭ ઓક્ટોબર ૨૦૦૯ | access-date = ૨૭ ઓક્ટોબર ૨૦૦૯ | title = Indian online gambling market set to open up | work = India Bet | archive-date = 2011-03-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110310075428/http://www.indiabet.com/indian-betting/434413/indian-online-gambling-market-set-to-open-up | url-status = dead }}</ref> ૬ જુલાઈ ૨૦૦૬થી નથુલા ઘાટ ફરી ખોલવામાં આવ્યો જેથી ભારત તિબેટ અને લ્હાસા સાથે સંપર્ક સ્થાપિત થયો. આ ઘટના સિક્કિમ માટે ખૂબ લાભદાયી મનાય છે. જોકે ભારત અને ચીન સરકારના બંધનોને કારણે આ વેપાર વિકસ્યો નથી. <ref>{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1120509/jsp/siliguri/story_15467618.jsp#.UdgnGMu9KSM|title=Nathu-la trade gets wider|work=Telegraph India|date=૯ મે ૨૦૧૨|access-date=૬ જુલાઇ ૨૦૧૩|archive-date=2013-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109042058/http://www.telegraphindia.com/1120509/jsp/siliguri/story_15467618.jsp#.UdgnGMu9KSM|url-status=dead}}</ref> ==વાહનવ્યવહાર== ===હવાઈમાર્ગ=== [[File:Riverteesta.jpg|thumb|તીત્સા નદી એ રાજ્યનો મુખ્ય જળમાર્ગ છે.]] સિક્કિમના પર્વતીય ભૂસ્તરને લીધે અહીં એક પણ હવાઈ મથક કે રેલ્વે મથક નથી. ગંગટોકથી {{convert|30|km|abbr=on}} દૂર રાજ્યનું સૌથી પહેલું હવાઈ મથક - પાકયોંગ હવાઈ મથક બંધાઈ રહ્યું છે.<ref>[http://zeenews.india.com/news/north-east/sikkim-s-first-airport-to-be-ready-by-2014_876027.html Sikkim's first airport to be ready by 2014] Zee News</ref> આનું બાંધકામ ભારતીય વિમાન પત્તન પ્રાધિકરણ (એરપોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ઈંડિયા) દ્વારા ૨૦૦ એકર ભૂમિ પર થઈ રહ્યું છે. ૪૭૦૦ ફૂટની ઊંચાઈ પર આવેલું આ ભારતના સૌથી ઊંચા પાંચ હવાઈ મથકમાંનું એક બનશે. <ref>[http://www.punjlloydgroup.com/landmark-projects-gallery/sikkims-greenfield-airport Sikkim's Greenfield Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140619033342/http://www.punjlloydgroup.com/landmark-projects-gallery/sikkims-greenfield-airport |date=2014-06-19 }} Punj Lloyd Group</ref><ref>[http://www.issmge.org/capg/files/Maccaferri-New_Airport_Sikkim.pdf Sikkim's New Airport] Maccaferri Environmental Solutions Pvt. Ltd., India</ref> આ હવાઈ મથક ATR વિમાનોને ઉતારવા સક્ષમ હશે. .<ref>{{cite news | url = http://www.telegraphindia.com/1090302/jsp/siliguri/story_10609938.jsp | title = Patel word on speedy airport completion—Sikkim hopes for spurt in tourist inflow | work = The Telegraph | location = Kolkata | date = ૨ માર્ચ ૨૦૦૯ | access-date = ૧૪ જુન ૨૦૦૯ | archive-date = 2011-05-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110526142739/http://www.telegraphindia.com/1090302/jsp/siliguri/story_10609938.jsp | url-status = dead }}</ref> હાલમાં સિક્કિમથી સૌથી નજીકનું હવાઈ મથક [[પશ્ચિમ બંગાળ]]ના સિલિગુડીમાં આવેલું બાગડોગરા હવાઈ મથક છે. આ હવાઈ મથક ગંગટોકથી ૧૨૪ કિમી દૂર છે. આ બંને સ્થળો બસ સેવા દ્વારા જોડાયેલા છે.<ref>[http://sikkimtourism.gov.in/Webforms/General/Transport.aspx How to reach Sikkim] Government of Sikkim</ref> સિક્કિમ અને બાગડોગરાને જોડતી રોજિંદી હેલિકોપ્ટર સેવા ઉપલબ્ધ છે. આ સેવા સિક્કિમ હેલિકોપ્ટર સર્વિસ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. હેલિકોપ્ટાનો આ પ્રવાસ અડધા કલાકનો છે અને તે ૪ પ્રવાસીઓને લઈ જઈ શકે છે. <ref name="Thirty years">{{cite web | url = http://sikkimipr.org/IPR/statehood/statehood_nutshell.htm | title = 30 Years of Statehood In a Nutshell | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬ | date = ૨૪ નવેમ્બર ૨૦૦૫ | publisher = Department of Information and Public Relations, Government of Sikkim | archive-url = https://web.archive.org/web/20060714083055/http://sikkimipr.org/IPR/statehood/statehood_nutshell.htm | archive-date = 2006-07-14 | url-status = dead }}</ref> ગંગટોક હેલીપેડ એ રાજયનું એકમાત્ર હેલીપેડ છે. ===રસ્તા=== [[ચિત્ર:Temi Tea Garden Sikkim India October 2013.jpg|thumb|left|સિક્કિમનો વાહનવ્યવહાર મુખ્યરૂપે ટેકરીઓમાંથી પસાર થતાં સર્પાકાર રસ્તાઓ દ્વારા થાય છે. ઉપર ટેમી ટી ગાર્ડનની બાજુમાંથી પસાર થતો રસ્તો.]] ભારતીય રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ 31 અને 31A સિલિગુડી અને ગંગટોકને જોડે છે.<ref>{{cite news | url = http://www.telegraphindia.com/1060916/asp/siliguri/story_6752322.asp | title = Hill traffic slides to standstill | date = ૧૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૬ | access-date = ૧૪ જુન ૨૦૦૯ | publisher = The Telegraph (Kolkata) | archive-date = 2011-05-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110526021922/http://www.telegraphindia.com/1060916/asp/siliguri/story_6752322.asp | url-status = dead }}</ref> સિક્કિમ નેશનલ ટ્રાન્સપોર્ટ રાજ્યમાં બસ અને ટ્રક સર્વિસ ચલાવે છે. ખાનગી બસ, પ્રવાસી ટેક્સીઓ અને જીપ આખા સિક્કિમ તેમજ સિલિગુડી સુધી ઉપલબ્ધ છે. મેલીથી છૂટી પડતી એક શાખા રાજ્યના પશ્ચિમી ભાગને જોડે છે. સિક્કિમના દક્ષિણી અને પશ્ચિમી ક્ષેત્રો દાર્જીલિંગ અને કાલિમ્પોગ જેવા ગિરિમથકો સાથે પણ જોડાયેલા છે.{{sfn|Choudhury|2006|pp=84–87}} રાજય નથુલા ઘાટ થકી તિબેટ સાથે જોડાયેલું છે. ===રેલ્વે=== સિક્કિમમાં રેલ્વે સેવાનો અભાવ છે. સિક્કિમથી સૌથી નજીકનું રેલ્વે સ્ટેશન સિલિગુડી કે ન્યુ જલપાઈગુડી છે. <ref>{{cite web|url=http://travel.mapsofindia.com/travel-sikkim/how-to-reach.html|title=How to Reach Sikkim|publisher=Maps of India|access-date=૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨|archive-date=2009-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090414194441/http://travel.mapsofindia.com/travel-sikkim/how-to-reach.html|url-status=dead}}</ref> હવે સિક્કિમના રાંગપો અને પશ્ચિમ બંગાળના સીમાવર્તી શહેર સેવોકને જોડતી પરિયોજના શરૂ થઈ છે. <ref>[http://www.constructionupdate.com/News.aspx?nId=WIcIBZdMByhLAS9Iyls+Og== "Finally, Sevoke-Rangpo railway link on track"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130528224619/http://www.constructionupdate.com/News.aspx?nId=WIcIBZdMByhLAS9Iyls+Og== |date=2013-05-28 }}. ConstructionUpdate.com. November 2009. Retrieved 12 November 2012.</ref> પાંચ સ્ટૅશન ધરાવતી આ રેલ્વે પહેલા ૨૦૧૫ સુધીમાં પૂરી થવાની હતી. આ રેલ્વે સેવા સિક્કિમની અર્થવ્યવસ્થા અને ભારતીય સેનાને ઉપયોગી સાબિત થશે.<ref>{{cite web | url = http://www.railway-technology.com/projects/northbengalsikkimrai/ | title = North Bengal-Sikkim Railway Link | publisher = Railway Technology | access-date = ૧૯ જુન ૨૦૧૧}}</ref><ref>[http://www.thehindubusinessline.com/2010/01/25/stories/2010012551081500.htm "Inspection survey for Sikkim rail link"]. ''The Hindu''. ૨૫ જાન્યુઆરી ૨૦૧૦. Retrieved ૨૭ જુન ૨૦૧૩.</ref> જોકે આનું બાંધકામ મોડું પડ્યું છે. <ref>{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-06/flora-fauna/36949140_1_elephant-deaths-chief-wildlife-warden-state-wildlife-board|title=Train to Sikkim poses jumbo threat|work=Times of India|date=૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૩|access-date=૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૩|archive-date=2013-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502133052/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-06/flora-fauna/36949140_1_elephant-deaths-chief-wildlife-warden-state-wildlife-board|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502133052/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-06/flora-fauna/36949140_1_elephant-deaths-chief-wildlife-warden-state-wildlife-board |date=2013-05-02 }}</ref> આ સાથે રેલ્વે મંત્રાલયે [[મિરિક]] અને રાનીપુલને જોડતી રેલ્વેનો પણ પ્રસ્તાવ આપ્યો છે.<ref name="Gurung2010-12-09">{{cite news | last = Gurung | first = Bijoy | date = ૯ ડિસેમ્બર ૨૦૧૦ | title = Sikkim tour dreams ride on rail plan | newspaper = Telegraph India | url = http://www.telegraphindia.com/1101209/jsp/siliguri/story_13276370.jsp | access-date = ૧૯ જુન ૨૦૧૧ | archive-date = 2010-12-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101212221349/http://www.telegraphindia.com/1101209/jsp/siliguri/story_13276370.jsp | url-status = dead }}</ref> ==માળાખાગત સુવિધા== [[ચિત્ર:Namgyal Research Institute of Tibetology.jpg|thumb|તિબેટોલોજી સંગ્રહાલય અને સંશોધન કેન્દ્ર]] સિક્કિમના મોટા ભાગના રસ્તાની દેખરેખ બોર્ડર રોડ્સ ઓર્ગેનાઈઝેશન દ્વારા કરવામાં આવે છે. બોર્ડર રોડ્સ ઓર્ગેનાઈઝેશન એ ભારતીય સેનાની એક શાખા છે. બોર્ડર રોડ્સ ઓર્ગેનાઈઝેશનની સત્તા હેઠળ ન આવતા હોય એવા {{convert|1857|km|mi}} જેટલા રસ્તા રાજ્ય સરકારની દેખરેખ હેઠળ આવે છે. દક્ષિણ સિક્કિમના રસ્તાઓ અને રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ - NH31A એ રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાંથી પસાર થાય છે. અહીં ભૂસ્ખલનની ઘટનાઓ ઓછી ઘટતી હોવાથી અહીંના રસ્તાઓ સારી સ્થિતિમાં છે.<ref name="Stats" /> સિક્કિમમાં મોટાભાગની વિદ્યુત શક્તિ ૧૯ જેટલા જળવિદ્યુત કેન્દ્રોમાંથી મેળવવામાં આવે છે.<ref name="Dasgupta" /> તે સિવાય નેશનલ થર્મલ પાવર કોર્પોરેશન અને પાવરગ્રીડ કોર્પોરેશન પાસેથી પણ વિદ્યુત ઊર્જા મેળવવામાં આવે છે. {{sfn|Choudhury|2006|p=91}} ૨૦૦૬ સુધીમાં સિક્કિમે ૧૦૦% ગ્રામીણ વીજળીકરણ પ્રાપ્ત કર્યું હતું. {{sfn|Choudhury|2006|p=88}} જો કે અહીં વોલ્ટેજ ઘણાં જ અસ્થિર હોય છે અને વોલ્ટેજ સ્ટેબીલાઈઝરની જરૂર રહે છે. સિક્કિમનો વીજળી વપરાશ ૧૮૨ કિલોવૉટ/કલાક જેટલો છે. રાજ્ય સરકારે રસોઈ માટે બાયોગેસ અને સૌર ઊર્જાના વ્યાપક ઉપયોગ પર ભાર મૂક્યો છે પણ તેને ઘણો નબળો પ્રતિસાદ મળ્યો છે અને તેનો ઉપયોગ પ્રકાશ મેળવવા પૂરતો જ થાય છે.{{sfn|Choudhury|2006|p=87}} ૨૦૦૫ સુધીમાં સિક્કિમમાં ૭૩.૨ ટકા ઘરો સલામત પીવાનું પાણી મેળવી શકતા હતા,<ref name="Stats" /> અહીં મોટી સંખ્યામાં આવેલા ઝરણા દ્વારા લોકો પાણી પુરવઠો પ્રાપ્ત કરે છે. ૮ ડિસેમ્બર ૨૦૦૮ના દિવસે સિક્કિમ ૧૦૦% શૌચાલય વ્યવસ્થા ધરાવતું ભારતનું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું, અને ખુલ્લામાં શૌચ નિકાસથી મુક્ત થયું હતું અને "નિર્મળ રાજ્ય"નો દરજ્જો પ્રપ્ત કર્યો હતો.<ref>[http://infochangeindia.org/environment/news/sikkim-becomes-first-state-to-achieve-100-sanitation.html "Sikkim becomes first state to achieve 100 per cent sanitation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111223051352/http://infochangeindia.org/environment/news/sikkim-becomes-first-state-to-achieve-100-sanitation.html |date=2011-12-23 }}. Infochange India. 9 December 2008. Retrieved 24 June 2012.</ref><ref>[http://indiasanitationportal.org/463 "NIRMAL GRAM PURASKAR 2011"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120414050755/http://www.indiasanitationportal.org/463 |date=2012-04-14 }}. India Sanitation Portal. 2011. Retrieved 24 June 2012.</ref> ==વસતી== [[ચિત્ર:Sikkim 1.jpg|thumb|right|200 px| ૨૦૦૪માં ગંગટોકમાં સિક્કિમી મહિલા તેના બાળક સાથે.]] {{India census population | title = વસતી વિકાસ ઇતિહાસ | state = | 1951 = 138000 | 1961 = 162000 | 1971 = 210000 | 1981 = 316000 | 1991 = 406000 | 2001 = 541000 | 2011 = 610577 | estimate = | estyear = | estref = | footnote = સ્રોત: ભારતની વસતી ગણતરી<ref name=Cens2011Up/><ref name="Census Population">{{cite web | url = http://indiabudget.nic.in/es2006-07/chapt2007/tab97.pdf | title = Census Population | work = Census of India | publisher = Ministry of Finance India | access-date = ૧૮ ડિસેમ્બર ૨૦૦૮ | format = PDF | archive-date = 2008-12-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081219073658/http://indiabudget.nic.in/es2006-07/chapt2007/tab97.pdf | url-status = dead }}</ref> }} સિક્કિમ એ ભારતની સૌથી ઓછી વસતી ધરાવતું રાજ્ય છે. ૨૦૧૧ની વસતી ગણતરી અનુસાર સિક્કિમની વસતી ૬૧૦,૫૭૭ હતી. <ref name=Cens2011Up>{{cite web | title = 2011 Census reference tables&nbsp;– total population | url = http://www.census2011.co.in/census/state/sikkim.html | year=૨૦૧૧| access-date = ૧૬ જુલાઈ ૨૦૧૩ | publisher = Government of India }}</ref> સિક્કિમમાં વસતીનું ઘનત્વ સૌથી ઓછું છે. (૮૬ વ્યક્તિઓ પ્રતિ ચો. કિમી.) જોકે અહીં વસતી વધારાનો દર વધુ છે જે ૨૦૦૧ અને ૨૦૧૧ વચ્ચે લગભગ ૧૨.૩૬% જેટલો હતો. અહીં જાતિ ગુણોત્તર પ્રતિ ૧૦૦૦ પુરુષોએ ૮૮૯ સ્ત્રીઓ જેટલો છે. જેમાં કુલ ૩,૨૧,૬૬૧ સ્ત્રીઓ અને ૨,૮૬,૦૨૭ પુરુષો છે. મુખ્યત્વે ગ્રામીણ એવા રાજ્યમાં ગંગટોક એ સૌથી વધુ શહેરીકરણ પામેલું ક્ષેત્ર છે. ૨૦૦૫માં આ રાજ્યની શહેરી વસ્તી કુલ વસ્તીના ૧૧.૦૬% જેટલી હતી.<ref name="Stats" /> ૨૦૧૧માં સિક્કિમની માથાદીઠ આવક ૮૧,૧૫૯ હતી.<ref>{{cite web|url=http://pbplanning.gov.in/pdf/Statewise%20GSDP%20PCI%20and%20G.R.pdf|title=State-wise: Population, GSDP, Per Capita Income and Growth Rate|publisher=Punjab State Planning Board|format=PDF|year=૨૦૧૨|access-date= ૪ ઓગસ્ટ ૨૦૧૩}}</ref> ===અનુવાંશિકતા=== સદીઓથી થતા નેપાળી લોકોના સ્થળાંતરને કારણે સિક્કિમના મોટા ભાગના લોકો નેપાળી મૂળના છે. {{cn|date=June 2014}} ભૂતિયા અને લેપ્ચા લોકોને સિક્કિમના મૂળ રહેવાસી માનવામાં આવે છે. ભૂતિયા લોકો સિક્કિમમાં તિબેટના ખામ જિલ્લામાંથી ૪થી શતાબ્દીમાં આવ્યા હતા. લેપ્ચા લોકો દૂર પૂર્વમાંથી આવ્યા હતા. તિબેટી મૂળના લોકો સિક્કિમના પૂર્વી અને ઉત્તરી ભાગોમાં રહે છે સ્થળાંતરીત વસ્તી બિહારી, બંગાળી અને મારવાડી લોકોની છે જેઓ દક્ષિણી સિક્કિમમાં રહે છે.<ref>{{cite book | title = Peoples of South Asia | url = https://archive.org/details/peoplesofsouthas0000malo | last = Clarence | first = Maloney | year = ૧૯૭૪ | publisher = Holt, Rinehart and Winston | location = | isbn = 0-03-084969-1 | page = [https://archive.org/details/peoplesofsouthas0000malo/page/n434 409] }}</ref> ===ધર્મ=== {{bar box |title=સિક્કિમમાં ધર્મ (૨૦૦૧)<ref name="census2001">{{cite web | last = | first = | authorlink = | title = Census of India – Socio-cultural aspects | work = | publisher = Government of India, Ministry of Home Affairs | date = ૨૦૦૧ | url = http://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Social_and_cultural/Religion.aspx | doi = | access-date = ૧૧ નવેમ્બર ૨૦૧૩}} </ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=ધર્મ |right1=% |float=right |bars= {{bar percent|[[હિંદુ]]|#FF6600|60.9}} {{bar percent|[[બૌદ્ધ]]|Green|28.1}} {{bar percent|[[ખ્રિસ્તી]]|#9955BB|6.6}} {{bar percent|[[મુસલમાન|ઈસ્લામ]]|Red|1.0}} {{bar percent|અન્ય|#808080|3.4}} }} {{multiple image | direction = vertical | align = left | width = 220 | footer = રૂમટેક બૌદ્ધ મઠ(ઉપર) એ સિક્કિમનો સૌથી જાણીતો બૌદ્ધ મઠ છે. રાજ્યમાં ઘણાં બૌદ્ધ અને હિંદુ મંદિરો છે. | image1 = Vikramjit-Kakati-Rumtek.jpg | image2 = }} સિક્કિમમાં નેપાળી લોકોના આગમન પછી હિંદુ ધર્મ એ સિક્કિમનો બહુસાંખ્યક ધર્મ રહ્યો છે. કુલ વસ્તીના ૬૦.૯૩% લોકો આ ધર્મ પાળે છે. બૌદ્ધ ધર્મ એ સિક્કિમનો બીજો સૌથી બહુસંખ્યક ધર્મ છે. ૨૮.૧૦% લોકો આ ધર્મ પાળે છે. સિક્કિમમાં ૭૫ બૌદ્ધ મઠો આવેલા છે તેમાંથી સૌથી જૂનો ૧૭૦૦ના સૈકામાં સ્થપાયો છે.{{sfn|Bareh|2001|p=9}} સિક્કિમના ખ્રિસ્તીઓ મૂળે લેપ્ચ લોકો છે જેમને બ્રિટિશ મિશનરીઓએ વટલાવ્યા હતા. વસતીનો ૬.૬૦% ભાગ ખ્રિસ્તી ધર્મ પાળે છે. અન્ય અલ્પ સંખ્યકોમાં બિહારી મુસલમાનો અને જૈન લોકોનો સમાવેશ થાય છે, જેમની વસતી લગભગ ૧% જેટલી છે.<ref>{{cite book | title =People of India: Sikkim | last = Singh | first = Kumar Suresh | year = ૧૯૯૨ | publisher = Anthropological Survey of India | location = | isbn = 81-7046-120-0 | page = 39 }}</ref> વસતીનો સિવાયનો ભાગ સિક્કિમના સ્થાનિક લોકોનો છે તેઓ પારંપારિક ધર્મ પાળે છે. ૧૯૭૦માં સિક્કિમના ભારત સાથેના વિલિનીકરણ સમયે લેપ્ચા અને નેપાળી લોકોમાં તણાવ વધી ગયો હતો, તે સિવાય ભારતના અન્ય રાજ્યોની જેમ કોઈ મોટા સ્થાનીય રમખાણો અહીં થયા નથી.<ref>{{cite book | title = State government and politics: Sikkim | last = Nirmalananda Sengupta | first = | authorlink = | year = ૧૯૮૫ | publisher = Stosius/Advent Books | location = | isbn = 0-86590-694-7 | page = 140 }}</ref><ref>[http://censusindia.gov.in/Census_And_You/religion.aspx "Census and You – Religion"]. Census India. Retrieved 20 October 2012.</ref> લેપ્ચા લોકોનો પારંપારિક ધર્મ મુમ તરીકે ઓળખાય છે. આ ધર્મ સર્વાત્મવાદમાં માને છે. <ref name=Plaisier>{{cite book|title=Languages of the Greater Himalayan Region. A Grammar of Lepcha |volume=5 |series=Languages of the Greater Himalayan region |first=Heleen |last=Plaisier |publisher=Brill |year=૨૦૦૭ |isbn=9004155252 |pages=4, 15 (photo) |url=http://books.google.com/books?id=DpCXEc_9RWcC&pg=PA15}}</ref> ===ભાષાઓ=== સિક્કિમમાં પ્રમુખ સ્વરૂપે નેપાળી ભાષા બોલાય છે. અમુક ક્ષેત્રોમાં સિક્કિમી અને લેપ્ચા ભાષા પણ બોલાય છે. ભારતીય અંગ્રેજી અને હિંદી ભાષા પણ સમગ્ર સિક્કિમમાં લોકો સમજે છે. અન્ય ભાષાઓ જેમ કે ડ્ઝોંગા, ગ્રોમા, ગુરુંગ, લિંબુ, મગર, માઝી, મઝવાર, નેવારી, રાઈ, શેરપા, સુનવાર, તમાંગ, થુલુંગ, તિબેટી નએ યંકા જેવી ભાષાઓ પણ અહીં બોલાય છે.{{sfn|Bareh|2001|p=10}} ==સંસ્કૃતિ== [[File:Gumpa.jpg|thumb| લાચુંગમાં લોસાર નામના બૌદ્ધ તહેવાર દરમ્યાન કરવામાં આવતું "ગુમ્પા નૃત્ય" ]] સિક્કિમમાં બહુ સંખ્યક લોકો [[દિવાળી]] અને [[દશેરા]] જેવા તહેવાર ઉજવે છે. પારંપારિક સ્થાનીય તહેવારો જેમકે માઘે સંક્રાંતી અને ભીમસેન પૂજા પણ અહીં પ્રખ્યાત છે.{{sfn|Choudhury|2006|p=35}} લોસાર, લુસોન્ગ, સાગા દવા, લ્હાબાબ દ્યુચેન, દ્રુપ્કા તેશી અને ભુમચુ જેવા બૌદ્ધ તહેવારો સિક્કિમમાં ઉજવાય છે. લોસાર(તિબેટી નૂતન વર્ષ) નામના તહેવાર દરમ્યાન શાળાઓ અને કાર્યાલયો એક અઠવાડીયાની રજા રાખે છે.{{sfn|Choudhury|2006|p=34}} સિક્કિમના મુસલમાનો ઈદ-ઉલ-ફિત્ર અને મહોરમ જેવા તહેવારો મનાવે છે.<ref>{{cite book | title = Bulletin of Tibetology |author=Sikkim Research Institute of Tibetology | year = ૧૯૯૫ | publisher = Namgyal Institute of Tibetology | location = | isbn = | page = 79 }}</ref> ઑફ સિઝનના સમયે પ્રવાસીઓને આકર્ષવા અહીં નાતાલ ઉજવવાને પ્રોત્સાહન અપાય છે. <ref name="Culture">{{cite web | url = http://sikkimipr.org/GENERAL/CULTURE/LUCKY_SIGNS.htm | title = Culture and Festivals of Sikkim | access-date = ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૦૬ | date = ૨૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૫ | publisher = Department of Information and Public Relations, Government of Sikkim | archive-url = https://web.archive.org/web/20060714040958/http://sikkimipr.org/GENERAL/CULTURE/LUCKY_SIGNS.htm | archive-date = 2006-07-14 | url-status = dead }}</ref> પશ્ચિમિ રૉક સંગીત અને ભારતીય પૉપ સંગીતનો ઘણો મોટો વર્ગ સિક્કિમમાં છે. નેપાળી રૉક સંગીત અને લેપ્ચા સંગીત પણ પ્રસિદ્ધ છે.{{sfn|Bareh|2001|p=286}} ફૂટબોલ અને ક્રિકેટ સિક્કિમની લોકપ્રિય રમતો છે. પ્રવાસનના ભાગ તરીકે હેન્ડ ગ્લાઈડિંગ અને રીવર રાફ્ટીંગ પણ લોકપ્રિય બન્યા છે.<ref>{{cite book | title = Sikkim: Society, Polity, Economy, Environment | last = Lama | first = Mahendra P. | year = ૧૯૯૪ | publisher = Indus Publishing | location = | isbn = 81-7387-013-6 | page = 128 }}</ref> ===ખાન-પાન=== સિક્કિમમાં સામાન્ય રીતે નૂડલ્સ આધારીત વાનગીઓ જેમકેે ઠુપ્કા, ચાઉમીન, થાન્થુક,ગ્યાથુક અને વોન્ટોન પ્રચલિત છે. મોમો નામનું તાજું ફરસાણ અહીં લોકપ્રિય છે. આ એક પ્રકારની ભરેલી વાનગી છે જેમાં શાકભાજી, સ્થાનીય ભેંસનું માંસ કે પોર્ક (ડુક્કરનું માંસ) ભરાય છે અને તેને સૂપ સાથે પીરસવામાં આવે છે.<ref name="tele030902">{{cite news | url = http://www.telegraphindia.com/1020903/asp/siliguri/story_1161127.asp | title = Sleepy capital comes alive to beats of GenX | last = Shangderpa | first = Pema Leyda | work = The Telegraph | date = ૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૨ | access-date = ૭ મે ૨૦૦૮ | archive-date = 2008-05-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080510102545/http://www.telegraphindia.com/1020903/asp/siliguri/story_1161127.asp | url-status = dead }}</ref> સિક્કિમમાં બીયર, રમ, વ્હીસ્કી અને બ્રાંડી છૂટથી પીવાય છે,<ref>{{cite book | title = Surajkund, the Sikkim story | chapter = Sikkimese cuisine| last=Shrivastava | first = Alok K. | year = ૨૦૦૨ | publisher = South Asia Foundation | location = New Delhi | isbn = 81-88287-01-6 | page = 49 }}</ref> તે સિવાય અહીં બાજરામાંથી બનતો ટોંગબા નામનો સ્થાનીય દારૂ પણ લોકપ્રિય છે. દારૂના પ્રતિ વ્યક્તિ સેવનમાં પંજાબ અને હરિયાણા પછી સિક્કિમ ત્રીજા ક્રમાંકે આવે છે.<ref>{{cite news | first = Rema | last = Nagarajan | url = http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2231571.cms | title = India gets its high from whisky | date = ૨૫ જુલાઇ ૨૦૦૭ | access-date = ૩ જુન ૨૦૦૯ | work = Times of India }}</ref> ==સમાચાર માધ્યમો== [[File:Dodrulchortenstupa.jpg|thumb|upright|દ્રો-દુલ ચોર્ટન સ્તૂપ, ગંગટોક]] દક્ષિણ સિક્કિમમાં અંગ્રેજી, હિંદી અને નેપાળી વર્તમાન પત્રો મળે છે. નેપાળી અને અંગ્રેજી વર્તમાનપત્રો સિક્કિમમાં સ્થાનીય રીતે પ્રસિદ્ધ થાય છે. હિંદી અને અંગ્રેજી વર્તમાન પત્રો સિલીગુડીમાંથી આવે છે. "જમારો પ્રજાશક્તિ" (નેપાળી વર્તમાન પત્ર), હિમાલયન મિરર, સિક્કિમ એક્સપ્રેસ સિક્કિમ નાઉ (અંગ્રેજી વર્તમાનપત્ર) સમય દૈનિક તથા કાંચનજંઘા ટાઇમ્સ અને પ્રજ્ઞા ખબર (નેપાળી સાપ્તાહિક) અને હીમાલીબેલા એ સિક્કિમના જાણીતા પ્રકાશનો છે. <ref name="newspapers-list">{{cite web | url = http://www.sikkimipr.org/IPR/news_jounalists/news_papers_and_journalists.htm | title = Newspapers and Journalists in Sikkim | publisher = IT Department, Government of Sikkim | access-date = ૫ જુન ૨૦૦૯ | archive-url = https://web.archive.org/web/20080121045116/http://www.sikkimipr.org/IPR/news_jounalists/news_papers_and_journalists.htm | archive-date = 2008-01-21 | url-status = dead }}</ref> આ સિવાય રાષ્ટ્રીય છાપા જેમ કે ધ સ્ટેટ્સ મેન, ધ ટેલિગ્રાફ, ધ હિંદુ, ધ ટાઈમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા, હિમાલય દર્પણની સ્થાનીય આવૃત્તિઓ પણ અહીં આવે છે. સિક્કિમ હેરાલ્ડ એ અહીંની રાજ્ય સરકારનું સાપ્તાહિક છે. હિમગિરી એ નેપાળી અને અંગ્રેજીમાં હાલખબર એ ઓનલાઈન વર્તમાનપત્રો છે. આ સિવાય તિસ્તારંગીત, અવ્યક્ત, બિલોકન, જર્નલ ઑફ હીલ રીસર્ચ, ખબેર કાગઝ અને સિક્કિમ સાયંસ સોસાયટી ન્યૂઝ લેટર એ અન્ય પ્રકાશનો છે.<ref name="autogenerated1">{{cite web | url = https://rni.nic.in/search_place.asp | title = Publication Place Wise-Registration | publisher = Registrar of Newspapers for India | access-date = ૫ જુન ૨૦૦૯ | archive-date = 2009-06-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090619090128/https://rni.nic.in/search_place.asp | url-status = dead }} If one types ''Sikkim'' in the input box and submits, the list is displayed.</ref> સિક્કિમના શહેરોમાં ઇન્ટરનેટ કૅફે જોવા મળે છે. જોકે, બ્રોડબેન્ડ સુવિધા વધુ પ્રચલિત નથી. મોટા ભાગના ક્ષેત્રોમાં ડીશ એન્ટેના દ્વારા સેટેલાઈટ ટેલિવિઝન માણી શકાય છે. ભારતમાં અન્ય ક્ષેત્રોમાં બતાવાતી ચેનલો અહીં પણ જોઈ શકાય છે. વધારામાં અહીં નેપાળી ભાષાની ચેનલો પણ જોવાય છે. ડીશ ટીવી, દૂરદર્શન અને નાયુમા એ મુખ્ય સેવા પૂરી પાડનાર કંપનીઓ છે. ==શિક્ષણ== સિક્કિમમાં પ્રૌઢ સાક્ષરતાનો દર ૬૯.૬૮% છે. જેમાં ૭૬.૭૩% પુરુષો અને ૬૧.૪૬% સ્ત્રીઓ સાક્ષર છે. સિક્કિમમાં ૧૧૫૭ શાળાઓ છે જેમાં ૭૬૫ રાજ્ય સંચાલિત, ૭ કેન્દ્ર સંચાલિત અને ૩૮૫ ખાનગી શાળાઓ છે. <ref>{{cite web | url = http://www.sikkimipr.org/images/herald/Jan%2026.pdf | title = In the process of Constitutional democracy, Sikkim has not lagged behind-Governor | date = ૨૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૦ | author = Balmiki Prasad Singh Governor of Sikkim | access-date = ૧૧ માર્ચ ૨૦૧૦ | archive-date = 2012-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120304065745/http://www.sikkimipr.org/images/herald/Jan%2026.pdf | url-status = dead }}</ref> સિક્કિમમાં ૧૨ કૉલેજો આવેલી છે. સિક્કિમ મણીપાલ વિદ્યાપીઠ એ સિક્કિમની સૌથી મોટી શૈક્ષણિક સંસ્થા છે જે અભિયાંત્રિકી(એન્જિનિયરીંગ), વૈદકીય અને વ્યવસ્થાપન (મેનેજમેન્ટ) જેવા ક્ષેત્રોમાં શૈક્ષણિક સેવા આપે છે.<ref>{{cite web | url = http://www.smude.edu.in | title = Distance Education | publisher=Sikkim Manipal University|date = ૨૬ જુન ૨૦૧૦ | author = Sailesh | access-date = ૨૬ જુન ૨૦૧૦}}</ref> રાજ્ય સરકાર સંચાલિત બે પોલીટૅક્નીક શાળાઓ છે જે વિવિધ એન્જિનિયરીંગમાં પદવી (ડિપ્લોમા) પ્રદાન કરે છે. આ પોલીટેક્નીક છે એડવાન્સસ ટેકનિકલ ટ્રેઈનિંગ ઇન્સ્ટીટ્યુટ (ATTC) અને બીજી છે સેંટર ફોર કોમ્પ્યુટર ઍન્ડ કોમ્યુનિકેશન્સ ટેકનોલોજી (CCCT). (ATTC) એ બારદંગ, સિંગતમમાં આવેલી છે જ્યારે CCCT ચીસોપાની, નામ્ચીમાં આવેલી છે. ૨૦૦૮માં યાંગાંગમાં સિક્કિમ વિશ્વવિદ્યાપીઠ શરૂ કરવામાં આવી છે.<ref>{{cite news | url = http://www.telegraphindia.com/1080204/jsp/siliguri/story_8858265.jsp | title = Do-it-yourself mantra for varsity | last = Chettri | first = Vivek | date = ૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૮ | work = The Telegraph | access-date = ૧૫ મે ૨૦૦૮ | archive-date = 2008-10-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081012112302/http://www.telegraphindia.com/1080204/jsp/siliguri/story_8858265.jsp | url-status = dead }}</ref> ==સંદર્ભ== {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Sikkim|સિક્કિમ}} * {{Official website|http://www.sikkim.gov.in/|Official website of the Government of Sikkim}} * {{cite web | url = http://www.censusindia.gov.in/ | title = Details of the census | archive-url = https://web.archive.org/web/20060619194905/http://www.censusindia.net/profiles/sik.html | archive-date = 2006-06-19 | access-date = 2014-07-05 | url-status = live }} * [http://sikkim.nic.in/sws/glim_mon.htm "Buddhist Monasteries of Sikkim"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100828072311/http://sikkim.nic.in/sws/glim_mon.htm |date=2010-08-28 }}. Sikkim.nic.in. {{ભૌગોલિક સ્થાન |કેન્દ્ર = સિક્કિમ |ઉત્તર = [[તિબેટ]], [[ચીન]] |ઈશાન = તિબેટ |પૂર્વ = {{flag|ભૂતાન}} |અગ્નિ = {{flag|ભૂતાન}} |દક્ષિણ = [[પશ્ચિમ બંગાળ]] |નૈઋત્ય =[[બિહાર]], પશ્ચિમ બંગાળ |પશ્ચિમ = {{flag|નેપાળ}} |વાયવ્ય = {{flag|નેપાળ}} }} {{ભારત}} [[શ્રેણી:ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો]] [[શ્રેણી:ઉમદા લેખ]] pmh3zj8p428x48uvlb9al2pdf2nzb6a 0 3512 903843 873720 2026-08-17T01:56:20Z InternetArchiveBot 63183 Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903843 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:2064 aryabhata-crp.jpg|thumb|300px|IUCAA, પૂણેના મેદાન પર આર્યભટ્ટનું પૂતળુ. દેખાવ અંગે કોઈ માહિતી નહિ હોવાના કારણે આર્યભટ્ટની કોઈ પણ છબી કલાકારની પોતાની કલ્પનામાંથી ઉદભવેલ છે.]] '''આર્યભટ્ટ''' ({{lang-sa|आर्यभट}}) પ્રાચીન યુગના ભારતીય ગણિતશાસ્ત્રીઓ અને ખગોળશાસ્ત્રીઓમાં પ્રથમ હરોળના ગણિતશાસ્ત્રી અને [[ખગોળશાસ્ત્ર|ખગોળશાસ્ત્રી]] છે. ''આર્યભટીય'' (આશરે ઈ.સ. ૪૯૯- ૨૩ વર્ષની ઉંમરે) અને ''આર્ય-સિદ્ધાંત'' એ તેમની સૌથી વધારે જાણીતી કૃતિઓ છે. == જીવનચરિત્ર == આર્યભટીયમાં સ્પષ્ટપણે આર્યભટ્ટના જન્મના વર્ષનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હોવા છતાં તેમના જન્મસ્થળનો મુદ્દો વિદ્વાનોમાં મત-મતાંતરનો વિષય રહ્યો છે. કેટલાક માને છે કે તેઓ અશ્માકા તરીકે ઓળખાતા [[નર્મદા]] અને [[ગોદાવરી]] વચ્ચેના પ્રદેશમાં જન્મ્યા હતા અને અશ્માકાને તેઓ [[મહારાષ્ટ્ર]] અને [[મધ્ય પ્રદેશ]] સહિતના મધ્યભારતના વિસ્તાર તરીકે ઓળખાવે છે, જો કે બુદ્ધવાદના પ્રારંભિક વર્ણનો અશ્માકા વધારે દક્ષિણમાં હોવાનું જણાવે છે અને આ વર્ણનો મુજબ અશ્માકા એ ''દક્ષિણાપીઠ'' અથવા દખ્ખણના વિસ્તાર છે, જ્યારે કે અન્ય કેટલાક લિખિત વર્ણનો અનુસાર અશ્માકાએ એલેક્ઝાન્ડર સાથે લડાઈ કરી હતી, આ વર્ણનો તેને વધારે ઉત્તરમાં મૂકે છે. તાજેતરના અભ્યાસ મુજબ આર્યભટ્ટ ચામ્રવટ્ટમ (10N51, 75E45) કેરળના હતા.અભ્યાસનો દાવો છે કે અશ્માકા એ સ્રવણબેલગોલાથી ઘેરાયેલુ જૈન રાષ્ટ્ર હતું અને પત્થરના સ્તંભોથી ઘેરાયેલા દેશને અશ્માકા નામ આપ્યુ હતું.ચામ્રવટ્ટમ એ જૈન રાજ્યનો ભાગ હતો તેવું બ્રહ્મપુત્રા નદીના પરથી પ્રતિપાદિત થાય છે, કારણ કે જૈન પુરાણોમાં આવતા રાજા ભારતના નામ પરથી તેનું નામ પડ્યુ હતું. યુગની વાત કરતી વખતે આર્યભટ્ટ પણ ભારતનો સંદર્ભ આપે છે - રાજા ભારતના સમયની વાત દાસગિતિકાની પાંચમી પંક્તિમાં આવે છે.તે દિવસોમાં કુસુમપુરામાં પ્રખ્યાત વિશ્વવિદ્યાલય હતું અને ત્યાં આવીને જૈનો આર્યભટ્ટના પ્રભાવને જાણી શકતા અને આમ આર્યભટ્ટની કૃતિઓ કુસુમપુરા સુધી પહોંચી હતી અને ત્યાં તેમને પ્રતિષ્ઠા અપાવી હતી.<ref>આર્યભટનું જન્મ સ્થળ નક્કી કરવા માટેના મહત્વના પુરાવા, Curr Sci Vol.93, 8, 25 ઓક્ટો 2007</ref><ref>આર્યભટ્ટની કથિત ભૂલો – તેના નિરીક્ષણસ્થળ પર એક પ્રકાશ, Curr Sci Vol.93, 12, 25 ડિસે 2007, pp. 1870-73.</ref> == રચનાઓ == આર્યભટ્ટ ગણિત અને ખગોળવિજ્ઞાનના અનેક સમીકરણોના સર્જક છે, આમાંથી કેટલાક અપ્રાપ્ય છે. તેમની મુખ્ય રચનાઓમાંથી ગણિત અને ખગોળવિજ્ઞાનના સંગ્રહ આર્યભટીયમ્ ના પુષ્કળ સંદર્ભો ભારતીય ગાણિતિક સાહિત્યમાં આપવામાં આવે છે અને તે આધુનિક સમયમાં પણ ટકી રહ્યું છે. આર્યભટીયના ગાણિતિક વિભાગમાં અંકગણિત, બીજગણિત અને ત્રિકોણમિતિને આવરી લેવામાં આવ્યા છે. તેમાં અપૂર્ણાંક, વર્ગની ગણતરીઓ, અનંત સંખ્યાઓની ગણતરી અને સાઈનના કોષ્ટકનો સમાવેશ પણ કરવામાં આવ્યો છે. ખગોળશાસ્ત્ર માં પણ તેમનું મહત્વનું યોગદાન છે. == ગણિતશાસ્ત્ર == === સ્થાન મૂલક પદ્ધતિ અને શૂન્ય === આંકડાની સ્થાન-મૂલક પદ્ધતિ સૌ પ્રથમ ત્રીજી સદીમાં બખશાલિ હસ્તપ્રતમાં જોવા મળી હતી અને તેમની રચનાઓમાં સ્પષ્ટપણે આ પદ્ધતિ અમલમાં હોવાનું જોવા મળે છે.<ref>પી. ઝેડ. ઈંગરમેન, 'પાણિનિ-બેકુસ સ્વરૂપ', Communications of the ACM 10 (3)(1967), p.137</ref> ; તેઓએ નિશ્ચિતપણે પ્રતીકનો ઉપયોગ નથી કર્યો, પરંતુ ફ્રેન્ચ ગણિતશાસ્ત્રી જ્યોર્જસ ઈફ્રાની દલીલ છે કે આર્યભટ્ટની સ્થાન-મૂલક પદ્ધતિમાં શૂન્યના જ્ઞાનનો ઉલ્લેખ છે, કારણકે દસની ગણતરી માટે મૂલ્યવિહિન પ્લેસ હોલ્ડરનો ઉપયોગ કરાયો છે.<ref>{{cite book | title = G Ifrah | author = A universal history of numbers: From prehistory to the invention of the computer | publisher = John Wiley & Sons | location = London | date = ૧૯૯૮ }}</ref> આમ છતાં, આર્યભટ્ટે બ્રાહ્મી આંકડાઓનો ઉપયોગ નથી કર્યો; વૈદિક કાળની [[સંસ્કૃત]] પરંપરાને જાળવી રાખતા તેમણે આંકડાઓ નોંધવા માટે અક્ષરોનો ઉપયોગ કર્યો છે, સ્મૃતિ સંવર્ધક કલામાં જથ્થાવાચક અભિવ્યક્તિ (સાઈન જેવા કોષ્ટક) સ્વરૂપ<ref>{{Harvard reference | Surname1 = Dutta | Given1 = Bibhutibhushan | Surname2 = Singh | Given2 = Avadhesh Narayan | Year = ૧૯૬૨ | Title = History of Hindu Mathematics | Publisher = Asia Publishing House, Bombay | isbn = 81-86050-86-8 (reprint) }}</ref>. === પાઈનું અતાર્કિક મૂલ્ય === [[પાઇ|પાઈ]] (<math>\pi</math>)ના સંભવિત મૂલ્ય માટે આર્યભટ્ટે કામ કર્યું હતું અને કદાચ તેઓ એવા તારણ પર આવ્યા હતા કે <math>\pi</math> અતાર્કિક છે. આર્યભટ્ટીયમના બીજા ભાગમાં ({{IAST|gaṇitapāda}} 10), તેઓ લખે છે: <blockquote> "{{IAST|chaturadhikam śatamaśṭaguṇam dvāśaśṭistathā sahasrāṇām}} {{IAST|Ayutadvayaviśkambhasyāsanno vrîttapariṇahaḥ.}}" "ચારને 100માં ઉમેરો, આઠ દ્વારા ગુણાકાર કરો અને પછી 62,000 ઉમેરો. આ રીતે 20,000નો વ્યાસ ધરાવતા વર્તુળનું પરિઘ જાણી શકાય છે." </blockquote> તેઓ કહે છે કે પરિઘ અને વ્યાસનો ગુણોત્તર ((4+100)×8+62000)/20000 = 3.1416 છે, જે પાંચ અર્થવાહક આંકડાઓની સામે ચોક્કસ છે. આર્યભટ્ટે ''આસન્ન'' (નજીક જતું) શબ્દનો ઉપયોગ કર્યો હતો, છેલ્લા શબ્દની બરાબર પહેલા જ આવતુ અને જણાવ્યું હતું કે આ નજીકનું છે, પરંતુ તેનું મૂલ્ય અનંત (અથવા અતાર્કિક) છે. જો આ સાચુ હોય તો તેને અત્યંત અદ્યતન અંતઃદ્રષ્ટિ કહી શકાય, કારણ કે પાઈના મૂલ્યની અતાર્કિકતા અંગે યુરોપને તો છેક 1761માં જાણ થઈ હતી અને તેને સાબિત કરી હતી લામ્બર્ટે<ref> {{cite book | title = S. Balachandra Rao | author = Indian Mathematics and Astronomy: Some Landmarks, | publisher = Jnana Deep Publications, | year = ૧૯૯૪/૧૯૯૮ | location = Bangalore | isbn = 81-7371-205-0 }}</ref>. આર્યભટીય (Aryabhatiya)નો અરેબિકમાં અનુવાદ થયા બાદ (ca. 820 CE) અલ-ખ્વારિઝ્મિના બીજગણિત પરના પુસ્તકમાં નજીકના મૂલ્યનો ઉલ્લેખ કરાયો હતો.<ref name = Ansari> {{cite journal |last=Ansari |first=S.M.R. |date=March 1977 |title=Aryabhata I, His Life and His Contributions |journal=Bulletin of the Astronomical Society of India |volume=5 |issue=1 |pages=10–18 |url= http://hdl.handle.net/2248/502 |access-date= 2011-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071116013419/http://prints.iiap.res.in/handle/2248/502 |archive-date=16 November 2007 |ref=harv|bibcode = 1977BASI....5...10A }}</ref> === ક્ષેત્રમાપન અને ત્રિકોણમિતિ === ગણિતપદ 6માં આર્યભટ્ટે ત્રિકોણનો વિસ્તાર આપતા જણાવ્યું છે : ''ત્રિભુજસ્ય ફલશરીરમ સમદલકોટિ ભુજારધઅશ્વમેઘ'' જેનો અનુવાદ થાય છે: ત્રિકોણ માટે, લંબનું પરિણામ અને તેની અડધી બાજુ એટલે વિસ્તાર.<ref>{{Cite book | author = Roger Cooke | title = History of Mathematics: A Brief Course | url = https://archive.org/details/historyofmathema0000cook | publisher = Wiley-Interscience | year=૧૯૯૭ | chapter = The Mathematics of the Hindus | isbn=0471180823 | quote=Aryabhata gave the correct rule for the area of a triangle and an incorrect rule for the volume of a pyramid. (He claimed that the volume was half the height times the area of the base).}}</ref> આર્યભટ્ટે તેમની રચના ''અર્ધ-જ્યા'' દ્વારા ''સાઈન'' ની ચર્ચા કરી છે. તેનો સીધો અર્થ થાય છે "અર્ધ-ચાપકર્ણ". સરળતા ખાતર લોકોએ તેને ''જ્યા'' કહેવા માંડ્યું.અરબી લેખકોએ જ્યારે તેમની રચનાનું [[સંસ્કૃત]]માંથી અરબીમાં ભાષાંતર કર્યું ત્યારે તેઓ આને ''જિબા'' (ઉચ્ચારોની સમાનતાથી પ્રેરાઈને) કહેતા. આમ છતાં, અરબી લખાણોમાં સ્વરને દૂર કરવામાં નથી આવ્યા અને તેનું ટૂંકાક્ષર ''jb'' થયું. બાદમાં લેખકોને જ્યારે ખબર પડી કે ''jb'' એ ''જિબા'' નું ટૂંકાક્ષર છે, તેમણે ફરી પાછો તેના બદલે ''જિબા'' નો ઉપયોગ શરૂ કર્યો, જેનો અર્થ થાય છે "ખાડી" અથવા "અખાત" (અરબીમાં ''જિબા'' એ તકનીકી શબ્દ હોવા ઉપરાંત તેનો મતલબ થાય છે અર્થ વગરનો શબ્દ). પાછળથી 12મી સદીમાં ઘેરાર્ડો ઓફ ક્રેમોનાએ આ લખાણોનું અરબીમાંથી લેટિનમાં ભાષાંતર કર્યું ત્યારે તેમણે અરબીના ''જિઆબ'' ના બદલે તેના લેટિન અર્થ ''સાઈનસ'' નો ઉપયોગ કર્યો (જેનો અર્થ પણ "ખાડી" અથવા "અખાત" થાય છે). ત્યાર બાદ અંગ્રેજીમાં ''સાઈનસ'' નું ''સાઈન'' થઈ ગયું. <ref> {{Cite book | author = Howard Eves | title = An Introduction to the History of Mathematics (6th Edition, p.237) | publisher = Saunders College Publishing House, New York | year = ૧૯૯૦ }}</ref> === અનિશ્ચિત સમીકરણો === ડાયોફેન્ટાઈન સમીકરણ તરીકે જાણીતા બનેલા અને ax + b = cy જેવા સમીકરણોનો ઉકેલ મેળવવાના હેતુથી પ્રાચીન સમયથી ભારતીય ગણિતશાસ્ત્રીઓને સમજવા માટે ભારે કુતુહલ દેખાયું છે.અહીંયા આર્યભટીય (Aryabhatiya)પરના ભાસ્કરના ભાષ્યનું ઉદાહરણ છે: : એવી સંખ્યા શોધો કે જેને 8 વડે ભાગવાથી શેષમાં 5 મળે; 9 વડે ભાગાકારથી 4 શેષ મળે ; અને 7 વડે ભાગવામાં આવ્યા ત્યારે શેષ તરીકે 1 મળે. દા.ત N = 8x+5 = 9y+4 = 7z+1. Nનું લઘુતમ મૂલ્ય 85 હોવાનું તારણ જાણવા મળે છે.સામાન્ય રીતે ડાયોફેન્ટાઈન સમીકરણો નામચીન મુશ્કેલી બની શકે છે. પ્રાચીન વૈદિક લખાણ સુલબા સૂત્રમાં આવા સમીકરણોની ગહન ચર્ચા થઈ હતી, જેના વધારે પ્રાચીન અંશો 800 સદી પૂર્વેના હોઈ શકે છે. આવી મુશ્કેલીઓ ઉકેલવાની આર્યભટ્ટની પદ્ધતિ ''{{IAST|kuṭṭaka}}'' (कुट्टक) પદ્ધતિ કહેવાય છે. કુટ્ટકઅર્થ થાય છે ભૂક્કો કરી નાખવો એટલે કે નાના કટકાઓમાં તોડવું. આ પદ્ધતિમાં પાસાના મૂળ ઘટકને નાના આંકડામાં લખવા માટે ગણતરીની પ્રવાહી પદ્ધતિનો સમાવેશ થાય છે. આજે આ ગણતરીઓ, ભાસ્કરે CE 621માં વર્ણન કર્યુ હતું તે મુજબ, ડાયોફેન્ટાઈન સમીકરણો ઉકેલવા માટેની આદર્શ પદ્ધતિ છે. અને તેને સામાન્ય રીતે આર્યભટ્ટ ગણતરી નિયમ કહેવામાં આવે છે..<ref> અમર્ત્ય કે દત્તા, [http://www.ias.ac.in/resonance/Oct2002/pdf/Oct2002p6-22.pdf ડાયોફેન્ટાઈન ગણતરીઓઃ કુટ્ટક](Diophantine equations: The Kuttaka), રેસોનેન્સ, ઓક્ટોબર 2002. અગાઉની ઉડતી નજર પણ જુઓ: [http://www.ias.ac.in/resonance/April2002/pdf/April2002p4-19.pdf ''પ્રાચીન ભારતમાં ગણિત,''(Mathematics in Ancient India)].</ref> ડાયોફેન્ટાઈન સમીકરણો એ સંકેત લેખ વિજ્ઞાનમાં રસપ્રદ વિષય છે અને RSA સંમેલન, 2006માં ''કુટ્ટક'' પદ્ધતિ અને સુલ્વાસૂત્રોની શરૂઆતની રચનાઓ મુખ્ય કેન્દ્ર બની હતી. === બીજગણિત === ''આર્યભટીય'' માં(Aryabhatiya) આર્યભટ્ટે વર્ગ અને ઘનની ગણતરીઓ માટે શ્રેણીબદ્ધ ઉત્કૃષ્ટ પરિણામ આપ્યા છે:<ref>{{cite book|first=Carl B.| last=Boyer |authorlink=Carl Benjamin Boyer |title=A History of Mathematics |edition=Second |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |year=૧૯૯૧ |isbn=0471543977 |page = 207 |chapter = The Mathematics of the Hindus |quote= He gave more elegant rules for the sum of the squares and cubes of an initial segment of the positive integers. The sixth part of the product of three quantities consisting of the number of terms, the number of terms plus one, and twice the number of terms plus one is the sum of the squares. The square of the sum of the series is the sum of the cubes.}}</ref> :<math>1^2 + 2^2 + \cdots + n^2 = {n(n + 1)(2n + 1) \over 6}</math> અને :<math>1^3 + 2^3 + \cdots + n^3 = (1 + 2 + \cdots + n)^2</math> == ખગોળશાસ્ત્ર == ખગોળશાસ્ત્રની આર્યભટ્ટની પદ્ધતિ ''ઔડઆયક પદ્ધતિ'' તરીકે ઓળખાતી હતી (દિવસની ગણતરી ''ઉદયથી'' કરાય છે, પરોઢ ''લંકા'' ખાતે, વિષુવવૃત્ત). ખગોળશાસ્ત્ર અંગેના તેમના પાછળના કેટલાક લખાણો કે જેમાં સ્પષ્ટપણે સેકન્ડ માળખાનો પ્રસ્તાવ છે (''અર્ધ-રાત્રિકા'' , મધ્યરાત્રિ), તે અપ્રાપ્ય છે, પરંતુ અંશતઃ [[બ્રહ્મગુપ્ત]]ના ''ખંડઅખઅદ્યાકા'' (khanDakhAdyaka)માં થયેલી ચર્ચામાંથી પુનઃનિર્માણ કરી શકાય છે. કેટલાક લખાણોમાં સ્વર્ગની ગતિને પૃથ્વીના પરિભ્રમણ માટે કારણભૂત ગણવામાં આવી હોય તેવું જણાય છે. === સૂર્ય પદ્ધતિની ગતિ === પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ફરતી હોવાનું આર્યભટ્ટ માનતા હોય તેવું લાગે છે. ''લંકાનો'' ઉલ્લેખ કરતાં તેમના વિધાનમાં આ અંગે સૂચન છે કે જેમાં પૃથ્વીના પરિભ્રમણના કારણે સર્જાતિ ગતિ સંદર્ભે તારાઓ ગતિ કરતા હોવાનો ઉલ્લેખ છે: :જે રીતે નૌકામાં બેઠેલ વ્યક્તિ જેમ-જેમ આગળ વધતી જાય છે તેમ-તેમ સ્થિર વસ્તુઓ દૂર જતી લાગે છે, તે રીતે લંકામાં લોકોને સ્થિર તારાઓ (દા.ત.વિષુવવૃત્ત પર) પશ્ચિમ દિશામાં ખસતા દેખાતા હતા. [''અચલઆનિ ભની સમપશ્ચિમાગ્નિ'' - ગોલપદ.9] પરંતુ ત્યાર બાદની પંક્તિમાં તારાઓ તથા ગ્રહોની ગતિને વાસ્તવિક ગતિ તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે: “તેમના ઉગવા અને આથમવાનું કારણ અવકાશનું વર્તુળ અને પવન દ્વારા પશ્ચિમમાં લંકા તરફ ગતિ કરતાં ગ્રહો છે”. ''લંકા'' (lit. [[શ્રીલંકા]]) અહીંયા વિષુવવૃત્ત પરનો સંદર્ભ છે અને તેને અવકાશીય ગણતરીઓ માટે સૂર્ય-તારાની સ્થિતિની સમાનમાં ઉલ્લેખ છે. આર્યભટ્ટે સૌરમંડળનું ભૂકેન્દ્રીય સ્વરૂપ વર્ણવ્યું છે, કે જેમાં સૂર્ય અને તારા બંને ભ્રમણકક્ષા મુજબ ગતિ કરે છે અને આ ભ્રમણ પૃથ્વીની ફરતે થાય છે. આ નમૂનાનો મુદ્દો ''પૈતામહાસિદ્ધાંતા'' માં (ca. CE 425) પણ જોવા મળે છે- ગ્રહોની દરેક ગતિનું સંચાલન બે ભ્રમણકક્ષા દ્વારા નક્કી થાય છે, નાની ''મંદા'' (ધીમી) ભ્રમણકક્ષા અને મોટી ''શિઘ્ર'' (ઝડપી) ભ્રમણકક્ષા છે. <ref>{{Harvard reference | last = Pingree | first = David | authorlink = David Pingree | contribution = Astronomy in India | editor-last = Walker | editor-first = Christopher | title = Astronomy before the Telescope | pages = 123-142 | publisher = British Museum Press | place = London | year = ૧૯૯૬ | ID = ISBN 0-7141-1746-3 }} pp. 127-9.</ref> પૃથ્વીથી અંતરની દ્રષ્ટિએ ગ્રહોનો ક્રમ આ મુજબ છે: [[ચંદ્ર]], [[બુધ (ગ્રહ)|બુધ]], [[શુક્ર]], [[સૂર્ય]], [[મંગળ]], [[ગુરુ]], [[શનિ]], અને તારામંડળો<ref name="Ansari"/>. ગ્રહોની સ્થિતિ અને સમયગાળાની ગણતરી કરવા માટે તેમની ભ્રમણકક્ષાનો સંદર્ભ લેવાયો હતો, બુધ અને શુક્રના કિસ્સામાં તેઓ પૃથ્વીની ફરતે એટલી જ ઝડપે ફરે છે જેટલી ઝડપ સૂર્યની હોય છે અને મંગળ, ગુરુ તથા શનિ એક નિશ્ચિત ગતિએ પૃથ્વીની આસપાસ ફરતા હોય છે અને દરેક ગ્રહની ગતિ રાશિચક્રને દર્શાવે છે.ખગોળશાસ્ત્રના મોટાભાગના ઇતિહાસકારો આ બંને ભ્રમણકક્ષાઓના સ્વરૂપના તત્વોને પૂર્વ-ટોલેમિક ગ્રીક ખગોળશાત્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરતાં ગણાવે છે. <ref>ઓટ્ટો ન્યુજેબેઉર, "પ્રાચીન અને મધ્યયુગના ખગોળશાસ્ત્રીય સિદ્ધાંતોનું પ્રસારણ(The Transmission of Planetary Theories in Ancient and Medieval Astronomy)," ''[[સ્ક્રિપ્ટ મેથેમેટિકા(Scripta Mathematica)|સ્ક્રિપ્ટા મેથેમેટિકા]]'' (Scripta Mathematica), 22(1956): 165-192; ઓટ્ટો ન્યુજેબેઉરમાં પુનઃમુદ્રિત, ''ખગોળશાસ્ત્ર અને ઇતિહાસઃ ચૂંટેલા નિબંધો,'' (Astronomy and History: Selected Essays) ન્યૂયોર્ક: સ્પ્રિંગર-વેરલાગ, 1983, pp. 129-156. ISBN 0-387-90844-7</ref> આર્યભટ્ટના મોડેલમાં અન્ય ઘટક છે, ''સિઘરોક્કા'' , સૂર્યના સંબંધમાં મૂળ ગ્રહ સમય, જેને કેટલાક ઇતિહાસકારો પાયાનું સૂર્યકેન્દ્રીય મોડેલ કહે છે.<ref>હ્યુ થર્સ્ટન, ''પ્રારંભિક ખગોળશાસ્ત્ર,'' (Early Astronomy) New York: ન્યૂયોર્ક: સ્પ્રિંગર-વેરલાગ, 1996, pp. 178-189. ISBN 0-387-94822-8</ref> === ગ્રહણો === તેઓ જણાવે છે કે [[ચંદ્ર]] અને ગ્રહો સૂર્યના પરાવર્તિત પ્રકાશથી ચમકે છે.તત્કાલિન સમયની માન્યતા મુજબ રાહુ અને કેતુ ગ્રહોને ગળી જતા હોવાની માન્યતા હતી, પરંતુ આ માન્યતાના બદલે તેઓ ઉદય અને અસ્તના કારણે પૃથ્વી પર પડતા પડછાયા સંદર્ભે ગ્રહણોને સમજાવે છે. આમ ચંદ્ર જ્યારે પૃથ્વીના પડછાયામાં પ્રવેશે ત્યારે ચંદ્રગ્રહણ થાય છે(પંક્તિ ગોલ.37), અને તેઓ પૃથ્વીના પડછાયાના કદ તથા વ્યાપ અંગે વિસ્તૃત ચર્ચા કરે છે (પંક્તિઓ ગોલ.38-48), અને ત્યારબાદ તેઓ ગ્રહણમાં આવતા ભાગ અને તેના કદ અંગે ગણતરી રજૂ કરે છે. ત્યાર બાદના ભારતીય ખગોળશાસ્ત્રીઓએ આ ગણતરીઓમાં ઉમેરો કર્યો છે, પરંતુ તેમાં આર્યભટ્ટની પદ્ધતિ પાયારૂપે રહી છે.ગણતરીઓનું કોષ્ટક એટલું બધુ સચોટ હતું કે 18મી સદીના વિજ્ઞાની ગિલ્લૌમ લે જેન્ટિલે, પોન્ડિચરીની મુલાકાત દરમિયાન નોંધ્યું હતું કે 1765-08-30ના રોજ ચંદ્રગ્રહણના સમયની ગણતરીઓ માત્ર 41 સેકન્ડ ટૂંકી પડી હતી જ્યારે કે તેમનું કોષ્ટક (ટોબિઆસ મેયર દ્વારા, 1752) 68 સેકન્ડ લાંબું હતું<ref name="Ansari"/>. આર્યભટ્ટની ગણતરી મુજબ પૃથ્વીનો [[વર્તુળનો પરિઘ|પરિઘ]] 39,968.0582 કિલોમીટર છે, જે 40,075.0167 કિલોમીટરના વાસ્તવિક મૂલ્ય કરતાં માત્ર 0.2% ઓછો છે. ગ્રીક ગણિતશાસ્ત્રી, ઈરેટોસ્થેનસની ગણતરીઓ કરતાં આ નજદીકી નોંધપાત્ર પ્રગતિ હતી (c. 200 BCE), આધુનિક એકમ મુજબ તેમની ચોક્કસ ગણતરી અપ્રાપ્ય છે પરંતુ તેમના અંદાજમાં અંદાજિત 5-10%ની ભૂલ હતી.<ref>[http://www.nasa.gov/lb/audience/forstudents/5-8/features/F_JSC_NES_School_Measures_Up.html "જેએસસી એનઈએસ સ્કૂલ મેઝર્સ અપ"]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(JSC NES School Measures Up), ''NASA'' , 11મી એપ્રિલ, 2006, સુધારો 24મી જાન્યુઆરી, 2008.</ref><ref>[http://www-istp.gsfc.nasa.gov/stargaze/Scolumb.htm "ગોળ પૃ્થ્વી"](The Round Earth), ''NASA'' , 12મી ડિસેમ્બર, 2004, સુધારો 24મી જાન્યુઆરી, 2008.</ref> === ભ્રમણનો સમયગાળો === સમયના આધુનિક એકમ સંદર્ભે આર્યભટ્ટની ગણતરીઓ જોઈએ તો ભ્રમણસમય (સ્થિર તારાઓ સંદર્ભે પૃથ્વીનું ચક્કર-ભ્રમણ) 23 કલાક 56 મિનિટ અને 4.1 સેકન્ડ છે; આધુનિક મૂલ્ય 23:56:4.091 છે. આ જ રીતે {0ભ્રમણ વર્ષ{/0}ના મૂલ્યની લંબાઈ 365 દિવસ 6 કલાક 12 મિનિટ 30 સેકન્ડ છે અને સમગ્ર વર્ષની લંબાઈ જોઈએ તો તેમાં 3 મિનિટ 20 સેકન્ડની ભૂલ છે. ભ્રમણના આધારે સમયની ગણતરીનો ખ્યાલ તે સમયની મોટાભાગની ખગોળશાસ્ત્રીય પદ્ધતિઓમાં જાણીતો હતો, પરંતુ તત્કાલીન સમયની ગણતરીઓમાં આ ગણતરી સૌથી વધારે સચોટ હતી. === સૂર્યકેન્દ્રીયવાદ === આર્યભટ્ટે દાવો કર્યો હતો કે પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ફરે છે અને ગ્રહોની ભ્રમણકક્ષાના મોડેલના કેટલાક ઘટકો એ જ ઝડપે ફરતા હતા જે ઝડપે ગ્રહ સૂર્યની આસપાસ ફરતો હતો. આમ એવું કહી શકાય કે આર્યભટ્ટની ગણતરીઓ સૂર્યકેન્દ્રીય મોડેલના પાયા પર આધારિત હતી, કે જેમાં ગ્રહ સૂર્યની આસપાસ ફરે છે.<ref>બી. એલ. વાન ડેર વાર્ડેને ભારતના સૂર્યકેન્દ્રીય વિચારની તરફેણ કરી છે, ''Das heliozentrische System in der griechischen, persischen und indischen Astronomie.'' Naturforschenden Gesellschaft in Zürich. Zürich:Kommissionsverlag Leeman AG, 1970.</ref><ref>બી. એલ. વાન ડેર વાર્ડેન, "ગ્રીક, પર્શિયન અને હિન્દુ ખગોળશાસ્ત્રમાં સૂર્યકેન્દ્રીય પદ્ધતિ"(The Heliocentric System in Greek, Persian and Hindu Astronomy), ડેવિડ એ. કિંગ અને જ્યોર્જ સાલિબા, ed.માં, ''વિવિધતામાં એકતા: ઈ. એસ. કેનેડીના માનમાં પ્રાચીન અને મધ્યયુગીન ઇતિહાસનો અભ્યાસ'' , એન્નલ્સ ઓફ ન્યૂયોર્ક એકેડમી ઓફ સાયન્સ(Annals of the New York Academy of Science), 500 (1987), pp. 529-534.</ref> આ સૂર્યકેન્દ્રીય અર્થઘટનની વિસ્તૃતત ચર્ચા એક સમીક્ષામાં છે, કે જે બી. એલ. વાન ડેર વીર્ડેનના પુસ્તકમાં "દર્શાવ્યા મુજબ, ગ્રહો અંગેના ભારતીય સિદ્ધાંત અંગે સંપૂર્ણ ગેરસમજ, [કે જે] આર્યભટ્ટના વર્ણનના તમામ શબ્દો કરતાં તદ્દન વિપરિત છે.,"<ref>નોએલ સ્વેર્લ્ડો, "સમીક્ષા: ભારતીય ખગોળશાસ્ત્રના ખોવાયેલ સ્થાપત્ય,"(Review: A Lost Monument of Indian Astronomy) ''Isis'' , 64 (1973): 239-243.</ref> આમ છતાં કેટલાક માને છે કે પોતાનું મોડેલ સૂર્યકેન્દ્રીય સિદ્ધાંતનો પાયો છે તેવી વાતથી આર્યભટ્ટ પોતે અજાણ હતા.<ref>ડેનિસ ડ્યુક, "ધી ઈક્વન્ટ ઈન ઈન્ડિયાઃ ધી મેથેમેટિકલ બેસીસ ઓફ એન્શિયન્ટ ઈન્ડિયન પ્લાનેટરી મોડેલ્સ"((The Equant in India: The Mathematical Basis of Ancient Indian Planetary Models). ''આર્કાઈવ ફોર હીસ્ટ્રી ઓફ એક્ઝેક્ટ સાયન્સીસ'' 59 (2005): 563–576, n. 4[http://people.scs.fsu.edu/~dduke/india8.pdf http://people.scs.fsu.edu/~dduke/india8.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318024632/http://people.scs.fsu.edu/~dduke/india8.pdf |date=2009-03-18 }}.</ref> કેટલાક દાવા એવા પણ થયા છે કે તેમણે ગ્રહનો માર્ગ લંબગોળ ગણ્યો હતો, જો કે આ અંગેના પ્રથમદર્શી પુરાવા જોવા મળતા નથી.<ref>જે. જે. ઓકોનર અને ઈ. એફ. રોબર્ટ્સન, [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Aryabhata_I.html આર્યભટ્ટ ધી એલ્ડર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019181214/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Aryabhata_I.html|date=2012-10-19}}(Aryabhata the Elder), [[મેકટ્યુટર હીસ્ટ્રી ઓફ મેથેમેટિક્સ આર્કાઈવ(MacTutor History of Mathematics archive)|મેકટ્યુટર હીસ્ટ્રી ઓફ મેથેમેટિક્સ આર્કાઈવ]](MacTutor History of Mathematics archive)'':'' <br />{{quote|"He believes that the Moon and planets shine by reflected sunlight, incredibly he believes that the orbits of the planets are ellipses."}}</ref> આમ છતાં સામોસના એરિસ્ટાર્ચુસ (3જી સદી ઈસ.પૂર્વે) અને ક્યારેક પોન્યુસના હેરાક્લિડ્સ (4થી સદી ઈસ.પૂર્વે)ને સામાન્ય રીતે સૂર્યકેન્દ્રીય સિદ્ધાંતનું શ્રેય આપવામાં આવે છે, ગ્રીક ખગોળશાસ્ત્રની આવૃત્તિ પ્રાચીન ભારતમાં જાણીતી હતી, ''પૌલિસા સિદ્ધાંત'' (સંભવતઃ [[એલેક્ઝાન્ડ્રિયા]]ના પૌલ દ્વારા) અને સૂર્યકેન્દ્રિત સિદ્ધાંત વચ્ચે કોઈ સામ્યતા નથી. == વારસો == ભારતીય ખગોળશાસ્ત્રની પરંપરામાં આર્યભટ્ટની રચનાઓની ઊંડી અસર છે તથા અનુવાદ દ્વારા અનેક પડોશી રાષ્ટ્રોની સંસ્કૃતિને પણ પ્રભાવિત કરી છે. ઈસ્લામિક સુવર્ણ યુગ (ca. 820) દરમિયાન અરેબિક અનુવાદ, નિશ્ચિતપણે પ્રભાવશાળી હતો. આના કેટલાક પરિણામો અલ-ખ્વારિઝ્મિ દ્વારા ટાંકવામાં આવ્યા છે અને 10મી સદીના અરબી વિદ્વાન અલ-બિરુનિએ તેમનો સંદર્ભ આપ્યો છે, જે જણાવે છે કે આર્યભટ્ટના અનુયાયીઓ માનતા હતા કે પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ફરે છે. સાઈન (''જ્યા'' )ની તેમની વ્યાખ્યાઓ, આ જ રીતે (''કોજ્યા'' ), વર્સાઈન (''ઉકરામજ્યા''), અને ઈનવર્સ સાઈન (''ઓટ્કરમજ્યા'' )એ [[ત્રિકોણમિતિ]]ના જન્મને પ્રભાવિત કર્યો હતો. તે સૌથી પહેલી વ્યક્તિ હતી કે જેણે સાઈનની વર્સાઈન (1 - cosx) કોષ્ટકની સમજ આપી હોય, 4 દશાંશસ્થળોની ચોકસાઈ માટે 3.75°ના અંતર મુજબ 0° થી 90°ની ગણતરી છે. હકીકતમાં આધુનિક નામો "''સાઈન'' " and "''કોસાઈન'' " એ આર્યભટ્ટે શોધેલા ''જ્યા'' અને ''કોજ્યા'' શબ્દોનું ખોટું અર્થઘટન છે. અરેબિકમાં તેમની નકલ ''જિબા'' અને ''કોજિબા'' તરીકે કરવામાં આવી. એરેબિક ભૂમિતિના લખાણોનો લેટિનમાં અનુવાદ કરતી વખતે ક્રેમોનાના ગેરાર્ડે/0} ખોટું અર્થઘટન કર્યું; તેઓ જિબા શબ્દને અરબી શબ્દ ''જૈબ'' સમજ્યા, જેનો અર્થ થાય છે "કપડામાં લપેટાયેલું", એલ. ''સાઈનર'' (c.1150)<ref>{{cite web|title = Online Etymology Dictionary|url = http://www.etymonline.com/|author = Douglas Harper|year = ૨૦૦૧ |access-date = ૧૪ જુલાઇ ૨૦૦૭}}</ref> આર્યભટ્ટની ખગોળશાસ્ત્રીય ગણતરીની પદ્ધતિઓ પણ અત્યંત પ્રભાવશાળી હતી. ઈસ્લામિક જગતમાં ત્રિકોણમિતિના કોષ્ટકોની સાથે તેનો પણ બહોળો ઉપયોગ થવા માંડ્યો, અને ઘણાં એરેબિક ખગોળશાસ્ત્રીય કોષ્ટકો (ઝિજો) ઉકેલવા તેનો ઉપયોગ થતો હતો. વિશેષ રીતે અરેબિક સ્પેન વિજ્ઞાની અલ-ઝરકાલી (11મી સદી)ની રચનાઓંનો અનુવાદ લેટિનમાં ટોલેન્ડોના કોષ્ટક (12મી સદી) તરીકે થયો હતો અને ખગોળશાસ્ત્રની સૌથી વધારે ચોક્કસ પદ્ધતિ તરીકે યુરોપમાં તેનો સદીઓ સુધી ઉપયોગ થતો હતો. આર્યભટ્ટ અને તેમના અનુયાયીઓએ કરેલી મહિનાઓની ગણતરીઓનો ભારતમાં વાસ્તવિક જીવનમાં પણ ઉપયોગ થતો આવ્યો છે, ખાસ કરીને [[પંચાંગ]] નક્કી કરવા, અથવા હિન્દુ કેલેન્ડર (તિથિ) જોવા ઉપયોગ થાય છે. આ બંને વસ્તુઓ ઈસ્લામિક જગતમાં પણ પ્રવેશી હતી અને જલાલિ કેલેન્ડર1073નો ખયાલ આપનાર ઓમર ખયામ સહિતના ખગોળવિજ્ઞાનીના જૂથ માટે તેણે પાયાનું કામ કર્યું હતું<ref>{{cite encyclopedia |title = Omar Khayyam |encyclopedia = The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. |date = મે ૨૦૦૧ |url = http://www.bartleby.com/65/om/OmarKhay.html |access-date =૧૦ જૂન ૨૦૦૭ }}</ref>, જેની આવૃત્તિનો (1925માં સુધારો કરાયો હતો) આજે [[ઈરાન]] અને [[અફઘાનિસ્તાન]]માં રાષ્ટ્રીય કેલેન્ડર તરીકે ઉપયોગ થાય છે. વાસ્તવિક સૂર્ય સંક્રમણના આધારે જલાલિ કેલેન્ડર તેની તારીખ નક્કી કરે છે, જેવી રીતે આર્યભટ્ટ (અગાઉના સિદ્ધાંત કેલેન્ડરો)માં થતું હતું. આ પદ્ધતિના કેલેન્ડર માટે તારીખોની ગણતરી કરવા ગ્રહોની ગતિનો અભ્યાસ જરૂરી છે. તારીખની ગણતરી કરવી અઘરી હોવા છતાં જ્યોર્જિયન કેલેન્ડરની સરખામણીએ જલાલિ કેલેન્ડરમાં પ્રાસંગિક ભૂલો ઓછી હતી. ભારતના પ્રથમ ઉપગ્રહ [[આર્યભટ્ટ (ઉપગ્રહ)|આર્યભટ]]નું નામ તેમના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું હતું. ચંદ્ર પરના ખાડા આર્યભટનું નામ તેમના માનમાં રાખવામાં આવ્યું છે.ખગોળશાસ્ત્ર, નક્ષત્ર ભૌતિક રાસાયણિક શાસ્ત્ર અને વાતાવરણ વિજ્ઞાનમાં સંશોધન માટે નૈનિતાલ, ભારત, પાસે સ્થપાયેલ સંસ્થાનું નામ આર્યભટ્ટ રીસર્ચ ઈન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ઓબસર્વેશનલ સાયન્સીસ (ARIES) રાખવામાં આવ્યું છે. સ્કૂલો વચ્ચેની આર્યભટ્ટ ગણિત સ્પર્ધાનું નામ પણ તેમના પરથી રખાયું છે.<ref>{{cite news |title=Maths can be fun |url=http://www.hindu.com/yw/2006/02/03/stories/2006020304520600.htm |publisher=The Hindu |date=૩ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૬ |access-date=૬ જુલાઇ ૨૦૦૭ |archive-date=2007-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071001091954/http://www.hindu.com/yw/2006/02/03/stories/2006020304520600.htm |url-status=dead }}</ref> ''બેસિલ્લસ આર્યભટ'' , ISROના વિજ્ઞાનીઓ દ્વારા 2009માં શોધાયેલ બેક્ટેરિયાના એક પ્રકારનું નામ તેમના પર રાખવામાં આવ્યું છે.<ref>[http://www.isro.org/pressrelease/Mar16_2009.htm ડીસ્કવરી ઓફ ન્યૂ માઈક્રોઓર્ગેનિઝમ્સ ઈન ધી સ્રેટોસ્ફીયર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090320033804/http://www.isro.org/pressrelease/Mar16_2009.htm |date=2009-03-20 }}(Discovery of New Microorganisms in the Stratosphere). 16 માર્ચ 2009. ISRO.</ref> == સંદર્ભ == {{reflist}} === અન્ય સંદર્ભો === * {{cite book | first=Roger | last=Cooke | authorlink=Roger Cooke | title=The History of Mathematics: A Brief Course | url=https://archive.org/details/historyofmathema0000cook | publisher=Wiley-Interscience | year=૧૯૯૭ | isbn=0471180823 }} * વોલ્ટર યુજીન ક્લાર્ક, ''The {{IAST|Āryabhaṭīya}} of {{IAST|Āryabhaṭa}}, એન એન્શિયન્ટ ઈન્ડિયન વર્ક ઓન મેથેમેટિક્સ એન્ડ એસ્ટ્રોનોમી'' ,(An Ancient Indian Work on Mathematics and Astronomy), યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ (1930); પુનઃમુદ્રિત: કેસ્સિન્જર પબ્લિશિંગ (2006), ISBN 978-1-4254-8599-3. * [[સુભાષ કાક|કાક, સુભાષ સી.]] (2000). Birth and Early Development of Indian Astronomy. * શુક્લ, ક્રિપા શંકર.આર્યભટ:ભારતીય ગણિતશાસ્ત્રી અને ખગોળવિજ્ઞાની. નવી દિલ્હી: ઈન્ડિયન નેશનલ સાયન્સ એકેડમી, 1976. == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} * [http://www.cse.iitk.ac.in/~amit/story/19_aryabhata.html ''Aryabhata and Diophantus' son'', હિંદુસ્તાન ટાઇમ્સ, Storytelling Science column, Nov 2004] Hindustan Times [[શ્રેણી:છઠ્ઠી સદીના ગણિતશાસ્ત્રીઓ]] [[શ્રેણી:ભારતીય ખગોળશાસ્ત્રીઓ]] d50xl18xjbsrayc75ijjbqawudxywwb 0 3572 903840 885436 2026-08-17T01:54:00Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903840 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''રાજા રવિ વર્મા'''<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/2005/07/19/stories/2005071900840200.htm|title=Restoring works of art|publisher=The Hindu|access-date=18 April 2015|archive-date=18 એપ્રિલ 2015|archive-url=https://archive.today/20150418162418/http://www.thehindu.com/2005/07/19/stories/2005071900840200.htm|url-status=dead}}</ref> ([[એપ્રિલ ૨૯|૨૯ એપ્રિલ]] ૧૮૪૮ – [[ઓક્ટોબર ૨|૨ ઓક્ટોબર]] ૧૯૦૬) એ મલયાલી મૂળના પ્રખ્યાત ચિત્રકાર અને કલાકાર હતા. તેમના ચિત્રોમાં જોવા મળતો વિશાળ સામાજીક પરિપેક્ષ અને સૌંદર્યબોધના કારણે તેઓ ભારતીય ચિત્રકલા જગતના ઇતિહાસમાં મહાન ચિત્રકાર તરીકે ઓળખ પામ્યા છે. તેમની ચિત્રકારી શુદ્ધ ભારતીય સંવેદના અને યુરોપની કળાના સંમિશ્રણના ઉદાહરણ રૂપે જોવામાં આવે છે. પરંપરા અને ભારતીય કલાના સૌંદર્યબોધની સાથોસાથ જ તેઓ યુરોપીયન તત્ત્વબોધ તકનિકની પ્રયુક્તિ કરવામાં સફળ રહ્યાં. પોતાના ચિત્રોના શિલામુદ્રણ (લિથોગ્રાફ) સામાન્ય જનતાને પરવડે તેવી કિંમતે ઉપલબ્ધ કરાવાના કારણે તેઓ લોકમાનસમાં એક ચિત્રકાર, પ્રભાવશાળી વ્યક્તિ અને સાર્વજનિક હસ્તી તરીકે સ્થાન જમાવવામાં સફળ રહ્યાં. ખાસ કરીને [[પુરાણ|પુરાણો]], [[રામાયણ]] – [[મહાભારત]] જેવા મહાકાવ્યોના પ્રસંગો અને દેવી દેવતાઓના ચિત્રોને સમગ્ર ભારતમાં અગાધ આવકાર મળ્યો. ==અંગત જીવન== [[File:Raja Ravi Varma, There Comes Papa (1893).jpg|right|thumb|રવિ વર્માની પુત્રી મહાપ્રભા તેના પુત્ર સાથે]] [[File:Rani Bharani Thirunal Lakshmi Bayi of Travancore (1848–1901).jpg|right|thumb|રવિ વર્માના સાળી, આટ્ટીંગલના મહારાણી ભારાણી થીરુમલ લક્ષ્મીબાઈ]] તેમનો જન્મ ત્રાવણકોર રજવાડાં (હાલ કેરળ)ના કિલિમનૂર ખાતે થયો હતો.<ref name=પાલ>{{cite book|last1=પાલ|first1=દિપાંજના|title=ચિત્રકાર|date=2011|publisher=રેન્ડમ હાઉસ ઈન્ડિયા|isbn=9788184002614|url=https://books.google.co.in/books?id=BRZ-013-2bQC|access-date=18 April 2015}}</ref> તેમના પિતા એઝુમાવિલ નિલકંઠન ભટ્ટાત્રિપદ [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] અને [[આયુર્વેદ]]ના પંડિત હતા અને તેમની માતા ઉમયામ્બા થમ્પૂરાટ્ટી કવયિત્રી અને લેખિકા હતા. તેમણે લખેલ પુસ્તક ''પાર્વતી સ્વયંવર'' એ તેમના મૃત્યુ બાદ રવિ વર્માએ પ્રકાશિત કરાવેલું. તેમને એક બહેન મંગળાબાઇ અને બે ભાઇઓ ગોદા વર્મા (જ. ૧૮૫૪) અને રાજા વર્મા (જ. ૧૮૬૦) હતા. તે પૈકી રાજા વર્મા પણ ચિત્રકાર હતા અને તેમણે રવિ વર્માની સાથે જ પોતાનુ જીવન વ્યતિત કર્યું. યુવાન વયે જ ત્રાવણકોરના મહારાજા ઐલયમ થીરુનાલનો આશ્રય મળતાં તેમની ઔપચારિક તાલીમની શરુઆત થઈ.<ref name="ધ ડાયરી ઓફ રાજારાજા વર્મા>"ધ ડાયરી ઓફ રાજારાજા વર્મા"</ref> તેમણે ચિત્રકારીના બુનિયાદી પાઠ મદૂરાઈથી શિખ્યા. બાદમાં પાણી રંગોની ચિત્રકારી રામાસ્વામી નાયડુ પાસેથી અને તૈલચિત્રોની કલા ડચ છાયાચિત્રકાર થીઓડોર જેન્સોન પાસેથી શિખ્યાં. વર્ષ ૧૮૬૬ માં, ૧૮ વર્ષની ઉંમરે તેમના લગ્ન ત્રાવણકોર રજવાડાના મવેલિક્કર રાજ ઘરાનામાં ભગીરથી નામની ૧૨ વર્ષની કન્યા સાથે થયા. ભગીરથીનું મૂળ નામ પૂરુરુટ્ટતી નાલ ભગિરથી બાઈ હતું. તે તેમણી ત્રણ બહેનોમાં સૌથી નાના હતાં. તેમની મોટી બે બહેનોને ૧૮૫૭ ની સાલમાં ત્રાવણકોર રાજઘરાનામાં દત્તક આપવમાં આવી હતી. એ બન્ને બહેનો અટ્ટીંગલની રાણીઓ તરીકે ઓળખાતી હતી. આ જ કારણોસર રાજા રવિ વર્માના ત્રાવણકોર રાજ્ય સાથેના સંબંધો વધુ ગાઢ હતા. રવિ વર્માને પાંચ સંતાનો હતા જેમાં બે પુત્ર અને ત્રણ પુત્રીઓનો સમાવેશ થતો હતો. તેમનો સૌથી જ્યેષ્ઠ પુત્ર કેરાલા વર્મા (જ. ૧૮૭૬) ખૂબ જ આધ્યાત્મિક વૃતિવાળો હતો. તેણે જીવનપર્યંત લગ્ન ન કર્યા અને ૧૯૧૨ માં ઈશ્વરની શોધ માટે ગૃહત્યાગ કર્યો. નાનો પુત્ર રામા વર્મા (જ, ૧૮૭૯)એ તેના પિતાના વારસાને સંભાળ્યો અને મુંબઈની જે. જે. સ્કૂલ ઓફ આર્ટ્સમાંથી શિક્ષણ મેળવ્યું. તેમની જ્યેષ્ઠ પુત્રી ઐલયમ નાલ મહાપ્રભા રવિ વર્માના બે ચિત્રોમાં જોવા મળે છે. == રાજા રવિ વર્મા પ્રેસ == ત્રાવણકોરના દિવાન ટી. માધવ રાવની સલાહથી ૧૮૯૪માં રવિ વર્માએ એક લિથોગ્રાફિક પ્રિંટીંગ પ્રેસ ઘાટકોપર, મુબંઈ ખાતે શરૂ કર્યો. જે ૧૮૯૯માં મહારાષ્ટ્રના [[લોનાવાલા]] ખાતે સ્થળાંતરીત કરાયો હતો. આ પ્રેસ દ્વારા [[રામાયણ]], [[મહાભારત]] અને [[પુરાણ]]ના પ્રસંગો અને દેવી દેવતાના ચિત્રો છાપવામાં આવ્યાં. આ ચિત્રો ૧૯૦૬ ની સાલમાં રવિ વર્માના નિધન બાદ પણ વર્ષો સુધી હજારોની સંખ્યામાં છપાતા રહ્યાં. રાજા રવિ વર્મા પ્રેસએ તે સમયનો ભારતનો સૌથી મોટો પ્રેસ હતો. આ પ્રેસનું વહિવટી સંચાલન રવિ વર્માના ભાઇ રાજા વર્માના હસ્તક હતું પણ તેમના વહિવટમાં પ્રેસને ખૂબ જ આર્થિક નુકસાન ભોગવવુ પડ્યું. ૧૮૯૯માં પ્રેસે નાદારી નોંધાવી અને ૧૯૦૧માં આ પ્રેસ, જર્મનીના એક ટેકનીશિયનને વેચી દેવામાં આવ્યો. શરુઆતમાં આ ટેકનિશીયન દ્વારા પણ રવિ વર્માના ચિત્રોનું વેચાણ ચાલુ રાખ્યું. સમય જતાં તેણે એક કલાકારને ભાડે રાખ્યો. પાછળથી સ્રેડીન્જરે આ પ્રેસનો વિસ્તાર કર્યો અને તેનો વાણિજ્યીક અને વિજ્ઞાપન છાપવામાં ઉપયોગ કર્યો. ૧૯૭૨માં આગને કારણે આ પ્રેસને નુકસાન થયું ત્યાં સુધી આ પ્રેસ કાર્યરત રહ્યો. આગમાં રવિ વર્માના ઘણા બધા અસલી લિથોગ્રાફિક ચિત્રો નાશ પામ્યાં.<ref>{{cite book|last1=ડેવીસ|first1=રિચાર્ડ|title=ઈશ્વરનું મુદ્રણ: ભારતીય ઐતિહાસિક કલાની ઉત્તમ કૃતિ |url=https://archive.org/details/godsinprintmaste0000davi|date=૨૦૧૨ |publisher=મંડાલા પબ્લિશિંગ|location=[[કેલિફોર્નિયા]]|isbn=9781608871094|page=૮૩}}</ref> ==કલા કારકિર્દી== બ્રિટીશ વહિવટદાર એડાગર થર્સ્ટનનો રવિ વર્મા અને તેમના ભાઇની કારકિર્દી ઘડવામાં વિશેષ ફાળો રહ્યો છે.<ref>{{cite book |title=આર્ટ એન્ડ નેશનાલીઝમ ઈન કોલોનીકલ ઈન્ડિયા ૧૮૫૦-૧૯૨૨: ઓક્સીડેન્ટલ ઓરીએન્ટેશન્સ|first=પાર્થ |last=મીત્તેર |publisher=કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સીટી પ્રેસ |year=1994 |isbn=978-0-52144-354-8 |url=https://books.google.co.uk/books?id=9mRTtkri8E0C&pg=PA69 |pages=૬૯, ૧૯૩, ૨૦૮}}</ref> ૧૮૭૩માં વિએના ખાતે યોજાયેલી આંતરરાષ્ટ્રીય ચિત્ર પ્રદર્શિનીમાં એવોર્ડ જીત્યા બાદ તેમની કલાને વૈશ્વિક સ્તરે અનુમોદન મળ્યું. ૧૮૯૩માં શિકાગો ખાતે યોજાયેલી આંતરરાષ્ટ્રીય ચિત્ર પ્રદર્શિનીમાં બે સુવર્ણ પદક મેળવ્યાં. ચિત્ર પ્રેરણા મેળવવા તેઓ સમગ્ર ભારતમાં ફર્યા. મહાભારતના પાત્રો પૈકી દુશ્યંત – શકુંતલા અને નળ – દમયંતિના ચિત્રો એ એમને ખાસ્સી પ્રસિદ્ધિ અપાવી. તેમના ઘણા ખ્યાતનામ ચિત્રો [[વડોદરા]] ખાતે લક્ષ્મી વિલાસ પેલેસમાં સંગ્રહાયેલાં છે. અન્ય કેટલાંક ચિત્રો [[મૈસૂર]] અને ત્રાવણકોરના મહેલમાં સચવાયેલાં છે. ==સન્માન== [[File:Raja Ravi Varma 1971 stamp of India.jpg|thumb|175px|ટપાલ ટિકિટ પર રાજા રવિ વર્મા (૧૯૭૧)]] * ૧૯૦૪માં વાઈસરોય લોર્ડ કર્ઝને બ્રિટીશ રાજા તરફથી વર્માને ''કેસર-એ-હિંદ''નો સુવર્ણ પદક આપ્યો. જેમાં સૌ પ્રથમ વાર તેમનો રાજા રવિ વર્મા તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો.<ref name=પાલ/> * મવેલીકારા, કેરળ ખાતે એક ફાઈન આર્ટસ કોલેજને રાજા રવિ વર્મા નામ આપવામા આવ્યું છે. * કોલિમનૂર ખાતેની માધ્યમિક શાળાને રવિ વર્માનું નામ આપવામાં આવ્યું છે. એવી ઘણી સાંસ્કૃતિક શિક્ષણ સંસ્થાઓ છે જેમને રવિ વર્માનું નામ અપાયુ છે. * ૨૦૧૩માં [[બુધ (ગ્રહ)|બુધ ગ્રહ]] પરના એક ક્રેટરને તેમના સન્માનમાં રવિ વર્મા નામ અપાયું છે. * ભારતીય કલા જગતના તેમના યોગદાન અનુસંધાને કેરળ સરકાર દ્વારા દર વર્ષે કલાના ક્ષેત્રમાં ઉત્કૃષ્ઠ પ્રદાન કરનારને ''રાજા રવિ વર્મા પુરસ્કાર'' અપાય છે. * તેમના મૃત્યુની ૬૫મી વરસી પર ભારતીય ટપાલ વિભાગ દ્વારા તેમની એક [[ટપાલ ટિકિટ]] બહાર પાડવામાં આવી છે. જેના પર તેમનું છાયાચિત્ર અને તેમનું પ્રસિદ્ધ ચિત્ર દમયંતિ અને હંસ જોવા મળે છે. ==પ્રસિદ્ધ ચિત્રો== {{columns-list|colwidth=15em| * ગ્રામ્ય સુંદરી * વિચારમગ્ન સ્ત્રી * હંસ સાથે વાત કરતી દમયંતિ * સંગીત વૃંદ * અર્જુન અને સુભદ્રા * ભગ્નહ્રદયા * શકુંતલા * રાજદૂત તરીકે ભગવાન કૃષ્ણ * રાવણ સામે ક્ષતવિક્ષત જટાયુ * ઇંદ્રજીતનો વિજય * યાયાવર * વાંસળી વગાડતી સ્ત્રી * મંદિરમાં ફળ ચડાવતી સ્ત્રી * રામ અને વરુણ્દેવ * નાયર સ્ત્રી * પ્રેમમગ્ન યુગલ * કિચકથી ભયભીત દ્રૌપદી * શંતનુ અને મત્સ્યગંધા * રાજા દુશ્યંતને પત્ર લખતી શકુંતલા * ઋષિ કન્યા * ત્રાવણકોરની * શ્રી સન્મુખ સુબ્રમણ્યમ સ્વામી * પંખો લઈ ઉભેલી સ્ત્રી * મૈસૂરના રાજાનું ઘોડા સાથેનુ ત્રિપરિમાણીય ચિત્ર }} == ચિત્ર ઝરુખો == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Murugan by Raja Ravi Varma.jpg|[[કાર્તિકેય]] File:Half-clothed Tilottama flying in the sky playing with a red Wellcome V0045104.jpg|[[તિલોત્તમા (અપ્સરા)|તિલોત્તમા]], ૧૮૯૬ File:Raja Ravi Varma, Goddess Saraswati.jpg|[[સરસ્વતી]] File:Rama-Varuna.jpg|[[રામ|શ્રી રામ]]નો [[વરૂણ]] પર વિજય, [[રામાયણ]] File:Ravi Varma-Princess Damayanthi talking with Royal Swan about Nala.jpg|દમયંતી, [[મહાભારત]] File:Ladies in the moonlight by RRV.jpg|ચાંદનીમાં સ્ત્રીઓ File:Ravi Varma-Shantanu and Satyavati.jpg|[[શંતનુ]] અને [[સત્યવતી]], મહાભારત File:Raja Ravi Varma, Simhika and Sairandhri.jpg|સિંહક અને [[દ્રૌપદી]] File:Ravi Varma-Ravana Sita Jathayu.jpg|[[જટાયુ]] અને [[રાવણ]]નું યુદ્ધ File:Woman holading a fan by Raja Ravi Varma.jpg|પંખો લઇને ઊભેલી સ્ત્રી File:Raja Ravi Varma, Galaxy of Musicians.jpg|સંગીતકારો File:Raja Ravi Varma, The Maharashtrian Lady.jpg|મહારાષ્ટ્રની સ્ત્રી File:Raja Ravi Varma, Gypsies (1893).jpg|જીપ્સીઓ File:Raja Ravi Varma - Woman Holding a Fruit - Google Art Project.jpg|ફળ સાથે સ્ત્રી File:Raja Ravi Varma - Portrait of a Lady - Google Art Project.jpg|સ્ત્રીનું રેખાચિત્ર File:Raja Ravi Varma, Malabar Lady.jpg|મલબારી સ્ત્રી File:Raja Ravi Varma - Mahabharata - Shakuntala.jpg|શકુંતલા - કોલંબિયા File:Raja Ravi Varma, Pleasing.jpg|[[દ્રૌપદી]] File:Raja Ravi Varma, Keechaka and Sairandhri, Oleograph.jpg|કિચક અને દ્રૌપદી File:Raja Ravi Varma, Gheevarghese Mar Gregorios of Parumala (1905).jpg|ગીવર્ગીસ માર ગ્રેગોરિયસ- પુરુમાલા(1905) </gallery> ==અન્ય== * [[ચેન્નાઈ]] સિલ્કના સંચાલક શિવલિંગમએ રવિ વર્માના ૧૧ ચિત્રો દર્શાવતી એક સાડી તૈયાર કરેલી જેનો ગીનીસ બુક ઓફ વર્લ્ડ રેકોર્ડમાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. ''વિવાહ પત્તુ'' તરીકે ઓળખતી આ સાડી વર્ષ ૨૦૦૮ની સૌથી મોંઘી સાડી (૪૦ લાખ) બની હતી. તેનુ વજન લગભગ ૮ કિલોગ્રામ જેટલું હતું અને તેને તૈયાર કરવામાં એક વર્ષનો સમય લાગ્યો હતો. * વર્ષ ૨૦૧૦માં ભારતીય દિગ્દર્શક લેનીન રાજેન્દ્રએ મલયાલમ ફિલ્મ ''મકરમાન્જુ'' (ધ મિસ્ટ ઓફ કેપ્રીકોર્ન) બનાવી હતી જે રવિ વર્માના જીવનના કેટલાક અંશો રજૂ કરતી હતી. * વર્ષ ૨૦૧૪માં ફિલ્મ નિર્માતા કેતન મહેતાએ રણદીપ હુડ્ડાને રવિ વર્માના પાત્રમાં રજૂ કરતી ફિલ્મ ''રંગરસિયા''નું નિર્માણ કર્યું હતું. * મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય પાઠ્યપુસ્તક મંડળ દ્વારા રવિ વર્માની સ્વામી વિવેકાનંદ સાથેની મુલાકાત વર્ણવતું પ્રકરણ ''અપૂર્વ ભેટ'' શિર્ષક હેઠળ મૂકવામાં આવ્યુ છે. જે રણજીત દેસાઇ લિખિત નવલકથા રાજા રવિ વર્મા પર આધારિત છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Raja Ravi Varma|રાજા રવિ વર્મા}} * [https://rajaravivarma.net રાજા રવિ વર્મા વિશેની વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807084616/https://rajaravivarma.net/ |date=2020-08-07 }} [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:ચિત્રકાર]] [[શ્રેણી:૧૯૦૬માં મૃત્યુ]] 3a8yflgh180wg9lfuvtyxkv2af79qpm 0 4032 903878 822751 2026-08-17T02:42:36Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903878 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = અરવલ્લી પર્વતમાળા | other_name = | photo = Aravalli.jpg | native_name = | native_name_lang = | etymology = | photo_size = 300 | photo_alt = | photo_caption = [[રાજસ્થાન]]માં અરવલ્લી પર્વતમાળા | map_image = India Geographic Map.jpg | map_alt = | map_caption = પર્વતમાળા દર્શાવતો ભારતનો નકશો | map_relief = | map_size = | location = | label = | label_position = | elevation = | elevation_m = 1722 | elevation_ref = | prominence = | prominence_m = | prominence_ft = | prominence_ref = | isolation = | isolation_km = | isolation_mi = | isolation_ref = | highest = [[ગુરૂ શિખર]], [[માઉન્ટ આબુ]] | parent_peak = | listing = | translation = | language = | pronunciation = {{IPA-hi|aa ra vli}} | range = | coordinates = {{coord|24|35|33|N|74|42|30|E|type:mountain_region:IN|format=dms|display=inline}} | range_coordinates = {{coord|25|N|73.5|E|type:mountain_region:IN|format=dms|display=inline}} | coordinates_ref = | length_km = 692 | length_orientation = | width_km = | width_orientation = | area_km2 = | topo = | type = | age = | volcanic_arc = | volcanic_belt = | volcanic_field = | volcanic_arc/belt = | last_eruption = | first_ascent = | easiest_route = | normal_route = | access = | child = | embedded = | country = {{flag|India}} | state = [[રાજસ્થાન]] | state1 = [[હરિયાણા]] | state2 = [[દિલ્હી]] | state3 = [[ગુજરાત]] | region = ઉત્તર ભારત, પશ્ચિમ ભારત | border = | city = [[દિલ્હી]], ગુરગાંવ, [[માઉન્ટ આબુ]] | part_type = નદીઓ | part = [[બનાસ નદી]] | part1 = [[લુણી નદી]] | part2 = સખી | part3 = [[સાબરમતી નદી]] | geology = | orogeny = | period = }} '''અરવલ્લી'''<ref>{{cite web |url=http://aravalibiodiversitypark.in/?q=node/1 |title=Aravali Biodiversity Park, Gurgaon |access-date=2021-07-09 |archive-date=2012-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120528194722/http://aravalibiodiversitypark.in/?q=node%2F1 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book |title=The Geography of British India, Political & Physical |url=https://archive.org/details/geographybritis00smitgoog |author=George Smith |publisher=J. Murray |year=૧૮૮૨ |page=૨૩}}</ref> પશ્ચિમ ભારતમાં સ્થિત એક પર્વતમાળા છે. તેની લંબાઈ લગભગ {{convert|692|km|abbr=on}} છે. તે મુખ્યત્વે [[રાજસ્થાન]] પ્રદેશમાં છે, પણ તેનો પૂર્વ છેડો [[હરિયાણા]] પ્રદેશ સુધી ખેંચાઇ ને [[દિલ્લી]] નજીક અંત પામે છે.<ref>{{citation|last=Kohli|first=M.S.|title=Mountains of India: Tourism, Adventure, Pilgrimage|url=https://books.google.com/books?id=GIs4zv17HHwC&pg=PA29|year=2004|publisher=Indus Publishing|isbn=978-81-7387-135-1|pages=૨૯–}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Kpd9lLY_0-IC&pg=PA92&dq=Aravali&as_brr=0 |chapter=Aravali Range |title=Students' Britannica India |author1=Dale Hoiberg |author2=Indu Ramchandani |publisher=Popular Prakashan |year=૨૦૦૦ |isbn=0-85229-760-2 |pages=૯૨-૯૩}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/32222/Aravali-Range |title=Aravali Range |publisher=Britannica.com}}</ref> [[માઉન્ટ આબુ]]માં આવેલ [[ગુરૂ શિખર]] આ પર્વતમાળાનો સૌથી ઊંચો પર્વત છે. તેની ઊંચાઈ ૫૬૫૩ ફૂટ છે. અરવલ્લી ભારતની સૌથી જૂની પર્વતમાળામાંની એક છે.<ref name="ara6">Roy, A. B. (1990). Evolution of the Precambrian crust of the Aravalli Range. Developments in Precambrian Geology, 8, 327–347.</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{GeoSouthAsia}} {{geo-stub}} [[શ્રેણી:ભારતના પર્વતો]] drop5x5rb3w5hsue3m4bwq745dm7mkk 0 5552 903811 902020 2026-08-17T01:19:10Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903811 wikitext text/x-wiki {{Infobox anatomy |Name=નખ |Latin=અંગુઈસ કે અન્ગુઈસ |Image=Blausen_0406_FingerNailAnatomy.png |Caption= |Width=160 |Image2=Gorilla-hand.jpg |Caption2=ગોરિલાના નખ |Precursor= |System=ઇન્ટેગ્યુમેટરી સિસ્ટમ |Artery= |Vein= |Lymph= }} '''નખ''' એ શિંગડા જેવું એક કેરૉટિનસ આવરણ છે જે મોટાભાગના પ્રથમ શ્રેણીના સસ્તન પ્રાણીઓમાં (પ્રાઈમેટ્સ) આંગળીઓ અને અંગૂઠાની ટોચને આવરતો અવયવ છે. અન્ય પ્રાણીઓમાં મળી આવતા પંજાના નહોરમાંથી નખ વિકસિત થયા હતા. આંગળી અને પગના નખ આલ્ફા-કેરૉટિન નામના સખત રક્ષણાત્મક પ્રોટીનથી બનેલા હોય છે જે પૃષ્ઠવંશીય પ્રાણીઓની ખરી, વાળ, નહોર અને શિંગડામાં જોવા મળે છે.<ref name="Wang 2016">{{Cite journal|last=Wang|first=Bin|year=2016|title=Keratin: Structure, mechanical properties, occurrence in biological organisms, and efforts at bioinspiration|url=https://escholarship.org/content/qt5sb7q6jp/qt5sb7q6jp.pdf?t=o9xpu0|journal=Progress in Materials Science|volume=76|pages=229–318|doi=10.1016/j.pmatsci.2015.06.001}}</ref> == માળખું == [[ચિત્ર:Human_nail_anatomy.jpg|left|thumb| A. નખ-તક્તિ (નેઇલ-પ્લેટ); B. લ્યુનુલા; C. મૂળ; D. સાઇનસ; E. મેટ્રિક્સ; F. નખ-શય્યા (નેઇલ-બેડ); G હાઈપોનીચીયમ; H. મુક્ત નખ. ]] [[ચિત્ર:Nail_base.jpg|left|thumb|ખરાબ ભાગ કાઢ્યા પછીનો નખ]] નખના મુખ્ય ભાગોમાં નખ-તક્તિ(નેઇલ-પ્લેટ), નેઇલ મેટ્રિક્સ અને તેની નીચે નખ-શય્યા(નેઇલ બેડ) અને તેની આસપાસના ખાંચાનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="eMedicine">{{Cite web|url=http://emedicine.medscape.com/article/1126725-overview|title=Nail Surgery|last=Onumah|first=Neh|last2=Scher|first2=Richard K|date=May 2009|publisher=eMedicine|access-date=10 March 2010}}</ref> === નખના ભાગો === નેઇલ મેટ્રિક્સને ક્યારેક<ref>{{Cite web|url=http://www.biology-online.org/dictionary/Nail_matrix|title=Nail matrix|year=2005|publisher=Biology Online|access-date=10 March 2010}}</ref> ''મેટ્રિક્સ અન્ગુઈસ,'' કેરૅટોજીનસ પટલ, નખનું મેટ્રિક્સ, અથવા ઓનિકોસ્ટ્રોમા કહેવાય છે. આ એક પેશીય રચના (અથવા અંકુર મેટ્રિક્સ) છે જેને નખ રક્ષણ આપે છે. <ref name="Feneis-2000"/> આ પેશીઓ નખ-શય્યાનો એક ભાગ છે જે નખની નીચે આવેલો હોય છે અને તેમાં ચેતાતંતુ (જ્ઞાન તંતુ), લસિકા અને રક્ત વાહિનીઓ હોય છે.<ref name="NailSuperstore-Glossary">{{Cite web|url=https://www.nailsuperstore.com/tips/view.aspx?TipId=81|title=Glossary of Nail Technology Terminology|year=2008|access-date=10 March 2010|archive-date=1 જાન્યુઆરી 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110101121638/https://www.nailsuperstore.com/tips/view.aspx?TipId=81|url-status=dead}}</ref> મેટ્રિક્સ એવા કોષો ઉત્પન્ન કરે છે જેમાંથી નખ-તક્તિ બને છે. નખ-તક્તિની પહોળાઈ અને જાડાઈ મેટ્રિક્સના કદ, લંબાઈ અને જાડાઈ દ્વારા નક્કી થાય છે, જ્યારે આંગળીનો આકાર બતાવે છે કે નખ-તક્તિની સપાટ, કમાનવાળી અથવા વક્ર બનશે તે નક્કી કરે છે. <ref name="HookedonNails"/> <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5D;</sup> મેટ્રિક્સ જ્યાં સુધી પોષણ મેળવતી કે તંદુરસ્ત સ્થિતિમાં રહે છે ત્યાં સુધી કોષોનું ઉત્પાદન કરવાનું ચાલુ રહે છે.<ref>{{Cite book|title=Nail Structure and Products Chemistry|last=D. Schoon|first=Dougles|publisher=Milady|year=2005|page=6}}</ref> જેમ જેમ નવા નખ-તક્તિના કોષો બનતા જાય છે, તેમ તેમ તેઓ નખ-તક્તિના જૂના કોષોને આગળ ધપાવે છે; અને આ રીતે જૂના કોષો સંકુચિત, સપાટ અને અર્ધપારદર્શક બનતા જાય છે. આથી્ નીચેઆવેલી નખ શય્યા (નેઇલ-બેડ)માં રક્તવાહિનીઓઓ દૃશ્યમાન નેે છે, જેના પરિણામેનખો ગુલાબી રંગના દેખાય છે. <ref name="SalonGeek">{{Cite web|url=http://www.salongeek.com/health-safety-unatural/40362-anatomy-nail.html|title=Anatomy of the nail|last=Lellipop|date=August 2006|publisher=Salon Geek|access-date=10 March 2010|archive-date=24 નવેમ્બર 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101124073946/http://www.salongeek.com/health-safety-unatural/40362-anatomy-nail.html|url-status=dead}}</ref> લ્યુનુલા ("નાનો ચંદ્ર") એ મેટ્રિક્સનો દૃશ્યમાન ભાગ છે, જે દૃશ્યમાન નખનો સફેદ પડતો, અર્ધચંદ્રાકાર આકારનો આધાર છે.<ref name="NailDoc">{{Cite web|url=http://www.naildoctors.com/nail_anatomy.html|title=Nail Anatomy|year=2005|publisher=Nail Doctors|access-date=March 10, 2010}}</ref> લ્યુન્યુલા અંગૂઠામાં સારી રીતે જોઈ શકાય છે, નાની આંગળીમાં તે સ્પષ્ટ દેખાતો નથી. નખ શય્યા (નેઇલ-બેડ) એ નખ-તક્તિ (નેઇલ-પ્લેટ)ની નીચેની ત્વચા છે.<ref name="NailDoc"/> બધી ત્વચાની જેમ, તે બે પ્રકારના પેશીઓથી બનેલી છે: આંતર ત્વચાકોષ (જીવંત પેશીઓ જેમાં રુધિરકેશિકાઓ અને ગ્રંથીઓ આવેલી છે), <ref name="FootDoc">{{Cite web|url=http://www.footdoc.ca/Website%20Nail%20Conditions%20(A%20Glossary).htm|title=Glossary of Nail Conditions|publisher=The Achilles Foot Health Centre|access-date=2019-11-17|archive-date=2017-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170219052324/http://www.footdoc.ca/Website%20Nail%20Conditions%20(A%20Glossary).htm|url-status=dead}}</ref> અને બાહ્ય ત્વચા, ખ -તક્તિ ની નીચેનો એક સ્તર, જે નખ -તક્તિ સાથે આંગળીની ટોચ તરફ આગળ વધે છે. બાહ્ય ત્વચા નાના લંબાઈવાળા "''ગ્રુવ્સ'' " દ્વારા આંતર ત્વચાની સાથે જોડાયેલી હોય છે <ref name="HookedonNails"/> જેને મેટ્રિક્સ ક્રેસ્ટ્સ ( ''ક્રિસ્ટા મેટ્રિસિઅંગુઇસ'' ) કહેવામાં આવે છે.<ref name="Feneis-2000"/> વૃદ્ધાવસ્થામાં, નખ-તક્તિ પાતળી બને છે, અને આ ખાંચા વધુ સ્પષ્ટ દેખાય છે. ત્વચાની નીચેનું મૂળ આગળ નેઇલ સાઇનસ (''સાઇનસંઅુયુઇસ'' ) આગળ નખનું મૂળ (નેઇલ રૂટ) હોય છે; <ref name="Feneis-2000">{{Cite book|title=Pocket Atlas of Human Anatomy|url=https://archive.org/details/pocketatlasofhum0000fene_k3t2|last=Feneis|first=Heinz|publisher=Thieme|year=2000|isbn=3-13-511204-7|edition=4th|pages=[https://archive.org/details/pocketatlasofhum0000fene_k3t2/page/392 392]–95}}</ref> તે મેટ્રિક્સ, નીચે આવેલી સક્રિય રીતે વધતી પેશીઓમાંથી ઉદ્ભવે છે.<ref name="NailSuperstore-Glossary"/> નખ-તક્તિ (''કોર્પસ અનગ્યુઇસ'' )<ref name="Feneis-2000"/> નખનો સખત ભાગ છે, તે અર્ધપારદર્શક કેરૅટિન પ્રોટીનનો બનેલો હોય છે. મૃત, સંકેન્દ્રીત કોષોના કેટલાક સ્તરો નખને મજબૂત પરંતુ લવચીક બનાવે છે. <ref name="HookedonNails">{{Cite web|url=http://www.hooked-on-nails.com/naturalnails.html|title=Understanding Your Natural Nails|year=2000|access-date=March 10, 2010|archive-date=માર્ચ 2, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100302192412/http://hooked-on-nails.com/naturalnails.html|url-status=dead}}</ref> તેનો (આડાછેદનો-ટ્રાંસવર્સ) આકાર અંતર્ગત હાડકાના સ્વરૂપ દ્વારા નક્કી થાય છે સામાન્ય વપરાશમાં, નખ શબ્દનો ઉપયોગ આ ભાગને વર્ણવવા માટે થાય છે. ફ્રી માર્જિન (''માર્ગો લિબર)'' અથવા ડિસ્ટલ નખ-તક્તિનો અગ્રવર્તી ભાગ છે જે નખની બહારની તરફની ઘર્ષક અથવા અણીદાર ધાર બનાવે છે.<ref name="Feneis-2000"/> હાયપોનીશિયમ (અનૌપચારિક રીતે "ક્વીક" તરીકે ઓળખાય છે) <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=p8VqAAAAMAAJ&q=hyponychium+quick|title=Functional human anatomy|last=Crouch|first=James Ensign|publisher=Lea & Febiger|year=1985|isbn=9780812109306|page=80}}</ref> એ એપિથેલિયમ છે જે નખ-તક્તિની નીચેની મુક્ત ધાર અને આંગળીના ચામડીની વચ્ચેના મિલન બિંદુ પર હોય છે. તે એક જડબેસલાક જોડાણ (સીલ) બનાવે છે જે નખ-શય્યાને સુરક્ષિત રાખે છે.<ref name="NailSuperstore-Glossary"/> નખ-તક્તિ અને હાયપોનિચેમ વચ્ચેના જોડાણને ઓનીકોડર્મલ બેન્ડ કહે છે. તે મુખ નખની ધારની નીચે હોય છે, જ્યાં નખ-શય્યા સમાપ્ત થાય છે. ફોરી ત્વચા ધરાવતા લોકોમાં તે કાચસરખું , રાખોડી જેવા રંગનું દેખાય છે. તે કેટલીક વ્યક્તિઓમાં દેખાતું નથી, જ્યારે તે અન્ય લોકો માં સ્પષ્ટ દેખાય છે.''<ref name="HookedonNails"/>'' ==== એપોનીશીયમ ==== એપોનીશીયમ અને ક્યુટીકલ સાથે મળી એક રક્ષણાત્મક જોડાણ રચે છે જે નખ-તક્તિનો પાછળનો ભાગ ઢાંકે છે. ક્યુટિકલ એ લગભગ અદ્રશ્ય મૃત ત્વચા કોષોનો એક અર્ધ ગોળાકાર સ્તર છે જે "બહાર તરફ" વધે છે અને દૃશ્યમાન નખ-તક્તિનો પાછળનો ભાગ ઢાંકે છે, જ્યારે એપોનીશીયમ ત્વચાની ઘડીના કોષોનો ગણ છે જે ક્યુટિકલ નિર્માણ કરે છે. તેઓ સળંગ હોય છે, અને કેટલાક સંદર્ભો આ બંનેને એક જ અવયવ તરીકે જુએ છે; આ વર્ગીકરણમાં, એપોનિશિયમ'','' ''ત્વચા,'' અને પેરિયોનિશિયમ સમનાર્થી હોય છે. મેનિક્યોર (નખની સાજસંભાળ, માવજત) દરમ્યાન તે ક્યુટિકલ(નિર્જીવ ભાગ) દૂર કરવામાં આવે છે, પરંતુ ચેપના જોખમને લીધે એપોનીશીયમ (જીવંત ભાગ)ને સ્પર્શ કરવો જોઈએ નહીં.<ref name="SalonGeek"/> એપોનીશીયમ જીવંત કોષો (એપિથેલિયમ)ની એક નાની પટ્ટી છે જે નખની પાછળ તરફ આવેલી દિવાલથી નખના આધાર સુધી વિસ્તરિત થાય છે. <ref name="Feneis-2000"/> પેરીઓનિક્સ એ લુનુલાની નિકટની પટ્ટીને ઢાંકતી એપોનીશિયમની આગળ વધેલી ધાર છે. == કાર્ય == તંદુરસ્ત નખ આંગળીના અંતિમના છેડાનું હાડકું (ડિસ્ટલ ફેલેન્ક્સ), આંગળીની ટોચ અને આસપાસની નાજુક પેશીઓને ઇજાઓથી બચાવવાનું કાર્ય છે. તે આંગળીના પલ્પ પર વિરોધી બદાણ દ્વારા નાજુક ગતિશીલતાઓને વધારવા માટે પણ મદદ કરે છે.<ref name="eMedicine"/> આંગળીની ટોચ જ્યારે કોઈ વસ્તુને સ્પર્શે છે ત્યારે નખ વિરોધી દબાણ આપનાર વસ્તુ તરીકે કામ કરે છે અને આંગળીની સંવેદનશીલતા વધારે છે,<ref>{{Cite web|url=http://www.aafp.org/afp/20010515/1961.html|title=Fingertip Injuries|last=Wang|first=Quincy C|last2=Johnson|first2=Brett A|date=May 2001|publisher=American Family Physician|access-date=10 March 2010|archive-date=13 ઑક્ટોબર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013052327/http://www.aafp.org/afp/20010515/1961.html|url-status=dead}}</ref> જોકે નખમાં કોઈ ચેતાતંતુઓના છેડા હોતા નથી. નખ કાર્યો કરવાના એક ઓજાર તરીકે પણ કામ કરે છે, ઉદાહરણ તરીકે, "વિસ્તૃત ચોકસાઇ ભરી પકડ" માટે, અને ચોક્કસ કાપવાની ઝીણી ક્રિયાઓ. == સમાજ અને સંસ્કૃતિ == === ફેશન === [[ચિત્ર:Pedicure.JPG|left|thumb|250x250px| મેજેન્ટા રંગે રંગેલા પગના નખ ]] હાથ તથા નખની સાજસંભાળ (હાથ માટે - મેનિક્યુઅર) અને (પગ માટે - પેડિક્યુઅર) એ નખને કાપવા, સુવ્યવસ્થિત કરવા અને રંગવા અને જાડી ત્વચાને નિયોજીત કરવાની સ્વાથ્ય કારક અને શણગારની પ્રક્રિયાઓ છે. તે માટે વિવિધ સાધનોની જરૂર પડે છે જેમ કે ક્યુટિકલ [[કાતર]], નખની કાતર, નેઇલ ક્લીપર્સ અને નખ કાનસ (નેઇલ ફાઇલ). શણગાર માટે વાસ્તવિક નખ પર કૃત્રિમ નખ પણ બેસાડી શકાય છે. જે વ્યક્તિ નખને કાપવા, આકાર આપવા અને તેની સંભાળ લેવાની સાથે સાથે એક્રેલિક અને યુવી જેલ જેવા આવરણો લગાવવા આદિ કાર્યો કરે છે તેને કેટલીકવાર નેઇલ ટેકનિશિયન કહેવામાં આવે છે. તેઓ જે સ્થળે કામ કરે છે તેને નેઇલ સલૂન અથવા નેઇલ શોપ અથવા નેઇલ બાર કહેવાય છે. [[ચિત્ર:Nails_and_nature_(17357450972).jpg|thumb|200x200px|નેઇલ આર્ટ]] દેખાવ સુધારવા માટે રંગીન નેઇલ પોલિશ (જેને ''નેઇલ લેક્કર'' [રોગાન] અને ''નેઇલ વાર્નિશ'' પણ કહેવામાં આવે છે) વાપરી નખ રંગવા એ શણગારની પ્રાચીન રીત છે જે ઓછામાં ઓછે ઈ. સ. પૂ ૩૦૦૦ વર્ષ જૂની છે. સ્માર્ટફોનના ઉદય સાથે, કેટલાક વિશ્લેષકોએ ''[[wiktionary:nelfie|નેલ્ફી]]'' (નેઇલ સેલ્ફી)ના વલણની નોંધ લીધી છે. જેમાં લોકો તેમના નખો પર કલાકૃતિ કરી ઑનલાઇન શેર કરે છે.<ref>{{Cite news|url=https://nypost.com/2017/04/18/muslim-women-are-showing-off-their-insane-nail-art-in-nelfies/|title=Muslim women are showing off their insane nail art in ‘nelfies’|first=Raquel|last=Laneri|date=18 April 2017|access-date=21 February 2019|work=NY Post}}</ref> === લંબાઈના રેકોર્ડ્સ === ગિનીસ વર્લ્ડ રેકોર્ડ્સે ઈ. સ.૧૯૫૫ માં નખની લંબાઈની નોંધ કરવાનું શરૂ કર્યું. તે સમયે એક ચીની પાદરીની આંગળીઓના નખની લંબાઈ {{Convert|1|ft|10.75|in|cm}} તરીકે નોંધાઈ હતી. ગિનીસ અનુસાર પુરુષો માટે હાલનો રેકોર્ડધારક શ્રીધર ચિલાલ છે જેણે ૧૯૯૮માં કુલ {{Convert|20|ft|2.25|in|cm}} સાથે રેકોર્ડ બનાવ્યો. તેના ડાબા હાથનો નખ હતો. તેના અંગૂઠા પર, {{Convert|4|ft|9.6|in|cm}} લંબાઈ ધરાવતો નખ હતો. મહિલાઓ માટે રેકોર્ડ ધારક યુ.એસ.ના લી રેડમંડ છે, જેમણે ૨૦૦૧ માં આ રેકોર્ડ બનાવ્યો હતો અને ૨૦૦૮ સુધીમાં તેના બંને હાથના નખોની કુલ લંબાઈ {{Convert|28|ft|cm}} હતી. તેના જમણા અંગૂઠા પર સૌથી લાંબો નખ {{Convert|2|ft|11|in|cm}} હતો.<ref name="msnbc.msn.com">{{Cite news|title=Crash breaks woman's record-length fingernails|publisher=NBCNews|date=December 2009|url=http://www.nbcnews.com/id/29170772}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist|30em}} [[શ્રેણી:શરીરવિજ્ઞાન]] f85x6y051rukcw114lv96o5okwvmwom 0 6658 903805 844415 2026-08-17T00:07:51Z Xqbot 1870 Fixing double redirect from [[વયનાડ જિલ્લો]] to [[વાયનાડ જિલ્લો]] 903805 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[વાયનાડ જિલ્લો]] qif73eiz9jkky1crpaqj8iv7frrjjij 0 7421 903801 899617 2026-08-16T16:01:59Z Chauhan Vijaybhai devahibhai 88542 /* બાહ્ય કડીઓ */ નવા રણુજા રામદેવપીર મંદિરની લોકવાયકા એડ 903801 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = રણુજા મંદીર, કાલાવાડ | native_name = | native_name_lang = | image = | image_size = <!--DEPRECATED--> | image_upright = | alt = | caption = | map_type = India Gujarat | map_size = 250 | map_alt = | map_relief = | map_caption = ગુજરાતમાં સ્થાન | coordinates = {{coord|22|20|7.9|N|70|37|7.4|E|type:landmark_region:IN|display=inline}} | coordinates_footnotes = | religious_affiliation = [[હિંદુ]] | locale = | location = [[કાલાવડ]] | deity = [[રામદેવપીર]] | rite = | sect = | tradition = | festival = <!-- or | festivals = --> | cercle = | sector = | municipality = | district = [[જામનગર જિલ્લો]] | territory = | prefecture = | state = [[ગુજરાત]] | province = | region = | country = [[ભારત]] | administration = | consecration_year = | organisational_status = <!-- or | organizational_status = --> | functional_status = | heritage_designation = | ownership = | governing_body = | leadership = | bhattaraka = | patron = | website = | architect = | architecture_type = | architecture_style = | founded_by = | creator = હીરા ભગત, ખુશાલભાઇ કામદાર<ref name="jamnagardp">{{cite web|url=https://jamnagardp.gujarat.gov.in/Jamnagar/taluka/kalavad/taluka-vishe/jovalayak-sthal-2.htm|title=રણુજા (રામદેવપીરનુ મંદિર)|access-date=૧૬ ઓગસ્ટ ૨૦૧૬|archive-date=2020-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202135440/https://jamnagardp.gujarat.gov.in/Jamnagar/taluka/kalavad/taluka-vishe/jovalayak-sthal-2.htm|url-status=dead}}</ref> | funded_by = | general_contractor = | established = | groundbreaking = | year_completed = | construction_cost = | date_demolished = <!-- or | date_destroyed = --> | facade_direction = | capacity = | length = | width = | width_nave = | interior_area = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | site_area = | temple_quantity = | monument_quantity = | shrine_quantity = | inscriptions = | materials = | elevation_m = <!-- or | elevation_ft = --> | elevation_footnotes = | nrhp = | designated = | added = | refnum = | footnotes = }} '''રણુજા મંદીર''' [[ભારત]] દેશનાં પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[જામનગર જિલ્લો|જામનગર જિલ્લા]] નાં [[કાલાવડ]] શહેરથી ૮ કિમી ઉતર દિશાએ આવેલું છે.<ref name="jamnagardp"></ref> આ મંદીર [[રામદેવપીર]] નું છે. અહીં પહોંચવા માટે કાલાવડથી સરકારી બસ તેમજ રીક્ષાની સગવડ છે. == મેળો == ભાદરવા મહિનામાં અહીં સુદ નોમ, દસમ અને અગિયારસનો ત્રણ દિવસનો મેળો ભરાય છે.<ref name="jamnagardp"></ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.ramapir.org/ રામદેવપીર વિષેની વેબસાઈટ] * <nowiki>https://templehistory.in/Nava-Ranuja-Temple-Kalavad-history</nowiki> નવા રણુજા રામદેવપીર મંદિરની લોકવાયકા {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:કાલાવડ તાલુકો]] [[Category:ધાર્મિક સ્થળો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતના લોકમેળા]] 4ji2rtfmodnpdn8c9tzap8cbbgj1acc 903802 903801 2026-08-16T16:03:13Z Chauhan Vijaybhai devahibhai 88542 /* બાહ્ય કડીઓ */ 903802 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = રણુજા મંદીર, કાલાવાડ | native_name = | native_name_lang = | image = | image_size = <!--DEPRECATED--> | image_upright = | alt = | caption = | map_type = India Gujarat | map_size = 250 | map_alt = | map_relief = | map_caption = ગુજરાતમાં સ્થાન | coordinates = {{coord|22|20|7.9|N|70|37|7.4|E|type:landmark_region:IN|display=inline}} | coordinates_footnotes = | religious_affiliation = [[હિંદુ]] | locale = | location = [[કાલાવડ]] | deity = [[રામદેવપીર]] | rite = | sect = | tradition = | festival = <!-- or | festivals = --> | cercle = | sector = | municipality = | district = [[જામનગર જિલ્લો]] | territory = | prefecture = | state = [[ગુજરાત]] | province = | region = | country = [[ભારત]] | administration = | consecration_year = | organisational_status = <!-- or | organizational_status = --> | functional_status = | heritage_designation = | ownership = | governing_body = | leadership = | bhattaraka = | patron = | website = | architect = | architecture_type = | architecture_style = | founded_by = | creator = હીરા ભગત, ખુશાલભાઇ કામદાર<ref name="jamnagardp">{{cite web|url=https://jamnagardp.gujarat.gov.in/Jamnagar/taluka/kalavad/taluka-vishe/jovalayak-sthal-2.htm|title=રણુજા (રામદેવપીરનુ મંદિર)|access-date=૧૬ ઓગસ્ટ ૨૦૧૬|archive-date=2020-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202135440/https://jamnagardp.gujarat.gov.in/Jamnagar/taluka/kalavad/taluka-vishe/jovalayak-sthal-2.htm|url-status=dead}}</ref> | funded_by = | general_contractor = | established = | groundbreaking = | year_completed = | construction_cost = | date_demolished = <!-- or | date_destroyed = --> | facade_direction = | capacity = | length = | width = | width_nave = | interior_area = | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | site_area = | temple_quantity = | monument_quantity = | shrine_quantity = | inscriptions = | materials = | elevation_m = <!-- or | elevation_ft = --> | elevation_footnotes = | nrhp = | designated = | added = | refnum = | footnotes = }} '''રણુજા મંદીર''' [[ભારત]] દેશનાં પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[જામનગર જિલ્લો|જામનગર જિલ્લા]] નાં [[કાલાવડ]] શહેરથી ૮ કિમી ઉતર દિશાએ આવેલું છે.<ref name="jamnagardp"></ref> આ મંદીર [[રામદેવપીર]] નું છે. અહીં પહોંચવા માટે કાલાવડથી સરકારી બસ તેમજ રીક્ષાની સગવડ છે. == મેળો == ભાદરવા મહિનામાં અહીં સુદ નોમ, દસમ અને અગિયારસનો ત્રણ દિવસનો મેળો ભરાય છે.<ref name="jamnagardp"></ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.ramapir.org/ રામદેવપીર વિષેની વેબસાઈટ] * [https://templehistory.in/Nava-Ranuja-Temple-Kalavad-history નવા રણુજા રામદેવપીર મંદિરની લોકવાયકા] {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:કાલાવડ તાલુકો]] [[Category:ધાર્મિક સ્થળો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતના લોકમેળા]] inpsjeosbynayn6l1144kseri1zi5wt 0 8552 903847 902216 2026-08-17T01:58:52Z InternetArchiveBot 63183 Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903847 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Meister der Bhâgavata-Purâna-Handschrift 001.jpg|thumb|250px|શ્રીમદ ભાગવતમ્ ની હસ્તપ્રત (આશરે સન્ ૧૫૦૦ની આસપાસ)માંનુ ચિત્ર જેમાં માતા [[યશોદા]] [[કૃષ્ણ|બાળ કૃષ્ણ]]ને સ્નાન કરાવી રહ્યાં છે.]] '''શ્રીમદ્ ભાગવતમ્''' ([[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]]:श्रीमद् भागवतम् અથવા ક્યારેક श्रीमद्भागवतम्) [[હિંદુ ધર્મ]]નાં અઢાર [[પુરાણ|પુરાણો]] પૈકીનું એક છે, જેને ક્યારેક ભાગવત્ પુરાણ, ભાગવત્ મહાપુરાણ કે ફક્ત ભાગવત તરિકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. ભાગવતમાં મૂળભુત રીતે [[ભક્તિ યોગ]] પર ભાર મુકવામાં આવ્યો છે અને તેમાં [[કૃષ્ણ]]ને પરમેશ્વર અને સ્વયં ભગવાન (મૂળ પુરુષ) તરિકે નિરૂપવામાં આવ્યાં છે. ભાગવતનું આલેખન ઋષી ગણની સભામાં [[સૂત]] દ્વારા કહેવામાં આવતી કથાનાં રૂપમાં કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં ઉપસ્થિત શ્રોતા ગણમાંથી ઋષીઓ તેમને એક એક કરીને પ્રશ્નો પુછે છે (ખાસ કરીને વિષ્ણુનાં વિવિધ અવતારો ઉપર)અને આ પ્રશ્નોનાં ઉત્તર સુત ગોસ્વામી તેમને આપે છે. સૂત આ કથા વિષે એમ કહે છે કે તેઓએ તે અન્ય ઋષી [[શુકદેવ]] મુની પાસેથી સાંભળી હતી. પુરાણની ભાષા વેદિક ભાષાને ઘણી મળતી આવે છે અને માટે જ સંશોધકો માને છે કે તે ખુબ પુરાણો ગ્રંથ છે.<ref name = "Sheridan"/> શ્રીમદ્ ભાગવતમ્ ૧૨ સ્કંધોનું બનેલું છે, જેમાં મોટે ભાગે એક સ્કંધમાં વિષ્ણુના એક અવતારની કથાનું વર્ણન છે. પ્રથમ સ્કંધમાં ભગવાનના બધા જ અવતારોનું ટુંકમાં વર્ણન સૂત પુરાણીએ કર્યું છે જેને અંતે તેઓ કૃષ્ણને પૂર્ણ પુરૂષોત્તમ તરિકે પ્રસ્થાપિત કરે છે. દશમ સ્કંધમાં કૃષ્ણનાં પ્રાકટ્યની કથા છે અને તેની સાથે સાથે તેમણે [[વૃંદાવન]]માં કરેલી બાળલીલાઓ તથા ભક્તોને આપેલા ઉપદેશોની કથા (જેમકે [[ઉદ્ધવ ગીતા]]) દશમા અને અગીયારમાં સ્કંધમાં વહેંચાયેલી છે. દ્વાદશ સ્કંધમાં ભવિષ્ય કથન છે જેમાં [[કળિયુગ]]નાં આગમનની કથા છે અને પૃથ્વિનાં વિનાશની એટલે કે પ્રલયની વાત કરીને ભાગવત પુરું થાય છે. == મહત્વ == ભાગવત વેદાંત ગ્રંથ તરિકેનાં પોતાના મહત્વને સિદ્ધ કરવા નીચેનો શ્લોક ધરાવે છે: :''સર્વ વેદાંત સારં હી'' | :''શ્રી ભાગવતમ્ ઇષ્યતે'' | :''તદ્ રસામૃત તૃપ્તસ્ય'' | :''નાન્યત્ર સ્યાદ્ રતિ: ક્વચિત્ '' || (ભા. ૧૨.૧૩.૧૫) "શ્રીમદ્ ભાગવતમ્ સર્વ વેદિક સાહિત્ય અને વેદાંતિક સિંદ્ધાંતોના સાર રૂપે સ્વિકૃત છે. જે કોઈ પણ એક વખત તેના સ્વાદનું અમૃત ચાખી લે છે તે પછી અન્ય કોઈ શાસ્ત્રો પ્રત્યે આકર્ષાતો નથી. (12.13.15)<ref>{{cite web | title=શ્રીમદ્ ભાગવતમ્, સ્કંધ ૧૨, અધ્યાય ૧૩, શ્લોક ૧૫ | work=ભક્તિવેદાંત વેદાબેઝ નેટવર્ક | url=http://vedabase.net/sb/12/13/15 | dateformat=mdy | access-date=જાન્યુઆરી ૨૯ ૨૦૦૬ | archive-date=2013-05-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130524043338/http://vedabase.net/sb/12/13/15/ | url-status=dead }}</ref> વેદિક પરંપરામાં, વૈષ્ણવ સંપ્રદાયમાં અને લગભગ સમગ્ર હિંદુ ધર્મમાં ભાગવત પુરાણને સર્વોચ્ચ દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે. વૈષ્ણવ પરંપરામાં (અને મોટાભાગનાં અન્ય હિંદુ સંપ્રદાયોમાં) એવો અન્ય કોઈ ગ્રંથ નથી કે જેને શ્રીમદ્ ભાગવતમ્ કરતા વધુ મહત્વનો કે ઉચ્ચ ગણવામાં આવતો હોય. હિંદુઓ એ વાત દૃઢ પણે સ્વિકારે છે કે [[વ્યાસ|વેદવ્યાસે]] ભાગવતની રચના એ જ ઉદ્દેશથી કરી હતી કે આ પુરાણ સમગ્ર વેદિક સાહિત્ય અને તત્ત્વજ્ઞાનનો નિષ્કર્ષ હોય. અંગ્રેજીમાં ઘણી વખત શ્રીમદ્ ભાગવતમ્ ને કૃષ્ણપંથીઓ (Krishnaism)નું [[બાઇબલ]] ગણાવવામાં આવે છે. <ref> ચાર્લોટ વૉડેવિલએ કહ્યું છે કે, [http://books.google.com/books?id=1oqTYiPeAxMC&pg=PT119&dq=%22bible+of+Krsnaism%22&ei=cKCPSJulJZD0jgGAr8CGCQ&client=firefox-a&sig=ACfU3U0-7wQkZxeQEkWtv89fsSAi4Ockwg ભાગવત પુરાણ 'કૃષ્ણપંથીઓનું ખરૂ બાઇબલ' છે]. Matchett, 2000માં ટાંકવામાં આવ્યું છે તે મુજબ</ref> ભાગવત પુરાણને વેદાંત સુત્રની પ્રાકૃતિક ટિકા તરિકે ગણવામાં આવે છે અને તેનો સમગ્ર વૈષ્ણવ ધર્મ શાસ્ત્રોનાં મૂળ સ્ત્રોત તરિકે ઉપયોગ થતો આવ્યો છે. બધાજ પુરાણોમાં તે સૌથી વધુ જાણીતું, અને વાંચવામાં તથા પાળવામાં આવતું પુરાણ છે.<ref>''Bhagavata.'' શબ્દનાં અર્થ તરિકે ''A Sanskrit-English Dictionary.'' માં વર્ણન. સર મોનિયર મોનિયર-વિલિયમ્સ. ઓક્સફર્ડ: ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, ૧૮૯૯. પાન ૭૫૨</ref> == ઉદભવ અને સમય ગાળો == હિંદુ ધર્મ પરંપરાઓમાં ભાગવતને [[વ્યાસ|વ્યાસ દેવ]] દ્વારા કલિયુગની શરૂઆતમાં લખવામાં આવેલાં ગ્રંથોમાનું ગણવામાં છે.<ref>{{cite web | title=શ્રીમદ્ ભાગવતમ્, સ્કંધ ૧, અધ્યાય ૩, શ્લોક ૪૩ | work=ભક્તિવેદાંત વેદાબેઝ નેટવર્ક | url=http://vedabase.net/sb/1/3/43 | dateformat=mdy | access-date=ફેબ્રુઆરી ૮ ૨૦૦૭ | archive-date=2008-03-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080321015028/http://vedabase.net/sb/1/3/43/ | url-status=dead }}</ref> (આશરે ઇ.સ.પૂર્વે ૩૧૦૦). ભાગવતમાં જે રીતે [[વેદિક સરસ્વતિ નદી]]નો મહા-નદી તરિકે ઉલ્લેખ જોવા મળે છે તે એ વાતની સાબિતી છે કે આ પુરાણ કેટલું જુનુ છે (શક્ય છે કે તેને તેના ઉદ્ભવનાં ઘણા સમય બાદ લિપિબદ્ધ કરવામાં આવ્યું હોય, પણ તેમાં સરસ્વતિનો ઉલ્લેખ સુચવે છે કે તે નહી નહી તો પણ ઓછામાં ઓછું ઇ.સ.પૂર્વે ૨૦૦૦ પહેલા રચાયુ હશે) <ref>{{cite web | title=શ્રીમદ્ ભાગવતમ્, સ્કંધ ૯, અધ્યાય ૧૬, શ્લોક ૨૩ | work=ભક્તિવેદાંત વેદાબેઝ નેટવર્ક | url=http://vedabase.net/sb/9/16/23 | dateformat=mdy | access-date=જાન્યુઆરી ૨૯ ૨૦૦૬ | archive-date=2008-03-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080319104857/http://vedabase.net/sb/9/16/23/ | url-status=dead }}</ref> કેમકે સરસ્વતિ નદી આશરે ઇ.સ.પૂર્વે ૨૦૦૦ના ગાળામાં સુકાઇ ગઈ છે. આ પુરાણમાં [[ઐરાવત]] (ઇંદ્રનો સાત સુંઢવાળો હાથી) અને તેનાં ચાર દાંત વાળા વંશજોનો ઉલ્લેખ છે.<ref>ભા.પુ. ૮.૮.૪, ૧૦.૫૯.૩૭</ref> આવા [[હાથી]] (સંભવતઃ [[ગોમ્ફોથીયર]]) મિઓસિન-પ્લિઓસિન કાળ દરમ્યાન અસ્તિત્વમાં હતાં, અને તેમનો ઉલ્લેખ [[રામાયણ]]ના [[સુંદર કાંડ]]માં પણ જોવા મળે છે.<ref>રામાયણ ૫.૪.૨૭, ૫.૯.૫, ૫.૨૭.૧૨</ref> જુદા જુદા શાસ્ત્રો અને શાખાઓની સરખામણી રૂપ અભ્યાસ<ref>હોરેસિઓ ફ્રાન્સિસ્કો આર્ગાનીસ જુઆરેઝ. ''શ્રીમદ્ ભાગવતમ્ નો કાળ નિર્ણય (Dating Srimad Bhagavatam).'' http://www.veda.harekrsna.cz/encyclopedia/sb.htm#3 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020625194908/http://www.veda.harekrsna.cz/encyclopedia/sb.htm#3 |date=2002-06-25 }}</ref> પરથી પણ ભાગવતનો પૌરાણિક ઉદ્ભવ દૃઢ થાય છે. કેટલાક વિદ્વાનો ભાગવતના રચયિતાને નાથમુનીના સમકાલિન ગણે છે. નાથમુનીને ભક્તિ માર્ગને સંસ્કૃત સાહિત્યની ઓળખ કરાવનારા માનવામાં આવે છે. આમ, આ પુરાણનો પ્રથમ શ્લોકમાં, [[બ્રહ્મ સુત્ર]] અને [[ઋગ્વેદ]]ની [[ગાયત્રી]] બંનેનો સંદર્ભ છે.<ref name = "Sheridan">{{cite book |author=શેરીદાન, ડેનિયલ |title=ધ અદ્વૈતિક થિયિઝમ ઓફ ધ ભાગવત પુરાણ |url=https://archive.org/details/advaitictheismof0000sher |publisher=સાઉથ એશિયા બુક્સ |location=કોલંબિયા, Mo |year=1986 |pages= |isbn=81-208-0179-2 |oclc= |doi= |access-date= }}p.10</ref> == વિષય સૂચિ == === પ્રસ્તાવના === ભાગવત પુરાણ એક વાર્તાલાપનાં વર્ણન રૂપે લખાયેલું છે. જ્યારે એક બ્રાહ્મણે રાજા [[પરિક્ષિત]] ([[અર્જુન]]નો પૌત્ર અને [[અભિમન્યૂ]]નો પુત્ર)ને શ્રાપ આપ્યો કે સાત દિવસમાં તે મૃત્યુ પામશે, ત્યારે રાજા પરિક્ષિતે રાજપાટ છોડી જીવનના ધ્યેયનું જ્ઞાન મેળવવાનું નક્કી કર્યું. રાજા, માથે તોળાતા મૃત્યુનો સામનો કરતા હતાં તેવામાં [[શુકદેવ|શુકદેવ ગોસ્વામી]], જેઓ પણ એક યોગ્ય શિષ્યની શોધમાં હતા, રાજાને મળ્યા અને તેમની પાસે રહેલું દિવ્ય જ્ઞાન રાજાને આપવા તૈયાર થયા. તેમનો આ વાર્તાલાપ વણથંભ્યો સતત સાત દિવસ ચાલ્યો જેની વચમાં રાજા પરિક્ષિતે ન તો ખાધું ન તો પીધું કે ન તો તેઓ સૂતા. આ દરમ્યાન શુકદેવે રાજાને સમજાવ્યું કે જીવનનો ધ્યેય પરમાત્મા કે ચરમ વ્યક્તિત્ત્વ, દેવોના પણ દેવ અર્થાત્ ભગવાન શ્રી [[કૃષ્ણ]]ને સમજવાનો, તેમનો સાક્ષાત્કાર કરવાનો છે<ref>{{cite web | title=Srimad Bhagavatam Canto 1 Chapter 3 Verse 28 | work=Bhaktivedanta VedaBase Network | url=http://vedabase.net/sb/1/1/28 | dateformat=mdy | access-date= January 29 2006}}</ref>. === સૂચિ === :૦૧: Creation :૦૨: The Cosmic Manifestation :૦૩: The Status Quo :૦૪: Creation of the Fourth Order :૦૫: The Creative Impetus :૦૬: Prescribed Duties for Mankind :૦૭: The Science of God :૦૮: Withdrawal of the Cosmic Creations :૦૯: Liberation :૧૦: The Summum Bonum :૧૧: General History :૧૨: The Age of Deterioration === વૈજ્ઞાનિક વિષયવસ્તુ === શ્રીમદ ભાગવતમ્ માં અમુક એવા વિષયો ઉપર પણ ચર્ચા છે જે અર્વાચીન યુગમાં પણ શોધ અને સંશોધનનો વિષય છે. ત્રીજા સ્કંધનાં ૧૧મા અધ્યાયમાં સમયની ગણતરી બતાવી છે. તેમાં ન્યૂનતમ સમય એટલે અણુઓ વચ્ચેની સંરચના દરમ્યાનનો અંતરાલ અને મહત્તમ એટલે વિશ્વના સમગ્ર અસ્તિત્વનો સમય બે ' પરમાણુ ' મળી ને એક 'અણુ' થાય છે અને ત્રણ અણુઓના મળવાથી એક 'ત્રસરેણુ' થાય છે, કે જે ઝરુખાઓમાં થઈને આવેલાં સૂર્યકિરણોના પ્રકાશમાં આકાશમાં ઉડતો જોવામલે છે. આવા 3 ત્રસરેણુઓને પાર કરવામાં સૂર્યને જેટલો સમય લાગે છે તેને " ત્રુટિ" કહેવાય છે. આનાથી 100 ઘણો સમય " વેધ " કહેવાય છે અને 3 વેધ નો એક " લવ " થાય છે. 3 લવ નો 1 " નિમેષ " કહે છે અને 3 નિમેષને એક "ક્ષણ" કહે છે. પાંચ ક્ષણની 1 " કાષ્ઠા " થાય છે અને પંદર કાષ્ઠા નો 1 " લઘુ " થાય છે. પંદર લઘુની એક " નાડીકા " (દંડ) કહેવાય છે. બે નાડિકાનુ એક "મુહૂર્ત" થાય છે અને દિવસ ઘટવા-વધવા અનુસાર ( દિવસ અને રાતની બંને સંધિઓને બાદ કરતાં) 6 અથવા 7 નાડિકાનો એક " પ્રહર " (પહોર) થાય એ "યામ" કહેવાય છે . જે મનુષ્યના દિવસ અથવા રાત્રીના ચોથા ભાગ બરોબર હોય છે . છ પળ નું તાંબાનું એક એવું વાસણ બનાવવામાં આવે , કે જેમાં એક પ્રસ્થ ( એક વાટકા જેટલુ) જળ (પાણી) સમાઈ શકે ; અને ચાર પાતળી સળેકડી જેવી ધાતુ ની સળી બનાવી તેના થી તે વાસણ માં તળીયે છિદ્ર(હોલ અતિ નાના કાણા) બનાવી તેને પાણીમાં મુકવામાં આવે -તો જેટલા સમયમાં એક પ્રસ્થ પાણીમાં ડુબી જાય તેટલા સમય ને " નાડિકા" કહે છે. મનુષ્યના દિવસ -રાત્રીના ચાર ચાર પ્રહરના હોય છે અને પંદર દિવસ -રાત્રીનો એક "પક્ષ" ( પખવાડીયુ ) થાય છે જે શુક્લ અને કૃષ્ણ ( અજવાળીયુ અને અંધારિયુ ) ના ભેદને લિધે બે પ્રકારનો મનાય છે . આ બને પક્ષો મળીને એક "માસ" (મહીનો) થાય છે જે પિતૃઓના એક દિવસ-રાત્રી (બરાબર) છે. બે માસ ની એક "રુતુ" અને છ માસનો એક "અયન" થાય છે .અયન " દક્ષિણાયન " અને " ઉતરાયન " ના ભેદથી બે પ્રકારના છે. આ બને અયનો મળી ને દેવતા ઓના એક દિવસ -રાત્રી થાય છે તથા મનુષ્યલોક માં એ " વર્ષ " અથવા દ્વાદશ માસ કહેવાય છે આવા સો 100 વર્ષોનું મનુષ્ય નું આયુષ્ય બતાવવા માં આવ્યું છે. આ ભાગવતપુરાણ માં મૈયત્રેયજી ઉવાચ માં સ્કન્ધ 3 માં અધ્યાય 11માં બતાવવામા આવેલુ છે <ref>{{Cite web |url=http://vedabase.net/sb/3/11/en1 |title=Bhag-P 3.11 |access-date=2009-02-18 |archive-date=2008-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080319104852/http://vedabase.net/sb/3/11/en1 |url-status=dead }}</ref>. સમયની અસમાન ગતિ (જે આધુનિક ભૌતિક વિજ્ઞાનનો વિષય છે)નું ઉદાહરણ ૯માં સ્કંધમાં બતાવ્યું છે. જે અનુસાર રાજા [[કાકુદ્મી]]અને તેમની પુત્રી રેવતી [[બ્રહ્મા]]ને મળવા લોક અને બ્રહ્મલોકના પ્રવાસે જાય છે. ત્યાં થોડો સમય વિતાવીને જ્યારે તેઓ પાછા આવીને જુએ છે તો પૃથ્વી પર કેટલાય હજાર વર્ષ પસાર થઈ ચૂક્યાં હતાં. તેઓના જાણીતા સૌ લોકો ઘણાં વર્ષો પહેલાં મૃત્યુ પામ્યાં હતાં અને વિતેલા સમયમાં તેમનાં નામ સુદ્ધાં ભૂલાઈ ગયાં હતાં.<ref>[http://vedabase.net/sb/9/3/32/en1 Bhag-P, 9.3.32] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080319104902/http://vedabase.net/sb/9/3/32/en1 |date=2008-03-19 }} (see texts 29-32)</ref> ત્રીજા સ્કંધમાં ગર્ભમાં ભૃણના વિકાસની સવિસ્તૃત માહીતી આપેલી છે. === વિષ્ણુનાં અવતારો === :વધુ માહિતી માટે જુઓ મૂળ લેખ [[વિષ્ણુનાં અવતારો]] [[ચિત્ર:Bhagavatapurana.jpg|right|300px|thumb|ભાગવત પુરાણનું [[વરાહ]] [[અવતાર]] દર્શાવતું એક પાનું ]]] ભાગવત પુરાણ સૌ પ્રથમ કૃષ્ણને તેના સંપૂર્ણ વૈભવ સહીત ઉદ્દેશે છે: ''તેમના ચક્ષુ દરેક અવતારનું કેન્દ્ર છે, તે દિવ્ય પ્રકાશે તેજોમય છે. તેમની કીકી સુર્ય અને અન્ય અવકાશીય ગ્રહો સમાન પ્રકાશે છે. તેમના કર્ણ દરેક દિશાથી સાંભળી શકે છે, તે દરેક વેદોને ગ્રહણ કરે છે, તેમની શ્રાવ્ય શક્તિ દરેક અવકાશીય ધ્વનીની જનિત્ર છે.'' <ref>Srimad-Bhagavatam, second canto, "The Cosmic Manifestation", part one, chapter 6:3 and 1:39, translated by A.C. Bhaktivedanta Book Trust, 1972, pp. 59 and 275-276.</ref> ભાગવતમાં [[વિષ્ણુ]]ના પચ્ચીસ [[અવતાર]]ની [[લીલા]]નું વર્ણન કરવામાં આવેલું છે.<ref>"[http://www.krishna.com/e-books/Srimad-Bhagavatam_Canto_01.pdf Srimad-Bhagavatam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061031182838/http://www.krishna.com/e-books/Srimad-Bhagavatam_Canto_01.pdf |date=2006-10-31 }}" by A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada, Bhaktivedanta Book Trust.</ref> મોટે ભાગે અવતારના સ્ત્રોત તરીકે ભગવાન વિષ્ણુને માનવામાં આવે છે, પણ એ વાત ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ કે વિષ્ણુએ તો વૈષ્ણવ સંપ્રદાયના ભગવાનનું એક નામ છે તેમને નારાયણ, કૃષ્ણ, વાસુદેવ આદિ. આ દરેક પાછળ વૈષ્ણવ સંપ્રદાયના સર્વોચ્ચ સ્થાને બિરાજીત એક ભગવાન છે. <ref name = Krishna4> {{cite book |author=Matchett, Freda |title=Krsna, Lord or Avatara? the relationship between Krsna and Visnu: in the context of the Avatara myth as presented by the Harivamsa, the Visnupurana and the Bhagavatapurana |url=https://archive.org/details/krsnalordoravata0000matc |publisher=Routledge |location=Surrey |year=2000 |isbn=0-7007-1281-X |oclc= |doi= |access-date= |page=254 }} p. 4</ref> === કૃષ્ણ === :વધુ માહિતી માટે જુઓ મૂળ લેખ [[કૃષ્ણ]] ભાગવત પુરાણના ૧૦મા સ્કંધમાં ''[[સ્વયં ભગવાન]]'' [[કૃષ્ણ]]ના બાળપણની ગોવાળોની વચમાં [[યમુના]] નદી નજીક [[વૃંદાવન]]માં ઉછેર થવાની લીલાનું વર્ણન છે. બાળ કૃષ્ણ અનેક લીલાઓમાં આનંદ મેળવે છે જેમકે માખણ ચોરવુ, તેમના મિત્રો સાથે જંગલમાં રમવુ, વિગેરે. તેઓ નગરને દાનવ આદિથી બચાવી ભયરહીત ધાડસનું પ્રદર્શન કરે છે. મહત્ત્વનું છે કે તેઓ ગોપીઓનું હૃદય હરી લે છે. દરેક ગોપીની તેમની સાથે રહેવાની, તેમની સેવા કરવાની પાવન ઈચ્છાની પૂર્તિ માટે તેઓ તેમની દિવ્ય શક્તિ દ્વારા તેઓ બહુરૂપે એક જ સમયે સૌ ગોપી સાથે રહે છે. કૃષ્ણ જ્યારે અન્ય કર્તવ્યોના પાલનમાટે વૃંદાવન છોડીને જાય છે ત્યારે ગોપીઓ માટે તે અસહ્ય થઈ પડે છે. પ્રભુ પ્રત્યેની આત્યંતીક તીવ્ર ભક્તિનું આ આદર્શ ઉદાહરણ પુરૂં પાડે છે.<ref name = Krishna1> {{Harvnb|Matchett|2000|loc=10th canto transl.}}</ref> == ભાષાંતરો == * [[Gita Press]] has a two-volume English and Hindi translation (contains Sanskrit text and English translation). * Kamala Subramanian has written a concise version of this book in English. * [[A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada]], the founder-[[acharya]] of the [[International Society for Krishna Consciousness]], has written a multi-volume edition that includes the Devanagari, its Roman transliteration, word-for-word meanings, a translation and commentary. It is available through ISKCON centers across the globe and major bookstores. The tenth canto was completed (from chapter 14), and the eleventh and twelfth done, by his disciples. * A Telugu version of this Purana was rendered by the poet [[Pothana]] in the fifteenth century. * A transcreated work, known as the [[Bhagavat of Sankardeva]], is the primary theological source for [[Mahapuruxiya Dharma]] in the [[Assam]] region. * A condensed Srimad Bhagavatam in Sanskrit, the [[Narayaneeyam]], was composed by [[Melpathur Narayana Bhattathiri|Melpathur Bhattathiri]] of [[Kerala]] in 1586. * [[Edwin Bryant]] published an English translation of Book X in 2003, through [[Penguin Books]]. * Another translation of Book X was published on [[Writers Workshop]] in 1997, transcreated by Nandini Nopani and [[P. Lal]]. * Swami Tapasyananda has written an English translation in four volumes, available from the [[Ramakrishna Math]]. * [[Swami Prabhavananda]] produced an English version that is part translation, part summary and paraphrase, titled ''The Wisdom of God: Srimat Bhagavatam''. * A Kannada translation "Bhagavata Maha Purana" by Asthana Vidwan Motaganahalli Ramashesha Shastri providing word by word translation into Kannada == આ પણ જુઓ == * [[પુરાણો]] {{commons|Bhagavata Purana}} == સંદર્ભ == <references/> == ઇતર વાંચન == * મણી, વેટ્ટમ. ''પુરાણિક એન્સાઇક્લોપીડિયા''. પ્રથમ અંગ્રેજી આવૃત્તિ. નવી દિલ્હી: મોતીલાલ બનારસીદાસ, ૧૯૭૫. == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.sivohm.com/2014/12/bhagvat-guajarati-as-it-is-index-page.html ગુજરાતી માં -સંપૂર્ણ શ્રીમદ ભાગવત -શ્લોક અને ગુજરાતીમાં અર્થ સાથે] *[http://www.sivohm.com/p/bhagvat-rahsya-gujarati.html ગુજરાતીમાં-ડોંગરેજી મહારાજ નું ભાગવત રહસ્ય ] * [http://www.srimadbhagavatam.com/ સંપૂર્ણ શ્રીમદ્ ભાગવતમ્ ઓનલાઇન (મૂળ સંસ્કૃત શ્લોકો અને ભાવાર્થ સાથે)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100810035242/http://srimadbhagavatam.com/ |date=2010-08-10 }} [[એ.સી. ભક્તિવેદાંત સ્વામી પ્રભુપાદ]] અને શિષ્યો દ્વારા અનુવાદિત. * [http://www.swargarohan.org/Bhagavat.htm સ્વર્ગારોહણ: સંપૂર્ણ ભગવત સંસ્કૃતમાં (PDF ફાઇલ), ગુજરાતીમાં મુખ્ય કથાઓ અને પાત્રોનાં સંદર્ભ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071214065209/http://www.swargarohan.org/Bhagavat.htm |date=2007-12-14 }} * [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/3_purana/bhagp/bhp1-12u.htm GRETIL etext: અંગ્રેજીમાં લિપ્યાંતરણ કરેલું સંસ્કૃત ભગવત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012022829/http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/3_purana/bhagp/bhp1-12u.htm |date=2008-10-12 }} * [http://www.sanskritweb.net/sansdocs/bhagpur.pdf PDF ફાઇલમાં શોધી શકાય તેવા સ્વરૂપે અંગ્રેજીમાં લિપ્યાંતરણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220420044300/http://sanskritweb.net/sansdocs/bhagpur.pdf |date=2022-04-20 }} * [http://www.veda.harekrsna.cz/encyclopedia/sb.htm શ્રીમદ્ ભાગવતમ્ - મહિમા, વિષય સૂચિ, કાળગણના વિગેરે-વેદાંત સૂત્રનાં સંદર્ભમાં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020625194908/http://www.veda.harekrsna.cz/encyclopedia/sb.htm |date=2002-06-25 }} * [http://blogs.epicindia.com/bhagavatam/ ભાગવત પુરાણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224045916/http://blogs.epicindia.com/bhagavatam/ |date=2008-02-24 }} - ઓનલાઇન વાંચી શકાય તેવી વાર્તા સ્વરૂપે * [http://www.veda.harekrsna.cz/encyclopedia/spbooks.htm#2 શ્રીમદ્ ભાગવતમ્ પરની કેટલીક ટિકાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090125015656/http://veda.harekrsna.cz/encyclopedia/spbooks.htm#2 |date=2009-01-25 }} * [http://www.teluguone.com/nagaphani/index.jsp?filename=pothanabhagavatham/pothana.jsp પોથન આંધ્ર મહા ભાગવત (તેલુગુ) - અમુક શ્લોકો શ્રાવ્ય માધ્યમમાં ઉપલબ્ધ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806174815/http://www.teluguone.com/nagaphani/index.jsp?filename=pothanabhagavatham%2Fpothana.jsp |date=2013-08-06 }} * [http://www.bagavatham.org/ બાળકથા રૂપે ભગવતની વાર્તાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315085021/http://www.bagavatham.org/ |date=2008-03-15 }} by પી.એસ. કૃષ્ણ ઐયર દ્વારા * [http://theorderoftime.org/personal/BhagavataWiki/ The Bhagavata Wiki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090301133839/http://theorderoftime.org/personal/BhagavataWiki/ |date=2009-03-01 }}: આનંદ આધારનું વૈકલ્પિક રૂપ. * [http://www.vyasamadhwa.org/upanyasa/Bhagavata કન્નડમાં પ્રોષ્ટપદી ભાગવત કથા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140416085620/http://www.vyasamadhwa.org/upanyasa/Bhagavata/ |date=2014-04-16 }} by ડૉ. વી. પ્રભાંજનાચાર્ય દ્વારા * {{cite web | title=શ્રીમદ્ ભાગવતમ્, સ્કંદ ૧, અધ્યાય ૩, શ્લોક ૪૩ | work=ભક્તિવેદાંત વેદાબેઝ નેટવર્ક | url=http://vedabase.net/sb/1/3/43 | dateformat=mdy | access-date=ફેબ્રુઆરી ૮ ૨૦૦૭ | archive-date=2008-03-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080321015028/http://vedabase.net/sb/1/3/43/ | url-status=dead }} [[શ્રેણી:પુરાણ]] [[શ્રેણી:ધાર્મિક સાહિત્ય]] [[શ્રેણી:સંસ્કૃત ગ્રંથ]] kl4vilbvqhrbg38te6yh3wuzc7ett68 0 12505 903862 897554 2026-08-17T02:21:18Z InternetArchiveBot 63183 Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903862 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Corazón.svg|thumb|શૈલીબદ્ધ [[હૃદય (પ્રતીક)|હૃદય પ્રતીક]] ([[:en:heart (symbol)|heart symbol]]) એ પ્રેમને વ્યકત કરતી પરંપરાગત યુરોપિય આકૃતિ છે.]] '''પ્રેમ''' એ [[સ્નેહ]] ([[:en:affection|affection]])<ref name="oxford">''ઓક્સફર્ડ ઇલસ્ટ્રેટેડ અમેરિકન ડિક્શનેરી'' (1998) + ''મેરીયમ-વેબસ્ટર કોલેજીયેટ ડીક્શનેરી '' (2000)</ref> and [[આસક્તિ (મનોવિજ્ઞાન)|આસક્તિ]] ([[:en:attachment (psychology)|attachment]])ની તીવ્ર વૃત્તિ સંબંધિત ઘણી બધી [[સંવેદન|લાગણી]] ([[:en:emotion|emotion]])ઓ અને અનુભવો પૈકીની એક છે. શબ્દને સામાન્ય [[આનંદ]] ([[:en:pleasure|pleasure]]) થી માંડીને તીવ્ર [[આંતરવૈયક્તિક આકર્ષણ]] જેવી વિવિધ લાગણીઓ, સ્થિતિઓ અને અભિગમોના સંદર્ભમાં ટાંકી શકાય છે શબ્દ પ્રેમ [[ક્રિયાપદ]] અને [[નામ]] બંને છે.પ્રેમ એ એક જ લાગણી નથી, પરંતુ બે કે બેથી વધારે લાગણીઓમાંથી નીપજેલું સંવેદન છે.આપણા માટે કંઈ પણ મહત્વનું હોય, તે એક કરતા વધારે લાગણીઓને જન્મ આપે છે અને આપણે આપણી લાગણીઓ અંગે લાગણીઓ (અને લાગણીઓ અંગે વિચારો) ધરાવીએ છીએ. [http://www.peterfox.com.au/intro1.htm]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}આ શબ્દના ઉપયોગો અને અર્થોનું વૈવિધ્ય અને તેની સાથે સંકળાયેલી લાગણીઓની સંકુલતા પ્રેમ શબ્દને અન્ય સંવેદનશીલ સ્થિતિઓની સરખામણીમાં પણ સાતત્યપૂર્ણ રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવો મુશ્કેલ છે. એક અમૂર્ત વિચાર તરીકે સામાન્યપણે ''પ્રેમ'' અન્ય વ્યક્તિ માટેની ઊંડી, મૃદુ કાળજીભરી [[અવ્યક્તતા|અવ્યક્ત]] ([[:en:ineffability|ineffable]]) લાગણી છે.પ્રેમનો આ મર્યાદિત વિચાર પણ, જોકે, [[રોમાન્સ (પ્રેમ)|રોમેન્ટિક પ્રેમ]] ([[:en:romance (love)|romantic love]])ની ઉત્કટ ઇચ્છા અને પ્રગાઢતાથી માંડીને [[કૌટુંબિક પ્રેમ|કૌટુંબિક]] ([[:en:familial love|familial]]) અને[[કાલ્પનિક પ્રેમ]] ([[:en:platonic love|platonic love]])<ref name="PlatonicSchool">{{cite book |last=Kristeller |first=Paul Oskar |title=Renaissance Thought and the Arts: Collected Essays |publisher=Princeton University |year=1980 |isbn=0691020108}}</ref> અને ત્યાંથી માંડીને [[પ્રેમ (ધાર્મિક મંતવ્યો)|ધાર્મિક પ્રેમ]] ([[:en:love (religious views)|religious love]])ના વિશાળ [[હેનોસિસ|એકત્વ]] ([[:en:Henosis|oneness]]) કે ભક્તિ જેવી વિવિધ લાગણીઓનો અસબાબ ધરાવે છે.<ref name="Gita">{{cite book |last= Mascaró |first=Juan |title=The Bhagavad Gita |url= https://archive.org/details/bhagavadgita0000unse_r9w2 |publisher=Penguin Classics |year=2003 |isbn= 0140449183}}(જે. મેસ્કારો, અનુવાદક))</ref>પ્રેમ તેના વિવિધ સ્વરુપોમાં [[આંતરવૈયક્તિક સંબંધ]] ([[:en:interpersonal relationship|interpersonal relationship]])ના મુખ્ય પ્રેરક તરીકે કાર્ય કરે છે અને તેના કેન્દ્રીય મનોવૈજ્ઞાનિક મહત્વને કારણે તે [[સર્જનાત્મક કળાઓ]] ([[:en:creative arts|creative arts]])માં સૌથી સામાન્ય વિષયો પૈકીનો એક છે. == વ્યાખ્યાઓ == [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] ([[:en:English language|English]]) શબ્દ "પ્રેમ" ના વિવિધ સંદર્ભોમાં એકબીજા સાથે મળતા વિવિધપરંતુ અલગ અર્થો હોઈ શકે છે.મોટે ભાગે, અન્ય ભાષાઓ વિવિધ વિચારો પૈકીના કેટલાકને વ્યક્ત કરવા ઘણા બધા શબ્દો પ્રયોજે છે, જેની માટે અભિવ્યક્તિ માટે અંગ્રેજી ભાષા મુખ્યત્વે "પ્રેમ" શબ્દ પર નિર્ભર રહે છે, ઉદાહરણરુપે, [[પ્રેમ માટેના ગ્રીક શબ્દો|"પ્રેમ" માટેના ગ્રીક શબ્દોનું વૈવિધ્ય]] ([[:en:Greek words for love|Greek words for "love."]])આમ, પ્રેમ વૈચારિક રીતે મૂર્તિમંત કરવામાં આવતા સાંસ્કૃતિક ભેદો તેની કોઈ પણ વૈશ્વિક વ્યાખ્યા પ્રસ્થાપિત કરવામાં બેવડી મુશ્કેલી સર્જે છે. <ref>કે. પાઉલ."સેપિર-વ્હોર્ફ હાઇપોથીસિસ શું છે? ''અમેરિકી નૃવંશશાસ્ત્રી'', ન્યુ સીરઝ, ખંડ 86, નં.. 1, માર્ચ 1984, પૃ.65–79</ref> પ્રેમના [[હાર્દ]] ([[:en:essence|essence]])નું ચરિત્ર વારંવાર વિવાદનો વિષય બન્યું છે, તેમ છતાં આ શબ્દના વિવિધ પાસાઓને પ્રેમ ''શું નથી'' તેના પરથી સ્પષ્ટ કરી શકાય છે. હકારાત્મક લાગણીની અભિવ્યક્તિ (''પસંદ''ના વધારે સશક્ત સ્વરુપ તરીકે) પ્રેમ સામાન્યપણે [[ધિક્કાર]] ([[:en:hate|hate]]) (કે તટસ્થ [[ઉપેક્ષા]] ([[:en:apathy|apathy]]))થી વિપરીત છે; ઓછો કામુક અને વધારે સંવેદનશીલ સ્વરુપ તરીકે પ્રેમ સામાન્યપણે [[વાસના]] ([[:en:lust|lust]])થી જુદો પડે છે અને રોમેન્ટિક અર્થો સાથેના આંતરવૈયક્તિક સંબધ તરીકે પ્રેમ સામાન્યપણે [[મિત્રતા]] ([[:en:friendship|friendship]])થી અલગ પડે છે, તેમ છતાં ''પ્રેમ'' શબ્દની અન્ય વ્યાખ્યાઓ ચોક્કસ સંદર્ભોમાં ગાઢ મિત્રતાને લાગુ પડી શકે છે. જ્યારે અમૂર્તપણે ચર્ચવામાં આવે છે, ત્યારે ''પ્રેમ'' સામાન્યપણે આંતરવૈયક્તિક પ્રેમના સંદર્ભમાં વપરાય છે, એક એવો અનુભવ જે એક વ્યક્તિને બીજી વ્યક્તિ માટે થાય છે. પ્રેમમાં મોટે ભાગે પોતાની જાત સહિતની (જેમ કે. [[આત્મરતિવૃત્તિ]] ([[:en:narcissism|narcissism]])), કોઇ એક વ્યક્તિ કે ચીજ માટે કાળજી કે તેમાં ઓતપ્રોત થવાની લાગણી હોય છે.પ્રેમને સમજવામાં આંતર-સાંસ્કૃતિક મતભેદો ઉપરાંત પ્રેમ અંગેના વિચારો સમય સાથે પણ બદલાયા છે.કેટલાક ઇતિહાસકારો રોમેન્ટિક પ્રેમના આધૂનિક વિચારોને મધ્યયુગ પહેલાં કે પછીના રાજાશાહી યુરોપ જોડે સાંકળે છે, જોકે પ્રાચીન પ્રેમ કવિતા રોમેન્ટિક આસક્તિ અગાઉ પણ હતી તેની ગવાહી પૂરે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.trueopenlove.org/reference/AncientLovePoetry.html |title=પ્રાચીન પ્રેમ કવિતા |access-date=2021-07-16 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930072056/http://www.trueopenlove.org/reference/AncientLovePoetry.html |url-status=dead }}</ref> પ્રેમના સંકુલ અને અમૂર્ત ચરિત્રને કારણે, પ્રેમ અંગેની ચર્ચા મોટે ભાગે [[વિતંડાવાદી પિષ્ટપેષણ]] ([[:en:thought-terminating cliché|thought-terminating cliché]]) બનીને રહી ગઈ છે અને [[વર્જિલ]] ([[:en:Virgil|Virgil]])ની "પ્રેમ બધે વિજય મેળવે છે" થી માંડીને [[બિટલ્સ]] ([[:en:The Beatles|The Beatles]])ની "[[તમારે જરૂર છે બસ પ્રેમની]] ([[:en:All You Need is Love|All you need is love]])" જેવા પ્રેમ સંબંધિત સામાન્ય [[રુઢિપ્રયોગ]] ([[:en:proverb|proverb]]) અસ્તિત્વમાં છે. [[બર્ટ્રન્ડ રસેલ]] ([[:en:Bertrand Russell|Bertrand Russell]]) પ્રેમને [[સાપેક્ષ મૂલ્ય]] ([[:en:relative value|relative value]])થી વિરુદ્ધ "નિરપેક્ષ મૂલ્ય"ની શરત તરીકે વર્ણવે છે. તત્ત્વચિંતક [[થોમસ જે ઉર્ડ|થોમસ જે ઉર્ડે]] ([[:en:Thomas Jay Oord|Thomas Jay Oord]]) જણાવ્યું હતું કે પ્રેમ કરવો એટલે "સાર્વત્રિક શુભને પ્રોત્સાહન આપવા બીજાને હેતુપુર્વક, સહાનુભૂતિપુર્વક પ્રતિસાદ પાઠવવો." == અવૈયક્તિક પ્રેમ == એક વ્યક્તિ દેશ, સિદ્ધાંત કે ઉદ્દેશને પ્રેમ કરે છે, એમ કહી શકાય, જો તે તેનું ખુબ ઉંચું મુલ્ય આંકતા હોય અને તેને ઊંડાણપૂર્વક પ્રતિબદ્ધ હોય.એ જ પ્રમાણે, અનુકંપાભરેલો આવેગ અને સ્વૈચ્છિક કાર્યકરોનો તેમના ધ્યેય માટેનો "પ્રેમ" આંતરવૈયક્તિક પ્રેમમાંથી નહીં, બલકે [[પરોપકાર]] ([[:en:altruism|altruism]]) અને મજબૂત રાજકીય નિશ્ચયો સાથેના અવૈયક્તિક પ્રેમમાંથી પણ ક્યારેક સર્જાય તેમ બની શકે.લોકો ભૌતિક ચીજો, પ્રાણીઓ કે પ્રવૃત્તિઓને પણ "પ્રેમ" કરી શકે છે, જો તેઓ પોતે આ બધી ચીજોમાં આસક્તિ ધરાવે કે તેમની સાથે તદ્રુપ થઈ જાય.જો જાતિય લાગણી પણ સંડોવાયેલી હોય, તો તે સ્થિતિને [[અપકામુકતા]] ([[:en:paraphilia|paraphilia]]) કહે છે.<ref>{{Citation | last = DiscoveryHealth | first = | title = Paraphilia | url = http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/paraphilia.html | accessdate = 2007-12-16 | archivedate = 2007-12-12 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071212105714/http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/paraphilia.html }}</ref> == આંતરવૈયક્તિક પ્રેમ == આંતરવૈયક્તિક પ્રેમ એટલે માણસો વચ્ચેનો પ્રેમ.બીજી વ્યક્તિ માટે સીધી સાદી ''અભિરુચિ'' કરતા તે વધારે તાકતવર લાગણી છે. [[અસંતુષ્ટ પ્રેમ]] ([[:en:Unrequited love|Unrequited love]]) એટલે પ્રેમની એવી લાગણીઓ, જેમાં સામો પ્રતિભાવ મળતો નથી.આંતરવૈયક્તિક પ્રેમ [[આંતરવૈયક્તિક સંબંધ|iઆંતરવૈયક્તિક સંબંધો]] ([[:en:interpersonal relationships|interpersonal relationships]]) સાથે ગાઢપણે સંકળાયેલો છે.આવો પ્રેમ કુટુંબના સભ્યો, મિત્રો અને દંપતિઓ વચ્ચે હોઈ શકે છે.પ્રેમ સાથે સંકળાયેલા સંખ્યાબંધ મનોવૈજ્ઞાનિક વિકારો છે, જેમ કે [[અતિકામુકતા]] ([[:en:erotomania|erotomania]]). સમગ્ર ઇતિહાસ દરમિયાન [[તત્ત્વજ્ઞાન]] ([[:en:philosophy|philosophy]]) અને [[ધર્મ]] ([[:en:religion|religion]])એ પ્રેમ નામની ઘટના પર સૌથી વધારે ચિંતન કર્યું છે.ગઈ સદીમાં આ વિષય પર [[મનોવિજ્ઞાન|મનોવિજ્ઞાને]]([[:en:psychology|psychology]]) પુષ્કળ લખ્યું છે.તાજેતરના વર્ષોમાં, [[ઉત્ક્રાંતિ વિષયક મનોવિજ્ઞાન|ઉત્કાંન્તિ વિષયક મનોવિજ્ઞાન]] ([[:en:evolutionary psychology|evolutionary psychology]]), [[ઉત્કાંન્તિ વિષયક જીવવિજ્ઞાન]] ([[:en:evolutionary biology|evolutionary biology]]), [[નૃવંશશાસ્ત્ર]] ([[:en:anthropology|anthropology]]), [[ચેતાવિજ્ઞાન]] ([[:en:neuroscience|neuroscience]]) અને [[જીવવિજ્ઞાન]] ([[:en:biology|biology]]) જેવા વિજ્ઞાનોએ પ્રેમની પ્રકૃતિ અને કામગીરીની સમજમાં વધારો કર્યો છે. === રાસાયણિક આધાર === [[ચિત્ર:Chemical basis of love.png|પ્રેમના રાસાયણિક આધાર અંગે સરળ દ્રષ્ટિબિંદુ]] {{main|Love (scientific views)}} જાતિય વૃત્તિના જૈવિક મોડેલ્સ પ્રેમને [[ભૂખ]] ([[:en:hunger|hunger]]) કે [[તરસ]] ([[:en:thirst|thirst]]) જેવા [[સસ્તન]] ([[:en:mammal|mammal]]) આવેગ તરીકે જુએ છે. <ref>{{cite book | last = Lewis | first = Thomas | coauthors = Amini, F., & Lannon, R. | title = A General Theory of Love | publisher = Random House | year = 2000 |isbn=0375709223}}</ref>પ્રેમના વિષયના અગ્રણી નિષ્ણાત [[હેલન ફિશર (નૃંવશશાસ્ત્રી)|હેલન ફિશર]] ([[:en:Helen Fisher (anthropologist)|Helen Fisher]]) પ્રેમના અનુભવને અંશતઃ એકબીજાને સ્પર્શતા ત્રણ તબક્કાઓમાં વિભાજે છે, વાસના, આકર્ષણ અને આસક્તિ.વાસના લોકોને અન્યો સમક્ષ લાવે છે, રોમેન્ટિક આકર્ષણ લોકોને તેમની ઉર્જા સંવનન પર કેન્દ્રિત કરવા પ્રોત્સાહન આપે છે અને આસક્તિ જીવનસાથી (કે બાળક)ને બાળક ઉછરીને મોટું થાય ત્યાં સુધી સાંખી લેવાની શક્તિ આપે છે. [[વાસના]] ([[:en:Lust|Lust]]) [[સમાગમ|સંવનન]] ([[:en:mating|mating]])ને પ્રોત્સાહિત કરતી આવેગપુર્ણ જાતિય ઇચ્છા છે અને [[ટેસ્ટોસ્ટેરોન]] ([[:en:testosterone|testosterone]]) અને [[એસ્ટ્રોજન]] ([[:en:estrogen|estrogen]]) જેવા રસાયણોને લોહીમાં મોટા પ્રમાણમાં ઠાલવે છે. આ અસરો ભાગ્યે જ કેટલાક સપ્તાહો કે મહિનાઓ સુધી ટકે છે. [[આંતરવૈયક્તિક આકર્ષણ|આકર્ષણ]] ([[:en:Interpersonal attraction|Attraction]]) એ સંવનન માટે ચોક્કસ ઉમેદવાર માટેની સૌથી વધારે વૈયક્તિક અને રોમેન્ટિક ઇચ્છા છે, જે એક વૈયક્તિક સંવનન સ્વરુપ માટેની પ્રતિબદ્ધતા તરીકે વાસનામાંથી સર્જાય છે. [[ચેતાવિજ્ઞાન]] ([[:en:neuroscience|neuroscience]])માં તાજેતરમાં થયેલા અભ્યાસો દર્શાવે છે કે લોકો પ્રેમમાં પડે છે, ત્યારે મગજ સતત [[ફેરોમોન્સ]] ([[:en:pheromones|pheromones]]), [[ડોપામાઇન]] ([[:en:dopamine|dopamine]]), [[નોરપનેફ્રીન]] ([[:en:norepinephrine|norepinephrine]]), અને [[સેરટોનિન]] ([[:en:serotonin|serotonin]]) સહિતના રસાયણોનો ચોક્કસ સમૂહ છોડે છે. આ રસાયણો [[એમ્ફટમીન]] ([[:en:amphetamine|amphetamine]])ની જેમ જ કામ કરે છે અને મગજના [[આનંદ કેન્દ્ર]] ([[:en:pleasure center|pleasure center]])ને ઉત્તેજિત કરે છે તેમ જ અન્ય આડ અસરો તરફ દોરી જાય છે, જેમ કે [[હ્રદયના ધબકારાનો દર|હ્રદયના ધબકારા]] ([[:en:heart rate|heart rate]]) વધવા, ભૂખ અને નિંદ્રા મરી જવી અને ઉત્તેજનાની તીવ્ર લાગણી થવી.સંશોધન દર્શાવે છે કે આ તબક્કો સામાન્યપણે દોઢથી ત્રણ વર્ષ ચાલે છે.<ref name="human">વિન્સ્ટન રોબર્ટ (2004)''માણસ''[[સ્મિથસોનીયન ઇન્સ્ટિટ્યુટ]] ([[:en:Smithsonian Institution|Smithsonian Institution]]).</ref> વાસના અને આકર્ષણના તબક્કાઓ કામચલાઉ ગણાતા હોવાથી, લાંબા ગાળાના સંબંધો માટે એક ત્રીજો તબક્ક જરૂરી મનાયો છે. [[આસક્તિ સિદ્ધાંત|આસક્તિ]] ([[:en:Attachment theory|Attachment]]) એક એવો [[માનવ અનુબંધ|અનુબંધ]] ([[:en:human bonding|bonding]]) છે, જે ઘણા વર્ષો સુધી અને દાયકાઓ સુધી પણ ટકે તેવા સંબંધોને પ્રોત્સાહન આપે છે. આસક્તિ સામાન્યપણે [[લગ્ન]] ([[:en:marriage|marriage]]) અને [[બાળકો]] ([[:en:children|children]]) જેવી પ્રતિબદ્ધતાઓ આધારિત હોય છે કે પછી સરખી રુચિ જેવી ચીજો જેવી પારસ્પરિક મિત્રતા પર આધારિત છે. તે ટુંકા ગાળાના સંબંધો કરતા પણ વધારે મોટા પ્રમાણમાં [[ઓક્સીટોસિન]] ([[:en:oxytocin|oxytocin]]) અને [[વેસોપ્રેસિન]] ([[:en:vasopressin|vasopressin]]) જેવા રસાયણોના ઊંચા સ્તરો સાથે સંકળાયેલા છે. <ref name="human"/> લોકો જ્યારે પ્રેમમાં પડે છે, ત્યારે [[ચેતા વૃદ્ધિ પરિબળ]] ([[:en:nerve growth factor|nerve growth factor]]) (NGF) તરીકે ઓળખાતા પ્રોટીન અણુનું સ્તર ઊંચુ હોય છે, પરંતુ એક વર્ષ પછી તે અગાઉના સ્તરે પહોંચી જાય છે.<ref>ઇમેન્યૂએલ, ઇ, પોલિટી, પી, બિયાન્ચી, એમ, મિનોરેટી, પી, બર્ટોના, એમ અને ગેરોલ્ડી, ડી. (2005)”પ્રારંભિક તબક્કાના રોમેન્ટિક પ્રેમ સાથે સંકળાયેલા પ્લાસ્મા ચેતા વૃદ્ધિ પરીબળ સ્તરોમાં થતો વધારો.” [http://www.biopsychiatry.com/lovengf.htm અમૂર્ત]. ''સાઇકોન્યૂરોએન્ડોક્રીનોલોજી'', સપ્ટે. 05.</ref> === મનોવૈજ્ઞાનિક આધાર === [[ચિત્ર:Sri Lankan woman and child.jpg|દાદી અને પૌત્ર<br />[[શ્રીલંકા]] ([[:en:Sri Lanka|Sri Lanka]]).|thumb]] {{further|[[Human bonding]]}} મનોવિજ્ઞાન પ્રેમને ઇંદ્રિયગત અને સામાજિક ઘટના તરીકે વર્ણવે છે.[[માનસશાસ્ત્રી]]t ([[:en:Psychologist|Psychologist]]) [[રોબર્ટ સ્ટર્નબર્ગ|રોબર્ટ સ્ટર્નબર્ગે]] ([[:en:Robert Sternberg|Robert Sternberg]]) [[પ્રેમનો ત્રિકોણીયો સિદ્ધાંત]] ([[:en:triangular theory of love|triangular theory of love]]) ઘડી કાઢ્યો અને એવી દલીલ કરી હતી કે પ્રેમના ત્રણ અલગ ઘટકો છે, ઘનિષ્ટતા, પ્રતિબદ્ધતા અને આવેગ.ઘનિષ્ટતા એક એવું સ્વરુપ છે, જેમાં બે જણા તેમના રહસ્યો અને વ્યક્તિગત જીવનની વિવિધ વિગતોનું આદાન પ્રદાન કરે છે અને સામાન્યપણે મિત્રતા અને રોમેન્ટિક પ્રેમ સંબંધોમાં જોવા મળે છે. બીજી તરફ પ્રતિબદ્ધતા સંબંધો કાયમી રાખવાની અપેક્ષા છે. પ્રેમનું છેલ્લુ અને સૌથી સામાન્ય સ્વરુપ છે જાતિય આકર્ષણ અને આવેગઆવેગાત્મક પ્રેમ મોહ તેમ જ રોમેન્ટિક પ્રેમમાં દર્શાવાય છે.પ્રેમના તમામ સ્વરુપોને આ ત્રણ ઘટકોના અલગ અલગ સંયોજનો તરીકે જોવામાં આવે છે. અમેરિકી માનસશાસ્ત્રી [[ઝિક રુબિન]] ([[:en:Zick Rubin|Zick Rubin]]) ''પ્રેમ''ને [[સાઇકોમેટ્રિક્સ]] ([[:en:psychometrics|psychometrics]]) દ્વારા વ્યાખ્યાયિત કરે છે. તેમનું કાર્ય જણાવે છે કે ત્રણ ઘટકો પ્રેમની રચના કરે છે, આસક્તિ, કાળજી અને ઘનિષ્ટતા.<ref>ઝિક રુબિન"મેઝરમેન્ટ ઓફ રોમાન્ટિક લવ." ''જર્નલ ઓફ પર્સનાલિટી એન્ડ સોશલ સાઇકોલોજી'',16, 265–273, 1970</ref><ref>રુબિન ઝિક ''લાઇકિંગ એન્ડ લિવિંગઃ એન ઇન્વિટેશન ટુ સોશલ સાઇકોલોજી''ન્યૂ યોર્ક હોલ્ટ, રાઇનહાર્ટ એન્ડ વિન્સ્ટન, 1973</ref> [[ચિત્ર:Columpio Veracruz 059.jpg|thumb|ફ્રેટર્નલ લવ (પ્રીહિસ્ટોરિક કલ્ચર ફ્રોમ 250–900 A.D., ઓફ [[વાસ્ટેક]] ([[:en:Huastec|Huastec]]) ઓરિજિન). [[હેલેપે]] ([[:en:Xalapa|Xalapa]]), [[વેરક્રુઝ]] ([[:en:Veracruz|Veracruz]]), [[મેક્સિકો]] ([[:en:Mexico|Mexico]])માં . [[ન્યૂઝીયો દે એન્થ્રોપોલોજીયા દે હેલેપે|મ્યુઝિયમ ઓફ એન્થ્રોપોલોજી]] ([[:en:Museo de Antropología de Xalapa|Museum of Anthropology]]).]] ધન ભાર અને ઋણ ભાર એકબીજાને આકર્ષે છે, તેવી [[કુલમ્બનો નિયમ|કુલમ્બના નિયમ]] ([[:en:Coulomb's law|Coulomb's law]]) જેવા વિદ્યુત સિદ્ધાંતોના પગલે માનવ જીવનમાં પણ "વિરોધીઓ વચ્ચે આકર્ષણ" જેવા સામ્યો વિકસ્યા હતા.ગઈ સદીમાં, માનવ સંવનનની પ્રકૃતિ અંગે થયેલા સંશોધનોમાં સામાન્યપણે જણાયું છે કે જ્યારે ચરિત્ર અને વ્યક્તિત્વનો મુદ્દો આવે છે, ત્યારે આ સાચુ નથી, કેમ કે લોકો તેમના જેવા લોકોને પસંદ કરવાનું વલણ ધરાવે છે. જોકે, પ્રતિકારશક્તિ વ્યવસ્થાઓ જેવા, કેટલાક અસામાન્ય અને ચોક્કસ ક્ષેત્રોમાં એવું જણાય છે કે માણસો તેમના જેવા ના હોય, તેવા (દા.ત. ઓર્થોગોનલ પ્રતિકારશક્તિ વ્યવસ્થા ધરાવતા) લોકોને પસંદ કરે છે, કારણ કે તેના કારણે એવું બાળક પેદા થશે, જે બંને દુનિયાના શ્રેષ્ઠ તત્વો ધરાવતું હોય.<ref>{{cite book | last = Berscheid | first = Ellen | coauthors = Walster, Elaine, H.| title = Interpersonal Attraction | publisher = Addison-Wesley Publishing Co | year = 1969 | id = CCCN 69-17443 }}</ref>તાજેતરના વર્ષોમાં, [[માનવ અનુબંધ]] ([[:en:human bonding|human bonding]])ના વિવિધ સિદ્ધાંતો વિકસ્યા છે, જેને આસક્તિ, બંધનો, અનુબંધો અને સ્નેહની પરિભાષામાં વર્ણવવામાં આવ્યા છે. કેટલાક પાશ્ચાત્ય નિષ્ણાતો પરોપકાર અને આત્મરતિ, આ બે મુખ્ય ઘટકો અલગ પાડે છે.[[સ્કોટ પેક]] ([[:en:Scott Peck|Scott Peck]])ના સંશોધનોમાં આ દ્રષ્ટિબિન્દુ ડોકાય છે. વિનિયોજિત મનોવિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં તેમના કાર્યએ પ્રેમ અને અનિષ્ટની વ્યાખ્યાઓને ઊંડાણપુર્વક તપાસી હતી.પેક જણાવે છે કે પ્રેમ "બીજાની આધ્યામિત્ક વૃદ્ધિ માટેની નિસબત" અને સરળ આત્મરતિવૃત્તિનું સંયોજન છે. <ref name="peck">{{cite book | title=The Road Less Traveled | url=https://archive.org/details/bwb_C0-ATY-131 | isbn=0-671-25067-1 | last=Peck | first=Scott | publisher=Simon & Schuster | year=1978 | page=[https://archive.org/details/bwb_C0-ATY-131/page/169 169]}}</ref>આ સંયોજનમાં પ્રેમ એક ''પ્રવૃત્તિ'' છે, માત્ર લાગણી નહીં. [[ચિત્ર:Giovanni Baglione - The Divine Eros Defeats the Earthly Eros.jpg|thumb|''સેક્રેડ લવ વર્સસ પ્રોફેઇન લવ'' (1602–03) દ્વારા [[જીયોવેની બેગ્લીઓની]] ([[:en:Giovanni Baglione|Giovanni Baglione]]).]] === વૈજ્ઞાનિક મોડેલ્સની સરખામણી === પ્રેમના જૈવિક મોડેલ્સ તેને [[ભૂખ]] ([[:en:hunger|hunger]]) કે [[તરસ]]t ([[:en:thirst|thirst]]) જેવા સસ્તનીય આવેગો તરીકે જુએ છે;{{Fact|date=April 2008}} જ્યારે મનોવિજ્ઞાન પ્રેમને સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક ઘટના તરીકે વધારે જુએ છે. બંને દ્રષ્ટિબિંદુઓમાં સંભવતઃ સત્યના અંશો છે.[[હોર્મોન|હોર્મોન્સ]] ([[:en:hormone|hormone]]) (જેવા કે [[ઓક્સીટોસિન]] ([[:en:oxytocin|oxytocin]]))[[ન્યૂરોટ્રોફિન્સ]] ([[:en:neurotrophins|neurotrophins]]) (જેવા કે [[ચેતા વૃદ્ધિ પરિબળ|NGF]] ([[:en:Nerve Growth Factor|NGF]])) અને [[ફેરોમોન]] ([[:en:pheromone|pheromone]])ની પ્રેમ પર ચોક્કસપણે અસર પડે છે. અને લોકો પ્રેમમાં કઈ રીતે વિચારે છે અને વર્તે છે તેના પર તેમના પ્રેમ અંગેના વિચારોની અસર હોય છે. [[જીવવિજ્ઞાન]] ([[:en:biology|biology]])નું પરંપરાગત દ્રષ્ટિબિંદુ કહે છે, કે પ્રેમના બે મુખ્ય આવેગો છે, [[જાતિય આકર્ષણ]] ([[:en:sexual attraction|sexual attraction]]) અને [[આસક્તિ સિદ્ધાંત|આસક્તિ]] ([[:en:attachment theory|attachment]]).પુખ્ત લોકો વચ્ચેની આસક્તિ એ જ સિદ્ધાંતો પર કામ કરતી હોવાનું મનાય છે, જે એક બાળકને તેની માતા જોડે છે.પરંપરાગત મનોવૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિબિંદુ પ્રેમને [[મૈત્રીયુક્ત પ્રેમ|મૈત્રીપુર્ણ પ્રેમ]] ([[:en:companionate love|companionate love]]) અને આવેગપુર્ણ પ્રેમનું મિશ્રણ ગણે છે.આવેગપુર્ણ પ્રેમ તીવ્ર ઝંખના છે અને તેમાં મોટે ભાગે [[માનસિક ઉત્તેજના|શારીરિક ઉત્તેજના]] ([[:en:physiological arousal|physiological arousal]]) (ટુંકા શ્વાસોશ્વાસ, હ્રદયના ઝડપી ધબકારા) જોવા મળે છે. જ્યારે [[મૈત્રીયુક્ત પ્રેમ]] ([[:en:companionate love|companionate love]]) ઘનિષ્ટતાની લાગણી અને સ્નેહ છે, જેમાં શારીરિક ઉત્તેજના થતી નથી. અભ્યાસોએ દર્શાવ્યું છે કે પ્રેમથી પીડાતા લોકોના મગજના સ્કેન્સ માનસિક રોગથી પીડાતી વ્યક્તિઓના મગજના સ્કેન્સ જેવા હોય છે.મગજના જે વિસ્તારમાં પ્રેમને કારણે કામગીરી થાય છે, તે જ વિસ્તારમાં ભૂખ, તરસ અને ડ્રગ્સની તડપને કારણે પ્રવૃત્તિઓ સર્જાય છે.નૂતન પ્રેમ, તેથી સંભવિતપણે લાગણીમય હોવાના બદલે શારીરિક વધારે હશે.સમય જતાં. પ્રેમ પ્રત્યેનો પ્રતિભાવ મંદ પડે છે અને મગજના વિવિધ વિસ્તારો સક્રિય થાય છે, પ્રાથમિકપણે લાંબા ગાળાની પ્રતિબદ્ધતાઓને સંડોવતા વિસ્તારો.ચેતાવિજ્ઞાની [[એન્ડ્રુ ન્યુબર્ગ]] ([[:en:Andrew Newberg|Dr. Andrew Newberg]]) સૂચવે છે કે, પ્રેમ પરત્વેનો આ પ્રતિભાવ ડ્રગ્સના જેવો જ છે, કારણ કે પ્રેમ વિના માનવજાતિ મરી જ જાય. == સાંસ્કૃતિક દ્રષ્ટિબિંદુઓ == === ઇરાની === ::::''આટલા બધા સમય પછી પણ'' ::::''સૂર્ય ક્યારેય પૃથ્વીને કહેતો નથી, "તું મારી ઋણી છું."'' ::::''જુઓ આવા પ્રેમ સાથે શું ઘટે છે!'' ::::—''તે આખા આકાશને અજવાળે છે.''(હાફિઝ) [[રૂમી]], [[હાફિઝ]] ([[:en:Hafez|Hafez]]) અને [[સાદી (કવિ)|સાદી]] ([[:en:Saadi (poet)|Sa'di]]) ફારસી સંસ્કૃતિ અને ભાષામાં આવેગ અને પ્રેમની રજૂઆતનાં નાયકો છે.પ્રેમ માટેનો ઇરાની શબ્દ ''ઇશ્ગ'' છે, જે અરબી ''ઇશ્ક'' પરથી આવ્યો છે.ઇરાની સંસ્કૃતિમાં દરેક વસ્તુ પર પ્રેમ છવાયેલો છે અને પ્રેમાળ મિત્રો અને કુટુંબ, પતિઓ અને પત્નીઓ, બધું પ્રેમ માટે જ છે. અને છેલ્લે દિવ્ય પ્રેમ તરફ જાય છે, જે જીવનનો અંતિમ હેતુ છે.સાતસો વર્ષ પહેલાં સાદીએ લખેલું, ::::''આદમના બાળકો એક જ શરીરના અંગો છે'' ::::''એક જ અંશમાંથી પેદા થયા છે.'' ::::''જ્યારે સમયની આફત એક અંગને અસર કરે'' ::::''બીજા અંગો ચેનથી બેસી ના શકે'' ::::''જો તમને બીજાની મુશ્કેલીઓ માટે સહાનુભૂતિ ના હોય, તો'' ::::''તમે "માણસ" કહેવડાવવાને લાયક નથી.'' === ચીની અને સંબંધિત સંસ્કૃતિઓ === [[ચિત્ર:Love_zh.svg|thumb|પ્રેમ માટેનો પરંપરાગત [[ચીની શબ્દો|ચીની શબ્દ]] ([[:en:Chinese character|Chinese character]]) (愛) સ્વીકાર, લાગણી કે આકલનની અંદર (મધ્યમાં) એક [[હ્રદય]] ([[:en:heart|heart]])નો બનેલો છે, જે મોહક લાગણી દર્શાવે છે.]] વર્તમાન [[ll|ચીની]] ([[:en:ll|Chinese]]) ભાષા અને [[ચીની સંસ્કૃતિ|સંસ્કૃતિ]] ([[:en:Chinese culture|culture]])માં પ્રેમના વિચાર માટે કેટલાક પદો કે મૂળ શબ્દો વપરાયા છે. * તે [[ક્વિન્ગ]] ([[:en:Qing|Qing]]) રાજાના નામનો પ્રથમ શબ્દ હતો. * ''એઇ'' (愛) ક્રિયાપદ તરીકે વપરાય છે, (દા.ત., ''વો એઇ ની'', "હું તને પ્રેમ કરું છું") કે નામ તરીકે, ખાસ કરીને ''એઇપિંગ'' (愛情)માં, "પ્રેમ" કે "રોમાન્સ." છેક 1949થી [[ચીનની મુખ્યભૂમિ|ચીનની મુખ્ય ભૂમિ]] ([[:en:mainland China|mainland China]])માં, પતિ અને પત્ની માટેના અલગ શબ્દો પર ભાર મુકવામાં આવતો નહોતો, તેના બદલે જીવનસાથી માટે ''[[wikt:airen|એઇરેન]]'' (愛人, મૂળે "પ્રેમી," અથવા સાહિત્યિક રીતે, "પ્રેમી વ્યક્તિ") મુખ્ય શબ્દ વપરાયો છે. આ શબ્દ એક સમયે નકારાત્મક અર્થ ધરાવતો હતો, જે હજુ પણ [[તાઇવાન|તાઇવાન]] ([[:en:Taiwan|Taiwan]])માં પ્રચલિત છે. * ''લીયાન'' (戀) શબ્દ સામાન્યપણે એકલો વપરાતો નથી, પરંતુ 談戀愛, ''તાન લીયાન એઇ'', જેમાં ''એઇ'' પણ છે, એટલે "પ્રેમમાં હોવું" , "પ્રેમી" (戀人, ''લીયાનરેન'') કે "સમલૈંગિકતા" (同性戀, ''તોન્ગઝિન્ગલીયાન'') જેવા શબ્દોના ભાગરુપે વપરાય છે, * ''ક્વિન્ગ'' (情), નો સામાન્ય અર્થ થાય છે "લાગણી" કે "સંવેદન," મોટે ભાગે "પ્રેમ"ને અલગ શબ્દોથી દર્શાવે છે.તે શબ્દ ''ઇક્વિન્ગ'' (愛情)માં આવે છે, "પ્રેમી" માટેનો શબ્દ છે ''કિનરેન'' (情人) [[કન્ફ્યુશીયસવાદ]] ([[:en:Confucianism|Confucianism]])માં ''લીયાન'' એટલે ગુણિયલ દયાળુ પ્રેમતમામ માણસોએ લીયાનનું આચરણ કરવું જોઇએ અને નૈતિક જીવન જીવવું જોઇએ.ચીની તત્ત્વચિંતક [[મોઝી|મોઝિ]] ([[:en:Mozi|Mozi]])એ કન્ફ્યુશીયસના ''લીયાન''ના પ્રત્યાઘાતરુપે ''એઇ'' (愛)નો વિચાર આપ્યો હતો.''[[મોહિવાદ]] ([[:en:Mohism|Mohism]])માં એઇ'' એટલે કોઈ પણ જાતની વળતા પ્રતિભાવની અપેક્ષા વિના તમામ લોકો માટેનો વૈશ્વિક પ્રેમ, માત્ર મિત્રો કે કુટંબ માટેનો નહીં.ઉડાઉપણા અને આક્રમક યુદ્ધ એ ''એઇના'' વિરોધી છે.મોઝિના વિચાર અસરકારક હતા, તેમ છતાં મોટા ભાગના ચીની લોકો કન્ફ્યુશીયસના શબ્દ ''લીયાન''ને પ્રેમનો પર્યાય સમજે છે. ''ગેન્ગક્વિન્ગ'' (感情) એટલે સંબંધની લાગણી, [[સહાનુભૂતિ]] ([[:en:empathy|empathy]]) સાથે કૈંક સરખાપણું ધરાવતો શબ્દ.એક વ્યક્તિ અન્યની મદદ કરીને કે કાર્ય કરીને અને અન્ય વ્યક્તિ કે કોઈ પણ ચીજ પરત્વે લાગણીસભર દ્વારા સિદ્ધ કરેલા સારા ''ગેન્ગક્વિન્ગ''ના નિર્માણ દ્વારા પ્રેમને વ્યક્ત કરી શકે છે. ''[[યુઆનફેન|યુઆફેન]] ([[:en:Yuanfen|Yuanfen]])'' (緣份) પ્રારબ્ધોનું જોડાણ છે.અર્થપુર્ણ સંબંધને મોટે ભાગે નિર્ભર મજબૂત ''યુઆફેન'' તરીકે જોવામાં આવે છે. તે સંયોગ જેવો જ અર્થ ધરાવે છે.અંગ્રેજીમાં આના જેવો જ વિચાર છે, "ધે વેર મેઇડ ફોર ઇચ અધર," "ફેઇટ," કે "ડેસ્ટિની." ''ઝાઓલીયાન'' ([[સરળ ચીની ભાષા|સરળ શબ્દોમાં]] ([[:en:Simplified Chinese|Simplified]]): 早恋, [[પરંપરાગત ચીની|પરંપરાગત]] ([[:en:Traditional Chinese|Traditional]]): 早戀, [[પીનયીન]] ([[:en:pinyin|pinyin]]): ''ઝાઓલીયાન''), સાહિત્યિક રીતે "પ્રારંભિક પ્રેમ." બાળકો કે કિશોરોમાં રંગદર્શી લાગણીઓ કે આસક્તિ માટે વારંવાર વપરાતો સાંપ્રત શબ્દ છે.''ઝાઓલીયાન'' કિશોર વયના બોયફ્રેન્ડ અને ગર્લફ્રેન્ડ વચ્ચેના સંબંધોનું તેમ જ પ્રારંભિક કિશોરાવસ્થા કે બાળપણના "[[લિમરન્સ|આકર્ષણ]] ([[:en:Limerence|crush]])"નું વર્ણન કરે છે, આ વિચાર હાલની ચીની સંસ્કૃતિમાં પ્રવર્તતી માન્યતા દર્શાવે છે. તે પ્રમાણે, યુવાનોએ તેમના અભ્યાસની માગ પ્રમાણે (ચીનની અત્યંત સ્પર્ધાત્મક શૈક્ષણિક વ્યવસ્થામાં આ ખાસ સાચુ છે) રોમાન્ટિક સંબંધોમાં પડવું જોઇએ નહીં, નહીંતર ભવિષ્યમાં સફળતા માટેની તકો રોળાઈ જશે. આ ઘટનાની વ્યાપકતા તેમ જ વિદ્યાર્થીઓ માટે તેના જોખમો અને વાલીઓની દહેશતોની વિગતો વર્ણવતા સમાચારો ચીની અખબારો અને અન્ય માધ્યમોમાં જોવા મળ્યા છે. === જાપાની === [[જાપાની બૌદ્ધ ધર્મ]] ([[:en:Japanese Buddhism|Japanese Buddhism]])માં ''એઇ'' (愛) એટલે તીવ્ર કાળજીભર્યો પ્રેમ અને બૂનિયાદી ઇચ્છા.તે સ્વાર્થીપણા કે સ્વાર્થહીનતા અને બુદ્ધતા તરફ વિકસી શકે છે. ''[[એમી]] ([[:en:Amae|Amae]])'' (甘え), એક જાપાની શબ્દ, જેનો અર્થ થાય છે, લાડભરી નિર્ભરતા. તે જાપાનમાં બાળ ઉછેરનો ભાગ છે.જાપાની માતાઓ તેમના બાળકોને આંલિગન કરે અને લાડ કરે તેવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે, જ્યારે બાળકો તેમની માતાઓને વળગી રહે અને સેવા કરે તેવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. કેટલાક [[સમાજશાસ્ત્રી]] ([[:en:sociologist|sociologist]])ઓએ સૂચવ્યું છે કે પાછલા જીવનમાં જાપાનીઓના સામાજિક આદાન પ્રદાનો માતા અને બાળકની એમીના સિદ્ધાંત આધારિત છે. === પ્રાચીન ગ્રીક === [[ગ્રીક ભાષા|ગ્રીક]] ([[:en:Greek language|Greek]]) લોકો પ્રેમ શબ્દ જેમાં વપરાય છે તેવા [[પ્રેમ માટેના ગ્રીક શબ્દો|કેટલાક અર્થો]] ([[:en:Greek words for love|several different senses]])માં ભેદ પાડે છે. દાખલા તરીકે, પ્રાચીન ગ્રીકો પાસે ''ફિલિયા'', ''ઇરોસ'', ''અગાપે'', ''સ્ટોર્જ'', અને ''ઝેનીયા'' જેવા શબ્દો છે.જોકે, અન્ય ભાષાઓની જેમ ગ્રીકમાં પણ આ શબ્દોના અર્થોને અલગ પાડવા ઐતિહાસિક રીતે મુશ્કેલ બન્યું છે. એ જ સમયે, [[બાઇબલ]] ([[:en:Bible|Bible]])ના પ્રાચીન ગ્રીક લખાણમા [[ક્રિયાપદ]] ([[:en:verb|verb]]) ''અગાપે'' એ ''ફિલીયો'' જેવા જ અર્થો ધરાવે છે. આધુનિક ગ્રીકમાં ''[[અગાપે]] ([[:en:Agapē|Agape]])'' ({{polytonic|ἀγάπη}} ''agápē'') એટલે ''પ્રેમ'' ગ્રીકમાં ''સ'અગાપો'' એટલે ''હું તને પ્રેમ કરું છું ''અગાપો'' શબ્દ એ ક્રિયાપદ ''હું પ્રેમ કરું છું'' છે.તે ''ઇરોસ''થી સૂચવાતા શારીરિક આકર્ષણના બદલે સામાન્યપણે નિર્મળ, પ્રેમના આદર્શ સ્વરુપ તરફ નિર્દેશ કરે છે. જોકે, ''અગાપે''ના કેટલાક અર્થો એવા છે જે ''ઇરોસ''ના અર્થમાં વપરાયા હોય. તેનો "આત્માના પ્રેમ" તરીકે પણ અનુવાદ થતો રહ્યો છે. ''[[ઇરોસ (પ્રેમ)|ઇરોસ]] ([[:en:Eros (love)|Eros]])'' ({{polytonic|ἔρως}} ''érōs'') એટલે, ઇંદ્રિયગત ઇચ્છા અને ઝંખના સાથેનો આવેગપૂર્ણ પ્રેમ.ગ્રીક શબ્દ''એરોટા'' એટલે ''પ્રેમમાં''.[[પ્લેટો]] ([[:en:Plato|Plato]])એ તેની પોતાની વ્યાખ્યા સુધારીપ્રારંભમાં ઇરોસ એક વ્યક્તિ માટે અનુભવાય છે, તેમ છતાં અવલોકન સાથે તે વ્યક્તિના સૌંદર્યની સ્વીકૃતિ બને છે કે પછી સૌંદર્યની પોતાની સ્વીકૃતિ બને છે. ઇરોસ સૌંદર્યના આત્મીય પુનઃપ્રાપ્ત જ્ઞાનમાં મદદ કરે છે અને આધ્યાત્મિક સત્યની સમજમાં ફાળો આપે છે. પ્રેમીઓ અને તત્ત્વચિંતકો બધા જ ઇરોસ દ્વારા સત્યને પામવા પ્રેરાયા છે. કેટલાક અનુવાદો તેને "શરીરનો પ્રેમ" ગણે છે. ''[[ફિલીયા|ફિલિઆ]] ([[:en:Philia|Philia]])'' ({{polytonic|φιλία}} ''philía''),એ [[એરિસ્ટોટલ|એરિસ્ટોટલ દ્વારા]] ([[:en:Aristotle|Aristotle]]).વિકસાવાયેલા આવેગહીન,ગુણિયલ પ્રેમની સંકલ્પના છે.તેમાં મિત્રો, કુટુંબ અને સમાજ તરફની વફાદારી નો સમાવેશ થાય છે અને ગુણ, સમાનતા અને પરિચિતતા આવશ્યક છે.ફિલીયા વહેવારુ કારણોથી પ્રેરિત હોય છે. બેમાંથી એક કે બંને વ્યક્તિઓને સંબંધનો ફાયદો થાય છે.તેનો અર્થ "મનનો પ્રેમ" એવો પણ થાય છે. ''[[સ્ટોર્જ]] ([[:en:Storge|Storge]])'' ({{polytonic|στοργή}} ''storgē'' ''[[ઝેનીયા (ગ્રીક)|ઝેનીયા]] ([[:en:Xenia (Greek)|Xenia]])'' (ξενία ''xenía'') એટલે આતિથ્ય. પ્રાચીન ગ્રીકમાં અત્યંત મહત્વની પ્રથા હતી.તે યજમાન અને તેના મહેમાનો વચ્ચેની લગભગ કર્મકાંડ પ્રકારની મિત્રતા હતી, જેઓ અગાઉ એકબીજા માટે તદ્દન અજાણ્યા હોઇ શકે.યજમાન મહેમાનને જમાડતા અને આશરો આપતાં, બદલામાં મહેમાને માત્ર કૃતજ્ઞતાથીચુકવણી કરવાની અપેક્ષા રહેતી.આનું મહત્વ સમગ્ર [[ગ્રીક દંતકથા]] ([[:en:Greek mythology|Greek mythology]])માં, ખાસ કરીને હોમરના ''[[ઈલિયડ]] ([[:en:Iliad|Iliad]])'' અને ''[[ઓડિસી]] ([[:en:Odyssey|Odyssey]])''માં જોઇ શકાય છે. === તૂર્કી (શમન અને ઈસ્લામી) === તૂર્કીમાં "પ્રેમ" શબ્દના કેટલાક અર્થો છે. કોઈ વ્યક્તિ ઈશ્વર, વ્યક્તિ,માતા પિતા કે કુટુંબને પ્રેમ કરી શકે છે.પરંતુ, તે વ્યક્તિ એક જ વિજાતિય વ્યક્તિને પ્રેમ કરી શકે છે, જેને તેઓ "અશ્ક " કહે છે.''તૂર્કીમાં આજે પણ [[ઈશ્ક|અશ્ક]] ([[:en:Ishq|Aşk]])'' શબ્દ ''પ્રેમ કરવા'' માટેની લાગણી છે.તૂર્ક લોકો આ શબ્દને તેમના રોમેન્ટિક પ્રેમાલાપોમાં રોમાન્ટિક કે જાતિય અર્થમાં પ્રયોજે છે.જો કોઈ તૂર્ક એમ કહે કે તે કોઇના અશ્કમાં છે, તો તે કોઈ વ્યક્તિના તેના માતાપિતા માટેના પ્રેમ જેવો પ્રેમ નથી, તે માત્ર એક જ વ્યક્તિ માટેનો પ્રેમ છે અને તે અત્યંત ખેચાણ દર્શાવે છે. આ શબ્દ તૂર્કી ભાષાઓ, જેવી કે કઝાખ (ғашық)માં પણ સામાન્ય છે. === પ્રાચીન રોમન (લેટિન) === લેટિન ભાષામાં અંગ્રેજી ભાષાના "પ્રેમ" જેવા ઘણાં ક્રિયાપદો છે. ઇટાલી ભાષામાં આજે પણ ''પ્રેમ કરવો'' એના માટેનો મૂળ શબ્દ છે ''અમેરે''રોમનો તેને સ્નેહના અર્થમાં તેમ જ રોમાન્ટિક કે જાતિય બંને અર્થમાં વાપરતા હતા.આ ક્રિયાપદ પરથી આવ્યો શબ્દ ''એમેન્સ'' - પ્રેમી, એમેટર, વ્યવસાયિક પ્રેમી, મોટે ભાગે વાસનાના વધારાના અર્થ સાથેનો શબ્દ. અને બીજો શબ્દ બન્યો ''એમિકા'', એટલે અંગ્રેજી અર્થમાં ગર્લફ્રેન્ડ. મોટે ભાગે ખરાબ અર્થમાં એક વૈશ્યા માટે પણ વપરાય છે. તેને સંબંધિત નામ છે ''એમોર'', જે બહુવચનમાં પણ વપરાય છે. તેનો અર્થ થાય છે પ્રેમ પ્રકરણો કે જાતિય સાહસો.એ જ મૂળ ''એમિકસ'' પણ આપે છે, તેનો અર્થ છે "મિત્ર" અને ''એમિશીયા'' એટલે "મિત્રતા" (મોટે ભાગે પારસ્પરિક લાભ આધારિત અને ક્યારેક "ઋણ" કે "અસર"ની વધારે નજીક છે.)સિસેરોએ એક ગ્રંથ લખ્યો. તેનું નામ હતું ''મિત્રતા અંગે'' (''દી અમિશીયા''). તે આ જ વિચારને લંબાણપુર્વક ચર્ચે છે.ઓવિડે ડેટિંગ માટેની ગાઇડ લખી. તેનું નામ હતું [[પ્રેમની કળા|''અર્સ અમેટોરીયા'']] ([[:en:Art of Love|''Ars Amatoria'']]) (''પ્રેમની કળા''). તેમાં લગ્નબાહ્ય સંબંધોથી માંડીને અતિ-સંરક્ષાત્મક વાલીઓ સહિતની તમામ બાબતો ઉંડાણપુર્વક ચર્ચવામાં આવી છે. આ ચિત્ર થોડું સંકુલ બને છે, કેમ કે લેટિન ક્યારેક શબ્દ ''અમેરી'' વાપરે છે, જ્યારે અંગ્રેજી માત્ર કહેશે, ''પસંદ કરવું''.આ વિચાર, જોકે, લેટિનમાં ''પ્લેસીયરી'' કે ''ડીલેક્ટેરી''થી વધારે સામાન્યપણે વ્યક્ત કરાયો છે. આ શબ્દો લોકબોલીમાં વધારે પ્રયોજાયા છે અને ડીલેક્ટેરી કેટુલસની પ્રેમ કવિતામાં વારંવાર વપરાયો છે. ''[[ડિલિગર]] ([[:en:Diligere|Diligere]])''નો અર્થ મોટે ભાગે "ના માટે સ્નેહ રાખવો", "આદર કરવો" છે, અને ભાગ્યે જ રોમેન્ટિક પ્રેમ માટે વપરાયો છે. આ શબ્દ બે પુરૂષ વચ્ચેની મૈત્રી દર્શાવવા માટે યોગ્ય રહેશેસંબંધિત નામ ''ડિલિજન્શીયા''જોકે, સતત પ્રયત્ન કે કાળજીનો અર્થ ધરાવે છે. અને ક્રિયાપદ સાથે શબ્દાર્થ સંબંધી ઓછો નાતો ધરાવે છે. ''[[ઓબ્ઝર્વરી]] ([[:en:Observare|Observare]])'' એ ''ડિલિગર''નો પર્યાય છે. અંગ્રેજી સાથે સમાનતા હોવા છતાં આ ક્રિયાપદ અને સંબંધિત નામ ''ઓબ્ઝર્વેન્શીયા''મોટે ભાગે " આદર" કે " સ્નેહ" દર્શાવે છે. ''[[સખાવત (ગુણ)|કેરિતાસ]] ([[:en:Charity (virtue)|Caritas]])'' શબ્દ ખ્રિસ્તી બાઇબલના લેટિન અનુવાદમાં વપરાયો છે, તેનો અર્થ થાય છે "સખાવતી પ્રેમ". આ અર્થ જોકે, પ્રશિષ્ટ પેગન (મૂર્તિપૂજક) રોમન સાહિત્યમાં જોવા મળતો નથી.તે ગ્રીક શબ્દના સંકલિત પાઠમાંથી ઉદ્ભવ્યો હોવાથી તેને સંબંધિત કોઈ ક્રિયાપદ નથી. == ધાર્મિક દ્રષ્ટિબિંદુઓ == === ખ્રિસ્તી === પ્રેમ ઈશ્વરમાંથી આવ્યો છે તેવી ખ્રિસ્તી સમજ છે.સ્ત્રી અને પુરૂષનો પ્રેમ (ગ્રીકમાં ''ઇરોસ'') અને અન્યો માટેનો નિસ્વાર્થી પ્રેમ (''અગાપે'')ને મોટે ભાગે અનુક્રમે ઉર્ધ્વગામી અને અધોગામી પ્રેમ તરીકે વિરોધાભાસી ચીતર્યા છે, પરંતુ છેવટે તો બંને એક જ ચીજ છે.<ref name="vatican1">[http://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/encyclicals/documents/hf_ben-xvi_enc_20051225_deus-caritas-est_en.html પોપ બેનેડિક્ટt XVI, પેપલ એનસાઇક્લિકલ, ડીયસ કેરિતાસ એસ્ટ.]</ref> ખ્રિસ્તી વર્તૂળોમાં "પ્રેમ" માટે વારંવાર વપરાતાં ગ્રીક શબ્દો ઘણાં છે. * ''[[ન્યુ ટેસ્ટામેન્ટ]] ([[:en:New Testament|New Testament]])માં [[અગાપે]] ([[:en:Agape|Agape]])''. ''[[અગાપે|અગાપ]] ([[:en:Agape|agapē]])''એટલે સખાવતી, નિસ્વાર્થ, પરોપકારી અને બિનશરતીતે પૈતૃક પ્રેમ છે, વિશ્વમાં ભલાઈના સર્જનહાર તરીકે તેને જોવામાં આવે છે. આ રીતે [[ઇશ્વર]] ([[:en:God|God]]) માનવજાતને પ્રેમ કરતા જોવામાં આવે છે. એક એવો પ્રેમ જે ખ્રિસ્તીઓ એકબીજાને કરવાની ઇચ્છા સેવે છે. * ''ફિલિઓ''નો ઉપયોગ ન્યુ ટેસ્ટામેન્ટમાં પણ થયો હતો,''ફિલિઓ'' એ કોઈક પ્રસન્નતાપૂર્ણ ઘટના પ્રત્યેનો માનવીય પ્રતિભાવ છે.તે "ભ્રાતૃપ્રેમ" તરીકે પણ ઓળખાય છે. * [[પ્રેમ #પ્રાચીન ગ્રીક|પ્રેમ માટેના ગ્રીક ભાષાના બે અન્ય શબ્દો]] ([[:en:Love#ancient greek|words for love in the Greek language]])''[[ઇરોસ (પ્રેમ)|ઇરોસ]] ([[:en:Eros (love)|eros]])'' (જાતિય પ્રેમ) અને ''[[સ્ટોર્જ]] ([[:en:storge|storge]])'' (બાળક અને માતાપિતા વચ્ચેનો પ્રેમ) ક્યારેય [[ન્યુ ટેસ્ટામેન્ટ]] ([[:en:New Testament|New Testament]])માં વપરાયા નહોતા. [[ખ્રિસ્તી ધર્મ|ખ્રિસ્તીઓ]] ([[:en:Christianity|Christians]]) માને છે કે, ''તમારા સંપુર્ણ હ્રદય, દિમાગ અને શક્તિ સાથે ઇશ્વરને પ્રેમ કરો'' અને ''તમારા [[પડોશી|પડોશીને]] ([[:en:neighbor|neighbor]]) તમારી જાત જેટલો'' પ્રેમ કરો, આ બે જીવનની સૌથી મહત્વની ચીજો છે. (યહુદી[[તોરા]] ([[:en:Torah|Torah]])નો સૌથી મહાન આદેશ, [[જિસસ|જીસસ]] ([[:en:Jesus|Jesus]])ના જણાવ્યા પ્રમાણે; cf.[[માર્કની સુવાર્તા]] ([[:en:Gospel of Mark|Gospel of Mark]]) પ્રકરણ 12, પંક્તિઓ 28–34).[[ઓગસ્ટાઇન ઓફ હિપ્પો|સંત ઓગસ્ટાઇને]] ([[:en:Augustine of Hippo|Saint Augustine]]) જ્યારે "''લવ ગોડ, એન્ડ ડુ એઝ ધાઉ વિલ્ટ''" લખ્યું, ત્યારે આ સમીક્ષા કરી. [[અપોસલ પોલ]] ([[:en:The Apostle Paul|The Apostle Paul]]) પ્રેમને સૌથી મોટા ગુણ તરીકે ગણાવે છે.પ્રખ્યાત કવિતા [[કરીન્થિયન્સમાં ઈસુના શિષ્યનો પ્રથમ પત્ર|1 કોરીન્થિયન્સ]] ([[:en:First Epistle to the Corinthians|1 Corinthians]]), માં પ્રેમને વર્ણવતાં તેઓ લખે છે કે,''"પ્રેમ સહનશીલ છે, પ્રેમ માયાળુ છે.તે ઈર્ષા કરતો નથી,બડશ મારતો નથી,તે અભિમાની નથી.તે રૂક્ષ નથી,સ્વાર્થી નથી,સરળતાથી ગુસ્સે થતો નથી, તે ભૂલોનો હિસાબ રાખતો નથી.પ્રેમ દુષ્ટતામાં આનંદ માણતો નથી, પણ સત્યથી આનંદીત થાય છે. તે હંમેશા રક્ષણ કરે છે, વિશ્વાસ રાખે છે, આશા રાખે છે અને સાચવે છે.''([[1 કરીન્થિયન્સ|1 કર.]] ([[:en:1 Corinthians|1 Cor.]]) [[અપોસલ જ્હોન|અપોસલ જ્હોને]] ([[:en:John the Apostle|The Apostle John]]) લખ્યું હતું કે,'' "પ્રભુ વિશ્વને એટલું ચાહતા હતાં કે તેઓએ પોતાનો એકનો એક પુત્ર આપી દીધો, જેથી જે કોઈને પણ તેમનામાં વિશ્વાસ હોય તે નાશ ન પામે પણ શાશ્વત જીવન જીવે.પ્રભુએ પોતાના પુત્રને પૃથ્વી પર વિશ્વને વખોડવા નહોતો મોકલ્યો,પણ તેના દ્વારા વિશ્વને બચાવવા મોકલ્યો હતો.જે કોઈને પણ તેમનામાં વિશ્વાસ હતો તે વખોડાયો નહીં, પણ જેને તેમનામાં વિશ્વાસ ન હતો તે વખોડાયો, કારણકે તેને ઇશ્વરના એકના એક પુત્રમાં વિશ્વાસ ન હતો. ''([[જ્હોનની સુવાર્તા|જ્હોન]] ([[:en:Gospel of John|John]]) 3:16–18, [[એનઆઈવી]] ([[:en:NIV|NIV]])) જ્હોને પણ લખ્યું હતું કે ''"પ્રેમ પ્રભુમાંથી જન્મે છે આથી પ્રિય મિત્રો, પરસ્પર પ્રેમ કરો. દરેક જેઓ પ્રેમ કરે છે તેઓ પ્રભુમાંથી જનમ્યા છે અને પ્રભુને જાણે છે.જેઓ પ્રેમ કરતા નથી તેઓ પ્રભુને જાણતાં નથી, કારણકે પ્રભુ પ્રેમ છે.''([[1 જ્હોન|1 જ્હોન]] ([[:en:1 John|1 John]]) 4:7–8, [[એનઆઈવી|એનઆઈવી]] ([[:en:NIV|NIV]])) [[ઓગસ્ટાઇન ઓફ હિપ્પો|સંત ઓગસ્ટાઇન]] ([[:en:Augustine of Hippo|Saint Augustine]]) કહે છે કે પ્રેમ અને વાસના વચ્ચેના ફરકને ઉકેલવાની વ્યક્તિમાં ક્ષમતા હોવી જ જોઇએ.સંત ઓગસ્ટાઇનના જણાવ્યા પ્રમાણે, વાસના અતિ વિલાસ છે, પરંતુ પ્રેમ કરવો અને પ્રેમ પામવો, એ તેમણે પોતાના સમગ્ર જીવન દરમિયાન ઇચ્છ્યું છે.તેણે એવું પણ કહ્યું કે ''“હું પ્રેમના પ્રેમમાં હતો.”''છેલ્લે, તેઓ પ્રેમમાં પડ્યા અને પ્રભુનો પ્રેમ પામ્યા.સંત ઓગસ્ટાઇન કહે છે કે, તમને સાચો અને સંપુર્ણ પ્રેમ માત્ર ઇશ્વર જ કરી શકે છે, કારણ કે માણસ સાથેનો પ્રેમ ''“ઇર્ષા, શંકા, ભય, ગુસ્સો અને લાલસા” જેવી ભૂલો માટે મોકળાશ પૂરી પાડે છે.''સંત ઓગસ્ટાઇનના જણાવ્યા પ્રમાણે, ઇશ્વરને પ્રેમ કરવો, એટલે ''“એ શાંતિને હાંસલ કરવી જે તમારી પોતાની છે.”''(સેંટ ઓગસ્ટાઈન કન્ફેશન્સ) ખ્રિસ્તી [[ધર્મશાસ્ત્ર|ધર્મશાસ્ત્રીઓ]] ([[:en:Theology|theologians]]) પ્રેમના સ્રોત તરીકે ઇશ્વરને જુએ છે, જેનું પ્રતિબિંબ માણસોમાં અને તેમના પોતાના પ્રેમાળ સંબંધોમાં પડે છે.પ્રભાવક ખ્રિસ્તી [[ધર્મશાસ્ત્ર|ધર્મચિંતક]] ([[:en:Theology|theologian]])[[સી એસ લુઈસ|સી એસ લુઈસે]] ([[:en:C.S. Lewis|C.S. Lewis]])''[[ધ ફોર લવ્સ]] ([[:en:The Four Loves|The Four Loves]])''.નામની પુસ્તક લખી. [[બેનેડિક્ટ સોળમો|બેનેડિક્ટ સોળમા]] ([[:en:Benedict XVI|Benedict XVI]])એ"[[દેઅસ કરિતાસ એસ્ટ|ઈશ્વર એ પ્રેમ છે.]] ([[:en:Deus caritas est|God is love]])." એવો તેમનો પહેલો પરિપત્ર લખ્યોતેમણે જણાવ્યું હતું કે પ્રેમરૂપ ઇશ્વરની છાયામાંથી રચાયેલો માણસ પોતાની જાત ઇશ્વરને અને અન્યોને ([[અગાપે]] ([[:en:agape|agape]]))સોંપવા તેમ જ પ્રતિભાવરૂપે (ઇરોસ) ઇશ્વરના પ્રેમને પ્રાપ્ત કરીને અને અનુભવીને પ્રેમ કરવા માટે સક્ષમ છે. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે, પ્રેમનું જીવન [[કલકત્તાના ટેરેસા]] ([[:en:Teresa of Calcutta|Teresa of Calcutta]]) અને [[પવિત્ર વર્જિન મેરી]] ([[:en:Blessed Virgin Mary|Blessed Virgin Mary]]) જેવા સંતોના જીવન જેવું હોય છે અને જો ખ્રિસ્તીઓ એમ માનતા હોય, કે ઇશ્વર તેમને ચાહે છે, તો તેમણે આ દિશામાં જવું જોઇએ.<ref name="vatican1"/> === બૌદ્ધ === [[બૌદ્ધ ધર્મ]] ([[:en:Buddhism|Buddhism]])માં, ''[[કામ]] ([[:en:Kāma|Kāma]])'' એટલે ઇન્દ્રિયગત, જાતિય પ્રેમ.તે સ્વાર્થી હોવાથી [[પ્રબુદ્ધતા (બૌદ્ધ ધર્મ)|પ્રબુદ્ધતા]] ([[:en:enlightenment (Buddhism)|enlightenment]])ના માર્ગમાં એક અવરોધ છે. ''[[કરુણા]] ([[:en:Karuṇā|Karuṇā]])'' એ અનુકંપા અને દયા છે, જે બીજાનાં દુઃખ ઘટાડે છે.એ ડહાપણની પૂરક અને પ્રબુદ્ધતા માટે આવશ્યક છે. ''[[અદ્વેષ]] ([[:en:Adveṣa|Adveṣa]])'' અને ''[[મૈત્રી]] ([[:en:metta|maitrī]])'' દયાળુ પ્રેમ છે.આ પ્રેમ બિનશરતી છે અને તેમાં નોંધપાત્ર સ્વ-સ્વીકૃતિની જરૂર પડે છે.આ સામાન્ય પ્રેમ કરતા એકદમ જુદો છે. સામાન્ય પ્રેમ એટલે આસક્તિ અને સેક્સ. તે સ્વ-હિત સિવાય ભાગ્યે જ જન્મે છે. જ્યારે બૌદ્ધ ધર્મમાં તેનો સંદર્ભ વૈરાગ્ય અને અન્ય લોકોના કલ્યાણમાં નિસ્વાર્થી રસ સાથે છે. મહાયાન બૌદ્ધ ધર્મમાં [[બોધિસત્વ]] ([[:en:Bodhisattva|Bodhisattva]])ના આદર્શમાં પીડાતા જગતનો બોજો ઉઠાવવા વ્યક્તિના સંપુર્ણ ત્યાગની વાત છે.બોધિસત્વનો માર્ગ લેવા માટેની સૌથી સશક્ત પ્રેરણા છે તમામ સજીવો માટેના નિસ્વાર્થી અને પરોપકારી પ્રેમ સાથે મોક્ષનો વિચાર. === ઈન્ડીક અને હિન્દુ === હિન્દુ ધર્મમાં ''[[કામ]] ([[:en:kāma|kāma]])'' એટલે આનંદદાયી, જાતિય પ્રેમ. ભગવાન [[કામદેવ]] ([[:en:Kamadeva|Kamadeva]]) તેની સદેહ અભિવ્યક્તિ છે.ઘણી હિન્દુ શાળાઓ માટે, તે જીવનનો ત્રીજો અંત(''[[અર્થ]] ([[:en:artha|artha]])'') છે. [[કામદેવ]] ([[:en:Kamadeva|Kamadeva]])નું ચિત્રાંકન મોટે ભાગે [[શેરડી]] ([[:en:sugar cane|sugar cane]])નો ભારો અને [[ફૂલો]] ([[:en:flowers|flowers]])નું[[બાણ|તીર]] ([[:en:arrow|arrow]])પકડેલું થાય છે, તે ઘણી વાર પોપટ પર બિરાજમાન હોય છે. તે મોટે ભાગે તેની પત્ની [[રતી]] ([[:en:Rati|Rati]]) અને સાથીદાર[[વસંત]] ([[:en:Vasanta|Vasanta]]) સાથે હોય છે. [[બેલૂર|બેલુર]] ([[:en:Belur|Belur]]) [[કર્ણાટક]] ([[:en:Karnataka|Karnataka]]) માં, [[ભારત]] ([[:en:India|India]]) ખાતે આવેલા ચેન્ના કેશવ મંદીરના દરવાજા પર કામ અને રતીની પથ્થરની પ્રતિમા જોવા મળે છે.. ''[[મારા|માર]] ([[:en:Maara|Maara]])'' એ ''કામ''નું બીજું નામ છે. ''કામ''થી વિપરીત, ''[[પ્રેમ|પ્રેમા]] ([[:en:Prema (love)|prema]])'' કે ''પ્રેમ'' ઉચ્ચ પ્રેમ સૂચવે છે.''[[કરૂણા|કરુણા]] ([[:en:Karuna|Karuna]])'' એટલે અનુકંપા અને દયા. તે વ્યક્તિને બીજાનાં દુઃખ દૂર કરવા પ્રેરે છે.''ભક્તિ ''એ [[સંસ્કૃત|સંસ્કૃત]] ([[:en:Sanskrit|Sanskrit]]) શબ્દ છે, જેનો અર્થ થાય છે "સર્વોચ્ચ પરમાત્માની પ્રેમાળ ભક્તિ"જે વ્યક્તિ ''ભક્તિ'' કરે છે તે ''ભક્ત'' કહેવાય છે.[[હિન્દુ |હિન્દુ]] ([[:en:Hindu|Hindu]]) લેખકો,ધર્મશાસ્ત્રીઓ અને તત્ત્વચિંતકોએ ''[[ભક્તિ|ભક્તિ]] ([[:en:bhakti|bhakti]])''ના નવ સ્વરૂપો દર્શાવ્યા છે, જે [[તૂલસીદાસ|તુલસીદાસ]] ([[:en:Tulsidas|Tulsidas]])ના ગ્રંથો અને [[ભાગવત-પુરાણ|ભાગવત-પુરાણ]] ([[:en:Bhagavatha-Purana|Bhagavatha-Purana]])માં જોવા મળે છે.અજાણ્યા ([[નારદમુનિ|નારદ ]] ([[:en:Narada Muni|Narada]])હોવાનું મનાતા) લેખક દ્વારા લખાયેલા ફિલોસોફીકલ ગ્રંથ ''[[નારદ ભક્તિસૂત્ર|નારદ ભક્તિ સૂત્ર]] ([[:en:Narada Bhakti Sutra|Narada Bhakti Sutra]])''માં પ્રેમના અગિયાર સ્વરૂપો આલેખાયા છે. === અરબી અને ઈસ્લામી === એક અર્થમાં, શ્રદ્ધા ધરાવતા તમામ લોકોને લાગુ પડતા વૈશ્વિક ભાતૃત્વ તરીકે જીવનનો ઇસ્લામી દ્રષ્ટિકોણ એટલે પ્રેમ. ઈશ્વર પ્રેમ છે એવું કહેતા કોઈ સીધા સંદર્ભો નથી,પણ ઈશ્વર ([[અલ્લાહ]] ([[:en:Allah|Allah]]))ના નવ્વાણું નામમાંથી,એક નામ ''અલ-વદુદ'', કે "પ્રેમાળ," છે, જે સૂરા 11:90 તથા સૂરા 85:14 માં જોવા મળ્યા હતા.તે ઈશ્વરને "પ્રેમ અને ભલાઈથી સભર"ગણાવે છે.જે વિશ્વાસ રાખે છે તે ઈશ્વરનો પ્રેમ ધરાવે છે, પણ વ્યક્તિએ કેટલા પ્રમાણમાં અને કેવો પ્રયાસ ઇશ્વરને જીતવા માટે કર્યો તે તેના પર નિર્ભર છે.<!--rechecking recommended for further accuracy--> ''[[ઇશ્ક|ઈશ્ક]] ([[:en:Ishq|Ishq]])'' કે પવિત્ર પ્રેમ, એ [[સૂફીવાદ]] ([[:en:Sufism|Sufism]])નું દૈવત છે.સૂફી લોકો માને છે કે પ્રેમ એ બ્રહ્માંડ માટે ઈશ્વરના હાર્દનું ચિત્રણ છે.ઈશ્વરને સુંદરતા ઓળખવાની તીવ્ર અભિલાષા છે,જો કોઈ અરિસામાં પોતાને જોવા માટે જૂએ છે ત્યારે ઇશ્વર બધું જ ઈશ્વરના પ્રતિબિંબ સમાન હોવાથી સુફિઝમની શાળા બહારથી કદરૂપી દેખાતી વ્યક્તિમાં સૌંદર્ય જોવાની ટેવ પાડે છે. સૂફીવાદને ઘણી વાર પ્રેમના ધર્મ તરીકે માનવામાં આવે છે.સુફીવાદમાં ઇશ્વરનો સંદર્ભ ત્રણ મુખ્ય સંજ્ઞાઓથી વ્યક્ત થયો છે, તે છે પ્રેમી, પ્રેમભાજન અને વહાલો, જેમાં છેલ્લી સંજ્ઞા સુફી કવિતાઓમાં ઘણી વાર જોવા મળે છે.સુફીવાદનો સામાન્ય દ્રષ્ટિકોણ એવો છે કે પ્રેમ દ્વારા માનવજાત તેની આંતરિક નિર્મળતા અને ગૌરવ તરફ પાછી વળી શકે છે.ઇશ્વર પ્રત્યેના પ્રેમને કારણે "દારૂડીયા" તરીકે સુફીવાદના સંતો કુખ્યાત છે, તેથી સુફી કવિતા અને સંગીતમાં દારૂના સતત સંદર્ભો આવે છે. === યહુદી === [[હિબ્રુ ભાષા|હિબ્રુ]] ([[:en:Hebrew language|Hebrew]])માં,''[[આહ્વા]] ([[:en:Ahava|Ahava]])''એ પરસ્પર પ્રેમ અને ઈશ્વરના પ્રેમ બન્ને માટે માટે વપરાતો સર્વસામાન્ય શબ્દ છે. અન્ય સંબંધિત, પરતુ જુદી પડતી સંજ્ઞાઓ છે ''ચેન'' (ગૌરવ) અને ''[[હેસ્ડ]] ([[:en:Hesed|Hesed]])''. તે મૂળભૂતપણે સ્નેહ અને અનુકંપાના અર્થોનું સંયોજન છે અને અંગ્રેજીમાં ક્યારેક પ્રેમાળ-ભલાઈ તરીકે પ્રયોજાય છે. [[જુડાઈઝમ]] ([[:en:Judaism|Judaism]]) પ્રેમની વ્યાપક વ્યાખ્યા પ્રયોજે છે લોકો વચ્ચેના તેમ જ માણસ અને દેવતા વચ્ચેના બંને પ્રકારના પ્રેમ.પ્રથમ વ્યાખ્યાના સંદર્ભમાં [[તોરા]] ([[:en:Torah|Torah]]) જણાવે છે, "તમારા પડોશીને તમારી જાતની જેમ ચાહો" ([[લેવિટિકસ]] ([[:en:Leviticus|Leviticus]]) 19:18).બીજી વ્યાખ્યાની વાત કરીએ, તો વ્યક્તિને હ્રદયપુર્વક, સમગ્ર આત્મા સાથે અને સંપુર્ણ શક્તિ સાથે ઇશ્વરને પ્રેંમ કરવાનો આદેશ છે. ([[ડ્યુટેરેનોમી]] ([[:en:Deuteronomy|Deuteronomy]]) 6:5). તેને યહૂદી [[ઓરલનો નિયમ|મૌખિક કાયદા]] ([[:en:oral law|oral law]])ના મુખ્ય ગ્રંથ [[મિશનાહ]] ([[:en:Mishnah|Mishnah]])માં સારા કાર્યો, ચોક્કસ ગંભીર ભૂલો કરવાના બદલે વ્યક્તિના જીવનનું બલિદાન આપવાની તત્પરતા, વ્યક્તિના તમામ આવેગોનુ બલિદા[[રબ્બી સાહિત્ય]] ([[:en:Rabbinic literature|Rabbinic literature]]) આ પ્રેમ કઈ રીતે વિકસી શકે, તે બાબતે અલગ પડે છે, જેમ કે દિવ્ય કાર્યોનું ચિંતન કરીને કે પછી કુદરતની અજાયબીઓને નિહાળીને. વિવાહીત ભાગીદારો વચ્ચેના પ્રેમની વાત કરીએ, તો આ જીવનનું અનિવાર્ય તત્વ જણાય છે. "તમે જેને ચાહો છો તે પત્ની સાથે જીવનને નિહાળો" ([[એક્લીઝિઆસ્ટીસ|એક્લેસીયાસ્ટેસ]] ([[:en:Ecclesiastes|Ecclesiastes]]) 9:9).બાઇબલ સંબંધી પુસ્તક [[સોલોમનનું ગીત|સોંગ ઓફ સોલોમન]] ([[:en:Song of Solomon|Song of Solomon]]) એ ઈશ્વર અને તેના લોકો વચ્ચેનું રોમેન્ટીક રીતે આલેખાયેલું રૂપક ગમાય છે, પણ વાંચતા ,તે પ્રેમગીત જેવું લાગે છે. વીસમી સદીના રબ્બી [[એલિયાહૂ એલીઝર ડેઝલર]] ([[:en:Eliyahu Eliezer Dessler|Eliyahu Eliezer Dessler]])ને યહૂદી દ્રષ્ટિબિન્દુથી પ્રેમને વારંવાર એવી રીતે વ્યાખ્યાયિત કરતા ટાંકવામાં આવ્યા છે કે, "પ્રેમ એટલે લેવાની અપેક્ષા વિના આપવું" (તેમના ''મિક્તાવ મે-એલિયાહૂ''માંથી, ખંડ. 1).રોમેન્ટિક પ્રેમને યહૂદી સાહિત્યમાં ઝાઝુ સ્થાન મળ્યું નથી, તેમ છતાં મધ્યયુગમાં રબ્બી [[જૂડા હલેવી|જુડા હલેવી]] ([[:en:Judah Halevi|Judah Halevi]])એ તેમના યુવાનીના દિવસોમાં અરબીમાં રોમેન્ટિક કવિતા લખી હતી. (જેના માટે તેમણે પાછલી ઉંમરે ખેદ વ્યક્ત કર્યો હોવાનું જણાય છે.) == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == સ્રોતો == * ચેડવિક, હેન્રીસેંટ ઓગસ્ટાઈન કન્ફેશન્સઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1998. * ફિશર, હેલન''વ્હાય વી લવઃ ધ નેચર એન્ડ કેમેસ્ટ્રી ઓફ રોમેન્ટીક લવ'' * સિંગર,ઈર્વિંગ''ધી નેચર ઓફ લવ'', ત્રણ ખંડમાં, રેન્ડમ હાઉસ, (v.1, 1966) પુનઃમુદ્રીત અને પછીના ખંડો યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસમાંથી, 1984.આઈએસબીએન 0226760944 * સ્ટર્નબર્ગ,આર.જે ''પ્રેમનો ત્રિકોણીયો સિદ્ધાંત''.1986.સાયકોલોજીકલ રિવ્યુ , 93, 119 અને ;135 * સ્ટેનબર્ગ, આરજે''લાઈકીંગ વર્સસ લવિંગઃ એ કમ્પેરેટીવ ઈવેલ્યુએશન ઓફ થિયરીસ''.1987. સાયકોલોજીકલ બુલેટીન,102, 331 અને ;345 * ટેનોવ,ડોરોથી''લવ એન્ડ લિમરન્સઃ ધી એક્સપીરીયન્સ ઓફ બીઇંગ ઇન લવ''ન્યૂ યોર્ક, સ્ટેઇન એન્ડ ડે, 1979.આઈએસબીએન 0812861345 * વૂડ સેમ્યૂઅલ ઈ.,એલન વૂડ અને ડેનીસ બોઈડ.''ધ વર્લ્ડ ઓફ સાયકોલોજી'' પાંચમી આવૃત્તિ2005.પીયરસન એજ્યૂકેશન, 402 અને ;403 == વધુ જૂઓ == * પ્રેમ પત્ર ([[:en:Love letter|Love letter]]) == બાહ્ય લિંક્સ == {{wiktionarypar|love}} {{wikiquote}} * [http://iserver.saddleback.cc.ca.us/faculty/jfritsen/articles.html પ્રેમનું વિજ્ઞાન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216141149/http://iserver.saddleback.cc.ca.us/faculty/jfritsen/articles.html |date=2006-02-16 }} * [http://www.in-mind.org/issue-6/the-anatomy-of-love.html એ વ્હિમ્સિકલ ઓવરવ્યૂ ઓફ સાયન્ટિફિક રીસર્ચ ઓન લવ, વિથ રેફરન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091014011236/http://www.in-mind.org/issue-6/the-anatomy-of-love.html |date=2009-10-14 }} [[શ્રેણી:પ્રેમ]] 959skjpc8nhw9jgttz2jq597a7f6lpw 0 14434 903853 874526 2026-08-17T02:06:13Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903853 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Ram Narayan May 2007.jpg|thumbnail|રામ નારાયણ]] '''પંડિત રામ નારાયણ''' ([[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]]: राम नारायण) (જન્મ ડિસેમ્બર ૨૫, ૧૯૨૭), [[હિંદુસ્તાની શાસ્ત્રીય સંગીત]] ક્ષેત્રે સારંગીવાદક તરીકે ખૂબ જ લોકપ્રિય છે.. એમના શાસ્ત્રીય સંગીતમાં આંતર રાષ્ટ્રીય પ્રદાન બદલ, તેઓ [[પંડિત]] તરીકે ઓળખાયા. એમના થકી [[સારંગી]] સંગીતવાદ્ય તરીકે લોકપ્રિય બની છે.. તેઓ આંતરરાષ્ટ્રીય ક્ષેત્રે પ્રથમ સફળ સારંગીવાદક બન્યા તેમજ ઘણા કાર્યક્રમો પણ સફળતાપૂર્વક કર્યા છે.. પંડિત રામ નારાયણનો [[ભારત]] દેશના [[રાજસ્થાન]] રાજ્યમાં આવેલા [[ઉદેપુર]] ખાતે થયો હતો, અને તેઓ બાળવયે જ [[સારંગી]] વગાડવાનું શીખી ગયા હતા. તેઓએ સારંગી વાદકો અને શાસ્ત્રીય ગાયકો પાસે નાની ઉંમરમાં જ તાલિમ મેળવી અને સંગીત શિક્ષક તેમ જ સંગીતકાર પણ નાની ઉંમરમાં જ બન્યા હતા. તેમને શાસ્ત્રીય ગાયકોના સહાયક તરીકે [[ઓલ ઇન્ડીયા રેડિઓ]], [[લાહોર]] ખાતે ઇ.સ. [[૧૯૪૪]]ના વર્ષમાં રોકવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ તેઓ ઇ.સ. [[૧૯૪૭]]ના વર્ષમાં [[ભારત-પાકિસ્તાનના ભાગલા]] પડવાને કારણે [[ભારત]]માં [[દિલ્હી]] ખાતે આવ્યા ત્યારબાદ તેઓ ઇ.સ. [[૧૯૪૭]]ના વર્ષમાં [[ભારત-પાકિસ્તાનના ભાગલા]] પડવાને કારણે [[ભારત]]માં [[દિલ્હી]] ખાતે આવ્યા અને તેમને કોઈની સાથમાં નહીં પણ હવે પોતાના બલબૂતા પર કામ કરવાની ઈચ્છાને કારણે તેઓ ભારતીય સિનેમામાં કામ કરવા ઇ. સ. ૧૯૪૯માં [[મુંબઈ]] આવ્યાં. ઈ. સ. ૧૯૫૪ના અસફળ પ્રયત્ન પછી, નારાયણ એક એકલ કલાકાર બન્યા. તેમણે ૧૯૫૬થી એકલ કાર્યક્રમ આપવા શરૂ કર્યાં. એમણે એકલ આલ્બમ રેકોર્ડ કરવા શરૂ કર્યાં અને ૧૯૬૦માં અમેરિકા અને યુરોપનો પ્રવાસ કર્યો. નારાયણ ભારતીય અને વિદેશી વિદ્યાર્થીને શીખવાડતા અને સન ૨૦૦૦ મોટે ભાગે ભારત બહાર કાર્યક્રમ કરતાં. તેમને ૨૦૦૫માં ભારતનો બીજો સૌથી મોટો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર [[પદ્મવિભૂષણ]] એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. == પ્રારંભિક જીવન == રામ નારાયણનો જન્મ [[ડિસેમ્બર ૨૫]], [[૧૯૨૭]]ના દિને [[રાજસ્થાન]] રાજ્યના [[ઉદેપુર]] ખાતે થયો હતો.<ref name=Bor>{{cite journal |last=Bor |first=Joep | year=1987 |month=March |day=1 |title=The Voice of the Sarangi |journal=Quarterly Journal |volume=15, 16 |issue=3, 4; 1 |page=p. 148 |publisher=[[National Centre for the Performing Arts (India)|National Centre for the Performing Arts]] |location=Mumbai, India}}</ref> એમના વડ દાદાના પિતા બાગાજી બિયાવત [[અંબર]] ખાતેના ગાયક હતા, તેમ જ તેઓ નારાયણજીના વડદાદા સગડ દાનજી બિયાવત ઉદેપુરના [[મહારાણા]]ના દરબારમાં ગાવાનું કાર્ય કરતા હતા.<ref name=Sorrell11>{{cite book |title=Indian Music in Performance: a practical introduction |last=Sorrell |first=Neil |coauthors=Narayan, Ram |year=1980 | publisher=[[Manchester University Press]] | isbn=0719007569 |page=11}}</ref> નારાયણના દાદા હરલાલજી બિયાવત અને એમના પિતાજી નાથુજી બિયાવત ગાયક તરીકે તેમ જ ખેતી કરવાનું કાર્ય પણ કરતા. નાથુજી [[દિલરુબા]], અને નારાયણજીના માતાજી પણ સંગીતચાહક હતા.<ref name=Sorrell13>Sorrell 1980, p. 13</ref> == કુટુંબ અને અંગત જીવન == નારાયણના પત્ની શિલા ગૃહીણી હતાં, તેઓ ૧૯૫૦માં મુંબઈ આવ્યાં,<ref name=YahooIndia>{{cite web |first=Soma |last=Ghosh |title=एक जुनून है सारंगी |url=http://in.jagran.yahoo.com/sakhi/?page=article&articleid=4702&edition=200811&category=6 |publisher=Yahoo! India |trans_title=Sarangi is a passion |language=Hindi |access-date=2009-07-19 |archive-date=2010-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101122004238/http://in.jagran.yahoo.com/sakhi/?page=article&articleid=4702&category=6&edition=200811 |url-status=dead }}</ref><ref name=Q131>{{cite book |title=Master musicians of India: hereditary sarangi players speak |url=https://archive.org/details/mastermusicianso0000qure |last=Qureshi |first=Regula Burckhardt |year=2007 |publisher=[[Routledge]] |isbn=0415972027 |page=[https://archive.org/details/mastermusicianso0000qure/page/131 131]}}</ref> અને તેઓનાં ચાર સંતાનો હતાં.<ref name=official>{{cite web|title=An Interview with Pandit Ram Narayan|publisher=Official website|date=|url=http://ramnarayansarangi.com/interview.htm|access-date=2009-06-25|archive-url=https://www.webcitation.org/5n5BHIfXo?url=http://ramnarayansarangi.com/interview.htm|archive-date=2010-01-27|url-status=dead}}</ref> She died prior to 2001.<ref name=Q133>Qureshi 2007, p. 133</ref> તેઓના સૌથી મોટા પુત્ર [[સરોદ]] વાદક [[બ્રિજ નારાયણ]], [[એપ્રિલ ૨૫]], [[૧૯૫૨]]ના દિવસે ઉદેપુર ખાતે જનમ્યા હતા.<ref name=TIE031114>{{cite news|title=Magic in his fingers|publisher=''Screen''|date=2003-11-14|url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=6637|access-date=2009-06-25|archive-date=2009-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20090822065905/http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=6637|url-status=dead}}</ref> તેઓની એક દિકરી અરૂણા નારાયણ કાલ્લે ૧૯૫૦ના દાયકાની મધ્યમાં મુંબઇ ખાતે જનમ્યા હતા.<ref name=Q129>Qureshi 2007, p. 129</ref><ref name=Q131 /> અરૂણા નારાયણ સારંગી વાદક તરીકેનો કાર્યક્રમ આપનાર સૌથી પહેલા મહિલા હતા. આ પછીના સમયમાં તેઓને [[કેનેડા]] ખાતે સ્થાયી થયા હતા.<ref name=Q130>Qureshi 2007, p. 130</ref><ref name=Q126>Qureshi 2007, p. 126</ref> બીજા પુત્ર શિવા તબલાં વગાડવાનું શીખ્યા હતા. <ref>{{cite album-notes|title=Volume 1|bandname=Ram Narayan|year=1989|notestitle=Pandit Ram Narayan en concert|first=Christian|last=Ledoux|pages=p. 3|format=CD booklet|publisher=Ocora|publisherid=OCR 83|location=Paris}}</ref> રામનારાયણના પૌત્ર, તેમ જ બ્રિજ નારાયણના પુત્ર, હર્ષ નારાયણ પણ સારંગી વાદક હતા.<ref name=Suryanarayan>{{cite news|last=Suryanarayan|first=Renuka|title=Sarangi at its best|publisher=''The Indian Express''|date=2002-09-07|url=http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=28762|access-date=2009-04-16}}</ref> નારાયણજીએ બ્રિજ, અરુણ અને હર્ષ સાથે કાર્યક્રમ આપ્યો છે.<ref name=Suryanarayan /><ref>{{cite news|title=Pop and Jazz Guide|publisher=''[[The New York Times]]''|date=2003-10-31|url=http://www.nytimes.com/2003/10/31/movies/pop-and-jazz-guide-927686.html?pagewanted=all|access-date=2009-06-19}}</ref><ref>{{cite news|title=Chords & Notes|publisher=''The Hindu''|date=2009-05-19|url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2003/05/19/stories/2003051900720300.htm|access-date=2009-06-24|archive-date=2012-01-21|archive-url=https://www.webcitation.org/64r37QFmU?url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2003/05/19/stories/2003051900720300.htm|url-status=dead}}</ref> ચતુરલાલ ને ચાર પુત્રો હતાં, તેમના પિતાના મૃત્યુ પછી નારાયણે તેમના પુત્રોને સહાય કરી.<ref name=official /> ચતુરલાલના પુત્ર ચરણજીતલાલ તબલાવાદક હતા અને તેમણે નારાયણજી સાથે યુરોપના દેશોમાં સંગીતના કાર્યક્રમોમાં સંગત કરવા માટે પ્રવાસ પણ કર્યો હતો.<ref name=Sorrell28>Sorrell 1980, p. 28</ref> નારાયણ હજીપણ મુંબઈમાં રહે છે.<ref name=Sharma>{{cite news|last=Sharma|first=S.D.|title=Sarangi maestro calls present music soulless drudgery|publisher=''[[The Tribune]]''|date=2008-02-28|url=http://www.tribuneindia.com/2008/20080229/cth2.htm#14|access-date=2009-03-08}}</ref> == ગ્રંથ સૂચિ == * {{cite book |title=ઈંડિયન મ્યુઝીક ઈન પરફોર્મેન્સ : અ પ્રેક્ટીકલ ઈન્ટ્રોડક્શન |last=સોરેલ |first=નીલ |coauthors=નારાયણ, રામ |year=૧૯૮૦ | publisher=[[માંચેસ્ટર યુનીવરસીટી પ્રેસ]] | isbn=0719007569}} == સંદર્ભ == {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons|Ram Narayan|પંડિત રામ નારાયણ}} * [https://en.wikiquote.org/wiki/Ram_Narayan વિકિઅવતરણ અંગ્રેજી પર અવતરણો] * [http://ramnarayan.com/ પંડિત રામ નારાયણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140104135721/http://ramnarayan.com/ |date=2014-01-04 }} આધિકારીક વેબસાઈટ [[શ્રેણી:કલા]] [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:સંગીત]] [[શ્રેણી:૧૯૨૭માં જન્મ]] m7p35algig5xejnir448pryue14o2hi 0 14948 903872 806394 2026-08-17T02:32:59Z InternetArchiveBot 63183 Add 7 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903872 wikitext text/x-wiki {{ભાષાંતર}} {{સુધારો}} {{Infobox country |conventional_long_name = બ્રાઝીલનું સંઘીય ગણરાજ્ય |native_name = {{native name|pt|રીપબ્લીકા ફેડરાટીવા દ બ્રાસીલ|paren=omit}} |common_name = બ્રાઝીલ |image_flag = Flag of Brazil.svg |alt_flag = |image_coat = Coat of arms of Brazil.svg |alt_coat = |symbol_type = Coat of arms |national_motto = {{vunblist |{{native phrase|pt|Ordem e Progresso|italics=on|nolink=on}} |{{small|({{lang-en|"Order and Progress"}})}}}} |national_anthem = {{vunblist |''[[Brazilian National Anthem|Hino Nacional Brasileiro]]''|{{small|({{lang-en|"Brazilian National Anthem"}})}} |<center>[[File:Hino-Nacional-Brasil-instrumental-mec.ogg|noicon|center]]</center>}} ---- {{vunblist |'''Flag anthem:'''|[[Brazilian Flag Anthem|''Hino à Bandeira Nacional'']]<ref name="HinoBandeira">{{Cite web|url=http://www.eb.mil.br/web/midia-eletronica/hino-a-bandeira-nacional|title=Hino à Bandeira Nacional|author=Exército Brasileiro|language=Portuguese|access-date=January 29, 2014|archive-date=ફેબ્રુઆરી 22, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222123948/http://www.eb.mil.br/web/midia-eletronica/hino-a-bandeira-nacional|url-status=dead}}.</ref>|{{small|({{lang-en|"National Flag Anthem"}})}}|<center>[[File:Brazilian Flag Anthem (Brazilian Army).ogg]]</center>}} |other_symbol_type = [[Seal (emblem)|National seal]] |other_symbol = {{vunblist |''[[National Seal of Brazil|Selo Nacional do Brasil]]'' |{{small|National Seal of Brazil}} |[[File:National Seal of Brazil (color).svg|100px|link=National Seal of Brazil]]}} |image_map = BRA orthographic.svg |alt_map = |map_caption = |image_map2 = |alt_map2 = |capital = [[Brasília]] |latd=15 |latm=47 |latNS=S |longd=47 |longm=52 |longEW=W |largest_city = [[São Paulo]] |official_languages = [[Brazilian Portuguese|Portuguese]]<ref>{{cite web |title=Demographics |publisher=Brazilian Government |url=http://www.brasil.gov.br/sobre/brazil/brazil-in-numbers/demographics |access-date=8 October 2011 |archive-date=17 November 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111117051415/http://www.brasil.gov.br/sobre/brazil/brazil-in-numbers/demographics }}</ref> |ethnic_groups = {{vunblist | 47.73% [[White Brazilian|White]] | {{nowrap|43.13% [[Pardo]]^a}} | 7.61% [[Black Brazilian|Black]] | 1.09% [[Asian Brazilian|Asian]] | 0.43% [[Indigenous peoples in Brazil|Amerindian]] }} |ethnic_groups_year = 2010<ref name="raca2010">{{cite web |url=http://www.ibge.gov.br/home/estatistica/populacao/censo2010/caracteristicas_da_populacao/tabelas_pdf/tab3.pdf |title=Caracteristicas da População e dos Domicílios do Censo Demográfico 2010 — Cor ou raça |format=PDF |access-date=7 April 2012}}</ref> |demonym = Brazilian |government_type = [[Federalism|Federal]] [[Presidential system|presidential]] [[constitutional republic]] |leader_title1 = [[President of Brazil|President]] |leader_name1 = [[Michel Temer]] |leader_title2 = [[Vice-President of Brazil|Vice President]] |leader_name2 = [[Renan Cahleiros]] |leader_title3 = {{nowrap|[[List of Presidents of the Chamber of Deputies of Brazil|President of the<br/>Chamber of Deputies]]}} |leader_name3 = {{nowrap|[[Eduardo Cunha]]}} |leader_title4 = [[President of the Senate of Brazil|President of the Senate]] |leader_name4 = {{nowrap|[[Renan Calheiros]]}} |leader_title5 = [[Supreme Federal Court (Brazil)#President|President of the Supreme Federal Court]] |leader_name5 = [[Ricardo Lewandowski]] |legislature = [[National Congress of Brazil|National Congress]] |upper_house = [[Senate of Brazil|Federal Senate]] |lower_house = [[Chamber of Deputies (Brazil)|Chamber of Deputies]] |sovereignty_type = [[Independence of Brazil|Independence]] |sovereignty_note = from [[United Kingdom of Portugal, Brazil and the Algarves]] |established_event1 = [[Brazilian Independence|Declared]] |established_date1 = 7 September 1822 |established_event2 = [[Treaty of Rio de Janeiro (1825)|Recognized]] |established_date2 = 29 August 1825 |established_event3 = [[Proclamation of the Republic (Brazil)|Republic]] |established_date3 = 15 November 1889 |established_event4 = [[Constitution of Brazil|Current constitution]] |established_date4 = 5 October 1988 |area_rank = 5th |area_magnitude = 1 E12 |area_km2 = 8515767 |area_sq_mi = 3287597 |percent_water = 0.65 |area_label = Total |population_estimate = 202,768,562<ref>{{cite web|url=ftp://ftp.ibge.gov.br/Estimativas_de_Populacao/Estimativas_2014/estimativa_dou_2014.pdf|title=2014 Population Estimates|publisher=[[Brazilian Institute of Geography and Statistics|IBGE]]}}</ref> |population_estimate_year = 2014 |population_estimate_rank = 5th |population_density_km2 = 23.8 |population_density_sq_mi = 62 |population_density_rank = 190th |GDP_PPP = $3.259 trillion<ref name=imf/><ref name="IMF,April 2015">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=16&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193%2C273%2C223%2C156%2C924%2C922%2C132%2C184%2C134%2C534%2C536%2C136%2C158%2C112%2C111%2C542&s=NGDPD%2CPPPGDP&grp=0&a= IMF,April 2015]</ref> |GDP_PPP_rank = 7th |GDP_PPP_year = 2015 |GDP_PPP_per_capita = $15,941<ref name=imf>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=89&pr.y=7&sy=2012&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=223&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Brazil |publisher=International Monetary Fund (IMF) |access-date=29 October 2014}}</ref> |GDP_PPP_per_capita_rank = 77th |GDP_nominal = $1.904 trillion<ref name=imf/><ref name="IMF,April 2015"/> |GDP_nominal_rank = 8th |GDP_nominal_year = 2015 |GDP_nominal_per_capita = $9,312<ref name=imf/> |GDP_nominal_per_capita_rank = 70th |Gini_year = 2012 |Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> |Gini = 51.9 <!--number only--> |Gini_ref = <ref name="2012ciagini">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html Country Comparison to the World: Gini Index – Brazil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070613005439/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |date=2007-06-13 }} [[The World Factbook]]. Retrieved on 3 April 2012.</ref> |Gini_rank = |HDI_year = 2013<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.744 <!--number only--> |HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |access-date=27 July 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}</ref> |HDI_rank = 79th |currency = [[Brazilian real|Real]] (R$) |currency_code = BRL |time_zone = [[Time in Brazil|BRT]] |utc_offset = −2 to −5 |time_zone_DST = [[Daylight saving time in Brazil|BRST]] |utc_offset_DST = −2 to −5 |DST_note = |antipodes = |date_format = dd/mm/yyyy ([[Common Era|CE]]) |drives_on = right |calling_code = [[Telephone numbers in Brazil|+55]] |iso3166code = |cctld = [[.br]] |footnote_a = [[Multiracial#Brazil|Multiracial]] |languages_type=|languages2_type=|leader_name6=|leader_name7=|leader_name8=|leader_name9=|FR_total_population_estimate_year=|FR_foot=|FR_total_population_estimate=|FR_total_population_estimate_rank=|FR_metropole_population_estimate_rank=}} '''બ્રાઝીલ''' ([[:en:Brazil]]) [[દક્ષિણ અમેરિકા]] મહાદ્વીપ સ્થિત એક દેશ છે. તે આ મહાદ્વીપનો સૌથી મોટો દેશ છે. બ્રાઝિલની પ્રમુખ ભાષા [[પુર્તગાલી ભાષા|પુર્તગાલી]] છે. બ્રાઝીલની જનસંખ્યા આશરે ૨૦,૮૦,૦૦,૦૦૦ જેટલી છે, જે દક્ષિણ અમેરિકામાં સૌથી વધુ છે. જનસંખ્યાની દ્રષ્ટિએ તે વિશ્વનો છઠ્ઠો સૌથી મોટો તથા વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ પાંચમો સૌથી મોટો દેશ છે. તેની રાજધાની બ્રાઝીલીયા છે. તે ૭૪૯૧ કિલોમીટરનો દરિયાકિનારો ધરાવે છે.આ [[દક્ષિણ અમેરિકા]]ની મધ્યથી લઈ [[એટલાન્ટિક મહાસાગર]] સુધી ફેલાયેલ છે અહીંની [[અમેઝોન નદી]], વિશ્વની સૌથી મોટી નદીઓમાં એક છે. આનું મુખ (ડેલ્ટા) ક્ષેત્ર અત્યંત ઉષ્ણ તથા આર્દ્ર ક્ષેત્ર છે જે એક [[વિષુવવૃત્તીય પ્રદેશ]] છે. આ ક્ષેત્રમાં જંતુઓ અને વનસ્પતિની અતિવિવિધ [[પ્રજાતિ|પ્રજાતિઓ]] જોવા મળે છે. ==ઇતિહાસ == સન ૧૫૦૦માં કે તે પછી અહીં ઉપનિવેશ બનવાનો આરંભ થયો. આ પોર્ટુગલનું ઉપનિવેશ હતું. == વિભાગ == બ્રાઝીલમાં ૨૮ કેન્દ્રીય રાજ્ય તથા એક કેન્દ્રીય જિલ્લો છે - #[[એક્રી]] #[[અલાગોઆસ]] #[[અમાપા]] #[[આમેજ઼ોનાસ]] #[[બહિયા]] #[[કીરા]] #[[એસ્પિરિતો સાન્તો]] #[[ગોઇયાસ]] #[[મરાન્હાઓ]] #[[માતો ગ્રોસો]] #[[માતો ગ્રોસો દો સુલ]] #[[મિનાસ જેરેસ]] #[[પારા]]#[[પરેબા]] #[[પરેના]] #[[પેરનામ્બુકો]] #[[પિયાઉઈ]] #[[રિયો ડિ જેનેરો]] #[[રિયો ગ્રાંડો દો નાર્ટે]] #[[રિયો ગ્રાંડો દો સુલ]] #[[રોન્ડોનિયા]] #[[રોરૈમા]] #[[સાન્તા કૈટરીના]] #[[સાઓ પાઉલો]] #[[સર્જિપે]] #[[ટોકૈનિસ]] == આ પણ જુઓ== * [[wikt:બ્રાઝીલ|બ્રાઝીલ]] (વિક્ષનરી) <!-- '''Brazil''' ({{lang-pt|Brasil}}), officially the '''Federative Republic of Brazil''' ({{lang-pt|República Federativa do Brasil}}) {{Audio|Pt-br-República Federativa do Brasil.ogg|listen}}, is a country in [[South America]].<ref name="CIA Geo">{{cite web | title = Geography of Brazil | booktitle = The World Factbook | publisher = Central Intelligence Agency | year = 2008 | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/br.html | access-date = 2008-06-03 }}</ref> It is the [[List of countries and outlying territories by total area|fifth largest]] country by geographical area, occupying nearly half of [[South America]],<ref>http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-Brazil.html</ref> the [[List of countries by population|fifth most populous]] country, and the fourth most populous [[democracy]] in the world.<ref name="CIA Geo"/><ref name="CIA People">{{cite web | title = People of Brazil | booktitle = The World Factbook | publisher = Central Intelligence Agency | year = 2008 | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/br.html | access-date = 2008-06-03 }}</ref> Bounded by the [[Atlantic Ocean]] on the east, Brazil has a coastline of over {{km to mi|7491|abbrev=yes|precision=0}}.<ref name="CIA Geo"/> It is bordered on the north by [[Venezuela]], [[Guyana]], [[Suriname]] and the [[France|French]] overseas department of [[French Guiana]]; on the northwest by [[Colombia]]; on the west by [[Bolivia]] and [[Peru]]; on the southwest by [[Argentina]] and [[Paraguay]] and on the south by [[Uruguay]]. Numerous [[archipelago]]s are part of the Brazilian territory, such as [[Fernando de Noronha]], [[Rocas Atoll]], [[Saint Peter and Paul Rocks]], and [[Trindade and Martim Vaz]].<ref name="CIA Geo"/> Brazil was a colony of [[Portugal]] from the landing of [[Pedro Álvares Cabral]] in 1500 until its independence in 1822.<ref name="CIA Intro">{{cite web | title = Introduction of Brazil | booktitle = The World Factbook | publisher = Central Intelligence Agency | year = 2008 | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/br.html | access-date = 2008-06-03 }}</ref> Initially independent as the [[Brazilian Empire]], the country has been a [[republic]] since 1889, although the [[bicameral]] legislature, now called [[National Congress of Brazil|Congress]], dates back to 1824, when the first constitution was ratified.<ref name="CIA Intro"/> Its current [[Constitution of Brazil|Constitution]] defines Brazil as a [[Federal Republic]].<ref name="Constituição">{{cite web | title = Brazilian Federal Constitution | publisher = Presidency of the Republic | year = 1988 | url = http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/Constituicao/Constituiçao.htm | language = Portuguese | access-date = 2008-06-03 }} {{cite web | title = Brazilian Federal Constitution | publisher = v-brazil.com | year = 2007 | url = http://www.v-brazil.com/government/laws/titleI.html | quote = Unofficial translate | access-date = 2008-06-03 }}</ref> The Federation is formed by the union of the [[Federal District of Brazil|Federal District]], the 26 [[States of Brazil|States]], and the 5,564 [[Municipalities of Brazil|Municipalities]].<ref name="Constituição"/><ref>{{cite web | title = Territorial units of the municipality level | publisher = Brazilian Institute of Geography and Statistics | year = 2008 | url = http://www.sidra.ibge.gov.br/bda/territorio/tabunit.asp?n=6&t=2&z=t&o=4 | language = Portuguese | access-date = 2008-06-03 }}</ref> Brazil is the [[List of countries by GDP (nominal)|world's tenth largest economy]] at market [[exchange rate]]s and the [[List of countries by GDP (PPP)|ninth largest]] by [[purchasing power parity]].<ref name="CIA Econ">{{cite web | title = Economy of Brazil | booktitle = The World Factbook | publisher = Central Intelligence Agency | year = 2008 | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/br.html | access-date = 2008-06-03 }}</ref> Economic reforms have given the country new international projection.<ref>{{cite web | last = Clendenning | first = Alan | title = Booming Brazil could be world power soon | pages = 2 | publisher = [[USA Today]] - The Associated Press | date = 2008-04-17 | url = http://www.usatoday.com/money/economy/2008-04-17-310212789_x.htm | access-date = 2008-12-12 }}</ref> It is a founding member of the [[United Nations]] and the [[Union of South American Nations]]. A predominantly [[Roman Catholic Church|Roman Catholic]], [[Languages of Brazil|Portuguese]]-speaking, and [[multiethnic society]],<ref name="CIA People"/> Brazil is also home to a diversity of [[Fauna of Brazil|wildlife]], [[natural environment]]s, and extensive [[natural resource]]s in a variety of [[Protected areas of Brazil|protected habitats]].<ref name="CIA Geo"/> --> == References == {{reflist|2}} == Further reading == * {{cite book |author=Alves, Maria Helena Moreira |title=State and Opposition in Military Brazil |url=https://archive.org/details/stateoppositioni0000alve_m2e2 |location=Austin, TX |publisher=University of Texas Press |year=1985}} * {{cite book |author=Amann, Edmund |title=The Illusion of Stability: The Brazilian Economy under Cardoso |publisher=World Development (pp. 1805–1819) |year=1990}} * {{cite web |title=Background Note: Brazil |publisher= US Department of State |url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/35640.htm}} * {{cite book |author=Bellos, Alex |title=Futebol: The Brazilian Way of Life |location=London |publisher=Bloomsbury Publishing plc |year=2003}} * {{cite book |author=Bethell, Leslie |title=Colonial Brazil |location=Cambridge |publisher=CUP |year=1991}} * {{cite book |author=Costa, João Cruz |title=A History of Ideas in Brazil |url=https://archive.org/details/historyofideasin00cost |location=Los Angeles, CA |publisher=University of California Press |year=1964}} * {{cite book |author=Fausto, Boris |title=A Concise History of Brazil |url=https://archive.org/details/concisehistoryof00faus |location=Cambridge |publisher=CUP |year=1999}} * {{cite book |author=Furtado, Celso |title=The Economic Growth of Brazil: A Survey from Colonial to Modern Times |year=1965 |url=https://archive.org/details/bwb_C0-BNY-426 |location=Berkeley, CA |publisher=University of California Press}} * {{cite book |author=Leal, Victor Nunes |title=Coronelismo: The Municipality and Representative Government in Brazil |location=Cambridge |publisher=CUP |year=1977}} * {{cite book |author=Malathronas, John |title=Brazil: Life, Blood, Soul |url=https://archive.org/details/brazillifebloods0000mala |location=Chichester |publisher=Summersdale |year=2003}} * {{cite book |author=Martinez-Lara, Javier |title=Building Democracy in Brazil: The Politics of Constitutional Change |publisher=Macmillan |year=1995}} * {{cite book |author=Prado Júnior, Caio |title=The Colonial Background of Modern Brazil |url=https://archive.org/details/colonialbackgrou00praduoft |location=Los Angeles, CA |publisher=University of California Press |year=1967}} * {{cite book |author=Schneider, Ronald |title=Brazil: Culture and Politics in a New Economic Powerhouse |publisher=Boulder Westview |year=1995}} * {{cite book |author=Skidmore, Thomas E. |title=Black Into White: Race and Nationality in Brazilian Thought |url=https://archive.org/details/bwb_C0-AZU-499 |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=1974}} * {{cite book |author=Wagley, Charles |title=An Introduction to Brazil |location=New York, New York |publisher=Columbia University Press |year=1963}} * {{cite book |title=The World Almanac and Book of Facts: Brazil |location=New York, NY |publisher=World Almanac Books |year=2006}} == External links == {{sisterlinks}} {{wikivoyage|Brazil}} * [http://www.brasil.gov.br/ingles/ Brazilian Federal Government] * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-b/brazil.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813045053/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-b/brazil.html |date=2011-08-13 }} * [http://www.ibge.gov.br/english/ Brazilian Institute of Geography and Statistics] * {{CIA World Factbook link|br|Brazil}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/brazil.htm Brazil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705053556/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/brazil.htm |date=2008-07-05 }} at ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/South_America/Brazil}} * [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/brtoc.html Country Profile] from the U.S. [[Library of Congress]] (1997) [[શ્રેણી:બ્રાઝિલ]] n5o142l2nx4dnv4p3qz5b2iy5zdmf8z 0 15724 903857 899792 2026-08-17T02:16:38Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903857 wikitext text/x-wiki {{ઇસ્લામ}} [[File:Dongxiang minority student.jpg|thumb| ચીનના દોનઝિયાંગમાં મુસ્લિમ વિધાર્થી]] '''મુસ્લિમ''' કે '''મુસલમાન''' (અરબી: مسلم) લોકો કે જેને અંગ્રેજીમાં ક્યારેક મોસ્લેમ<ref>'''thefreedictionary.com''': ''[http://www.thefreedictionary.com/Muslim muslim]''</ref> તરીકે પણ બોલાય છે, તેઓ ઇસ્લામ અનુયાયી, એકેશ્વરવાદમાં માનતા, કુરાન પર આધારીત ઇબ્રાહિમ સ્થાપિત ધર્મને અનુસરે છે અને હઝરત મુહમ્મદ મુસ્તફા (સ.અ.વ.)ને અલ્લાહના પયગંબર માને છે. અરબીમાં "મુસ્લિમ"નો અર્થ "એક કે જે અલ્લાહમાં શ્રધ્ધા રાખે છે" એવો થાય છે. સર્વવ્યાપી રીતે [[ઇસ્લામ ધર્મ]] પાળતા લોકો મુસ્લિમ કહેવાય છે. ==મુસ્લિમ શબ્દનો ઉદ્ભવ== મુસ્લિમ શબ્દ એ કૃદંતનું કામ કરનારું ઇસ્લામ ક્રિયાપદનું મૂળ રૂપ છે.<ref>Burns & Ralph, ''World Civilizations'', 5th ed., p. 371</ref> મહિલા અનુયાયીને મુસ્લિમા કહેવામાં આવે છે. અરબી માં બહુવચનમાં મુસ્લિમુન (مسلمون) કહેવાય છે જ્યારે સ્ત્રીલિંગમાં મુસ્લિમાત(مسلمات) કહે છે. એનો એક અર્થ "સમગ્ર, યોગ્ય" એવો પણ થાય છે. ==''મુસ્લિમ'' માટે અન્ય શબ્દો== અંગ્રેજીમાં મુળ શબ્દ "મુસ્લિમ" છે, ક્યારેક તે અપભ્રંશ થઇને "મોસ્લેમ" તરીકે બોલાય છે, જે ખરેખરમાં જુનો શબ્દ છે. અરબી શબ્દ "મુસ્લિમ" નો સમાનાર્થી શબ્દ અંગ્રેજીમાં "Submitter" થાય છે જે ગુજરાતીમાં "સમર્પિત" એવો થાય છે. મધ્ય-૧૯૬૦ ના અરસા સુધી, ઘણાં અંગ્રેજીભાષી લેખકો "મહોમેડંસ" અથવા "મહોમ્મતન્સ્" શબ્દનો ઉપયોગ કરતાં હતા.<ref>See for instance the second edition of ''[[Fowler's Modern English Usage|A Dictionary of Modern English Usage]]'' by [[Henry Watson Fowler|H. W. Fowler]], revised by [[Ernest Gowers]] (Oxford, 1965)).</ref> ==અર્થ== ઇબ્ન અરબીએ મુસ્લિમ ની વ્યાખ્યા કરતાં જણાવ્યું કે: <blockquote> "મુસ્લિમ એ એવી વ્યક્તિ છે જે માત્ર અને માત્ર અલ્લાહની ઇબાદત કરે છે. "ઇસ્લામ' નો અર્થ થાય છે માત્ર અલ્લાહ ને માનતો એક ધર્મ"<ref>''Commentary on the Qur'an'', Razi, I, p. 432, Cairo, 1318/1900</ref></blockquote> ===પહેલાના પેગંબરોનું કુરાનમાં વર્ણન કરવા માટે વપરાય છે=== કુરાનમાં ઇસ્લામ ઘણા પયગંબરો, સંદેશવાહકોને અને તેમના અનુયાયીઓને મુસ્લિમ તરીકે વર્ણવે છે. જેમાં આદમ, નુહ, ઇબ્રાહીમ, યાકૂબ, મુસા, (ઈસા) ઇસુ વિગેરેને કુરાન દ્વારા મુસ્લિમ તરીકે સમર્થન મળ્યું છે. કુરાન જણાવે છે કે આ પુરુષો મુસ્લિમો હતા કારણ કે તેઓ અલ્લાહને સમર્પિત, તેમનો સંદેશો પહોંચાડનાર અને મહત્વ સમજાવનાર હતા. આમાં ઇબાદત, દાન, ઉપવાસ કે રોજા અને પવિત્ર ધર્મયાત્રા કે હજનો સમાવેશ પણ થાય છે. કુરાનની સુરત ૩:૫૨ મુજબ ઇસુના અનુયાયીઓએ ઇસુને કહ્યું "અમે અલ્લાહમાં માનીએ છીએ અને આપ એ વાતના સાક્ષી થાઓ કે અમે મુસ્લિમ છીએ (''wa-shahad be anna muslimūn'')." મુસ્લિમ માન્યતા અનુસાર, કુરાન પહેલાં અલ્લાહે મુસાને તોરાત (ધર્મ પુસ્તક) આપી, દાઉદને ઝબુર(ધર્મ પુસ્તક) આપ્યું અને ઇસાને ઇન્જિલ(ધર્મ પુસ્તક બાઇબલ) આપ્યું, આ મહાભૂતિઓ અગત્યના મુસ્લિમો કે પયગંબર કહેવાય છે. ==વસ્તીની માહિતી== [[File:World Muslim Population Pew Forum.png|right|260px|thumb| વિશ્વની મુસ્લિમ વસ્તી ટકાવારી પ્રમાણે]] ૨૦૦૯નાં આંકડાઓ પ્રમાણે વિશ્વમાં મુસલમાનોની કુલ વસ્તી એક અબજ સત્તાવન કરોડ છે (૧.૫૭ બિલિયન). જેમાં ૭૫-૯૦% સુન્ની અને ૧૦-૨૦% શિયા છે.<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/295507/Islam |title=Islām |encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online |access-date=2010-08-25}}</ref><ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html CIA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20 |date=2018-12-24 }} retrieved 21 Dec 2011</ref> તેમાંથી 13 લગભગ% ઇન્ડોનેશિયામાં રહે છે, જે સૌથી મોટો મુસ્લિમ દેશ છે, આ ઉપરાંત દક્ષિણ એશિયામાં 25%, મધ્ય પૂર્વમાં 20%, મધ્ય એશિયા માં 2%, 4% બાકી રહેતા દક્ષિણ પૂર્વ એશિયાના દેશોમાં, અને ઉપ-સહારાના આફ્રિકામાં 15% મુસ્લિમો રહે છે. મુસ્લિમ વિસ્તૃત સમુદાયો ચાઇના અને રશિયામાં પણ તેમજ કેરેબિયન ના ભાગોમાં પણ જોવા મળે છે. રૂપાંતરીત અને સ્થળાંતરિત સમૂદાયો લગભગ વિશ્વના દરેક ભાગમાં જોવા મળે છે.<ref name="mgmpPRC" /><ref>{{Cite book| publisher = Oxford University Press| isbn = 978-0-19-515713-0| last = Esposito| first = John L.| title = What everyone needs to know about Islam| page = 21| date = 2002-10-15}} and {{Cite book| edition = Rev. 3rd ed., updated with new epilogue.| publisher = Oxford University Press| isbn = 978-0-19-518266-8| last = Esposito| first = John| title = Islam : the straight path| url = https://archive.org/details/islamstraightpat0001espo| location = New York| pages = [https://archive.org/details/islamstraightpat0001espo/page/n21 2], 43| year = 2005}}</ref><ref name="mgmpPRC">{{Cite book | editor-last = Miller | editor-first = Tracy | date = October 2009 | publisher = [[Pew Research Center]] | title = Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population | format = PDF | pages = 8–9, 17–19 | url = http://pewforum.org/Muslim/Mapping-the-Global-Muslim-Population.aspx | access-date = 2009-10-08 | archive-date = 2018-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181224211652/http://www.pewforum.org/muslim/mapping-the-global-muslim-population.aspx | url-status = dead }}</ref> == સંદર્ભ == <references/> [[શ્રેણી:ઇસ્લામ]][[શ્રેણી:ધર્મ]] 2bbqyn9t1373dd8bm0qk6l7a5bd0sbb 0 16365 903812 901609 2026-08-17T01:22:13Z InternetArchiveBot 63183 Add 5 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903812 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Infobox Prime Minister |name         = જવાહરલાલ નેહરુ / જવાહરલાલ નહેરુ<br />पं. जवाहरलाल नेहरू |image        = Jawaharlal Nehru, 1947.jpg |caption      = ૧૯૪૭માં જવાહરલાલ નેહરુ |birth_date   = {{birth date|df=yes|1889|11|14}} |birth_place  = [[અલ્હાબાદ]], આગ્રા અને ઔંધનો સંયુક્ત પ્રાન્ત, બ્રિટિશ ભારત |death_date   = {{death date and age|df=yes|1964|05|27|1889|11|14}} |death_place  = [[નવી દિલ્હી]], ભારત |office       = [[ભારતના વડાપ્રધાન|ભારતના પ્રથમ વડા પ્રધાન]] |term_start   = [[ઓગસ્ટ ૧૫]], ૧૯૪૭ |term_end     = મે ૨૭, ૧૯૬૪ |president    = [[રાજેન્દ્ર પ્રસાદ]] અને [[સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન]] |governor-general    = લુઈસ માઉન્ટબેટન<br />[[સી. રાજગોપાલાચારી]] |predecessor  = ''નવું પદ'' |successor    = [[ગુલઝારીલાલ નંદા]] (કાર્યકારી) |office2      = ભારતના વિદેશ મંત્રી |term_start2  = [[ઓગસ્ટ ૧૫]], ૧૯૪૭ |term_end2    = મે ૨૭, ૧૯૬૪ |predecessor2 = ''નવું પદ'' |successor2   = [[ગુલઝારીલાલ નંદા]] |office3      = ભારતના નાણા મંત્રી |term_start3  = ઓક્ટોબર ૮, ૧૯૫૮ |term_end3    = નવેમ્બર ૧૭, ૧૯૫૯ |predecessor3 = ટી.ટી. ક્રિષ્નામાચારી |successor3   = [[મોરારજી દેસાઈ]] |nationality  = ભારતીય |profession   = બેરિસ્ટર |spouse       = [[કમલા નેહરુ]] |religion     = [[હિંદુ]] અજ્ઞેયવાદી (Hindu Agnostic)<ref>{{cite book|title = Jawaharlal Nehru: A Biography, Volume 3; Volumes 1956-1964|author=Sarvepalii Gopal|pages=17}}</ref> |children     = [[ઈન્દિરા ગાંધી]] |alma_mater     = ટ્રિનિટી કોલેજ, કેમ્બ્રિજ |signature    = Jawaharlal_Nehru_Signature.svg }} '''જવાહરલાલ નેહરુ''' કે '''જવાહરલાલ નહેરુ''' (૧૪ નવેમ્બર ૧૮૮૯<ref>{{Cite book | publisher = Rowman & Littlefield | pages = 368 | last = Marlay | first = Ross | coauthors = Clark D. Neher | title = Patriots and Tyrants: Ten Asian Leaders | url = https://archive.org/details/patriotstyrantst0000marl | date = 1999 }}</ref> - ૨૭ મે ૧૯૬૪) [[ભારત]]ના સૌથી પહેલા અને અત્યાર સુધીમાં સૌથી લાંબો શાસનકાળ ધરાવતા [[ભારતના વડાપ્રધાન|વડા પ્રધાન]] હતા; તેમણે વડા પ્રધાન તરીકે ૧૯૪૭થી ૧૯૬૪ સુધી સેવા આપી હતી. == વિગત == ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સમયે કૉંગ્રેસ પક્ષે નહેરુને સ્વતંત્ર [[ભારત]]ના સૌથી પહેલા [[ભારતના વડાપ્રધાન|વડા પ્રધાન]] તરીકેની જવાબદારી નિભાવવા માટે ચૂંટી કાઢ્યા હતા. ત્યારબાદ ૧૯૫૨માં ભારતની પહેલી લોકસભાની ચૂંટણીમાં કૉંગ્રેસ જીતી આવતા, તેઓ ફરીથી વડા પ્રધાન પદે નિયુક્ત થયા હતા. બિન-જોડાણ અભિયાનના સ્થાપકોમાંથી એક હોવા ઉપરાંત, તેઓ યુદ્ધ પછીના ગાળામાં આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં પણ મહત્ત્વની વ્યક્તિ રહ્યા હતા. ભારતમાં '''પંડિતજી''' અને બહાર '''પંડિત નેહરુ''' તરીકે તેમનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવતો હતો. સમૃદ્ધ ભારતીય બૅરિસ્ટર અને રાજકારણી મોતીલાલ નેહરુના પુત્ર હોવાને નાતે નેહરુ પ્રમાણમાં ઘણી યુવાન વયે [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|ઈન્ડિયન નેશનલ કૉંગ્રેસ]]ની ડાબી પાંખના નેતા બની ગયા હતા. [[મહાત્મા ગાંધી]]ના માર્ગદર્શન હેઠળ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યમાંથી સંપૂર્ણ સ્વરાજની હિમાયત કરતા નેહરુ એક પ્રભાવશાળી અને ક્રાંતિકારી નેતા હતા, જે ધીમે ધીમે કૉંગ્રેસના પ્રમુખપદ સુધી પહોંચ્યા હતા. ભારતની લાંબી, સંઘર્ષપૂર્ણ સ્વતંત્રતા ચળવળમાં, તેઓ એક ચાવીરૂપ, મહત્ત્વની વ્યક્તિ રહ્યા હતા અને ધીમે ધીમે ગાંધીના રાજકીય વારસ તરીકે ઓળખાવા માંડ્યા હતા{{સંદર્ભ}}. ગરીબમાં ગરીબ દેશોનો કેટલાય લાંબા સમયથી ચાલ્યા આવતો આર્થિક વિકાસનો પડકાર હલ કરી શકાય તે માટે આજીવન ઉદારમતવાદી નેહરુ, ફેબિઅન સમાજવાદ અને જાહેર ક્ષેત્રના પણ હિમાયતી રહ્યા હતા{{સંદર્ભ}}. [[ભારત]] દેશ જ્યારે સ્વતંત્ર થયો ત્યારે ૧૫ ઑગસ્ટ ૧૯૪૭ના રોજ [[નવી દિલ્હી]] ખાતે સ્વતંત્ર ભારતનો ધ્વજ લહેરાવવાનું સન્માન નેહરુને પ્રાપ્ત થયું હતું. નેહરુની સંસદીય લોકશાહીના ગુણો, બિનસાંપ્રદાયિકતા અને ઉદારમતવાદ તરફનું વલણ અને તેની સાથે ગરીબ અને વંચિતો માટેની ચિંતાને પરિણામે આજે પણ ભારત પર જેનો પ્રભાવ છે તેવી નીતિઓ ઘડવા તેઓ પ્રેરાયા. તેમાં તેમનો વિશ્વ પ્રત્યેનો સમાજવાદી દૃષ્ટિકોણ પણ ડોકાતો હતો. સ્વતંત્ર ભારતની પરંપરાઓ અને માળખું ઊભું કરવામાં તેમનો લાંબો કાર્યકાળ નિમિત્ત બન્યો. ક્યારેક તેમને '''આધુનિક ભારતના શિલ્પી''' તરીકે પણ સંબોધવામાં આવે છે{{સંદર્ભ}}. == જીવનચરિત્ર == [[ચિત્ર:Nehru family.jpg|left|thumb|નેહરુ-ગાંધી પરિવાર, ca 1927]] નેહરુનો જન્મ સ્વરૂપ રાણી અને સમૃદ્ધ બૅરિસ્ટર [[મોતીલાલ નેહરુ]]ને ત્યાં સૌથી મોટા પુત્ર તરીકે, અત્યારે [[ઉત્તરપ્રદેશ]] રાજ્યમાં આવેલા [[અલ્લાહાબાદ|અલ્હાબાદ]] શહેરમાં થયો હતો.<ref>'જવાહરલાલ' નામ [[ઉર્દૂ ભાષા|ઉર્દૂ]]ના ''જવાહિર-એ લાલ'' પરથી આવ્યું છે, જેનો અર્થ થાય છે 'લાલ રત્ન').</ref>. નેહરુ કુટુંબ મૂળે [[કાશ્મીરી લોકો|કાશ્મીરી]] [[બ્રાહ્મણ]] હતું. ઘણાં વર્ષો પહેલાં મોતીલાલ નેહરુ ત્યાંથી અલ્હાબાદ સ્થળાંતરિત થયા હતા અને ત્યાં પોતાની સફળ કાયદાકીય કારકિર્દી જમાવી હતી. તેઓ ઈન્ડિયન નેશનલ કૉંગ્રેસની આગેવાનીમાં આકાર લેતી, એ વખતે અપરિપક્વ એવી ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળના પણ સક્રિય સભ્ય હતા. નેહરુ અને તેમની બે બહેનો - [[વિજયાલક્ષ્મી પંડિત|વિજયાલક્ષ્મી]] અને ક્રિષ્ના -નો ઉછેર એક વિશાળ બંગલા, આનંદભવનમાં થયો હતો અને વિશેષ કરીને અંગ્રેજી રીતભાત અનુસાર થયો હતો, અને પાછળથી તેમને આવશ્યક ભારતીય રીતભાત શીખવવામાં આવી હતી. તેમને [[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]], [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] તથા [[ભારત|ભારતીય]] સાહિત્ય પણ શીખવવામાં આવ્યું હતું. પોતાનો દીકરો ભારતીય સરકારી નોકરી માટે યોગ્યતા પ્રાપ્ત કરે તેવી તેમની ઇચ્છા હતી એટલે તેમણે યોગ્ય સમયે યુવાન જવાહરલાલને [[ઈંગ્લેન્ડ|ઈંગ્લૅન્ડ]]ના [[હૅરો]]માં મોકલ્યા. જવાહરલાલનું મન દેખીતી રીતે હૅરો ખાતે ભણતરમાં ન લાગ્યું, તેમને શાળાનો અભ્યાસ કઠણ, ગૂંગળાવનારો અને ઘરથી દૂર, વિખૂટા પડી ગયાની લાગણી અસહ્ય લાગી. છતાં, શાળાનો અભ્યાસ પૂરો કર્યા પછી ૧૯૦૭માં નેહરુએ [[યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રિજ|કેમ્બ્રિજ]] માટે પ્રવેશ પરીક્ષા આપી અને કુદરતી વિજ્ઞાન ભણવા માટે [[ટ્રિનિટી કૉલેજ, કેમ્બ્રિજ|ટ્રિનિટી કૉલેજ]]માં ગયા. પોતાની કૅમ્બ્રિજની આ [[ટ્રાઈપૉસ]]માં જવાહરલાલ દ્વિતીય ક્રમે ઉત્તીર્ણ થયા અને ૧૯૧૦માં સ્નાતક થયા. યુનિવર્સિટીના પ્રખ્યાત ઉદાર વાતાવરણે તેમને અનેક અભ્યાસેતર પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લેવા માટે બળ આપ્યું અને તેમના સામાન્ય બાહ્ય દેખાવ પર પણ તેનો મહત્ત્વનો પ્રભાવ રહ્યો. એ પછી ઑકટોબર ૧૯૧૦માં તેઓએ પોતાનો કાયદાનો અભ્યાસ આગળ વધારવા માટે ઈનર ટેમ્પલમાં પ્રવેશ માટે નામ નોંધાવ્યું. હૅરો ખાતે કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ કરવા જવાનો નિર્ણય પાછળ જવાહરલાલને કાયદાના અભ્યાસ માટેનું આકર્ષણ જવાબદાર નહોતું, એ માત્ર પિતાની આજ્ઞાનું પાલન હતું. ૧૯૧૨માં જવાહરલાલે પોતાની અંતિમ પરીક્ષા ઉત્તીર્ણ કરી અને એ વર્ષે પાછળથી તેમને ઈનર ટેમ્પલ ખાતેના બારમાં આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું.[http://www.mapsofindia.com/personalities/nehru/education.html http://www.mapsofindia.com/personalities/nehru/education.html]. થોડા જ વખતમાં તેઓ પોતાનો વકીલાતનો ધંધો જમાવવા માટે ભારત પાછા ફર્યા. જો કે, થોડા જ વખતમાં તેઓ રાજકારણમાં, ખાસ કરીને કૉંગ્રેસની આગેવાની હેઠળ ભારતની સ્વતંત્રતા ચળવળમાં ડૂબી ગયા. ૧૯૧૯માં અમૃતસરના જલિયાંવાલા બાગમાં અંગ્રેજોએ વિરોધીઓની જે કત્લેઆમ કરી તેનાથી રોષે ભરાયેલા નેહરુ સંપૂર્ણ રીતે સ્વતંત્રતા ચળવળમાં જોડાઈ ગયા અને પોતાની બધી જ ઊર્જા તેમાં રેડવા માંડ્યા. શરૂઆતમાં જો કે પોતાના દીકરાના રાજકીય દૃષ્ટિકોણો બાબતે મોતીલાલને સંશય રહેતો પરંતુ પછી તેઓ પણ ભારતની સ્વતંત્રતા માટે કૉંગ્રેસે છેડેલા આ નવા પ્રયત્નોમાં જોડાઈ ગયા હતા.<ref>{{cite web |title=''Commanding Heights'' |author=Joseph Stanislaw |coauthor=Daniel A. Yergin |date=1998 |url=[http://www.pbs.org/wgbh/commandingheights/shared/pdf/prof_jawaharlal.pdf] }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> નેહરુએ ઉત્તરોત્તર પ્રગતિ કરીને ગાંધીજીના વિશ્વસનીય લેફ્ટનન્ટનું સ્થાન મેળવ્યું. તેમણે ઉપાડેલા વિરોધોના પરિણામે, અલબત્ત તે સંપૂર્ણ અહિંસક હતા, તેમણે પોતાના જીવન દરમ્યાન કુલ નવ વર્ષ જેલવાસ વેઠવો પડ્યો. પોતાના જેલવાસ દરમ્યાન નેહરુએ '''"ગ્લિમપ્સીઝ ઓફ વર્લ્ડ હિસ્ટ્રી"''' (૧૯૩૪), પોતાની '''"આત્મકથા"''' (૧૯૩૬), અને '''"ધ ડિસ્કવરી ઓફ ઈન્ડિયા"''' (૧૯૪૬) લખ્યાં. ભારતની સ્વતંત્રતા ચળવળમાં તેમની વધતી જતી પ્રતિષ્ઠા ઉપરાંત આ પુસ્તકોએ તેમને એક ઉત્તમ લેખક તરીકેની નામના પણ રળી આપી. ૧૯૨૯માં પહેલી વાર, લાહોર સત્ર વખતે તેમણે ગાંધીજીના માર્ગદર્શન હેઠળ ઈન્ડિયન નેશનલ કૉંગ્રેસનું સુકાન સંભાળ્યું હતું. ત્યારબાદ ફરીથી ૧૯૩૬, ૧૯૩૭, અને છેલ્લે ૧૯૪૬માં તેઓ કૉંગ્રેસના પ્રમુખપદે ચૂંટાઈ આવ્યા હતા. ૧૯૪૬માં ભારતની સ્વતંત્રતા ચળવળમાં તેમની રાજકીય પ્રતિષ્ઠા બીજા કોઈથી નહીં પણ માત્ર એક ગાંધીજીથી જ ઊતરતી માનવામાં આવતી એવા મુકામે તેઓ પહોંચ્યા હતા.<ref>{{cite book |editor=Embree, Ainslie T. |article="Jawaharlal Nehru" |title=''Encyclopedia of Asian History'' |volume=3 |coauthors=Asia Society |year=1988 |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |page=98-100}}</ref> ફેબ્રુઆરી ૮, ૧૯૧૬માં તેઓએ કાશ્મીરી બ્રાહ્મણ કમલા કૌલ સાથે લગ્ન કર્યાં. તેમને એક દીકરી હતી, ઈન્દિરા પ્રિયદર્શિની, જે પાછળથી [[ઈન્દિરા ગાંધી]] તરીકે જાણીતાં બન્યાં હતાં. [[કમલા નેહરુ]] પણ પોતે ભારતની સ્વતંત્રતા ચળવળના સક્રિય સહભાગી હતા, પરંતુ ૧૯૩૬માં તેઓ ક્ષયરોગથી અવસાન પામ્યા. ત્યારબાદ નેહરુએ બાકીનું જીવન એકલા જ વીતાવ્યું. જો કે, ૧૯૪૬થી તેમની સાથે [[એડવિના માઉન્ટબેટન]], ભારતની વાઇસરિનનું નામ સાંકળતી અફવાઓ જરૂર સાંભળવા મળતી હતી. તેમના જીવનના ઉત્તરાર્ધમાં તેઓ ઘણા અંશે પોતાની દીકરી અને બહેન, [[વિજયાલક્ષ્મી પંડિત]] પર આધારિત રહ્યા હતા. == ભારતના પહેલા વડા પ્રધાન == [[ચિત્ર:Teen_Murti_Bhavan_in_New_Delhi.jpg|thumb|230px|left|ત્રિમૂર્તિ ભવન, વડા પ્રધાન તરીકે નેહરુનું રહેઠાણ, હવે તેમની સ્મૃતિમાં સંગ્રહાલય.]] [[બ્રિટિશ કૅબિનેટ મિશન]] સત્તા સોંપવા માટેના પોતાનો પ્રસ્તાવ લઈને આવી પહોંચ્યું હોવાથી નેહરુ અને તેમના સાથીઓને છોડવામાં આવ્યા હતા. એકવાર ચૂંટાયા પછી, નેહરુએ વચગાળાની સરકારનું સુકાન સંભાળ્યું પણ ત્યારે ફાટી નીકળેલા હિંસક કોમી રમખાણો અને રાજકીય અવ્યવસ્થા તથા [[મહોમ્મદ અલી જિન્નાહ]]ની આગેવાનીમાં અલગ [[મુસ્લિમ]] રાષ્ટ્ર, [[પાકિસ્તાન]]ની માગણી માટે વિરોધી દેખાવો કરતા [[મુસ્લિમ લીગ]]ને પરિણામે એ સરકાર પડી ભાંગી. મિશ્ર સરકાર રચવાના નિષ્ફળ પ્રયાસો બાદ, નેહરુએ અનિચ્છાએ બ્રિટિશરોએ ૩ જૂન ૧૯૪૭ના બહાર પાડેલા આયોજન અનુસાર [[ભારતના ભાગલા]]ને સમર્થન આપ્યું. તેમણે ૧૫ ઑગસ્ટના [[ભારતના વડાપ્રધાન|વડા પ્રધાન]] કચેરીનો હવાલો સંભાળ્યો અને '''"[[ટ્રાસ્ટ વિથ ડેસ્ટીની|અ ટ્રાયસ્ટ વિથ ડેસ્ટિની]]"''' શીર્ષક હેઠળ પોતાનું પહેલું વક્તવ્ય આપ્યું: <blockquote>"અનેક વર્ષો અગાઉ આપણે નિયતિ સાથે બાથ ભરી હતી અને હવે એ સમય આવી ગયો છે કે જ્યારે આપણે આપણી પ્રતિજ્ઞા ફરીથી ઉદ્ઘોષિત કરવી જોઈએ, માત્ર પૂરેપૂરી કે સમગ્રપણે નહીં પણ એકદમ વાસ્તવિક રીતે. મધ્યરાત્રિના આ કલાકે, જ્યારે વિશ્વ આખું નિદ્રાધીન છે, ભારતમાં જીવન અને સ્વતંત્રતાની સવાર પડી છે. ઇતિહાસમાં આવી ક્ષણો આવે છે, પણ તે અતિદુર્લભ હોય છે, જ્યારે આપણે જૂનામાંથી નવામાં પ્રવેશ કરીએ છીએ, જ્યારે એક યુગનો અંત આવે છે અને જ્યારે એક રાષ્ટ્રનો પ્રાણ, જે લાંબા સમયથી દબાયેલો હતો તેને નવજીવન મળે છે. આ ક્ષણે આપણે વિધિપૂર્વક ભારતની અને તેના લોકોની સેવા માટે સમર્પણની અને તેથી પણ વધુ વિશાળ માનવતાની સેવા માટે શપથ લઈએ છીએ."<ref name="Tryst">{{cite web |last=Nehru |first=Jawaharlal |date=2006-08-08 |url=http://en.wikisource.org/wiki/A_Tryst_With_Destiny |title=Wikisource |format=PHP |access-date=2006-08-08}}</ref></blockquote> જો કે, આ સમયગાળો તીવ્ર હિંસક કોમી રમખાણોથી ગ્રસ્ત રહ્યો. [[પંજાબ પ્રાંત|પંજાબનો વિસ્તાર]], [[દિલ્હી]], [[બંગાળ]] અને ભારતના અન્ય હિસ્સાઓમાં હિંસા છવાઈ ગઈ. શાંતિને પ્રોત્સાહન આપવા માટે અને ગુસ્સે ભરાયેલા અને જેમની ભ્રમણા ભાંગી ચૂકી છે તેવા શરણાર્થીઓને શાંત પાડવા માટે નેહરુએ પાકિસ્તાની નેતાઓ સાથે સંયુક્ત દૌરો{{Fact|date=February 2007}} કર્યો હતો. મુસ્લિમોની સલામતી જળવાય અને તેઓ ભારતમાં રહેવા માટે પ્રોત્સાહિત થાય તે માટે તેમણે મૌલાના આઝાદ અને અન્ય મુસ્લિમ નેતાઓ સાથે કામ શરૂ કર્યું હતું. આ સમયગાળામાં થયેલા રમખાણોથી નેહરુ એટલી હદે વ્યથિત થયા હતા કે તેમણે યુદ્ધવિરામ{{Fact|date=February 2007}}ની અને [[1947નું ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ]] અટકાવવા માટે [[યુનાઈટેડ નેશન્સ]]ના હસ્તક્ષેપની માગણી કરી હતી. કોમી દાવાનળથી ડરીને, નેહરુ [[હૈદરાબાદ રાજય]]ના ખાલસાને ટેકો આપવામાં પણ અચકાયા હતા. સ્વતંત્રતા પછીનાં વર્ષોમાં, તેમની પોતાની અંગત કાળજી માટે અને તેમના અંગત કામકાજ સંભાળવા માટે તેઓ ઘણુંખરું પોતાની પુત્રી ઈન્દિરા પર આધાર રાખતા થયા હતા. તેમના નેતૃત્વ હેઠળ ૧૯૫૨ની ચૂંટણીમાં કૉંગ્રેસ જબરજસ્ત બહુમતીથી વિજેતા થઈ હતી. ત્યારબાદ ઈન્દિરા પણ તેમને મદદ કરવા માટે નેહરુના ઔપચારિક રહેઠાણમાં સ્થળાંતરિત થઈ ગયાં હતાં. ઈન્દિરા કોઈ ઔપચારિક પદ વિના તેમના [[પ્રધાન કાર્યકર્તા (રાજનીતિ)|પ્રધાન સહાયક]] અને ભારતભર અને વિશ્વના પ્રવાસોમાં તેમના કાયમી સંગિની બન્યાં હતાં. [[ચિત્ર:TMstudy.png|thumb|left|ત્રિમૂર્તિ ભવનમાં નેહરુનો અભ્યાસખંડ]] === આર્થિક નીતિઓ === રાષ્ટ્ર સ્તરે આયોજન અને નિયંત્રણ હોય તે પ્રકારનું સુધારેલું [[ભારતીય અર્થતંત્ર]] દાખલ કરીને નેહરુએ પોતાનો શાસનકાળ શરૂ કર્યો. [[ભારતનું આયોજન પંચ|ભારતીય આયોજન આયોગ]]ની રચના કરીને ૧૯૫૧માં નેહરુએ પહેલી [[ભારતની પંચવર્ષીય યોજના|પંચવર્ષીય યોજના]]ની રૂપરેખા આપી, ઉદ્યોગો અને કૃષિ ક્ષેત્રમાં સરકારનું રોકાણ તેમાં દર્શાવાયું હતું. નેહરુએ વધતા વેપાર અને આવક વેરા સહિતના એવા [[મિશ્ર અર્થતંત્ર]]ની કલ્પના કરી હતી કે જેમાં ખાણકામ, વીજળી અને અન્ય મોટા ઉદ્યોગો જેવા વ્યૂહાત્મક ઉદ્યોગોનું વ્યવસ્થાપન સરકારના હાથમાં રહે, જેથી પ્રજાનું હિત સચવાય અને સાથે સાથે ખાનગી ઉદ્યોગસાહસો ખીલે છતાં નિયંત્રણમાં રહે. નેહરુએ [[જમીનનું ફેરવિતરણ|જમીનના ફેરવિતરણ]]નો મુદ્દો પકડી રાખ્યો અને સિંચાઈ નહેરો, બંધ બાંધવા માટેના કાર્યક્રમો તેમ જ કૃષિ ઉત્પાદન વધારવા માટે ખાતરનો ઉપયોગ વધારવા અંગેના કાર્યક્રમો શરૂ કર્યા હતા. જુદી જુદી જાતના [[ગૃહ ઉદ્યોગો|ગૃહ ઉદ્યોગો]] વિકસે તથા તેથી ગ્રામ્ય ભારતમાં કાર્યક્ષમતા વધે તે હેતુથી તેમણે શ્રેણીબદ્ધ ''કમ્યુનિટી વિકાસ કાર્યક્રમો'' નો પણ પાયો નાખ્યો હતો. નદી પર મોટા બંધોના બાંધકામને (આ મોટા બંધોને નેહરુ '''‘ભારતનાં નવાં મંદિરો’''' કહેતા), સિંચાઈ યોજનાઓને અને [[જળવિદ્યુત]] પેદા કરવાના કામને પ્રોત્સાહન આપતી વખતે નેહરુએ ભારતના [[અણુશક્તિ|અણુશક્તિ]] અંગેના કાર્યક્રમો પણ શરૂ કર્યા હતા. નેહરુના વડા પ્રધાન તરીકેના મોટા ભાગના શાસનકાળમાં કૃષિ ક્ષેત્રે પ્રગતિ અને ઉત્પાદનમાં વધારો થવા છતાં, ભારત હજી પણ ગંભીર અનાજની ખેંચનો સામનો કરતું રહ્યું હતું. નેહરુની ઔદ્યોગિક નીતિઓ, જેનો સારાંશ ૧૯૫૬ના ઔદ્યોગિક પોલિસી રિસોલ્યુશનમાં સામેલ છે, વિવિધ અને ભારે ઉદ્યોગોના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપતી હતી<ref>{{Cite book | publisher = Routledge | pages = [https://archive.org/details/introductiontoso00bhfa/page/122 120] | last = Farmer | first = B. H. | title = An Introduction to South Asia | url = https://archive.org/details/introductiontoso00bhfa | date = 1993 }}</ref>, છતાં રાજ્ય આયોજન, નિયંત્રણો અને નિયમનો અનુસાર ઉત્પાદકતા, ગુણવત્તા અને નફાક્ષમતા નબળી પડતી ચાલી. અલબત્ત, ભારતીય અર્થતંત્રના વિકાસનો વૃદ્ધિદર સ્થિર જળવાઈ રહ્યો, છતાં ભારતની વસતિને ભરડો લેતી વ્યાપક ગરીબી વચ્ચે દીર્ઘકાલીન બેરોજગારીની સમસ્યા ચાલુ રહી. જો કે નેહરુની લોકપ્રિયતા અકબંધ રહી, અને તેમની સરકાર ભારતની મોટી ગ્રામ્ય વસતિ સુધી પાણી અને વીજળી પુરવઠો, સ્વાસ્થ્ય કાળજી, રોડ અને માળખાકીય સુવિધાઓ પહોંચાડવાની બાબતે સફળ રહી તેમ કહી શકાય. === શિક્ષણ અને સામાજિક સુધારણા === ભવિષ્યમાં ભારતની પ્રગતિ માટે શિક્ષણ આવશ્યક છે એવું માનતા જવાહરલાલ ભારતનાં બાળકો અને યુવાનોને શિક્ષણ મળવું જ જોઈએ તેના પ્રખર હિમાયતી હતા. તેમની સરકારના કાર્યકાળ દરમ્યાન ઉચ્ચ શિક્ષણ માટેની અનેક સંસ્થાઓની સ્થાપના થઈ જેમાં [[ઓલ ઈન્ડિયા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સિઝ]], [[ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી|ધ ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ્સ ઓફ ટૅકનોલોજી]] અને [[ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટ|ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ્સ ઓફ મૅનેજમેન્ટ]]નો સમાવેશ થાય છે. નેહરુએ તેમની પંચવર્ષીય યોજનામાં ભારતના દરેક બાળકને નિઃશુલ્ક અને ફરજિયાત પ્રાથમિક શિક્ષણ મળે તે માટેની પ્રતિબદ્ધતાની રૂપરેખા પણ રજૂ કરી હતી. આ હેતુ સર કરવા માટે, નેહરુએ સામુદાયિક ગ્રામ પ્રવેશ-નોંધણી કાર્યક્રમો અને હજારો શાળાઓના બાંધકામના કાર્ય પર દેખરેખ રાખી. કુપોષણની સમસ્યા હલ કરવા માટે નેહરુએ બાળકોને મફત દૂધ અને ભોજન મળી રહે તેવા પ્રકારના પગલાં પણ લીધાં. પુખ્ત વયની વ્યક્તિઓ માટે, વિશેષ કરીને ગ્રામ વિસ્તારમાં પ્રૌઢ શિક્ષણ કેન્દ્રો, વ્યાવસાયિક તાલીમ અને તકનિકી શિક્ષણ શાળાઓ પણ ઊભી કરવામાં આવી હતી. નેહરુના નેતૃત્વ હેઠળ, ભારતીય સંસદે હિન્દુ કાયદામાં જાતિ/વર્ણ ભેદભાવોને ગુનાહિત ઠેરવતા તેમ જ મહિલાઓના કાનૂની અધિકારો અને સામાજિક સ્વાતંત્ર્ય વધારવા માટે અનેક ફેરફારો કર્યા.<ref>{{Cite journal | volume = 28 | issue = 1 | pages = 165–194 | last = Som | first = Reba | title = Jawaharlal Nehru and the Hindu Code: A Victory of Symbol over Substance? | journal = Modern Asian Studies | access-date = 2008-05-29 | date = 1994-02 | url = http://www.jstor.org/stable/312925 | doi = 10.1017/S0026749X00011732 }}</ref><ref>{{Cite book | publisher = SUNY Press | pages = [https://archive.org/details/shecomestotakehe0000basu/page/3 3] | quote = The Hindu Code Bill was visualised by Ambedkar and Nehru as the flagship of modernisation and a radical revision of Hindu law...it is widely regarded as dramatic benchmark legislation giving Hindu women equitable if not superior entitlements as legal subjects. | last = Basu | first = Srimati | title = She Comes to Take Her Rights: Indian Women, Property, and Propriety | url = https://archive.org/details/shecomestotakehe0000basu | date = 1999 }}</ref><ref>{{Cite book | publisher = Routledge | pages = 328 | quote = One subject that particularly interested Nehru was the reform of Hindu law, particularly with regard to the rights of Hindu women... | last = Kulke | first = Hermann | coauthors = Dietmar Rothermund | title = A History of India | date = 2004 }}</ref> <ref>{{Cite book | publisher = Cambridge University Press | pages = 115 | last = Forbes | quote = It is our birthright to demand equitable adjustment of Hindu law.... | first = Geraldine | coauthors = Geraldine Hancock Forbes, Gordon Johnson | title = Women in Modern India | date = 1999 }}</ref>. અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિના લોકોએ જે સામાજિક અસમાનતા અને ગેરફાયદાઓનો સામનો કરવો પડે છે તે નાબૂદ કરવા માટે સરકારી નોકરીઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં અનામતની વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવી છે. નેહરુએ બિનસાંપ્રદાયિકતા અને ધાર્મિક સંવાદિતાને પણ ટેકો આપ્યો હતો, અને પરિણામે સરકારમાં લઘુમતીઓનું પ્રતિનિધિત્વ વધ્યું હતું. === રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને વિદેશી નીતિ === {{seealso|Role of India in Non-Aligned Movement}}બ્રિટિશ સામ્રાજ્યમાંથી મુક્તિના પ્રથમ વર્ષો દરમ્યાન, ૧૯૪૭થી ૧૯૬૪ સુધી નેહરુએ તાજેતરમાં સ્વતંત્ર થયેલા ભારતને નેતૃત્વ આપ્યું. શીત યુદ્ધના સમયગાળા દરમ્યાન, અમેરિકા (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ) અને રશિયા (યુ.એસ.એસ.આર.) એમ બંને જણે ભારતને પોતાનું મિત્રરાષ્ટ્ર બનાવવા માટે હરીફાઈ આદરી હતી. કાશ્મીરમાં યુનાઈટેડ નેશન્સના આશ્રયમાં [[સાર્વમત]] લેવા અંગે તેમણે ૧૯૪૮માં વચન આપ્યું હોવા છતાં, યુનાઈટેડ નેશન્સ તરફ તેમની સાવચેતી વધતી ગઈ અને ૧૯૫૩માં નેહરુએ સાર્વમત લેવાની ના પાડી દીધી. તેમણે કાશ્મીરી રાજકારણી [[શેખ અબ્દુલ્લાહ|શેખ અબ્દુલ્લાહ]]ની ધરપકડનો આદેશ આપ્યો, નેહરુ પહેલા તેમના ટેકેદાર હતા પરંતુ હવે તેમની ભાગલાવાદી મહત્ત્વકાંક્ષાઓ અંગે શંકા જતા તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી અને તેમનું સ્થાન [[બક્ષી ગુલામ મહોમ્મદ|બક્ષી ગુલામ મોહમ્મદે]] લીધું. આંતરરાષ્ટ્રીય ફલક પર નેહરુ [[શાંતિવાદ]] અને [[યુનાઈટેડ નેશન્સ (સંયુક્ત રાષ્ટ્રો)|યુનાઈટેડ નેશન્સ]]ના પ્રખર ટેકેદાર હતા. તેમણે [[બિન-જોડાણ]] નીતિનો પાયો નાખ્યો હતો અને અમેરિકા અને રશિયાની આગેવાનીમાં શત્રુ રાષ્ટ્રો વચ્ચે તટસ્થતાની તરફેણ કરતા [[બિન-જોડાણ અભિયાન]]ના સહ-સ્થાપક રહ્યા હતા. ચીનમાં સામ્યવાદી પ્રજાસત્તાક રાજ્ય સ્થપાયું તેના થોડા જ સમયમાં સામ્યવાદી પ્રજાસત્તાક ચીનની નોંધ લઈને નેહરુએ યુનાઈટેડ નેશન્સમાં તેના સમાવેશ તરફી દલીલ કરી હતી (જ્યારે મોટા ભાગના પશ્ચિમના રાષ્ટ્રસંઘોએ [[પ્રજાસત્તાક ચીન|લોકશાહી પ્રજાસત્તાક ચીન]] સાથે સંબંધો બનાવી રાખ્યા હતા) અને તેના કોરિયા સાથેના સંઘર્ષમાં ચીનને આક્રમણખોર તરીકે ખપાવી દેવાનો ઈનકાર કર્યો હતો.<ref>{{cite journal |author=Robert Sherrod |title=Nehru:The Great Awakening journal=''The Saturday Evening Post'' |volume=236 |number=2 |date=19 January 1963 |page=60-67}}</ref> ૧૯૫૦માં [[તિબેટ]]ના અતિક્રમણ પછી પણ તેમણે ચીન સાથે હૂંફાળા અને મિત્રતાભર્યા સંબંધો બનાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો અને સામ્યવાદી રાષ્ટ્રો અને પશ્ચિમના રાષ્ટ્રસંઘ વચ્ચેની ખાઈ અને તણાવો પૂરવા માટે એક સેતુરૂપ મધ્યસ્થી બનવાની આશા રાખી હતી. જો કે જ્યારે ૧૯૬૨માં ચીને તિબેટને [[કાશ્મીર પ્રાંત|કાશ્મીર]] સાથે જોડતા વિસ્તાર [[અક્સાઈ ચીન|અકસાઈ ચીન]] પર કબજો કર્યો ત્યારે શાંતિવાદની આ નીતિ અને ચીનના સંદર્ભે તેમના ખુશામતભર્યા વલણનો છેવટે અંત આવ્યો હતો અને [[ભારત-ચીન યુદ્ધ]] જાહેર થયું હતું. વૈશ્વિક તણાવો અને અણુશસ્ત્રોના ભય ઘટાડવાની દિશામાં તેમણે ઉપાડેલા કામ માટે ઘણાએ નેહરુનું અભિવાદન કર્યું હતું.<ref>{{Cite book | publisher = Panchsheel Publishers | pages = 131 | last = Bhatia | first = Vinod | title = Jawaharlal Nehru, as Scholars of Socialist Countries See Him | date = 1989 }}</ref>. આણ્વિક વિસ્ફોટોની મનુષ્યો પર અસર બાબતે તેમણે સૌથી પહેલવહેલો અભ્યાસનો આરંભ કરાવ્યો હતો, અને પોતે જેને '''"વિનાશના ભયાનક એન્જિનો"''' કહેતાં હતા તે અણુવિસ્ફોટની નાબૂદી માટે તે અવિરત મથ્યા કરતા હતા. અણુશક્તિ-વિનાશને પ્રોત્સાહન આપવા પાછળ તેમના કેટલાંક વ્યવહારિક કારણો પણ હતાં, જેમ કે અણુશસ્ત્રો પાછળની આ દોડ વધુ પડતી લશ્કરી ક્ષમતા પર ભાર મૂકશે, કે જે તેમના જેવા વિકાસશીલ દેશોને પોસાશે નહીં<ref>{{Cite book | publisher = C. Hurst & Co. Publishers | pages = 261 | last = Dua | first = B. D. | coauthors = James Manor | title = Nehru to the Nineties: The Changing Office of Prime Minister in India | date = 1994 }}</ref>. ૧૯૫૬માં બ્રિટિશ, ફ્રેન્ચ અને [[ઇઝરાયલ|ઇઝરાયેલીઓ]]એ કરેલા [[સુએઝ કટોકટી|સુએઝ નહેર]]ના સંયુક્ત અતિક્રમણને તેમને વખોડી કાઢ્યું હતું. શંકા અને અવિશ્વાસને કારણે તથા નેહરુ ગર્ભિતપણે રશિયા (સોવિયેત યુનિયન)ને ટેકો આપે છે એવી અમેરિકાની શંકાને પરિણામે ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના સંબંધો ઠંડા રહ્યા હતા. પંજાબ પ્રાંતની મુખ્ય નદીઓના જળસ્રોતને વહેંચવાના મુદ્દે ચાલ્યા આવતા દીર્ઘકાલીન ઝઘડાને ઉકેલવા માટે ૧૯૬૦માં નેહરુએ પાકિસ્તાની શાસક [[અયુબ ખાન]] સાથે યુનાઈટેડ કિંગડમ અને વર્લ્ડ બેન્કને લવાદ તરીકે રાખીને [[સિંધુ જળ સંધિ]] પર હસ્તાક્ષર કર્યા. === અંતિમ વર્ષો === ૧૯૫૭ની ચૂંટણીઓમાં નેહરુએ કૉંગ્રેસને મહત્ત્વની જીત મેળવી આપી હોવા છતાં, તેમની સરકારે ઘણા ઉગતા પ્રશ્નો અને ટીકાઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. પક્ષના આંતરિક ભ્રષ્ટાચાર અને કજિયાઓનો ભ્રમ ભાંગ્યા પછી, નેહરુએ રાજીનામું આપવા વિચાર્યું હતું પરંતુ પછી પોતાની સેવા આપવી ચાલુ રાખી હતી. ૧૯૫૯માં કૉંગ્રેસ પ્રમુખ તરીકે પોતાની પુત્રી ઈન્દિરા ચૂંટાઈ આવતા તેમણે [[સગાંવાદ]]ના આક્ષેપો/ટીકાઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો{{Fact|date=May 2008}}, જો કે નેહરુ પોતે તેમની વરણીને નાપસંદ કરતા હતા, કારણ કે અમુક અંશે તેઓ તેને '''"રાજવંશવાદ"'''નું ચિહ્ન ગણતા હતા; તેમના શબ્દો, એ ખરેખર '''"સંપૂર્ણ રીતે બિનલોકશાહી અને અનિચ્છનીય બાબત"''' હતી, વધુમાં તેમણે તેમને પોતાના મંત્રીમંડળમાં સ્થાન આપવાનો પણ ઈનકાર કરી દીધો હતો<ref name="Frank">{{Cite book | publisher = Houghton Mifflin Books | pages = 250 | last = Frank | first = Katherine | title = Indira: The Life of Indira Nehru Gandhi | date = 2002 }}</ref>. ઈન્દિરા જાતે પણ પોતાના પિતા સાથે નીતિ વિષયક મતભેદો ધરાવતાં હતાં; જેમાં નેહરુએ [[કૉંગ્રેસની કાર્યકારી સમિતિ]] પ્રત્યેના પોતાની અંગત અદબના કારણે પોતાના વિરોધ છતાં [[કેરળ]] રાજ્યની [[કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ઈન્ડિયા]]ની સરકારની બરતરફી થવા દીધી તે મતભેદ સૌથી નોંધપાત્ર હતો<ref name="Frank"/>. ઈન્દિરાની કઠોરતા અને સંસદની પરંપરા પ્રત્યેની ઉપેક્ષાથી નેહરુ વારંવાર ક્ષોભિત થવા માંડ્યા, અને તેમની આ વર્તણૂક માત્ર પિતાથી અલગ વ્યક્તિત્વ સાબિત કરવા માટે જ છે એ રીતે જોઈને '''"દુભાયા"''' પણ હતા<ref>{{Cite book | publisher = Rowman & Littlefield | pages = 368 | last = Marlay | first = Ross | coauthors = Clark D. Neher | title = Patriots and Tyrants: Ten Asian Leaders | url = https://archive.org/details/patriotstyrantst0000marl | date = 1999 }}</ref>. તિબેટ મુદ્દે, ૧૯૫૪ની ભારત-ચીન સંધિનો મુખ્ય પાયો [[પંચશીલ]] (શાંતિપૂર્ણ સહઅસ્તિત્વ માટેના પાંચ સિદ્ધાન્તો) હતો, પાછળનાં વર્ષોમાં, ચીન સાથે વધતી સરહદી દુશ્મનાવટ અને [[દલાઈ લામા]]ને [[રાજકીય રાજ્યાશ્રય|રાજ્યાશ્રય]] આપવાના તેમના નિર્ણયને પરિણામે નેહરુની વિદેશ નીતિ ઘણી ટીકાનું કારણ બની હતી. અનેક વર્ષોની નિષ્ફળ વાટાઘાટો પછી, ૧૯૬૧માં નેહરુએ [[ભારતીય લશ્કર]]ને [[પોર્ટુગલ]] પાસેથી ગોવા મેળવવા માટે આક્રમણ કરવાની મંજૂરી આપી હતી. જુઓ [[ગોવાની મુકિત]]. એક તરફ તેમની લોકપ્રિયતા વધતી જતી હતી, છતાં લશ્કરી પગલાંની પસંદગી માટે નેહરુએ ટીકાનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. ૧૯૬૨ની ચૂંટણીઓમાં, નેહરુએ કૉંગેસને જીત તો અપાવી પરંતુ પ્રમાણમાં ઘટતી જતી બહુમતીથી. જમણેરી [[ભારતીય જન સંઘ]] અને [[સ્વતંત્રતા પાર્ટી]]થી માંડીને સમાજવાદીઓ અને [[કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ઈન્ડિયા]] એમ વિરોધપક્ષોએ સારો દેખાવ કર્યો હતો. તે પછીના થોડાક જ મહિનાઓમાં, ચીન સાથેનો સરહદી વિવાદ ખુલ્લા સંઘર્ષમાં પરિણમ્યો. બંને જણે, ગુલામ પ્રથાના શિકાર રહી ચૂક્યા હોવાથી (ભારત પણ એક વસાહત માત્ર હતું), નેહરુએ ધારણ કર્યું કે બંને એકબીજા પ્રત્યે સહાનુભૂતિની લાગણી ધરાવે છે, જે '''"હિન્દી-ચીની ભાઈ ભાઈ"''' (ભારતીયો અને ચીની ભાઈઓ છે) શબ્દસમૂહમાં વ્યક્ત થાય છે. [[વિકાસશીલ દેશો]] વચ્ચે ભાઈચારા અને સહાનુભૂતિના આદર્શો તેમના મનમાં વસેલા હતા અને તેઓ તેની તરફ સંપૂર્ણ સમર્પિત હતા. નેહરુએ અત્યંત ભોળાભાવે માની લીધું કે એક સમાજવાદી સાથી દેશ બીજા પર આક્રમણ કરે નહીં, અને ગમે તેવા સંજોગોમાં, હિમાલયની બરફની અભેદ્ય દીવાલ પાછળ તેમને સલામતી અનુભવાતી હતી. આ બંને બાબતો ચીનના ઈરાદા અને લશ્કરી સક્ષમતા અંગે ખૂબ ભૂલભરેલી ગણતરી સાબિત થઈ. ચીને પચાવી પાડેલા વિવાદગ્રસ્ત વિસ્તારો માટે ચીનને પડકારવાના - ભારતીય લશ્કરને તેમણે આપેલા યાદગાર આદેશ '''"તેમને (ચીનાઓને) બહાર ફેંકી દો"'''ના - તેમના ઈરાદાની જાણ થતા, ચીને પણ સામો ભયંકર હુમલો શરૂ કર્યો.<ref>{{cite news|url=http://in.rediff.com/news/2008/feb/26guest.htm | title=A powder-keg on the border with China|date=2008-02-26|access-date=2008-02-26|publisher=[[Rediff]]}}</ref> ગણતરીના દિવસોમાં, ભારતના ઉત્તર-પૂર્વ વિસ્તારમાં [[ભારત-ચીન યુદ્ધ|ચીનના અતિક્રમણ]]થી ભારતની લશ્કરી નબળાઈ છતી થઈ ગઈ, ચીનનું લશ્કર છેક [[આસામ]] સુધી પહોંચી ગયું હતું. દેશના સંરક્ષણ પ્રત્યે અપૂરતા ધ્યાન અંગે તેમની સરકારની વ્યાપકપણે ટીકા થઈ, અને નેહરુને દેશના સંરક્ષણ પ્રધાન [[ક્રિષ્ના મેનન]]ને બરતરફ કરવાની અને યુ.એસ. લશ્કરની મદદ યાચવાની ફરજ પડી. આ તરફ નેહરુનું સ્વાસ્થ્ય એકધારું બગડતું ચાલ્યું, અને તેમણે ૧૯૬૩ના ઘણા મહિના સ્વાસ્થ્ય પાછું મેળવવા માટે કાશ્મીરમાં ગાળવા પડ્યા. કેટલાક ઇતિહાસવિદોએ આટલી નાટકીય ઢબે તેમનું સ્વાસ્થ્ય કથળવા પાછળ ચીને ભારત પર આક્રમણ કર્યું, એ બાબતનો આઘાત અને સંતાપ તથા વિશ્વાસઘાતની લાગણી જવાબદાર ગણાવી હતી.<ref>{{cite book |editor=Embree, Ainslie T. |article="Jawaharlal Nehru" |title=''Encyclopedia of Asian History'' |volume=3 |coauthors=Asia Society |year=1988 |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |page=98-100}}</ref> ૧૯૬૪ના મે મહિનામાં કાશ્મીરથી પાછા ફર્યા બાદ, નેહરુને એક સ્ટ્રોક (રક્તજ મૂર્છા) અને પાછળથી [[માયોકાર્ડિનલ ઇન્ફ્રેક્શન|હૃદયરોગનો હુમલો]] આવ્યા હતા. ૨૭ મે ૧૯૬૪ના વહેલી સવારે તેમનું અવસાન થયું. દિલ્હીની ગલીઓ અને રસ્તા પર તેમ જ અંતિમ સંસ્કારના સ્થળ પર ઉમટી પડેલા હજારોના હજારો શોકગ્રસ્ત લોકોની હાજરીમાં [[યમુના નદી]]ના કિનારે [[રાજ ઘાટ અને સંલગ્ન સ્મારકો|શાંતિવન]]માં હિંદુ વિધિ મુજબ નેહરુના અંતિમ સંસ્કાર કરવામાં આવ્યા હતા. == વારસો == [[ચિત્ર:Jawaharlal Nehru statue in Aldwych 1.jpg|thumb|left|180px|ઍલ્ડવિચ, લંડનમાં નેહરુની પ્રતિમા.]] ભારતના પહેલા વડા પ્રધાન અને વિદેશ મંત્રી હોવાના નાતે, જવાહરલાલ નેહરુએ મજબૂત વિદેશ નીતિ સાથે આધુનિક ભારતની સરકાર અને રાજકીય સંસ્કૃતિને આકાર આપવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. ગ્રામ્ય ભારતના સૌથી દૂરના ખૂણાના બાળક સુધી શિક્ષણ પહોંચાડતી, [[પ્રાથમિક શિક્ષણ]] સાર્વત્રિક રીતે પૂરું પાડવાની વ્યવસ્થા ઊભી કરવા માટે તેમની પ્રશંસા કરવામાં આવે છે. [[ઓલ ઈન્ડિયા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સિઝ|ધ ઓલ ઈન્ડિયા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સિઝ]]<ref>www.aiims.ac.in</ref>, [[ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી|ધ ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ્સ ઓફ ટૅકનોલોજી]],<ref>[http://www.iitkgp.ac.in/institute/history.php http://www.iitkgp.ac.in/institute/history.php]</ref> અને [[ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટસ ઓફ મેનેજમેન્ટ|ધ ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ્સ ઓફ મૅનેજમેન્ટ]] જેવી વિશ્વ-કક્ષાની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓના વિકાસ માટે પણ નેહરુની શિક્ષણનીતિ વખણાય છે. ભારતની પછાત જાતિઓ/વંશના સમુદાયો, લઘુમતીઓ, મહિલાઓ, [[અનુસૂચિત જાતિ અને જનજાતિ|અનુસૂચિત જાતિ]] અને [[અનુસૂચિત જનજાતિ]]ના લોકોને સમાન તકો અને અધિકારો પૂરાં પાડવા માટે [[હકારાત્મક પગલું|હકારાત્મક પગલાં]]રૂપે એક વ્યાપક વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો શ્રેય પણ નેહરુને ફાળે જાય છે.<ref name="MLK">{{cite book |author=Jackson, Thomas William |title=From Civil Rights to Human Rights |url=https://archive.org/details/from-civil-rights-to-human-rights--martin-luther-king-jr-and-the-struggle-for-economic-justice-_2007 |publisher=University of Pennsylvania Press |location=Philadelphia |year= 2007|pages=[https://archive.org/details/from-civil-rights-to-human-rights--martin-luther-king-jr-and-the-struggle-for-economic-justice-_2007/page/n111 100] |isbn=0-8122-3969-5 |oclc= |doi= |access-date=2008-03-09}}</ref><ref name="Manor1994">{{cite book |author=Manor, J. |coauthors=Dua, B.D. |year=1994 |page=240 |title=Nehru to the Nineties: The Changing Office of Prime Minister in India |publisher=C. Hurst &amp; Co. Publishers |isbn= }}</ref>. [[સમતાવાદ|સમતાવાદી]] સમાજ માટે નેહરુનો પ્રેમ એટલો ઉત્કટ હતો કે તેમણે મહિલાઓ અને અન્ય કચડાયેલા વર્ગો સામે થતા વ્યાપક ભેદભાવો નિવારવા માટે, નિવારવાનો પ્રયત્ન કરવા માટે રાષ્ટ્રતંત્રને કાર્યરત કર્યું<ref name="BZ">{{cite book |author=Zachariah, Benjamin |title=Nehru |publisher=Routledge |location=New York |year=2004 |pages=265 |isbn=0-415-25016-1 |oclc= |doi= |access-date=2008-03-09}}</ref>, ભલે તેમને તેમના જીવનકાળ દરમ્યાન તેમાં બહુ મર્યાદિત સફળતા પ્રાપ્ત થઈ. તે ઉપરાંત, નેહરુ એક પ્રખર રાષ્ટ્રવાદી હતા, જેનાથી પ્રેરાઈને તેમણે ભારતીયો વચ્ચે, સામાન્યતા પર ભાર મૂકે, છતાં પ્રાંતિય વિવિધતાની પણ કદર કરે એવી નીતિઓ અમલમાં મૂકી. સ્વતંત્રતા પછીના ગાળામાં આ બાબત વિશેષરૂપે મહત્ત્વની રહી, કારણ કે હવે બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય ભારતીય ઉપખંડમાંથી પાછું હટી ગયું હતું, જેથી પ્રાદેશિક આગેવાનોને પોતાના સામાન્ય દુશ્મન સામે એકબીજાની ઓથે રહેવાની જરૂર રહી નહોતી. સંસ્કૃતિના ભેદભાવો અને ખાસ તો ભાષાના ભેદથી નવા રાષ્ટ્રની એકતાને જોખમ તો હતું જ, પણ નેહરુએ નેશનલ બુક ટ્રસ્ટ અને રાષ્ટ્રીય સાહિત્ય ઍકેડમી જેવા કાર્યક્રમો શરૂ કર્યા; જે સ્થાનિક સાહિત્યને બીજી ભાષામાં અનુવાદને પ્રોત્સાહન આપતા હતા અને જુદા જુદા વિસ્તારો/પ્રદેશો વચ્ચે આ સામગ્રીના વિનિમય માટે પણ યોગ્ય વ્યવસ્થા કરતા હતા. એકજૂટ, એકતાપ્રેમી ભારત બનાવવાના પ્રયત્નમાં નેહરુએ ચેતવણી આપતાં કહ્યું હતું, '''"સંગઠિત, સુગ્રથિત થાઓ અથવા તો વિનાશ સ્વીકારો."'''<ref>{{cite journal |author=Harrison, Selig S. |title="The Challenge to Indian Nationalism" |journal=''Foreign Affairs'' |volume=34 |number=2 |date=July 1956 |page=620-636}}</ref> === સ્મારકો === [[ચિત્ર:1989 CPA 6121.jpg|thumb|180px|left|જવાહરલાલ નેહરુની સ્મૃતિમાં ૧૯૮૯માં યુએસએસઆરે(USSR) પ્રગટ કરેલી સ્મારક ટિકિટ]] [[ચિત્ર:Nehru sweets oratarians Nongpoh.jpg|thumb|right|230px|નોંગપોહનાં બાળકોને મીઠાઈઓ વહેંચતા નેહરુ]] જવાહરલાલ નેહરુએ આજીવન ભારતમાં એક દૃષ્ટાંતરૂપ સ્થાન ભોગવ્યું હતું અને વિશ્વભરમાં પણ પોતાના આદર્શવાદ અને મુત્સદ્દીપણા માટે વ્યાપક રીતે પ્રશંસાપાત્ર રહ્યા હતા. જીવનભર તેમણે આદરેલા બાળકો અને યુવાનોના કલ્યાણ, શિક્ષણ અને વિકાસનાં કાર્યો તેમ જ ઉત્કટ પ્રેમની યાદમાં ભારતમાં તેમનો જન્મદિવસ, ૧૪ નવેમ્બર, '''''બાળદિન''''' તરીકે ઉજવાય છે. ભારતભરમાં બાળકો તેમને '''''ચાચા નેહરુ''''' તરીકે યાદ કરે છે. નેહરુ કૉંગ્રેસની એક લોકપ્રિય છબિ પણ છે, જેની સ્મૃતિને પક્ષ વારંવાર ઉજવ્યા કરે છે. કૉંગ્રેસના નેતાઓ અને કાર્યકર્તાઓ તેમની પહેરવેશની શૈલીનું, ખાસ કરીને ''[[ગાંધી ટોપી]]'' અને તેમની રીતભાતનું ઘણીવાર અનુકરણ કરતા જોવા મળે છે. નેહરુના આદર્શો અને નીતિઓ આજે પણ કૉંગ્રેસ પાર્ટીના [[મેનિફેસ્ટો (સિદ્ધાન્તોનું જાહેરનામું)|મૅનિફૅસ્ટો]] (કાર્યનીતિને લગતું જાહેરનામું) અને તેના હાર્દરૂપ રાજકીય ફિલસૂફીને આકાર આપે છે. તેમની પુત્રી ઈન્દિરાને કૉંગ્રેસ પક્ષ અને રાષ્ટ્રીય સરકારની આગેવાની લેવામાં તેમના વારસ હોવાનું ભાવનાત્મક જોડાણ ઘણા અંશે નિમિત્ત રહ્યું હતું. નેહરુના જીવન પર અનેક [[દસ્તાવેજી ચિત્ર|દસ્તાવેજી ચિત્રો]] બન્યાં છે. તેમને ફિલ્મોમાં કાલ્પનિક પાત્ર તરીકે પણ ચિતરવામાં આવ્યા છે. તેમની ભૂમિકા ત્રણ વખત નિભાવનાર [[રોશન શેઠ]]ના અભિનયને કદાચ પ્રમાણભૂત માની શકાયઃ તેમણે [[રિચાર્ડ એટનબર્ગ]]ની ૧૯૮૨ની ફિલ્મ ''[[ગાંધી (ફિલ્મ)|ગાંધી]]''માં, નેહરુના ''[[ધ ડિસ્કવરી ઓફ ઈન્ડિયા]]'' પુસ્તક આધારિત [[શ્યામ બેનેગલ]]ની ૧૯૮૮ની ટેલિવિઝન શ્રેણી ''[[ભારત એક ખોજ]]''માં, અને ''ધ લાસ્ટ ડેઝ ઓફ રાજ'' નામની ૨૦૦૭ની ટેલિવિઝન ફિલ્મમાં નેહરુની ભૂમિકા ભજવી છે.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0986237/ ધ લાસ્ટ ડેઝ ઓફ ધ રાજ (2007) (ટીવી)]</ref> [[કેતન મહેતા]]ની ફિલ્મ ''[[સરદાર (ફિલ્મ)|સરદાર]]''માં નેહરુની ભૂમિકા [[બેન્જામિન ગિલાની]]એ ભજવી હતી. અંગત રીતે નેહરુને [[શેરવાની]] પહેરવાનું પસંદ હતું, અને આજે પણ ઉત્તર ભારતમાં તેને ઔપચારિક પહેરવેશ ગણવામાં આવે છે; તેમની ખાસ પ્રકારની ટોપીને તેમનું નામ આપવા ઉપરાંત અમુક પ્રકારના જૅકેટ માટેની તેમની પસંદના માનમાં એ જૅકેટને પણ [[નેહરુ જેકેટ|નેહરુ જૅકેટ]] નામ આપવામાં આવ્યું છે. નેહરુની સ્મૃતિમાં ભારતભરમાં અનેક જાહેર સંસ્થાઓ/સંસ્થાનો અને સ્મારકો નેહરુના નામે કરવામાં આવ્યા છે. દિલ્હીની [[જવાહરલાલ નેહરુ યુનિવર્સિટી]] ભારતની સૌથી પ્રતિષ્ઠિત યુનિવર્સિટીઓમાંની એક છે. [[મુંબઈ]] નજીકનું [[જવાહરલાલ નેહરુ પોર્ટ ટ્રસ્ટ|જવાહરલાલ નેહરુ બંદર]] એક આધુનિક [[બંદર (પોર્ટ)|બંદર]] અને [[ગોદી]] છે જે ખૂબ મોટા કાર્ગો (માલસામન) અને વહાણોની સારી એવી અવરજવર માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે. દિલ્હીનું નેહરુનું રહેઠાણ હવે [[ત્રિમૂર્તિ ભવન|નેહરુ મેમોરિયલ મ્યુઝિયમ અને પુસ્તકાલય]] તરીકે જાળવવામાં આવ્યું છે. આનંદભવન અને [[સ્વરાજ ભવન|સ્વરાજભવન]] ખાતેના નેહરુ પરિવારના ઘરોને પણ નેહરુ અને તેમના પરિવારના વારસાના સ્મારકરૂપે જાળવવામાં આવ્યા છે. [[અમેરિકન ફ્રેન્ડઝ સર્વિસ કમિટિ]] (AFSC) દ્વારા ૧૯૫૧માં [[નોબલ શાંતિ પુરસ્કાર]] માટે તેમનું નામાંકન થયું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.afsc.org/about/nobel/past-nominations.htm |title=અમેરિકન ફ્રેન્ડઝ સર્વિસ કમિટિ(AFSC) દ્વારા નોબલ માટે ભૂતકાળમાં કરાયેલાં નામાંકનો |access-date=2009-09-18 |archive-date=2008-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080815101402/https://www.afsc.org/about/nobel/past-nominations.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080815101402/https://www.afsc.org/about/nobel/past-nominations.htm |date=2008-08-15 }}</ref> == આ પણ જુઓ == * [[રાજકીય પરિવારોની યાદી|વિશ્વના રાજકીય પરિવારો]] * જવાહરલાલ નેહરુ લિખિત [[ધ ડિસ્કવરી ઓફ ઈન્ડિયા]] * જવાહરલાલ નેહરુ કૃત [[ગ્લિમપ્સીઝ ઓફ વર્લ્ડ હિસ્ટ્રી|ગ્લિમ્પસિસ ઓફ વર્લ્ડ હિસ્ટ્રી]] * જવાહરલાલ નેહરુનું ઐતિહાસિક વક્તવ્ય [[ટ્રાસ્ટ વિથ ડેસ્ટીની|ટ્રાયસ્ટ વિથ ડેસ્ટિની]], આ વક્તવ્યને આધુનિક ભારતનું એક સીમાચિહ્નરૂપ વક્તવ્ય ગણવામાં આવે છે, જે બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય સામે ભારતની સો વર્ષની સ્વતંત્રતા સંઘર્ષની પરાકાષ્ઠાસમી આનંદકારી પળોના અર્કને વ્યક્ત કરે છે. * જવાહરલાલ નેહરુએ તેમની પુત્રી [[ઈન્દિરા ગાંધી|ઈન્દિરા]]ને સંબોધીને લખેલા પત્રોનો સંગ્રહ - [[લેટર્સ ફ્રોમ અ ફાધર ટુ હિઝ ડોટર]] * [[નેહરુ જેકેટ|નેહરુ જૅકેટ]] == નોંધ == <br /> {{sisterlinks|Jawaharlal Nehru}} {{reflist|2}} == સંદર્ભો == * [http://en.wikisource.org/wiki/A_Tryst_With_Destiny ૧૪ ઑગસ્ટ ૧૯૪૭ના જવાહરલાલ નેહરુએ આપેલું વક્તવ્ય "અ ટ્રાયસ્ટ વિથ ડેસ્ટિની"] * શશી થરુર કૃત ''નેહરુઃ ધ ઈનવેન્શન ઓફ ઈન્ડિયા'' (નવેમ્બર ૨૦૦૩) આર્કેડ બુક્સ, ISBN 1-55970-697-X * ''જવાહરલાલ નેહરુ'' (એસ. ગોપાલ અને ઉમા આયંગર દ્વારા સંપાદિત) (જુલાઈ ૨૦૦૩) ''ધ એસેન્શિયલ રાઈટિંગ્સ ઓફ જવાહરલાલ નેહરુ'' [[ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ|ઓકસફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]], ISBN 0-19-565324-6 * ''આત્મકથાઃ ટુવર્ડ ફ્રીડમ'' , [[ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ|ઓકસફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]] * [[એમ. ચલાપતિ રાઉ]] કૃત ''જવાહરલાલ નેહરુઃ લાઈફ એન્ડ વર્ક'' , નેશનલ બુક ક્લબ (૧ જાન્યુઆરી ૧૯૬૬) * ''એમ. ચલાપતિ રાઉ કૃત જવાહરલાલ નેહરુ.'' (નવી દિલ્હી) પ્રકાશન વિભાગ, માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય, [[ભારત સરકાર]] (૧૯૭૩) * જવાહરલાલ નેહરુ કૃત ''લેટર્સ ફ્રોમ અ ફાધર ટુ હિઝ ડોટર'' , [http://www.childrensbooktrust.com/index.htm ચિલ્ડ્રન્સ બુક ટ્રસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160208134134/http://www.childrensbooktrust.com/index.htm |date=2016-02-08 }} * માઈકલ બ્રિચર કૃત ''નેહરુઃ અ પોલિટિકલ બાયોગ્રાફી'' (૧૯૫૯). લંડનઃ ઓકસફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. * વેલીસ હેંગેન કૃત ''આફટર નેહરુ, હૂ'' (૧૯૬૩). લંડનઃ રુર્પેટ હાર્ટ-ડેવિસ. * જેફરી ટાયસન કૃત ''નેહરુઃ ધ યર્સ ઓફ પાવર'' (૧૯૬૬). લંડનઃ પોલ મોલ પ્રેસ. * ''ઈન્ડિપેન્ડન્સ એન્ડ આફટરઃ અ કલેકશન ઓફ ધ મોર ઈમ્પોર્ટન્ટ સ્પિચિઝ ઓફ જવાહરલાલ નેહરુ ફ્રોમ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૬થી મે ૧૯૪૯'' (૧૯૪૯). દિલ્હીઃ પ્રકાશન વિભાગ, ભારત સરકાર. * જોસેફ સ્ટાનિસ્લો અને ડેનિયલ એ. યેરગિન કૃત ''કમાન્ડિંગ હાઈટ્સ.'' (સિમોન એન્ડ શુસ્ટર, આઈએનસીઃ ન્યૂ યોર્ક), ૧૯૯૮. [http://www.pbs.org/wgbh/commandingheights/shared/pdf/prof_jawaharla.pdf http://www.pbs.org/wgbh/commandingheights/shared/pdf/prof_jawaharla.pdf]{{Dead link|date=જૂન 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * સેલિગ એસ. હેરિસન કૃત "ધ ચેલેન્જ ટુ ઈન્ડિયન નેશનાલિઝમ", ''ફોરેન અફેર્સ'' , વોલ્યુમ ૩૪, નં.૨ (૧૯૫૬): ૬૨૦-૬૩૬. * ઐન્સલી ટી. ઈમબ્રી દ્વારા સંપાદિત અને ધ એશિયા સોસાયટી દ્વારા "નેહરુ, જવાહરલાલ." ''એનસાઈકલોપીડિયા ઓફ એશિયન હિસ્ટ્રી.'' વોલ્યુમ ૩. ચાર્લ્સ સ્ક્રિબનર્સ સન્સ. ન્યૂ યોર્ક.(૧૯૮૮): ૯૮-૧૦૦. * રોબર્ટ શેર્રોડ કૃત "નેહરુઃ ધ ગ્રેટ અવેકનિંગ".''સેટરડે ઈવનિંગ પોસ્ટ'' વોલ્યુમ. ૨૩૬, નં. ૨ (૧૯ જાન્યુઆરી ૧૯૬૩): ૬૦-૬૭. == બાહ્ય લિંક્સ == {{commonscat|Jawaharlal Nehru|{{PAGENAME}}}} *[http://www.indohistory.com/jawahar_lal_nehru.html જવાહરલાલ નેહરુનું જીવનચરિત્ર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100809153659/http://www.indohistory.com/jawahar_lal_nehru.html |date=2010-08-09 }} *[http://www.jnu.ac.in/ જવાહરલાલ નેહરુ યુનિવર્સિટી] *[http://www.harappa.com/sounds/nehru.html Harappa.કોમ પર નેહરુનું જીવનચરિત્ર] *[http://www.india-today.com/itoday/millennium/100people/nehru.html ઈન્ડિયા ટુડેમાં આલેખિત નેહરુનું વ્યક્તિત્વ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151103174317/http://www.india-today.com/itoday/millennium/100people/nehru.html |date=2015-11-03 }} *[http://www.hinduonnet.com/fline/fl2120/stories/20041008000307600.htm ભારતને નેહરુનો વારસો]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728032727/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2120/stories/20041008000307600.htm |date=2011-07-28 }} *[http://books.google.com/books?id=sI_I-jk8YWsC&amp;dq=nehru+communalism&amp;printsec=frontcover&amp;source=bl&amp;ots=c4Y5KJqQo2&amp;sig=YvAcolPICio-udoJ7BJGtiCPmQI&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=6&amp;ct=result#PPP1,M1 કોમવાદ પર નેહરુ] {{start box}} {{succession box |before = - |title  = [[Prime Minister of India]] |years  = 1947–1964 |after  = [[Gulzari Lal Nanda]] }} {{succession box |before = Post created |title  = [[Indian Foreign Minister|Minister for External Affairs of India]] |years  = 1947–1964 |after  = [[Gulzari Lal Nanda]] }} {{succession box |before = [[T. T. Krishnamachari]] |title  = [[Finance Minister of India]] |years  = 1958–1959 |after  = [[Morarji Desai]] }} {{end box}} {{ભારતના વડાપ્રધાન}} {{Indian independence movement}} {{Bharat Ratna}} [[શ્રેણી:અલ્હાબાદના લોકો]] [[શ્રેણી:ભારતના વડાપ્રધાન]] [[શ્રેણી:ભારત રત્ન પુરસ્કારના વિજેતા]] [[શ્રેણી:ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના પ્રમુખો]] [[શ્રેણી:૧૯૬૪માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:ભારતના વિદેશ મંત્રીઓ]] 68474khvvfqha76f8kui8yvvqkxvvoe 0 17295 903833 898349 2026-08-17T01:46:01Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903833 wikitext text/x-wiki '''વિશ્વ યુદ્ધ ૨''', અથવા '''બીજુ વિશ્વ યુદ્ધ''' <ref>કોમનવેલ્થ અને પશ્ચિમી રાષ્ટ્રોમાં અધિકૃત લશ્કરી ઇતિહાસ આ સંઘર્ષનો દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધ તરીકે ઉલ્લેખ કરે છે (દા.ત. [[સી.પી. સ્ટેસી]]નો ''દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધમાં કેનેડિયન લશ્કરનો અધિકૃત ઇતિહાસ'' ), જ્યારે કે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સનો અધિકૃત ઇતિહાસ વિશ્વ યુદ્ધ II, "વિશ્વ યુદ્ધ બે" બોલાય, તરીકે ઉલ્લેખ કરે છે. અન્ય દેશોના અધિકૃત ઇતિહાસના અંગ્રેજી અનુવાદો પણ અંગ્રેજીમાં દ્વિતિય વિશ્વ યુદ્ધ તરીકે ઉકેલાય છે, ઉદાહરણ તરીકે જર્મનમાં ''હર્ષિત જરીવાલા'' . બિન-અંગ્રેજી ભાષા ઉપયોગ દ્વિતિય વિશ્વ યુદ્ધ તરીકે જ અનુવાદ કરે છે, દાખલા તરીકે સ્પેનિશ ''સેગુંડા ગુએરા મુંડિઅલ'' અને ફ્રેન્ચ ''સેકન્ડ ગુએરે મોન્ડિઅલ''. આ શબ્દોનો "અધિકૃત" વપરાશ લોકપ્રિય વપરાશને માર્ગ આપી રહ્યો છે અને ઔપચારિક લશ્કરી ઇતિહાસમાં પણ બંને શબ્દો એકબીજાના પર્યાય તરીકે વપરાઈ રહ્યા છે.</ref> (ટૂંકમાં જેને '''WWII''' અથવા '''WW2''' કહેવામાં આવે છે) એ વૈશ્વિક લશ્કરી સંઘર્ષ હતો, જેમાં મહા શક્તિ સહિત વિશ્વના મોટા ભાગના રાષ્ટ્રોનો સમાવેશ થતો હતો. તેઓ બે વિરોધી લશ્કરી જોડાણોમાં વહેંચાઇ ગયા હતા: [[બીજા વિશ્વયુદ્ધના સાથી રાષ્ટ્રો|મિત્ર]] અને [[ધરી સત્તાઓ|ધરી]](શત્રુ). આ યુદ્ધમાં લશ્કરના ૧૦ કરોડ થી વધુ લોકોની જમાવટ કરવામાં આવી હતી, જેને પગલે તે ઇતિહાસનું સૌથી વધુ વ્યાપક યુદ્ધ બન્યું હતું. "પૂર્ણ યુદ્ધ"ના તબક્કામાં ભાગ લેનાર અગ્રણી રાષ્ટ્રોએ તેમની સમગ્ર આર્થિક, ઔદ્યોગિક અને વિજ્ઞાની ક્ષમતાઓને યુદ્ધના પ્રયત્નમાં જોતરી હતી અને લશ્કરી તથા નાગરિક સ્રોત વચ્ચેની ભેદરેખા ભૂંસી નાખી હતી. આ યુદ્ધમાં ૭ કરોડ લોકોથી વધારે મરાયા હતા અને તેમાંથી મોટાભાગના નાગરિકો હતા, જેણે આને માનવ ઇતિહાસનો સૌથી વધારે ભયંકર સંઘર્ષ બનાવ્યો હતો. પોલેન્ડ પર જર્મનીનું આક્રમણ અને તેના પરિણામે [[બ્રિટિશ સામ્રાજય|બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય]] ના મોટાભાગના રાષ્ટ્રો અને [[રાષ્ટ્રકુળ દેશો]] અને [[ફ્રાન્સ]] દ્વારા [[જર્મની]] પર યુદ્ધની ઘોષણાની સાથે સામાન્ય રીતે [[સપ્ટેમ્બર ૧|૧ સપ્ટેમ્બર]], ૧૯૩૯ ને યુદ્ધની શરૂઆત માનવામાં આવે છે. આ તારીખ પહેલા ઘણા રાષ્ટ્રો યુદ્ધની સ્થિતિમાં હતા અને ’માર્કો પોલો બ્રિજ ઘટના’ (રાષ્ટ્રવાદી ચીન અને જાપાન વચ્ચે લડાયેલ), સોવિયેત યુનિયન પર જર્મનીનું આક્રમણ (ઓપરેશન બાર્બારોસા), અને [[દક્ષિણપૂર્વ એશિયા]]માં [[પર્લ હાર્બર પર હુમલો|પર્લ હાર્બર]] તથા બ્રિટિશ અને [[નેધરલેંડ|ડચ]] વસાહતો જેવી ઘટનાના પગલે શરૂઆતમાં નહિ જોડાયેલા ઘણા રાષ્ટ્રો યુદ્ધમાં જોડાયા હતા. ૧૯૪૫ માં સાથી-મિત્ર રાષ્ટ્રોના વિજય સાથે યુદ્ધનો અંત આવ્યો. વિશ્વની મહાસત્તાઓ તરીકે [[સોવિયેત સંઘ|સોવિયેત યુનિયન]] અને [[અમેરિકા|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]]નો ઉદય થયો અને [[શીત યુદ્ધ|શીત યુદ્ધ]]નો પાયો નંખાયો, જે આગામી ૪૫ વર્ષ સુધી ચાલુ રહ્યુ. આવો અન્ય સંઘર્ષ ટાળવાના હેતુથી [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો|સંયુક્ત રાષ્ટ્ર]]ની સ્થાપના થઈ. સ્વ-નિર્ધારના સિદ્ધાંતની સ્વીકૃતિની સાથે એશિયા અને આફ્રિકામાં સંસ્થાનવાદ દૂર કરવાની ઝુંબેશને વેગ મળ્યો જ્યારે કે [[પશ્ચિમી યુરોપ|પશ્ચિમ યુરોપે]] પોતે પણ [[યુરોપીયન એકીકરણ|એકીકરણ]] તરફ આગળ વધવા માંડ્યુ. == ભૂતકાળ == વિશ્વયુદ્ધ ૧ પછીની ઘટનાઓમાં પરાજિત જર્મનીએ વર્સેલ્સની સંધિ કરી.<ref>{{cite book|last=Hakim|first=Joy|title=A History of Us: War, Peace and all that Jazz|url=https://archive.org/details/historyofusbook50000haki|publisher=Oxford University Press|year=1995|location=New York|isbn=0-19-509514-6}}</ref> આના પરિણામે જર્મનીએ તેનો ૧૪% જેટલો વિસ્તાર ગુમાવ્યો, અન્ય રાજ્યો સાથે જોડાણ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો, જર્મનીના સશસ્ત્ર દળોની સંખ્યા મર્યાદિત કરવામાં આવી અને જંગી દંડ ફટકારવામાં આવ્યો. રશિયાના ગૃહ યુદ્ધ ના કારણે સોવિયેત સંઘ|સોવિયેત યુનિયનની રચના થઈ, જે ટૂંકા ગાળામાં જોસેફ સ્ટાલિનના નિયંત્રણ હેઠળ આવ્યુ. ઈટાલીમાં બેનિટો મુસોલિનિએ નવા રોમન સામ્રાજ્યની રચનાનું વચન આપી ફાસીવાદી સરમુખત્યાર તરીકે સત્તા કબજે કરી <ref>શો, એન્થની. ''વર્લ્ડ વોર 2 ડે બાય ડે '' (World War II Day by Day), p. 35.</ref> [[ચીન]] માં કુમિટાંગ (કેએમટી) પક્ષે પ્રાદેશિક બળવાખોરો સામે એકીકરણ અભિયાન શરૂ કર્યુ અને ૧૯૨૦ના દસકાના મધ્ય સુધીમાં ચીનનું સાધારણ એકીકરણ કર્યુ, પરંતુ ટૂંક સમયમાં જ તે ભૂતપૂર્વ ચીની સામ્યવાદી પક્ષો સામેના ગૃહ યુદ્ધમાં સપડાયુ. ચીન પર લાંબા સમયથી પ્રભાવ ધરાવનાર લશ્કરીકરણ વધારી રહેલા જાપાનીસ સામ્રાજ્ય એ ૧૯૩૧માં<ref>મીઅર્સ, રેમોન; પેટાઈ, માર્ક. ''ધી જાપાનીઝ કોલોનિલ એમ્પાયર, ૧૮૯૫-૧૯૪૫'' (The Japanese Colonial Empire), p. 458.</ref> એશિયા પર શાસનના અધિકારના પ્રથમ પગલા તરીકે મુકડેન ઘટનાનો ઉપયોગ કર્યો અને મંચુરિયા કબજે કરવાના પગલાને ઉચિત ઠેરવવા પ્રયાસ કર્યો; બંને રાષ્ટ્રો ૧૯૩૩ માં તાંગ્ગુ ટ્રુસ સુધી શાંઘાઈ, |રેહે અને હેબેઈમાં અનેક નાના-નાના યુદ્ધ લડ્યા . બાદમાં ચીનના સ્વયંસેવક દળોએ મંચુરિયા અને ચાહર અને સુઈયાનમાં જાપાનના હુમલાઓનો પ્રતિકાર જારી રાખ્યો. [[ચિત્ર:Reichsparteitag 1935 mod.jpg|thumb|left|125px|૧૯૩૫ ન્યુરેમબર્ગ રેલીમાં જર્મન ટુકડીઓ.]] ૧૯૨૩ માં [[બીયર હોલ બળવો|જર્મન સરકારને ઉખાડી ફેંકવાના નિષ્ફળ પ્રયાસ]] બાદ [[એડોલ્ફ હિટલર]] [[હિટલરની સત્તાનો ઉદય|1933માં જર્મનીનો નેતા]] બન્યો. તેણે [[લોકશાહી]] નાબૂદ કરી, [[નાઝીવાદ અને જાતિ|વિધ્વંસક જાતિઆધારિત વિશ્વ વ્યવસ્થાની સ્થાપના]]ને પ્રોત્સાહન આપતા ટૂંક સમયમાં જ પુનઃશસ્ત્રીકરણ અભિયાન શરૂ કર્યુ.<ref>વાઉક, હર્મન. ''ધી વિન્ડ્સ ઓફ વોર'' (The Winds of War), p. 72.</ref> આના કારણે અગાઉના યુદ્ધમાં ઘણી ખુવારી વેઠી ચૂકેલા ફ્રાન્સ, ઈટાલી અને યુનાઈટેડ કિંગડમ ચિંતામાં મૂકાયા તથા જર્મનીના કારણે તેમની વિસ્તારવાદની મહત્વાકાંક્ષા સામે જોખમ ઉભુ થતુ હોય તેવુ લાગ્યુ.<ref>બ્રોડી, જે. કેનેથ. ''ધી એવોઈડેબલ વોરઃ પીઅરે લેવલ એન્ડ ધી પોલિટિક્સ ઓફ રીઆલિટી, 1935–1936'' (The Avoidable War: Pierre Laval and the Politics of Reality), p. 4</ref> પોતાનું જોડાણ ટકાવી રાખવા [[ફ્રાન્કો-ઈટાલિયન સંધિ|ફ્રાન્સે ઈટાલીને ઈથોપિયામાં મનમાની કરવા મંજૂરી આપી]], કે જેના પર વિજય મેળવવાની ઈટાલીની ઈચ્છા હતી. 1935ના પ્રારંભમાં [[સારપ્રદેશ]] વિધિવત રીતે જર્મનીમાં જોડાયો અને હિટલરે વર્સેલ્સની સંધિ ફગાવીને પુનઃલશ્કરીકરણની શરૂઆત કરતા [[ભરતી]]ની શરૂઆત કરી ત્યારે પરિસ્થિતિ વધારે તણાવગ્રસ્ત બની. જર્મની પર નિયંત્રણ રાખવાના ઈરાદાથી યુનાઈટેડ કિંગડમ, ફ્રાન્સ અને ઈટાલીએ [[સ્ટ્રેસા મોરચો|સ્ટ્રેસા મોરચા]]ની રચના કરી. [[ડ્રાંગ નાચ ઓસ્ટેન|પૂર્વીય યુરોપના મોટા વિસ્તાર કબજે કરવાના જર્મીના ધ્યેય]]થી ચિંતામાં મૂકાયેલ સોવિયેત યુનિયને ફ્રાન્સ સાથેના પરસ્પર સહકારની સંધિનો અંત લાવી દીધો. જો કે [[ફ્રાન્સ-રશિયાની પરસ્પર સહકારની સંધિ|ફ્રાન્કો-સોવિયેત સંધિ]] અમલમાં આવતા પહેલા તે માટે [[લીગ ઓફ નેશન્સ|રાષ્ટ્ર સંઘ]]ની અમલદારશાહીની મંજૂરી જરૂરી હોવાથી તે બિલકુલ બિનઅસરકારક બની હતી.<ref>રેકોર્ડ, જેફરી. ''એપીસમેન્ટ રીકન્સીડર્ડઃ ઈન્વેસ્ટિગેટિંગ ધી માયથોલોજી એફ ધી 1930સ'' (Appeasement Reconsidered: Investigating the Mythology of the 1930s), p. 50.</ref><ref>માન્ડેલબૌમ, માઈકલ. ''ધી ફેટ ઓફ નેશન્સઃ ધી સર્ચ ફોર નેશનલ સીક્યુરિટી ઈન ધી નાઈન્ટિન્થ એન્ડ ટ્વેન્ટિએથ સેન્ચ્યુરીસ'' (The Fate of Nations: The Search for National Security in the Nineteenth and Twentieth Centuries), p. 96</ref> જૂન 1935માં યુનાઈટેડ કિંગડમે જર્મની પરના અગાઉના પ્રતિબંધો હળવા કરીને તેની સાથે સાથે [[એંગ્લો-જર્મન જલસેના સમજુતી|સ્વતંત્ર નૌકાદળ કરાર]] કર્યા. યુરોપ અને એશિયાના ઘટનાક્રમથી ચિંતિત યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે ઓગસ્ટમાં [[તટસ્થતા કાયદો|તટસ્થતા ધારો]] પસાર કર્યો.<ref>શ્મિટ્ઝ, ડેવિડ એફ. ''હેનરી એલ. સ્ટિમ્સોન: ધી ફર્સ્ટ વાઈસ મેન'' (The First Wise Man), p. 124.</ref> ઓક્ટોબરમાં ઈટાલીએ [[દ્વિતિય ઈટાલી-એબિસિનિયા યુદ્ધ|ઈથોપિયા]] પર આક્રમણ કર્યુ અને યુરોપીય રાષ્ટ્રોમાંથી માત્ર જર્મનીએ જ તેના આક્રમણને સમર્થન આપ્યુ. ત્યાર બાદ ઈટાલીએ [[ઓસ્ટ્રિયા]]ને સેટેલાઈટ રાજ્ય બનાવવાના જર્મનીના ધ્યેય સામેના વાંધા ફગાવી દીધા.<ref>કિટ્સન, એલિસન. ''જર્મની 1858–1990: હોપ, ટેરર, એન્ડ રીવાઈવલ'' (Germany 1858–1990: Hope, Terror, and Revival), p. 231.</ref> વર્સેલ્સ અને [[લોકાર્નો સંધિઓ|લોકાર્નો]] સંધિનો સીધો ભંગ કરતા હિટલરે માર્ચ 1936માં [[રહાઈનપ્રદેશ|રહાઈનલેન્ડ]]નું [[રહાઈન પ્રદેશનું પુનઃલશ્કરીકરણ|પુનઃલશ્કરીકરણ]] કર્યુ. અન્ય યુરોપિયન રાષ્ટ્રો તરફથી તેને ઓછો પ્રતિસાદ મળ્યો.<ref>એડમથ્વેઈટ, એન્થની પી. ''ધી મેકિંગ ઓફ ધી સેકન્ડ વર્લ્ડ વોર'' (The Making of the Second World War), p. 52.</ref> જુલાઈમાં [[સ્પેનિશ ગૃહયુદ્ધ|સ્પેનિશ આંતરવિગ્રહ]]ફાટી નીકળ્યો ત્યારે હિટલર અને મુસોલિનિએ સોવિયેતનું સમર્થન ધરાવતા [[દ્વિતિય સ્પેનિશ રીપબ્લિક|સ્પેનિશ ગણતંત્ર]] સામેના યુદ્ધમાં ફાસીવાદી જનરલિસ્મો [[ફ્રાન્સિસ્કો ફ્રાન્કો]]ના [[રાષ્ટ્રવાદી સ્પેન|રાષ્ટ્રવાદી બળો]]નું સમર્થન કર્યુ. બંને પક્ષોએ નવા હથિયારો અને રણનીતિની નવી પદ્ધતિઓ ચકાસવા માટે સંઘર્ષનો ઉપયોગ કર્યો<ref>ગ્રેહામ, હેલેન. ''ધી સ્પેનિશ સિવિલ વોરઃ અ વેરી શોર્ટ ઈન્ટ્રોડક્શન'' (The Spanish Civil War: A Very Short Introduction), p. 110.</ref> અને 1939ની શરૂઆતમાં રાષ્ટ્રવાદીઓ વિજયી સાબિત થયા. તણાવ વધવા માંડતા સત્તાને મજબૂત બનાવવા અથવા એકત્ર કરવાના પ્રયાસો કરાયા. ઓક્ટોબરમાં જર્મની અને ઈટાલીએ [[રોમ-બર્લિન ધરી]]ની રચના કરી અને એક મહિના બાદ જર્મની અને જાપાને સામ્યવાદને અને ખાસ કરીને સોવિયેત સંઘને ખતરારૂપ ગણી [[સામ્યવાદ-વિરોધી સમજૂતિ|કોમિન્ટર્ન(સામ્યવાદ)-વિરોધી સંધિ]] કરી અને આ જ વર્ષે પાછળથી ઈટાલી પણ તેમાં જોડાયુ. ચીનમાં કુમિન્ટાંગ અને સામ્યવાદી દળો જાપાનનો સામનો કરવા અને [[બીજો સંગઠિત મોરચો (ચીન)|સંગઠિત મોરચો]] બનાવવા શસ્ત્રવિરામ માટે સંમત થયા.<ref>બસ્કી, ડોનાલ્ડ એફ. ''કમ્યુનિઝમ ઈન હીસ્ટ્રી એન્ડ થીયરીઃ એશિયા, આફ્રિકા એન્ડ ધી અમેરિકન્સ'' (Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas), p. 10</ref> == ઘટનાક્રમ == [[પોલેંડ|પોલેન્ડ]] પર [[જર્મની|જર્મની]]ના આક્રમણની સાથે [[સપ્ટેમ્બર ૧|૧ સપ્ટેમ્બર]], ૧૯૩૯ને સામાન્ય રીતે યુદ્ધની શરૂઆત ગણવામાં આવે છે. યુદ્ધની શરૂઆતની અન્ય તારીખોમાં [[સપ્ટેમ્બર ૧૩|૧૩ સપ્ટેમ્બર]], ૧૯૩૧ના રોજ મંચુરિયા પર [[જાપાન]]નું આક્રમણ<ref>બ્રેડલી જેમ્સ, પાવર્સ, રોન(Powers, Ron). '''ફ્લેગ્સ ઓફ અવર ફાધર્સ''' (Flags of Our Fathers), p. 58.</ref><ref>ટકર, સ્પેન્સર; રોબર્ટ્સ, પ્રિસિલા મેરી. ''એનસાયક્લોપીડિયા ઓફ વર્લ્ડ વોર II: અ પોલિટિકલ, સોશિયલ એન્ડ મિલિટરી હીસ્ટ્રી'' Encyclopedia of World War II: A Political, Social, and Military History, p. 771; નોંધ, આમ છતાં ટકરનો પોતાનો અભિપ્રાય એવો છે કે 191 સૌથી વધારે અનુકૂળ છે; p. 9%</ref> બીજા જાપાન-[[ચીન]] યુદ્ધની શરૂઆત [[જુલાઇ ૭|૭ જુલાઇ]] , ૧૯૩૭,<ref>ચિકરિંગ, રોજર; ફોર્સ્ટર, સ્ટિગ; ગ્રેઈનર, બેર્ન્ડ. ''અ વર્લ્ડ એટ ટોટલ વોરઃ ગ્લોબલ કોન્ફ્લિક્ટ એન્ડ ધી પોલિટિક્સ ઓફ ડીસ્ટ્રક્શન, 1937–1945'' ,(A World at Total War: Global Conflict and the Politics of Destruction, 1937–1945) p. 64</ref><ref>ફિસ્કસ, જેમ્સ ડબલ્યુ. ''ક્રિટિકલ પર્સપેક્ટિવ્સ ઓન વર્લ્ડ વોર II'' (Critical Perspectives on World War II), p. 44%</ref> અથવા અન્ય ઘટનાઓમાંથી કોઈ એક ઘટના છે. અન્ય સ્રોતો એ. જે. પી. ટેલરને અનુસરે છે, કે જેઓ માને છે કે પૂર્વ [[એશિયા]]માં જાપાન-ચીન યુદ્ધ અને [[યુરોપ]] તથા તેની વસાહતોમાં બીજુ વિશ્વયુદ્ધ સમાંતર હતા, પરંતુ ૧૯૪૧માં વિલિનિકરણ ના થયુ ત્યાં સુધી તેઓ વિશ્વયુદ્ધ બન્યા નહોતા; કે જે તબક્કે યુદ્ધ ૧૯૪૫ સુધી ચાલુ રહ્યુ. આ લેખ પરંપરાગત તારીખોનો ઉપયોગ કરે છે.<ref>વિશ્વયુદ્ધ ૨ ના પ્રારંભ માટે ક્યારેક ધ્યાનમાં લેવાતી અન્ય તારીઓમાં ૧૯૩૫માં ઈટાલીનું એબિસિનિયા પરનું આક્રમણ છે; <small>(બેન-હોરિન, એલિઆહુ(૧૯૪૩). </small><small>''ધી મિડલ ઈસ્ટઃ ક્રોસરોડ્સ ઓફ હીસ્ટ્રી'' (The Middle East: Crossroads of History), p. </small><small>169; ટેલર, એલન(૧૯૭૯). </small><small>''હાઉ વોર્સ બિગિન'' (How Wars Begin), p. </small><small>124; યિસ્રીલિટ, હેવાર્હ મિઝ્રાહિટ (૧૯૬૫). </small><small>''એશિયન આફ્રિકન સ્ટડીઝ'' (Asian and African Studies), p. </small><small>191)</small>. ૧૯૪૧ માટે જુઓ <small>(ટેલર, એજેપી (૧૯૬૧). </small><small>''ધી ઓરિજિન્સ ઓફ ધી સેકન્ડ વર્લ્ડ વોર'' (The Origins of the Second World War), p. vii; કેલોગ, વિલિયમ O. (</small><small>૨૦૦૩</small><small>''અમેરિકન હીસ્ટ્રી ધી ઈઝી વે'' (American History the Easy Way), p. </small><small>236)</small>. એક મત એવો પણ પ્રવર્તે છે કે વિશ્વયુદ્ધ I અને વિશ્વયુદ્ધ II બંને એક જ "યુરોપીયન ગૃહયુદ્ધ" અથવા "બીજા ત્રીસ વર્ષ યુદ્ધ"ના ભાગ છે. <small>(કેનફોરા, લ્યુસિઆનો; જોન્સ, સિમોન (૨૦૦૬). </small><small>''ડેમોક્રેસી ઈન યુરોપઃ એ હીસ્ટ્રી ઓફ એન આઈડિયોલોજી'' (Democracy in Europe: A History of an Ideology), p. </small><small>155; પ્રિન, ગ્વિન (૨૦૦૨). </small><small>''ધી હાર્ટ ઓફ વોરઃ ઓન પાવર, કોન્ફ્લિક્ટ એન્ડ ઓબ્લિગેશન ઈન ધી ટ્વેન્ટી-ફર્સ્ટ સેન્ચ્યુરી'' (The Heart of War: On Power, Conflict and Obligation in the Twenty-First Century), p. </small><small>11).</small></ref> યુદ્ધના અંતની પણ અનેક તારીખો છે. કેટલાક સ્રોત જાપાનની શરણાગતિ ([[સપ્ટેમ્બર ૨|૨ સપ્ટેમ્બર]], ૧૯૪૫) કરતા પહેલા [[ઓગસ્ટ ૧૪|૧૪ ઓગસ્ટ]], ૧૯૪૫ના શસ્ત્રવિરામને યુદ્ધનો અંત કહે છે; કેટલાક યુરોપિયન ઇતિહાસમાં તે દિવસ ([[મે ૮|૮ મે]], ૧૯૪૫)ના પૂરુ થયુ. જાપાન સાથે શાંતિ સંધિ પર ૧૯૫૧ સુધી સહી થઈ નહોતી. ૧== યુદ્ધની તવારીખ == === ચીનમાં યુદ્ધ === [[ચિત્ર:Japanese_naval_landing_forces_blasting_Chinese_pillbox_and_marching_with_the_naval_flag,_Canton_Operation.jpg|right|thumb|વુહાનના યુદ્ધ દરમિયાન જાપાની દળો.]] [[માર્કો પોલો બ્રિજ ઘટના]] પછી જાપાને [[બીજુ ચીન-જાપાન યુદ્ધ|ચીન પર સંપૂર્ણ આક્રમણ]] શરૂ કર્યુ. સોવિયેતે [[ચીન-રશિયા બિન-ઘર્ષણની સમજૂતિ|તરત જ ચીનને ટેકો આપ્યો]], જેના લીધે ચીનના અગાઉના [[ચીન-જર્મન સહકાર (1911-1941)|જર્મની સાથેના સહકાર]]નો અંત આવ્યો. [[શાંઘાઈનું યુદ્ધ|શાંઘાઈથી શરૂ કરીને]] જાપાને ચાઈનિઝ દળોને પાછળ ધકેલ્યા, ડિસેમ્બરમાં [[નાન્જિંગનું યુદ્ધ|પાટનગર નાનજિંગ કબજે કર્યુ]]. જુન 1938માં ચાઈનિઝ દળોએ [[1938 પીળી નદી પૂર|પીળી નદીમાં પૂર લાવીને]] જાપાનની આગેકૂચ રોકી; જોકે આનાથી તેમને [[વુહાન]] શહેરના સંરક્ષણની તૈયારી માટે સમય મળ્યો, પરંતુ ઓક્ટોબર સુધીમાં [[વુહાનનું યુદ્ધ|શહેર લેવાયુ]].<ref>ટ્વિટશેટ, ડેનિસ; ફેરબેન્ક, જ્હોન કે. ''ધી કેમ્બ્રિજ હીસ્ટ્રી ઓફ ચાઈના'' (The Cambridge history of China), p. 566.</ref> આ સમય દરમિયાન જાપાન અને સોવિયેત દળો [[ખાસન તળાવનું યુદ્ધ|ખાસન તળાવ પાસે નાના યુદ્ધ]]માં વ્યસ્ત રહ્યા; મે 1939માં તેમની વચ્ચે વધારે ગંભીર [[ખાલ્ખિન ગોલનું યુદ્ધ|સરહદી યુદ્ધ]] શરૂ થયુ<ref>કુક્સ, એલ્વિન ડી. ''નોમોહાનઃ જાપાન અગેઈન્સ્ટ રશિયા, 1939'' (Nomonhan: Japan Against Russia, 1939), p. 189.</ref> 15 સપ્ટેમ્બરના રોજ શસ્ત્ર-વિરામના કરાર સાથે તેનો અંત આવ્યો અને ''[[જૈસે-થે|જૈસે થે]]'' ની સ્થિતિ સ્થાપિત થઈ.<ref>એમ્નોન સેલા ''ખાલ્ખિન-ગોલઃ ધી ફરગોટન વોર'' જરનલ ઓફ કન્ટેમ્પરરી હીસ્ટ્રી (Journal of Contemporary History), Vol. 18, No. 4, લશ્કરી ઇતિહાસ (Oct., 1983), pp. 651–87.</ref> === યુરોપમાં યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યુ === યુરોપમાં જર્મની અને ઈટાલીની હિંમત વધારે ને વધારે ખુલી રહી હતી. માર્ચ 1938માં જર્મનીએ [[એન્શુલસ|ઓસ્ટ્રિયા ભેળવ્યુ]], અને ફરી એકવાર અન્ય યુરોપીય સત્તાઓ તરફથી [[હિટલરની તાજપોશી|નહિવત પ્રતિભાવ]] સાંપડ્યો.<ref>કોલિઅર, માર્ટિન; પેડલી, ફિલિપ. ''જર્મની 1919–45'' , p. 144.</ref> પ્રોત્સાહિત થઈને હિટલરે [[મૂળ જર્મન|જર્મન મૂળના લોકોનું]] વર્ચસ્વ ધરાવતા [[ચેકોસ્લોવાકિયા]]ના વિસ્તાર [[સદેતનપ્રદેશ|સુદેતનપ્રદેશ]] પર જર્મનીનો દાવો કરવા માંડ્યો; ફ્રાન્સ અને બ્રિટને ચેકોસ્લોવાક સરકારની ઈચ્છા વિરુદ્ધ [[મ્યુનિક કરાર|આ વિસ્તારને મંજૂરી આપી]] અને આના બદલામાં હિટલર આગળ કોઈ પ્રદેશની માગણી નહિ કરે તેવું વચન લીધું.<ref>કેર્શો, ઈઆન. ''હિટલર, 1936–1945: નેમેસીસ'' (Hitler, 1936–1945: Nemesis), p. 173.</ref> આમ છતાં આના પછી તરત જ જર્મની અને ઈટાલીએ [[પ્રથમ વિએના પારિતોષિક|હંગેરી અને પોલેન્ડના અતિરિક્ત પ્રદેશો આપવા]] ચેકોસ્લોવાકિયાને ફરજ પાડી. માર્ચ 1939માં [[ચેકોસ્લોવાકિયા પર જર્મનીનો કબજો|જર્મનીએ બાકીના ચેકોસ્લાવાકિયા પર આક્રમણ કર્યુ]] અને પરિણામે તેના બે ભાગલા પડ્યાઃ જર્મન [[બોહેમિયા અને મોરેવિયાનું રક્ષણ|સંરક્ષિત બોહેમિયા અને મોરેવિયા]] અને જર્મન-તરફી [[સ્લોવાક રીપબ્લિક(1939–1945)|સ્લોવાક ગણતંત્ર]]. [[ડાન્ઝિગનું મુક્ત શહેર|ડાન્ઝિગ]] પર હિટલરની વધુ માગણીઓ સાથે ચેતી ગયેલા ફ્રાન્સ અને બ્રિટને [[પોલિશ-બ્રિટિશ સંયુક્ત સંરક્ષણ સમજૂતિ#પોલેન્ડની બ્રિટનને ખાતરી|પોલેન્ડની સ્વતંત્રતાની ખાતરી માટે તેમનો ટેકો આપ્યો]]; એપ્રિલ 1939માં [[ઈટાલીનું અલ્બેનિયા પર આક્રમણ|ઈટાલીએ આલ્બેનિયા પર વિજય મેળવ્યો]] ત્યારે આવી જ ખાતરી [[રોમાનિયા]] અને [[ગ્રીસ|ગ્રીસને]] પણ આપવામાં આવી.<ref>લોવ, સી. જે.; મેર્ઝારી, એફ. ''ઈટાલિયન ફોરેન પોલિસી 1870–1940'' (Italian Foreign Policy 1870–૧૯૪૦), p. 330.</ref> પોલેન્ડને [[ફ્રાન્કો-પોલિશ લશ્કરી જોડાણ|ફ્રાંકો]]-બ્રિટિશ ખાતરી બાદ તરત જ જર્મની અને ઈટાલીએ [[સ્ટીલની સંધિ]] સાથે ઔપચારિક રીતે તેમનં પોતાનું જોડાણ સ્થાપ્યુ.<ref>"સ્ટીલની સંધિ", ડીઅર એન્ડ ફૂટમાં, ed., ''ઓક્સફોર્ડ કમ્પેનિયન ટુ વર્લ્ડ વોર II'' (Oxford Companion to World War II), p. 674.</ref> ઓગસ્ટ 1939માં જર્મની અને સોવિયેત સંઘે [[મોલ્ટોવ-રિબેનટ્રોપ સંધિ|બિન-સંઘર્ષની સંધિ]] કરી.<ref>ઝાચેરી કિનારો. ''હિટલર શું જાણતો હતો:નાઝી વિદેશ નીતિમાં માહિતી માટે યુદ્ધ.'' ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટિ પ્રેસ યુએસ દ્વારા પ્રકાશિત, 2005 ISBN 0-19-518261-8, 978-0-19-518261-3, p. 108.</ref> પોલેન્ડ અને પૂર્વ યુરોપને પ્રભાવના અલગ ક્ષેત્રમાં વહેંચવાની ગુપ્ત સમજૂતિનો આ સંધિમાં સમાવેશ થતો હતો.<ref>""નાઝી-સોવિયંત સંધિ", ડીઅર એન્ડ ફૂટમાં, ed., ઓક્સફોર્ડ કમ્પેનિયન ટુ વર્લ્ડ વોર II(Oxford Companion to World War II), pp. 608–9.</ref> [[ચિત્ર:Spotkanie Sojuszników.jpg|thumb|right|પોલેન્ડમાં સોવિયેત અને જર્મન અધિકારીઓ, સપ્ટેમ્બર 1939.]] 1 સપ્ટેમ્બર, 1939ના રોજ [[એડોલ્ફ હિટલર|એડોલ્ફ હિટલરે]] તેના [[પોલેન્ડનું અતિક્રમણ (1939)|પોલેન્ડ પરના આક્રમણ]]ની શરૂઆત કરી અને વિશ્વયુદ્ધ II ફાટી નીકળ્યુ. ફ્રાંસ, બ્રિટન અને [[કોમનવેલ્થ રાષ્ટ્રો|કોમનવેલ્થ]] રાષ્ટ્રોએ જર્મની સામે યુદ્ધ જાહેર કર્યુ પરંતુ [[સાર હુમલો|સારપ્રદેશમાં નાનકડા ફ્રેંચ આક્રમણ]] સિવાય અન્ય નાનકડો લશ્કરી ટેકો આપ્યો.<ref>મે, અર્નેસ્ટ R. ''વિચિત્ર વિજયઃ હિટલરનો ફ્રાન્સ પર વિજય'' (trange Victory: Hitler's Conquest of France), p. 93.</ref> 17 સપ્ટેમ્બર, 1939ના રોજ જાપાન સાથે શાંતિ કરાર બાદ [[પોલેન્ડ પર સોવિયેતનું આક્રમણ (1939)|સોવિયતે પોતાનું પોલેન્ડ પર આક્રમણ શરૂ કર્યુ]].<ref>ઝલગોઆ, સ્ટીવન જે. ''પોલેન્ડ 1939: ધી બર્થ ઓફ બ્લિટ્ઝક્રેગ'' (Poland 1939: The Birth of Blitzkrieg), p. 80.</ref> ઓક્ટોબરના પ્રારંભ સુધીમાં પોલેન્ડના [[નાઝી જર્મની દ્વારા પોલિશ વિસ્તારો ભેળવી દેવાયા|જર્મની]], [[સોવિયેત સંઘ દ્વારા પોલિશ વિસ્તારો ભેળવી દેવાયા|સોવિયેત સંઘ]]માં વિભાજન સાથે [[પોલેન્ડનું અતિક્રમણ (1939)|અભિયાનનો અંત આવ્યો]], [[પોલેન્ડની સરહદોમાં ફેરફાર#વિશ્વયુદ્ધ II|લિથુઆનિયા]] અને [[પોલેન્ડનું સ્લોવાક આક્રમણ (1939)|સ્લોવાકિયા]],<ref>ઈગોર બેકા: ''સ્લોવેન્સક્રો વો વોજને પોર્તિ પોલ્સ્કુલ વી રોકુ 1939'' (''1939માં પોલેન્ડ સામેના યુદ્ધ દરમિયાન સ્લોવાકિયા'' ), [http://www.dejiny.sk/Casop/V_h/v_h.htm વોજેન્સાકા હિસ્ટોરિયા], 2005, નં. 3.</ref> [[વિશ્વયુદ્ધ 2માં પોલિશ યોગદાન|જો કે ઔપચારિક રીતે પોલેન્ડે ક્યારેય સમર્પણ કર્યુ નહોતુ]] અને તેની સરહદોની બહાર લડાઈ ચાલુ રાખી. પોલેન્ડમાં યુદ્ધ ચાલી રહ્યુ હતુ તે જ સમયે જાપાને વ્યૂહાત્મ દ્રષ્ટિએ ચીનના મહત્વના શહેર [[ચાંગશાનું યુદ્ધ(1939)|ચાંગશા સામેના પ્રથમ હુમલા]]ની શરૂઆત કરી, પરંતુ ઓક્ટોબરની શરૂઆતમાં આ હુમલો બંધ કરવો પડ્યો.<ref>જોવેટ, ફિલિપ એસ. ''ધી જાપાનીઝ આર્મી'' (The Japanese Army, 1931–45), p. 14</ref> [[દ્વિતિય પોલિશ રીપબ્લિક|પોલેન્ડ]] પર આક્રમણ બાદ સોવિયેત સંઘે [[બાલ્ટિક રાષ્ટ્રોનો કબજો#ઈસ્ટોનિયા, લેવિટા, લિથુઆનિયા પર અંતિમ આક્રમણ|બાલ્ટિક દેશોમાં લશ્કર ખસેડવા માંડ્યુ]]. નવેમ્બરના પાછલા સમયમાં સોવિયેત સંઘ દ્વારા સમાન દબાણના ફિનિશ પ્રતિકારના પગલે ચાર મહિના લાંબુ [[શિયાળુ યુદ્ધ]] થયુ, [[મોસ્કો શાંતિ સંધિ|ફિનિશ આત્મસમર્પણ]] સાથે તે પૂરુ થયુ.<ref>હાન્હિમાકિ, જુસ્સી એમ. ''કન્ટેઈનિંગ કોએક્સિસટન્સઃ અમેરિકા, રશિયા એન્ડ ધી ફીનિશ સોલ્યુશન'' (Containing Coexistence: America, Russia, and the "Finnish Solution"), કેન્ટ સ્ટેટ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1997.ISBN 0-87338-558-6, 9780873385589, p. 13</ref> ફ્રાન્સ અને યુનાઈટેડ કિંગડમે સોવિયેતના આ હુમલાને જર્મની તરફે યુદ્ધમાં પ્રવેશ સમાન ગણ્યુ અને તેના જવાબમાં સોવિયેતને રાષ્ટ્રસંઘમાંથી હાંકી કાઢવાની ધમકી આપી. ચીન પાસે આવા પગલા સામે વીટો વાપરવાની સત્તા હોવા છતાં પશ્ચિમિ સત્તાઓ અથવા સોવિયેત સંઘ સાથે પોતાને જોડવાની અનિચ્છા હોવાથી તેણે મત આપ્યો નહિ.આ પ્રકારના પગલાથી સોવિયેત સંઘ નારાજ થયુ અને પરિણામે ચીનને અપાતી તમામ લશ્કરી સહાય બંધ કરી.<ref name="ChinaBitter16">હસિંગ, જેમ્સ ચેઈહ; લેવિન, સ્ટીવન આઈ ''ચાઈનાસ બિટર વિક્ટરીઃ ધી વોર વિથ જાપાન, 1937–1945'' (China's Bitter Victory: The War with Japan, 1937–1945), p. 16.</ref> જુન 1940 સુધીમાં [[સોવિયેત લશ્કરી દળો|સોવિયેત સશસ્ત્ર દળો]]એ [[બાલ્ટિક રાષ્ટ્રોનો કબજો#સોવિયેત અતિક્રમણ|બાલ્ટિક દેશો પર કબજો]] મેળવી લીધો.<ref>બિલિન્સ્કી, યારોસ્લેવ. ''એન્ડગેમ ઈન નાટોસ એગ્રીમેન્ટઃ ધી બાલ્ટિક સ્ટેટ્સ એન્ડ યુક્રેન'' (Endgame in NATO's Enlargement: The Baltic States and Ukraine), p. 9%</ref> [[ચિત્ર:Nazi-parading-in-elysian-fields-paris-desert-1940.png|thumb|left|ફ્રાન્સના પતન પછી પેરિસમાં જર્મન દળો.]] પશ્ચિમ યુરોપમાં બ્રિટિશ લશ્કર ખંડમાં રાખવામાં આવ્યુ, પરંતુ [[ફોની યુદ્ધ|જર્મની અથવા અન્ય સાથીઓમાંથી કોઈએ પણ]] એકબીજા પર સીધા હુમલા કર્યા નહિ. સોવિયેત સંઘ અને જર્મની વચ્ચે [[જર્મન-સોવિયેત વ્યાપારિક કરારો(1940)|ફેબ્રુઆરી 1940માં વેપાર સંધિ થઈ હતી]], જેના લીધે બ્રિટિશ પ્રતિબંધની સામે મદદ માટે જર્મનીને કાચા માલનો પુરવઠો મળતો હતો અને તેના બદલામાં સોવિયેતને જર્મની તરફથી લશ્કરી તથા ઔદ્યોગિક સાધનો મળતા હતા<ref name="shirer668">શીરેર, વિલિયમ એલ., ''ત્રીજા રીકનો ઉદય અને પતનઃ નાઝી જર્મનીનો ઇતિહાસ'' (The Rise and Fall of the Third Reich: A History of Nazi Germany), સિમોન અે શુસ્ટર, 1990 ISBN 0-671-72868-7, pp. 668–9.</ref> [[સ્વીડિશ આયર્ન ઓર(WWII)|સ્વીડન તરફથી આવતા આયર્નઓર]]ના જહાજો કે જેને સાથીઓ અવરોધી શકે તેમ હતા તેની સલામતી માટે એપ્રિલમાં [[ઓપરેશન વેસેરુબંગ|જર્મનીએ ડેન્માર્ક અને નોર્વે પર આક્રમણ કર્યુ]]. [[ડેન્માર્ક|ડેન્માર્કે]] તરત જ હાર સ્વીકારી અને [[નોર્વેનું અભિયાન|સાથીઓનું સમર્થન હોવા છતાં]] બે મહિનામાં [[નોર્વે]] કબજે કરાયુ.<ref>કોમાગર, હેનરી સ્ટીલ. ''ધી સ્ટોરી ઓફ સેકન્ડ વર્લ્ડ વોર'' (The Story of the Second World War), p. 30%</ref> [[નોર્વે ચર્ચા|નોર્વે અભિયાનથી બ્રિટનમાં નારાજગી]]ના પગલે વડાપ્રધાન [[નેવિલે ચેમ્બર્લિન|નેવિલે ચેમ્બર્લીન]]ના સ્થાને 10 મે, 1940માં [[વિન્સ્ટન ચર્ચિલ]] આવ્યા.<ref>રેનોલ્ડ્સ, ડેવિડ. ''વિશ્વયુદ્ધથી શીતયુદ્ધ સુધીઃ ચર્ચિલ, રુઝવેલ્ટ અને 1940ના દાયકાનો આંતરરાષ્ટ્રીય ઇતિહાસ'' (From World War to Cold War: Churchill, Roosevelt, and the International History of the 1940s), pp. 76, 77.</ref> === ધરી જૂથ આગળ વધે છે === તે જ દિવસે જર્મનીએ [[ફ્રાન્સનું યુદ્ધ|ફ્રાંસ અને નીચેના રાષ્ટ્રો પર અતિક્રમણ કર્યુ]]. [[બ્લિટ્ઝક્રેગ]] વ્યૂહના ઉપયોગથી [[નેધરલેન્ડ્સનું યુદ્ધ|નેધરલેન્ડ્સ]] અને [[બેલ્જિયમ]] કેટલાક સપ્તાહોમાં વધારે ખર્ચની સ્થિતિમાં મૂકાયા. [[આર્ડનનેસ|આર્ડેનનેસ]] પ્રદેશ દ્વારા નજીકમાં ચાલી રહેલી ઝુંબેશના કારણે ફ્રાન્સની હથિયારબદ્ધ [[મેગિનોટ લાઈન]]ની અવગણના થઈ, ફ્રાન્સને એવી ગેરસમજ થઈ કે તે હથિયારધારી વાહનો માટે પાર ન કરી શકાય તેવો કુદરતી અવરોધ છે.બ્રિટિશ દળોને [[ડુનતિક્ત સ્થળાંતર|ડુન્કિર્ક]] ખાતે ખંડ છોડવાની ફરજ પડી, મહિનાના અંત સુધીમાં ભારે સાધનો ત્યજવાની ફરજ પડી. ૧૦ જુનના રોજ [[ફ્રાંસનું ઈટાલિયન અતિક્રમણ|ઈટાલીએ આક્રમણ કર્યુ]], ફ્રાન્સ અને યુનાઈટેડ કિંગડમ બંને સામે યુદ્ધ જાહેર કર્યુ;<ref name="FreeFromFear439">કેનેડી, ડેવિડ એમ. ''ભયમાંથી મુક્તિઃ મંદી અને યુદ્ધમાં અમેરિકન લોકો, 1929-1945'' (Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945), p. 439.</ref> બાર દિવસ બાદ [[ફ્રાન્સ સાથે શસ્ત્રવિરામ (દ્વિતિય કોમ્પિગેન)|ફ્રાન્સે શરણાગતિ સ્વીકારી]] અને તરત જ [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન ફ્રાંસનો જર્મન કબજો|જર્મન]] અને [[ઈટાલિયન કબજાનું ફ્રાન્સ|ઈટાલી હસ્તકના ક્ષેત્રો]]માં વિભાજન થયું,<ref>મિલિટરજેશિશ્ટિલિચિસ ફોરશુંગસ્મેટ. ''જર્મની અને બીજુ વિશ્વયુદ્ધ- વોલ્યુમ2ઃ યુરોપમાં જર્મનીના પ્રારંભિક વિજયો'' (Germany and the Second World War — Volume 2: Germany's Initial Conquests in Europe), p. 311.</ref> અને બિન-વિભાજિત [[રમ્પ સ્ટેટ|રમ્પ રાજ્ય]] [[વિચી રેજિમ]] હસ્તક મૂકાયુ. જર્મની દ્વારા કબજો જમાવી દેવાની આશંકાથી ૧૪ જુલાઈએ બ્રિટને [[ફ્રેન્ચ અલ્જિરિયા|અલ્જિરિયા]]માં [[મેર્સ-એલ-કેબિર પર હુમલો|ફ્રેન્ચ નૌકાદળના કાફલા પર હુમલો કર્યો]].<ref>બ્રાઉન, ડેવિડ. ''ધી રોડ ટુ ઓરાનઃ એંગ્લો-ફ્રેન્ચ નવલ રીલેશન્સ, સપ્ટેમ્બર 1939 - જુલાઈ 1940'' (The Road to Oran: Anglo-French Naval Relations, September 1939 – July 1940), p. xxx.</ref> [[ચિત્ર:Supermarinespitfire.JPG|thumb|left|બ્રિટનના યુદ્ધ દરમિયાન આરએફ સુપરમરીન સ્પિટફાયરનો ભરપૂર ઉપયોગ.]] ફ્રાન્સ તટસ્થ રહેતા જર્મનીએ બ્રિટન પર [[ઓપરેશન સીલાયન|આક્રમણ]]ની તૈયારી માટે હવાઈ ચડિયાતાપણુ ([[બ્રિટનનું યુદ્ધ]])અભિયાન શરૂ કર્યુ <ref>કેલી, નિગેલ; રીસ, રોઝમેરી; શટર, જેન. ''વીસમી સદીનું વિશ્વ'' , p. 38.</ref>. અભિયાન નિષ્ફળ ગયુ અને સપ્ટેમ્બર સુધીમાં આક્રમણ યોજના રદ કરવામાં આવી. કબજે કરાયેલા નવા ફ્રેન્ચ બંદરોનો ઉપયોગ કરીને અને [[એટલાન્ટિકનું યુદ્ધ (1939–1945)|એટલાન્ટિક]]માં બ્રિટિશ જહાજો સામે [[યુ-બોટ]]સનો ઉપયોગ કરીને જર્મન નૌકાદળે વધારે-લંબાવવામાં આવેલ [[રોયલ નૌકાદળ|રોયલ નેવી]]ની સરખામણીએ સફળતા મેળવી.<ref>ગોલ્ડસ્ટેઈન, માર્ગારેટ જે. ''વિશ્વયુ્દ્ધ II'' , p. 35.</ref> જુનમાં [[માલ્ટા પર કબજો (વિશ્વયુદ્ધ II)|માલ્ટાને કબજે]] કરીને, ઓગસ્ટમાં [[બ્રિટિશ સોમાલિ પ્રદેશ પર ઈટાલીનો વિજય|બ્રિટિશ સોમાલિપ્રદેશ પર વિજય મેળવીને]], સપ્ટેમ્બરની શરૂઆતમાં [[ઈજિપ્ત પર ઈટાલીનું અતિક્રમણ|બ્રિટિશ હસ્તકના ઈજિપ્તમાં આક્રમણ કરીને]] ઈટાલીએ ભૂમધ્યમાં ગતિવિધિઓ શરૂ કરી. હવે એકલા પડેલા [[ફ્રેન્ચ ઈન્ડોચાઈના]]ના ઉત્તર વિસ્તારમાં [[ફ્રેન્ચઈન્ડોચાઈનાનું અતિક્રમણ|અનેક થાણાઓ આંચકીને]] જાપાને સપ્ટેમ્બર સુધીમાં ચીન પરના તેના હુમલાઓ વધાર્યા.<ref>મર્સેડો, સ્ટીફન સી. ''નાકોનાના આભાસી યોદ્ધાઓ: અ હીસ્ટ્રી ઓફ ઈમ્પેરિયલ જાપાનીઝ આર્મીસ એલાઈટ ઈન્ટેલિજન્સ સ્કૂલ'' (A History of the Imperial Japanese Army's Elite Intelligence School), p. 109</ref> આ સમગ્ર સમયગાળા દરમિયાન તટસ્થ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે ચીન તથા પશ્ચિમિ જોડાણોને મદદ કરવા પગલા લીધા. મિત્ર રાષ્ટ્રો દ્વારા થતી [[કેશ એન્ડ કેરી (વિશ્વયુદ્ધ II)|'કેશ એન્ડ કેરી']] ખરીદીની પરવાનગી માટે નવેમ્બર 1939માં અમેરિકન ન્યુટ્રાલિટી એક્ટમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો.<ref>બ્રાઉન, રોબર્ટ જે. ''ઈથરનું શોષણ: ત્રીસીના અમેરિકામાં રેડિયો બ્રોડકાસ્ટની સત્તા'' ( The Power of Broadcast Radio in Thirties America), p. 91.</ref> 1940માં જર્મનીએ [[પેરિસ]] પર કબજો જમાવી લેતા [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નૌકાદળ|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ નૌકાદળ]]ના કદમાં [[દ્વિ-સમુદ્ર નૌકા દળ ધારો|નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ કરવામાં આવી]] અને ઈન્ડોચાઈનામાં જાપાનની ઘૂસણખોરી બાદ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે જાપાનની સામે લોખંડ, સ્ટીલ અને મશીનના ભાગો પર [[એમ્બાર્ગો|પ્રતિબંધ]] મૂક્યો.<ref>મોરિસન, સેમ્યુઅલ એલિઅટ. ''વિશ્વયુદ્ધ IIમાં અમેરિકાના નૌકા ઓપરેશનનો ઇતિહાસ'' (History of United States Naval Operations in World War II), p. 60.</ref> સપ્ટેમ્બરમાં અમેરિકા [[મથક કરાર માટેના વિધ્વંસક|બ્રિટિશ થાણાઓ માટે અમેરિકન વિધ્વંસકોના વેપાર]] માટે સંમત થયુ.<ref>મેનિગોટ, એન્થની P. ''The યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ એન્ડ ધી કેરેબિયનઃ ચેલેન્જીસ ઓફ એન એસીમેટ્રીકલ રીલેશનશિપ'' (United States and the Caribbean: Challenges of an Asymmetrical Relationship), p. 52.</ref> આમ છતાં 1941 સુધી મોટાભાગની અમેરિકન જનતાએ યુદ્ધમાં કોઈપણ પ્રકારના સીધા લશ્કરી હસ્તક્ષેપનો વિરોધ ચાલુ રાખ્યો.<ref>હેડલી કેન્ટ્રીલ, "અમેરિકા યુદ્ધનો સામનો કરે છેઃ જનમતનો અભ્યાસ," ''ધી પબ્લિક ઓપિનિયન ક્વાર્ટરલી'' (The Public Opinion Quarterly) 4:3 (સપ્ટે. 1940), 390.</ref> સપ્ટેમ્બર 1940ના અંતમાં જાપાન, ઈટાલી અને જર્મની વચ્ચે [[ત્રિપક્ષી સંધિ|ત્રિપક્ષિય સંધિ]] થઈ અને [[ધરી સત્તાઓ|ધરી સત્તા]]ઓને વિધિવત સ્વરૂપ અપાયુ. આ સંધિમાં ઠેરવવામાં આવ્યું કે સોવિયેત સંઘ સિવાય યુદ્ધમાં ભાગ નહિ લેનાર કોઈપણ રાષ્ટ્ર પર કોઈ એક ધરી સત્તા આક્રમણ કરશે તો તેને ત્રણેય ધરી સત્તાઓ સામે યુદ્ધની ફરજ પડશે.<ref>બિલહાર્ટ્ઝ, ટેરી ડી.; એલિઅટ, એલન સી.''અમેરિકન ઇતિહાસમાં પ્રવાહોઃ યનાઈટેડ સ્ટેટ્સનો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ'' (Currents in American History: A Brief History of the United States), p. 179.</ref> નવેમ્બરમાં સોવિયેત સંઘે [[જર્મન-સોવિયેત ધરી મંત્રણા|ત્રિપક્ષી સંધિમાં જોડાવા માટે રસ દાખવતા સુધારેલો ડ્રાફ્ટ]] જર્મનીને મોકલ્યો, જેમાં જર્મનીની તરફેણ કરતા વિવિધ આર્થિક સોદાઓનો પ્રસ્તાવ મૂકાયો;<ref name="WorldArms200">વેઈનબર્ગ, ગેરહાર્ડ એલ. ''અ વર્લ્ડ એટ આર્મ્સઃ અ ગ્લોબલ હીસ્ટ્રી ઓફ વર્લ્ડ વોર'' (A World at Arms: A Global History of World War II), p. 200</ref> જર્મની અગાઉના પ્રસ્તાવ પર મૌન રહેતા [[જર્મન-સોવિયેત સરહદ અને વ્યાપારી કરાર|તેઓએ બાદનો પ્રસ્તાવ સ્વીકાર્યો]].<ref name="WorldArms201">વેઈનબર્ગ, ગેરહાર્ડ એલ. '' વર્લ્ડ એટ આર્મ્સઃ અ ગ્લોબલ હીસ્ટ્રી ઓફ વર્લ્ડ વોર'' (A World at Arms: A Global History of World War II), p. 201.</ref> સંધિની પરવા કર્યા વગર યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે [[ઉધાર-ભાડે|લેન્ડ-લીઝ]] પોલિસીની શરૂઆત કરીને યુનાઈટેડ કિંગડમ અને ચીનને મદદ જારી રાખી<ref>મુરે, વિલિએમ્સન, મિલેટ્ટ, એલન રીડ. ''અ વોર ટુ બી વોનઃ ફાઈટિંગ ધી સેકન્ડ વર્લ્ડ વોર'' (A War to Be Won: Fighting the Second World War), p. 165.</ref> અને આશરે એટલાન્ટિક સમુદ્રના અડધા જેટલા વિસ્તારને આવરી લેતા ક્ષેત્રમાં સિક્યુરિટી ઝોનની રચના કરી કે જ્યાં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નૌકાદળ|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ નૌકાદળ]] બ્રિટિશ કાફલાનું રક્ષણ કરતું.<ref>નેલ, હર્મન. ''ટુ ડીસ્ટ્રોય અ સિટીઃ સ્ટ્રેટેજિક બોમ્બિંગ એન્ડ ઈટ્સ હ્યુમન કોન્સીક્વન્સિસ ઈન વર્લ્ડ વોર 2'' (To Destroy a City: Strategic Bombing and Its Human Consequences in World War II), p. 205.</ref> તેના પરિણામે અમેરિકા સત્તાવાર રીતે તટસ્થ રહ્યુ હોવા છતાં ઓક્ટોબર 1941 સુધીમાં ઉત્તર એટલાન્ટિકમાં નૌકાયુદ્ધની ઘોષણા કરવામાં નહિ આવે તો જર્મની અને અમેરિકા એકબીજાને રોકવાના પ્રયત્નમાં હોય તેવું તેમને લાગ્યુ.<ref>[http://history.sandiego.edu/gen/ww2Timeline/Prelude18.html એટલાન્ટિકમાં અઘોષિત નૌકાયુદ્ધ 1941] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509150056/http://history.sandiego.edu/gen/WW2Timeline/Prelude18.html |date=2008-05-09 }}.</ref> નવેમ્બર 1940માં ધરીઓનો વ્યાપ વધ્યો અને [[હંગેરી]], [[સ્લોવાકિયા]] તથા [[રોમાનિયા]] ત્રિપક્ષી સંધિમાં જોડાયા.<ref name="Tripartite Pact">"ત્રિપક્ષી સંધિ", ડીઅર એન્ડ ફૂટ ed.માં, ''ઓક્સફોર્ડ કમ્યેનિયન ટુ વર્લ્ડ વોર 2'' (Oxford Companion to World War II), p. 877.</ref> આ દેશોએ [[ઓપરેશન બાર્બારોસા|USSR પર આક્રમણ]]માં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી, [[બેસ્સારબિયા અને ઉત્તરી બુકોવિનાનો સોવિયેત કબજો|USSRમાં ભેળવી દેવાયેલ પ્રદેશ]] પાછો મેળવવા માટે અને સામ્યવાદ સામે લડવાની તેના નેતા [[ઈઓન એન્ટોનેસ્કુ]]ની ઈચ્છાને પ્રોત્સાહન આપીને રોમાનિયાએ તેનું [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન રોમાનિયા|સૌથી મોટુ યોગદાન આપ્યુ]].<ref>ડેનિસ ડેલેટન્ટ, "રોમાનિયા", ડીઅર એન્ડ ફૂટ ed.માં, ''ઓક્સફોર્ડ કમ્યેનિયન ટુ વર્લ્ડ વોર 2'' (Oxford Companion to World War II), pp. 745–46.</ref> ઓક્ટોબરમાં [[ગ્રીસો-ઈટાલિયન યુદ્ધ|ઈટાલીએ ગ્રીસ પર આક્રમણ કર્યુ]] પરંતુ ગણતરીના દિવસોમાં તેને ખદેડી નાખવામાં આવ્યું અને અલ્બેનિયામાં પીછેહઠ કરાવવામાં આવી, ટૂંક સમયમાં સમાધાન ઉદભવ્યુ.<ref>ક્લોગ, રિચર્ડ. ''ગ્રીસનો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ'' (A Concise History of Greece), p. 118.</ref> ત્યાર બાદ ટૂંક સમયમાં જ આફ્રિકા અને બ્રિટશ કોમનવેલ્થ દળોએ [[ઓપરેશન કમ્પાસ|ઈજિપ્ત વિરુદ્ધ]] અને [[પૂર્વ આફ્રિકન અભિયાન (વિશ્વ યુદ્ધ II)#સાથી પ્રતિ-હુમલા|ઈટાલિયન પૂર્વ આફ્રિકા]]માં વિરોધની શરૂઆત કરી . 1941ના પ્રારંભ સુધીમાં કોમનવેલ્થે ઈટાલિયન દળોને લિબિયા સુધી પાછળ ધકેલી દીધા ત્યારે ચર્ચિલે [[ઓપરેશન લસ્ટર|ગ્રીકને મદદ કરવા આફ્રિકામાંથી લશ્કર પાછુ ખેંચવા]] આદેશ આપ્યો. રોયલ નેવીએ [[ટારાન્ટોનું યુદ્ધ|ટારેન્ટો ખાતે કેરિયર હુમલા]] કરીને ત્રણ ઈટાલિયન યુદ્ધ જહાજોને નકામા બનાવી દીધા અને [[કેપ મેટાપેનનું યુદ્ધ|કેપ મેટાપન]] ખાતે બીજા અનેક યુદ્ધ જહાજોને નિષ્ક્રિય બનાવી દેવાતા [[રેગિઆ મારિના|ઈટાલિયન નૌકાદળ]]ને પણ મહત્વના પરાજયો વેઠવા પડ્યા.<ref>જેક્સન, એશલે. ''બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય અને બીજુ વિશ્વયુદ્ધ'', p. 106.</ref> [[ચિત્ર:German paratroopers jumping From Ju 52s over Crete.jpg|right|thumb|જર્મન અર્ધટુકડીઓ ક્રેટ પર અતિક્રમણ કરે છે.]] ઈટાલીને મદદ કરવા જર્મનોએ તરત જ ઝંપલાવ્યુ. હિટલરે ફેબ્રુઆરીમાં [[ઓપરેશન સનફ્લાવર|લિબિયામાં જર્મન દળો મોકલ્યા]] અને માર્ચના અંત સુધીમાં તેઓએ નબળા બનેલા કોમનવેલ્થ દળો પર [[ધરીઓ હુમલા ખાળે છે(1941)|હુમલાઓ શરૂ કર્યા]]. એક મહિનાની અંદર [[ટોબ્રુકનો કબજો|ઘેરાયેલા ટોબ્રુક બંદર]]ને બાદ કરતાં કોમનવેલ્થ દળોને ઈજિપ્તના અંદર સુધી પીછેહઠ કરવી પડી. કોમનવેલ્થે [[ઓપરેશન બ્રેવિટી|મેમાં ધરીદળોને ખદેડવા પ્રયાસ કર્યા]] અને [[ઓપરેશન બેટલેક્સ|ફરી જુનમાં]] પ્રયત્ન કર્યા, પરંતુ બંને વખતે નિષ્ફળ રહ્યા. એપ્રિલના પ્રારંભમાં જર્મનોએ પણ આ જ રીતે બાલ્કનમાં દખલ કરી, [[ગ્રીસનું યુદ્ધ|ગ્રીસ]] અને [[યુગોસ્લાવિયાનું અતિક્રમણ|યુગોસ્લાવિયા]] પર આક્રમણ કર્યુ; જર્મનીએ [[ક્રેટનું યુદ્ધ|ક્રેટના ગ્રીક ટાપુ પર વિજય મેળવ્યા બાદ]] મેના અંત સુધીમાં અહીંયા પણ તેમણે ઝડપી પ્રગતિ કરી.<ref>વેઈનબર્ગ, ગેરહાર્ડ એલ. ''અ વર્લ્ડ એટ આર્મ્સઃ અ ગ્લોબલ હીસ્ટ્રી ઓફ વર્લ્ડ વોર 2 '' (A World at Arms: A Global History of World War II), p. 229.</ref> જોકે આ સમય દરમિયાન મિત્રરાષ્ટ્રોને કેટલીક સફળતા પણ મળી. [[મધ્ય પૂર્વ]]માં કોમનવેલ્થ દળોએ પહેલા [[એંગ્લો-ઈરાકી યુદ્ધ|ઈરાકમાં યોજના નિષ્ફળ બનાવી]] કે જેને વિચી હસ્તકના [[સીરિયાનો ફ્રેન્ચ મેન્ડેટ|સીરિયા]]માંથી જર્મન વિમાનો મદદ કરતા હતા,<ref>વોટ્સન, વિલિયમ ઈ. ''ટ્રાઈકલર એન્ડ ક્રેસન્ટઃ ફ્રાન્સ એન્ડ ધી ઈસ્લામિક વર્લ્ડ '' (Tricolor and Crescent: France and the Islamic World), p. 80.</ref> ત્યાર બાદ ભવિષ્યમાં આવા પરિણામો નિવારવા [[મુક્ત ફ્રેન્ચ|ફ્રી ફ્રેન્ચ]]ની સહાયતાથી [[સીરિયા-લેબનોન અભિયાન|સીરિયા અને લેબનોન]] પર હુમલો કર્યો.<ref>જેક્સન, એશલે. ''બ્રિટિશ સામ્રાજય અને બીજુ વિશ્વયુદ્ધ'' , p. 154.</ref>એટલાન્ટિકમાં [[યુદ્ધજહાજ બિસ્માર્કનું છેલ્લુ યુદ્ધ|જર્મનીનું અગ્રણી જહાજ બિસ્માર્ક ડૂબી જતા]] બ્રિટનને જેની અત્યંત જરૂર હતી તેવા જનઉત્સાહનો સંચાર થયો.<ref>સ્ટુઅર્ટ, વેન્સ. ''ત્રણની સામે એકઃ ચર્ચિલ, રુઝવેલ્ટ, સ્ટાલિન વિ. એડોલ્ફ હિટલર'' (Three Against One: Churchill, Roosevelt, Stalin Vs Adolph Hitler), p. 159.</ref> કદાચ સૌથી મહત્વની વાત એ હતી કે [[બ્રિટનનું યુદ્ધ|બ્રિટનના યુદ્ધ દરમિયાન]] [[રોયલ એરફોર્સ|રોયલ હવાઈ દળે]] સફળતા પૂર્વક લુફ્તવાફના હુમલાને ખાળ્યો હતો અને 11 મે, 1941ના રોજ હિટલરે બોમ્બિંગ અભિયાન બંધ કર્યુ હતું.<ref>{{cite web|title=The London Blitz, 1940|url=http://www.eyewitnesstohistory.com/blitz.htm|work=Eyewitness to History|year=2001| access-date=2008-03-11}}</ref> એશિયામાં બંને પક્ષે અનેક હુમલાઓ થવા છતાં ચીન અને જાપાનનું યુદ્ધ 1940 સુધીમાં પૂરુ થઈ ચૂક્યુ હતુ. તે વર્ષના ઓગસ્ટમાં [[ચીનનો સામ્યવાદી પક્ષ|ચાઈનિઝ સામ્યવાદીઓ]]એ [[હન્ડ્રેડ રેજિમેન્ટ હુમલા|મધ્ય ચીનમાં હુમલાઓ શરૂ કર્યા]]; સામ્યવાદીઓ માટે માનવ અને સંસાધનો ઘટાડવા માટે જાપાને પોતાના હસ્તકના વિસ્તારોમાં કડક પગલા ([[ત્રણ તમામ નીતિ|ત્રિપક્ષી સંધિ]]) લેવા માંડ્યા.<ref>જોસ, એન્થની જેમ્સ. ''બળવાખોરોનો પ્રતિકારઃ પ્રતિકાર હુમલાઓનું રાજકારણ અને ઇતિહાસ'' (Resisting Rebellion: The History And Politics of Counterinsurgency), p. 224.</ref> ચીનના સામ્યવાદી અને રાષ્ટ્રવાદી દળો વચ્ચેના સતત સંઘર્ષો [[નવુ ચોથુ લશ્કર ઘટના|જાન્યુઆરી 1914માં સશસ્ત્ર અથડામણોમાં પરિણમ્યા]], જેની અસરથી તેમની વચ્ચેના સહકારનો અંત આવ્યો.<ref>ફેરબેન્ક, જ્હોન કિંગ. ચીનઃ એક નવો ઇતિહાસ 320.</ref> યુરોપ અને એશિયામાં સ્થિતિ પ્રમાણમાં સ્થિર બનતા જર્મની, જાપાન અને સોવિયેત સંઘે તૈયારીઓ કરી. જર્મની સાથે વધી રહેલા તણાવના કારણે સોવિયેતની આશંકાઓ અને યુરોપીયન યુદ્ધનો લાભ ઉઠાવીને દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં યુરોપના કબજા હેઠળના સ્રોત-સમૃદ્ધ પ્રદેશો કબજે કરવાની જાપાનની યોજનાની સાથે એપ્રિલ, 1941 માં બે સત્તાઓએ [[સોવિયેત-જાપાનીઝ તટસ્થતા સમજૂતિ|સોવિયેત–જાપાનીઝ તટસ્થતા સંધિ]] કરી.<ref>ગેરવર, જ્હોન ડબલ્યુ. '''' ચીન-રશિયા સંબંધો, 1937–1945: ચીની રાષ્ટ્રવાદની કૂટનીતિ/1}(hinese-Soviet Relations, 1937–1945: The Diplomacy of Chinese Nationalism), p. 114.</ref> આનાથી વિપરિત જર્મનો સોવિયેત પર આક્રમણની તૈયારી કરી રહ્યા હતા અને સોવિયેત સરહદે દળો એકઠા કરી રહ્યા હતા.<ref>વેઈનબર્ગ, ગેરહાર્ડ એલ. ''અ વર્લ્ડ એટ આર્મ્સઃ અ ગ્લોબલ હિસ્ટ્રી ઓફ વર્લ્ડ વોર 2'' (A World at Arms: A Global History of World War II), p. 195.</ref> === યુદ્ધ વૈશ્વિક બને છે === [[ચિત્ર:Operation Barbarossa collage.jpg|thumb|સોવિયેત સંઘના અતિક્રમણમાં જર્મન સૈનિકો, 1941.]] 22 જુન, 1941ના રોજ જર્મનીએ ફિનલેન્ડ સહિત અન્ય યુરોપીયન ધરી રાષ્ટ્રો સાથે [[ઓપરેશન બાર્બારોસા]]માં સોવિયેત પર આક્રમણ કર્યુ. અચાનક અને અણધાર્યા શરૂ કરવામાં આવેલા આ હુમલાઓના પ્રાથમિક લક્ષ્ય <ref>એમનોન સેલા. ''"બાર્બાડોસા": ઓચિંતુ આક્રમણ અને સંચારવ્યવસ્થા'' . જરનલ ઓફ કન્ટેમ્પરરી હીસ્ટ્રી, Vol. 13, No. 3, (જુલાઈ, 1978), pp. 555–83.</ref> [[બાલ્ટિક પ્રદેશ]], [[મોસ્કો]] અને [[યુક્રેન]] હતા અને [[કાસ્પિયન સમુદ્ર|કાસ્પિયન]] તથા [[સફેદ સમુદ્ર]]ને સાંકળતી [[A-A લાઈન]] પાસે અંત લાવવાનું 1941 અભિયાનનો અંત લાવવાનું અંતિમ ધ્યેય હતું. લશ્કરી સત્તાપદેથી સોવિયેત સંઘને હાંકી કાઢવાનો, [[સામ્યવાદ]]નો નાશ કરવાનો, કહેવાતી '[[લેબેનસ્રોમ|રહેવાની જગ્યા]]'ના સર્જનનો હિટલરનો ઈરાદો હતો. <ref>કેર્શો, ઈઆન. ''ફેટફુલ ચોઈસીસ'' , pp. 66–69.</ref> આ માટે [[જનરલપ્લાન ઓસ્ટ|મૂળ વસતીને ખદેડી મૂકવાની હતી]]<ref>જોનાથન સ્ટેઈનબર્ગ. ''ત્રીજા રિકનું પ્રતિબિંબ: સોવિયેત સંઘના કબજા હેઠળ, 1941–4'' ધી ઈંગ્લિશ હીસ્ટોરિકલ રીવ્યુ(The English Historical Review), Vol. 110, No. 437 (જુન, 1995), pp. 620–51.</ref> અને જર્મનીના બાકી રહેલા શત્રુઓને રહાવવા માટે જરૂરી વ્યૂહાત્મક સ્રોતોની ઉપલબ્ધિ સુનિશ્ચિત કરવાની હતી.<ref>મિલાન હૌનર. ''શું હિટલર વિશ્વ પ્રભુત્વ ઈચ્છતો હતો?'' જરનલ ઓફ કન્ટેમ્પરરી હીસ્ટ્રી(Journal of Contemporary History), Vol. 13, No. 1 (જાન્યુઆરી, 1978), pp. 15–32.</ref> જો કે યુદ્ધ પહેલા [[લાલ લશ્કર]] [[વળતા-હુમલા|પ્રતિકાર હુમલા]]ઓ માટે તૈયારી કરી રહ્યુ હતુ<ref>સીન્થિઆ એ. રોબર્ટ્સ. ''યુદ્ધનું આયોજનઃ લાલ લશ્કર અને 1941નો વિનાશ.'' યુરોપ-એશિયા સ્ટડીઝ(Europe-Asia Studies), Vol. 47, No. 8 (ડિસેમ્બર, 1995), pp. 1293–26.</ref> પરંતુ, ''બાર્બારોસા'' એ [[સ્ટાવકા|સોવિયેત સર્વોચ્ચ સત્તા]]ને [[વ્યૂહાત્મક સંરક્ષણ]] અપનાવવા ફરજ પાડી. ઉનાળા દરમિયાન ધરીઓને સોવિયેત પ્રદેશમાં મહત્વના લાભ થયા અને તેના કારણે જાન-માલની ભારે ખુવારી થઈ. આમ છતાં, ઓગસ્ટના મધ્ય સુધીમાં જર્મન [[ઓબેર્કોમાન્ડો ડેસ હીરેસ|લશ્કર હાઈ કમાન્ડે]] નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં થાકી ગયેલ આર્મી ગ્રૂપ સેન્ટરના [[સ્મોલેન્સ્કનું યુદ્ધ(1941)|હુમલાઓ બંધ કરવા]] નિર્ણય લીધો અને [[દ્વિતિય પાન્ઝેર જૂથ|દ્વિતિય પાન્ઝેર ગ્રૂપ]]ને મધ્ય યુક્રેન તથા લેનિનગાર્ડમાં કૂચ કરી રહેલા દળોની શક્તિ વધારવા માટે તે તરફ વાળવાનો નિર્ણય લીધો.<ref>એલન એફ. વિલ્ટ. ''1941માં હિટલરનો છેલ્લા ઉનાળાનો ફોટો'' . મિલિટરી અફેર્સ(Military Affairs), Vol. 45, No. 4 (ડિસેમ્બર, 1981), pp. 187–91.</ref> [[કિએવનું યુદ્ધ (1941)|કિએવ હુમલો]] અત્યંત સફળ રહ્યો, જેના કારણે ચાર સોવિયેત લશ્કરોને ઘેરવામાં અને હરાવવામાં મદદ મળી તથા [[ક્રિમીઆ અભિયાન|ક્રીમિયામાં કૂચ]] ઔદ્યોગિક રીતે વિકસિત પૂર્વ યુક્રેનમાં કૂચ ([[ખાર્કોવનું પ્રથમ યુદ્ધ]]) શક્ય બની. [[ચિત્ર:Kyiv-Prorizna 1941.jpg|thumb|left|જર્મન બોમ્બમારા પછી કિએવની મુખ્ય ગલી, ખ્રેશચાટિક.]] ધરી લશ્કરના ત્રણ એકમોને અન્યત્ર વાળી દેવાતા અને ફ્રાન્સ તથા મધ્ય ભૂમધ્યના મહત્તમ હવાઈ દળને [[પૂર્વીય મોરચો (વિશ્વ યુદ્ધII)|પૂર્વીય મોરચે]]<ref name="D. Glantz. Soviet-German War">[[ડેવિડ એમ. ગ્લાન્ટ્ઝ]] [http://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf સોવિયેત-જર્મન યુદ્ધ 1941–45] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110617094931/http://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf |date=2011-06-17 }} કિંવદતીઓ અને હકીકતો: સર્વેક્ષણ નિબંધ.</ref><ref>''હિટલરને હરાવી શકાય'' . ધી ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સ(The New York Times): 5 ઓગસ્ટ, 1941</ref> યુનાઈટેડ કિંગડમે તેના મોટા વ્યૂહ અંગે પુનઃવિચારણા કરવા નિર્ણય લીધો.<ref>બ્રાયન પી. ફેરેલ. ''હા, વડાપ્રધાન: બાર્બાડોસા, વ્હિપકોર્ડ અને બ્રિટિશ ગ્રાન્ડ સ્ટ્રેટેજીના પાયા, પાનખર 1941'' . ધી જરનલ ઓફ મિલિટરી હીસ્ટ્રી(The Journal of Military History), Vol. 57, No. 4 (ઓક્ટોબર, 1993), pp. 599–625</ref> જુલાઈમાં યુકે અને સોવિયેત સંઘે [[એંગ્લો-સોવિયેત કરાર|જર્મની સામે લશ્કરી જોડાણની]] રચના કરી<ref>પ્રાવેદા, એલેક્સ; ડંકન, પીટર જે.એસ. ''1970ના દાયકાથી સોવિયે-બ્રિટિશ સંબંધો'' (Soviet-British Relations Since the 1970s), p. 29.</ref> અને ત્યાર બાદ ટૂંક સમયમાં [[પર્શિયન કોરિડોર]] તથા ઈરાનના તેલક્ષેત્રોની સલામતી માટે [[ઈરાનનું એંગ્લો-સોવિયેત અતિક્રમણ|ઈરાન પર સંયુક્ત હુમલો કર્યો]].<ref>હેપ્તુલ્લા, નજમા. ''રાજકીય અસ્તિત્વનો સિદ્ધાંત'' (The Logic of Political Survival), p. 131.</ref> ઓગસ્ટમાં યુનાઈટેડ કિંગડમ તથા યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે સંયુક્ત રીતે [[એટલાન્ટિક ચાર્ટર]] જાહેર કર્યુ.<ref name="AdvenBrit223">લુઈસ, વિલિયમ રોજર. ''બ્રિટાનિયા સાથેના વધુ સાહસોઃ બ્રિટનમાં વ્યક્તિત્વો, રાજકારણ અને સંસ્કૃતિ'' (More Adventures with Britannia: Personalities, Politics and Culture in Britain), p. 223.</ref> નવેમ્બરમાં કોમનવેલ્થ દળોએ ઉત્તર આફ્રિકામાં વળતા હુમલા [[ઓપરેશન ક્રુસેડર]] શરૂ કર્યા અને જર્મની તથા ઈટાલીએ મેળવેલા તમામ લાભોને પડકાર્યા.<ref>ગેન્નોન, જેમ્સ. ''રહસ્યોની ચોરી, જુઠુ બોલતાઃ જાસૂસો અને કોડ ઉકેલનારાઓ વીસમી સદીને કઈ રીતે આકાર આપ્યો'' (Stealing Secrets, Telling Lies: How Spies and Codebreakers Helped Shape the Twentieth Century), p. 76.</ref> પુરવઠા માર્ગોને અવરોધી ચીન પર અંશતઃ દબાણ વધારવા જાપાને અગાઉના વર્ષે [[ફ્રેન્ચ ઈન્ડોચાઈનાનું અતિક્રમણ|દક્ષિણી ઈન્ડોચાઈનાનો લશ્કરી અંકુશ કબજે કર્યો હતો]], પરંતુ આ સાથે પશ્ચિમી સત્તાઓ સાથે યુદ્ધના સંજોગોમાં જાપાની દળોને વધારે સારી સ્થિતિમાં રાખવાનો પણ તેનો ઈરાદો હતો.<ref>''સમીક્ષામાં AFLMA વર્ષ '' , p. 33.</ref> યુરોપમાં જર્મનીની સફળતાની રોકડી કરી લેવાની અપેક્ષાથી જાપાને અનેક માગણીઓ મૂકી, જેમાં [[ડચ ઈસ્ટ ઈન્ડિસ]]ના તેલના સ્થિર પુરવઠાનો પણ સમાવેશ થતો હતો; જો કે જુન 1941માં આ પ્રયત્નો નિષ્ફળ રહ્યા.<ref>''સમીક્ષામાં AFLMA વર્ષ'' , p. 32</ref> યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ, યુનાઈટેડ કિંગડમ તથા અન્ય પશ્ચિમી સરકારોએ ઈન્ડોનેશિયા પરના કબજા પર પ્રતિક્રિયા આપી અને જાપાનની સંપત્તિઓ સ્થગિત કરી દીધી, જ્યારે કે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે( કે જે જાપાનની જરૂરિયાતનું 80% તેલ પુરુ પાડતુ હતુ<ref>ઈર્વિન એચ. એન્ડરસન, Jr. ''ડે ફેક્ટો એમ્બાર્ગો ઓન ઓઈલ ટુ જાપાન: અ બ્યુરોક્રેટિક રીફ્લેક્સ'' . પેસિફિક ઐતિહાસિક સમીક્ષા(The Pacific Historical Review), Vol. 44, No. 2 (મે, 1975), p. 201.</ref>) તેલ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકીને પ્રતિક્રિયા આપી.<ref>નોર્થ્રુપ, સિન્થિઆ ક્લાર્કા. ''અમેરિકન અર્થતંત્રઃ ઐતિહાસિક જ્ઞાનકોશ'' (The American economy: a historical encyclopedia), p. 214.</ref> આમ ચીન સામેના યુદ્ધ તથા એશિયામાં ધૂંધળી થતી મહત્વાકાંક્ષા અથવા બળપૂર્વક જરૂરિયાતના કુદરતી સ્રોત પર કબજો મેળવવામાંથી કોઈ એક વિકલ્પ પસંદ કરવાનું જાપાન માટે ફરજિયાત બન્યુ; જાપાની લશ્કરે અગાઉનો વિકલ્પ પસંદ કર્યો નહિ અને ઘણા અધિકારીઓએ તેલ પરના પ્રતિબંધને જાપાન સામેનું અઘોષિત યુદ્ધ ગણાવ્યુ.<ref>લાઈટબોડી, બ્રેડલી. ''ધી સેકન્ડ વર્લ્ડ વોર એમ્બિશન્સ ટુ નેમેસિસ'' (The Second World War: Ambitions to Nemesis), p. 125</ref> જાપાનીઝ [[ઈમ્પિરિયલ જનરલ વડામથકો|ઈમ્પેરિયલ જનરલ વડામથકે]] આમ મધ્ય પેસિફિક સુધી લંબાતી મોટી સંરક્ષણાત્મક સરહદ બનાવવા યુરોપીયન વસાહતો ઝડપથી કબજે કરવા યોજના બનાવી; જો આમ થાય તો યુદ્ધમાં વધારે ખેંચાઈ ગયેલા મિત્ર રાષ્ટ્રોને સંરક્ષણ યુદ્ધમાં ગૂંચવીને દક્ષિણપૂર્વ એશિયાના સ્રોતનો લાભ મેળવી શકાય તેમ લાગ્યુ. સરહદની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાની સાથે અમેરિકાને હસ્તક્ષેપ કરતુ રોકવા માટે [[કમાન્ડર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પેસિફિક ફ્લીટ|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ પેસિફિક કાફલા]]ને બહારથી નિષ્ક્રિય બનાવી દેવાની યોજના બનાવવામાં આવી.<ref>મોર્ગન, પેટ્રિક એમ. ''સ્ટ્રેટેજિક મિલિટરી સરપ્રાઈઝ: ઈન્સેન્ટિવ્સ એન્ડ અપોર્ચ્યુનિટિસ'' (trategic Military Surprise: Incentives and Opportunities), p. 51.</ref> ઓક્ટોર સુધીમાં યુક્રેન અને બાલ્ટિક પ્રદેશમાં ધરી રાષ્ટ્રોની કાર્યવાહીનો હેતુ સર થઈ ગયો ત્યારે માત્ર [[લેનિનગ્રેડ પર વિજય|લેનિનનગ્રેડ]]<ref>ગેરાલ્ડ આર. ક્લેઈનફિલ્ડ. ''ટિખ્વિન માટે હિટલરનો હુમલો'' . મિલિટરી અફેર્સ (Military Affairs), Vol. 47, No. 3 (ઓક્ટોબર, 1983), pp. 122–28.</ref> અને [[સેવાસ્તોપોલ પર વિજય (1941–1942)|સેવાસ્ટોપોલ]]નો ઘેરો ચાલુ રહ્યો,<ref>શુકાન, હારોલ્ડ. ''સ્ટાલિન્સ જરનલ્સ'' (Stalin's Generals), p. 113.</ref> a major [[મોસ્કોનું યુદ્ધ|મોસ્કો સામેના હુમલા]] ફરી શરૂ કરાયા. બે મહિનાના ધમાસાણ યુદ્ધ પછી જર્મન સૈન્ય મોસ્કોના બહારના શહેરી વિસ્તારોમાં લગભગ પહોંચી જ ગયુ હતુ, જ્યાં ખાલી થઈ ગયેલ ટુકડીઓને<ref>ડી. ગ્લાન્ટ્ઝ અનુસાર, [http://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf સોવિયેત-જર્મન યુદ્ધ 1941–45] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110617094931/http://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf |date=2011-06-17 }} "નવેમ્બર 1 સુધીમાં [વ્હેરમાશ] તેની કુલ શક્તિના 20% (686,000 માણસો) ગુમાવી ચૂક્યુ હતુ, ½- મિલિયન વાહનોમાંથી 2/3 સુધીના અને 65 ટકા ટેન્કનું નુકસાન થયુ હતુ. જર્મન આર્મી હાઈ કમાન્ડ (OKH) તેમના 136 ડિવિઝનોનને 83 પૂર્ણ-ક્ષમતાના ડિવિઝન જેટલા અસરકારક ગણતા હતા."</ref> હુમલા બંધ કરવા ફરજ પડી.<ref>ક્લોસ રેઈનહાર્ડ્ટઃ કાર્લ બી. કીનન. ''મોસ્કો-ધી ટર્નિંગ પોઈન્ટઃ ધી ફેઈલ્યોર ઓફ હિટલર્સ સ્ટ્રેટેજી ઈન ધી વિન્ટર ઓફ 1941-42'' (Moscow-The Turning Point: The Failure of Hitler's Strategy in the Winter of 1941–42). બર્ગ, 1992. ISBN 0-85496-695-1, p. 227.</ref> નોંધપાત્ર વિસ્તારો કબજે કરવા છતાં, ધરી અભિયાન તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશો હાસલ કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યુ: બે મુખ્ય શહેરો સોવિયેતના હાથમાં રહ્યા, સોવિયેતની [[લશ્કરી ક્ષમતા|પ્રતિકાર ક્ષમતા]] તૂટી નહોતી અને સોવિયેતે લશ્કરી ક્ષમતાનો મોટો જથ્થો જાળવી રાખ્યો હતો. યુરોપમાં વિશ્વયુદ્ધ 2નો ''[[બ્લિટ્ઝક્રેગ]]'' [[તબક્કો (લડાઈ)|તબક્કો]] પૂરો થયો હતો.<ref>એ. એસ. મિલવાર્ડ. ''બ્લિટ્ઝક્રેગનો અંત'' (The End of the Blitzkrieg). ધી ઈકોનોમિક હીસ્ટ્રી રીવ્યુ, ન્યુ સીરિઝ (The Economic History Review, New Series), Vol. 16, No. 3 (1964), pp. 499–518.</ref> [[ચિત્ર:Japanese troops mopping up in Kuala Lumpur.jpg|right|thumb|કુઆલા લમ્પુરથી આગળ વધતી જાપાનીઝ ટુકડીઓ.]] પ્રારંભિક ડિસેમ્બર સુધીમાં નવી સૈન્ય જમાવટની [[લશ્કરી અનામત દળ|અનામતોએ]]<ref>લુઈસ રોટુન્ડો. ''સોવિયેત અનામતોની રચના અને 1941 અભિયાન'' . મિલીટરી અફેર્સ(Military Affairs), Vol. 50, No. 1 (જાન્યુઆરી, 1986), pp. 21–8.</ref> ધરી સૈન્ય સાથે સોવિયેતને આંકડાકીય સમાનતા લાવી આપી.<ref name="D. Glantz. Soviet-German War"/> આ ઉપરાંત જાપાનીઝ [[ક્વાન્ટુંગ લશ્કર]]ના આક્રમણને રોકવા પૂર્વમાં ઓછી સોવિયેત ટુકડીઓ પૂરતી હોવાનું સાબિત કરતી [[રિચર્ડ સોર્ગે#સોરે રિંગ દ્વારા આપવામાં આવેલ યુદ્ધ સમયની ગુપ્ત માહિતી|ગુપ્તચર માહિતી]]ના કારણે<ref>રેમન્ડ એલ. ગ્રેથોફ. ''સોવિયેત મંચુરિયન અભિયાન, ઓગસ્ટ 1945'' . મિલિટરી અફેર્સ(Military Affairs), Vol. 33, No. 2 (ઓક્ટોબર, 1969), p. 312.</ref> સોવિયેત [[પૂર્વીય મોરચો (વિશ્વ યુદ્ધII)|જંગી પ્રતિકાર-હુમલો]] કરી શક્યુ, જે 5 ડિસેમ્બરે 1000 કિ.મી.ના મોરચા પર શરૂ થયો અને જર્મન ટુકડીઓને 100-250 કિમી પશ્ચિમમાં ધકેલી દીધી.<ref>વેલ્ચ, ડેવિડ. ''આધુનિક યુરોપીયન ઇતિહાસ, 1871-2000: દસ્તાવેજી રીડર'' (Modern European History, 1871–2000: A Documentary Reader), p. 102.</ref> બે દિવસ બાદ 7 ડિસેમ્બરે (એશિયન ટાઈમ ઝોનમાં 8 ડિસેમ્બર) જાપાને બ્રિટિશ, ડચ અને અમેરિકન પ્રદેશો પર હુમલો કર્યો અને લગભગ આ સાથે જ [[જાપાનીઝ વિસ્તરણ (1941–1942)|દક્ષિણપૂર્વ એસિયા અને મધ્ય પેસિફિક સામે હુમલા કર્યા]]. આ હુમલાઓમાં [[પર્લ હાર્બર પર હુમલો|પર્લ હાર્બર ખાતે અમેરિકન નૌકાદળના કાફલા પરના હુમલા]]નો અને[[મલાયાનું યુદ્ધ|થાઈલેન્ડ અને મલેશિયામાં ઉતરાણ]]નો સમાવેશ થતો હતો. આ હુમલાઓથી યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ, [[યુનાઈટેડ કિંગડમની જાપાન પર યુદ્ધની જાહેરાત (1941)|યુનાઈટેડ કિંગડમ]], ઓસ્ટ્રેલિયા, અન્ય પશ્ચિમી સાથીઓ અને ચીન ([[દ્વિતિય ચીન-જાપાન યુદ્ધ|દ્વિતિય સીનો-જાપાન યુદ્ધ લડી રહ્યુ હતુ]]) ઔપચારિક રીતે જાપાન પર યુદ્ધ જાહેર કરવા ઉશ્કેરાયા. યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ સામે યુદ્ધ જાહેર કરીને જર્મની અને ત્રિપક્ષી સંધિના અન્ય સભ્યોએ પ્રતિક્રિયા આપી. જાન્યુઆરીમાં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ, યુનાઈટેડ કિંગડમ, સોવિયેત સંઘ, ચીન અને 24નાની અથવા હાંકી કઢાયેલી સરકારોએ [[યુનાઈટેડ નેશન્સ દ્વારા ઘોષણાઓ|સંયુક્ત રાષ્ટ્ર દ્વારા ઘોષણા]]જારી કરી, જે [[એટલાન્ટિક ચાર્ટર]]નો પુનરોચ્ચાર કરતી હતી.<ref>મિંગ્સ્ટ, કારેન એ.; કાર્ન્સ, માર્ગારેટ પી.''21મી સદીમાં યુનાઈટેડ નેશન્સ'' (United Nations in the Twenty-First Century), p. 22</ref> સોવિયેત સંઘે ઘોષણાનો સ્વીકાર કર્યો નહિ અને જાપાન સાથેના તટસ્થાના કરાર જાળવી રાખ્યા <ref> ડુન, ડેનિસ જે. ''રુઝવેલ્ટ અને સ્ટાલિનની વચ્ચે ફસાયેલઃ અમેરિકાના મોસ્કો ખાતે રાજદૂત'' (Caught Between Roosevelt & Stalin: America's Ambassadors to Moscow), p. 157.</ref><ref>અર્ન્સ્ટ મે અનુસાર('''' યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ, સોવિયેત સંઘ અને દુર પૂર્વ યુદ્ધ/1}. ધી પેસિફિક હિસ્ટોરિકલ રીવ્યુ(The Pacific Historical Review). V. 24. No. 2. (1955) p. 156) ચર્ચિલે નોંધ્યુ હતુ કેઃ "રશિયા દ્વારા જાપાન પર યુદ્ધની ઘોષણા આપણા માટે અત્યંત લાભદાયક છે, પણ જો પોતાના પશ્ચિમી મોરચાને સંતુલિત રાખવાનો રશિયાને વિશ્વાસ હશે તો જ આ શક્ય બનશે".</ref> અને સ્વ-નિર્ણયના સિદ્ધાંતમાંથી પોતાની બાદબાકી કરી.<ref name="AdvenBrit223"/> [[ચિત્ર:IWM-E-6724-Crusader-19411126.jpg|thumb|left|px225ઉત્તર અમેરિકા અભિયાન દરમિયાન આગળ વધતી બ્રિટિશ ક્રુસેડર ટેન્ક.]] દરમિયાનમાં એપ્રિલ 1942ના અંત સુધીમાં જાપાને લગભગ સંપૂર્ણ [[બર્મા આંચકી લેતું જાપાન|બર્મા]], [[ફિલિપાઈન્સનું યુદ્ધ (1941–42)|ફિલિપાઈન્સ]], [[મલાયાનું યુદ્ધ|મલાયા]], [[નેધરલેન્ડ્સ ઈસ્ટ ઈન્ડિસ અભિયાન|ડચ ઈસ્ટ ઈન્ડિસ]], [[સિંગાપોરનું યુદ્ધ|સિંગાપોર]] પર <ref>ક્લામ, જુલી. ''જાપાનનો ઉદય અને પર્લ હાર્બર'' (The Rise of Japan and Pearl Harbor), p. 27.</ref> અને [[રાબૌલ]]ના મહત્વનું થાણા વિજય મેળવી લીધો હતો, સાથી દળોને પારાવાર નુકસાન થયુ અને મોટી સંખ્યામાં કેદીઓ પકડાયા. જાપાની દળોએ [[પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સ અને રીપલ્સનું ડુબવું|દક્ષિણ ચીન સમુદ્ર]], [[જાવા સમુદ્રનું યુદ્ધ|જાવા સમુદ્ર]] અને [[ભારતીય સમુદ્ર છાપો|ભારતીય સાગર]]માં નૌકાદળ વિજયો મેળવ્યા હતા<ref>હિલ, જે.આર.; રાન્ફ્ટ, બ્રાયન. ''ધી ઓક્સફોર્ડ ઈલ્યુસ્ટ્રેટેડ હીસ્ટ્રી ઓફ ધ રોયલ નેવી'' (The Oxford Illustrated History of the Royal Navy), p. 362.</ref> અને [[ડાર્વિન]], [[ઓસ્ટ્રેલિયા]] ખાતે [[ડાર્વિનનું બોમ્બિંગ(ફેબ્રુઆરી 1942)|સાથીઓના નૌકાદળ મથક પર બોમ્બ ફેંક્યા હતા]]. જાપાન સામેની સાથીઓની એકમાત્ર વાસ્વિત સફળતા હતી જાન્યુઆરી 1942ની શરૂઆતમાં [[ચાંગશાનું યુદ્ધ(1942)|ચાંગશાનો વિજય]].<ref name="ChinaBitter158">સિઉંગ, જેમ્સ ચિએહ; લેવિન, સ્ટીવન આઈ.''ચીનનો આકરો વિજયઃ જાપાન સાથેનું યુદ્ધ, 1937-1945'' (China's Bitter Victory: The War with Japan, 1937–1945), p. 158.</ref> ઉંઘતા ઝડપાયેલા વિરોધીઓ પરના સરળ વિજયોના કારણે જાપાન આત્મશ્લાઘામાં રાચવા માંડ્યુ અને વધારે ને વધારે સાહસો શરૂ કર્યા.{{Fact|date=May 2009}} જર્મનીએ પણ પ્રારંભિક વિજયો જાળવી રાખ્યા. અમેરિકન નૌકાના શંકાસ્પદ નિર્ણયનો લાભ લેતા [[ક્રિએગ્સમરિન|જર્મન નૌકાદળે]] અમેરિકન એટલાન્ટિક દરિયાકિનારાના છેવાડે [[સેકન્ડ હેપી ટાઈમ|નોંધપાત્ર સ્રોતો ડૂબાડ્યા]].<ref>ગુચ, જ્હોન. ''દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધના નિર્ણયાત્મક અભિયાનો'' (Decisive Campaigns of the Second World War), p. 52.</ref> નોંધપાત્ર નુકસાન થવા છતાં યુરોપીયન ધરી સભ્યોએ મધ્ય અને દક્ષિણ રશિયામાં મોટા સોવિયેત હુમલાને અટકાવ્યો અને અગાઉના વર્ષે મેળવેલ મોટાભાગના વિસ્તારોના કબજાને જાળવી રાખ્યો.<ref name="D. Glantz. Soviet-German War"/> ઉત્તર અમેરિકામાં જર્મનોએ જાન્યુઆરીમાં હુમલો શરૂ કર્યો, જેનાથી ફેબ્રુઆરીના પ્રારંભમાં બ્રિટિશ ફોજ ગઝાલા લાઈન પર પાછળ ખસેડાઈ,<ref>મોલિનારી, એન્ડ્રીયા. ''ડેઝર્ટ રેઈડર્સઃ એક્સિસ એન્ડ એલાઈડ સ્પેશિયલ ફોર્સિસ 1940-43'' (Desert Raiders: Axis and Allied Special Forces 1940–43), p. 91.</ref> તેના પગલે યુદ્ધમાં કામચલાઉ શાંતિ આવી અને આગામી હુમલાઓની તૈયારી કરવા માટે જર્મનીએ આ તકનો ઉપયોગ કર્યો.<ref>મિટચેમ, સેમ્યુઅલ ડબ્યલ્યુ.; મિટચેમ, સેમ્યુઅલ ડબ્યલ્યુ. Jr. ''રોમેલ્સ ડેઝર્ટ વોરઃ ધી લાઈફ એન્ડ ડેથ ઓફ ધી આફ્રિકા કોર્પસ્'' (Rommel's Desert War: The Life and Death of the Afrika Korps), p. 31</ref> === જુવાળ બદલાય છે === [[ચિત્ર:SBD-3 Dauntless bombers of VS-8 over the burning Japanese cruiser Mikuma on 6 June 1942.jpg|right|thumb|મિડવેના યુદ્ધમાં અમેરિકન ડાઈવ બોમ્બર્સ.]] મે પ્રારંભમાં જાપાને [[ઉભયસ્થળી હુમલા|ઉભયસ્થળીય હુમલા]] દ્વારા [[ઓપરેશન મો|પોર્ટ મોરેસબી]] કબજે કરવા કાર્યવાહી શરૂ કરી અને આ રીતે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ તથા ઓસ્ટ્રેલિયા વચ્ચેની સંચાર અને પુરવઠા વ્યવસ્થાને મુશ્કેલીમાં મૂકી. આમ છતાં સાથીઓએ [[કોરલ સમુદ્રનું યુદ્ધ|અટકાવ્યા અને જાપાની નૌકાદળને પાછા કાઢ્યા]], આક્રમણને ખાળ્યુ.<ref>મેડ્ડોક્સ, રોબર્ટ જેમ્સ. ''યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ અને વિશ્વયુદ્ધ 2'' (The United States and World War II), pp. 111–12.</ref> [[ટોકિયોનું બોમ્બિંગ|ટોકિયો પર બોમ્બિંગ]]થી પ્રેરાઈને જાપાનની આગામી યોજના [[મિડવે એટોલ]] કબજે કરવાની અને અમેરિકી જહાજોને યુદ્ધમાં લલચાવીને તેનો નાશ કરવાની હતી; ધ્યાન અન્યત્ર ખસેડવા જાપાન [[એલ્યુટિઅન યાપુઓ અભિયાન|એલ્યુટિઅન ટાપુઓ કબજે કરવા]] ટુકડીઓ મોકલવાનુ હતુ.<ref>સાલેચ્કર, જીન એરિક. ''ફોરટ્રીસ અગેઈન્સ્ટ ધી સનઃ ધી બી-17 ફ્લાઈંગ ફોરટ્રીઝ ઈન ધી પેસિફિક'' (Fortress Against the Sun: The B-17 Flying Fortress in the Pacific), p. 186.</ref> જુનની શરૂઆતમાં જાપાને તેનું ઓપરેશન અમલમાં મૂક્યુ, પરંતુ મેના આખરી સપ્તાહમાં અમેરિકાએ [[જાપાનીઝ નૌકા કોડ્સ|જાપાનીઝ નૌકા સંકેતો]] ઉકેલી નાખ્યા હોવાથી તે યોજનાથી સંપૂર્ણ વાકેફ હતા અને [[ઈમ્પેરિયલ જાપાનીઝ નેવી|ઈમ્પેરિયલ જાપાન નૌકાદળ]] પર [[મિડવેનું યુદ્ધ|નિર્ણયાત્મક વિજય હાસલ કરવા]] આ જાણકારીનો ઉપયોગ કર્યો.<ref>રોપ્પ, થીઓડોર. ''આધુનિક વિશ્વમાં યુદ્ધ'' (War in the Modern World), p. 368.</ref> મિડવે યુદ્ધના કારણે આક્રમણની તેની ક્ષમતાને અત્યંત નુકસાન પહોંચ્યુ હોવાથી જાપાને [[પાપુઆનો વિસ્તાર|પાપુઆના પ્રદેશમાં]] [[કોકોડા ટ્રેક અભિયાન|ભૂમિ ઉપરના અભિયાન]] દ્વારા [[પોર્ટ મોરેસબી|પોર્ટ મોસરબી]] કબજે કરવાના પાછળના પ્રયત્નની પસંદગી કરી.<ref>વેઈનબર્ગ, ગેરહાર્ડ એલ. ''અ વર્લ્ડ એટ આર્મ્સઃ અ ગ્લોબલ હીસ્ટ્રી ઓફ વર્લ્ડ વોર 2'' (A World at Arms: A Global History of World War II), p. 339.</ref> દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં જાપાનના મુખ્ય મથક [[રાબૌલ]]ને કબજે કરવાના પ્રથમ પગલા સ્વરૂપે [[સોલોમન ટાપુઓ]]માં, પ્રાથમિક રીતે [[ગુંડાલકેનાલ]], જાપાનની સ્થિતિ પર વળતો પ્રહાર કરવાની અમેરિકાની યોજના હતી.<ref>ગિલબર્ટ, એડ્રેઈન. ''યુદ્ધપદ્ધતિઓનો જ્ઞાનકોશઃ પ્રારંભિક સમયથી માંડીને વર્તમાન દિવસ સુધી'' (The Encyclopedia of Warfare: From Earliest Times to the Present Day), p. 259.</ref> બંને યોજનાઓ જુલાઈમાં શરૂ થઈ, પરંતુ સપ્ટેમ્બર મધ્ય સુધીમાં જાપાનીઓ માટે [[ગુંડાલકેનાલ અભિયાન|ગુંડાલકેનાલ માટેનું યુદ્ધ]] અગ્રતા પર આવી ગયુ અને ન્યુ ગુએના ખાતેની ટુકડીને પોર્ટ મોસરબી વિસ્તારમાંથી ખસીને [[ઓરો પ્રાંત|ટાપુના ઉત્તર ભાગ તરફ]] જવાનો આદેશ અપાયો, જ્યાં [[બુના-ગોનાનું યુદ્ધ|બુના-ગોનાના યુદ્ધ]]માં તેમનો મુકાબલો ઓસ્ટ્રેલિયન અને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સની ટુકડીઓ સાથે થયો.<ref>સ્વેઈન, બ્રુસ.''યુદ્ધમાં ઓસ્ટ્રેલિયન સશસ્ત્ર દળોની તવારીખ 1939–45'' (A Chronology of Australian Armed Forces at War 1939–45), p. 197.</ref> ટૂંક સમયમાં જ બંને પક્ષો માટે ગુંડાલકેનાલ કેન્દ્રીય મુદ્દો બની ગયુ અને [[ગુંડાલકેનાલ અભિયાન|ગુંડાલકેનાલ માટેના યુદ્ધ]]માં જંગી ટુકડીઓ તથા જહાજો તૈનાત કરાયા.1943 શરૂ થતા સુધીમાં ટાપુ પર જાપાનીઓનો પરાજય થયો અને [[ઓપરેશન કે|તેમણે લશ્કર પાછુ ખેંચી લીધુ]].<ref>હાને, મિકિસો. ''આધુનિક જાપાનઃ ઐતિહાસિક સર્વે'' (Modern Japan: A Historical Survey), p.340.</ref> બર્મામાં કોમનવેલ્થ દળો બે ઓપરેશન માટે આગળ ધપી રહ્યા હતા. પ્રથમ, 1942ના પાછલા ભાગમાં [[પ્રથમ અરાકાન હુમલા|આરાકાન વિસ્તારમાં હુમલો]] ભયંકર બન્યો, જેના લીધે મે 1943માં ભારત પાછા ફરવાની ફરજ પડી.<ref>માર્ટ્સોન, ડેનિઅલ. ''ધી પેસિફિક વોર કમ્પેનિયનઃ ફ્રોમ હાર્બર ટુ હિરોશિમા'' (The Pacific War Companion: From Pearl Harbor to Hiroshima), p. 111.</ref> બીજામાં ફેબ્રુઆરીમાં જાપાનીઝ મોરચા પાછળ [[ઓપરેશન લોન્ગક્લોથ|અનિયમિત દળો મોકલવાની હતી]], જેણે એપ્રિલના અંત સુધીમાં શંકાસ્પદ પરિણામ મેળવ્યા.<ref>બ્રેઈલી, મારિટન. ''ધી બ્રિટિશ આર્મી, 1939-45'' (The British Army, 1939–45), p. 9%</ref> [[ચિત્ર:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|left|thumb|સ્ટાલિનગ્રેડના યુદ્ધમાં સોવિયેત સૈનિકો.]] જર્મનીના [[પૂર્વીય મોરચો (વિશ્વ યુદ્ધII)|પૂર્વીય મોરચા]] પર [[કેર્ચ દ્વિપકલ્પનું યુદ્ધ|કેર્ચ દ્વીપકલ્પ]]માં અને [[ખાર્કોવનું દ્વિતિય યુદ્ધ|ખાર્કોવ]] ખાતે ધરીઓએ સોવિયેત હુમલાઓને હરાવ્યા<ref>Read, Anthony. ''દાનવના શિષ્યોઃ હિટલરનું અંતરંગ વર્તુળ'' (The Devil's Disciples: Hitler's Inner Circle), p. 764.</ref> અને ત્યારબાદ જુન, 1942માં કૌકાસસના તેલના ક્ષેત્રો હડપ કરવા દક્ષિણ રશિયા સામે તેમના મુખ્ય [[કેસ બ્લ્યુ|ઉનાળુ હુમલા]] શરૂ કર્યા. સોવિયેતે જર્મન લશ્કર આગળ વધી રહ્યુ હતુ તે રસ્તા પર સ્ટેલિનગ્રેડ ખાતે તેમનુ વલણ નક્કી કરવા નિર્ણય લીધો. નવેમ્બર મધ્ય સુધીમાં જ્યારે સોવિયેતે [[ઓપરેશન યુરેનસ|જર્મન દળોને સ્ટાલિનગ્રેડ ખાતે ચારે બાજુથી ઘેરીને]] તેમના [[પૂર્વીય મોરચો (વિશ્વ યુદ્ધII)|દ્વિતિય શિયાળુ પ્રતિ-હુમલા]] શરૂ કર્યા અને [[ઓપરેશન માર્સ|ર્ઝહ્વેવ સેલિઅન્ટ પર મોસ્કો નજીક]] હુમલો થયો ત્યારે જર્મનો તીવ્ર [[શહેરી યુદ્ધ પદ્ધતિઓ|શેરી યુદ્ધમાં]] [[સ્ટાલિનગ્રેડનું યુદ્ધ|સ્ટાલિનગ્રેડ લેવાની નજીક હતા]] <ref>બેડસી, સ્ટીફન.''વિશ્વયુદ્ધ 2ની યુદ્ધ યોજનાનો હચિસન નકશોઃ પહેલા અને પછી'' (The Hutchinson Atlas of World War II Battle Plans: Before and After), pp. 235–36.</ref>, જો કે પાછળની યોજના ભયંકર નિષ્ફળ ગઈ.<ref>બ્લેક, જેર્મી.''વિશ્વ યુદ્ધ બેઃ લશ્કરી ઇતિહાસ'' (World War Two: A Military History), p. 119.</ref> ફેબ્રુઆરીના પ્રારંભ સુધીમાં જર્મન લશ્કરને પુષ્કળ નુકસાન થયુ; સ્ટાલિનગ્રેડ ખાતેની જર્મન ટુકડીઓને શરણાગતિની ફરજ પડી અને ઉનાળુ હુમલા પહેલાનો તેમના અગ્રીમ મોરચામાં પીછેહઠ થઈ. ફેબ્રુઆરીના મધ્યમાં સોવિયેત દબાણ ઘટ્યુ ત્યાર બાદ જર્મનનોએ [[ખાર્કોવનું ત્રીજુ યુદ્ધ|ખાર્કોવ પરના હુમલા]] શરૂ કર્યા , જેનાથી રશિયન શહેર [[કુર્સ્ક]]માં તેમની અગ્રીમ હરોળમાં [[સેલિઅન્ટ્સ, રી-એન્ટ્રન્ટ્સ અને પોકેટ્સ|મહત્વ]]ના ફેરફાર આવ્યા.<ref>શુકન, હારોલ્ડ.''સ્ટાલીનના જનરલો'' (Stalin's Generals), p. 142.</ref> જાપાન વિચી-હસ્તક [[મડાગાસ્કર]]ના થાણાઓનો ઉપયોગ કરી શકે તેવી આશંકા પશ્ચિમમાં હતી અને તેના લીધે બ્રિટને મે, 1942ના પ્રારંભમાં [[મડાગાસ્કરનું યુદ્ધ|ટાપુ પર હુમલો કર્યો]].<ref>પેક્સટન, રોબર્ટ ઓ. ''વિચી ફ્રાન્સઃ ઓલ્ડ ગાર્ડ એન્ડ ન્યુ ઓર્ડર, 1940-44'' (Vichy France: Old Guard and New Order, 1940–1944), p. 313.</ref> ધરીઓએ [[ગઝાલાનું યુદ્ધ|લિબિયામાં હુમલા કરતા]] આ વિજય ટૂંકમાં જ ફિક્કો પડી ગયો અને આ હુમલાના કારણે ધરી દળોને [[અલ અલમેનિયનનું પ્રથમ યુદ્ધ|અલ અલ્મેઈન ખાતે રોકવામાં]] ના આવ્યા ત્યાં સુધી સાથી રાષ્ટ્રો ઈજિપ્ત સુધી પાછળ ધકેલાયા.<ref>રિચ, નોર્મન.''હિટલરના યુદ્ધ ધ્યેયોઃ વિચારધારા, નાઝી રાજ્ય અને વિસ્તરણનો માર્ગ'' (Hitler's War Aims: Ideology, the Nazi State, and the Course of Expansion), p. 178.</ref> ખંડ પર સાથી [[કોમાન્ડો|કમાન્ડો]]સના વ્યૂહાત્મક લક્ષ્યો પરના છાપાઓ વિનાશક [[ડિએપ રેઈડ|ડિએપ્પે છાપા]]માં પરિણમ્યા,<ref>પેનરોસ, જેન.''ધી ડી-ડે કેમ્પેઈન'' (The D-Day Companion), p. 129.</ref> અને આનાથી એવું સાબિત થયું કે વધારે સારી તૈયારીઓ, સાધનો અને સુરક્ષિત કામગીરી વગર પશ્ચિમી સાથીઓ યુરોપ ખંડ પર આક્રમણ શરૂ કરવા સક્ષમ નથી.<ref>રોબિન નેઈલેન્ડ્સ.''ધી ડિએપ્પ રેઈડઃ ધી સ્ટોરી ઓફ ધી ડીઝાસ્ટ્રસ 1942 એક્સપેડિશન.'' (The Dieppe Raid: The Story of the Disastrous 1942 Expedition) (ઈન્ડિયાના યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 2006).</ref> ઓગસ્ટમાં સાથીઓ [[અલમ એલ હલ્ફાનું યુદ્ધ|અલ અલ્મેઈન સામેના બીજા હુમલા]]નો પ્રતિકાર કરવામાં સફળ રહ્યા, જેની મોટી કિંમત ચૂકવવી પડી, પરંતુ [[ઓપરેશન પેડેસ્ટલ|ચારે બાજુથી ઘેરાયેલા માલ્ટા માટે અત્યંત આવશ્યક પુરવઠો મેળવવામાં]] સફળ રહ્યા.<ref>થોમસ, ડેવિડ આર્થર.''અ કમ્પેનિયન ટુ ધી રોયલ નેવી'' (A Companion to the Royal Navy), p. 265.</ref> કેટલાક મહિનાઓ બાદ સાથીઓએ ઈજિપ્તમાં [[અલ અલમેનિયનનું બીજુ યુદ્ધ|તેમના પોતાના હુમલા શરૂ કર્યા]] અને ધરીદળોને હાંકી કાઢ્યા તથા સમગ્ર લિબિયામાં અભિયાન શરૂ કર્યુ.<ref>થોમસ, નિગેલ. ''જર્મન લશ્કર 1939–1945 (2): ઉત્તર આફ્રિકા & બાલ્કનો'' , p. 8%</ref> આના ટૂંક સમય બાદ [[ઓપરેશન ટોર્ચ|ઉત્તર આફ્રિકામાં એંગ્લો-અમેરિકન આક્રમણ]] થયુ, જેના પરિણામે સાથીઓ સાથે જોડાતા પ્રદેશ તરીકે મળ્યુ.<ref name="AWP38">રોઝ, સ્ટીવન ટી. ''અમેરિકન યુદ્ધ યોજનાઓઓ, 1941–1945: ધી ટેસ્ટ ઓફ બેટલ'' (The Test of Battle), p. 38.</ref> ફ્રેન્ચ કોલોનીમાં થયેલા નુકસાન પર વળતી પ્રતિક્રિયા આપતા હિટલરે [[કેસ એન્ટોન|વિચી ફ્રાન્સ કબજે કરવા]] આદેશ આપ્યો;<ref name="AWP38"/> વિચી દળોએ શાંતિ સંધિના ભંગનો પ્રતિકાર કર્યો નહિ, પરંતુ તેઓ જર્મન દળોના કબજાને અટકાવવા [[ટોઉલોનમાં ફ્રેન્ચ કાફલાનો વિનાશ|તેમના નૌકાદળના કાફલાને ક્ષતિ પહોંચાડી]] શક્યા.<ref>બોન્નર, કિટ; બોન્નર, કારોલીન.''યુદ્ધજહાજ બોનીયાર્ડ્સ'' (Warship Boneyards), p. 24.</ref> હવે આફ્રિકામાં ફસાઈ ગયેલ ધરી દળોએ [[ટ્યુનિશિયા]]માં પીછેહઠ કરી, કે જેને મે, 1943 સુધીમાં [[ટ્યુનિશિયા અભિયાન|સાથીઓએ જીતી લીધુ]].<ref>કોલિઅર, પૌલ. ''બીજુ વિશ્વયુદ્ધ(4): ધી મેડિટરેનિયન 1940–1945'' (The Mediterranean 1940–1945), p. 11.</ref> === સાથીઓ બઢત મેળવે છે === [[ચિત્ર:British 3-inch mortars supporting the 19th Indian Division's advance along the Mawchi Road, east of Toungoo in Burma, 1944. IND4723.jpg|thumb|right|ઈમ્ફાલના યુદ્ધ દરમિયાન મોર્ટાર છોડતી બ્રટિશ ટુકડીઓ.]] એશિયા મુખ્યભૂમિમાં જાપાને બે મોટા હુમલા શરૂ કર્યા. માર્ચ, 1944માં શરૂ થયેલ પ્રથમ હુમલો [[ઓપરેશન યુ-ગો|આસામ, ભારતમાં મોરચો સંભાળતા બ્રિટિશ દળો સામે હતો]]<ref>લાઈટબોડી, બ્રેડલી. ''ધી સેકન્ડ વર્લ્ડ વોરઃ એમ્બિશન્સ ટુ નેમેસિસ'' (The Second World War: Ambitions to Nemesis), p. 224.</ref> અને ટૂંકમાં જ જાપાની દળોએ [[ઈમ્ફાલનું યુદ્ધ|ઈમ્ફાલ]] અને [[કોહિમાનું યુદ્ધ|કોહિમા]]માં કોમનવેલ્થ દળોને ઘેરી લીધા;<ref>ઝેઈલર, થોમસ ડબલ્યુ. ''અનકન્ડિશનલ ડીફીટઃ જાપાન, અમેરિકા એન્ડ ધી એન્ડ ઓફ વર્લ્ડ વોર 2'' (Unconditional Defeat: Japan, America, and the End of World War II), p. 60.</ref> આમ છતાં, મે સુધીમાં અન્ય જાપાની દળોને [[મિટ્કિનિયા]]માં ચાઈનિઝ દળોએ ઘેરી લીધા હતા, કે જેમણે 1943ના પાછલા સમયમાં ઉત્તરી બર્મા પર આક્રમણ કર્યુ હતુ.<ref>ક્રેવેન, વેલ્સલી ફ્રેન્ક; કેટ, જેમ્સ લી.''[http://books.google.ca/books?id=6ZsTiBcmzNUC વિશ્વયુદ્ધ 2 માં લશ્કર હવાઈ દળો, વોલ્યુમ પાંચ — ધી પેસિફિક, મેટેરહોર્ન ટુ નાગાસાકિ]'' , p. 207.</ref> [[ઓપરેશન ઈચી-ગો|બીજુ ચીનમાં હતુ]], કે જેનો ઉદ્દેશ ચીનના મુખ્ય લડાયક દળોનો નાશ કરવાનો અને જાપાન હસ્તકના વિસ્તારોમાં રેલવેને સુનિશ્ચિત કરવાનો તથા સાથીઓના હવાઈથાણા આંચકી લેવાનો હતો.<ref>હ્સિઉંગ, જેમ્સ ચેઈહ; લેવિન, સ્ટીવન આઈ. ''ચીનનો આકરો વિજયઃ જાપાન સાથે યુદ્ધ, 1937-1945'' (China's Bitter Victory: The War with Japan, 1937–1945), p. 163.</ref> જુન સુધીમાં જાપાનીઓએ [[હેનન]]નો પ્રાંત જીતી લીધો અને [[હુનન]] પ્રાંતમાં [[ચાંગશાનું યુદ્ધ(1944)|ચાંગશા સામે નવેસરથી હુમલા]] શરૂ કર્યા.<ref>કોબલ, પાર્કસ એમ. ''ચાઈનિઝ કેપિટાલિસ્ટ્સ ઈન જાપાન્સ ન્યુ ઓર્ડરઃ ધી ઓક્યુપાઈડ લોઅર યાન્ગઝિ 1937-1945'' (Chinese Capitalists in Japan's New Order: The Occupied Lower Yangzi, 1937–1945), p. 85.</ref> ગુંડાલકેનાલ અભિયાન બાદ સાથીઓએ પેસિફિકમાં જાપાન સામે અનેક ઓપરેશન શરૂ કર્યા. મે, 1943માં [[એલ્યુટિઅન ટાપુ અભિયાન#સાથીઓનો જવાબ|જાપાની દળોને એલ્યુટિઅન્સમાંથી હાંકી કાઢવા]] અમેરિકન દળો મોકલવામાં આવ્યા,<ref>થોમ્પસન, જ્હોન હેર્ડ; રેંડાલ, સ્ટીફન જે. ''કેનેડા એન્ડ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સઃ એમ્બિવેલન્ટ એલાઈસ'' (Canada and the United States: Ambivalent Allies), p. 164.</ref> અને તરત જ [[ઓપરેશન કાર્ટવ્હીલ|આસ-પાસના ટાપુઓને કબજે કરીને રાબૌલને એકલુ પાડી દેવા]]નું અને [[ગિલબર્ટ અને માર્શલ ટાપુઓનું અભિયાન|ગિલબર્ટ તથા માર્શલ ટાપુઓ ખાતે જાપાનની મધ્ય પેસિફિક સરહદ તોડી પાડવા]]નું મોટુ ઓપરેશ શરૂ થયુ.<ref>''ફ્રીડમ ફ્રોમ ફીઅરઃ ધી અમેરિકન પીપલ ઈન ડિપ્રેશન એન્ડ વોર, 1929-1945'' (Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945), p. 610.</ref> માર્ચ, 1944ના અંત સુધીમાં સાથીઓએ બંને લક્ષ્ય હાસલ કરી લીધા અને આ ઉપરાંત [[કેરોલિન ટાપુઓ|કેરોલાઈન ટાપુઓ]]માં [[ઓપરેશન હેઈલસ્ટોન|જાપાનના અન્ય મોટા મથકને નિષ્ક્રિય બનાવી દીધુ]]. ત્યાર બાદ એપ્રિલમાં સાથીઓએ [[પશ્ચિમિ ન્યુ ગુએના અભિયાન|પશ્ચિમી નવુ ગુનેઆ પરત મેળવવા]] ઓપરેશન શરૂ કર્યુ.<ref>રોટ્ટમેન, ગોર્ડન એલ. ''વર્લ્ડ વોર 2 પેસિફિક આઈલેન્ડ ગાઈડઃ અ જીઓ-મિલિટ્રી સ્ટડી'' (World War II Pacific Island Guide: A Geo-Military Study), p. 228.</ref> જુલાઈ, 1943ના પ્રારંભમાં ભૂમધ્યમાં સાથી દળોએ [[સિસિલી પર સાથીઓનું અતિક્રમણ|સિસિલી પર આક્રમણ]] શરૂ કર્યુ. ઈટાલિયન ભૂમિ પરના આક્રમણ તથા અગાઉની નિષ્ફળતાઓના પરિણામે તે મહિનામાં પાછળતી મુસોલિની પદભ્રષ્ટ થયો અને તેની ધરપકડ થઈ.<ref>ઓ રેઈલી, ચાર્લ્સ ટી. ''ફરગોટન બેટલ્સઃ ઈટાલીસ વોર ઓફ લિબરેસન 1943-1945'' (Forgotten Battles: Italy's War of Liberation, 1943–1945), p. 32</ref> તરત જ સાથીઓએ સપ્ટેમ્બરની શરૂઆતમાં [[સાથીઓનું ઈટાલી પર અતિક્રમણ|ઈટાલિયન મુખ્યભૂમિ પર આક્રમણ કર્યુ]], જેના લીધે [[ઈટાલી અને સાથી દળો વચ્ચે શસ્ત્રવિરામ|સાથીઓએ સાતે ઈટાલીની શાંતિ સંધિ થઈ]].<ref>મેકગોવેન , ટોમ.''એઝોલ્ટ ફ્રોમ ધી સીઃ એમ્ફિબિઅસ ઈનવેઝન્સ ઈન ધી ટ્વેન્ટિએથ સેન્ચ્યુરી'' (Assault From The Sea: Amphibious Invasions in the Twentieth Century), pp. 43–44.</ref> 8 સપ્ટેમ્બરે આ સંધિ જાહેર થઈ ત્યારે જર્મનીએ ઈટાલિયન દળોને નિઃશસ્ત્ર બનાવીને તથા ઈટાલિયન વિસ્તારોનો લશ્કરી અંકુશ લઈને પ્રતિક્રિયા આપી<ref>લાંબ, રિચર્ડ. ''વોર ઈન ઈટાલી, 1943-1945: અ બ્રુટલ સ્ટોરી'' (War in Italy, 1943–1945: A Brutal Story), pp. 154-55</ref> અને સંખ્યાબંધ સંરક્ષણ હરોળ સ્થાપિત કરી.<ref>હાર્ટ, સ્ટીફન; હાર્ટ, રસેલ.''ધી જર્મન સોલ્ડર ઈન વર્લ્ડ વોર 2 '' (The German Soldier in World War II), p. 151.</ref> 12 સપ્ટેમ્બરે જર્મન વિશેષ દળોએ [[ગ્રાન સાસો રેઈડ|મુસોલિનિને મુક્ત કરાવ્યો]] અને ત્યાર બાદ તરત જ [[ઈટાલિયન સોશિયલ રીપબ્લિક|જર્મન હસ્તકના ઈટાલી રાજ્યના નવા વડો]] બનાવ્યો.<ref>બ્લિન્કહોર્ન, માર્ટિન ''મુસોલિનિ એન્ડ ફાસિસ્ટ ઈટાલી'' (Mussolini and Fascist Italy), p. 52.</ref> નવેમ્બર મધ્યમાં [[વિન્ટર લાઈન|મુખ્ય જર્મન સંરક્ષણ હરોળ]] સુધી પહોંચ્યા નહિ ત્યાં સુધી સાથીઓ અનેક હરોળો સુધી લડતા રહ્યા.<ref>રીડ, એન્થની; ફિશર, ડેવિડ.''બર્લિનનું પતન'' (The Fall of Berlin), p. 129.</ref> જાન્યુઆરી 1944માં સાથીઓએ [[મોન્ટે કેસિનોનું યુદ્ધ|મોન્ટે કેસિનો સામે શ્રેણીબદ્ધ પ્રહારો]] શરૂ કર્યા અને [[ઓપરેશન શિંગલ|એન્ઝિઓ ખાતે ઉતરાણ]] સાથે તેને ઘેરવાનો પ્રયાસ કર્યો. અનેક જર્મન ટુકડીઓને પીછેહઠની મંજૂરીની કિંમતે મેના પાછલા દિવસો સુધીમાં આ બંને હુમલાઓ સફળ થયા, 4 જુને [[રોમ]] કબજે કરાયુ.<ref>હાવિઘુર્સ્ટ, આલ્ફ્રેડ એફ. ''બ્રિટન ઈન ટ્રાન્ઝિશનઃ ધી ટ્વેન્ટિએથ સેન્ચ્યુરી'' (Britain in Transition: The Twentieth Century), p. 344.</ref> એટલાન્ટિકમાં જર્મન ઓપરેશનને પણ ફટકો પડ્યો. [[બ્લેક મે (1943)|મે 1943]] સુધીમાં સાથીઓના પ્રતિકાર પગલાઓ અસરકારક બની રહ્યા હોવાથી જર્મન સબમરીનની નુકસાની એટલી બધી ઊંચી હતી કે નૌકા અભિયાન કામચલાઉ રીતે સ્થગિત કરવામાં આવ્યું.<ref>રીડ એન્થની.''દૈત્યના અનુયાયીઓઃ હિટલરનું આંતરિક વર્તુળ'' (The Devil's Disciples: Hitler's Inner Circle), p. 804.</ref> કુર્સ્કના વિસ્તારમાં મોટા હુમલાની તૈયારી કરવા માટે જર્મનોએ સોવિયેત સંઘમાં 1943નો ઉનાળો અને વસંત પસાર કરી હતી; સોવિયેતને આવા પગલાનો અંદાજ હોવા છતાં તેમણે વિસ્તારને ઠંડો કરવામાં તેમનો સમય આપ્યો.<ref>ગ્લાન્ટ્ઝ, ડેવિડ એમ. ''ફ્રોમ ધી ડોન ટુ ધી ડેનપરઃ સોવિયેત ઓફેન્સિવ ઓપરેશન્સ, ડિસેમ્બર 1942 - ઓગસ્ટ 1943'' (From the Don to the Dnepr: Soviet Offensive Operations, December 1942 – August 1943), pp. 216–17.</ref> 4 જુલાઈએ જર્મનોએ [[કુર્સ્કનું યુદ્ધ|તેમના હુમલા શરૂ કર્યા]], જો કે એક અઠવાડિયા પછી હિટલરે ઓપરેશન રદ કર્યુ.<ref>કેર્શો, ઈઆન.''હિટલર, 1936-1945: નેમેસિસ'' (Hitler, 1936–1945: Nemesis), p. 592.</ref> આ સમયે સોવિયેત તીવ્ર પ્રતિ-હુમલા માટે સજ્જ હતુ અને જુન 1944 સુધીમાં સોવિયેતે ધરી દળોને મહદઅંશે હાંકી કાઢ્યા અને [[ટારગુલ ફ્રુમોસનું યુદ્ધ|રોમાનિયામાં હુમલા]] કર્યા.<ref>ચુબારોવ, એલેક્ઝાન્ડર. ''રશિયાસ બિટર પાથ ટુ મોડર્નિટીઃ અ હીસ્ટ્રી ઓફ ધી સોવિયેત એન્ડ પોસ્ટ- સોવિયેત એરાસ'' (Russia's Bitter Path to Modernity: A History of the Soviet and Post-Soviet Eras), p. 122.</ref> નવેમ્બર 1943માં [[ફ્રેન્કલિન ડી. રુઝવેલ્ટ]] અને [[વિન્સ્ટન ચર્ચિલ]] [[ચિઆંગ કાઈ-શેક]]ને [[કેરો કોન્ફરન્સ|કેરોમાં]] મળ્યા અને ત્યાર બાદ જોસેફ સ્ટાલિનને [[તેહરાન કોન્ફરન્સ|તેહરાનમાં]] મળ્યા. અગાઉના સંમેલનમાં યુદ્ધ બાદ જાપાનના વિસ્તારોને પરત કરવા અંગે નિર્ણય લેવાયો અને ત્યાર બાદમાં પશ્ચિમી સાથીઓ 1944માં યુરોપમાં આક્રમણ કરશે અને જર્મનીના પરાજયના ત્રણ મહિનાની અંદર સોવિયેત સંઘ જાપાન સામે યુદ્ધ જાહેર કરશે તેવી સંમતિ સધાઈ. જાન્યુઆરી 1944માં [[લેનિનગ્રાડ મોરચો|સોવિયેતે]] [[લેનિનગ્રાડ ઓબલાસ્ટ|લેનિનગ્રેડ વિસ્તાર]]માંથી [[લેનિનગ્રાડનો કબડો#કબજાની સોવિયેત નિરાંત|જર્મન દળોને હાંકી કાઢ્યા]], [[મૃતકો#ચડાઈઓ અને શહેરી યુદ્ધો દ્વારા યુદ્ધોની યાદી|વિશ્વના ઈતિહારની સૌથી ઘાતક ઘેરાબંધી]] અને સૌથી લાંબી ઘેરાબંધીનો અંત આવ્યો. [[ઈસ્ટોનિયન સરકારની હકાલપટ્ટી#સ્વાતંત્ર્યની પુનઃસ્થાપનામાં નિષ્ફળતા|રાષ્ટ્રીય સ્વાતંત્ર્યની પુનઃસ્થાપના]]ની અપેક્ષાએ [[નાઝી જર્મની દ્વારા ઈસ્ટોનિયાનો કબજો#જર્મન લશ્કર એકમોમાં ઈસ્ટોનિયનો 1941–1944|એસ્ટોનિયન્સ]]ની મદદ દ્વારા જર્મન [[આર્મી ગ્રૂપ ઉત્તર|આર્મી ગ્રૂપ નોર્થ]] દ્વારા [[લેનિનગ્રાડ-નોવોગ્રોડ વ્યૂહાત્મક હુમલા|ત્યારબાદનો સોવિયેત હુમલો]] [[નાર્વાનું યુદ્ધ (1944)|યુદ્ધ પૂર્વની એસ્ટોનિયન સરહદે રોકવામાં આવ્યો]]. આ વિલંબના કારણે [[બાલ્ટિક સમુદ્ર]] વિસ્તારમાં સોવિયેત ઓપરેશ ખોરંભે પડ્યુ.<ref name="glantz">{{cite book|author=David M. Glantz|title=The Battle for Leningrad: 1941–1944|publisher=University Press of Kansas|location=Lawrence| year = 2002}}</ref> === સાથીઓ નજીક પહોંચ્યા === [[ચિત્ર:Approaching Omaha.jpg|thumb|right|નોર્મેન્ડીનું સાથી અતિક્રમણ.]] ઈટાલી તરફના અનેક સાથી ટુકડીઓના પુનઃમૂલ્યાંકન બાદ જુન 6, 1944 ([[ડી-ડે]]તરીકે ઓળખાય છે)ના રોજ પશ્ચિમી સાથીઓએ [[નોર્મન્ડી પર આક્રમણ|ઉત્તરી ફ્રાન્સ પર આક્રમણ કર્યુ]] અને [[ઓપરેશન ડ્રેગુન|દક્ષિણી ફ્રાન્સ]].<ref>વેઈનબર્ગ, ગેરહાર્ડ એલ. અ વર્લ્ડ એટ આર્મ્સઃ અ ગ્લોબલ હીસ્ટ્રી ઓફ વર્લ્ડ વોર 2 (Weinberg, Gerhard L. A World at Arms: A Global History of World War II), p. 695.</ref> આ ચડાઈ સફળ રહી અને ફ્રાન્સમાં [[ફાલાઈસ પોકેટ|જર્મન લશ્કરી ટુકડીઓ]]ને પરાજય તરફ દોરી ગઈ. [[મુક્ત ફ્રેન્ચ|મુક્ત ફ્રાન્સ]] દળોની મદદથી [[ફ્રેન્ચ પ્રતિકાર|સ્થાનિક પ્રતિકાર]] દ્વારા 25 ઓગસ્ટના રોજ પેરિસને [[પેરિસનું સ્વાતંત્ર્ય|આઝાદ કરાવાયુ]]<ref>બેડસી, સ્ટીફન.''નોર્મેન્ડી 1944: એલાઈડ લેન્ડિંગ્સ એન્ડ બ્રેકઆઉટ'' (Normandy 1944: Allied Landings and Breakout), p. 91.</ref> અને વર્ષના પાછલા ભાગ દરમિયાન પશ્ચિમી યુરોપમાં પશ્ચિમી સાથીઓએ [[સાથીઓ પેરિસથી રહાઈન તરફ કૂચ કરે છે.|જર્મન દળોને પાછળ ધકેલવાનું ચાલુ રાખ્યુ]]. જો કે, હોલેન્ડમાં [[ઓપરેશન માર્કેટ ગાર્ડન|મોટા હવાઈ ઓપરેશન]]ની આગેવાનીમાં ઉત્તરી જર્મનીમાં આગેકૂચના પ્રયત્ન સફળ રહ્યા નહિ<ref>"માર્કેટ-ગાર્ડન", ડીઅર એન્ડ ફૂટમાં, ed., ''ઓક્સફોર્ડ કમ્પેનિયન ટુ વર્લ્ડ વોર 2'' (Oxford Companion to World War II), p. 877.</ref> [[ગોથિક લાઈન|છેલ્લી મોટી જર્મન સંરક્ષણ હરોળ]] સુધી પહોંચ્યા નહિ ત્યાં સુધી સાથીઓએ ઈટાલીમાં તેમની આગેકૂચ ચાલુ રાખી. 22 જુનના રોજ સોવિયેતે બેલારુસમાં વ્યૂહાત્મક હુમલા શરૂ કર્યા("[[ઓપરેશન બાગ્રેશન]]" તરીકે ઓળખાય છે), જે [[જર્મન આર્મી ગ્રૂપ સેન્ટર]]ના લગભગ સંપૂર્ણ સફાયામાં પરિણમ્યા.<ref>ઓપરેશન "વિશ્વ યુદ્ધ 2માં તમામ જર્મન દળો માટેનો સૌથી વિનાશક પરાજય હતુ". ઝાલોગા, ''બાગ્રેશન 1944 ધી ડીસ્ટ્રક્શન ઓફ આર્મી ગ્રૂપ સેન્ટર'' (Bagration 1944: The destruction of Army Group Centre), 7.</ref> ત્યાર બાદ તરત જ [[લ્વોવ-સેન્ડોમિએર્ઝ ઓફેન્સિવ|અન્ય સોવિયેત વ્યૂહાત્મ હુમલા]]એ પશ્ચિમી યુક્રેન અને પૂર્વીય યુરોપમાં જર્મન ટુકડીઓને ફરજ પાડી. સોવિયેત ટુકડીઓની સફળ આગેકૂચે [[આર્મિયા કાર્જોવા|પોલેન્ડમાં પ્રતિકાર દળો]]ને [[ઓપરેશન ટેમ્પેસ્ટ|અનેક બળવા શરૂ કરવા]] પ્રેર્યા, જો કે આમાંથી મોટાભાગના [[વોર્સો વિપ્લવ|વોર્સો]]માં અને તે સાથે દક્ષિણમાં [[સ્લોવાક રાષ્ટ્રીય બળવો|સ્લોવાક બળવા]] હતા અને સોવિયેત દ્વારા તેને મદદ અપાઈ નહોતી તથા જર્મન દળોએ તેને દબાવી દીધા હતા.<ref>બેરનેડ, ઈવાન. ''મધ્ય અને પૂર્વીય યુરોપ, 1944-1993: ડીટુર ફ્રોમ ધી પેરિફેરી ટુ ધી પેરિફેરી'' (Central and Eastern Europe, 1944–1993: Detour from the Periphery to the Periphery), p. 8%</ref> લાલ લશ્કરના [[જેસી-કિશિનેવ આક્રમણ|પૂર્વીય રોમાનિયામાં વ્યૂહાત્મક હુમલાઓ]]એ [[આર્મી ગ્રુપ દક્ષિણ યુક્રેઈન|નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં ત્યાંના જર્મન દળો]]ને વિખૂટા પાડ્યા અને નાશ કર્યો તથા [[1944નો ડીઈટેટ બલ્ગેરિયન બળવો|બલ્ગેરિયામાં]] અને [[રાજા માઈકલ બળવો|રોમાનિયામાં સફળ ડીઈટેટ યોજના]]ને બળ આપ્યુ અને તેના કારણે આ દેશો સાથી પક્ષોના જોડાણમાં આવ્યા. સપ્ટેમ્બર 1944માં સોવિયેત [[લાલ લશ્કર]] ટુકડીઓએ [[યુગોસ્લાવ મોરચો(વિશ્વયુદ્ધ II)|યુગોસ્લાવિયા]]માં કૂચ કરી અને જર્મન લશ્કર જૂથો [[આર્મી ગ્રૂપ ઈ|ઈ]] અને [[આર્મી ગ્રૂપ એફ|એફે]] વિખૂટા પડી જવાની સ્થિતિ નિવારવા [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન ગ્રીસ પર ધરીઓનો કબજો|ગ્રીસ]], [[નાઝી જર્મની હસ્તક આલ્બેનિયા|આલ્બેનિયા]] અને [[યુગોસ્લાવ મોરચો(વિશ્વયુદ્ધ II)|યુગોસ્લાવિયા]]માંથી ઝડપથી પાછા ખસવા ફરજ પડી. આ તબક્કા સુધીમાં [[યુગોસ્લાવ શસ્ત્રવિરામ|સામ્યવાદી આગેવાની હેઠળના ટેકેદારોએ]](પાર્ટિસન્સ) માર્શલ [[જોસિપ બ્રોઝ ટિટો]]ના નેતૃત્વ હેઠળ યુગોસ્લાવિયાના મોટાભાગના પ્રદેશો પર અંકુશ મેળવી લીધો અને જર્મન દળોને દક્ષિણમાં વધુ આગળ જતા અટકાવવાના પ્રયત્ન કર્યા. ઉત્તરી [[સર્બિયા (1941–1944)|સર્બિયા]]માં [[લાલ લશ્કર|લાલ લશ્કરે]][[યુગોસ્લાવ મોરચો (વિશ્વયુદ્ધ II)#બાલ્કનમાં સાથીઓના આક્રમણ|બલ્ગેરિયન દળો]]ના મર્યાદિત ટેકા સાથે ૨૦ ઓક્ટોબરે [[બેલગ્રેડ હુમલા|બેલગ્રેડના પાટનગર શહેરના સંયુક્ત સ્વાતંત્ર્ય]] માટે અનુયાયીઓએને મદદ કરી. થોડા દિવસો બાદ સોવિયતે [[ઓપરેશન પાન્ઝેરફૌસ્ટ|જર્મન હસ્તક]]ના હંગેરી પર [[બુડાપેસ્ટ હુમલા|જંગી હુમલા]] શરૂ કર્યા જે ફેબ્રુઆરી 1945માં [[બુડાપેસ્ટનું યુદ્ધ|બુડાપેસ્ટના પતન]] સુધી ચાલુ રહ્યા.<ref>વિએસ્ટ, એન્ડ્ર્યુ એ.; બાર્બિઅર, એમ.કે. ''સ્ટ્રેટેજી એન્ડ ટેક્ટિક્સ ઈન્ફન્ટ્રી વોરફેર'' ((Strategy and Tactics Infantry Warfare), pp. 65, 66.</ref><br /> બાલ્કનમાં સોવિયેતની જ્વલંત સફળતાઓથી વિપરિત [[કારેલિઅન ઈસ્થમુસ|કારેલિઅન ઈસ્થુમસ]]માં [[વિબોર્ગ-પેટ્રોઝાવોડ્સ્ક હુમલો|સોવિયેત હુમલાઓ]]ના [[યુદ્ધ જારી|જલદ ફિનિશ પ્રતિકારે]] સોવિયેતને ફિનલેન્ડ પર કબજો જમાવવા દીધો નહિ અને સરખામણીએ હળવી શરતો પર [[મોસ્કો શસ્ત્રવિરામ|સોવિયેત-ફિનિશ શસ્ત્ર વિરામ સંધિ]] પર હસ્તાક્ષર કરાવ્યા<ref>વિક્ટોર, ક્રિસ્ટિઅન એલ. ''મલ્ટિલેટરલ ટ્રીટી કેલેન્ડર - 1648-1995'' (Multilateral Treaty Calendar – 1648–1995), p. 426.</ref><ref name="newton">{{cite book|author=Steven H. Newton|title=Retreat from Leningrad : Army Group North, 1944/1945|publisher=Schiffer Books|location=Atglen, Philadelphia|year=1995}}</ref> અને ફિનલેન્ડ [[લેપલેન્ડ યુદ્ધ|સાથી દળો તરફે ખસ્યુ]]. જુલાઈની શરૂઆત સુધીમાં ચીને મિટ્કિના આંચક્યુ ત્યારે કોમનવેલ્થ દળોએ દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં જાપાનને આસામમાં કબજો જમાવતા અટકાવ્યા, જાપાનને [[ચિડવિન નદી|ચિંડવિન નદી]] સુધી ધકેલ્યા <ref>માર્સ્ટોન, ડેનિઅલ. ''ધી પેસિફિક વોર કમ્પેનિયનઃ ફ્રોમ પર્લહાર્બર ટુ હિરોશિમા'' (The Pacific War Companion: From Pearl Harbor to Hiroshima), p. 120.</ref>. ચીનમાં જાપાની દળો મોટી સફળતા મેળવી રહ્યા હતા અને આખરે તેમણે જુન-મધ્ય સુધીમાં ચાંગશા અને ઓગસ્ટ પ્રારંભ સુધીમાં [[હેન્ગયાંગ|હેનગ્યેંગ]] શહેર કબજે કરી લીધા હતા.<ref>જોવેટ, ફિલિપ એસ. ''ધી જાપાનીઝ આર્મી, 1931-45'' (The Japanese Army, 1931–45), p. 8%</ref> ત્યાર બાદ તરત જ ગુઆનગ્સિ પ્રાંત પરના હુમલા આગળ વધાર્યા અને નવેમ્બર અંત સુધીમાં [[ગુઈલિન-લિઉઝોઉનું યુદ્ધ|ગુઈલિન અને લિઉઝ્હુ]]ખાતે ચીની દળો સામે મહત્વના વિજય મેળવ્યા<ref>હોઆર્ડ, જોશુઆ એચ. ''વર્કર્સ એટ વોરઃ લેબર ઈન ચાઈનાસ આર્સેનલ્સ 1937-1953'' (Workers at War: Labor in China's Arsenals, 1937–1953), p. 140.</ref> અને ડિસેમ્બર મધ્ય સુધીમાં ચીન અને ઈન્ડોચાઈના ખાતેના તેમના દળોને સફળતાપૂર્વક સાંકળી લીધા.<ref>ડેરા, એડવર્ડ જે. ''ઈન ધી સર્વિસ ઓફ ધી એમ્પેરરઃ એસ્સેસ ઓન ધી ઈમ્પેરિયલ જાપાનીઝ આર્મી'' (In the Service of the Emperor: Essays on the Imperial Japanese Army), p. 54.</ref> પેસિફિકમાં અમેરિકન દળોએ જાપાની સૈન્યને પાછળ ધકેલવાનું ચાલુ રાખ્યુ. મધ્ય જુનમાં તેઓએ [[મારિના અને લાલાઉ ટાપુ અભિયાન|મરીના અને પલાઉ ટાપુઓ સામે હુમલા]] શરૂ કર્યા, જેના લીધે કેટલાક દિવસોમાં [[ફિલિપાઈન દરિયાનું અભિયાન|ફિલિપાઈન દરિયા]]માં જાપાની દળો સામે નિર્ણયાત્મક ફત્તેહ મળી. આ પરાજયોએ જાપાનના વડાપ્રધાન [[હિડેકિ ટોજો|તોજો]]ને રાજીનામુ અપાવ્યુ અને જાપાનીઝ ગૃહ ટાપુઓ પર ભારે બોમ્બર હુમલાઓનું સઘન અભિયાન શરૂ કરવા માટે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સને હવાઈ થાણા આપ્યા. ઓક્ટોબરના પાછલા ભાગમાં અમેરિકન દળોઓ [[લેઈટનું યુદ્ધ|ફિલિપિન્સના ટાપુ લીટ પર હુમલો કર્યો]]; ત્યાર બાદ તરત જ સાથી રાષ્ટ્રોના નૌકાદળને [[લેઈટ અખાતનું યુદ્ધ|લીટ અખાતના યુદ્ધમાં]] અન્ય એક સફળતા મળી, જે ઇતિહાસની સૌથી મોટી નૌકાયુદ્ધની સફળતા મળી.<ref>કુક, ક્રિસ; બ્યુએસ, ડિક્કોન. ''ક્યાં શું બન્યુ: એકવીસમી સદીના ઇતિહાસમાં સ્થળો અને ઘટનાઓની માર્ગદર્શિકા'' , p. 305.</ref> === ધરીઓનું પતન, સાથીઓનો વિજય === [[ચિત્ર:AmericanAndSovietAtElbe.jpg|right|thumb|એલ્બે નદીની પૂર્વમાં અમેરિકન અને સોવિયેત ટુકડીઓ મળે છે.]] [[ચિત્ર:Atomic cloud over Hiroshima.jpg|thumb|હિરોશિમા પર અણુધડાકો.]] 16 ડિસેમ્બર, 1944ના રોજ જર્મન દળોએ પશ્ચિમી સાથીઓ સામે [[બલ્ગેનું યુદ્ધ|ઉતાવળા પ્રતિહુમલા કર્યા]]. આ હુમલાઓ ખાળવામાં સાથીઓને છ અઠવાડિયા લાગ્યા. સોવિયેતે હંગેરી દ્વારા હુમલો કર્યો, જ્યારે જર્મનોએ ગ્રીસ અને આલ્બેનિયા છોડી દીધુ હતુ અને [[યુગોસ્લાવ શસ્ત્રવિરામ|અનુયાયીઓ]](પાર્ટિસન્સ) દ્વારા [[વિશ્વયુદ્ધ 2નો યુગોસ્લાવ મોરચો#શસ્ત્રવિરામ જનરલ હુમલા|દક્ષિણી યુગોસ્લાવિયામાંથી તેમને હાંકી કઢાયા હતા]].<ref name="WorldArms758">વેઈનબર્ગ, ગેરહાર્ડ એલ. ''વર્લ્ડ એટ આર્મ્સઃ'' (A World at Arms: A Global History of World War II), pp. 758, 820.</ref> ઈટાલીમાં પશ્ચિમી સાથીઓ જર્મન સંરક્ષણ હરોળ સમક્ષ અટકેલા રહ્યા. મધ્ય જાન્યુઆરી 1945માં સોવિયેતે પોલેન્ડ પર હુમલો કર્યો અને જર્મનીની નદી [[વિસ્ટુલા-ઓડર હુમલા|વિસ્ટુલાથી ઓડર તરફ ધકેલ્યા]] અને [[પૂર્વ પ્રશિયન હુમલા|પૂર્વ પ્રશિયા બહાર ગયા]].<ref>ગ્લાન્ટ્ઝ, ડેવિડ એમ. ''સોવિયેત-જર્મન યુદ્ધ 1941–45 કિંવદતીઓ અને હકીકતો: સર્વેક્ષણ નિબંધ'' p. 85.</ref> 4 ફેબ્રુઆરીએ યુ.એસ., બ્રિટિશ અને સોવિયેત નેતાઓ [[યાલ્ટા પરીષદ|યાલ્ટામાં મળ્યા]]. યુદ્ધ બાદના જર્મનીના કબજા માટે તેઓ સંમત થયા,<ref>સોલસ્ટેન, એરિક.''ડ્વાઈટ જર્મનીઃ અ કન્ટ્રી સ્ટડી'' (Dwight Germany: A Country Study), pp. 76–7.</ref> અને ત્યારે સોવિયેત જાપાન સામેના યુદ્ધમાં જોડાવાનું હતુ.<ref>યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ડીપા. ઓફ સ્ટે.''ધી ચાઈના વ્હાઈટ પેપર, ઓગસ્ટ 1949'' (The China White Paper, August 1949), p. 113.</ref> ફેબ્રુઆરીમાં સોવિયેતે [[પૂર્વ પોમેરેનિયન હુમલા|પોમેરેનિયા]] અને [[સિલેસિઅન હુમલા|સિલેસિયા પર હુમલો કર્યો]], જ્યારે પશ્ચિમી સાથી દળોએ પશ્ચિમ જર્મનીમાં પ્રવેશ્યા અને [[રહાઈન]] નદી પાસે પહોંચ્યા. માર્ચમાં પશ્ચિમી સાથીઓએ રહાઈન નદી [[ઓપરેશન પ્લન્ડર|ઉત્તર]] અને [[રહાઈન-રુહર|રુર્હ]]ની [[રેમાજેન|દક્ષિણ]] પાર કરી, [[રુહર પોકેટ|મોટી સંખ્યામાં જર્મન દળોને ચારે ઘેરી લીધા]], જ્યારે કે સોવિયેત [[વિયેના|વિએના]] તરફ આગળ વધ્યુ. પ્રારંભિક એપ્રિલમાં પશ્ચિમી સાથીઓએ આખરે [[વસંત 1945 ઈટાલીમાં હુમલા|ઈટાલીમાં આગળ ખસેડ્યા]] અને પશ્ચિમ જર્મની ફરતે સફાયો કર્યો, જ્યારે કે એપ્રિલ અંતમાં સોવિયેત દળોએ [[બર્લિનનું યુદ્ધ|બર્લિનને ઘમરોળી નાખ્યુ]]; 25 એપ્રિલે [[એલ્બે દિન|એલ્બે નદી પર બંને દળો જોડાયા]]. આ સમયગાળા દરમિયાન નેતૃત્વમાં અનેક ફેરફારો આવ્યા. 12 એપ્રિલના રોજ યુ.એસ. [[ફ્રેન્કલિન ડી. રુઝવેલ્ટ|પ્રમુખ રુઝવેલ્ટ]] મૃત્યુ પામ્યા; તેમના બાદ [[હેરી ટ્રુમેન]] પ્રમુખ બન્યા. 28 એપ્રિલે [[ઈટાલિયન પ્રતિકાર ચળવળ|ઈટાલિયન પાર્ટીસન્સે]] [[બેનિટો મુસ્સોલિની|બેનિટો મુસોલિનિ]]ની હત્યા કરી<ref>ઓ રેઈલી, ચાર્લ્સ ટી. ''ફરગોટન બેટલ્સઃ ઈટાલીસ વોર ઓફ લિબરેશન 1943-1945 '' (Forgotten Battles: Italy's War of Liberation, 1943–1945), p. 244.</ref> અને બે દિવસ બાદ [[એડોલ્ફ હિટલરનું મૃત્યુ|હિટલરે આત્મહત્યા કરી]], ત્યાર બાદ [[ગ્રાન્ડ એડમિરલ]] [[કાર્લ ડોનિટ્ઝ]] સત્તા પર આવ્યા.<ref> કેર્શો, ઈઆન.''હિટલર, 1936-1945: નેમેસિસ'' (Hitler, 1936–1945: Nemesis), p. 823.</ref> જર્મન દળોએ 29 એપ્રિલના રોજ ઈટાલીમાં અને [[યુરોપ દિનમાં વિજય|પશ્ચિમ યુરોપમાં 7 મેના રોજ]] શરણાગતિ સ્વીકારી.<ref name="BritWarxiv">ડોનેલી, માર્ક.''દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધમાં બ્રિટન'' (Britain in the Second World War), p. xiv.</ref> આમ છતાં જર્મનોએ [[વિજય દિન (પૂર્વીય મોરચો)|8 મેના રોજ સોવિયેત]] સમક્ષ આત્મસમર્પણ ના કર્યુ ત્યાં સુધી [[પૂર્વીય મોરચો (વિશ્વ યુદ્ધII)|પૂર્વીય મોરચે]] લડાઈ ચાલુ રહી. [[પ્રેગ હુમલા|પ્રેગ]]માં 11 મે સુધી જર્મન લશ્કરના બાકી રહેલા લોકોનો પ્રતિકાર ચાલુ રહ્યો. 1944ના અંત સુધીમાં પેસિફક ક્ષેત્રના દ્રશ્યમાં અમેરિકન દળો [[લેઈટનું યુદ્ધ|લીટને સાફ કરતા]][[ફિલિપાઈન્સ અભિયાન(1944–45)|ફિલિપાઈન્સ]]માં આગળ વધ્યા. જાન્યુઆરી 1945માં તેઓએ [[લુઝોનનું યુદ્ધ|લુઝોન પર ચડાઈ કરી]] અને માર્ચમાં [[મિન્ડાનાઓનું યુદ્ધ|મિન્ડાનો]] પર.<ref>ચાન્ટ ક્રિસ્ટોફર.''વિશ્વયુદ્ધ 2ના સંકેતનામોનો જ્ઞાન કોશ'' (The Encyclopedia of Codenames of World War II), p. 118.</ref> બ્રિટિશ અને ચાઈનીઝ દળોએ ઓક્ટોબરથી માર્ચમાં ઉત્તરી બર્મામાં જાપાનીઓને હરાવ્યા અને ત્યાર બાદ 3 મે સુધીમાં બ્રિટિશે [[રંગુન|રંગૂન]] સુધી ધકેલ્યા.<ref>ડેરા, એડવર્ડ જે. ''ઈન ધી સર્વિસ ઓફ ધી એમ્પેરરઃ એસ્સેસ ઓન ધી ઈમ્પેરિયલ જાપાનીઝ આર્મી'' In the Service of the Emperor: Essays on the Imperial Japanese Army), p. 57.</ref> અમેરિકન દળોએ જાપાન તરફ પણ ગતિ કરી, માર્ચ સુધીમાં [[ઈવો જિમાનું યુદ્ધ|ઈવો જિમા]] અને જુન સુધીમાં [[ઓકિનાવાનું યુદ્ધ|ઓકિનાવા]] લીધુ.<ref>જોવેટ, ફિલિપ એસ. ''ધી જાપાનીઝ આર્મી, 1931–45'' (The Japanese Army, 1931–45), p. 6.</ref> અમેરિકન બોમ્બરોએ [[જાપાન પર હવાઈ છાપા|જાપાની શહેરોનો નાશ કર્યો]] અને અમેરિકન સબમરીને જાપાનની આયાત [[પેસિફિક યુદ્ધમાં સાથી સબમરીનો|અટકાવી]].<ref name="results of german and american submarines">{{cite web|last=Poirier|first=Michel Thomas|title=Results of the German and American Submarine Campaigns of World War II|url=http://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html|publisher=U.S. Navy|date=1999-10-20|access-date=2008-04-13|archive-date=2008-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409052122/http://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html|url-status=dead}}</ref> 11 જુલાઈના રોજ સાથી નેતાઓ [[પોસ્ટડેમ પરિષદ|પોસ્ટડેમ, જર્મનીમાં મળ્યા]]. તેઓએ જર્મની વિશેના [[પોસ્ટડેમ કરાર|અગાઉના કરારોની પુષ્ટિ આપી]] <ref>વિલિયમ્સ એન્ડ્રુ જે. ''લિબરાલિઝમ એન્ડ વોરઃ ધી વિક્ટર્સ એન્ડ ધી વેન્ક્વિશ્ડ'' (Liberalism and War: The Victors and the Vanquished), p. 90.</ref> અને જાપાન દ્વારા બિનશરતી શરણાગતિની માગણીનો પુનરોચ્ચાર કર્યો, વિશેષરૂપે જાહેર કરાયુ કે, "જાપાન માટે વિકલ્પ ત્વરિત છે અને વિનાશ નોંતરનાર છે".<ref>મિસ્કેમ્બલ, વિલ્સન ડી. ''રુઝવેલ્ટથી ટ્રુમેન સુધીઃ પોસ્ટડેમ, હિરોશિમા અને શીતયુદ્ધ'' (From Roosevelt to Truman: Potsdam, Hiroshima, and the Cold War), p. 201.</ref> આ સંમેલન દરમિયાન [[યુનાઈટેડ કિંગડમ સામાન્ય ચૂંટણી, 1945|યુનાઈટેડ કિંગડમમાં સામાન્ય ચૂંટણી યોજાઈ]] અને ચર્ચિલના સ્થાને [[ક્લેમેન્ટ એટ્ટલિ|ક્લેમેન્ટ એટ્ટલી]] વડાપ્રધાનપદે આવ્યા. જાપાને પોસ્ટડેમ શરતોનો અસ્વીકાર ચાલુ રાખ્યો ત્યારે, ઓગસ્ટની શરૂઆતમાં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે જાપાનના શહેરો [[હિરોશિમા]] અને [[નાગાસાકી, નાગાસાકી|નાગાસાકિ]] પર [[હિરોશિમા અને નાગાસાકી પર અણુ બોમ્બમારો|અણુબોમ્બ ફેંક્યા]]. બે બોમ્બની વચ્ચે સોવિયેતે યાલ્ટામાં થયેલી સંમતિ અનુસાર [[મંચુરિયાનું સોવિયેત અતિક્રમણ|જાપાન હસ્તકના મંચુરિયા પર હુમલો કર્યો]]. 15 ઓગસ્ટ 1945ના રોજ યુદ્ધનો અંત લાવતા [[જાપાનની શરણાગતિ|જાપાને શરણાગતિ સ્વીકારી.]]<ref name="BritWarxiv"/> == પરિણામો == [[ચિત્ર:Winston Churchill waves to crowds in Whitehall in London as they celebrate VE Day, 8 May 1945. H41849.jpg|thumb|યુરોપ દિનમાં વિજય પર મેદનીનું અભિવાદન કરતા વડાપ્રધાન વિન્સ્ટન ચર્ચિલ.]] [[ચિત્ર:News. V.E. Day BAnQ P48S1P12270.jpg|thumb|left|''Montreal Daily Star'': "Germany Quit", 7 મે 1945]] [[ચિત્ર:Oberbefehlshaber der vier Verbündeten, TASS.jpg|thumb|જુન 5, 1945ના રોજ સુપ્રીમ કમાન્ડર બર્લિનમાં :બેરનાર્ડ મોન્ટગોમરી, ડ્વિટ ડી. એઈસે્હોવર, જીઓર્જી ઝુકોવ અને જીન ડે લેટ્ટરે ડી ટાસ્સિગ્નિ.]] આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ જાળવવવાના પ્રયત્નના ભાગરૂપે,<ref>યોડેર, એમોસ. ''યુનાઈટેડ નેશન્સ પદ્ધતિનો વિકાસ'' (The Evolution of the United Nations System), p. 39.</ref> સાથીઓએ [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો|સંયુક્ત રાષ્ટ્ર]](United Nations)ની સ્થાપના કરી, જે ઔપચારિક રીતે 24 ઓક્ટોબર, 1945ના રોજ અસ્તિત્વમાં આવ્યુ.<ref>[http://www.un.org/aboutun/history.htm યુએનનો ઇતિહાસ] (History of the UN).</ref> આમ છતાં યુદ્ધ પૂરુ થાય તે પહેલા જ સોવિયેત સંઘ તથા પશ્ચિમી સાથીઓ વચ્ચેના સંબંધો કથળવા માંડ્યા,<ref>કાન્ટોવિક્સ, એડવર્ડ આર. ''કમિંગ અપાર્ટ, કમિંગ ટુગેધર'' (Coming Apart, Coming Together), p. 6.</ref> અને બંને સત્તાઓએ તરત જ પોતાના [[પ્રભાવના ક્ષેત્રો|પ્રભાવક્ષેત્રો]] સ્થાપ્યા.<ref>''અ કન્સ્ટ્રક્ટેડ પીસઃ ધી મેકિંગ ઓફ ધી યુરોપીયન સેટલમેન્ટ, 1945-1963'' (A Constructed Peace: The Making of the European Settlement, 1945–1963), p. 33.</ref> યુરોપમાં કહેવાતા [[આયર્ન કર્ટેન]] કે જેઓએ [[જર્મનીમાં સાથી હસ્તકના ક્ષેત્રો|સાથીઓ હસ્તકના જર્મની]]નું વિભાજન કર્યુ હતુ અને [[સાથીઓ દ્વારા ઓસ્ટ્રીયાનો વહીવટ|ઓસ્ટ્રિયા પર કબજો મેળવ્યો હતો]] દ્વારા સમગ્ર ખંડ પશ્ચિમ અને સોવિયેત ક્ષેત્રમાં વહેંચાઈ ગયો. એશિયામાં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે [[જાપાન પર કબજો|જાપાન પર કબજો મેળવ્યો]] અને [[પેસિફિક ટાપુઓના વિશ્વાસુ પ્રદેશો|પશ્ચિમ પેસિફિકમાં જાપાનના પૂર્વ ટાપુઓનો વહીવટ કર્યો]] જ્યારે કે સોવિયેતે [[સખાલીન|સખાલિન]] અને [[કુરિલ ટાપુઓ]] ભેળવી દીધા; પૂર્વ [[જાપાનના શાસન હેઠળ કોરિયા|જાપાન શાસિત કોરિયા]]નું [[કોરિયાના ભાગલા|વિભાજન કરાયુ અને બે સત્તાઓ વચ્ચે તેનો કબજો વહેંચાયો]]. યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ અને સોવિયેત યુનીયન વચ્ચે વધતો તણાવ ટૂંકમાં જ અમેરિકી નેતૃત્વના [[NATO(નાટો)|નાટો]](NATO) અને સોવિયેત આગેવાનીના [[વોર્સો કરાર|વોર્સો જોડાણ]](Warsaw Pact) લશ્કરી જોડાણોમાં પરિણમ્યો અને બંને વચ્ચે [[શીત યુદ્ધ]] શરૂ થયુ.<ref>લેફલર, મેલ્વીન પી.; પેઈન્ટર, ડેવિડ એસ. ''શીતયુદ્ધના મૂળઃ એક આંતરરાષ્ટ્રીય ઇતિહાસ'' (Origins of the Cold War: An International History), p. 318.</ref> વિશ્વયુદ્ધ 2 પૂરુ થયાના ટૂંકા સમયમાં જ વિશ્વના ઘણા ભાગોમાં ઘર્ષણ ફરીથી વધવા માંડ્યુ. ચીનમાં રાષ્ટ્રવાદી અને સામ્યવાદી દળોએ ઝડપથી તેમનું [[ચીનનું ગૃહયુદ્ધ|ગૃહ યુદ્ધ]] શરૂ કર્યુ. જેમાં આખરે સામ્યવાદી બળો વિજયી બન્યા અને મુખ્યભૂમિમાં [[ચીન|પીપલ્સ રીપબ્લિક ઓફ ચાઈના]]ની સ્થાપના કરી જ્યારે કે રાષ્ટ્રવાદી બળોએ [[તાઇવાન|તાઈવાન]]ના ટાપુ પર પાછા ખસીને અંત લાવી દીધો. ગ્રીસમાં એંગ્લો-અમેરિકન ટેકો ધરાવતા શાહી દળો અને [[ગ્રીસનું લોકશાહી લશ્કર|સામ્યવાદી દળો]] વચ્ચે [[ગ્રીક ગૃહયુદ્ધ|ગૃહયુદ્ધ ફાટી નીકળ્યુ]] અને શાહી દળો વિજયી બન્યા. આ સંઘર્ષોનો અંત આવ્યા પછી તરત જ પશ્ચિમી સત્તાઓનો ટેકો ધરાવનાર [[દક્ષિણ કોરીયા|દક્ષિણ કોરિયા]] અને સોવિયેત સંઘ તથા ચાઈનાનું સમર્થન ધરાવનાર [[ઉત્તર કોરીયા|ઉત્તર કોરિયા]] વચ્ચે [[કોરીયાઇ યુદ્ધ|કોરિયામાં યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યુ]]; ઉકલ્યા વગરની મડાગાંઠ સાથેના શસ્ત્રવિરામ રૂપે તેનું પરિણામ મળ્યુ. યુદ્ધના અંત બાદ વિવિધ યુરોપીયન સંસ્થાન સત્તાઓના કબજાઓમાં [[બિનસંસ્થાનીકરણ|બિનસંસ્થાનકીયકરણ]]નો ઝડપી સમયગાળો પણ આવ્યો. મુખ્યત્વે વિચારધારાઓમાં પરિવર્તનના કારણે આમ બન્યુ, યુદ્ધમાંથી આર્થિક થકાવટ અને મૂળ નિવાસી લોકો દ્વારા સ્વ-નિર્ણયની માગણીમાં વધારો. મોટાભાગે આ સંક્રમણો પ્રમાણમાં શાંતિપૂર્વક થયા, જોકે [[પ્રથમ ઈન્ડોચાઈના યુદ્ધ|ઈન્ડોચાઈના]], [[મડાગાસ્કર બળવો|મડાગાસ્કર]], [[ઈન્ડોનેશિયન રાષ્ટ્રીય ક્રાંતિ|ઈન્ડોનેશિયા]] અને [[અલ્જેરિયન યુદ્ધ|અલ્જેરિયા]] જેવા દેશોમાં કેટલાક નોંધપાત્ર અપવાદો બન્યા.<ref>કોનેથ-મોર્ગન, અર્લ.''કલેક્ટિવ પોલિટિકલ વાયોલન્સિસઃ એન ઈન્ટ્રોડક્શન ટુ ધી થીયરીસ એન્ડ કેસીસ ઓફ વાયોલન્ટ કોન્ફ્લિક્ટ્સ'' (Collective Political Violence: An Introduction to the Theories and Cases of Violent Conflicts), p. 30%</ref> યુરોપીયન પાછા જતા રહ્યા બાદ ઘણા પ્રદેશોમાં સામાન્ય રીતે જાતિ અથવા ધર્મના કારણોસર ભાગલા પડ્યા; [[ઈઝરાયલ]] અને [[પેલેસ્ટાઇન|પેલેસ્ટાઈન]]ની [[1947 UN વિભાજન યોજના|રચના તરફ દોરી જતા]] [[પેલેસ્ટાઇન અંગે બ્રિટનનો આદેશ|પેલેસ્ટાઈનના જનાદેશ]] અને [[બ્રિટીશ રાજ|ભારતમાં]], [[ભારતનું ગણતંત્ર|ભારતીય ગણતંત્ર]] અને [[પાકિસ્તાનના તાબા હેઠળનો મુલક|પાકિસ્તાન ગણતંત્ર]]ની [[ભારતના ભાગલા|રચનામાં પરિણમતા]] કિસ્સામાં આ ઉડીને આંખે વળગે તેવુ હતુ. વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાં યુદ્ધ બાદના આર્થિક સુધારા અલગ-અલગ હતા, જોકે મોટાભાગે આ અત્યંત સકારાત્મક હતા. યુરોપમાં [[પશ્ચિમ જર્મની]] [[વિર્ટશાફ્ટસ્વંડર|ઝડપથી બેઠુ થયુ]] અને 1950ના દસકા સુધીમાં યુદ્ધ-અગાઉના સ્તર કરતાં તેમનું ઉત્પાદન બમણુ કરી દીધુ.<ref>ડોર્નબુશ, રુડિગર; નોલિંગ, વિલ્હેમ પી.; લેઆર્ડ, રિચર્ડ જી. ''યુદ્ધ બાદ અર્થતંત્રનું પુનઃગઠન અને પૂર્વ માટે વર્તમાન સબક'' (Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today), p. 29.</ref> નબળી આર્થિક પરિસ્થિતિમાં ઈટાલી યુદ્ધમાંથી બહાર આવ્યુ,<ref>બુલ, માર્ટિન, જે.; નેવેલ, જેમ્સ.''ઈટાલિયન પોલિટિક્સઃ એડજસ્ટમેન્ટ અંડર ડ્યુરેસ'' (Italian Politics: Adjustment Under Duress), p. 20.</ref> પરંતુ 1950ના દસકા સુધીમાં સ્થિરતા અને ઊંચી વૃદ્ધિ ઈટાલીયન અર્થતંત્રની ઓળખ બની ચૂક્યા હતા.<ref>બુલ, માર્ટિન જે.; નેવેલ, જેમ્સ.''ઈટાલિયન પોલિટિક્સઃ એડજસ્ટમેન્ટ અંડર ડ્યુરેસ'' (Italian Politics: Adjustment Under Duress), p. 21.</ref> યુદ્ધ બાદ યુનાઈટેડ કિંગડમ આર્થિક બદહાલીના તબક્કામાં હતુ,<ref>ડોર્નબુશ, રુડિગર; નોલિંગ, વિલ્હેમ પી.; લેઆર્ડ, રિચર્ડ જી. ''યુદ્ધ બાદ અર્થતંત્રનું પુનઃગઠન અને પૂર્વ માટે વર્તમાન સબક'' (Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today), p. 117.</ref> અને તેની સાથે સંકળાયેલા આર્થિક ફટકાઓ તે દસકાઓ સુધી અનુભવતુ રહ્યુ.<ref>એમાડિ-કોફિન, બાર્બરા. ''રીથિન્કિંગ ઈન્ટરનેશનલ ઓર્ગેનાઈઝેશનઃ ડીરેગ્યુલેશન એન્ડ ગ્લોબલ ગવર્નનન્સ'' (Rethinking International Organization: Deregulation and Global Governance), p. 64</ref> ફ્રાંસ અત્યંત ઝડપથી પાછુ ફર્યુ,અને ઝડપી આર્થિક વૃદ્ધિ તથા આધુનિકીકરણ હાસલ કર્યા.<ref>હારોપ, માર્ટિન. ''સ્વતંત્ર લોકશાહીઓમાં સત્તા અને નીતિ'' (Power and Policy in Liberal Democracies), p. 23</ref> સોવિયેત યુનિયને પણ યુદ્ધ બાદના તરતના સમયમાં ઉત્પાદનમાં ઝડપી વૃદ્ધિ અનુભવી.<ref>સ્મિથ, એલન. ''રશિયા એન્ડ ધી વર્લ્ડ ઈકોનોમીઃ પ્રોબલેમ્સ ઓફ ઈન્ટિગ્રેશન'' (Russia And the World Economy: Problems of Integration), p. 32</ref> એશિયામાં જાપાને [[યુદ્ધ બાદ જાપાનનો આર્થિક જાદુ|અકલ્પનીય ઝડપી]] આર્થિક વૃ્દ્ધિ અનુભવી અને 1980ના દસકા સુઘીમાં તેણે જાપાનને વિશ્વના સૌથી સશક્ત અર્થતંત્રમાંથી એક બનાવી દીધુ.<ref>હારોપ, માર્ટિન. ''સ્વતંત્ર લોકશાહીઓમાં સત્તા અને નીતિ'' (Power and Policy in Liberal Democracies), p. 49</ref> ગૃહયુદ્ધના સમાપન બાદ ચીન સંપૂર્ણપણે નાદાર દેશ બની ગયુ હતુ.<ref>હાર્પર, ડેમિઅન.''ચીન'' , p. 45.</ref> 1953 સુધીમાં આર્થિક પુનઃસ્થાપના સફળ થતી દેખાઈ, કારણ કે ઉત્પાદન પ્રમાણ યુદ્ધ-પહેલાના સ્તરે આવી ગયુ હતુ.<ref>હાર્પર, ડેમિઅન. ''ચીન'' , p. 46.</ref> આ વિકાસદર મહદઅંશે જળવાઈ રહ્યો, જો કે વિનાશક [[ગ્રેટ લીપ ફોરવર્ડ]] આર્થિક અખતરાના કારણે ટૂંક સમય માટે તેમાં વિક્ષેપ ઉભો થયો હતો. યુદ્ધના અંત વખતે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ આશરે વિશ્વના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનનમાંથી અડધા જેટલુ ઉત્પાદન કરતુ હતુ, જો કે 1970ના દસકાથી આ વર્ચસ્વ સારા એવા પ્રમાણમાં ઘટ્યુ.<ref>કુન્કેલ, હર્ષિત જરિવાલા. ''અમેરિકાસ ટ્રેડ પોલિસી ટુવાર્ડ્સ જાપાનઃ ડિમાન્ડિંગ રીઝલ્ટ્સ'' (America's Trade Policy Towards Japan: Demanding Results), p. 33.</ref> == યુદ્ધની અસર == === મૃત્યુઓ અને યુદ્ધ અપરાધો === [[ચિત્ર:World War II Casualties2.svg|left|350px|thumb|વિશ્વ યુદ્ધ 2 મૃત્યુઓ]] યુદ્ધમાં થયેલા કુલ મૃત્યુ અંગેના અંદાજો અલગ-અલગ છે, પરંતુ મોટાભાગના સૂચવે છે કે લગભગ યુદ્ધમાં 60 મિલિયન લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા, જેમાં [[યુદ્ધના મૃતકો-વિશ્વયુદ્ધ II|20 મિલિયન સૈનિકો]] અને 40 મિલિયન નાગરિકોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="WWII: C&C">{{cite web|title=World War II: Combatants and Casualties (1937— 1945)|url=http://web.jjay.cuny.edu/~jobrien/reference/ob62.html|access-date=2007-04-20|archive-date=2010-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20101225004221/http://web.jjay.cuny.edu/~jobrien/reference/ob62.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Source List and Detailed Death Tolls for the Twentieth Century Hemoclysm|url=http://users.erols.com/mwhite28/warstat1.htm#Second| access-date= 2007-04-20}}</ref><ref>{{cite web|title=World War II Fatalities|url=http://www.secondworldwar.co.uk/casualty.html|access-date=2007-04-20|archive-date=2007-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20070225173846/http://secondworldwar.co.uk/casualty.html|url-status=dead}}</ref> ઘણા નાગરિકો [[ચેપી રોગ|રોગ]], [[ભૂખમરો]], [[સામૂહિક સંહારોની યાદી|સામૂહિક હત્યાઓ]], [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન વ્યૂહાત્મક બોમ્બિંગ|બોમ્બિંગ]] અને ઈરાદાપૂર્વકના [[નરસંહાર]]ના કારણે મૃત્યુ પામ્યા. યુદ્ધ દરમિયાન [[સોવિયેત સંઘ|સોવિયેત સંઘે]] લગભગ 27 મિલિયન જેટલા લોકો ગુમાવ્યા, જે વિશ્વયુદ્ધ IIના મૃતકાંકનુ અડધા જેટલુ છે.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm|title=Leaders mourn Soviet wartime dead}}</ref> વિશ્વ યુદ્ધ IIના કુલ મૃત્યુઆંકમાંથી, લગભગ 85 ટકા સાથી પક્ષે હતા (મોટાભાગે સોવિયેત અને ચીન) અને 15 ટકા ધરીપક્ષે હતા. એક અંદાજ મુજબ નાઝી કોન્સ્ટ્રેશન કેમ્પમાં 12 મિલિયન નાગરિકો મૃત્યુ પામ્યા હતા,<ref>{{cite web | author=Florida Center for Instructional Technology|url=http://fcit.usf.edu/Holocaust/people/victims.htm|title=Victims|work=A Teacher's Guide to the Holocaust|publisher=[[University of South Florida]]|year=2005|access-date=2008-02-02}}</ref> 1.5 મિલિયન [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન વ્યૂહાત્મક બોમ્બિંગ|બોમ્બ]] દ્વારા, યુરોપમાં 7 મિલિયન અન્ય કારણોથી અને ચીનમાં 7.5 મિલિયન લોકો અન્ય કારણોથી મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref>જે.એમ. વિન્ટર, "ડેમોગ્રાફી ઓફ ધી વોર", ડીઅર એન્ડ ફૂટમાં, ed., ''ઓક્સફોર્ડ કમ્પેનિયન ટુ વર્લ્ડ વોર'' (Oxford Companion to World War), p. 290.</ref> મોટાભાગના મૃત્યુ અંગેના દસ્તાવેજ નહિ હોવાના કારણે કુલ મૃત્યુનો આંકડો ભારે વિસંગતતા ધરાવે છે. આ મૃત્યુઓમાંથી ઘણા મૃત્યુઓ ધરી હસ્તકના પ્રદેશોમાં આચરાયેલી [[નરસંહાર|વંશીય હત્યા]]ના અને [[વ્હેરમાશના યુદ્ધ અપરાધો|જર્મનીએ કરેલા]] યુદ્ધ અપરાધો તથા [[જાપાનીઝ યુદ્ધ અપરાધો|જાપાની દળો]]ના અત્યાચારનું પરિણામ હતા. જર્મન અત્યાચારોમાં સૌથી વધારે ક્રૂર [[ધી હૌલોકૌસ્ટ, સામૂહિક નરસંહાર|હોલોકોસ્ટ]], જર્મન તથા તેના સાથીઓના નિયંત્રણ પ્રદેશોમાં [[યહૂદી]]ઓનો પદ્ધતિસરનો [[નરસંહાર]], હતો. નાઝીઓએ અન્ય જૂથોને પણ નિશાન બનાવ્યા હતા, જેમાં [[રોમાની લોકો|રોમા]] ( [[પોરાજમોસ|પોરાજ્મોસ]])માં નિશાન બનાવેલા, [[સ્લેવ|ગુલામો]], અને [[નાઝી જર્મનીમાં સજાતિય પુરુષોનો ઇતિહાસ અને સામૂહિક નરસંહાર|સજાતિય પુરુષો]]નો પણ સમાવેશ થતો હતો, આમ અંદાજે પાંચ મિલિયન વધુ લોકોનો નાશ કર્યો હતો.<ref>ટોડ, એલન. ''આધુનિક વિશ્વ'' (The Modern World), p. 121.</ref> ધરી સાથે જોડાણ ધરાવતા ક્રોએશિયન [[યુસ્તાસે|ઉસ્તાસે]] ટુકડીનું લક્ષ્ય મોટાભાગે [[સર્બ|સર્બ લોકો]] હતા.<ref>[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/Jasenovac.html જાસેનોવાક], jewishvirtuallibrary.org</ref> જાપાનના અત્યાચારોમાં સૌથી વધારે જાણીતો [[નાન્કિંગ સામૂહિક સંહાર]] છે, કે જેમાં સેંકડો-હજારો ચીની નાગરિકો પર બળાત્કાર કરાયા અને હત્યા કરાઈ હતી.<ref>ચાંગ, ઈરિસ. ''ધી રેપ ઓફ નાન્કિંગઃ ધ ફરગોટન હોલોકોસ્ટ ઓફ વર્લ્ડ વોર 2 '' (The Rape of Nanking: The Forgotten Holocaust of World War II), p. 102.</ref> જાપાની લશ્કરે લગભગ 3 મિલિયનથી માંડીને 10 મિલિયન કરતા પણ વધારે નાગરિકોની હત્યા કરી હતી, જેમાંથી મોટાભાગના ચાઈનિઝ હતા.<ref>રુમેલ ''[http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP3.HTM સ્ટેટિસ્ટિક્સ]'' .</ref> મિટ્સુયોશિ હિમેતા અનુસાર જનરલ [[યસુજિ ઓકામુરા|યાસુજિ ઓકામુરા]] દ્વારા હેઈપેઈ અને [[શાંટુંગ]]માં આચરાયેલ ''[[ત્રણ તમામ નીતિ|સાન્કો સાકુસેન]]'' દરમિયાન ઓછામાં ઓછા 2.7 મિલિયન મૃત્યુ થયા હતા. ધરીઓનો [[વિષાણુ યુદ્ધની સામગ્રી|જૈવિક]] તથા [[રાસાયણિક યુદ્ધની સામગ્રી|રાસાયણિક હથિયારોનો]] મર્યાદિત ઉપયોગ પણ જાણીતો છે. ઈટાલિયનોએ તેમના એબિસિનિયા પરના યુદ્ધમાં [[મસ્ટર્ડ ગેસ - ઝેરી ગેસ|મસ્ટર્ડ ગેસ]]નો ઉપયોગ કર્યો હતો,<ref>હિલ્ટન, લૌરા જે. ''વિશ્વયુદ્ધ 2નો જ્ઞાનકોશઃ રાજકીય, સામાજિક અને લશ્કરી ઇતિહાસ'' (Encyclopedia of World War II: A Political, Social, and Military History), p. 319.</ref> જ્યારે કે [[જાપાનીઝ ઈમ્પેરિયલ આર્મી|જાપાનીઝ ઈમ્પિરિયલ લશ્કરે]] [[બીજુ ચીન-જાપાન યુદ્ધ|ચીન પરના આક્રમણ અને કબજા]]ના તેમના અભિયાનમાં (''જુઓ [[યુનિટ 731]]'' )<ref>હાલ ગોલ્ડ, ''યુનિટ 731 ટેસ્ટીમોની'' , ટુટલ, 1996, pp. 75–7.</ref><ref>હિલ્ટન, લૌરા જે. ''વિશ્વયુદ્ધ 2નો જ્ઞાનકોશઃ રાજકીય, સામાજિક અને લશ્કરી ઇતિહાસ'' (Encyclopedia of World War II: A Political, Social, and Military History), p. 320.</ref> અને [[ખાલ્ખિન ગોલનું યુદ્ધ|સોવિયેત સામેના પ્રારંભિક ઘર્ષણોં]]માં આવા વિવિધ હથિયારો વાપર્યા હતા .<ref>હેરિસ, શેલ્ડન એચ. ''મોતની ફેક્ટરીઓઃ જાપાનના જૈવિક હથિયારો, 1932-1945 અને અમેરિકન સંરક્ષણ'' (Factories of Death: Japanese Biological Warfare, 1932–1945, and the American Cover-up), p. 74.</ref> નાગરિકો સામે આવા હથિયારો બંનેએ, જર્મનો અને [[ચીન પર જાપાનીઝ માનવીય પરિક્ષણો|જાપાનીઝે ચકાસ્યા હતા]] <ref>Sસાબેલા, રોબર્ટ ; લિ, ફેઈફેઈ; લિ, ફેઈફેઈ; લ્યુ, ડેવિડ. ''નાન્કિંગ 1937 Nanking: મેમરી એન્ડ હીલિંગ'' (1937: Memory and Healing), p. 69.</ref> અને કેટલાક કિસ્સામાં [[યુદ્ધ કેદીઓ|યુદ્ધ કેદીઓ પર]] પણ પ્રયોગ થયા હતા.<ref>{{citation | title = Japan tested chemical weapons on Aussie POW: new evidence | url = http://search.japantimes.co.jp/member/nn20040727a9.html}}</ref> ધરીઓના ઘણા પગલા વિશ્વની પ્રથમ આંતરરાષ્ટ્રીય ટ્રીબ્યુનલ [[ધરી યુદ્ધ અપરાધ ટ્રાયલોની યાદી|સમક્ષ ટ્રાયલ માટે લવાયા હતા]],<ref>અક્સર, યુસુફ. ''આંતરરાષ્ટ્રીય માનવકાયદાઓનું અમલીકરણઃ કામચલાઉ ટ્રીબ્યુનલોથી માંડીને કાયમી આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રિમિનલ કોર્ટ સુધી'' , p. 45.</ref> [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન સાથીઓના યુદ્ધ અપરાધો|સાથીઓના કારણે બનેલી]] ઘટનાઓ લવાઈ નહોતી. ધરીઓના આવા પગલાઓમાં [[સોવિયેત સંઘમાં વસતીનું સ્થળાંતર]],<ref>[http://www.faqs.org/minorities/USSR/Deported-Nationalities.html રાષ્ટ્રીયતાઓનો નિકાલ]</ref> સોવિયંતના દબાણથી ચાલતા મજૂર કેમ્પ ([[ગુલાગ]]),<ref>{{citation | url = http://www.randomhouse.com/acmart/catalog/display.pperl?isbn=9780767900560 | title = Gulag: A History | first = Anne | last = Applebaum}}</ref> યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં [[જાપાનીઝ અમેરિકન કેદ|જાપાન અમેરિકન બંદીખાના]], [[ઓપરેશન કીલહૌલ]],<ref>{{citation | first = Jacob | last = Hornberger | title = Repatriation—The Dark Side of World War II | publisher = The Future of Freedom Foundation. | year = 1995 | url = http://www.fff.org/freedom/0495a.asp | access-date = 2009-10-07 | archivedate = 2012-01-17 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120117092222/http://www.fff.org/freedom/0495a.asp }}</ref> [[વિશ્વયુદ્ધ 2 બાદ જર્મનોની હકાલપટ્ટી|વિશ્વયુદ્ધ II બાદ જર્મનોની હકાલપટ્ટી]], [[કેટીન સામૂહિક સંહાર|સોવિયેત દ્વારા પોલિશ નાગરિકોનો સામૂહિક સંહાર]] અને [[ટોકિયોનું બોમ્બિંગ|ટોકિયો]] સહિત ઘણા શત્રુ પ્રદેશોના [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન વ્યૂહાત્મક બોમ્બિંગ|નાગરિક વિસ્તારોમાં સામૂહિક બોમ્બિંગ]] અને સૌથી વધારે ઉલ્લેખનીય [[ડ્રેસડેનનું બોમ્બિંગ|ડ્રેસડેન/11} પરના હુમલા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2003/oct/22/worlddispatch.germany|title=Germany's forgotten victims}}</ref>]] અંશતઃ રીતે જોઈએ તો પણ યુદ્ધની આડકતરી અસર તરીકે પણ મોટી સંખ્યામાં મોત થયા, જેમકે [[1943ની બંગાળની અછત|1943નો બંગાળનો દુકાળ]]. === કોન્સન્ટ્રેશન કેમ્પ અને ગુલામ મજૂરો === {{see|The Holocaust|Consequences of German Nazism|Japanese war crimes}} [[ધી હૌલોકૌસ્ટ, સામૂહિક નરસંહાર|હોલોકોસ્ટ]], અંદાજે છ મિલિયન યહૂદીઓની હત્યા (બહુધા [[એશકેનાઝી યહૂદી|અશ્કેનાઝિમ]]), આ સાથે જ બે મિલિયન [[મૂળ વંશીય લોકો સામે નાઝી અપરાધો|મૂળનિવાસી લોકો]] અને ઈરાદાપૂર્વકના હત્યા કાર્યક્રમોના ભાગ તરીકે ચાર મિલિયન અન્ય કે જેમને "[[નકામી જીંદગીનું જીવન|જીવન માટે ગેરલાયક]]" ગણવામાં આવ્યા હતા ( [[વિકલાંગતા|વિકલાંગો]] અને [[માનસિક અસ્થિરતા|માનસિક બિમારો]], [[સોવિયેત યુદ્ધ કેદીઓ સામે નાઝી અપરાધો|સોવયેત યુદ્ધકેદીઓ]], [[સજાતિયો]], [[ફ્રીમેન્સનો|ફ્રીમેસનો]], [[જેહોવાહની સાક્ષીઓ|જેહોવાહના સાક્ષીઓ]], અને [[રોમાની લોકો|રોમા]]નો સમાવેશ થતો હતો). લગભગ 12 મિલિયન જેટલા, જેમાંથી મોટા ભાગના [[OST-આર્બેઈટર|પૂર્વ યુરોપ]]ના હતા, લોકોને જર્મન યુદ્ધ અર્થતંત્રમાં [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન જર્મનીમાં બળજબરીથી મજૂરી|જર્મનીમાં વિશ્વ યુદ્ધ II દરમિયાન બળપૂર્વક મજૂરીમાં જોતરવામાં આવ્યા હતા]].<ref>{{cite web|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1757323,00.html|title=Final Compensation Pending for Former Nazi Forced Laborers}}</ref> [[ચિત્ર:The Liberation of Bergen-belsen Concentration Camp, April 1945 BU3778.jpg|thumb|હોલોકોસ્ટના પીડિતો.]] નાઝી [[કોન્સન્ટ્રેશન કેમ્પ|કોન્સ્ટ્રેશન કેમ્પો]] ઉપરાંત સોવિયેત [[ગુલાગ|ગુલાગો]] અથવા [[મજૂર કેમ્પ|મજૂર કેમ્પો]] પોલેન્ડ, [[લિથુઆનિયા]], [[લેટવિઆ|લેટિવા]] અને [[ઈસ્ટોનિયા]] જેવા કબજા હેઠળના દેશના નાગરિકો, તે જ રીતે જર્મન [[યુદ્ધ કેદીઓ]] ([[POW]]s) અને નાઝીઓના ટેકેદાર અથવા ટેકેદાર હોવાનું મનાતા સોવિયેત નાગરિકોના મૃત્યુ તરફ દોરી ગયા.<ref>{{cite web|url= http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/HL-800.cfm|title= Gulag: Understanding the Magnitude of What Happened|access-date= 2009-10-07|archive-date= 2010-03-02|archive-url= https://web.archive.org/web/20100302223535/http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/HL-800.cfm|url-status= dead}}</ref> [[સોવિયેત યુદ્ધ કેદીઓ સામે નાઝી અપરાધો|સોવિયતના જર્મન યુદ્ધ કેદીઓ]]માંથી 60 ટકા યુદ્ધ દરમિયાન મૃત્યુ પામ્યા.<ref>{{cite web|url=http://www.historynet.com/soviet-prisoners-of-war-forgotten-nazi-victims-of-world-war-ii.htm|title=Soviet Prisoners of War: Forgotten Nazi Victims of World War II}}</ref> [[રિચર્ડ ઓવેરી]] સોવિયેત યુદ્ધ કેદીઓની સંખ્યા 5.7 મિલિયન હોવાનું જણાવે છે. આમાંથી 57% મૃત્યુ પામ્યા અથવા તેમની હત્યા કરાઈ, જેનો કુલ આંકડો 3.6 મિલિયન હતો.<ref>[[રિચર્ડ ઓવેરી|રીચર્ડ ઓવેરી]] ''સરમુખત્યારોઃ હિટલરનું જર્મની, સ્ટાલિનનું રશિયા'' (The Dictators: Hitler's Germany, Stalin's Russia) pp. 568–69.</ref> જીવિતોમાંથી કેટલાક સોવિયેત પાછા ફર્યા ત્યારે તેમને દગાખોર ગણીને અપમાનિત કરવામાં આવ્યા. (જુઓ [[ઓર્ડર નં. 270]])<ref>{{cite web|url= http://www.channel4.com/history/microsites/H/history/t-z/warlords1stalin.html|title=The warlords: Joseph Stalin}}</ref> જાપાનીઝ [[યુદ્ધ છાવણીના કેદીઓ|યુદ્ધ કેદી કેમ્પો]]માંથી ઘણાનો ઉપયોગ મજૂર કેમ્પ તરીકે થતો હતો, ત્યાં પણ મૃત્યુ દર ઊંચો હતો. [[દૂર પૂર્વ માટે ઈન્ટરનેશનલ મિલિટ્રી ટ્રીબ્યુનલ|દુર પૂર્વ માટેની આંતરરાષ્ટ્રીય મજૂર ટ્રીબ્યુનલે]](International Military Tribunal for the Far East) પશ્ચિમી કેદીઓ માટેનો મૃત્યુ દર 27.1 ટકા હોવાનું તારવ્યુ (અમેરિકન યુદ્ધ કેદીઓ માટે, 37 ટકા),<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/bataan/peopleevents/e_atrocities.html|title=Japanese Atrocities in the Philippines|access-date=2009-10-07|archive-date=2010-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100115114041/http://www.pbs.org/wgbh/amex/bataan/peopleevents/e_atrocities.html|url-status=dead}}</ref> જે જર્મન અને ઈટાલિયન હસ્તકના યુદ્ધ કેદીઓ કરતા સાત ગણો હતો<ref>યુકી ટાનાકા, ''છુપાયેલી ભયાનકતાઓ'' (Hidden Horrors), 1996, pp. 2, 3.</ref> ચાઈનિઝ યુદ્ધકેદીઓમાં મૃત્યુદર ઘણો મોટો હતો; 5 ઓગસ્ટ, 1937ના રોજ [[હિરોહિટો]] દ્વારા મંજૂર થયેલ સૂચનાઓમાં જાહેર કરાયુ કે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા હેઠળ ચાઈનિઝને હવે રક્ષણ મળશે નહિ.<ref>અકિરા ફુજિવારા, ''Nitchû Sensô ni Okeru Horyo Gyakusatsu'' , Kikan Sensô Sekinin Kenkyû 9, 1995, p. 22</ref> જ્યારે કે યુકેમાંથી 37,583 કેદીઓ, નેધરલેન્ડ્સમાંથી 28,500 અને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાંથી 14,473 યુદ્ધ કેદીઓને [[જાપાનની શરણાગતિ]] બાદ મુક્ત કરવામાં આવ્યા અને ચાઈનિઝ માટેનો આ આંકડો માત્ર 56 હતો.<ref>ટાનાકા, ઈબિડ, હર્બર્ટ બિક્સ, ''હિરોહિટો અને આધુનિક જાપાનનું નિર્માણ'' (Hirohito and the Making of Modern Japan), 2001, p. 360.</ref> ઇતિહાસકારો ઝ્હિફેન જુ, માર્ક પીટીટ, ટોરુ કુબો અને મિટ્સ્યુઓશિના સંયુક્ત અભ્યાસ અનુસાર, જાપાની લશ્કર દ્વારા 10 મિલિયનથી વધારે ચાઈનિઝોને ખસેડવામાં આવ્યા હતા અને [[ઈસ્ટ એશિયા ડેવલપમેન્ટ બોર્ડ]](East Asia Development Board) દ્વારા [[માનચુકુઓ|મનચુકાઉ]] અને ઉત્તર [[ચીન]]માં [[ગુલામીનો ઇતિહાસ#જાપાન|ગુલામ મજૂર]] તરીકે રખાયા હતા.<ref>ઝિફેન જુ, "''પેસિફિક યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યા બાદ ઉત્તર ચીનના ડ્રાફ્ટીઓના દમન માટે જાપાને આચરેલી ક્રૂરતા'' ", 2002.</ref> યુ.એસ. લાઈબ્રેરી ઓફ કોંગ્રેસનો અંદાજ છે કે [[જાવા (ટાપુ)|જાવા]]માં, 4 અને 10 મિલિયનની વચ્ચે ''[[રોમુશા]]'' ને (જાપાનીઝ: "બનાવાયેલા મજૂરો"), કામ કરવા જાપાની લશ્કર દ્વારા ફરજ પાડવામાં આવી હતી. જાવાના મજૂરોમાંથી લગભગ 270,000ને દક્ષિણ પૂર્વ એશિયામાં જાપાન હસ્તકના અન્ય વિસ્તારોમાં મોકલવામાં આવ્યા હતા અને તેમાંથી માત્ર 52,000 જાવા પરત ફર્યા હતા.<ref>[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) લાઈબ્રેરી ઓફ કોન્ગ્રેસ(Library of Congress), 1992, "ઈન્ડોનેશિયા: વિશ્વયુદ્ધ II અને સ્વાતંત્ર્ય માટેનો સંઘર્ષ, 1942–50; જાપાનનો કબજો, 1942–45"] ઉપલબ્ધ તારીખ: February 9, 2007.</ref> [[ચિત્ર:Ebensee concentration camp prisoners 1945.jpg|thumb|મૌથૌસેન છાવણી, ઓસ્ટ્રિયામાં દુર્વવ્યવહારના ભોગ બનનાર અને ભૂખ્યા કેદીઓ, 1945.]] 19 ફેબ્રુઆરી, 1942ના રોજ રુઝવેલ્ટે [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ એક્ઝિક્યુટિવ ઓર્ડર 9066|એક્ઝિક્યુટિવ ઓર્ડર 9066]] પર સહી કરીને, હજારો [[જાપાનીઝ અમેરિકન કેદ|જાપાનીઝ]], [[ઈટાલિયન અમેરિકનો|ઈટાલિયનો]], [[જર્મન અમેરિકનો]], અને [[પર્લ હાર્બર]]ના બોમ્બમારા બાદ ભાગી ગયેલા હવાઈના કેટલાક વિસ્થાપિતોને યુદ્ધના સમયગાળા દરમિયાન જેલમાં રાખ્યા. યુ.એસ. અને કેનેડિયન સરકારો દ્વારા 150,000 [[જાપાનીઝ અમેરિકન કેદ|જાપાનીઝ અમેરિકનોને જેલમાં પૂરવામાં આવ્યા]] આ જ રીતે યુ.એસ.ના 11,000 જેટલા જર્મન અને ઈટલિયન રહીશોને પણ પૂરવામાં આવ્યા. પોલેન્ડની જેમ સાથીઓનો બિનસ્વૈચ્છિક મજૂરીનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે પૂર્વમાં દેખાયો<ref>{{citation | url = http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=1459 | publisher = H-Net Review | title = Diethelm Prowe on Zwischen Morgenthau und Marshall: Das wirtschaftspolitische Deutschlandkonzept der USA 1944–1947}}</ref> પરંતુ પશ્ચિમમાં કામ કરવા માટે પણ દસ લાખથી વધારેને મૂકવામાં આવ્યા. ઉદાહરણ તરીકે 1940ના દસકામાં કેનેડાના અન્ય વિસ્તારોની સાથે [[લેક સેઈન્ટ-જીન]], [[સેગુએને]], [[સેઈન્ટ હેલેનનો ટાપુ|સેઈન્ટ હેલેનના ટાપુ]] અને [[હલ, ક્યુબેક]]માં [[યુદ્ધ છાવણીના કેદીઓ|યુદ્ધ કેદીઓના કેમ્પ]] હતા.<ref name="Tremblay">ટ્રેમ્બલે, રોબર્ટ, Bibliothèque et Archives Canada, et all. "Histoires oubliées – Interprogrammes : Des prisonniers spéciaux" Interlude. પ્રસારિત: 20 જુલાઈ 2008, 14h47 to 15h00.</ref> 1942 સુધીમાં લેક સેઈન્ટ જીન પ્રાંતમાં 2 કેમ્પ હતા અને તેમાં ઓછામાં ઓછા 50 યુદ્ધકેદીઓ હતા.<ref name="Tremblay"/> કેદીઓ પાસે બળજબરીથી કાળી મજૂરી કરાવવામાં આવતી, જેમાં [[માવો અને કાગળ|માવા અને કાગળ]]ના ઉત્પાદન માટે ભાર ખેંચાવવાનો અને મદદ કરાવવાનો પણ સમાવેશ થતો હતો.<ref name="Tremblay"/> સેન્ટ હેલેન જેલ જેવી કેનેડાની યુદ્ધ જેલોમાં કેમ્પ સુડતાળીસના (કેમ્પ 47)ના આંકડા હતા અને તેઓ નામ વગરના રહ્યા હતા.<ref name="Tremblay"/><ref>'''નોંધ:''' [[કેનેડામાં યુદ્ધ કેદી કેમ્પની યાદી]] પણ જુઓ.</ref> યુદ્ધકેદીઓને તેમની રાષ્ટ્રીયતા અને [[નાગરિક]] અથવા લશ્કરી દરજ્જા સહિતની વિવિધ શ્રેણીમાં વહેંચવામાં આવ્યા હતા. યુદ્ધકેદીઓના કેમ્પ 47માં મોટાભાગે ઈટાલિયન અને જર્મન રાષ્ટ્રીયતાના કેદીઓ હતા. હળ ખેંચવા અને ખેતી કરવા આ કેદીઓને ફરજ પાડવામાં આવતી. કેદીઓ સાથેના વર્તનના આંતરિક અહેવાલના કારણે 1944 સુધીમાં કેમ્પ 47 બંધ કરી દેવામાં આવ્યો અને ત્યારબાદ ટૂંક સમયમાં જ તેનો નાશ કરી દેવાયો.<ref name="Tremblay"/> ફ્રેન્ચ સત્તામંડળોના અંદાજ મુજબ ડિસેમ્બર 1945 સુધીમાં 2,000 જર્મન કેદીઓઓને મારી નંખાયા હતા અથવા દર મહિને ખાણ-સફાઈ અકસ્માતોમાં દટાઈ જતા હતા.<ref>એસ. પી. મેકેન્ઝી "વિશ્વયુદ્ધ 2માં યુદ્ધ કેદીઓ સાથેનું વર્તન" ધી જરનલ ઓફ મોડર્ન હીસ્ટ્રી(The Journal of Modern History), Vol. 66, No. 3. (સપ્ટેમ્બર, 1994), pp. 487–520.</ref> === ગૃહ મોરચા અને ઉત્પાદન === [[ચિત્ર:WorldWarII-GDP-Relations-Allies-Axis-simple.svg|left|thumb|350px|સાથીથી ધરી જીડીપી દર.]] યુરોપમાં યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યુ તે પહેલા સાથીઓને જનસંખ્યા અને અર્થતંત્ર બંનેનો નોંધપાત્ર લાભ મળતો હતો. 1938માં પશ્ચિમી સાથીઓ (યુનાઈટેડ કિંગડમ, ફ્રાન્સ, પોલેન્ડ અને બ્રિટિશ પ્રદેશો) યુરોપીયન ધરીઓ (જર્મની અને ઈટાલી) કરતા 30% વધારે જનસંખ્યા અને 30% ઊંચુ [[કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન|કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદ]](gross domestic product) ધરાવતા હતા; જો તેમાં સંસ્થાનોનો સમાવેશ કરવામાં આવે તો સાથીઓને વસતીમાં 5:1 કરતા પણ વધારે અને જીડીપીમાં 2:1 જેટલો લાભ મળતો હતો.<ref name="6Econ3">હેરિસન, માર્ક. ''વિશ્વયુદ્ધ 2ના અર્થતંત્રોઃ છ મહાન સત્તાઓની આંતરરાષ્ટ્રીય સરખામણી'' (The Economics of World War II: Six Great Powers in International Comparison), p. 3.</ref> આ સમયે એશિયામાં ચીન પાસે જાપાન કરતા છ ગણી વધારે વસતી હતી, પરંતુ જીડીપી માત્ર 89% ઊંચો હતો; જાપાનના સંસ્થાનોનો સમાવેશ કરવામાં આવે તો વસતીની સરખામણીએ તેમાં ત્રણ ગણો ઘટાડો થાય અને માત્ર 38% ટકા ઊંચો જીડીપી નોંધાય.<ref name="6Econ3"/> જોકે સાથીઓના અર્થતંત્ર અને વસતીના ફાયદાઓ જર્મની અને જાપાનના પ્રારંભિક ઝડપી [[બ્લિટ્ઝક્રેગ]] હુમલાઓના કારણે ધોવાયા હતા, 1942 સુધીમાં તે નિર્ણયાત્મક પાસા બન્યા હતા, યુદ્ધ મોટાપાયે સ્થળાંતર બની રહ્યુ હોવાથી યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ અને સોવિયેત સંઘ સાથી પક્ષમાં જોડાયા.<ref name="6Econ2">હેરિસન, માર્ક. ''Tવિશ્વયુદ્ધ 2ના અર્થતંત્રોઃ છ મહાન સત્તાઓની આંતરરાષ્ટ્રીય સરખામણી'' (The Economics of World War II: Six Great Powers in International Comparison) , p. 2</ref> ધરી કરતા વધારે ઉત્પાદનની સાથીઓની ક્ષમતાનું મુખ્ય કારણ સાથીઓ માટે સરળતાથી ઉપલબ્ધ બનેલા કુદરતી સ્રોતોને તથા અન્ય પરિબળોમાં [[શ્રમ બળ]]માં મહિલાઓનો ઉપયોગ કરવાની જાપાન અને જર્મનીની અનિચ્છાને ગણવામાં આવે છે,<ref>હ્યુઈસ, મેથ્યુ; મેન્ન, ક્રિસ. ''હિટલરના જર્મનીની અંદરઃ ત્રીજા રિક હેઠળ જીવન'' (Inside Hitler's Germany: Life Under the Third Reich), p. 148.</ref><ref>બેર્સ્ટેઈન ગેઈલ લી. ''જાપાની મહિલાઓનું નવનિર્માણ, 1600-1945'' (Recreating Japanese Women, 1600–1945), p. 267.</ref> સાથીઓનુ [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન વ્યૂહાત્મક બોમ્બિંગ|વ્યૂહાત્મક બોમ્બિંગ]],<ref>હ્યુઈસ, મેથ્યુ; મેન્ન, ક્રિસ. ''હિટલરના જર્મનીની અંદરઃ ત્રીજા રિક હેઠળ જીવન'' (Inside Hitler's Germany: Life Under the Third Reich), p. 151.</ref><ref>ગ્રિફિથ, ચાર્લ્સ. ''ધી ક્વેસ્ટઃ હેવુડ રાન્સેલ એન્ડ અમેરિકન સ્ટ્રેટેજિક બોમ્બિંગ ઈન વર્લ્ડ વોર 2'' (The Quest: Haywood Hansell and American Strategic Bombing in World War II), p. 203.</ref> અને બાદમાં [[યુદ્ધ અર્થતંત્ર]]માં જર્મનીના રૂપાંતરે <ref>ઓવેરી, આર. જે. ''ત્રીજા રિકમાં યુદ્ધ અને અર્થતંત્ર'' (War and Economy in the Third Reich), p. 26.</ref> મહત્વનું યોગદાન આપ્યુ. આ ઉપરાંત જર્મની અથવા જાપાનમાંથી કોઈ પણ લાંબા યુદ્ધની લડાઈનું આયોજન ધરાવતા નહોતા, અને આમ કરવા માટે તેઓ સજ્જ પણ નહોતા.<ref>લિન્ડબર્ગ, માઈકલ; ડેનિઅલ, ટોડ. ''બ્રાઉન-, ગ્રીન- અને બ્લ્યુ- જળકાફલાઃ નૌકાદળ યુદ્ધ પદ્ધતિ પર ભૂગોળની અસર, 1861થી વર્તમાન સુધી'' (Brown-, Green- and Blue-Water Fleets: the Influence of Geography on Naval Warfare, 1861 to the Present), p. 126.</ref><ref>કોક્સ, સેબાસ્ટિઅન. ''જર્મની સામે વ્યૂહાત્મક હવાઈ યુદ્ધ, 1939-1945'' (The Strategic Air War Against Germany, 1939–1945), p. 84.</ref> જર્મની અને જાપાને તેમનું ઉત્પાદન સુધારવા લાખો [[ગુલામ મજૂર|ગુલામ મજૂરો]]નો ઉપયોગ કર્યો;<ref>યુનિડાસ, નાકિઓન્સ. ''વિશ્વ આર્થિક અને સામાજિક સર્વે 2004: આંતરરાષ્ટ્રીય સ્થળાંતર'' (World Economic And Social Survey 2004: International Migration), p. 23</ref> [[વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન જર્મનીમાં બળજબરીથી મજૂરી|જર્મનીએ]] લગભગ 12 મિલિયન લોકોનો ઉપયોગ કર્યો, જેમાંથી મોટા ભાગના [[પુર્વીય યુરોપ|પૂર્વીય યુરોપ]]ના હતા,<ref>{{citation | url = http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1757323,00.html| title = Final Compensation Pending for Former Nazi Forced Laborers|location = Germany|date = 27.10.2005.}}</ref> જ્યારે કે [[જાપાનમાં ગુલામી|જાપાને]] [[દૂર પૂર્વ]] એશિયાના 18 મિલિયનથી વધુ લોકોને આમાં જોતર્યા.<ref>ઝિફેન જુ, "''પેસિફિક યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યા બાદ ઉત્તર ચીનના ડ્રાફ્ટીઓના દમન માટે જાપાને આચરેલી ક્રૂરતા'' ", 2002, [http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+id0029) લાઈબ્રેરી ઓફ કોન્ગ્રેસ(Library of Congress), 1992, "ઈન્ડોનેશિયા: વિશ્વયુદ્ધ II અને સ્વાતંત્ર્ય માટેનો સંઘર્ષ, 1942–50; જાપાનનો કબજો, 1942–45" ] ઉપલબ્ધ તારીખ: February 9, 2007.</ref> === યુદ્ધ સમયના વ્યવસાયો === યુરોપમાં વ્યવસાયો બે અત્યંત અલગ સ્વરૂપમાં આવી ગયા. પશ્ચિમી, ઉત્તરી અને મધ્ય યુરોપમાં (ફ્રાન્સ, નોર્વે, ડેન્માર્ક, નીચાણના દેશો અને બોહેમિયા અને મોરેવિયાનું રક્ષણ જર્મનીએ આર્થિક નીતિઓ સ્થાપી અને યુદ્ધના અંત સુદીમાં તેના દ્વારા જર્મનીએ લગભગ 69.5 અબજ જર્મન રિકમાર્ક એકત્ર કર્યા; આ આંકડાઓમાં ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનોમાં નાઝી પ્લન્ડર, લશ્કરી સાધનો, કાચા માલ અને અન્ય માલ-સામાનનો સમાવેશ થતો નથી.<ref>લિબરમેન, પીટર. ''વિજયનો લાભ મળે? કબજા હેઠળના ઔદ્યોગિક સમાજનું શોષણ'' (Does Conquest Pay?: The Exploitation of Occupied Industrial Societies), p. 42.</ref> આમ, જર્મનીએ કર દ્વારા મેળવેલી આવક કરતા કબજા હેઠળના રાષ્ટ્રોમાંથી મેળવેલી આવક 40% વધારે હતી, યુદ્ધના આગળ વધતાની સાથે તેમાં પણ વધારો થયો અને જર્મનીની કુલ આવકના 40% સુધી પહોંચી.<ref>મિલવર્ડ, એલન એસ. ''યુદ્ધ, અર્થતંત્ર અને સમાજ, 1939–1945'' (War, Economy, and Society,1939–1945), p. 138.</ref> પૂર્વમાં લેબેનસ્રોમના વળતરને ક્યારેય ઉથલપાથલવાળા મોરચાની જેમ જોવામાં આવી નહોતી અને સોવિયેત સળગેલી પૃથ્વી પોલિસીમાં જર્મન આક્રમણખોરો માટે સ્રોતનો પ્રતિબંધ લગાવાયો હતો.<ref>મિલવર્ડ, એલન એસ. ''યુદ્ધ, અર્થતંત્ર અને સમાજ, 1939–1945'' (War, Economy, and Society,1939–1945), p. 148.</ref> આનાથી વિપરિત પશ્ચિમમાં નાઝી જર્મનીની વંશીય નીતિમાં સ્લાવિક વંશના લોકોને કે જેઓ" અંટેરમેન્શ (ઉતરતા લોકો)" ગણાતા હતા, તેમની સામે આત્યંતિક ક્રૂરતાને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યુ હતુ; આમ મોટા ભાગની જર્મન કૂચનો હેતુ સામૂહિક સંહારનો હતો.<ref>પેરિ, મૌરિન; લિવેન, D. C. B.; સની, રોનાલ્ડ ગ્રિગોર. ''ધી કેમ્બ્રિજ હીસ્ટ્રી ઓફ રશિયા'' (The Cambridge History of Russia), p. 232</ref> જો કે સૌથી વધુ કબજાવાળા પ્રદેશોમાં દ્વિતિય વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન થયેલો પ્રતિરોધએ રચના કરી હતી, પરંતુ પૂર્વ<ref>હિલ, એલેક્ઝાન્ડર. ''પૂર્વીય મોરચાની પાછળનું યુદ્ધઃ ઉત્તર-પશ્ચિમ રશિયામાં સોવિયેતની શસ્ત્રવિરામ ઝુંબેશ 1941-1944'' (The War Behind The Eastern Front: The Soviet Partisan Movement In North-West Russia 1941–1944), p. 5</ref> અથવા પશ્ચિમમાં<ref>ક્રિસ્ટોફરસન, થોમસ રોડની; ક્રિસ્ટોફરસન, માઈકલ સ્કોટ. ''વિશ્વયુદ્ધ 2 દરમિયાન ફ્રાન્સઃ પરાજયથી સ્વાતંત્ર્ય સુધી'' (France During World War II: From Defeat to Liberation), p. 156.</ref> 1943ના પાછલા ભાગ સુધી જર્મનીના ઓપરેશન પર તેના કારણે કોઈ નોંધપાત્ર નુકસાન પહોંચ્યુ નહિ. . એશિયામાં જાપાને તેના જાપાનીઝ કબજા હેઠળના રાષ્ટ્રોને ગ્રેટર એશિયા સહ-સમૃદ્ધિ ક્ષેત્રના ભાગ તરીકે ઓળખાવ્યા, જેમાં જાપાનીઝ સર્વોચ્ચતા સ્થાપવાના હેતુ સાથે સંસ્થાનના લોકોને આઝાદ કરવાનો દાવો થયો હતો.<ref>ઈકીઓ, એઈકો. ''વીસમી સદીના પૂર્વ એશિયામાં આર્થિક વિકાસસઃ આંતરરાષ્ટ્રીય સંદર્ભે'' (Economic Development in Twentieth Century East Asia: The International Context), p. 107</ref> યુરોપીય પ્રભુત્વવાળા ઘણા વિસ્તારમાં જાપાનીદળોને મૂળભૂત રીતે મુક્તિદાતા તરીકે આવકારવામાં આવ્યા, પરંતુ તેમની ક્રૂરતાએ માઝા મૂકતા અઠવાડિયાઓની અંદર સ્થાનિક લોકોના અભિપ્રાયો તેમની વિરુદ્ધના થઈ ગયા.<ref name="GSWW6_266"/> જાપાનના પ્રારંભિક વિજયો દરમિયાન તેણે સાથી દળો દ્વારા ત્યજી દેવાયેલ 4 મિલિયન બેરલ તેલ કબજે કર્યુ અને 1943 સુધીમાં તે ડચ ઈસ્ટ ઈન્ડિઝમાંથી(Dutch East Indies) 50 મિલિયન બેરલ સુધીનું એટલે કે 1940ના તેના ઉત્પાદન દરના 76% જેટલુ તેલ મેળવવા સક્ષમ બન્યુ.<ref name="GSWW6_266">મિલિટરજેશિશ્ટિલિચિસ ફોરશુંગસ્મેટ. ''જર્મની અને દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધ - Volume VI: વૈશ્વિક યુદ્ધ '' (Germany and the Second World War — Volume VI: The Global War), p. 266</ref> === તકનીક અને યુદ્ધપદ્ધતિઓમાં પ્રગતિ === યુદ્ધ દરમિયાન એરક્રાફ્ટે તપાસની તેમની ભૂમિકા ચાલુ રાખી, વિશ્વયુદ્ધ Iમાંથી લડાકુ વિમાન|, બોમ્બર અને ભૂમિ-સમર્થનની ભૂમિકા ભજવી હોવા છતાં દરેક વિસ્તારમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ. એરક્રાફ્ટ માટેની બે મહત્વની અતિરિક્ત ભૂમિકાઓમાં એરલિફ્ટ, ઉચ્ચ-પ્રાથમિકતા ધરાવતા પુરવઠા, સાધનો અને વ્યક્તિઓના ઝડપી વહનની ક્ષમતા, જો કે મર્યાદિત જથ્થામાં;<ref name="EncWWII_76">ટકર, સ્પેન્સર; રોબર્ટ્સ, પ્રિસિલા મેરી. ''વિશ્વયુદ્ધ 2નો જ્ઞાનકોશઃ રાજકીય, સામાજિક અને લશ્કરી ઇતિહાસ'' (Encyclopedia of World War II: A Political, Social, and Military History), p. 76.</ref> અને વ્યૂહાત્મક બોમ્બિંગ, શત્રુના ઉદ્યોગો અને મનોબળને તોડી નાખવા નાગરિક વિસ્તારના ચોક્કસ લક્ષ્ય પર બોમ્બનો ઉપયોગ.<ref>લેવિન, એલન જે. ''જર્મનીનું વ્યૂહાત્મક બોમ્બિંગ, 1940-1945'' (The Strategic Bombing of Germany, 1940–1945), p. 217.</ref> એરક્રાફ્ટ-વિરોધી હથિયારોમાં પણ પ્રગતિ થતી રહી, જેમાં [[રડાર]] અને જર્મન 88 mm બંદૂક જેવા અત્યંત સુધારેલા એરક્રાફ્ટ-વિરોધી હથિયારોનો સમાવેશ થતો હતો. વિશ્વયુદ્ધ II દરમિયાન જેટ એરક્રાફ્ટનો પ્રથમ વખત મર્યાદિત કાર્યવાહી માટે ઉપયોગ થયો, જો કે આ ઉપયોગ મોડો શરૂ થયો હતો અને મર્યાદિત સંખ્યામાં ઉપયોગ થયો હોવાથી યુદ્ધ દરમિયાન તેની કોઈ ખાસ અસર જોવા મળી નહોતી, પરંતુ ઝડપી સેવાનો પાયો નખાતો જોઈને કેટલાકે યુદ્ધ બાદ તેનો ઉપયોગ મોટા પાયે શરૂ કર્યો.<ref>સૌવેઈન, ફિલિપ. ''વીસમી સદીની મુખ્ય થીમોઃ ટીચર્સ ગાઈડ'' (Key Themes of the Twentieth Century: Teacher's Guide), p. 128</ref> દરિયાઈ ક્ષેત્રે નૌકાયુદ્ધ પદ્ધતિમાં તમામ ક્ષેત્રે પ્રગતિ સધાઈ નહોતી, પરંતુ એરક્રાફ્ટ કેરિયર્સ અને સબમરીનના બે પાયાના ક્ષેત્રે આ વિકાસ કેન્દ્રીત રહ્યો. યુદ્ધની શરૂઆત સમયે એરોનોટિક્સ યુદ્ધ પદ્ધતિને પ્રમાણમાં ઓછી સફળતા મળી હતી,<ref name="EncWWII_163">ટકર, સ્પેન્સર; રોબર્ટ્સ, પ્રિસિલા મેરી. ''વિશ્વયુદ્ધ 2નો જ્ઞાનકોશઃ રાજકીય, સામાજિક અને લશ્કરી ઇતિહાસ'' (Encyclopedia of World War II: A Political, Social, and Military History), p. 163.</ref> ટારેન્ટો, પર્લ હાર્બર અને દક્ષિણ ચાઈના સમુદ્ર તથા કોરલ સમુદ્ર ખાતેની કાર્યવાહીએ તરત જ કેરિયર્સને યુદ્ધજહાજોના બદલે મહત્વના જહાજ બનાવી દીધા.<ref>બિશપ, ક્રિસ; ચેન્ટ, ક્રિસ. ''એરક્રાફ્કટ વાહકો: વિશ્વનૌ સૌથી મોટો નૌકા કાફલાઓ અને તેમના એરક્રાફ્ટ'' , p. 7</ref><ref>ચેનોવેથ, એચ. એવેરી; નિહાર્ટ, બ્રુક. ''સેમ્પર ફિ: ધી ડેફિનિટિવ ઈલ્યુસ્ટ્રેટેડ હીસ્ટ્રી ઓફ ધી યુ.એસ. મરિન્સ'' (The Definitive Illustrated History of the U.S. Marines), p. 180.</ref> એટલાન્ટિકમાં એસ્કોર્ટ કેરિયર્સ સાથી કાફલાના મહત્વના ભાગ બન્યા, જેનાથી અસરકારક રક્ષિત વિસ્તારમાં નાટ્યાત્મક વૃદ્ધિ થઈ અને મધ્ય-એટલાન્ટિક ગેપ પૂરવામાં મદદ મળી.<ref>સુમનર, ઈઆન; બેકર, એલિક્સ. ''ધી રોયલ નેવી 1939-45'' (The Royal Navy 1939–45), p. 25.</ref> તેમની વધેલી અસરકારકતા ઉપરાંત એરક્રાફ્ટના ઓછા ખર્ચના કારણે યુદ્ધ જહાજોની સરખામણીએ કેરિયર્સ ઓછા ખર્ચાળ હતા<ref>હીર્ન, ચેસ્ટર જી. ''યુદ્ધમાં જહાજોઃ દરિયા પર હવાઈયુદ્ધ'' (Carriers in Combat: The Air War at Sea), p. 14</ref> આ ઉપરાંત ઓછા ખર્ચ માટે હથિયાર સજ્જતાની ઓછી જરૂરિયાત પણ કારણભૂત હતી.<ref>ગાર્ડિનર, રોબર્ટ; બ્રાઉન, ડેવિડ કે. ''ધી એકલિપ્સ ઓફ ધી બિગ ગનઃ ધી વોરશિપ 1906-1945'' (The Eclipse of the Big Gun: The Warship 1906–1945), p. 52.</ref> સબમરીન, કે જે પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન અસરકારક હથિયાર બની હતી <ref>બુરચર, રોય; રીડિલ, લુઈસ. ''કન્સેપ્ટ્સ ઈન સબમરીન ડિઝાઈન'' (Concepts in Submarine Design), p. 15.</ref> તેનો અંદાજ ગણતરીની સેકન્ડોમાં તમામ બાજુએથી મેળવી શકાતો હતો. બ્રિટને સબમરીન-વિરોધી યુદ્ધસામગ્રી, હથિયાર અને વ્યૂહના વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યુ, જેમ કે સોનાર અને કોન્વોય, જ્યારે કે જર્મનીએ આક્રમક ક્ષમતા વિકસાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યુ અને જર્મન ટાઈપ VII સબમરીન તથા વોલ્ફ પેક રણનીતિ વિકસાવ્યા.<ref>બુરચર, રોય; રીડિલ, લુઈસ. ''કન્સેપ્ટ્સ ઈન સબમરીન ડિઝાઈન'' (Concepts in Submarine Design), p. 16.</ref> લેઈ લાઈટ, હેજહોગ (શસ્ત્ર), સ્કવિડ (શસ્ત્ર)અને માર્ક 24 FIDO ટોરપિડો જેવી સાથીઓની તકનીકનો તબક્કાવાર વિકાસ વિજેતા સાબિત થયો. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવનાર સ્થિર મોરચો વધારે ગતિશીલ અને પ્રવાહી બનવાની સાથે જમીની યુદ્ધ પદ્ધતિમાં ધરમૂળથી ફેરફાર આવી ગયા. સંયુક્ત હથિયાર યુદ્ધ પદ્ધતિએ મહત્વનો ફેરફાર હતી, જેમાં લશ્કરી દળોના વિવિધ ઘટકો વચ્ચે ચુસ્ત સંકલન જરૂરી હતુ; પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં મુખ્યત્વે લશ્કરને ટેકા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી ટેન્ક, બીજા યુદ્ધ દરમિયાન આ દળોનું પ્રાથમિક હથિયાર બની.<ref name="EncWWII_125">ટકર, સ્પેન્સર; રોબર્ટ્સ, પ્રિસિલા મેરી. ''વિશ્વયુદ્ધ 2નો જ્ઞાનકોશઃ રાજકીય, સામાજિક અને લશ્કરી ઇતિહાસ'' (Encyclopedia of World War II: A Political, Social, and Military History), p. 125</ref> 1930ના દસકાના પાછલા વર્ષોમાં વિશ્વયુદ્ધ Iની સરખામણીએ તમામ ક્ષેત્રે ટેંકની ડિઝાઈન નોંધપાત્ર રીતે અદ્યતન બની,<ref>ડુપુઈ, ટ્રેવર નેવિટ્ટ. ''શસ્ત્રો અને યુદ્ધપદ્ધતિનો વિકાસ'' (The Evolution of Weapons and Warfare), p. 231.</ref> અને વિશ્વયુદ્ધ 2માં ટેન્કો અને ઝડપ, મારકક્ષમતા અને કવચક્ષમતા વધતી રહી. યુદ્ધની શરૂઆત સમયે મોટાભાગના લશ્કરો ટેંકને તેની પોતાની સામેનું શ્રેષ્ઠ હથિયાર ગણતા હતા અને આ અસર માટે વિશેષ હેતુની ટેંક વિકસાવી હતી.<ref name="EncWWII_108">ટકર, સ્પેન્સર; રોબર્ટ્સ, પ્રિસિલા મેરી. ''વિશ્વયુદ્ધ 2નો જ્ઞાનકોશઃ રાજકીય, સામાજિક અને લશ્કરી ઇતિહાસ '' (Encyclopedia of World War II: A Political, Social, and Military History), p. 108.</ref> આ પ્રકારની વિચારધારા સર્વત્ર હતી પરંતુ ટેંક-સામે-ટેંકની સ્થિતિ ટાળવાના જર્મન સિદ્ધાંત અને બખતરબંધ રણગાડીઓ સામે પ્રમાણમાં હલકી પ્રારંભિક ટેંકની નબળી હથિયારસજ્જતાએ તેનું મહત્વ ઘટાડ્યુ; જર્મની દ્વારા સંયુક્ત હથિયારોના ઉપયોગની સાથે અગાઉના પરિબળે પોલેન્ડ અને ફ્રાંસમાં અત્યંત સફળતા મેળવનાર બ્લિટ્ઝક્રેગ વ્યૂહમાં અત્યંત મહત્વના પરિબળ તરીકે કામ કર્યુ.<ref name="EncWWII_125"/> આડકતરી ગોળીબારી, ટેન્ક-વિરોધી બંદૂકો સહિત ટેન્કૃવિરોધી યુદ્ધસામગ્રી અનેક માધ્યમોમાં (ઉપરોક્ત બંને ખેંચી શકાતા અને સ્વ-સંચાલિત બંદૂક), ટેન્ક-વિરોધી સુરંગ, ટૂંકા-અંતરના ટેન્ક વિરોધી હથિયારો અને અન્ય ટેંકોનો ઉપયોગ થયો.<ref name="EncWWII_108"/> વિવિધ સૈન્યોની મોટા પાયાની તકનીક સાથે, પાયદળ તમામ દળોની કરોડરજ્જુ બની રહ્યુ,<ref name="EncWWII_734">ટકર, સ્પેન્સર; રોબર્ટ્સ, પ્રિસિલા મેરી. ''વિશ્વયુદ્ધ 2નો જ્ઞાનકોશઃ રાજકીય, સામાજિક અને લશ્કરી ઇતિહાસ '' (Encyclopedia of World War II: A Political, Social, and Military History), p. 734.</ref> અને સમગ્ર યુદ્ધ દરમિયાન પાયદળના મોટાભાગના સાધનો વિશ્વ યુદ્ધ Iના સાધનો જેવા જ રહ્યા.<ref name="Comp_221">કાઉલી, રોબર્ટ; પાર્કર, જીઓફ્રી. ''ધી રીડર્સ કમ્પેનિયન ટુ મિલિટરી હીસ્ટ્રી'' (The Reader's Companion to Military History), p. 221.</ref> આમ છતાં, સેમિ-ઓટોમેટિક રાઈફલથી સૈનિકોને સજ્જ બનાવનાર પ્રથમ રાષ્ટ્ર [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]] બન્યુ, આ કિસ્સામાં M-1 ગેરાન્ડ. પ્રારંભિક પ્રગતિમાંથી કેટલીકમાં પોર્ટેબલ મશીન ગનોનો અને શહેરી તથા જંગલ વિસ્તારમાં નજીકના યુદ્ધ માટે અનુકૂળ રહેતી વિવિધ સબમશીન ગનો મોટા પાયે ઉપયોગ હતો, જે જર્મન MG42નું નોંધપાત્ર ઉદાહરણ હતુ.<ref name="Comp_221"/> યુદ્ધમાં મોડેથી વિકસિત થયેલ એઝોલ્ટ રાઈફલમાં [[રાઈફલ]] અને સબમશીન ગનના ઉત્તમ લક્ષણોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હોવાથી તે યુદ્ધ બાદની સ્થિતિમાં લગભગ તમામ લશ્કરી દળો માટે અનિવાર્ય હથિયાર બની. સંકેતલિપિ માટે મોટી કોડબુકના ઉપયોગના કારણે સંદેશાવ્યવહાર ક્ષેત્રે સર્જાતી જટિલતા અને સલામતીને લગતી સમસ્યા નિવારવા મોટાભાગના યુદ્ધરતોએ વિવિધ સંકેત આપતા મશીનોની સાથે પ્રયત્ન કર્યા, જેમાં સૌથી વધારે જાણીતામાં જર્મન એનિગ્મા મશીન છે.<ref>રેટક્લિફ, રેબેકા એન. ''ડીલ્યુઝન્સ ઓફ ઈન્ટેલિજન્સઃ એનિગ્મા, અલ્ટ્રા, એન્ડ ધી એન્ડ ઓફ સીક્યોર સાઈફર્સ'' (Delusions of Intelligence: Enigma, Ultra and the End of Secure Ciphers), p. 11.</ref>સિગઈન્ટ (''સિગ'' નલ્સ ''ઈન્ટ'' એલિજન્સ) એ બ્રિટિશ અલ્ટ્રા અને જાપાનીઝ નૌકાદળના સંકેતો ઉકેલતા સાથીઓના ઉદાહરણોની સાથે સંકેતો ઉકેલવા માટેની પ્રક્રિયા હતી. લશ્કરી ગુપ્તચરનું અન્ય મહત્વનું પાસુ હતુ, છેતરપિંડી ઓપરેશન અને સાથીઓએ સફળતાપૂર્વક અનેક પ્રસંગોએ આનો ઉપયોગ કર્યો હતો અને જર્મનોનું ધ્યાન તથા દળોને સિસિલિ અને નોર્મેન્ડી પરના આક્રમણથી અન્યત્ર ખસેડનાર ઓપરેશન અનુક્રમે મિન્સેમીટ તથા ઓપરેશન બોડી ગાર્ડ જેવી મોટી અસર સર્જી હતી. આ સમય દરમિયાન અથવા તો યુદ્ધના પરિણામ સ્વરૂપે તકનીકી અને ઈજનેરી ક્ષેત્રે અન્ય મહત્વની અદભૂત સિદ્ધિઓ પણ નોંધાઈ, જેમાં આ યુદ્ધ સાથે વિશ્વમાં સૌ પ્રથમ પ્રોગ્રામ કરી શકાય તેવા [[કમ્પ્યુટર|કમ્પ્યુટરો]] ((કમ્પ્યુટર), કોલોસસ, અને એનિઆક)નો સમાવેશ કરાયો હતો અને ગાઈડેડ મિસાઈલ્સ તથા આધુનિક રોકેટનો પણ ઉપયોગ કરાયો હતો, આ ઉપરાંત મેનહટ્ટન પ્રોજેક્ટના પરમાણુ શસ્ત્રનો વિકાસ, મુલબેરી બંદરનો વિકાસ અને ઈંગ્લિશ ચેનલની અંદર તેલની પાઈપલાઈન જેવી વસ્તુઓ પણ પ્રથમ વખત આ યુદ્ધ દરમિયાન જોવા મળી હતી. == સંદર્ભો == {{reflist|colwidth=30em}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{sisterlinks|World War II}} <div class="references-small"> ;ડિરેક્ટરીઓ * [http://dir.yahoo.com/Arts/Humanities/History/By_Time_Period/20th_Century/Military_History/World_War_II/ Yahoo&nbsp;— "વિશ્વયુદ્ધ II"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080312060824/http://dir.yahoo.com/Arts/Humanities/History/By_Time_Period/20th_Century/Military_History/World_War_II/ |date=2008-03-12 }} * [http://www.militaryindexes.com/worldwartwo/ વિશ્વયુદ્ધ II સૂચકો અને વિગતોની ઓનલાઈન ડિરેક્ટરીઓ] * [http://vlib.iue.it/history/mil/ww2.html WWW-VL: ઇતિહાસ: WWII] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708042559/http://vlib.iue.it/history/mil/ww2.html |date=2009-07-08 }} ;સાધારણ * [http://www.ww2db.com/ વિશ્વયુદ્ધ II વિગતો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416083151/http://www.ww2db.com/ |date=2009-04-16 }} * [http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/2WW.htm બીજુ વિશ્વયુદ્ધ]&nbsp;— [[સ્પાર્ટાકસ શૈક્ષણિક|સ્પાર્ટેકસ એજ્યુકેશનલ]] * જર્મનીના એક જાહેર બ્રોડકાસ્ટર દ્વારા વિશ્વયુદ્ધ 2 અને 60 વર્ષ બાદના વિશ્વ અંગે બનાવાયેલ [http://www6.dw-world.de/en/worldwarII.php વિશ્વયુદ્ધ 2 પર ડ્યુશ વેલે વિશેષ ભાગ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050507150818/http://www6.dw-world.de/en/worldwarII.php |date=2005-05-07 }}. * [http://www.wwii.ca/ કેનેડા અને વિશ્વયુદ્ધII] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414134838/http://www.wwii.ca/ |date=2009-04-14 }} * [http://www.historisches-centrum.de/index.php?id=427 જર્મનીમાં વિશ્વયુદ્ધ IIનો અંત] * [http://www.history.com/encyclopedia.do?articleId=226140 હિસ્ટ્રી ચેનલ દ્વારા વિશ્વયુદ્ધ II એનસાયક્લોપીડિયા] * [http://www.ww2awards.com/ વિશ્વયુદ્ધ II પારિતોષિક અને તેને મેળવનારા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090623215837/http://www.ww2awards.com/ |date=2009-06-23 }} * [http://www.gettysburg.edu/special_collections/collections/manuscripts/collections/ms056.dot ગેટીસબર્ગ કોલેજ ખાતે વિશ્વયુદ્ધ II જર્મન યુદ્ધ કેદીઓ અંગેનું કલેક્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090703062300/http://www.gettysburg.edu/special_collections/collections/manuscripts/collections/ms056.dot |date=2009-07-03 }} * [http://www.wwiireels.com/ યુ.એસ. નેશનલ આર્કાઈવ્સ મોશન પિક્ચર્સ]((Motion Pictures) * [http://www.archives.gov/research/ww2/ યુ.એસ. નેશનલ આર્કાઈવ્સ ફોટોગ્રાફ] * યુનિવર્સિટી ઓફ નોર્થ ટેક્સાસ લાઈબ્રેરી હસ્તકનુ [http://digital.library.unt.edu/search.tkl?type=collection&q=WWII વિશ્વયુદ્ધ II પોસ્ટર કલેક્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080415140517/http://digital.library.unt.edu/search.tkl?type=collection&q=WWII |date=2008-04-15 }} * [http://gettysburg.cdmhost.com/cdm4/browse.php?CISOROOT=%2Fp126301coll3 ગેટીસબર્ગ કોલેજ ખાતે વિશ્વયુદ્ધ II ડિજિટલ પોસ્ટર કલેક્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427054552/http://gettysburg.cdmhost.com/cdm4/browse.php?CISOROOT=%2Fp126301coll3 |date=2009-04-27 }} * [http://digital.library.unt.edu/ ડિજિટલ કલેક્શન] * [http://www.psywar.org/leaflets.php વિશ્વયુદ્ધ II પ્રોપગેન્ડા લીફલેટ આર્કાઈવ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326040930/http://www.psywar.org/leaflets.php |date=2014-03-26 }} * [http://www.ww2incolor.com/gallery/ વિશ્વયુદ્ધ 2 રંગીન ચિત્રો] * [http://www.warphotos.co.nr/ વિશ્વયુદ્ધ IIના હજારો ફોટોગ્રાફ્સ & મૂવી] * [http://worldwartwozone.com/photopost/ વિશ્વયુદ્ધ II ઝોન ફોટો અને મલ્ટિ-મીડિયા ગેલેરી] (કોરુ, રજિસ્ટ્રેશન જરૂરી) * [http://english.pobediteli.ru/ મલ્ટિમીડિયા નકશો]&nbsp;— સોવિયેત સંઘ પરના આક્રમણથી માંડીને બર્લિનના પતન સુધીના યુદ્ધને આવરી લેતુ પ્રેઝન્ટેશન * [http://www.otr.net/?p=news 1938 થી 1945ના રેડિયો સમાચાર] * [http://www.nationalarchives.gov.uk/theartofwar/ યુ.કે. નેશનલ આર્કાઈવ ખાતે ધી આર્ટ ઓફ વોર ઓનલાઈન એક્ઝિબિશન] * [http://wyrdlight.com/brookcwgc/cemeterymilitary.html બ્રુકવુડ લશ્કરી સ્મશાનગૃહ] – લશ્કરી સ્મશાનગૃહની તમામ તસવીરો અને સાથી દળોના દફનની જગ્યા અને યાદગીરીઓ. સાથી રાષ્ટ્રના નાગરિકોનો સમાવેશ, ચેલ્સીઆ પેન્શનર્સ, જર્મન અને ઈટાલિયન પ્લોટ્સની સાથે QA નર્સો. ;ઓન-લાઈન દસ્તાવેજો * [http://memory.loc.gov/ammem/collections/maps/wwii/ વિશ્વયુદ્ધ II લશ્કરી સ્થિતિ નકશા. ][http://memory.loc.gov/ammem/collections/maps/wwii/ કોંગ્રેસ લાયબ્રેરી] * [http://ww2.war-letters.com/ WWII પત્રો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090130031752/http://ww2.war-letters.com/ |date=2009-01-30 }} દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધના સૈનિકો દ્વારા મોકલવામાં આવેલ પત્રોની ઓનલાઈન વિગતો. * [http://www.american-divisions.com/ બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન અમેરિકન એકમો અંગે પગલા બાદનો અહેવાલ (AAR's) અને અન્ય અધિકૃત દસ્તાવેજો ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429062902/http://www.american-divisions.com/ |date=2009-04-29 }} * [http://www.lib.utexas.edu/maps/historical/history_ww2.html પેસિફિક અને ઈટાલિયન મંચમાંથી નકશાઓ] * [http://www.theblackvault.com/modules.php?name=core&showPage=true&pageID=35 વિશ્વયુદ્ધ 2 વિશે યુ.એસ. સરકારના અધિકૃત રીતે બિનવર્ગીકૃત કરાયેલા દસ્તાવેજો ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090126201539/http://www.theblackvault.com/modules.php?name=core&showPage=true&pageID=35 |date=2009-01-26 }} * ''[http://www.foia.cia.gov/CPE/CAESAR/caesar-25.pdf વિશ્વયુદ્ધ IIનો સોવિયેત ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724225922/http://www.foia.cia.gov/CPE/CAESAR/caesar-25.pdf |date=2009-07-24 }}'' , 28 ઓક્ટોબર, 1959&nbsp;— [[સેન્ટ્રલ ઈન્ટેલિજન્સ એજન્સી(Central Intelligence Agency)|સેન્ટ્રલ ઈન્ટેલિજન્સ એજન્સી]](Central Intelligence Agency), વર્તમાન ગુપ્ચરનું કાર્યાલય. * [http://chrito.users1.50megs.com/ દૈનિક જર્મન એક્શન રિપોર્ટ્સ] * [http://cgsc.cdmhost.com/cdm4/browse.php?CISOROOT=%2Fp4013coll8 વિશ્વયુદ્ધ II ઓપરેશનલ દસ્તાવેજો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426013002/http://cgsc.cdmhost.com/cdm4/browse.php?CISOROOT=%2Fp4013coll8 |date=2009-04-26 }} કમ્બાઈન્ડ આર્મ્સ રીસર્ચ લાઈબ્રેરી, ફોર્ટ લીએવેનવર્થ, કેએસ ;વાર્તાઓ * [http://www.bbc.co.uk/ww2peopleswar/ વિશ્વયુદ્ધ 2 લોકોનું યુદ્ધ]&nbsp;— વિશ્વયુદ્ધ 2માંથી સામાન્ય લોકોની વાર્તાઓ એકત્રિત કરવાનો [[બીબીસી|BBC]]નો પ્રોજેક્ટ * [http://gvsu.cdmhost.com/cdm4/results.php?CISOOP1=all&CISOBOX1=&CISOFIELD1=CISOSEARCHALL&CISOOP2=exact&CISOBOX2=World%20War%2C%201939-1945&CISOFIELD2=CISOSEARCHALL&CISOOP3=any&CISOBOX3=&CISOFIELD3=CISOSEARCHALL&CISOOP4=none&CISOBOX4=&CISOFIELD4=CISOSEARCHALL&CISOROOT=/p4103coll2&t=a ગ્રાન્ડ વેલી સ્ટેટ યુનિવર્સિટીના તજજ્ઞોનો ઇતિહાસ પ્રોજેક્ટ ડિજિટલ કલેક્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100529083928/http://gvsu.cdmhost.com/cdm4/results.php?CISOOP1=all&CISOBOX1=&CISOFIELD1=CISOSEARCHALL&CISOOP2=exact&CISOBOX2=World%20War%2C%201939-1945&CISOFIELD2=CISOSEARCHALL&CISOOP3=any&CISOBOX3=&CISOFIELD3=CISOSEARCHALL&CISOOP4=none&CISOBOX4=&CISOFIELD4=CISOSEARCHALL&CISOROOT=%2Fp4103coll2&t=a |date=2010-05-29 }} ;દસ્તાવેજીઓ * ''[[વિશ્વ યુદ્ધના દ્વારે|ધી વર્લ્ડ એટ વોર]]'' (1974) એ 26-ભાગની [[થેમ્સ ટેલિવિઝન]] શ્રેણી છે, જેમાં વિશ્વયુદ્ધ2ના મોટાભાગના પાસાઓ દરેક દ્રષ્ટિકોણથી લેવામાં આવ્યા છે.તેમાં ઘણી મહત્વની વ્યક્તિઓની મુલાકાતો છે ([[કાર્લ ડોનિટ્ઝ]], [[એલ્બર્ટ સ્પીર|આલ્બર્ટ સ્પીર]], [[એંથની ઇડન|એન્થની એડન]] વગેરે.) ([http://www.imdb.com/title/tt0071075/ Imdb link]) * ''દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધ રંગીનમાં'' (The Second World War in Colour) (1999) એ ત્રણ ભાગની દસ્તાવેજી છે અને કલર ([http://www.imdb.com/title/tt0212694/ Imdb link])માં અદ્વિતિય દ્રશ્યો દર્શાવાયા છે * ''[[યુદ્ધભૂમિ(દસ્તાવેજી શ્રેણી)|બેટલફિલ્ડ (દસ્તાવેજી શ્રેણી)]]'' (Battlefield) એ 1994-1995માં પ્રારંભિક જારી કરાયેલી ટેલિવિઝન દસ્તાવેજી છે, જેમાં બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન લડાયેલા ઘણા મહત્વપૂર્ણ યુદ્ધોની છણાવટ કરવામાં આવી છે. * ''[[યુદ્ધ (દસ્તાવેજી)|ધી વોર]]'' (The War) (2007) એ 7-ભાગની [[જાહેર પ્રસારણ સેવા.|PBS]] દસ્તાવેજી છે, જેમાં અમેરિકન સમુદાયના સંખ્યાબંધ વ્યક્તિઓના અનુભવોની યાદો દર્શાવવામાં આવી છે. </div> [[શ્રેણી:૧૯૩૦નો દસકો]] [[શ્રેણી:સમકાલીન ફ્રેન્ચ ઇતિહાસ]] [[શ્રેણી:સમકાલીન જર્મન ઇતિહાસ]] [[શ્રેણી:આધુનિક યુરોપ]] [[શ્રેણી:અણુ શસ્ત્રોનું યુદ્ધ]] [[શ્રેણી:યુદ્ધો]] [[શ્રેણી:રશિયાનો ઇતિહાસ]] [[શ્રેણી:વૈશ્વિક સંઘર્ષો]] [[શ્રેણી:વિશ્વ યુદ્ધ-2]] [[શ્રેણી:મહત્વપૂર્ણ ઘટનાઓ]] l4sbq9ft2x1z5jiz2gw3yieg8plvzcs 0 19726 903845 897006 2026-08-17T01:57:45Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903845 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ડિસેમ્બર ૨૦૧૨}} [[આંકડાશાસ્ત્ર|આંકડાશાસ્ત્ર]]માં '''અંતરનું વિશ્લેષણ''' (અનોવા)(ANOVA) તે [[આંકડાશાસ્ત્રીય નમૂનો|આંકડાકીય મોડલ]] અને તેની સાથે સંકળાયેલી કામગીરીઓનો સંગ્રહ છે જેમાં અંતરને વિવિધ [[ખુલાસારૂપ વિસંગતિ|વ્યાખ્યાત્મક ચલ]]ને કારણે ઘટકમાં વિભાજિત કરવામાં આવે છે.સરળ રીતે કહીએ તો અનોવા (અનોવા (ANOVA)) કેટલાક જૂથના [[અર્થ|સરેરાશ]] તમામ સમાન છે કે નહીં તેનું [[આંકડાશાસ્ત્રીય કસોટી|આંકડાકીય પરીક્ષણ]] આપે છે અને માટે [[વિદ્યાર્થીઓનો ટી-ટેસ્ટ#સ્વતંત્ર બે દાખલારૂપ ટી-ટેસ્ટ|વિદ્યાર્થીઓના બે નમૂના ''t''-test]]ને બેથી વધુ જૂથ સાથે સામાન્યીકૃત કરે છે. ==વિહંગાવલોકન== આવા મોડલ માટે ત્રણ સૈદ્ધાંતિક વર્ગ છેઃ #[[ફિક્સ્ડ ઇફેક્ટ્સ મોડલ્સ|ફિક્સ્ડ ઇફેક્ટ્સ મોડલ]], જેમાં માહિતી [[સામાન્ય વહેચણી|સામાન્ય વસતિ]]માંથી આવે છે અને તે માત્ર તેની સરેરાશમાં અલગ પડી શકે છે.(મોડલ-1) #[[રેન્ડમ ઇફેક્ટ્સ મોડલ્સ|રેન્ડમ ઇફેકટ્સ મોડલ]] જેમાં માહિતી વિવિધ વસતિના શ્રેણીક્રમનો ઉલ્લેખ કરે છે જેમના મતભેદ શ્રેણીક્રમ દ્વારા જ મર્યાદિત છે.(મોડલ-2) #મિક્સ ઇફેક્ટ મોડલ, એવી સ્થિતિનો ઉલ્લેખ કરે છે જેમાં ફિક્સ્ડ અને રેન્ડમ ઇફેક્ટ્સ બંને હાજર હોય(મોડલ-3) પ્રેક્ટિસમાં અનોવા (ANOVA)ના ઘણા પ્રકાર છે જેનો આધાર ટ્રીટમેન્ટની સંખ્યા અને પ્રયોગ હેઠળના વિષય પર તેનો કેવી રીતે ઉપયોગ થાય છે તેના પર હોય છેઃ *[[વન-વે એનોવા(અનોવા)|વન-વે અનોવા (ANOVA)]]નો ઉપયોગ બે અથવા તેથી વધુ [[આંકડાશાસ્ત્રીય સ્વતંત્રતા|સ્વતંત્ર]] જૂથો વચ્ચેનો તફાવત જાણવા થાય છે.જો કે વન-વે અનોવા (ANOVA)નો ઉપયોગ ઓછામાં ઓછા ત્રણ જૂથ વચ્ચેનો તફાવત જાણવા માટે ઉપયોગ થાય છે કારણકે બે જૂથનો કિસ્સો [[ટી-ટેસ્ટ|ટી-ટેસ્ટ]] દ્વારા કવર કરી શકાય છે. (ગોસેટ, 1908).જ્યારે માત્ર બે સાધનો વચ્ચે તુલના કરવાની હોય છે ત્યારે [[ટી-ટેસ્ટ|ટી-ટેસ્ટ]] અને [[એફ-ટેસ્ટ|એફ-ટેસ્ટ]] સમાન હોય છે. અનોવા અને <math>t</math> વચ્ચેનો તફાવત <math>F = t^2</math> દ્વારા અપવામાં આવ્યો છે. *જ્યારે વિષય વારંવાર માપને આધિન હોય ત્યારે [[પુનરાવર્તીત પગલાં|વારંવાર માપ]] માટે '''વન-વે અનોવા (ANOVA)''' નો ઉપયોગ થાય છે, તેનો અર્થ તે થયો કે પ્રત્યેક ટ્રીટમેન્ટ માટે સમાન વિષયોનો ઉપયોગ થયો છે.નોંધી લો કે આ પદ્ધતિ કેરીઓવર ઇફેક્ટ્સને આધિન હોઇ શકે છે. *'''ફેક્ટોરિયલ અનોવા (ANOVA)''' નો ત્યારે ઉપયોગ થાય છે કે જ્યારે પ્રયોગાર્થી બે કે તેથી વધુ ટ્રીટમેન્ટ ચલની અસરનો અભ્યાસ કરવા ઇચ્છતો હોય.જે ફેક્ટોરિયલ અનોવા (ANOVA)નો સોથી વધુ થાય છે તે <math>2^2</math>(ટુ બાય ટુ વાંચો) ડિઝાઇન, જેમાં બે [[સ્વતંત્ર વેરિયેબલ|સ્વતંત્ર ચલ]] હોય છે અને પ્રત્યેક ચલ બે સ્તર અથવા વિશિષ્ટ મૂલ્ય ધરાવે છે.જો કે [[ ફૅક્ટોરિઅલ ડિઝાઈન|ફેક્ટોરિયલ ડિઝાઇન]] અને [[ફ્રેક્શનલ ફેક્ટોરિઅલ ડિઝાઈન|આંશિક ફેક્ટોરિયલ ડિઝાઇન]]ના વિશ્લેષણ માટે આવા Anovaનો ઉપયોગ ગૂંચવણભર્યો છે. તેના સ્થાને અસરના મૂલ્યને તેની પ્રમાણભૂત ભૂલ સાથે ભાગવાનું સૂચન કરવામાં આવે છે [[ટી-ટેબલ|t-table]].<ref>{{cite book|title=Statistics for experimenters|year=1978|url=https://archive.org/details/statisticsforexp00geor|author=Box, Hunter and Hunter|publisher=Wiley|page=188 "Misuse of the ANOVA for <math>2^k</math> factorial experiments"}}</ref>ફેક્ટોરિયલ અનોવા <math>3^3</math>, વગેરે અથવા 2×2×2 વગેરેની જેમ મલ્ટિ લેવલ હોઇ શકે છે પરંતુ મોટી સંખ્યામાં ઘટકોનું વિશ્લેષણ ભાગ્યે જ હાથથી કરવામાં આવે છે કારણકે તેની ગણતરી ઘણી લાંબી હોય છે.જો કે વિશ્લેષણ સોફ્ટવેર આવતા હાયર ઓર્ડર ડિઝાઇન અને વિશ્લેષણનો ઉપયોગ સામાન્ય બન્યો છે. *[[મિક્સ્ડ-ડિઝાઈન એનોવા(ANOVA)|મિક્સ્ડ ડિઝાઇ અનોવા (ANOVA)]]. જ્યારે કોઇ બે અથવા બેથી વધુ સ્વતંત્ર જૂથોનું પુનરાવતર્ન પગલાને આધિન પરીક્ષણ કરવા ઇચ્છે ત્યારે ફેક્ટોરયલ મિક્સ્ડ ડિઝાઇન ANOVAનો ઉપયોગ થાય છે જેમાં એક ઘટક વિષય ચળની વચ્ચે અને બીજો ઘટક વિષય ચળની અંદર હોય છે.આ મિક્સ્ડ ઇફેકટ મોડલનો પ્રકાર છે. *જ્યારે એક કરતા વધુ [[Multivariate analysis of variance|સ્વતંત્ર અંતર]] હોય ત્યારે [[મલ્ટિવેરિયેટ એનાલિસિસ ઓફ વેરિયન્સ|મલ્ટિવેરિયેટ એનાલિસિસ ઓફ વેરિયન્સ]](મનોવા) (MANOVA)નો ઉપયોગ થાય છે.<br /> ==મોડલ== ===ફિક્સ્ડ ઇફેક્ટ્સ મોડલ્સ=== {{main|fixed effects estimation}} અંતર વિશ્લેષણના ફિક્સ્ડ ઇફેક્ટ મોડલનો ત્યાં ઉપયોગ થાય છે કે જેમાં પ્રયોગકર્તા પ્રયોગના વિષય પર કેટલીક ટ્રીટમેન્ટનો અમલ કરે છે, તે જોવા કે [[પ્રતિક્રિયા વેઅરિબલ|પ્રતિભાવ અંતર]]નું મૂલ્ય બદલાય છે કે નહીં.તેનાથી પ્રયોગકર્તાને એવા પ્રતિભાવ ચળ મૂલ્યોની એક શ્રેણી મળે છે જે વસતિમાં પેદા થશે ===રેન્ડમ ઇફેક્ટ્સ મોડલ્સ=== {{main|Random effects model}} જ્યારે ટ્રીટમેન્ટ્સ ફિક્સ્ડ નથી હોતી ત્યારે રેન્ડમ ઇફેક્ટ્સ્ મોડલ્સનો ઉપયોગ થાય છે.જ્યારે વિવિધ ટ્રીટમેન્ટ (જે ફેક્ટર લેવલ તરીકે પણ ઓળખાય છે)નું સેમ્પલિંગ વ્યાપક વસતિમાંથી લેવામાં આવે ત્યારે આ થાય છે.ટ્રીટમેન્ટ્સ જાતે [[રેન્ડમ વેઅરિબલ|રેન્ડમ ચળ]] હોવાથી કેટલીક ધારણા અને ટ્રીટમેન્ટ કોન્ટ્રાસ્ટની પદ્ધતિઓ અનોવા (ANOVA)મોડલ 1થી અલગ હોઇ શકે છે. મોટા ભાગની રેન્ડ્મ ઇફેક્ટ્સ અથા મિક્સ્ડ ઇફેકટ્સ મોડલ્સનો ચોક્કસ સેમ્પ્લ્ડ ફેક્ટસર્ને લગતા નિષ્કર્ષ સાથે સંબંધ નથી. દાખલા તરીકે, એક મોટા ઉત્પાદન પ્લાન્ટી ધારણા કરો જેમાં ઘણા મશીનો એક જ પ્રોડક્ટનું ઉત્પાદન કરે છે.આંકડાશાસ્ત્રીને કોઇ પણ ત્રણ મશિનની એક બીજા સાથે તુલના કરવામાં બહુ ઓછો રસ પડશે.તેના સ્થાને ''તમામ'' મશિનનું કરવામાં આવેલું તારણ કામનું હોય છે જેમકે તેમનું ચલન અને કુલ સરેરાશ. ==પૂર્વધારણાઓ== *કેસની [[આંકડાશાસ્ત્રીય સ્વતંત્રતા|સ્વતંત્રતા]]- તે ડિઝાઇનની એક જરૂરિયાત છે. *[[સામાન્ય વહેચણી|સામાન્યતા]]- અવશેષોની વહેચણી [[સામાન્ય વહેચણી|સામાન્ય]] છે. *અંતરની સમાનતાને [[સમ વિસારિતા|હોમોસેડેસ્ટિસિટી]] કહેવાય છે- જૂથમાં આંકડાનું અંતર સમાન હોવું જોઇએ [[સમ વિસારિતા|હોમોસેડેસ્ટિસિટી]]ની પુષ્ટિ કરવા માટે અંતરની હોમોજીનીટી માટે [[લિવેન્સ ટેસ્ટ|લિવેન્સ ટેસ્ટ]] કરવામાં આવે છે.સામાન્યતાની પુષ્ટિ કરવા [[કોલમોગોરોવ-સ્મીરનોવ ટેસ્ટ|કોલ્મોગ્રોવ-સ્મિર્નોવ]] અથવા [[શેપિરો-વિક ટેસ્ટ|શેપિરો-વિક ટેસ્ટ]] કરવામાં આવે છે.કેટલાક લેખકો દાવો છે કે [[એફ-ટેસ્ટ|એફ-ટેસ્ટ]] અવિશ્વસનીય છે જો તેમાં સામાન્યતામાં વિચલન આવે તો.(લિન્ડમેન 1974) જ્યારે અન્યનો દાવો છે કે કે [[એફ-ટેસ્ટ|એફ ટેસ્ટ]] મજબૂત છે (ફર્ગ્યુસન એન્ડ ટેકેન, પીપી 2005, 261-2)[[ક્રુસ્કલ-વેલિસ|ક્રુસ્કલ-વોલીસ]] ટેસ્ટ [[નોનપેરામેટ્રીક|નોન પેરામેટ્રિક]] વિકલ્પ છે જે સામાન્યતાની ધારણા પર આધાર રાખતો નથી. તેનાથી સામાન્ય ધારણા બંધાય છે કે ફિક્સ્ડ ઇફેક્ટ્સ મોડલમાં [[આંકડાશાસ્ત્રમાં ભૂલો અને અવશેષો|ભૂલો]] સ્વતંત્રરીતે, સમાન રીતે અને સામાન્ય રીતે વહેંચાયેલી હોય છે. :<math>\varepsilon \thicksim N(0, \sigma^2).\,</math> ==ANOVAનો તર્ક== ===વર્ગની રકમનું વિભાજન કરવું=== મૂળભૂત ટેકનિક, [[વર્ગની રકમ|વર્ગની રકમ]](સંક્ષિપ્ત<math>SS</math>)ના સરવાળાનું મોડલમાં વપરાયેલી ઇફેક્ટ્સને લગતા ઘટકોનું વિભાજન છે.દાખલા તરીકે, આપણે સરળ અનોવા માટે મોડલ જોઇએ જેમાં એક પ્રકારની ટ્રીટમેન્ટ અલગ અલગ સ્તરે છે. : <math>SS_{\hbox{Total}} = SS_{\hbox{Error}} + SS_{\hbox{Treatments}}\,\!</math> [[ડીગ્રી ઓફ ફ્રીડમ (આંકડાશાસ્ત્ર)|સ્વતંત્રતાની ડીગ્રી]]ના આંકડાનું પણ આવી રીતે જ વિભાજન કરી શકાય છે અને [[ચી-સ્કવેર ડિસ્ટ્રીબ્યુશન|સાય સ્ક્વેર ડિસ્ટ્રીબ્યુશન]] આપે છે જે વર્ગની રકમ દર્શાવે છે.<math>df</math> : <math>df_{\hbox{Total}} = df_{\hbox{Error}} + df_{\hbox{Treatments}}\,\!</math> જૂઓ [[લેકLack-of-fit sum of squares|લેક-ઓફ-ફિસ સમ ઓફ સ્ક્વેર]]. ===એફ-ટેસ્ટ=== {{main|F-test}} [[એફ-ટેસ્ટ|એફ ટેસ્ટ]]નો કુલ વિચલનના ઘટકોની તુલના માટે ઉપયોગ થાય છે.દાખલા તરીકે, વન-વે અથવા સિંગલ ફેક્ટર એનોવામાં આંકડાકીય મહત્ત્વનું એફ ટેસ્ટની તુલના દ્વારા પરીક્ષણ થાય છે. :<math>F = \dfrac{\mbox{variance of the group means}}{\mbox{mean of the within-group variances}}</math> :<math>F^* = \frac{\mbox{MSTR}}{\mbox{MSE}} \,</math> જ્યાઃ :<math>\mbox{MSTR} = \frac{\mbox{SSTR}}{I-1}</math>, ''I'' = નંબર ટ્રીટમેન્ટ અને :<math>\mbox{MSE} = \frac{\mbox{SSE}}{n_T-I}</math>, ''n_T'' = કુલ કેસ [[એફ-વહેચણી|એફ-ડિસ્ટ્રીબ્યુશન]] સાથે ''I-1'' ,''n_T-I'' સ્વતંત્રતાની ડીગ્રી. એફ-ડિસ્ટ્રીબ્યુશનએ કુદરતી ઉમેદવાર છે કારણ કે કસોટીની બાબત સ્કવેરની બે રકમનો ભાગકાર છે જેની પાસે [[ચી-સ્કવેર ડિસ્ટ્રીબ્યુશન|સાય-સ્કવેર ડિસ્ટ્રીબ્યુશન]]છે. ===રેન્ક પર અનોવા=== {{seealso|Kruskal-Wallis one-way analysis of variance}} કોનોવર અને ઇમાને 1981માં સૌપ્રથમ સૂચવ્યા મુજબ, આંકડા જ્યારે એનોવાની ધારણા સંતોષતા નથી ત્યારે પ્રત્યેક મૂળ ડેટા મૂલ્યને તેની રેન્કથી બદલવામાં આવે છે. જેમાં સૌથી નાનું 1 અને સૌથી મોટું N છે. ત્યાર બાદ રેન્કમાં તબદીલ કરેલી ડેટા પર સ્ટાન્ડર્ડ એનોવાની ગણતરી કરો. ટુ-વે ડિઝાઇન જેવા માટે કોઇ સમકક્ષ નોનપેરામેટ્રિક પદ્ધતિ હજુ સુધી વિકસાવાઇ નથી ત્યાં રેન્ક તબદીલી એવા ટેસ્ટમાં પરીણમે છે જે બિન સામાન્યતા સામે મજબૂત હોય છે અને આઉટલીયર અને બિન અચળ અંતર સામે પ્રતિરોધક હોય છે. ((હેલસેલ એન્ડ હિર્શ્ચ 2002, પેજ 177). જો કે સીમેને ''et al.'' (1994) નોંધ્યું હતું કે કોનોવર અને ઇમાન (1981)ની રેન્ક તબદિલી ફેક્ટોરિયલ ડિઝાઇનમાં ઇફેક્સ્ટની આંતરિક પ્રતિક્રીયાના પરીક્ષણ માટે યોગ્ય નથી કારણકે તે [[ટાઈપ I ભૂલ|ટાઇપ-1 ભૂલ (આલ્ફા એરર)]]માં વધારો કરે છે. . વધુમાં, જો બંને મુખ્ય પરિબળો નોંધપાત્ર હોય તો પ્રતિક્રિયા માપવા બહુ ઓછી શક્તિ હોય છે. રેન્ક તબદીલીનો ચલ ક્વોન્ટાઇલ નોર્મલાઇઝેશન છે જેમાં રેન્કમાં વધુ તબદીલી કરવામાં આવે છે જેથી પરીણામી મૂલ્ય થોડું નિશ્ચત વિતરણ ધરાવેક્વોન્ટાઇલ-નોર્મલાઇઝ્ડ ડેટાનું વધુ વિશ્લેષણ બાદમાં તે વિતરણની નોંધપાત્ર મૂલ્યની ગણતરીમાં ધારણા કરે છે. *(કોનોવર, ડબલ્યુ. જે. એન્ડ ઇમાન, આર. એલ.) Conover, W. J. &amp; Iman, R. L. (1981રેન્ક તબદીલી પેરામેટ્રિક અને નોન પેરામેટ્રિક આંકડા વચ્ચેના સેતુ તરીકે.''અમેરિકન સ્ટેટિસ્ટિસીયન'' , ''35'' , 124-129. [http://is.ba.ttu.edu/conover/Dr.Conover.htm http://is.ba.ttu.edu/conover/Dr.Conover.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110302030459/http://is.ba.ttu.edu/conover/Dr.Conover.htm |date=2011-03-02 }} [http://citeseer.ist.psu.edu/context/1743341/0 http://citeseer.ist.psu.edu/context/1743341/0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090222032114/http://citeseer.ist.psu.edu/context/1743341/0 |date=2009-02-22 }}<br /> * • હેલસેલ, ડી. આર. એન્ડ હિર્શ્ચ, આર. એમ(Helsel, D. R., &amp; Hirsch, R. M.) ((2002)''સ્ટેટિસ્ટિકલ મેથડ્સ ઇન વોટર રિસોર્સિસઃ ટેકનિક્સ ઓફ વોટર રિસોર્સિસ ઇન્વેસ્ટિગેશન્સ, બૂક 4, ચેપ્ટર A3'' . યુએસ જીયોલોજીકલ સર્વે. 522 પેજ, [http://pubs.water.usgs.gov/twri4a3 http://pubs.water.usgs.gov/twri4a3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080706191729/http://pubs.water.usgs.gov/twri4a3 |date=2008-07-06 }}<br /> *સીમેન, ડે. ડબલ્યુ. વોલ્સ, એસ. સી., વાઇડ, એસ. ઇ. અને જીગર, આર. જી. (Seaman, J. W., Walls, S. C., Wide, S. E., &amp; Jaeger, R. G.) (1994) કેવિયેટેમ્પ્ટરઃ રેન્ક તબદીલી પદ્ધતિઓ અને પ્રતિક્રિયા. ''. ટ્રેન્ડઝ ઇકોલ'' ''ઈવોલ.'' , ''9'' , 261-263. ===ઇફેક્ટ કદ માપ=== પ્રિડિક્ટર અથવા પ્રિડક્ટરોના જૂથ અને આશ્રિત ચલ વચ્ચેના સંબંધની માત્રા દર્શાવવા માટે ANOVAમાં અફેક્ટ્સના કેટલાક પ્રમાણભૂત માપનો ઉપયોગ થાય છે. ઇફેક્ટ્સ કદના અંદાજો એટલા માટે નોંધવામાં આવે છે કે જેથી સંશોધનકાર તેના અભ્યાસના તારણોમાં તુલના કરી શકે.સમાન ઇફેક્ટ કદ અંદાજ દ્વીચલમાં નોંધાય છે (દા.ત. ANOVA) અને મલ્ટિવેરિયેટ (MONOVA, CANOVA, મલ્ટિપલ ડિસ્ક્રીમીનન્ટ એનાલિસિસ). આંકડાકીય વિશ્લેષણમાં ઇટા સ્ક્વેર્ડ, આંશિક ઇટા-સ્ક્વેર્ડ, ઓમેગા અને ઇન્ટરકોરિલેશનનો સમાવેશ થાય છે. (સ્ટ્રાન્ગ, 2009). '''η²''' ( ''ઈટીએ-સ્કવેર્ડ'' ): ઇટા સ્ક્વેર્ડ આશ્રિત અંતરમાં સમજાવાયેલા ચલનો ગુણોત્તર પ્રિડીક્ટર દ્વારા દર્શાવે છે જ્યારે અન્ય પ્રિડીક્ટરોનું નિયમન કરે છે. ઇટા સ્ક્વેર્ડ એ વસતિમાં મોડલ દ્વારા સમજાવાયેલા અંતરનો બાયસ્ડ અંદાજ છે. (તે સેમ્પલમાં માત્ર ઇફેક્ટ કદનો અંદાજ કાઢે છે). સરેરાશ રીતે તે વસતિમાં સમજવાયેલા અંતરનો વધુ પડતો અંદાજ આપે છે. સેમ્પલના કદ વધે તેમ બાયસ્ડની રકમ નાની થતી જાય જો કે તે વસતિમાં ટ્રીટમેન્ટ દ્વારા સમજાવાયેલા અંતરના ભાગનો સરળતાથી ગણી શકાય તેવો અંદાજ છે.નોંધનીય છે કે સ્ટેટિસ્ટિકલ સોફ્ટવેરના અગાઉ વર્ઝન ઇટા સ્ક્વેર્ડના ગેરમાર્ગે દોરનારા ટાઇટલ હેઠળ આંશિક ઇટા સ્ક્વેર્ડની ખોટી માહિતી આપે છે <math>{\eta}^2=\frac{SS_{treatment}}{SS_{total}}</math> '''આંશિક η²''' (''આંશિક ઇટા સ્ક્વેર્ડ'' ) આંશિક ઇટા સ્ક્વેર્ડ પરિબળના કુલ ચલનનો ગુણોત્તર દર્શાવે છે કુલ બિન ભૂલ ચલનમાંથી અન્ય પરિબળોને આંશિક કરવા.(પીયર્સ, બ્લોક એન્ડ એગ્યુનિસ, 2004, જ. 918)આંશિક ઇટા સ્ક્વેર્ડ ઇટા સ્ક્વેર્ડ કરતા સામાન્ય રીતે ઊંચા હોય છે. (સરળ એક પરિબળ મોડલ સિવાય) <math>{Partial \eta}^2=\frac{SS_{treatment}}{SS_{error}}</math> બેન્ચમાકર્ના કેટલાક ચલનો અસ્તિત્ત્વ ધરાવે છે. ઇફેક્ટ કદ માટે સર્વ સ્વીકૃત રિગ્રેસન બેન્કમાર્ક (કોહેન, 1992,1988) આવે છેઃ 0.20 લઘુત્તમ સોલ્યુશન છે (પરંતુ સામાજિક વિજ્ઞાન સંશોધનમાં તે નોંધપાત્ર છે.), 0.50 મધ્યમ ઇફેક્ટ છે, 0.80ને સમકક્ષ કે તેથી વધુ મોટું ઇફેક્ટ કદ છે. (કેપેલ એન્ડ વિકન્સ, 2004, કોહેન, 1992). ઇફેકટ કદનું આ સામાન્ય અર્થઘટન વર્ષોથી કોહેનમાંથી પુનરાવર્તિત થાય છે. તે માનસિક વ્યવહાર અભ્યાસની બહાર પ્રશ્ર્નાર્ક છે. નોંધઃ મોટા, મધ્ય અથવા નાના માટે ચોક્કસ આંશિક ઇટા સ્ક્વેર મૂલ્યનો સિદ્ધાંત તરીકે ઉપયોગ ટાળવો જોઇએ. ચોક્કસ વાતાવરણમાં વૈકલ્પિક નિયમ ઉદભવ્યો છે. નાનું- 0.01, મધ્યમ-0.06, મોટું-.14 (કિટલર, મેનાર્ડ અને ફિલિપ્સ, 2007) '''ઓમેગા સ્કવેર્ડ ''' ઓમેગા સ્ક્વેર્ડ વસતિના અંતરનો પ્રિડીક્ટર ચલ દ્વારા અનબાયસ અંદાજ આપે છેતે ઇટા સ્ક્વેર્ડની તુલનાએ રેન્ડમ ભૂલને વધુ ગણતરીમાં લે છે.પ્રયોગ ડિઝાઇનને આધારે ઓમેગા સ્ક્વેરની ગણતરી બદલાય છે. ફિક્સ પ્રયોગ ડિઝાઇન માટે ઓમેગા સ્કવેરની ગણતરી નીચે મુજબ થાય છે<ref>{{Cite web |url=http://web.uccs.edu/lbecker/SPSS/glm_effectsize.htm#Omega%20squared,%20w2 |title=http://web.uccs.edu/lbecker/SPSS/glm_effectsize.htm#Omega%20squared,%20w2 |access-date=2009-12-22 |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901203510/http://web.uccs.edu/lbecker/SPSS/glm_effectsize.htm#Omega%20squared,%20w2 |url-status=dead }}</ref> <math>{\hat\omega}^2=\frac{SS_{treat}-df_{treat}MS_{error}}{SS_{total}+MS_{error}}</math> '''કોહેનનો ''f'' ''' પાવર વિશ્લેષણની ગણતરી દરમિયાન આ ઇફેકટ કદના માપનું અવારનવાર એન્કાઉન્ટર થાય છે. સૈદ્ધાંતિક રીતે તે સમજાવેલા અંતરની સામે નહીં સમજાવેલા અંતરનું વર્ગમૂળ દર્શાવે છે. '''સંદર્ભો''' કોહેન, જે. (1992)સ્ટેટિસ્ટિક્સ એ પાવર પ્રાઇમ. ''સાયકોલોજી બુલેટિન'' , 112, 115-159. કોહેન, જે. (1988) ''સ્ટેટિસ્ટિકલ પાવર એનાલિસિસ ફોર ધ બિહેવિયર સાયન્સ'' (બીજી આવૃત્તિ).હિલ્સડેલ, એનજે યુએસએઃ અર્લબૌમ. કિટલર, જે. ઇ., મેનાર્ડ, ડબલ્યુ એન્ડ ફિલિપ્સ, કે. એ. (2007).વ્યક્તિના શરીરમાં વજનની ચિંતા.''ઇટીંગ બિહેવિયર્સ'' , 8,115-120. પીયર્સ, સી. એ. બ્લોક, આર. એ. એન્ડ એગ્યુનિસ, એચ (2004).મલ્ટિફેક્ટર એનોવા ડિઝાઇનના ઇટા સ્ક્વેર મૂલ્યોની નોંધણીમાં સાવચેતી ભરી નોંધ.''એજ્યુકેશન એન્ડ સાયકોલોજીકલ મેઝરમેન્ટ્સ'' , 64(6), 916-924. સ્ટ્રાંગ, કે. ડી. (2009) નોનલિનીયર સંબંધ અને પ્રતિભાવ ચકાસવા રિકર્સિવ રિગ્રેસનનો ઉપયોગ. આ ટ્યુટોરિયલનો બહુસંસ્કૃતિ શિક્ષણ અભ્યાસમાં ઉપયોગ થાય છે. ''પ્રેક્ટિકલ એસેસમેન્ટ, રિસર્ચ એન્ડ ઇવેલ્યુએશન'' , 14(3), 1-13.[http://www.pareonline.net/getvn.asp?v=14&amp;n=3 http://www.pareonline.net/getvn.asp?v=14&amp;n=3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180509140606/http://pareonline.net/getvn.asp?v=14&n=3 |date=2018-05-09 }}માંથી મેળવેલ કેપેલ, જી. એન્ડ વિકન્સ, ટી. ડી. (2004).''ડિઝાઇન એન્ડ એનાલિસિસઃ રિસર્ચર્સ હેન્ડ બૂક'' (ચોથી આવૃત્તિ).અપર સેડલ રિવર, એનજે યુએસએઃ પીયર્સન પ્રેન્ટિસ હોલ. ===ફોલોઅપ ટેસ્ટ=== એનોવામાં આંકડાકીય અસર બાદ એક કે તેથી વધુ ફોલો અપ ટેસ્ટ થાય છે. ક્યું જૂથ ક્યા જૂથથી અલગ છે તે શોધવા અથવા અન્ય ધારણાઓ ચકાસવા માટે તેનો ઉપયોગ થાય છે. ફોલોઅપ ટેસ્ટને ઘણીવાર આયોજિત ([[અગ્રતા|પ્રાયોરી]]) અથવા [[પોસ્ટ હોક|પોસ્ટ હોક]] તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.આયોજિત ટેસ્ટ ડેટા જોયા પહેલા નક્કી થાય છે અને પોસ્ટ હોક ટેસ્ટ ડેટા જોયા બાદ કરવામાં આવે છે. ટકી ટેસ્ટ જેવા પોસ્ટ હોટ ટેસ્ટ મોટે ભાગે પ્રત્યેક જૂથ સરેરાશની અન્ય જૂથ સરેરાશ સાથે તુલના કરે છે અને તેમાં ટાઇપ-1 ભૂલને અંકુશમાં લેવાની કેટલીક પદ્ધતિ સામેલ કરે છે. સૌથી વધુ આયોજિત, તુલના સરળ અથવા જટીલ હોઇ શકે છે. સરળ તુલના એક જૂથની સરેરાશને અન્ય જૂથની સરેરાશ સાથે તુલના કરે છે. કમ્પાઉન્ડ તુલના બે જૂથની સરેરાશને અન્ય બે કે તેથી વધુ જૂથની સરેરાશ સાથે તુલના કરે છે. (દા.ત. ગ્રૂપ એ, બી અને સીની સરેરાશને ગ્રૂપ ડીની સરેરાશ સાથે તુલના કરે છે).તુલના લિનીયર અને ક્વાડ્રાટિક સંબંધ જેવા વલણોનો ટેસ્ટ આપે છે જ્યારે સ્વતંત્ર ચલ સાથે ઓર્ડર્ડ લેવલ સંકળાયેલા છે. ===પાવર વિશ્લેષણ=== [[આંકડાશાસ્ત્રીય શક્તિ|પાવર વિશ્લેષણ]]નો એનોવાના સંદર્ભમાં ઉપયોગ થાય છે. જો આપણે ચોક્કસ એનોવા ડિઝાઇન, વસતિમાં ઇફેક્ટ કદ, સેમ્પલ કદ અને આલ્ફા લેવલની ધારણા કરીએ તો તેનો નલ હાયપોથેસિસને સફળતાપૂર્વક નકારવાની શક્યતા ચકાસવા માટે ઉપયોગ થાય છે.પાવર વિશ્લેષણ ડિઝાઇનનો તે રીતે અભ્યાસ કરવામાં મદદ કરે છે કે નવ હાપયોથેસિસને નકારવા માટે કયા સેમ્પલ કદની જરૂર છે. ==ઉદાહરણોઃ== પહેલા પ્રયોગમાં, જૂથ એને [[વોડકા|વોડકા]], જૂથ બીને [[ જિન|જિન]], અને જૂથ સીને[[ પ્લસીબો|પ્લેસેબો]] આપવામાં આવ્યો. આ બાદ બધા જ જૂથને મેમરી ટાસ્ક દ્વારા ટેસ્ટ કરાયા. વિવિધ ટ્રીટમેન્ટની અસરો તપાસવા માટે '''વન-વે એનોવા (one-way ANOVA)''' પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરી શકાય. ( જે વોડકા, જિન અને પ્લેસેબો છે.). બીજા પ્રયોગમાં, જૂથએને વોડકા અપાયું અને મેમરી ટાસ્ક દ્વારા તેની કસોટી કરાઈ.આ જ જૂથને પાંચ દિવસનો આરામ કરવાનો સમય આપવામાં આવ્યો અને તેમને જિન દ્વાર ફરીથી પ્રયોગ કરાયો. આજ પદ્ધતિ પ્લેસેબો વખતે પણ પુનરાવર્તિત કરાઈ.'''વન-વે એનોવા(one-way ANOVA) પુનરાવર્તિત પગલા સાથે''' ની પદ્ધતિનો ઉપયોગ વોડકા વિરુદ્ધ પ્લેસેબોની અસરો તપાસવા માટે કરી શકાય. ત્રીજા પ્રયોગમાં અપેક્ષાની અસરોની કસોટી કરવામાં આવી., ચાર જૂથોને રેન્ડમલી વિષયો આપવામાં આવ્યા. # વોડકાની અપેક્ષા—વોડકા મળ્યું #વોડકાની અપેક્ષા—પ્લેસેબો મળ્યું. #પ્લેસેબોની અપેક્ષા—વોડકા મળ્યું. #પ્લેસેબોની અપેક્ષા—પ્લેસેબો મળ્યું ( અંતિમ જૂથનો [[અંકુશ જૂથ|અંકુશ જૂથ]] તરીકે ઉપયોગ કરાયો.) દરેક જૂથની મેમરી ટાસ્ક દ્વારા કસોટી કરવામાં આવી. આ ડિઝાઈનનો લાભ એ છે કે બે અલગ અલગ પ્રયોગો હાથ ધરવાની જગ્યાએ એક જ સમયે મલ્ટીપલ વેરીએબલની કસોટી કરી શકાય છે. ઉપરાંત, એક વેઅરિબલ બીજા વેઅરિબલને અસર કરે છે કે નહીં તે આ પ્રયોગ દ્વારા નક્કી કરી શકાય ( [[વાતચીતની અસરો|ઈન્ટરએક્શન ઈફેક્ટ્સ]] તરીકે જાણીતી). '''ફેક્ટોરિયલ એનોવા(ANOVA) (2×2)''' નો ઉપયોગ વોડકા કે પ્લેસેબોની અપેક્ષા રાખવાથી અને તેની સામે ખરેખર મળતા પીણાંથી થતી અસરો તપાસી શકાય છે. ==ઇતિહાસ== [[રોનાલ્ડ ફિશર|રોનાલ્ડ ફિશર]]એ પ્રથમ વખત અંતરનો તેમનો 1918ના પેપર[[મેડેલિયન વારસો વચ્ચે માની લીધેલા સંબંધીઓ વચ્ચે સંબંધ | ધ કોરેલેશન બીટ્વીન રિલેટીવ્સ ઓન ધ સપોઝીશન ઓફ મેન્ડેલિયન ઈનહેરીટન્સ (The Correlation Between Relatives on the Supposition of Mendelian Inheritance)માં ઉપયોગ કર્યો હતો.]]<ref>{{Cite web |url=http://www.library.adelaide.edu.au/digitised/fisher/9.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-12-22 |archive-date=2005-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051213204345/http://www.library.adelaide.edu.au/digitised/fisher/9.pdf |url-status=dead }}</ref>. અંતરના વિશ્લેષણની પ્રથમ એપ્લિકેશનનું પ્રકાશન 1921માં થયું હતું.<ref>[Studies in Crop Variation. I. An examination of the yield of dressed grain from Broadbalk Journal of Agricultural Science, 11, 107-135 http://www.library.adelaide.edu.au/digitised/fisher/15.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010612211752/http://www.library.adelaide.edu.au/digitised/fisher/15.pdf |date=2001-06-12 }}]</ref>. અંતરનું વિશ્લેષણ ફિશનનું 1925માં પ્રસિદ્ધ થયેલું પૂસ્તક ''[[સંશોધન કામ માટેની આંકડાશાસ્ત્રીય પદ્ધતિ| સ્ટેટેસ્ટીકલ મેથડ ફોર રીસર્સ વર્કર્સ]]'' બાદ ખાસું જાણીતું થયું હતું. ==આ પણ જુઓ== {{Statistics portal}} {{wikiversity}} <div> *[[એમોવા(AMOVA)|એમોવા(AMOVA)]] *[[એનકોવા(ANCOVA)|એનકોવા(ANCOVA)]] *[[એનોરવા(ANORVA)|એનોરવા(ANORVA)]] *[[પ્રયોગની રૂપરેખા|પ્રયોગની રૂપરેખા]] *[[ડન્કનનો નવો બહૂવિધ ટેસ્ટ|ડન્કનનો નવો બહૂવિધ ટેસ્ટ]] *[[સમજાવેલું અંતર|એક્સપ્લેઈન્ડ વેરિએન્સ ]]અને [[ન સમજાવી શકાયેલું અંતર|અનએક્સપ્લેઈન્ડ વેરિએન્સ]] *[[આંકડાશાસ્ત્રના પ્રકાશનની યાદી#અંતરનું વિશ્લેષણ|અંતરના વિશ્લેષણ અંગ મહત્વના પ્રકાશન ]] *[[ક્રુસ્કલ-વોલીસ ટેસ્ટ|ક્રુસ્કલ-વોલીસ ટેસ્ટ]] *[[ફ્રિડમેન ટેસ્ટ|ફ્રિડમેન ટેસ્ટ]] *[[માનોવા(MANOVA)|માનોવા(MANOVA)]] *[[માત્રામાં અચોક્કસતા|માત્રામાં અચોક્કસતા]] *[[બહુવિધ સરખામણી |બહુવિધ સરખામણી]] *[[સ્કવેર્ડ ડિવિએશન|સ્કવેર્ડ ડીવિએશન]] *[[ટી-ટેસ્ટ|ટી-ટેસ્ટ]] </div> ==નોંધ== <references></references> ==સંદર્ભો== * {{cite book |author=[http://www.maths.qmw.ac.uk/~rab/ Bailey, R. A]|title=[http://www.maths.qmul.ac.uk/~rab/DOEbook/ Design of Comparative Experiments]|publisher=[http://www.cambridge.org/uk/catalogue/catalogue.asp?isbn=9780521683579 Cambridge University Press]|year=2008 |isbn=978-0-521-68357-9}} પ્રકાશન પહેલાના પાઠ ઓન-લાઈન ઉપલબ્ધ * {{cite book |author=[http://www.isid.ac.in/~rbb/ Bapat, R. B.]|title=[http://books.google.se/books?id=T5dsExIP3aAC Linear Algebra and Linear Models]|edition=Second|publisher=[http://www.springer.com/math/algebra/book/978-0-387-98871-9?cm_mmc=Google-_-Book%20Search-_-Springer-_-0 Springer] |year=2000}} *{{cite book |author=[[Oscar Kempthorne|Kempthorne, Oscar]] |year=1979 |title=The Design and Analysis of Experiments |edition=Corrected reprint of (1952) Wiley |publisher=Robert E. Krieger |isbn=0-88275-105-0 }} *{{cite book |author=Hinkelmann, Klaus and [[Oscar Kempthorne|Kempthorne, Oscar]] |year=2008 |title=Design and Analysis of Experiments |volume=I and II |edition=Second |publisher=Wiley |isbn=978-0-470-38551-7}} **{{cite book |author=Hinkelmann, Klaus and [[Oscar Kempthorne|Kempthorne, Oscar]] |year=2008 |title=Design and Analysis of Experiments, Volume I: Introduction to Experimental Design |edition=Second |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-72756-9 }} **{{cite book |author=Hinkelmann, Klaus and [[Oscar Kempthorne|Kempthorne, Oscar]] |year=2005 |title=Design and Analysis of Experiments, Volume 2: Advanced Experimental Design |edition=First |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-55177-5 }} *ફર્ગ્યુશન, જયોર્જ એ., તાકાને યોશિયો(Ferguson, George A., Takane, Yoshio.) 2005.સ્ટેટેસ્ટીકલ એનાલીસિસ ઈન સાયકોલોજી એન્ડ એજ્યુકેશન, છઠ્ઠી આવૃતિ ("Statistical Analysis in Psychology and Education", Sixth Edition.) મોન્ટેરિયલ, ક્યુબેક, મેકગ્રો-હિલ રાયરસન લીમીટેડ (Montréal, Quebec: McGraw-Hill Ryerson Limited.) *કિંગ, બ્રુસ એમ. મિનિમમ, એડવર્ડ ડબલ્યુ (King, Bruce M., Minium, Edward W). (2003).''સ્ટેટેસ્ટીકલ રિઝનિંગ ઈન સાયકોલોજી એન્ એજ્યુકેશન (Statistical Reasoning in Psychology and Education)'' , ચોથી આવૃતિહોબોકેન, ન્યૂ જર્સીઃ જ્હોન વિલે એન્ડ સન્સ, ઈન્ક.(Hoboken, New Jersey: John Wiley &amp; Sons, Inc.) ISBN 0-471-21187-7 *લિન્ડમેન, એચ. આર.(Lindman, H. R.) (1974). એનાલિસીસ ઓફ વેરિએશન ઈન કોમ્પલેક્ષ એક્સપ્રીમેન્ટલ ડિઝાઈન (Analysis of variance in complex experimental designs). સાન ફ્રાન્સિસ્કો, ડબલ્યુ. એચ. ફ્રિમેન એન્ડ કું. (San Francisco: W. H. Freeman &amp; Co). ==બાહ્ય લિન્ક્સ== * [[એસઓસીઆર(SOCR)|એસઓસીઆર (SOCR)]] [http://wiki.stat.ucla.edu/socr/index.php/AP_Statistics_Curriculum_2007_ANOVA_1Way એનોવા (ANOVA) એક્ટીવીટી ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526093241/http://wiki.stat.ucla.edu/socr/index.php/AP_Statistics_Curriculum_2007_ANOVA_1Way |date=2010-05-26 }} અને [http://www.socr.ucla.edu/htmls/ana/ANOVA1Way_Analysis.html ઈન્ટરએક્ટીવ એપ્લેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100723142803/http://www.socr.ucla.edu/htmls/ana/ANOVA1Way_Analysis.html |date=2010-07-23 }}. * [http://www.celiagreen.com/charlesmccreery/statistics/anova.pdf ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટીમાં એનોવા અંગે ટ્યુટોરીયલ ( A tutorial on ANOVA devised for Oxford University psychology students)] * [http://www.southampton.ac.uk/~cpd/anovas/datasets/index.htm એનોવા અને એનકોવા મોડેલના ત્રણ ટ્રીટમેન્ટ ફેક્ટર સાથેના મોડેલ, જેમા રેન્ડોમાઈઝ બ્લોક, સ્પીલ્ટ પ્લોટ, રીપીટેડ મેઝર અને લેટીન સ્કવેરનો સમાવેશ થાય છે.] *એનઆઈએસટી-સેમાટેક( NIST/SEMATECH) ઈ હેન્ડબૂક ઓફ સ્ટેટ્સ્ટીકલ મેથડ [http://www.itl.nist.gov/div898/handbook/prc/section4/prc43.htm સેક્શન 7.4.3: "આર ધ મીન્સ ઈક્વલ?"] {{Statistics}} {{Experimental design}} [[Category:અંતરનું વિશ્લેષણ]] [[Category:પ્રયોગિક રૂપરેખા]] [[Category:આંકડાશાસ્ત્રીય કસોટી]] [[Category:પેરામેટ્રીક આંકડાશાસ્ત્ર]] a1xm2yigwget9nvyq49os2tarq13pbc 0 20547 903865 899613 2026-08-17T02:24:30Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903865 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = હવા મહેલ | image = East facade Hawa Mahal Jaipur from ground level (July 2022) - img 01.jpg | caption = હવા મહેલનો આગળનો ભાગ | map_type = Rajasthan | coordinates = {{coord|26.9239|75.8267|region:IN-RJ|display=inline}} | location_country = [[ભારત]] | client = | engineer = | construction_start_date = | completion_date = ૧૭૯૯ | date_demolished = | cost = | structural_system = લાલ અને ગુલાબી રેતીયા પથ્થર | style = રાજપૂત શૈલીની વાસ્તુકળા | size = | main_contractor = મહારાજા પ્રતાપ સિંહ }} '''હવા મહેલ''' ([[હિંદી ભાષા|હિંદી]]: हवा महल, અર્થ: "હવાદાર મહેલ" કે “પવનનો મહેલ”), એ [[જયપુર]] શહેર, કે જે પશ્ચિમ [[ભારત]]માં આવેલા [[રાજસ્થાન| રાજસ્થાન રાજ્ય]]નું પાટનગર છે, તેમાં આવેલો એક મહેલ છે. ''મહારાજા સવાઈ પ્રતાપસિંહે'' ઇ. સ. ૧૭૯૯માં આ મહેલ બંધાવ્યો હતો અને તેનો આકાર હિંદુ ભગવાન શ્રી [[કૃષ્ણ]]ના મુગટજેવો બનાવવામાં આવ્યો હતો. આ પાંચ માળ ઊંચા મહેલનો બાહ્ય દેખાવ મધપૂડાની રચનાને પણ મળતો આવે છે. તેમાં ઝરૂખા તરીકે ઓળખાતી ૯૫૩ બારીઓ છે, જે સુંદર નક્શીદાર જાળીથી સુશોભિત છે.<ref name="Rai">{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=JCx8OtS2ADIC&pg=PA194&dq=Hawa+Mahal&ei=7UYbS9ahA5nUkgS80fXiCw#v=onepage&q=Hawa%20Mahal&f=false|title=Think India: the rise of the world's next superpower and what it means for every American|last=Rai|first=Vinay|last2=Simon|first2=William|work=Hawa Mahal|publisher=Dutton|year=2007|isbn=0525950206|location=|page=194|pages=|access-date= 2009-12-06}}</ref> મહેલની રાણીઓ જે પડદા પ્રથા પાળતી તેઓ કોઈને દેખાયા વગર શહેર અને ગલીઓનું રોજિંદુ જીવન જોઈ શકે એ આ જાળીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય હતો.<ref name=Rai/><ref name =Bee>{{Cite web|url=http://www.iloveindia.com/indian-monuments/hawa-mahal.html|title=Hawa Mahal|access-date=2009-12-06|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116012451/http://www.iloveindia.com/indian-monuments/hawa-mahal.html|url-status=dead}}</ref><ref name=purdah>{{Cite web|url=http://www.jaipur.org.uk/forts-monuments/hawa-mahal.html|title=Japiur, the Pink City|access-date=2009-12-06|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304041551/http://www.jaipur.org.uk/forts-monuments/hawa-mahal.html|url-status=dead}}</ref> લાલ અને ગુલાબી રેતીયા પથ્થરનો બનેલો આ મહેલ જયપુર શહેરના હાર્દમાં આવેલ વાણિજ્યિક ક્ષેત્રમાં છે. આ જયપુર સીટી પેલેસનો એક ભાગ છે, તે જનાના (રાણીવાસ) સુધી વિસ્તરેલો છે. વહેલી સવારના પહોરમાં સૂર્યના સોનેરી પ્રકાશમાં તે સુંદર દેખાય છે.<ref name =Bee/><ref name=purdah/> == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Jaipur, Hawa Mahal, Palace of the Winds and the Principal Street, c. 1875.jpg|thumb|૧૮૭૫માં હવા મહેલ|alt=]] રાજસ્થાનના કચવાહા વંશ ના આમેરના મહારાજા સવાઈ જય સિંહ, આ મહેલના મૂળ કલ્પના કર્તા હતાં જેમણે ઇ. સ. ૧૭૨૭માં જયપુર શહેર વસાવ્યું. જોકે તેમના પૌત્ર સવાઈ પ્રતાપ સિંહ, સવાઈ માધવસિંહનો પુત્ર, એ મહેલના ના વિસ્તરણમાં ૧૭૯૯માં આ મહેલ બંધાવ્યો. પ્રતાપ સિંહ હિંદુ ભગવાન [[કૃષ્ણ|શ્રી કૃષ્ણ]]ના ભક્ત હતાં, આથી તેમણે તેમને સમર્પણ કરતાં મહેલનો અકાર શ્રી કૃષ્ણના મુગટ જેવો બનાવડાવ્યો. જો કે આ વાતનો કોઈ ઐતિહાસિક પુરાવો નથી, પણ કહેવાય છે કે રાજ પરિવારની મહિલાઓ જેમને પડદા પ્રથામાં રખાતી તેઓ શહેરની ગલીઓનું રોજિંદુ જીવન, સરઘસ, તહેવાર આદિની રોનક ઈત્યાદિ જોઈ શકે તે હેતુથી આના ઝરૂખાની પથ્થરની નક્શીદાર જાળીઓ બેસાડવામાં આવી હતી. હવા મહેલે તે પડદા પ્રથાનું કાર્ય અનોખી અદાથી કર્યું. તેની જાહોજલલી અને આરામ તેપણ પડદા પાછળથી.<ref name=mahal>{{Cite web|url= http://www.indian-visit.com/monuments-of-india/hawa-mahal-jaipur.html|title= Hawa Mahal – Jaipur|access-date= 2009-12-07|archive-date= 2009-12-09|archive-url= https://web.archive.org/web/20091209100246/http://www.indian-visit.com/monuments-of-india/hawa-mahal-jaipur.html|url-status= dead}}</ref><ref name=Hawa>{{Cite web|url= http://www.tourismtravelindia.com/rajasthanportal/touristattractions/hawamahal.html|title= Hawa Mahal of Jaipur in Rajasthan, India|access-date= 2009-12-07|archive-date= 2009-12-12|archive-url= https://web.archive.org/web/20091212011920/http://www.tourismtravelindia.com/rajasthanportal/touristattractions/hawamahal.html|url-status= dead}}</ref> જયપુરનો રાજ પરિવાર આ મહેલને તેમના ઉનાળુ નિવાસ તરીકે પણ વાપરતો કેમકે તેની જાળીદાર રચના ઉનાળામાં જરુરી ઠંડક પુરી પાડતી.<ref name="Ring">{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC&pg=PA386&dq=Legend+of+Hawa+Mahal,+Jaipur&cd=1#v=onepage&q=&f=false|title=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania|last=Ring|first=Trudy|last2=Salkin|first2=Robert|last3=La Boda|first3=Sharon|work=Hawamahal|publisher=Taylor & Francis|year=1996|isbn=1884964044|location=|page=386|pages=}}</ref> == વાસ્તુશૈલી == [[File:Top 2 Stories of Hawa Mahal Jaipur.jpg|thumb|250px|ઉપલા બે માળ, હવા મહેલ, જયપુર|alt=]] આ મહેલ પાંચ માળાનું પિરામિડ આકારનું સ્મારક છે જે તેના જમીનથી ૫૦ ફૂટ ઊંચું છે. મહેલના ઉપરના ત્રણ માળની પહોળાઈ એક ખંડના માપ જેટલી છે જ્યારે પહેલાં અને બીજા માળની પાછળના ભાગમાં આંગણાં જેવી આગાશી છે. શેરીમાંથી જોતાં મહેલનો દેખાવ કાણાંવાળા મધપૂડા જેવો લાગે છે અને તેના ઝરૂખા મધપૂડાની ઝીણી પેટીઓ જેવા લાગે છે. તેના દરેક ખાંચામાં નાનકી બારીઓ છે જેમાં પથ્થરમાંથી કોતરેલી ઝાળી, છત્ર અને ઘુમ્મટ વિગેરે બેસાડેલ છે. આ એક મહેલ અર્ધ અષ્ટકોણાકાર ઝરૂખાઓનું ઝુમખું છે જે તેને અનોખું રૂપ આપે છે. મહેલની અંદરની તરફ જરુરિયાત પ્રમાણે થાંભલા અને ગલિયારા ગોઠવી ખંડ બનાવાયા છે જેમાં અત્યંત અલ્પ સુશોભન છે અને અહીંથી મહેલમાં સૌથી ઉપર જઈ શકાય છે. મહેલના અંતરંગ વિષે કહેવાય છે કે “વિવિધ રંગોના આરસપહાણના ખંડો છે જેમને આંતરિક ફલકોની નક્શી મીનાકારી આદિથી સજાવાયું છેૢ અને કેંદ્રીય ફુવારો આંગણાની સુંદરતા વધારે છે”.<ref name=mahal/><ref name="Sitwell">{{Cite book|url=http://books.google.co.in/books?id=aVPRAAAAMAAJ&q=Hawa+Mahal&dq=Hawa+Mahal&ei=7UYbS9ahA5nUkgS80fXiCw|title=The red chapels of Banteai Srei: and temples in Cambodia, India, Siam, and Nepal|last=Sitwell|first=Sacheverel|work=Hawa Mahal|publisher=Weidenfeld and Nicolson|year=1962|isbn=|location=|page=174, 239|access-date= 2009-12-07}}</ref> [[ચિત્ર:HawaMahal.jpg|thumb|right|હવા મહેલ-ભીંત]] લાલ ચંદ ઉસ્તા જેમણે જયપુર શહેરનું આયોજન કર્યું હતું તે આ મહેલના વાસ્તુવિદ હતાં, તે સમયે આ શહેર ભારતનું સૌથી સુંદર નિયોજિત શહેર ગણાતું. શહેરના અન્ય સ્મરકોની સાથે સુસંગતતા જાળવી રાખવા આને લાલ અને ગુલાબી રેતાળ પથ્થરથી બનાવવામાં આવ્યું હતું, આ મહેલ આ શહેરને ગુલાબી શહેર બનાવવમાં મદદ કરે છે. આના સન્મુખ ભાગે ૯૫૩ ઝીણવટતાથી કોતરેલા ઝરુખા છે (અમુક લાકડાના બનેલા છે) આ બાહરનો વૈભવી દેખાવ અંદરના સાવ સામાન્ય માળખાથી એકદમ વિપરીત છે. આની સાંસ્કૃતિક અને સ્થાપત્ય ધરોહર હિંદુ અને ઇસ્લામિક મોગલ શૈલીના સમંવયનું ઉદાહરણ છે; ઝરૂખાની ઉપર ઘુમ્મ્ટ ખાંચો પાડેલા સ્તંભો, કમળ અને ફૂલોની ભાત રજપૂત શૈલી દર્શાવે છે. પથ્થર પરની તારક્શી અને મીના કારી અને કમાન મોગલ શૈલી બતાવે છે ( ફતેહ પુર શૈલીના આની સમાન પંચ મહલથી જુદી પડતી).<ref name=Hawa/> હવા મહેલમાં સીટી પેલેસ તરફથી પ્રવેશવા માટે એક મોટા શાહી દરવાજામાંથી પસાર થવું પડે છે. આ દરવાજો એક મોટા આંગણાં માં ખૂલે છે, જેની ત્રણ તરફ બે માળની ઈમારત આવેલ છે, અને પૂર્વ તરફ હવા મહેલ આવેલો છે. આના આંગઁઆંમાં એક સ્થાપત્ય સંગ્રહાલય પણ આવેલું છે.<ref name=colour>{{Cite web|url= http://www.colourfulrajasthantours.com/fort-palaces-rajasthan/hawa-mahal.html|title= Hawa Mahal|access-date= 2009-12-10|archive-date= 2010-01-29|archive-url= https://web.archive.org/web/20100129234003/http://www.colourfulrajasthantours.com/fort-palaces-rajasthan/hawa-mahal.html|url-status= dead}}</ref> હવા મહેલ મહારાજા જય સિંહના શે દુર્વે (મહત્વ પૂર્ણ શીલ્પ) તરીકે પણ ઓળખાય છે કેમકે આ તેના લાલિત્ય અને આંતરિક ઉંદરતાને કારણે તેમનું માનીતું હતું. આના ઝરુખાની જાળીઓમાંથી વહેતો પવન આંગણાં માંના ફુવારાઓને કારણે ખંડોને વધુ ઠંડક આપે છે.<ref name="Rousselet">{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=YpyiEDfTbSUC&printsec=frontcover|title=India and its native princes: travels in Central India and in the presidencies of Bombay and Bengal|last=Rousselet|first=Loius|last2=Buckle|first2=Charles Randolph|work=Hawa Mahal|publisher=Asian Educational Services|year=2005|isbn=8120618874|location=|page=228|pages=|access-date= 2009-12-10}}</ref> આ મહેલની છત પરથી દેખાતું દ્રશ્ય અત્યંત આકર્ષક છે. પૂર્વે આવેલી સેરેદેઓરી બજાર [[પેરિસ]]ની ગલીઓ જેવી લાગે છે.પશ્ચિમથી ઉત્તર તરફ લીલી ખીણ અને આમેરનો કિલ્લો દેખાય છે. પૂર્વનએ દક્ષીણ તરફ થરનું રણની “અનંત રેખા ઊંચાનીચી વરાળ” દેખાય છે. એક ભૂતકાળની શુષ્ક અને વેરાન ભૂમિ, ભૂપૃષ્ઠમાં થતો આ ફેરફાર, જયપુરના મહારાજાના સંગઠિત પ્રયાસોને આભારી છે.<ref name=Rousselet/> આ મહેલને વર્સેલ્સ નો ભાઈબંધ પણ કહે છે.<ref name="Woodcock">{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=QCJcAAAAMAAJ&q=Dimensions+of+Hawa+Mahal,+Jaipur&dq=Dimensions+of+Hawa+Mahal,+Jaipur&lr=&cd=13|title=Walking through the valley: an autobiography|last=Woodcock|first=George|work=Dimensions of Hawa Mahal, Jaipur|publisher=ECW Press|year=1994|isbn=1550222090|location=|page=93|pages=|access-date= 2009-12-10}}</ref> આ સ્મારકની અગાશી પરથી [[જંતર મંતર]] અને સીટી પેલેસ પણ જોઈ શકાય છે.<ref name="Brown">{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=Zz0_zXPb68kC&pg=PA157&dq=Hawa+Mahal&ei=7UYbS9ahA5nUkgS80fXiCw#v=onepage&q=Hawa%20Mahal&f=false|title=Rajasthan, Delhi and Agra|last=Brown|first=Lindsay|last2=Thomas|first2=Amelia|work=Hawa Mahal|publisher=Lonely Planet|year=2008|isbn=1741046904|location=|pages=157-58|access-date= 2009-12-07}}</ref> મહેલના સૌથી ઉપરના બે માળ પર માત્ર ઢાળ દ્વારા જ જઈ શકાય છે. આ મહેલનો રખરખાવ રાજસ્થાન સરકારના પુરાતત્વ વિભાગ દ્વારા કરવામાં આવે છે.<ref name=colour/> === જિર્ણોદ્ધાર અને પુનઃનવીનીકરણ === ૫૦ વર્ષના લાંબા અંતરાલ પછી ઇ.સ. ૨૦૦૫માં રૂ. ૪૫ લાખના ખર્ચે આ મહેલનો જીર્ણોદ્ધારા અને નવીની કરણનું કર્ય હાથ ધરવામાં આવ્યું.<ref>{{Cite web|url=http://ww.smashits.com/video/snoop/3602/restoration-of-hawa-mahal-in-jaipur.html|title=Restoration of Hawa Mahal in Jaipur|access-date=2009-12-10|publisher=Snoop News|date=2005-03-22|archive-date=2011-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717002719/http://ww.smashits.com/video/snoop/3602/restoration-of-hawa-mahal-in-jaipur.html|url-status=dead}}</ref> જયપુરની ઐતિહાસિક સ્થાપત્ય ધરોહરના સંકર્ધન માટે નિગમ ક્ષેત્ર પણ આગળ આવી રહ્યું છે. ધ [[યુનિટ ટ્રસ્ટ ઓફ ઈંડિયા]]એ હવા મહેલના રખરખાવની જવાબદારી સંભાળી છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.intach.org/pdf/virasat.pdf|title=INTACH Virasat|last=|first=|date=|website=|publisher=Intach.org|page=13, 20|format=pdf|access-date=|archive-date=2009-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20091122125152/http://www.intach.org/pdf/virasat.pdf|url-status=dead}}</ref> == પ્રવાસી માહિતી == આ મહેલ, જેને “કાલ્પનીક વાસ્તુકળાનો નમૂનો” કહે છે, તે જયપુર શહેરની ઉત્તરમાં આવેલાં બડી ચૌપાડ નામના એક મુખ્ય નાકા પર આવેલ છે. દેશના અન્ય સ્થળોથી જયપુર સડક, રેલ અને હવાઈ માર્ગે જોડાયેલું છે.<ref name=Hawa/> જયપુર રેલ્વે સ્ટેશન ભારતીય રેલ્વેની બ્રોડગેજ લાઇન પર આવેલ એક કેંદ્રીય મહત્ત્વપૂર્ણ સ્થાનક છે. શહેર રાસ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ અને શહેરથી ૩ કિમી દૂર સંગનેર ખાતેના એક આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ મથક દ્વારા જોડાયેલ છે હવા મહેલનો પ્રવેશ સામેથી નહી પણ બાજુના રસ્તાની અંતમાંથી છે. હવા મહેલની સામે જોતા ઉભા હોવ તો તમારે જમણે વળવું અને ફરી પહેલા જમણાં વળાંકે વળી જવું,આમ કરતાં તમે એક કામાન દ્વાર તરફ પહોંચશો અને પછી આ મહેલના પાછળના ભાગ તરફ.<ref name=Brown/> == છબીઓ == <gallery widths=160px heights=120px perrow=4> File:Hawa Mahal.JPG|હવા મહેલનું વિહંગમ દ્રશ્ય File:Hawamahal20080213-7.jpg|ઝરૂખા File:Hawamahal20080213-9.jpg|ઝરૂખા અને જાળી File:Vents.jpg| મહેલની ફાટ </gallery> == સંદર્ભ == {{reflist|2}} * {{cite book| last = Tillotson|first = G.H.R| title = The Rajput Palaces - The Development of an Architectural Style| url = https://archive.org/details/rajputpalacesdev0000till| year = 1987| type = Hardback| edition = First| publisher = Yale University Press| location = New Haven and London| isbn = 0-300-03738-4}} {{commons|Category:Hawa Mahal (Jaipur)|હવા મહેલ, જયપુર}} [[શ્રેણી:જયપુરના પ્રવાસી આકર્ષણો]] [[શ્રેણી:રાજસ્થાન]] [[શ્રેણી:રાજસ્થાનના મહેલો]] q78ghrjid1p8zwxgv98vx5tqlcb7go9 0 21555 903866 893707 2026-08-17T02:27:49Z InternetArchiveBot 63183 Add 7 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903866 wikitext text/x-wiki {{Cleanup}} [[ચિત્ર:Sivakempfort.jpg|thumb|right|200px|શિવની પ્રતિમા (બેંગ્લોર, ભારત) પદ્માસન મુદ્રામાં ]] '''યોગ''' ([[સંસ્કૃત]], [[પાલી]]:{{lang|inc|[[:wikt:योग|योग]]}} ''{{IAST|yóga}}'') [[ભારત]]માં જન્મેલી શારીરિક અને માનસિક વિદ્યાની એક પરંપરાગત શાખા છે.<ref>ફોર ધ યુઝીસ ઓફ ધ વર્ડ ઇન [[પાલિ]] લિટરેચર, જુઓ થોમસ વિલિયમ રીસ ડેવિડ્સ, વિલિયમ સ્ટીડ, ''પાલિ ઇંગ્લિશ ડિક્શનરી.'' . મોતીલાલ બનારસીદાસ પબ્લિકેશન દ્વારા પુનઃપ્રકાશિત, 1993, પાના નંબર 558:[http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&pg=RA1-PA558&dq=yoga+pali+term&lr=#PRA1-PA558,M1]</ref> [[હિંદુ ધર્મ]], [[બૌદ્ધ ધર્મ]] અને [[જૈન ધર્મ]]માં આ શબ્દ ધ્યાનાવસ્થા સાથે સંકળાયેલો છે.<ref>ડેનિસ લાર્ડનેર કાર્મોડી, જોહન કાર્મોડી, ''સીરેન કમ્પેશન.'' ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ યુએસ, 1996, પાના નંબર 68.</ref><ref>સ્ટુઅર્ટ રે સાર્બેકર, ''સમાધિઃ ધ ન્યુમિનસ એન્ડ સેસેટિવ ઇન ઇન્ડો-તિબેટન યોગા.'' એસયુએનવાય પ્રેસ, 2005, પાના નંબર 1-2.</ref><ref name="Tattvarthasutra 2007 p. 102">તત્વાર્થસૂત્ર [6.1], જુઓ મનુ દોશી (2007) ટ્રાન્સલેશન ઓફ તત્વાર્થસૂત્ર, અમદાવાદઃ શ્રુત રત્નાકર પાનું 102</ref> હિંદુ ધર્મમાં તેનો સંબંધ હિંદુ દર્શનશાસ્ત્રની છ પરંપરાગત અષ્ટિકામાંની એક વિદ્યાશાખા સાથે પણ છે અને આ વિદ્યાશાખાઓ જે અભ્યાસ સૂચવે છે તે લક્ષ્યાંક તરફ દોરી જાય છે.<ref>"યોગના પાંચ મુખ્ય અર્થ છેઃ 1) કોઈ લક્ષ્ય મેળવવા માટે યોગ એક શિસ્તબદ્ધ પદ્ધતિ છે; 2) યોગ એટલે શરીર અને મનને નિયંત્રણમાં રાખવાની પદ્ધતિઓ છે; 3) યોગ એક દર્શન''{{IAST|darśana}}'' ની પદ્ધતિઓ કે શાખાઓમાંની એક શાખા છે; 4) ''હઠ, મંત્ર અને લય'' જેવા અન્ય શબ્દો સાથેના સંબંધમાં યોગ, યોગની ખાસ પદ્ધતિઓમાં વિશેષ પરંપરાઓનો સંદર્ભમાં; 5) યોગનો અભ્યાસ કરવાના લક્ષ્યાંક તરીકે યોગ." જેકોબ્સન, પાનું 4.</ref><ref>મોનિયર-વિલિયમ્સ તેમની "યોગ"ની વ્યાખ્યામાં જણાવે છે કે "તે બે સાંખ્યા વ્યવસ્થામાં બીજું સ્થાન ધરાવે છે" અને "પંતજલિ દ્વારા શીખવવામાં આવેલી અને યોગ દર્શન તરીકે ઓળખાતી એક વ્યવસ્થા છે."</ref> જૈન ધર્મમાં તેનો સંબંધ માનસિક, વાચિક અને ભૌતિક એમ તમામ પ્રવૃત્તિઓના સાર સ્વરૂપે છે. હિંદુ દર્શનશાસ્ત્રમાં યોગની મુખ્ય શાખાઓમાં રાજયોગ, કર્મયોગ, જ્ઞાનયોગ, ભક્તિયોગ અને હઠયોગ શામેલ છે.<ref name="yogaTrads1_042007">પંડિત ઉશારબુધ આર્ય (1985). ધ ફિલોસોફી ઓફ હઠ યોગ. હિમાલયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ પ્રેસ; બીજી આવૃત્તિ.</ref><ref name="yogaTrads2_042007">શ્રી સ્વામી રામ (2008) ધ રોયલ પાથઃ પ્રેક્ટિકલ લેશન્સ ઓન યોગ. હિમાલયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ પ્રેસ; નવી આવૃત્તિ</ref><ref name="yogaTrads_3042007">સ્વામી પ્રભાવનંદા (અનુવાદક), ક્રિસ્ટોફર ઇશરવૂડ (અનુવાદક), પતંજલી (લેખક). (1996). વેદાંત પ્રેસ; હાવ ટૂ નો ગોડઃ ધ યોગ એફોરિઝમ્સ ઓફ પતંજલી. નવી આવૃત્તિ</ref> પતંજલીના યોગસૂત્રોમાં સંકલિત અને હિંદુ દર્શનશાસ્ત્રના સંદર્ભમાં યોગ તરીકે જાણીતો રાજયોગ સાંખ્ય પરંપરાનો ભાગ છે.<ref>જેકોબ્સન, પેજ 4.</ref> [[ઉપનિષદ]], [[ભગવદ્ ગીતા]], હઠયોગ પ્રદિપિકા, શિવસંહિતા અને વિવિધ તંત્ર સહિત હિંદુ ધર્મગ્રંથોમાં યોગના જુદાં જુદાં પાસાં પર ચર્ચા થઈ છે. [[સંસ્કૃત]] શબ્દ ''યોગ'' ના અનેક અર્થ<ref>"યોગ" શબ્દના 38 અર્થની યાદી માટે જુઓઃ આપ્ટે, પેજ 788.</ref> છે અને તે સંસ્કૃત મૂળ "યુજ"માંથી ઉતરી આવ્યો છે. યુજ એટલે "નિયંત્રણ મેળવવું", "વર્ચસ્વ મેળવવું" કે "સંગઠિત કરવું."<ref>યોગ શબ્દનું સંસ્કૃત મૂળ "યુજ" છે, જેનો અર્થ "નિયંત્રણમાં લેવું", "પ્રભુત્વ મેળવવું" કે "સંગઠિત કરવું" એવો થાય છે. જુઓઃ ફ્લડ (1996), પેજ 94.</ref> બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો યોગ એટલે "જોડવું", "સંગઠિત કરવું", "એકત્ર કરવું", "જોડાણ કરવું" અને "ઉપયોગી પદ્ધતિ."<ref>અર્થ માટે 1. જોડાવું, એકતા સાધવી, અને 2. જોડાણ, સંમિલન જુઓઃ આપ્ટે, પેજ 788.</ref><ref>"રીત, પદ્ધતિ" માટે, જુઓઃ આપ્ટે, પેજ 788. વ્યાખ્યા 5.</ref><ref>"સામાન્ય અર્થમાં ઉપયોગી" માટે જુઓઃ આપ્ટે, પેજ 788, વ્યાખ્યા 13.</ref> યોગનું વૈકલ્પિક મૂળ "યુજિર સમાધૌ" છે, જેનો અર્થ "એકાગ્રતા મેળવવી" કે "ધ્યાન ધરવું" એવો થાય છે.<ref>"યોગ"નું મૂળ "યુજિર સમાધુ" છે નહીં કે "યુજિર યોગ", જુઓ માઈહલે પેજ 141.</ref> આ અર્થ દ્વૈતાત્મક રાજયોગ સાથે યોગ્ય રીતે બંધ બેસે છે, કારણ કે પ્રકૃતિ અને [[પુરુષ]] વચ્ચેનો ભેદ પાડતી એકાગ્રતાને લીધે પ્રાપ્ત થાય છે. ભારતની બહાર સામાન્ય રીતે ''યોગ'' શબ્દ હઠયોગ અને તેના વિવિધ આસનો કે વ્યાયામના એક સ્વરૂપ સાથે જોડાયેલો છે. જે કોઈ વ્યક્તિ યોગનો અભ્યાસ કરતી હોય કે યોગ ફિલસૂફીનું પાલન કરતી હોય તે યોગી કે યોગિની તરીકે ઓળખાય છે.<ref>અમેરિકન હેરિટેજ ડિક્શનરીઃ "યોગી, જે યોગનો અભ્યાસ કરે છે." વેબસ્ટર્સઃ "યોગી એટલે યોગ ફિલસૂફીનો અનુયાયી, એક સંત કે વૈરાગી."</ref> == ઇતિહાસ == વૈદિક સંહિતાઓમાં સંન્યાસ અને સંન્યાસીઓના સંદર્ભો છે જ્યારે સંયમ દાખવવા જરૂરી ''તપ'' નો સંદર્ભ બ્રાહ્મણ (900થી 500 ઇ. સ. પૂર્વે), વેદો પરની પ્રાચીન ભાષ્યોમાં જોવા મળે છે.<ref name="Flood, p. 94">ફ્લડ, પેજ. 94.</ref> [[સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ]] (ઇ. સ. પૂર્વે 3300થી ઇ. સ. પૂર્વે 1700)ના કેટલાંક કેન્દ્રો પરથી કેટલાંક સિક્કા મળી આવ્યાં છે. તેમાં [[પાકિસ્તાન]]માં સ્થિતિ કેન્દ્રો પરથી મળી આવેલા સિક્કા કે મુદ્રામાં સામાન્ય યોગ મુદ્રામાં કે ધ્યાનાવસ્થામાં હોય તેવી આકૃતિઓ અંકિત થયેલી છે, જે ધાર્મિક શાખાનું એક સ્વરૂપ દર્શાવે છે અને યોગના પૂર્વચિહ્નો હોવાનું સૂચવે છે તેવું પુરાતત્વવિદ ગ્રેગોરી પોસ્સેહલએ જણાવ્યું છે.<ref>પોસ્સેહલ (2003), પીપી. 144-145</ref> સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિના કેન્દ્રો પરથ પ્રાપ્ત થયેલી મુદ્રાઓ અને પાછળથી અસ્તિત્વમાં આવેલા યોગના સ્વરૂપ અને ધ્યાન ધારણ કરવાની પદ્ધતિઓ વચ્ચે કેટલાંક પ્રકારનો સંબંધ હોવાનું અનુમાન અનેક વિદ્વાનો કરે છે. જો કે તેના કોઈ ચોક્કસ પુરાવા પ્રાપ્ત થયાં નથી. જુઓઃ * જોનાથન માર્ક કેનોયેર એક આકૃતિને "યોગાસન ધારણ કરેલી" ગણાવે છે. [http://www.harappa.com/indus/33.html જોનાથન માર્ક કેનોયેર દ્વારા ''એરાઉન્ડ ધ ઇન્ડુસ ઇન 90 સ્લાઇડ્સ'' ] * કારીલ વર્નર લખે છે કે "પુરાતત્વીય સંશોધનો આપણને થોડા વાજબીપણા કે સમર્થન સાથે એવું અનુમાન બાંધવાની મંજૂરી આપે છે કે ભારતમાં આર્યોના આગમન પૂર્વે લોકો યોગ પ્રવૃત્તિઓથી પરિચિત હતા." {{cite book|last=Werner|first=Karel|title=Yoga and Indian Philosophy|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|page=103|date=1998|isbn=9788120816091|url=http://books.google.com/books?id=c6b3lH0-OekC&pg=PA103}} * હેઇનરિચ ઝિમ્મર એક મુદ્રાને યોગીની જેમ ધ્યાનવસ્થામાં બેઠલા ગણાવે છે. {{cite book|last=Zimmer|first=Heinrich|title=Myths and Symbols in Indian Art and Civilization|page=168|publisher=Princeton University Press, New Ed edition|year=1972|isbn=978-0691017785}} * થોમસ મેકએવિલી લખે છે કે "સિંધુ સંસ્કૃતિ સાથે સંબંધિત છ રહસ્યમય મૂર્તિઓ હઠયોગમાં ''મુળભંદાસન'' કે કદાચ ''ઉત્કટાસન'' કે ''બદ્ધ કોણાસન'' સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલી છે...." {{cite book|last=McEvilley|first=Thomas|title=The shape of ancient thought|publisher=Allworth Communications|date=2002|pages=219–220|isbn=9781581152036|url=http://books.google.com/books?id=Vpqr1vNWQhUC&pg=PA219}} * પંજાબ યુનિવર્સિટીના પુરાતત્વ વિભાગના અધ્યક્ષ ડો. ફરઝંદ મસિહએ તાજતેરમાં પ્રાપ્ત થયેલી મુદ્રાને "યોગી" દર્શાવતી મુદ્રા ગણાવી હતી. [http://www.dawn.com/2007/05/08/nat7.htm રેર ઓબ્જેક્ટ્સ ડિસ્કવરી પોઇન્ટ્સ ટૂ રુઇન્સ ટ્રેઝર] * આ મુદ્રાઓમાંથી "પશુપતિ મુદ્રા" નામે જાણીતી મુદ્રા સંબંધિત વિચાર સાથે ગેવિન ફ્લડ અસહમત છે. તેઓ લખે છે કે આ મુદ્રામાં યોગ અવસ્થામાં બેઠક ધારણ કરી છે કે નહીં તે બાબત સ્પષ્ટ નથી કે આ આકાર માનવીય આકૃતિ રજૂ કરે છે તે વાત પણ સ્પષ્ટ નથી. ફ્લડ, પાના ન. 28-29. * પશુપતિ મુદ્રા સંબંધે જ્યોફ્રી સેમ્યુઅલનું માનવું છે કે "ખરેખર અમે આકૃતિઓનું અર્થઘટન કેવી રીતે કરવું તે વિશે ''જાણતા'' નથી કે તે શું દર્શાવે છે તેની પણ અમને ખબર નથી."{{cite book|last=Samuel|first=Geoffrey|title=The Origins of Yoga and Tantra|publisher=Cambridge University Press|date=2008|isbn=9780521695343|page=4|url=http://books.google.com/books?id=JAvrTGrbpf4C&pg=PA4}} ધ્યાનમાં ચૈતન્યની સર્વોચ્ચ સ્થિતિનો અનુભવ કરવા માટે પદ્ધતિઓ શ્રમનિક પરંપરાઓ દ્વારા વિકસાવવામાં આવી છે અને તે ઉપનિષદિક પરંપરામાં પણ જોવા મળે છે.<ref>ફ્લડ, પીપી 94-95.</ref> બુદ્ધ સંપ્રદાયના ઉદય પહેલાં વૈદિક ગ્રંથોમાં ધ્યાન માટેના કોઈ સ્પષ્ટ પુરાવા નથી ત્યારે બુદ્ધે બે શિક્ષકોને ધ્યાનના લક્ષ્યો પ્રત્યે કહેલા વાક્યોના આધારે વાયન તર્ક કરે છે કે નિર્ગુણ ધ્યાન પદ્ધતિ બ્રાહ્મણ પરંપરામાંથી નીકળી એટલે ઉપનિષદોની સૃષ્ટિ પ્રત્યે કહેવામાં આવેલા કથનો અને ધ્યાનના લક્ષ્યો પ્રત્યે કહેલા કથનોમાં સમાનતા છે.<ref>એલેક્ઝાન્ડર વાયન, ધ ઓરિજિન ઓફ બુદ્ધિસ્ટ મેડિટેશન. રાઉટલેજ 2007, પેજ 51.</ref> તે જણાવે છે કે આ શક્ય છે અને અશક્ય પણ છે.<ref>એલેક્ઝાન્ડર વાયન, ધ ઓરિજિન ઓફ બુદ્ધિસ્ટ મેડિટેશન. રાઉટલેજ 2007, પેજ 56.</ref> ઉપનિષદોમાં બ્રહ્માંડ સંબંધિત વિધાનોના વૈશ્વિક કથનોમાં કોઈ ધ્યાની રીતિની સંભાવના પ્રત્યે તર્ક આપતાં તેઓ દલીલ કરે છે કે નાસદીય સૂક્ત કોઈ ધ્યાનની પદ્ધતિ તરફ ઋણવેદ સમયકાળની પહેલાં પણ ઇશારો કરે છે.<ref>એલેક્ઝાન્ડર વાયન, ધ ઓરિજિન ઓફ બુદ્ધિસ્ટ મેડિટેશન. રાઉટલેજ 2007, પેજ 51.</ref> બૌદ્ધ ગ્રંથો કદાચ સૌથી પ્રાચીન ગ્રંથો છે જેમાં ધ્યાન ધારણ કરવાની વિવિધ પદ્ધતિઓનું વર્ણન છે.<ref>[[રિચાર્ડ ગોમ્બ્રિચ]], "થેરવાદ બુદ્ધિઝમઃ એ સોશ્યલ હિસ્ટરી ફ્રોમ એન્સીઅન્ટ બનારસ ટૂ મોડર્ન કોલંબો." રાઉટલેજ એન્ડ કેગાન પાઉલ, 1988, પેજ 44.</ref> તેઓ જણાવે છે કે આ ધ્યાન પદ્ધતિઓ અને આસનો બુદ્ધના જન્મ પહેલાં અસ્તિત્વમાં હતી અને સાથેસાથે સૌપ્રથમ તેનો વિકાસ બુદ્ધ સંપ્રદાયની અંદર થયો હતો.<ref>એલેક્ઝાન્ડર વાયન, ધ ઓરિજિન ઓફ બુદ્ધિસ્ટ મેડિટેશન. રાઉટલેજ 2007, પેજ 50.</ref> હિંદુ ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક સાહિત્યમાં "યોગ" શબ્દ સૌપ્રથમ કથા ઉપનિષદમાં જોવા મળે છે, જ્યાં તેનો ઉપયોગ ઇન્દ્રિયોને નિયંત્રણમાં લેવા અને સર્વોચ્ચ અવસ્થા મેળવવા માનસિક કાર્યમાંથી નિવૃત્તિ માટે કરવામાં આવ્યો છે.<ref>ફ્લટ, પેજ 95. વિદ્વાનો બુદ્ધ સંપ્રદાય પહેલાના ગણાતા ગ્રંથોમાં કથા ઉપનિષદનો સમાવેશ કરતા નથી. ઉદાહરણ માટે હેલ્મુથ વોન ગ્લાસેનાપ્પ જુઓ, "એકેડેમી ડી વિસ્સેનસ્ચાફ્ટેન એન્ડ લિટરેટચર,"ની 19590ની કાર્યવાહીમાંથી. [http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/vonglasenapp/wheel002.html] કેટલાંક દલીલ કરે છે કે તે બુદ્ધ પછીના સમયનું ઉપનિષદ છે, ઉદાહરણ માટે જુઓ અરવિંદ શર્માનું [[હાજિમે નાકામુરા|હાજિમે નાકામુરાનું]] ''એ હિસ્ટરી ઓફ અર્લી વેદાંત ફિલોસોફી'' પર નિરીક્ષણ, ફિલોસોફી ઇસ્ટ એન્ડ વેસ્ટ, વોલ્યુમ 37, નંબર 3 (જુલાઈ, 1987), પેજીસ 325-331. બુદ્ધ સંપ્રદાયના શરૂઆતના ગ્રંથોમાં પાલી શબ્દ "યોગ"ના ઉપયોગની સંક્ષિપ્ત તપાસ માટે જુઓ થોમસ વિલિયમ રહયાસ ડેવિડ્સ, વિલિયમ સ્ટેડ, "પાલિ-ઇંગ્લિશ ડિક્શનરી." મોતીલાલ બનારસીદાસ પ્રકાશન દ્વારા પુનઃ પ્રકાશિત, 1993, પેજીસ 558:[http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&pg=RA1-PA558&dq=yoga+pali+term&lr=#PRA1-PA558,M1] [[ધમ્મપદ|ધમ્મપદમાં]] [[આધ્યાત્મિક અભ્યાસ|આધ્યાત્મિક અભ્યાસના]] અર્થમાં શબ્દના ઉપયોગ માટે જુઓ ગિલ ફ્રોન્સડાલ, "ધ ધમ્મપદ," શંભાલા, 2005, પેજીસ 56, 130.</ref> યોગની વિભાવના સાથે સંકળાયેલા મહત્વપૂર્ણ ગ્રંથો મધ્યકાલીન [[ઉપનિષદ]](સીએ. 400 બીસીઈ), [[ભગવદ્ ગીતા]] સહિત [[મહાભારત]] (સીએ. 200 બીસીઈ), અને પતંજલિના યોગ સૂત્રો (150 બીસીઈ). ==== પતંજલિના યોગસૂત્રો ==== ભારતીય ફિલસૂફીમાં વૈદિક તત્ત્વજ્ઞાનના છ પરંપરાગત દર્શન છે, તેમાંના એક દર્શનનું નામ યોગ છે.<ref>છ પરંપરાગત વૈદિક દર્શનના નિરીક્ષણ માટે, શાખાઓના સમુદાય પર વિસ્તૃત માહિતી સાથે, જુઓઃ રાધાક્રિષ્નન અને મૂરે, "કન્ટેન્ટ્સ" એન્ડ પેજીસ. 453-487.</ref><ref>ફોર એ બ્રીફ ઓવરવ્યૂ ઓફ ધ યોગ સ્કૂલ ઓફ ફિલોસોફી જુઓઃ ચેટર્જી એન્ડ દત્તા, પેજ 43.</ref> યોગ દર્શન પ્રણાલીનો સાંખ્ય દર્શન સાથે નજીકનો સંબંધ છે.<ref>ફોર ક્લોઝ કનેક્શન બીટવીન યોગ ફિલોસોફી એન્ડ સાંખ્ય, જુઓઃ ચેટર્જી એન્ડ દત્તા, પેજ 43.</ref> ઋષિ પતંજલિ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત યોગ અભ્યાસમાં સાંખ્ય મનોવિજ્ઞાન અને તત્વમીંમાસાનો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો છે, પણ તે સાંખ્ય દર્શનની સરખામણીમાં વધુ આસ્તિક છે. આ બાબત પ્રમાણિક છે, કારણ કે સંખ્યાની વાસ્તવિકતાના પચીસ તત્વો સાથે દૈવી સત્તાને જોડવામાં આવી છે.<ref>ફોર યોગ એક્સેપ્ટન્સ ઓફ સાંખ્ય કન્સેપ્ટસ, બટ એડિશન ઓફ એ કેટેગરી ફોર ગોડ, જુઓઃ રાધાકૃષ્ણન એન્ડ મૂર, પેજ 453.</ref><ref>ફોર યોગ એસ એક્સેપ્ટિંગ ધ 25 પ્રિન્સિપ્લ્સ ઓફ સાંખ્ય વિથ ધ એડિશન ઓફ ગોડ, જુઓઃ ચેટર્જી એન્ડ દત્તા, પેજ 43.</ref> યોગ અને સાંખ્ય વચ્ચે એટલી બધી સમાનતા છે કે મેક્સમૂલરને કહેવું પડ્યું છે કે "આ બંને દર્શન એટલા પ્રસિદ્ધ હતાં કે એકબીજા વચ્ચેનો ફરક સમજવા માટે એકને ઇશ્વર સાથે અને બીજાને ઇશ્વર વિના માનવામાં આવે છે...."<ref>મૂલર (1899), પ્રકરણ 7, "યોગ ફિલોસોફી", પેજ 104.</ref> યોગ અને સાંખ્ય વચ્ચેનો ઊંડાણપૂર્વકનો સંબંધ હેઇનરિચ ઝિમ્મર સમજાવે છે કેઃ <blockquote class="toccolours" style="float:none;padding:10px 15px 10px 15px;display:table"> આ બંને દર્શનને ભારતમાં જોડિયા ગણવામાં આવે છે, જે એક જ વિષયના બે પાસાં છે. {{IAST|Sāṅkhya}} અહીં સાંખ્યમાં મનુષ્ય સ્વભાવના મૂળભૂત સિદ્ધાંતનું પ્રદર્શન, તેના તત્વોનું વિસ્તૃત વિવરણ અને વ્યાખ્યા, ''બંધન'' ની સ્થિતિમાં તેનો સહયોગ કરવાની પદ્ધતિઓ, બંધનમાંથી મુક્તિ મોક્ષ મેળવતી વખતની સ્થિતિનું વિશ્લેષણ કે મુક્તિની વ્યાખ્યા કરવામાં આવે છે જ્યારે યોગ ખાસ કરીને પ્રક્રિયાની ગતિશીલતામાંથી મુક્તિ અને તે માટેની વ્યવહારીક પદ્ધતિઓની રૂપરેખા આપે છે અથવા ''કૈવલ્ય'' નો માર્ગ સૂચવે છે.<ref>ઝિમ્મર (1951), પેજ 280.</ref> </blockquote> પતંજલિને યોગ દર્શનના સ્થાપક ગણવામાં આવે છે.<ref>ફોર [[પતંજલી]] એસ ધ ફાઉન્ડર ઓફ ધ ફિલોસોફિકલ સીસ્ટમ કોલ યોગ જુઓઃ ચેટર્જી એન્ડ દત્તા, પેજ 42.</ref> પંતજલિના યોગસૂત્રો રાજયોગ તરીકે જાણીતા છે, જે મન પર કાબૂ મેળવવા માટેની એક વ્યવસ્થા છે.<ref>ફોર "રાજ યોગ" એઝ એ સીસ્ટમ ફોર કન્ટ્રોલ ઓફ ધ માઇન્ડ એન્ડ કનેક્શન ટૂ પતંજલીસ યોગ સૂત્ર એઝ એ કી વર્ક, જુઓઃ ફ્લડ (1996), પીપી. 96-98.</ref> પતંજલિએ તેમના બીજા સૂત્રમાં <ref name="yogasutrastext">{{cite web| last = Patañjali| first = | authorlink = Patanjali| coauthors = | title = Yoga Sutras of Patañjali| work = | publisher = Studio 34 Yoga Healing Arts| date = 2001-02-01| url = http://www.studio34yoga.com/yoga.php#reading| format = [[etext]]| doi = | access-date = 2008-11-24| archive-date = 2011-08-25| archive-url = https://www.webcitation.org/61C1yPwVm?url=http://www.studio34yoga.com/classes#reading| url-status = dead}}</ref>"યોગ" શબ્દની વ્યાખ્યા આપી છે, જે તેમના સંપૂર્ણ કાર્ય માટેનું સારસૂત્ર માનવામાં આવે છેઃ <blockquote class="toccolours" style="float:none;padding:10px 15px 10px 15px;display:table">''{{IAST|'''योग: चित्त-वृत्ति निरोध:''' <br /> ( yogaś citta-vṛtti-nirodhaḥ ) }}'' <br />-યોગ સૂત્ર 1.2</blockquote> ત્રણ સંસ્કૃત શબ્દોના અર્થ પર આ સંક્ષિપ્ત પણ અસરકારક વ્યાખ્યા ટકી છે. આઈ કે તૈમ્ની તેનો અનુવાદ કરે છે કે "યોગ મનના સંશોધનો (''{{IAST|vṛtti}}'' )નું નિયંત્રણ (''{{IAST|nirodhaḥ}}'' ) છે(''{{IAST|citta}}'' )."<ref>ફોર ટેકસ્ટ એન્ડ વર્ડ-બાય-વર્ડ ટ્રાન્સલેશન એઝ "યોગ ઇઝ ધ ઇનહિબિશન ઓફ ધ મોડિફિકેશન્સ ઓફ ધ માઇન્ડ" જુઓઃ તૈમ્નિ, પેજ 6.</ref> યોગની શરૂઆતની વ્યાખ્યામાં જ આ શબ્દ''{{IAST|nirodhaḥ}}'' નો ઉપયોગ બુદ્ધ સંપ્રદાયની ટેકનિકલ શબ્દાવલી અને વિભાવનાઓ યોગ સૂત્રોમાં એક મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે તેનું એક ઉદાહરણ છે. આ ભૂમિકા સૂચવે છે કે પતંજલિ બુદ્ધ સંપ્રદાયના વિચારોથી પરિચિત હતા અને તેને તેમણે તેની વ્યવસ્થામાં વણી લીધા હતા.<ref>બાર્બરા સ્ટોલર મિલર, ''યોગઃ ડિસ્પ્લિન ઓફ ફ્રીડમઃ ધ યોગ સૂત્ર એટ્રિબ્યુટેડ ટૂ પતંજલી; એ ટ્રાન્સલેશન ઓફ ધ ટેક્સ્ટ, વિથ કમેન્ટરી, ઇન્ટ્રોક્શન, એન્ડ ગ્લોસરી ઓફ કીવર્ડ્સ.'' યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ, 1996, પેજ 9.</ref> [[સ્વામી વિવેકાનંદ]]એ સૂત્રને સમજાવતાં કહ્યું છે કે "યોગ ચિત્તને જુદી જુદી વૃત્તિઓમાં લઈ જતાં નિયંત્રણમાં રાખે છે."<ref>વિવેકાનંદ, પેજ. 115.</ref>[[ચિત્ર:Yogisculpture.JPG|right|thumb|200px|દિલ્હીના બિરલા મંદિરમાં હિંદુ યોગીની એક શિલ્પકૃતિ]] પતંજલિનું લખાણ "અષ્ટાંગ યોગ" એક પદ્ધતિનો આધાર બની ગયું. આ આઠ અંગ ^બીજા પુસ્તકના 29^મા સૂત્રમાંથી લેવામાં આવ્યાં છે અને અત્યારે શીખવવામાં આવતા વિવિધ દરેક રાજયોગની મુખ્ય લાક્ષણિકતા છે. આ આઠ અંગ નીચે પ્રમાણે છેઃ # પ્રથમ છે [[યમ]](પાંચ "નિગ્રહ")- અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહ. # [[નિયમ]] (પાંચ "વ્રત"- શૌચ, સંતોષ, તપ, સ્વાધ્યાય અને [[ઇશ્વર]]પ્રણિધાન. # [[આસન]]- તેનો અર્થ "બેસવું" એવો થાય છે અને પતંજલિના સૂત્રોમાં તેનો અર્થ ધ્યાન માટે બેઠક ધારણ કરવી. # [[પ્રાણાયામ]] ("પ્રાણ પર કાબૂ")- ''પ્રાણ'' , શ્વાસનો આયામ એટલે તેને અટકાવવો કે નિયંત્રણમાં લેવો. તેનો એક અર્થ જીવનના બળને નિયંત્રણમાં લેવો એવો પણ થાય છે. # [[પ્રત્યાહાર]] ("પાછું ખેંચવું")- વિષયોમાંથી ઇન્દ્રિયોને પાછી ખેંચવી. # [[ધારણા]] ("એકાગ્રતા")- એક જ બાબત પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરવું. # [[ધ્યાન]] ("ચિંતન")- એકધારું ચિંતન # [[સમાધિ]] ("મુક્તિ")- ધ્યાનને ચૈતન્યમાં જોડવું. આ શાખાના વિચારમાં સર્વોચ્ચ પ્રાપ્તિ વિશ્વની અનુભવેલી વિવિધતાને [[ભ્રમ]] સ્વરૂપે પ્રકટ નથી કરતી. આ દુનિયા વાસ્તવિક છે. આ ઉપરાંત સર્વોચ્ચ પ્રાપ્તિ એવી ઘટના છે જેમાં અનેકમાંથી એક વ્યક્તિત્વ [[સ્વયં]] પોતાને શોધે છે, કોઈ એક વૈશ્વિક આત્મ નથી જેની વહેંચણી દરેક વ્યક્તિઓ સાથે કરી શકાય છે.<ref>સ્ટીફન એચ. ફિલિપ્સ, ''ક્લાસિકલ ઇન્ડિયન મેટાફિઝિક્સઃ રેફ્યુટેશન્સ ઓફ રિયાલિઝમ એન્ડ ઇમર્જન્સ ઓફ "ન્યૂ લોજિક".'' ઓપન કોર્ટ પબ્લિશિંગ, 1995., પેજ 12-13.</ref> ==== ભગવદ્ ગીતા ==== {{Main|ભગવદ્ ગીતા}} ભગવદ્ ગીતા ('ઇશ્વરનું જીવનસંગીત') વ્યાપક રીતે ''યોગ'' શબ્દનો ઉપયોગ કરે છે. તેમાં એક સંપૂર્ણ અધ્યાય (છઠ્ઠો અધ્યાય) ધ્યાન<ref>જેકોબ્સન, પેજ 10.</ref> સહિત પરંપરાગત યોગ અભ્યાસને સમર્પિત છે. તેમાં ત્રણ પ્રસિદ્ધ યોગનો પરિચય કરાવવામાં આવ્યો છેઃ<ref>"...ભગવદ્ ગીતા, પરંપરાગત યોગ અભ્યાસને સમર્પિત એક સંપૂર્ણ પ્રકરણ (પ્રકરણ છ) સહિત. ગીતાએ પણ ત્રણ જાણીતા યોગ, 'જ્ઞાન', 'કર્મ' અને 'ભક્તિ' યોગ વિશે જણાવ્યું છે." ફ્લડ, પેજ 96.</ref> * [[કર્મ યોગ]]: કાર્યનો યોગ * [[ભક્તિ યોગ]]: ભક્તિ કે ઉપાસનાનો યોગ, * [[જ્ઞાન યોગ]]: જ્ઞાનનો યોગ. મધુસુદન સરસ્વતીએ (બી. સિરકા 1490)એ ગીતાને ત્રણ ભાગમાં વહેંચી દીધી છે. પહેલાં છ અધ્યાય કર્મયોગ સાથે સંબંધિત છે, વચ્ચેના છ અધ્યાય ભક્તિયોગ સાથે અને છેલ્લા છ અધ્યાય જ્ઞાનયોગ સાથે સંબંધિત છે.<ref>[66] ^ ગંભીરાનંદ, પેજ 16.</ref> અન્ય ટીકાકારો દરેક અધ્યાયનો જુદાં યોગ સાથે સંબંધ દેખાડે છે, જ્યાં 18 અલગ યોગનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.<ref>[67] ^ જેકોબ્સેન, પેજ 46.</ref> ==== હઠ યોગ ==== હઠ યોગ, યોગની એક વિશેષ વ્યવસ્થા છે, જેને પંદરમી સદીના ભારતમાં હઠયોગ પ્રદિપિકાના સંકલનકર્તા યોગી સ્વત્મરમા દ્વારા વર્ણવવામાં આવ્યો હતો. હઠયોગ પતંજલિના [[રાજયોગ]]થી ઘણો અલગ છે, જે ''[[સત્કર્મ]]'' પર કેન્દ્રિત છે, ભૌતિક શરીરની શુદ્ધિ જ મન(''હા'' ), ''[[પ્રાણ]]'' કે વિશિષ્ટ ઊર્જા(''થા'' )ની શુદ્ધિ તરફ દોરી જાય છે.<ref>લિવિંગ યોગઃ ક્રીએટિંગ એ લાઇફ પ્રેક્ટિસ- પેજ 42, ક્રિસ્ટી ટર્લીંગ્ટન દ્વારા (પેજ 42)</ref><ref>[70] ^ ગાઇડિંગ યોગસ લાઇટઃ યોગા લેશન્સ ફોર યોગા ટીચર્સ- પેજ 10 બાય નેન્સી જર્સ્ટીન </ref> માત્ર પતંજલિના રાજયોગ<ref>[71] ^ માઇન્ડફુલનેસ યોગાઃ ધ એવકન યુનિયન ઓફ બ્રેથ બોડી એન્ડ માઇન્ડ-પેજ 6 બાય ફ્રેન્ક જ્યુડ બોચ્ચીઓ</ref>ના ધ્યાન ''આસન'' ને બદલે તે સંપૂર્ણ શરીરના લોકપ્રિય આસનોની ચર્ચા કરે છે.<ref name="Burley">[72] ^ હઠ યોગઃ ઇટ્સ કન્ટેક્સ્ટ, થીયરી એન્ડ પ્રેક્ટિસ બાય માઇકલ બર્લી (પેજ 16)</ref> હઠયોગ તેના અનેક આધુનિક સ્વરૂપોમાં એક શૈલી છે, જેને અનેક લોકો અત્યારે "યોગ" શબ્દ સાથે જોડી દે છે.<ref>ફેયુઇરસ્ટેઇન, જ્યોર્જ. (1996). ''ધ શમ્ભાલા ગાઇટ ટૂ યોગ'' . બોસ્ટન એન્ડ લંડનઃ શમ્ભાલા પબ્લિકેશન્સ, ઇન્ક.</ref> == અન્ય પરંપરાઓમાં યોગ પ્રથાઓ == === બૌદ્ધ ધર્મ === [[ચિત્ર:Kamakura-buddha-1.jpg|thumb|right|200px|જાપાનના કામાકુરામાં યોગિક ધ્યાનમુદ્રામાં બુદ્ધનું ચિત્ર]] પ્રાચીન બુદ્ધ સંપ્રદાયએ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી અવસ્થાઓમાં પોતાના વ્યવહારમાં સમાવી હતી.<ref name="Heisig">[75] ^ ઝેન બુદ્ધિઝમઃ એ હિસ્ટરી (ઇન્ડિયા એન્ડ ચાઇના) બાય [[હેઇનરિચ ડુમોલિન]], જેમ્સ ડબલ્યુ. હેઇસિગ, પાઉલ એફ. નિટર (પેજ 22)</ref> બુદ્ધના શરૂઆતના ઉપદેશોમાં યોગ વિચારોની સૌથી જૂની સતત અભિવ્યક્તિ જોવા મળે છે.<ref>બાર્બરા સ્ટોલર મિલર, ''યોગાઃ ડિસ્પલિન ઓફ ફ્રીડમઃ ધ યોગ સૂત્ર એટ્રિબ્યુટેડ ટૂ પતંજલિ, એ ટ્રાન્સલેશન ઓફ ધ ટેક્સ્ટ, વિથ કમેન્ટરી, ઇન્ટ્રોડ્ક્શન એન્ડ ગ્લોસરી ઓફ કીવર્ડ્સ.'' યુનિવર્સટી ઓફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ, 1996, પેજ 8.</ref> બુદ્ધનો એક નવીન અને મહત્વપૂર્ણ ઉપદેશ એ હતો કે [[ધ્યાન કેન્દ્રીત કરવા માટેની અવસ્થા]]ઓને સંપૂર્ણ અભ્યાસ જોડવી જોઇએ.<ref>એલેક્ઝાન્ડર વાયન, ''ધ ઓરિજિન ઓફ બુદ્ધિસ્ટ મેડિટેશન.'' રાઉટલેજ, 2007,પેજ 73.</ref> બુદ્ધના ઉપદેશો અને પ્રાચીન બ્રાહ્મણ શાસ્ત્રો વચ્ચેનો ફરક વિચિત્ર છે. બુદ્ધના કહેવા અનુસાર ધ્યાન અવસ્થા એક અંત નથી, પણ સર્વોચ્ચ અવસ્થા સુદ્ધા મોક્ષ ન આપી શકે. પોતાના વિચારોનો સંપૂર્ણપણે અંત લાવ્યાં વિના કોઈ પ્રકારની માનસિક સક્રિયતા હોવી જોઇએઃ એક મુક્તિ અનૂભૂતિ ધ્યાન જાગ્રત કરવાના અભ્યાસ પર આધારિત હોવી જોઇએ.<ref>એલેક્ઝાન્ડર વાયન, ''ધ ઓરિજિન ઓફ બુદ્ધિસ્ટ મેડિટેશન.'' રાઉટલેજ, 2007, પેજ 105.</ref> બુદ્ધે મૃત્યુમાંથી છૂટકારો મેળવવા માટેની પ્રાચીન બ્રાહ્મણ માન્યતાઓનો અસ્વીકાર કર્યો હતો.<ref>એલેક્ઝાન્ડર વાયન, ''ધ ઓરિજિન ઓફ બુદ્ધિસ્ટ મેડિટેશન.'' રાઉટલેજ 2007, પેજ 96.</ref> બ્રહ્મિનિક યોગિન માટે મુક્તિ મેળવવી [[અદ્વૈત ધ્યાન અવસ્થા]]માં મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. તે સ્થિતિને તે મુક્તિ માને છે. હકીકતમાં બુદ્ધે યોગના નિપુણના મૃત્યુમાંથી મુક્તિ મેળવવા માટે પ્રાચીન બ્રાહ્ણણ અન્યોક્તને એક નવો અર્થ દીધો છે. તેમને ઋષિ જે જીવનમાંથી મુક્ત તેવું નામ આપવામાં આવ્યું હતું.<ref>એલેક્ઝાન્ડર વાયન, ''ધ ઓરિજિન ઓફ બુદ્ધિસ્ટ મેડિટેશન.'' રાઉટલેજ 2007, પેજ 109.</ref> ==== યોગકારા બુદ્ધ સંપ્રદાય ==== [[યોગકારા]](સંસ્કૃતઃ "યોગ અભ્યાસ"<ref>{{Cite web |url=http://www.acmuller.net/yogacara/articles/intro-uni.htm |title=ડેન લુસ્થાઉસઃ "વોટ ઇઝ એન્ડ ઇઝનોટ યોગકારા" |access-date=2010-02-22 |archive-date=2013-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216190312/http://www.acmuller.net/yogacara/articles/intro-uni.htm |url-status=dead }}</ref>) યોગાચાર તરીકે પણ લખાય-બોલાય છે. આ દર્શનશાસ્ત્ર અને માનસશાસ્ત્રની એક શાખા છે, જે ચોથીથી પાંચમી સદી દરમિયાન [[ભારત]]માં વિકસી છે. યોગકારાએ એક ''યોગ'' પ્રદાન કર્યો હતો એટલે તેને આ નામ મળ્યું છે. આ સંપ્રદાય કે માર્ગ [[બોધિસત્વ]] સુધી પહોંચવાની એક રૂપરેખા રજૂ કરે છે.<ref>ડેન લુસ્થાઉસ. બુદ્ધિસ્ટ ફીનોમેનોલોજીઃ એ ફિલોસોફિકલ ઇન્વેસ્ટિગેશન ઓફ યોગકારા બુદ્ધિઝમ એન્ડ ધ ચએન્ગ વેઇ-શિન લુન. પબ્લિશડ 2002 (રાઉટલેજ). આઇએસબીએન 0700711864. પેજ 533</ref> યોગકારા સંપ્રદાય જ્ઞાન મેળવવા માટે ''યોગ'' શીખવાડે છે.<ref name="Simpkins">સિમ્પલ તિબેટન બુદ્ધિઝમઃ એ ગાઈડ ટૂ તાંત્રિક લિવિંગ બાય સી. એલેક્ઝાન્ડર સિમ્પકિન્સ, એન્નેલ્લેન એમ. સિમ્પકિન્સ. પબ્લિશડ 2001. ટ્યુટ્ટલ પબ્લિશિંગ. આઇએસબીએન 0804831998</ref> ==== ચાન (સીઓન/ઝેન) બુદ્ધ સંપ્રદાય ==== [[ઝેન]] (આ નામ સંસ્કૃત શબ્દ "ધ્યાન" પરથી વાયા ચીની "ચ'એન"<ref>ધ બુદ્ધિસ્ટ ટ્રેડિશન ઇન ઇન્ડિયા, ચાઇના એન્ડ જાપાન. એડિટેડ બાય વિલિમય થીઓડોર ડી બેરી. Pgs. પેજીસ 207-208. આઇએસબીએન 0-394-71696-5- "ચીનમાં ''ચાન'' તરીકે ઓળખાતી ''ધ્યાન'' ધરવાની અભ્યાસની પદ્ધતિ સંસ્કૃત ધ્યાનમાંથી લેવામાં આવી છે, જે પશ્ચિમી રાષ્ટ્રોમાં જાપાની ઉચ્ચારણ "''ઝેન'' " તરીકે વધારે જાણીતી છે." </ref> ઉતરી આવ્યો છે) મહાયાન બૌદ્ધ સંપ્રદાયનું એક સ્વરૂપ છે. બૌદ્ધ સંપ્રદાયની મહાયાન શાખા યોગ સાથે નિકટતા માટે પ્રસિદ્ધ છે.<ref name="Heisig"/> પશ્ચિમી રાષ્ટ્રોમાં ઝેનને અવારનવાર યોગ સાથે મૂકવામાં આવે છે. ધ્યાન ધારણ કરવા માટેની આ બંને શાખા સ્પષ્ટપણે અત્યંત સામ્યતા ધરાવે છે.<ref>ઝેન બુદ્ધિઝમઃ એ હિસ્ટરી (ઇન્ડિયા એન્ડ ચાઇના) બાય [[હેઇનરિચ ડુમોલિન]], જેમ્સ ડબલ્યુ. હેઇસિગ, પાઉલ એફ. નિટ્ટર (પેજ 18) </ref> આ બાબત ખાસ ધ્યાન આપવા જેવી છે, કારણ કે કેટલીક યોગ પ્રથાઓ પર ધ્યાન માટેના ઝેનના બૌદ્ધિક અભ્યાસો આધારિત છે.<ref>ઝેન બુદ્ધિઝમઃ એ હિસ્ટરી (ઇન્ડિયા એન્ડ ચાઇના) બાય [[હેઇનરિચ ડુમોલિન]], જેમ્સ ડબલ્યુ. હેઇસિગ, પાઉલ એફ. નિટ્ટર (પેજ 13) ટ્રાન્સલેટેડ બાય જેમ્સ ડબલ્યુ. હેઇસિગ, પોલ. એફ નિટ્ટર. કોન્ટ્રિબ્યુટર જોહન મેકરી. પબ્લિશડ 2005 [[વર્લ્ડ વિઝડમ]]. 387 પેજીસ આઇએસબીએન 0941532895 (અવતરણઃ "ઝેન બૌદ્ધ સંપ્રદાયની ધ્યાન ધરવાની પ્રથાઓમાં યોગના મૂળિયા રહ્યાં હોવાથી આ માન્યતા વિશેષ વાજબીપણું ધરાવે છે.)</ref> યોગના કેટલાક આવશ્યક તત્વો સામાન્ય રીતે બૌદ્ધ સંપ્રદાય અને ખાસ કરીને ઝેન માટે મહત્વપૂર્ણ છે.<ref name="Knitter">ઝેન બુદ્ધિઝમઃ એ હિસ્ટરી (ઇન્ડિયા એન્ડ ચાઇના) બાય [[હેઇનરિચ ડુમોલિન]], જેમ્સ ડબલ્યુ. હેઇસિગ, પાઉલ એફ. નિટ્ટર (પેજ 13)</ref> ==== ભારત અને તિબેટના બૌદ્ધ સંપ્રદાય ==== [[તિબેટના બૌદ્ધ સંપ્રદાય]]માં યોગ કેન્દ્રસ્થાને છે. ન્યિન્ગ્મા પરંપરામાં ધ્યાન ધારણ કરવાની પદ્ધતિ નવ ''યાન'' કે વાહનોમાં વિભાજીત છે, જે પરમ રહસ્યમય હોવાનું કહેવાય છે.<ref>''ધ લાયન્સ રોઅરઃ એન ઇન્ટ્રોડક્શન ટૂ તંત્ર'' બાય ચોગ્યામ ત્રુંગ્પાય શંભાલા, 2001 આઇએસબીએન 1570628955</ref> છેલ્લાં છને "યોગ યાન" તરીકે વર્ણવવામાં આવે છેઃ ''ક્રિયા યોગ'' , ''ઉપા યોગ'' , ''યોગ યાન'' , ''[[મહા યોગ]]'' , ''[[અનુ યોગ]]'' અને અંતિમ અભ્યાસ ''[[અતિ યોગ]]'' .<ref>રે, રેજિનાલ્ડ એ. શંભાલા દ્વારા ''સીક્રેટ ઓફ વજ્ર વર્લ્ડઃ ધ તાંત્રિક બુદ્ધિઝમ ઓફ તિબેટ'' , 2002. આઇએસબીએન 157062917X પેજ 37-38</ref> [[સરમા]] પરંપરાઓએ મહાયોગ અને અતિયોગના વિકલ્પ તરીકે [[અનુત્તર યોગ]]ને અપનાવી ક્રિયા, ઉપા (''ચર્યા'' તરીકે ઓળખાય છે) અને યોગને પણ સામેલ કર્યાં છે.<ref>રે, રેજિનાલ્ડ એ. શંભાલા દ્વારા ''સીક્રેટ ઓફ વજ્ર વર્લ્ડઃ ધ તાંત્રિક બુદ્ધિઝમ ઓફ તિબેટ'' , 2002. આઈએસબીએન 1570629117X, પેજ 57</ref> અન્ય તંત્ર યોગ પ્રથાઓમાં 108 શારીરિક મુદ્રાઓ સાથે શ્વાસ અને હ્રદયના ધબકારા વચ્ચેનો તાલમેળ સામેલ છે. ન્યિન્ગ્મા પરંપરામાં પણ [[યંત્ર યોગ]]ની પ્રથા જોવા મળે છે (તિબ. ''ત્રુલ ખોર'' ). આ એક શાખા છે, જેમાં શ્વાસોશ્વાસ (પ્રાણાયામ), ધ્યાન ધારણ કરવાની પદ્ધતિઓ અને ગતિશીલ હલનચલન કરનાર કેન્દ્રોમાં ધ્યાન કેન્દ્રીત કરે છે.<ref>ચોગ્યાલ નામ્ખાઈ નોબરુ દ્વારા ''યંત્ર યોગઃ ધ તિબેટન યોગ ઓફ મૂવમેન્ટ'' . સ્નો લાયન, 2008ય આઇએસબીએન 0195154371.</ref> [[લુખંગ]]માં દલાઈ લામાના સમર મંદિરની દિવાલો પર તિબેટના પ્રાચીન યોગીઓની મુદ્રાઓ ચિત્રિત કરવામાં આવી છે. ચાંગ દ્વારા એક તિબટના યોગના એક લોકપ્રિય વૃતાંત (૧૯૯૩)માં [[કંડાલી]] (તિબેટ. ''તુમ્મો'' ), પોતાના શરીરમાં ગરમી ઉત્પન્ન કરવી,ને તિબેટના યોગનો સંપૂર્ણ આધાર ગણાવે છે.<ref>ચાંગ, જી.સી.સી. (1993). ''તિબેટન યોગ'' . ન્યૂ જર્સીઃ કેરોલ પબ્લિશિંગ ગ્રૂપ. આઇએસબીએન 0-8065-1453-1, પેજ 7</ref> ચાંગ એવો દાવો પણ કરે છે કે તિબેટની યોગ પરંપરામાં [[પ્રાણ]] અને મન જેવી દેખાતી બે વિરોધી ધ્રુવોનો સમન્વય જોવા મળે છે અને તેને [[તાંત્રિક સંપ્રદાય]]ના સૈદ્ધાંતિક સૂચિતાર્થ સાથે સંબંધિત કરે છે. === જૈન સંપ્રદાય === [[ચિત્ર:Parsva Shatrunjay.jpg|thumb|right|100px|તીર્થંકર પાર્શ્ચવ કાયોત્સર્ગ યોગિક ધ્યાન મુદ્રામાં.]] [[ચિત્ર:Kevalajnana.jpg|thumb|175px|મૂળબંધાસન મુદ્રામાં મહાવીરનું કેવલ્ય જ્ઞાન]] બીજી સદીના જૈન શાસ્ત્ર ''[[તત્વાર્થસૂત્ર]]'' માં જણાવ્યા મુજબ, ''યોગ'' એ મન, વચન અને કાયિક એમ તમામ પ્રવૃત્તિઓનો સાર છે. <ref name="Tattvarthasutra 2007 p. 102"/>[[ઉમાસ્વાતિ]] યોગને ''આશ્રવ'' કે [[કર્મિક પ્રવાહ]] તરીકે ઓળખાવે છે <ref name="Tattvarthasutra 6.2">તત્વાર્થસૂત્ર [6.2] </ref> સાથેસાથે મુક્તિ મેળવવાના માર્ગમાં આવશ્યક તત્વો-''[[સમ્યક ચરિત્ર]]'' -માંનું એક ગણાવે છે. <ref name="Tattvarthasutra 6.2"/>પોતાના ''નિયમસાર'' આચાર્ય [[કુંડાકુંડ]]એ ''યોગ ભક્તિ'' -મુક્તિ મેળવવા ઉપાસનાનો એક માર્ગ-ને ઉપાસનાનું સર્વોચ્ચ સ્વરૂપ ગણાવ્યું છે. <ref>નિયમસાર [134-40] </ref>આચાર્ય [[હરિભદ્ર]] અને આચાર્ય [[હેમચંદ્ર]]એ યોગ હઠળ સંયમીઓ માટે પાંચ મુખ્ય વ્રત અને 12 સામાન્ય વ્રત સૂચવ્યાં છે. આ વિચારને પગલે પ્રોફેસર [[રોબર્ટ જે. ઝાયડેન્બોસ]] જેવા કેટલાંક [[ભારતીય વિદ્યાશાસ્ત્રી]]ઓએ જૈન ધર્મ વિશે એવું કહ્યું કે તે યોગ વિચારની એક વ્યવસ્થા છે, જે આગળ જતાં પૂર્ણ કક્ષાના સંપ્રદાયમાં વિકસી છે. <ref>ઝાયડેન્બોસ, રોબર્ટય જૈનિઝિમ ટૂડે એન્ડ ઇટ્સ ફ્યુચર. મુન્ચેનઃ માન્યા વર્લાગ, 2006. પેજ 66</ref>ડો. હેઇનરિચ ઝિમ્મરએ દલીલ કરી છે કે યોગ વ્યવસ્થાનો ઉદય આર્યોના આગમન પૂર્વે થયો હતો, જેણે વેદોની સત્તાને પડકાર ફેંક્યો હતો અને આ કારણે તેને જૈન સંપ્રદાયની જેમ વિધર્મી સિદ્ધાંતો માનવામાં આવ્યાં. <ref>ઝિમ્મર, હેઇનરિચ ઇન (એજ્.) જોસેફ કેમ્પબેલઃ ફિલોસોફીઝ ઓફ ઇન્ડિયા. ન્યૂ યોર્કઃ પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1969 પેજ 60 </ref>જૈન સંપ્રદાયની ચિત્રમીંમાસા જૈનના વિવિધ [[તીર્થંકર]]ને ''[[પહ્માસન]]'' કે ''[[કાયોત્સર્ગ]]'' યોગિક મુદ્રામાં ધ્યાન ધરતા દેખાડે છે. એવું કહેવાય છે કે મહાવીરને ''[[મૂળબંધાસન]]'' મુદ્રામાં ''[[કેવલ્ય જ્ઞાન]]'' " આત્મજ્ઞાન" પ્રાપ્ત થયું હતું, જેનો પહેલો સાહિત્યિક ઉલ્લેખ [[આચરાંગ સૂત્ર]]માં અને પાછળથી [[કલ્પસૂત્ર]]માં થયો છે.<ref>ચેપલ, ક્રિસ્ટોફર. (1993) નોનવાયોલન્સ ટૂ એનિમલ્સ, અર્થ, એન્ડ સેલ્ફ ઇન એશિયન ટ્રેડિશન્સ. ન્યૂ યોર્કઃ એસયુએનવાય પ્રેસ, 1993 પેજ 7 </ref> પતંજલીના યોગ સૂત્રોના પાંચ યમ કે વ્રતો અસામાન્ય રીતે જૈન સંપ્રદાયના પાંચ મુખ્ય વ્રતો સાથે સામ્યતા ધરાવે છે, જે જૈન સંપ્રદાયનો મજબૂત પ્રભાવ સૂચવે છે. <ref>ઝાયડેન્બોસ (2006) પેજ 66 </ref><ref>એ હિસ્ટરી ઓફ યોગા બાય વિવિયન વોર્થિંગ્ટન (1982) રાઉટલેજ આઇએસબીએન 071009258X પેજ 29</ref>લેખક વિવિયન વોર્થિંગ્ટને એ સ્વીકાર કર્યો છે કે યોગ દર્શન અને જૈન સંપ્રદાયની એકબીજા પર અસર છે. તેમણે લખ્યું છે કેઃ "યોગ સંપૂર્ણપણે જૈન સંપ્રદાયનું ઋણી હોવાનું સ્વીકારે છે અને તેના બદલામાં જૈન સંપ્રદાયે યોગ સાધનાને પોતાના જીવનનો એક હિસ્સો બનાવી લીધો છે." <ref>વિવિયન વોર્થિંગ્ટન (1982). પેજ 35</ref> સિંધુ ખીણમાંથી પ્રાપ્ત સિક્કા અને પ્રતિમાઓ પણ યોગ પરંપરાઓ અને જૈન સંપ્રદાય વચ્ચે સમાનતા હોવાના પૂરતા પુરાવા પણ પૂરાં પાડે છે. <ref>ચેપલ, ક્રિસ્ટોફર. (1993), પેજ 6 </ref>ખાસ કરીને વિદ્વાનો અને પુરાતત્વવિદોએ જુદાં જુદાં તીર્થંકરોની સિક્કાઓ પર અંકિત ધ્યાન અને યોગ મુદ્રા વચ્ચે સમાનતા પર ટીપ્પણી કરી છેઃ [[રુષભ]]ની કાયોત્સર્ગ મુદ્રા અને [[મહાવીર]]ની ''મૂળબંધાસન'' સિક્કાઓ સાથે ધ્યાન મુદ્રામાં સાપની આકૃતિઓ પાર્શ્વની આકૃતિ સાથે સમાનતા ધરાવે છે. આ બધા પુરાવા માત્ર સિંધુ સંસ્કૃતિ અને જૈન સંપ્રદાયને જોડતી કડીઓનો જ સંકેત આપતી નથી, પણ સાથેસાથે વિવિધ યોગાભ્યાસમાં જૈન સંપ્રદાયનું પ્રદાન પણ સૂચવે છે. <ref>ચેપલ, ક્રિસ્ટોફર. (1993), પેજ 6-9. </ref> ===== જૈન સિદ્ધાંતો અને સાહિત્યમાં સંદર્ભો ===== આચરાંગસૂત્ર જેવા શરૂઆતના જૈન ધાર્મિક સાહિત્ય અને નિયમસાર, તત્વાર્થસૂત્ર વગેરે શાસ્ત્રો યોગ પર અનેક સંદર્ભો ધરાવતાં હતાં. તેમાં યોગને સામાન્ય મનુષ્યો અને તપસ્વીઓ માટે જીવનની એક પદ્ધતિ ગણવામાં આવી હતી. તે પછીના શાસ્ત્રો યોગની જૈન વિભાવના પર વિસ્તૃતપણે જણાવે છે, જે નીચે મુજબ છેઃ * પૂજ્યપાદ (પાંચમી સદી સીઈ) ** ''ઇષ્ટોપદેશ'' * આચાર્ય હરિભદ્ર સુરી (આઠમી સદી સીઈ) ** '' યોગબિંદુ '' ** ''યોગદ્રષ્ટિસમુક્કય '' ** ''યોગશતક'' ** ''યોગવિમિસિકા'' * આચાર્ય જોઇન્દુ (આઠમી સદી સીઈ) ** ''યોગસાર'' * આચાર્ય હેમચંદ્ર (11મી સદી સીઈ) ** ''[[યોગશાસ્ત્ર]]'' * આચાર્ય અમિતાગાતિ (11મી સદી સીઈ) ** ''યોગસરપ્રભ્રતા'' === ઈસ્લામ ધર્મ === [[સુફી]] સંપ્રદાયના વિકાસ ભારતીયો યોગ વિદ્યાનો નોંધપાત્ર પ્રભાવ હતો. તેમાં સુફી સંતોએ શારિરીક મુદ્રા [[આસનો]] અને શ્વાસોશ્વાસને નિયંત્રણમાં લેવા [[પ્રાણાયામ]] એમ બંનેનો સ્વીકાર કર્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.unc.edu/~cernst/articles/JRAS2.doc |title=સિચ્યુએટિંગ સુફીઇઝમ એન્ડ યોગા |access-date=2010-02-22 |archive-date=2009-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327090930/http://www.unc.edu/~cernst/articles/JRAS2.doc |url-status=dead }}</ref> પ્રાચીન ભારતના જાણીતા યોગશાસ્ત્ર અમૃતકુંડનો 11મી સદીમાં અરબી અને ફારસી ભાષામાં અનુવાદ થયો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.unc.edu/depts/islamsem/980522.shtml |title=કેરોલિના સેમિનાર ઓન કમ્પેરેટિવ ઇસ્લામિક સ્ટડીઝ |access-date=2010-02-22 |archive-date=2009-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825225459/http://www.unc.edu/depts/islamsem/980522.shtml |url-status=dead }}</ref> મલેશિયાની [[ઇસ્લામ]]ની સર્વોચ્ચ સંસ્થાએ વર્ષ 2008માં એક [[ફતવો]] પ્રસિદ્ધ કર્યો હતો, જેમાં [[મુસ્લિમો]]ને યોગસાધનાથી દૂર રહેવાનો આદેશ આપ્યો હતો. આ ફતવા મુજબ, યોગમાં [[હિંદુ]] આધ્યાત્મિક તત્ત્વજ્ઞાનના અંશો રહેલા છે, જે [[ઇશ્વરની ટીકા]] તરફ દોરી જશે અને એટલે ઇસ્લામના બંદાઓ માટે તે [[હરામ]] છે. મલેશિયામાં મુસ્લિમ યોગ શિક્ષકોએ આ ફતવાનો વિરોધ કર્યો હતો અને ઇસ્લામિક સંસ્થાના આ નિર્ણયને "અપમાનજનક" ગણાવ્યો હતો.<ref>[http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/22/malaysia.yoga.banned.ap/index.html ટોપ ઇસ્લામિક બોડીઃ યોગા ઇઝ નોટ ફોર મુસ્લિમ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205182658/http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/22/malaysia.yoga.banned.ap/index.html|date=2008-12-05}} - [[સીએનએન]]</ref> મલેશિયામાં મહિલાધિકારોના સંગઠન [[સિસ્ટર્સ ઇન ઇસ્લામ]]એ પણ આ નિર્ણય પ્રત્યે નારાજગી વ્યક્ત કરતાં જણાવ્યું હતું કે તેઓ તેમના યોગ વર્ગો ચાલુ રાખશે.<ref>{{Cite web |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2008%2F11%2F23%2Fnation%2F2625368&sec=nation |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-08-26 |archive-date=2011-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110622072723/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2008%2F11%2F23%2Fnation%2F2625368&sec=nation |url-status=dead }}</ref> આ ફતવો કહે છે કે યોગસાધન માત્ર શારીરિક વ્યાયામ માટે સ્વીકાર્ય છે, પણ ધાર્મિક મંત્રોના ઉચ્ચારણ વર્જ્ય છે,<ref>"[http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gkepLWOtoRT7YiTChjyOPSjkVtzAD94MIV500 મલેશિયા લીડરઃ યોગ ફોર મુસ્લિમ્સ ઓકે વિધાઉટ ચેન્ટ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}," એસોસિએટેડ પ્રેસ</ref> ઉપરાંત તેમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે ઇશ્વર સાથે એકરૂપતા જેવું તત્ત્વજ્ઞાન ઇસ્લામના દર્શનને અનુરૂપ નથી.<ref>{{Cite web |url=http://www.islam.gov.my/portal/lihat.php?jakim=3600 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-02-22 |archive-date=2009-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106003351/http://www.islam.gov.my/portal/lihat.php?jakim=3600 |url-status=dead }}</ref> તે જ રીતે ઇન્ડોનેશિયામાં એક ઇસ્લામિક સંસ્થા [[કાઉન્સિલ ઓફ ઉલેમાસ]] એક [[ફતવો]] પસાર કરી યોગમાં હિંદુ તત્ત્વજ્ઞાનના અંશો<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7850079.stm]</ref> હોવાના આધારે તેના પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો. આ ફતવાની ભારતમાં [[દેવબંધી]] ઇસ્લામિક સંસ્થા [[દારુલ ઉલુમ દેવબંધ]]એ ટીકા કરી છે.<ref>[http://specials.rediff.com/news/2009/jan/29video-islam-allows-yoga-deoband.htm] </ref> મે, 2009માં તુર્કીના [[ડિરેક્ટોરેટ ઓફ રીલિજિયસ અફેર્સ]]ના વડા અલી બુર્ડાકોગ્લુએ યોગની વ્યાવસાયિક સાહસ તરીકે ટીકા કરી હતી અને તે આત્યાંતિકતાને પ્રોત્સાહન આપશે તેવું કહ્યું હતું. તેમણ આ ટીપ્પણી યોગ વિદ્યાની ઇસ્લામ સાથે સ્પર્ધા અને ઇસ્લામમાં સહભાગિતા ઘટી જશે તેવા ડરના સંદર્ભમાં કરી હતી.<ref>http://www.hurriyet.com.tr/english/domestic/11692086.asp?gid=244</ref> === ખ્રિસ્તી ધર્મ === 1989માં [[વેટિકન]]એ જાહેર કર્યું હતું કે ઝેન અને યોગ જેવી પૂર્વની ધ્યાન પદ્ધતિઓથી ધર્મ કે સંપ્રદાયના વિશિષ્ટ ગુણોનું અધઃપતન થઈ શકે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.ewtn.com/library/curia/cdfmed.htm |title=1989 લેટર ફ્રોમ વેટિકન ટૂ બિશપ્સ ઓન સમ આસ્પેક્ટ્સ ઓફ ક્રિશ્ચન મેડિટેશન |access-date=2010-02-22 |archive-date=2010-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100502022624/http://www.ewtn.com/library/curia/cdfmed.htm |url-status=dead }}</ref> વેટિકનના આ નિવેદન પછી પણ અનેક [[રોમન કેથોલિક]]એ તેમના આધ્યાત્મિક અભ્યાસમાં યોગ, બુદ્ધ ધર્મ અને હિંદુ ધર્મના તત્વોને અપનાવ્યાં છે.<ref>{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE1D61531F934A35752C0A966958260&sec=&spon=|title=Trying to Reconcile the Ways of the Vatican and the East |last=Steinfels|first=Peter|date=1990-01-07|work=New York Times|access-date=2008-12-05}}</ref> કેટલાંક [[રૂઢિચુસ્ત]] ઇસાઈ સંગઠનો યોગ અભ્યાસને તેમની ધાર્મિક પૂર્વભૂમિકાને સુસંગત ગણે છે અને એટલે તેને બિનઇસાઈ ધાર્મિક પરંપરા માને છે. તે [[ન્યૂ એજ મૂવમેન્ટ]]નો એક ભાગ પણ ગણાય છે અને એટલે ખ્રિસ્તી સાથે અસંગત છે.<ref>ડો. એન્કરબર્ગ, જોહન એન્ડ ડો. વેલ્ડન, જોહન, ''એન્સાયક્લોપીડિયા ઓફ ન્યૂ એજ બીલીફ્સ'' , હાર્વેસ્ટ હાઉસ પબ્લિશર્સ, 1996</ref> === તંત્ર === તંત્ર એક ઉપાસના સંબંધી શાસ્ત્ર છે, જે તેના અનુયાયીઓની સામાન્ય સામાજિક, ધાર્મિક અને તાર્કિક વાસ્તિવક પરિસ્થિતિમાં પરિવર્તન લાવે છે તેવી માન્યતા છે. [[તાંત્રિક]] અભ્યાસમાં કોઈ વ્યક્તિ વાસ્તવિકતાને [[માયા]] કે ભ્રમ સમજે છે અને તેમાંથી તે મુક્તિ કે મોક્ષ મેળવે છે.<ref name="UCP">ટાઇટલઃ મેસોકોસ્મઃ હિંદુઇઝમ એન્ડ ધ ઓર્ગેનાઇઝેશન ઓફ એ ટ્રેડિશનલ નેવાર સિટી ઇન નેપાલ. લેખકઃ રોબર્ટ આઈ. લેવી. પ્રકાશકઃ યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ, 1991. પીપી 313 </ref> [[હિંદુ ધર્મ]] દ્વારા નિર્વાણ કે મોક્ષ માટે સૂચવવામાં આવેલા કેટલાંક માર્ગોમાંથી આ વિશેષ માર્ગ તંત્રને [[ભારતીય ધર્મો]]ની યોગ, ધ્યાન અને સામાજિક [[સંન્યાસ]] જેવા વિવિધ અભ્યાસ સાથે જોડે છે, જે સામાજિક સંબંધો અને પ્રથાઓમાંથી કામચલાઉ કે કાયમ માટે દૂર થઈ જવા પર આધારિત છે.<ref name="UCP"/> તાંત્રિક પ્રથાઓના અભ્યાસ દરમિયાન વિદ્યાર્થીને ધ્યાનની પદ્ધતિ, ખાસ કરીને [[ચક્ર ધ્યાન]]ને લગતી વધુ સૂચનાઓ આપવા આવે છે. આ પ્રકારનું ધ્યાન જે રીતે જાણીતું છે અને તાંત્રિકો અને યોગીઓ દ્વારા તેનો ઉપયોગ થાય છે તેની સરખામણીમાં આ એક મર્યાદિત સ્વરૂપ છે, પણ અગાઉ શરૂઆતના ધ્યાન કરતાં વધારે વિસ્તૃત છે. તેને એક પ્રકારે [[કુંડલિની યોગ]] ગણવામાં આવે છે, જેના માધ્યમ વડે ધ્યાન અને ઉપાસના માટે દેવીને "હ્રદય"માં સ્થિતિ ચક્રમાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે.<ref>ટાઇટલઃ મેસોકોસ્મઃ હિંદુઇઝમ એન્ડ ધ ઓર્ગેનાઇઝેશન ઓફ એ ટ્રેડિશનલ નેવાર સિટી ઇન નેપાલ. લેખકઃ રોબર્ટ આઈ. લેવી. પ્રકાશકઃ યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ, 1991. પીપી 317 </ref> == યોગનું લક્ષ્ય == યોગના હેતુ વિવિધ પ્રકારના હોય છે. લોકો સ્વાસ્થ્ય સુધારવાથી લઈને ''[[મોક્ષ]]'' પ્રાપ્ત કરવા માટે યોગ સાધના કરતાં હોય છે.<ref>જેકોબ્સન, પેજ 10.</ref> જૈન સંપ્રદાય અને [[અદ્વૈત વેદાંત]]ની [[અદ્વૈત]] વિદ્યાશાખાઓ અને [[શૈવ સંપ્રદાય]]ની અંદર યોગનો હેતુ મોક્ષ પ્રાપ્તિનો હોય છે, જે તમામ લૌકિક આધિ, વ્યાધિ અને ઉપાધિઓમાંથી અને જન્મ અને મૃત્યુ ([[સંસાર]])ના ચક્રમાંથી મુક્તિ આપે છે અને તે સ્થિતિમાં સર્વોપરી [[બ્રહ્મ]] સાથે ઓળખની અનુભૂતિ થાય છે. મહાભારતમાં યોગનો હેતુ વિવિધ પ્રકારે વર્ણવવામાં આવ્યો છે, જેમ કે [[બ્રહ્મ]]ના જગતમાં પ્રવેશ, [[બ્રહ્મન]], કે બ્રહ્મ કે [[આત્મન]] કે જે સર્વવ્યાપી છે તેનો ઇન્દ્રિયબોધ થવો.<ref>[129] ^ જેકોબ્સન, પેજ 9.</ref> [[વૈષ્ણવ સંપ્રદાય]]ની [[ભક્તિ]] વિદ્યાશાખા માટે યોગ વિદ્યાનો મૂળભૂત હેતુ ''ભક્તિ'' કે ''[[સ્વયં ભગવાન]]'' ની સેવા કરવાનો છે, જ્યાં લક્ષ્ય ભગવાન [[વિષ્ણુ]] સાથે અખંડ સંબંધનો આનંદ માણવાનું છે.<ref>[http://concise.britannica.com/ebc/article-9381693/Vaishnavism બ્રિટાનિક કન્સાઇસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071217215419/http://concise.britannica.com/ebc/article-9381693/Vaishnavism |date=2007-12-17 }} યોગના વિશે સંક્ષિપ્તમાં જણાવે છે કે "તે ભક્તિ પર ભાર મૂકે છે અને તેનો હેતુ વિષ્ણુની હાજરીમાં આનંદ મેળવવા જન્મ અને મૃત્યુના ચક્રમાંથી મુક્તિ મેળવવાનો છે."</ref> == સંદર્ભો == === નોંધ === {{reflist|2}} === સ્ત્રોતો === * {{cite book |last=Apte |first=Vaman Shivram |authorlink= |coauthors= |title=The Practical Sanskrit Dictionary |url=https://archive.org/details/practicalsanskri0000apte |year=1965 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |location=Delhi |isbn=81-208-0567-4 }}(ચોથી સંશોધિત અને વિસ્તૃત આવૃત્તિ). * ચાંગ, જી. સી. સી. ( 1993). તિબટન યોગા. ન્યૂ જર્સીઃ કેરોલ પબ્લિશિંગ ગ્રૂપ. આઇએસબીએન 0-8065-1453-1 * ચેપલ, ક્રિસ્ટોફર. ((1993) નોનવાયોલન્સ ટૂ એનિમલ્સ, અર્થ, એન્ડ સેલ્ફ ઇન એશિયન ટ્રેડિશન્સ. ન્યૂ યોર્કઃ એસયુએનવાય પ્રેસ, 1993 પેજ. 7 * ફેયરસ્ટેઇન, જીઓર્ગ. ધ શંભાલા ગાઇટ ડૂ યોગા. પહેલી આવૃત્તિ. બોસ્ટન એન્ડ લંડનઃ શંભાલા પબ્લિકેશન 1996. * {{cite book | last = Flood | first = Gavin | year = 1996 | title = An Introduction to Hinduism| url = https://archive.org/details/introductiontohi0000floo_n5j0 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | isbn=0-521-43878-0}} * {{cite book | last = Gambhirananda | first = Swami | year = 1998 | title = Madhusudana Sarasvati Bhagavad_Gita: With the annotation Gūḍhārtha Dīpikā| publisher = [[Advaita Ashrama]] Publication Department| location = Calcutta | isbn=81-7505-194-9}} * {{cite book | last = Jacobsen | first = Knut A. (Editor) | coauthors= Larson, Gerald James (Editor)| year = 2005 | title = Theory And Practice of Yoga: Essays in Honour of Gerald James Larson | publisher = Brill Academic Publishers| location = | isbn=9004147578}}(સ્ટડીઝ ઇન ધ હિસ્ટરી ઓફ રીલિજિયન્સ, 110) * {{cite book | last = Maehle | first = Gregor | year = 2006 | title = Ashtanga Yoga: Practice & Philosophy| url = https://archive.org/details/ashtangayogaprac0000maeh | publisher = New World Library | location = Novato | isbn=978-1-57731-606-0}} * {{cite book | last = Müller | first = Max | authorlink= Max Müller |year = 1899 | title = Six Systems of Indian Philosophy; Samkhya and Yoga, Naya and Vaiseshika| publisher = Susil Gupta (India) Ltd.| location = Calcutta | isbn=0-7661-4296-5}}પુનઃપ્રકાશિત આવૃત્તિ; મૂળે ''ધ સિક્સ સીસ્ટમ્સ ઓફ ઇન્ડિયન ફિલોસોફી'' શીર્ષક સાથે પ્રકાશિત થઈ હતી. * {{cite book |last=Possehl |first=Gregory|authorlink=Gregory Possehl |coauthors= |title=The Indus Civilization: A Contemporary Perspective |url=https://archive.org/details/induscivilizatio0000poss |year=2003 |publisher=AltaMira Press |location= |isbn=978-0759101722 }} * {{cite book |series= |last=Radhakrishnan |first=S. |authorlink=Sarvepalli Radhakrishnan |coauthors=Moore, CA |title=A Sourcebook in Indian Philosophy |url=https://archive.org/details/sourcebookinindi00radh|year=1967 |publisher=Princeton |location= |isbn=0-691-01958-4 }} * {{cite book |series= |last=Taimni |first=I. K. |authorlink= |coauthors=|title=The Science of Yoga |year=1961 |publisher=The Theosophical Publishing House |location=Adyar, India |isbn=81-7059-212-7 }} વાર્થિંગ્ટન, વિવિયન ''એ હિસ્ટરી ઓફ યોગા'' 1982 રાઉટલેજ આઇએસબીએન 071009258X * {{cite book |series= |last=Zimmer |first=Heinrich |authorlink=Heinrich Zimmer |coauthors=|title=Philosophies of India |year=1951 |publisher=Princeton University Press |location=New York, New York |isbn=0-691-01758-1 }}બોલિન્જેન સીરિઝ 26; જોસેફ કેમ્બેલ દ્વારા સંપાદિત. * ઝાયડેન્બોસ, રોબર્ટ. જૈનિઝિમ ટૂડે એન્ટ ઇટ્સ ફ્યુચર. મુન્ચેનઃ માયા વેર્લગ, 2006. પાનું 66 [http://atmabodh.net] == વિશેષ વાંચન == {{wiktionary}} * {{cite book | last = Patañjali | first = | authorlink = Patañjali | coauthors = | title = Yoga Sutras of Patañjali | publisher = Studio 34 Yoga Healing Arts | year = 2001 | location = | pages = | url = http://www.studio34yoga.com/yoga.php#reading | doi = | id = | isbn = | access-date = 2010-02-22 | archive-date = 2011-08-25 | archive-url = https://www.webcitation.org/61C1yPwVm?url=http://www.studio34yoga.com/classes#reading | url-status = dead }} * {{cite book |series= |last=Chatterjee |first=Satischandra |authorlink= |coauthors=Datta, Dhirendramohan |title=An Introduction to Indian Philosophy |year=1984 |publisher=University of Calcutta |location=Calcutta |edition=Eighth Reprint }} * ડોનટેલ્લે, રીબેકા જે હેલ્થઃ ધ બેસિક્સ, છઠ્ઠી આવૃત્તિ સેન ફ્રાન્સિસ્કોઃ પીઅર્સન એજ્યુકેશન, ઇન્ક. 2005 * {{cite book | last = Harinanda | first = Swami | coauthors= | year = | title = Yoga and The Portal | publisher = Jai Dee Marketing| location = | isbn=0978142950}} * {{cite book |last=Keay |first=John|authorlink= |coauthors= |title=India: A History |url=https://archive.org/details/indiahistoryfrom0000unse |year=2000 |publisher=Grove Press |location=New York |isbn=0-8021-3797-0 }} * માર્શલ, જોન (1931). ''મોહેંજોદડો એન્ડ ધ ઇન્ડુસ સિવિલાઇઝેશનઃ બીઇંગ એન ઓફિશ્યલ એકાઉન્ટ ઓફ આર્કિયોલોજિકલ એક્સકેવેશન્સ એટ મોહેંજોદડો કેરીડ આઉટ બાય ધ ગર્વમેન્ટ ઓફ ઇન્ડિયા બીટવીન ધ યર્સ 1922-27'' . (મોહેંજોદડો અને સિંધુ સંસ્કૃતિઃ ભારત સરકારે 1922થી 1927 દરમિયાન મોહેંજોદડો ખાતે હાથ ધરેલા પુરાતત્વીય ઉત્ખન્નોનો સત્તાવાર દસ્તાવેજ) દિલ્હીઃ ઇન્ડોલોજિકલ બુક હાઉસ. * {{cite book |last=Michaels |first=Axel|authorlink= |coauthors= |title=Hinduism: Past and Present |url=https://archive.org/details/hinduismpastpres0000mich |year=2004 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, New Jersey|isbn=0-691-08953-1 }} * [[મિત્રા, ધર્મ શ્રી.]] આસન્સઃ 608 યોગ પોઝીસ. પહેલી આવૃત્તિ. કેલિફોર્નિયાઃ ન્યૂ વર્લ્ડ લાઇબ્રેરી 2003. * સરસ્વતી, સ્વામી સત્યાનંદ. નવેમ્બર 2002 (12મી આવૃત્તિ). "આસન પ્રાણાયામ મુદ્રા બંધ" આઇએસબીએન 81-86336-14-1 * ઉશારબુધ, આર્ય પંડિત. ફિલોસોફી ઓફ હઠ યોગ. બીજી આવૃત્તિ પેન્સિલવેનિયાઃ હિમાલયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ પ્રેસ 1977, 1985. * {{cite book |series= |last=Vivekananda |first=Swami |authorlink=Swami Vivekananda |coauthors=|title=Raja Yoga |year=1994 |publisher=[[Advaita Ashrama]] Publication Department |location=Calcutta |isbn=81-85301-16-6 }}21મી પુનઃપ્રકાશિત આવૃત્તિ. * {{cite book |series= |last=Weber|first=Hans-Jörg L. |authorlink=Hans-Jörg L. Weber |coauthors=|title=Yogalehrende in Deutschland: eine humangeographische Studie unter besonderer Berücksichtigung von netzwerktheoretischen, bildungs- und religionsgeographischen Aspekten |year=2007 |publisher=University of Heidelberg |location=Heidelberg}}http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/savifadok/volltexte/2008/121/ == બાહ્ય કડીઓ == * {{dmoz|Society/Religion_and_Spirituality/Yoga|Yoga links}} [[શ્રેણી:હિંદુ દાર્શનિક વિભાવનાઓ]] [[શ્રેણી:યોગની પદ્ધતિઓ]] [[શ્રેણી:યોગ]] [[શ્રેણી:ભારતીય દર્શનશાસ્ત્ર]] [[શ્રેણી:સંસ્કૃત શબ્દો અને શબ્દસમૂહો]] [[શ્રેણી:ધ્યાન]] [[શ્રેણી:આધ્યાત્મિક અભ્યાસ]] [[શ્રેણી:વ્યાયામ]] a7apr1lb2fgrjazv6aw9484w49f43vo 0 22228 903888 886254 2026-08-17T08:56:12Z ~2026-44962-67 88675 903888 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = નેત્રામલી | state_name = ગુજરાત | district = સાબરકાંઠા | taluk_names = ઇડર | latd = 23.833333 | longd= 73 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]],<br> [[દિવેલી]] [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''નેત્રામલી''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના ઉત્તર પૂર્વ ભાગમાં આવેલા [[સાબરકાંઠા જિલ્લો| સાબરકાંઠા જિલ્લા]]માં આવેલા અને અરવલ્લી પર્વતમાળાના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[ઇડર તાલુકો|ઇડર તાલુકા]]નું એક ગામ છે. નેત્રામલી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]] તેમ જ [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. == નામકરણ == નેતરા કે નેતા નામના રબારી પરથી આ ગામનું નામ નેત્રામલી પડેલું {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ઇડર તાલુકો]] qtwh3n2xc40sp2tdezj0eyhx6sre0f8 0 22578 903877 901600 2026-08-17T02:41:48Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903877 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું બીમારી | Name = Cancer | Image = Tumor_Mesothelioma2_legend.jpg | Caption = A coronal [[CT scan]] showing [[malignant]] [[mesothelioma|cancer of the lung sac]].<br />Legend: →&nbsp;tumor&nbsp;←, ★&nbsp;central [[pleural effusion]], 1&3&nbsp;lungs, 2&nbsp;spine, 4&nbsp;ribs, 5&nbsp;[[aorta]], 6&nbsp;[[spleen]], 7&8&nbsp;kidneys, 9&nbsp;liver. | DiseasesDB = 28843 | ICD10 = | ICD9 = | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 001289 | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = D009369 }} '''કર્કરોગ (કેન્સર)''' (તબીબી પરિભાષામાં [[મેલિગ્નન્ટ]][[નિયોપ્લાઝમ]]) એક એવા પ્રકારનો [[રોગ]] છે કે જેમાં [[કોશિકાઓ]]નો ''નિરંકુશ રીતે વિકાસ'' થાય છે.(તેનું [[વિભાજન]] સામાન્ય વિસ્તાર કરતાં વધારે પ્રમાણમાં થાય છે) અને આક્રમણ (આજુબાજુમાં આવેલા પેશી ઉપર આક્રમણ કરીને તેનો નાશ કરે છે),અને કેટલીક વખત તે ''[[મેટાસ્ટેસિસ]]'' દર્શાવે છે.(શરીરની પેશીઓ અથવા તો લોહી મારફતે શરીરનાં અન્ય ભાગોમાં પ્રવેશે છે). કેન્સરનાં ઉપર્યુક્ત ત્રણ જીવલેણ લક્ષણો તેમને પોતાને [[બિનાઇન ગાંઠો]]થી અલગ પાડે છે. બિનાઇન ગાંઠો સ્વયં મર્યાદિત હોય છે અને તે આક્રમણ કે અતિક્રમણ કરનારી અથવા તો મેટાસ્ટેટાઇઝ થનારી નથી હોતી. લગભગ તમામ પ્રકારના કેન્સરમાં [[ગાંઠો]]ની રચના થાય છે પરંતુ [[લ્યુકેમિયા]] જેવા કેટલાક કેન્સરમાં ગાંઠ થતી નથી. તબીબી વિજ્ઞાનની જે શાખા કેન્સરના અભ્યાસ, નિદાન, સારવાર અને તેને રોકવા માટે કામ કરે છે તેને [[ઓન્કોલોજી]] કહેવામાં આવે છે. કેન્સર [[ગર્ભસ્થ શીશુ]] સહિત તમામ ઉંમરની વ્યક્તિ ઉપર અસર કરી શકે છે પરંતુ મોટા ભાગના કેન્સરનું જોખમ ઉંમર સાથે વધતું જાય છે.<ref name="Cancer Research UK">{{cite web | last =Cancer Research UK | title =UK cancer incidence statistics by age | month =January | year =2007 | url =http://info.cancerresearchuk.org/cancerstats/incidence/age/ | access-date =2007-06-25 | archive-date =2012-08-18 | archive-url =https://web.archive.org/web/20120818115015/http://info.cancerresearchuk.org/cancerstats/incidence/age/ | url-status =dead }}</ref> [[માનવીઓનાં કુલ મૃત્યુ]] પૈકી 13 ટકા મૃત્યુ કેન્સરના કારણે થાય છે.<ref name="WHO">{{cite web | last =WHO | authorlink =World Health Organization | title =Cancer | publisher =World Health Organization |month=February | year=2006 | url =http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs297/en/ | access-date =2007-06-25 }}</ref> [[અમેરિકન કેન્સર સોસાયટી]]ના જણાવ્યા અનુસાર વર્ષ 2007 દરમિયાન વિશ્વમાં 76 લાખ લોકો કેન્સરથી મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref name="American Cancer Society">{{cite web | last =American Cancer Society | authorlink =Reuters | title =Report sees 7.6&nbsp;million global 2007 cancer deaths | publisher =Reuters |month=December | year=2007 | url =http://www.reuters.com/article/healthNews/idUSN1633064920071217 | access-date =2008-08-07 }}</ref> કેન્સરની અસર તમામ પ્રાણીઓ ઉપર થઇ શકે છે. લગભગ તમામ પ્રકારનાં કેન્સર કોશિકાઓના [[રૂપાંતરણ]] દરમિયાન સર્જાતી [[આનુવંશિક તત્વો]]માં વિકૃતિ આવવાને કારણે થતાં હોય છે.<ref name="Kinz">{{cite book | author = Kinzler, Kenneth W.; Vogelstein, Bert | title = The genetic basis of human cancer | edition = 2nd, illustrated, revised| language = | publisher = McGraw-Hill, Medical Pub. Division | location = New York | year = 2002 | page = 5| isbn = 978-0-07-137050-9 | url = http://books.google.co.uk/books?id=pYG09OPbXp0C| chapter=Introduction |chapterurl=http://books.google.co.uk/books?id=pYG09OPbXp0C&pg=PA5&dq=%22from+defects+in+oncogenes%22&lr=&ei=EJ8pSujtDYWKygSqj8ikBw#PPA6,M1}}</ref> આ વિકૃતિ [[તમાકુનું સેવન કે ધુમ્રપાન]], [[કિરણોત્સર્ગ]], [[રસાયણો]], અથવા તો શરીરના અંદરના ભાગે [[ચેપ લગાડનારાં તત્વો]] જેવા કેન્સર કરતા પદાર્થોને કારણે થવાની શક્યતા રહે છે. અન્ય કેન્સરને ઉત્તેજન આપતી આનુવંશિક વિકૃતિ [[રંગસૂત્રોની પ્રતિકૃતિ]]માં ભૂલ થવાને કારણે અથવા તો [[વારસાગત]] હોય છે જેના કારણે તે જન્મ સમયથી જ દરેક કોશિકાઓમાં રહેલાં હોય છે. કેન્સર પેદા કરતા પદાર્થો અને યજમાન શરીરના [[વંશસૂત્રો]] વચ્ચે થતી જટીલ પ્રક્રિયાને કારણે સામાન્યતઃ કેન્સરની [[વારસામાં ઉતરવાની ક્ષમતા]] પર અસર થતી હોય છે. [[ડીએનએ મિથાયલેશન]] અને [[માઇક્રો આરએનએ]] જેવા કેન્સર પેથોજેનેસિસના આનુવાંશિકીના નવા આયામોનું મહત્ત્વ વધી રહ્યું છે કેન્સરમાં જોવા મળેલી આનુવંશિક વિકૃતિ જીનના બે સામાન્ય વર્ગ ઉપર અસર કરે છે. કર્કરોગ ફેલાવનારા ''ઓન્કોજિન્સ'' [[(ઓન્કોજિન)]] કેન્સરના કોશિકાઓમાં સર્કિય હોય છે તે.આ કોશિકાઓને અત્યંત ઝડપી વિકાસ અને વિભાજન, [[કોશિકાઓનાં નિશ્ચિત મૃત્યુ]] સામે રક્ષણ, સામાન્ય પેશીની સીમારેખાની અવગણના અને વિવિધ પેશી વચ્ચે પ્રસ્થાપિત થવાની શક્તિ વગેરે જેવાં તત્વો પૂરાં પાડે છે. જેના કારણે ''ગાંઠોને નાબૂદ કરનારાં વંશસૂત્રો'' [[(ગાંઠો નાબૂદ કરનારું વંશસૂત્ર)]]કેન્સરના કોશિકાઓમાંથી નિષ્ક્રિય બની જાય છે. તેથી જે કોશિકામાં રંગસૂત્રોની પ્રતિકૃતિ વ્યવસ્થિત ધોરણે થતી હોય છે તેવા કોશિકાઓ તેમનું સુવ્યવસ્થિત સંચાલન ગુમાવી દે છે. આમ થવાને કારણે [[કોશિકાઓનાં જીવનચક્ર]] ઉપર તેનો કાબૂ આવી જાય છે અને તે પેશી ઉપર ચોંટી જાય છે તેમજ [[રોગપ્રતિકારક શક્તિ]]ના કોશિકાઓ સાથે ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરવા લાગે છે. કર્કરોગના નિદાન માટે સામાન્યતઃ [[રોગવિજ્ઞાની]] દ્વારા [[પેશીના ટૂકડા]]ની [[હિસ્ટોલોજિક]] તપાસ કરાવવાની જરૂર રહે છે. તેમ છતાં પણ કર્કરોગના સંકેતો તેનાં લક્ષણો અથવા તો [[કિરણો (એક્સ રે)]] દ્વારા ખેંચેલી તસ્વીરમાં દેખાતી અસાધારણતા ઉપરથી મેળવી શકાય છે. મોટાભાગના કેન્સરની સારવાર શક્ય છે અને તેમાંના કેટલાંક મટી પણ શકે છે. જોકે તે કયા પ્રકારના છે, શરીરના કયા ભાગમાં છે અને કયા [[તબક્કા]]માં છે તેના ઉપર આધાર રાખે છે. એક વખત નિદાન થયા બાદ સામાન્યતઃ કર્કરોગની સારવાર [[શસ્ત્રક્રિયા]], [[કિમોચિકિત્સા]] અને [[રેડિયોચિકિત્સા]] દ્વારા કરવામાં આવે છે. જેમ જેમ સંશોધનો વધતાં જાય છે તેમ તેમ વિવિધ પ્રકારનાં કેન્સર માટેની સારવાર વધુને વધુ ચોક્કસ બનતી જાય છે. [[લક્ષ્યચિકિત્સા પદ્ધતિ]]ના વિકાસની તરફ નોંધપાત્ર પ્રગતિ નોંધાવા પામી છે. એ પ્રકારની દવાઓ કે જે તેવા જ પ્રકારની ગાંઠો ઉપર અસર કરે છે કે જેમાં કેન્સરનાં કોશિકાઓ હોય અને તે સામાન્ય કોશિકાઓને થતું નુક્શાન અટકાવે છે. કર્કરોગના દર્દીનું નિદાન તેને કયા પ્રકારનું કેન્સર છે અને તે કયા [[તબક્કા]]માં છે અથવા તો શરીરમાં કેટલું ફેલાયેલું છે તેનાથી પ્રભાવિત હોય છે. આ ઉપરાંત [[ઐતિહાસિક]] [[શ્રેણીકરણ]] અને કેટલાક ચોક્કસ જીવાણુઓની સૂચક હાજરી પણ કેન્સરનાં નિદાનમાં અને તેની વ્યક્તિગત સારવારમાં મદદરૂપ થઇ શકે છે. == પારિભાષિક શબ્દોનો કોશ == {{further|[[List of oncology-related terms]]}} અસાધારણ વિકાસનું વર્ણન કરવા માટે તેના અર્થ સાથે નિકટતાથી સંકળાયેલા નીચેના પારિભાષિક શબ્દોનો ઉપયોગ થઇ શકે છે * '''ટ્યુમર અથવા તો [[ગાંઠ]]''' મૂળતઃ તેનો અર્થ થાય છે અસાધારણ સોજો, ગઠ્ઠો અથવા તો જથ્થો જોકે હાલની અંગ્રેજી ભાષા પ્રમાણે ટ્યુમર એટલે કે ગાંઠ શબ્દ એ નિયોપ્લેઝમ અને ખાસ કરીને નક્કર નિયોપ્લેઝમનો પર્યાય બની ગયો છે. એ નોંધવું જરૂરી છે કે [[લ્યુકેમિયા]] જેવા કેટલાક નિયોપ્લેઝમ ગાંઠોનું નિર્માણ નથી કરતાં * [[નિયોપ્લેઝમ|'''નિયોપ્લેઝમ''']] એક વૈજ્ઞાનિક પરિભાષાનો શબ્દ છે જેનો ઉપયોગ વંશસૂત્રીય કોશિકાનો અસાધારણ વધારો દર્શાવવા માટે કરવામાં આવે છે. નિયોપ્લેઝમ સૌમ્ય અથવા તો કેન્સરગ્રસ્ત હોઇ શકે છે. ** કેન્સરગ્રસ્ત (મેલિગ્નન્ટ) નિયોપ્લેઝમ અથવા તો '''મેલિગ્નન્ટ ગાંઠ''' '''કર્કરોગ''' ના સમાનાર્થક છે. ** '''સૌમ્ય નિયોપ્લેઝમ''' કે '''[[સૌમ્ય ગાંઠ]]''' એવી (નક્કર નિયોપ્લેઝમની ગાંઠ) હોય છે કે જે પોતાની જાતે જ પોતાના વિકાસ અટકાવી દે છે અને તે અન્ય પેશીઓ ઉપર આક્રમણ પણ નથી કરતી કે મેટાસ્ટેસિસનું ઉત્પાદન પણ નથી કરતી * '''અતિક્રમણ''' કરનારી ગાંઠ એ '''કર્કરોગ''' નો અન્ય એક પર્યાયવાચી શબ્દ છે. આ ગાંઠના નામ ઉપરથી ખ્યાલ આવે છે કે તે આજુબાજુની પેશીઓ ઉપર આક્રમણ કરે છે. * '''પૂર્વ મેલિગ્નન્સી''' , '''પૂર્વ કર્કરોગ ''' અથવા તો અન્ય કોશિકા ઉપર '''આક્રમણ નહીં કરનારી''' ગાંઠ એ પ્રકારનું નિયોપ્લેઝમ છે કે તે આક્રમક નથી પરંતુ જો તેની સારવાર ન કરાવવામાં આવે તો તેની અંદર કેન્સરમાં તબદિલ થવાનું પરિબળ (આક્રામક બનવાનું) રહેલું છે. આ તમામ નુક્શાનકર્તા તત્વોમાં કેન્સર, [[એટિપિયા]], [[ડિસપ્લેસિયા]] અને [[કાર્સિનોમાં ઇન સિટુ]]ને વધારવાનું પરિબળ રહેલું હોય છે. કર્કરોગનું વર્ણન કરવા માટે નીચેના પારિભાષિક શબ્દોનો ઉપયોગ થઇ શકે છે. * '''સ્ક્રિનિંગ''' તંદુરસ્ત વ્યક્તિઓના શરીરમાં રહેલી ગાંઠોની તપાસ કે જે કેન્સરમાં પરિવર્તિત થાય તે પહેલાં તેને શોધી શકાય [[મેમોગ્રામ]] એ સ્ક્રિનિંગ તપાસ છે. * '''નિદાન''' એ કેન્સરગ્રસ્ત ગઠ્ઠાને પુષ્ટિ આપનારી તપાસ છે. સામાન્યતઃ આના માટે ગાંઠને [[બાયોપ્સી]] અથવા તો [[શસ્ત્રક્રિયા]] દ્વારા બહાર કાઢીને તેની તપાસ [[રોગવિજ્ઞાની]] દ્વારા કરવામાં આવે છે. * '''શસ્ત્રવૈદના ઓજાર મારફતે છેદનઃ ''' [[શસ્ત્રવૈદ]] દ્વારા શસ્ત્રક્રિયા મારફતે ગાંઠનો શરીરમાંથી નિકાલ ** '''શસ્ત્રક્રિયાની સિમાંત તપાસઃ''' શસ્ત્રવૈદ દ્વારા શરીરની બહાર કાઢવામાં આવેલી પેશીઓની [[રોગવિજ્ઞાની]] દ્વારા થતી એક પ્રકારની તપાસ કે જેમાં નક્કી કરવામાં આવે છે કે ગાંઠનો શરીરમાંથી સંપૂર્ણપણે નિકાલ (નકારાત્મક સિમાંત) થયો છે કે હજી પણ ગાંઠનો કેટલોક ભાગ શરીરમાં રહેલો (સકારાત્મક સિમાંત) છે. * '''ક્રમઃ''' [[રોગવિજ્ઞાની]] દ્વારા આપવામાં આવતો ક્રમ (સામાન્યતઃ 3ના આંકડાની ક્રમિક શ્રેણીમાં હોય છે) જેનો ઉપયોગ આજુબાજુની સૌમ્ય પેશીઓ સાથે ગાંઠની સામ્યતા કેટલી માત્રામાં છે તેનું વર્ણન કરવા માટે ઉપયોગી છે. * '''તબક્કોઃ''' [[કર્કરોગ તજજ્ઞ]] દ્વારા આપવામાં આવતો ક્રમ (સામાન્યતઃ 4ની ક્રમિક સંખ્યામાં હોય છે) તેનો ઉપયોગ શરીરમાં રહેલી કેન્સની ગાંઠે શરીરના કેટલા ભાગને નુક્સાન પહોંચાડ્યું છે તેનું વર્ણન કરવા માટે થાય છે. * '''આવર્તનઃ''' મૂળ ગાંઠનો નિકાલ કરી નાખ્યા બાદ ફરીથી તે જ જગ્યાએ નવી ગાંઠ દેખાય તેના વર્ણન માટે વપરાય છે. * '''મેટાસ્ટેસિસઃ''' મૂળ ગાંઠથી થોડે દૂર નવી ગાંઠ દેખાય તેના વર્ણન માટે વપરાય છે. * '''મધ્યગાળાનો ટકી રહેવાનો સમયઃ''' આ એવા પ્રકારનો સમયગાળો છે કે જેનું માપન મહિનાઓ કે વર્ષોમાં કરવામાં આવે છે.આ સમયગાળા દરમિયાન કર્કરોગના 50 ટકા દર્દીઓ જીવિત રહેવાની આશા હોય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.cancer.gov/templates/db_alpha.aspx?CdrID=44158 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2009-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090510055720/http://www.cancer.gov/Templates/db_alpha.aspx?CdrID=44158 |url-status=dead }}</ref> * '''રૂપાંતરણઃ''' સમય જતાંની સાથે ઓછા ક્રમની ગાંઠો વધુ ક્રમની ગાંઠોમાં પરિવર્તિત થાય છે. દા. ત. [[રિશ્ટરનું રૂપાંતરણ]] * '''કિમોચિકિત્સાઃ''' દવાઓ દ્વારા અપાતી સારવાર * '''કિરણોત્સર્ગચિકિત્સાઃ''' કિરણોત્સર્ગ દ્વારા આપવામાં આવતી સારવાર * '''એડજુવેન્ટ''' ચિકિત્સાઃ શસ્ત્રક્રિયા બાદ વધેલા કેન્સરના કોશિકાઓનો નાશ કરવા માટે કિમોચિકિત્સા અથવા તો કિરણોત્સર્ગ ચિકિત્સા દ્વારા આપવામાં આવતી સારવાર * '''રોગનાં વલણનું પૂર્વાનુંમાનઃ''' ચિકિત્સા બાદ નિરોગી થવાની સંભાવના સામાન્યતઃ એમ માનવામાં આવે છે કે નિદાન બાદ પાંચ વર્ષ સુધી [[ટકી રહેવા]]ની શક્યતા હોય છે. વૈકલ્પિક રીતે વર્ષોના આંકડાઓ જ્યારે કેન્સરના 50 ટકા દર્દીઓ જીવિત હોયત્યારે વ્યક્ત કરવામાં આવે છે. બંને પ્રકારના ક્રમ મોટી સંખ્યામાં કેન્સરના દર્દીઓને [[કાપલાન મેઇરરનો જથ્થો]] આપ્યા બાદ તેના આંકડાઓને સંચિત કરીને નક્કી કરવામાં આવે છે. * '''સાજા થવું''' કેન્સરની સારવાર બાદ જો અમુક ચોક્કસ સમયગાળા સુધી સારવાર પામેલા દર્દીઓ પૈકી 95 ટકા જીવિત રહે તો કેન્સરના દર્દી સાજા થયા છે તેમ માનવામાં આવે છે. દા. ત. હોજકિન્સના રોગમાં આ સમયગાળો 10 વર્ષનો છે જ્યારે બર્કિટના લ્યુકેમિયામાં આ ગાળો એક વર્ષનો છે.<ref>"ડેફિનેશન ઓફ ક્યોર ફોર હોજકિન્સ ડિસિઝ" કેન્સર સંશોધન 31 1970 પી 1828-1833</ref> ઓન્કોલોજીમાં વપરાતો 'સાજા થવું' શબ્દ એ મધ્યગાળાના ટકી રહેવાના સમય તેમજ રોગમુક્ત મધ્યમગાળાનો ટકી રહેવાના સમયના આંકડાઓ ઉપર આધારિત હોય છે.<ref> http://jco.ascopubs.org/cgi/content/full/23/34/8564</ref> == વર્ગીકરણ == {{further|[[List of cancer types]]}} [[ચિત્ર:BreastCancer.jpg|thumb|સ્તનછેદન બાદ લીધેલાં નમૂનાની નળીઓમાં મોટી માત્રામાં આક્રમણ કરનારું કર્કરોગ ફેલાવનારું તત્વ હોય છે.]] કર્કરોગનું વર્ગીકરણ [[કોશિકાના પ્રકાર]]ના આધારે કરવામાં આવે છે. એવી પેશીઓ કે જે ગાંઠની સાથે સામ્યતા ધરાવતા હોય છે. તેથી જ આ પ્રકારના કોષમંડળોને ગાંઠના ઉગમ સ્થાનના માની લેવામાં આવે છે. જેને અનુક્રમે ઉતકવિજ્ઞાન અને સ્થળ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સામાન્ય શ્રેણીના ઉદાહરણોનો સમાવેશ : * [[કર્કરોગ|'''કર્કરોગ''']] યુક્ત મેલિગ્નન્ટ ગાંઠો [[ઉપકલા]] કોશિકાઓમાંથી વ્યુત્પાદિત થઇ છે. આ જૂથ સામાન્ય કેન્સરનું કારક છે. જેમાં કર્કરોગના સામાન્ય રૂપો જેવા કે [[સ્તન]], [[પુરસ્થ ગ્રંથી]], [[ફેફસા]] અને [[મોટાં આંતરડાનાં કેન્સર]]નો સમાવેશ થાય છે. * કર્કરોગ ધરાવતી [[સારકોમા|'''સારકોમા''']] ગાંઠ [[જોડાયેલી પેશીઓ]] કે [[મિસેનશેમલ]] કોશિકાઓમાંથી વ્યુત્પાદિત થાય છે. * '''[[લિમ્ફોમા]]''' અને '''[[લ્યુકેમિયા]]''' જેવા કર્કરોગ [[લોહી (રુધિર)]]નું ઉત્પાદન કરનારા હિમેટોપોઇએટિક કોશિકાઓમાંથી વ્યુત્પાદિત થાય છે. * ''''''જીવાણુ કોશિકાની ગાંઠ[[]]: આ ગાંઠ [[ટોટિપોટેન્ટ]]''' ''' કોશિકાઓમાંથી વ્યુત્પાદિત થાય છે. પુખ્તવયની વ્યક્તિઓમાં તે [[વૃષ્ણો]] અને [[અંડાશય]]માં જોવા મળે છે, ગર્ભસ્થ શીશુઓ, નાના બાળકો અને યુવાન બાળકોમાં તે શરીરની મધ્યરેખા ઉપર ખાસકરીને આંત્રપુચ્છની ટોચ ઉપર અને ઘોડાઓમાં તે ખોપરીના પાયાના ભાગે જોવા મળે છે. * '''બ્લાસ્ટિક ગાંઠ અથવા તો [[બ્લાસ્ટોમાઃ]]''' : સામાન્યતઃ કર્કરોગગ્રસ્ત એવી ગાંઠ છે કે જે અલ્પવિકસિત કે અર્ધવિકસિત પેશીઓ સાથે સામ્યતા ધરાવતી હોય છે. સામાન્યતઃ આ તમામ ગાંઠો પૈકીની મોટાભાગની ગાંઠો બાળકોમાં જોવા મળતી હોય છે. કર્કરોગના નામ માટે શરીરનાં જે અંગમાં રોગ લાગુ પડ્યો હોય તેના ગ્રીક કે લેટિન નામની પાછળ '''-કાર્સિનોમાં''' , '''- સારકોમા''' અથવા તો '''- બ્લાસ્ટોમા''' જેવા પ્રત્યેય લગાડવામાં આવે છે. દા. ત. યકૃત (લિવર)ના કેન્સર માટે'' [[હિપેટોકાર્સિનોમા]] '' અને ચરબીના કોશિકાઓનાં કર્કરોગ માટે ''લિપોસારકોમા'' શબ્દ વપરાય છે. સામાન્ય પ્રકારનાં કેન્સર માટે અંગોનાં અંગ્રેજી નામનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે અતિ સામાન્ય પ્રકારનાં ગણાતાં [[સ્તન કેન્સર]] માટે "''ડુક્ટલ કાર્સિનોમા ઓફ ધ બ્રેસ્ટ'' " અથવા તો ''સ્તનને લગતું ડુક્ટલ કાર્સિનોમા'' શબ્દોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. અહીં ''ડુક્ટલ'' વિશેષણ દર્શાવે છે કે સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર દ્વારા જોતાં સામાન્ય સ્તનોના કોશિકા સાથે કર્કરોગના કોશિકા સામ્યતા ધરાવે છે. [[સૌમ્ય ગાંઠ]] (કે જે કેન્સરની નથી હોતી) તેના માટે જે અંગમાં તે હોય તે અંગના નામ પાછળ '''-ઓમા ''' પ્રત્યેય લગાડવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે ગર્ભાશયની સુંવાળી માંસપેશીઓ ઉપરની ગાંઠને ''લિયોમ્યોમા'' કહેવામાં આવે છે. (ખૂબ જ સામાન્ય ભાષામાં તેને ''ફાઇબ્રોઇડ'' કહેવામાં આવે છે.) બદનસીબે કેટલાક કેન્સરના નામ પાછળ પણ '''-ઓમા ''' પ્રત્યય લગાડવામાં આવે છે. દા. ત. [[મેલાનોમા]] અને [[સેમિનોમા]] == ચિન્હો અને લક્ષણો == [[ચિત્ર:Symptoms of cancer metastasis.svg|thumb|right|કર્કરોગનાં લક્ષણો કેન્સરની ગાંઠ શરીરના કયા ભાગમાં આવેલી છે તેના ઉપર આધાર રાખે છે.]] કર્કરોગનાં લક્ષણોને ત્રણ જૂથમાં વહેંચવામાં આવે છેઃ * ''શારીરિક લક્ષણો'' : અસાધારણ ગઠ્ઠો કે સોજો ''[[(ગાંઠ)]]'' , [[હેમરેજ (રક્તસ્ત્રાવ)]], [[દુખાવો]] અને અથવા [[ચાંદાં પડવાં]] આજુબાજુની પેશીઓ દ્વારા કરવામાં આવતાં દબાણને કારણે [[કમળો]] (આંખો અને ચામડી પીળી પડવી) જેવા લક્ષણો પણ દેખાઇ શકે છે. * ''{મેટાસ્ટેસિસ{0}'' (રોગ વિસ્તરવા)નાં લક્ષણો: [[}લસિકા કોશિકાનો જથ્થો]] મોટો થવો, [[કફ]] અને [[હિમોફિસિસ]] થવો, [[હિપેટોમિગેલી (યકૃત (લિવરનું વિસ્તરણ]], હાડકાંનો દુખાવો, અસરગ્રસ્ત થયેલાં હાડકામાં અસ્થિભંગ અને મજ્જાતંતુઓને લગતાં લક્ષણોનો સમાવેશ થાય છે. જોકે વધી ગયેલા કેન્સરમાં પણ [[દુખાવો]] થાય છે અને તે ઘણી વખત પહેલાં લક્ષણ તરીકે નથી ગણાતું * ''શરીરતંત્રને લગતાં લક્ષણો'' : [[વજન ઘટવું]], [[ભૂખ ઓછી લાગવી]], [[થાક લાગવો]], [[કેચેક્સિયા]] [[(વ્યય)]], વધારે પડતો પરસેવો (રાત્રે પરસેવો થવો), એનિમિયા અને કેટલાક ચોક્કસ પેરાનિયોપ્લાસ્ટિક ફિનોમેના દા. ત. એવી અમુક ચોક્કસ પરિસ્થિતિ કે જે સક્રિય કર્કરોગના કારણે થતી હોય છે જેવી કે થ્રોમ્બોઇસિસ અથવા તો આંતરસ્ત્રાવીય બદલાવો ઉપરોક્ત સૂચિ પૈકીનાં તમામ લક્ષણો વિવિધ પરિસ્થિતિના કારણે થતા હોય છે. [[નિદાન વખતે અલગ તારવવા]] માટે તેની યાદી જોઇ લેવી જોઇએ. દરેક લક્ષણનું સામાન્ય કે અસામાન્ય કારણ કેન્સર હોઇ શકે છે. == કારણો == કેન્સર એ વિશિષ્ટ પ્રકારના વર્ગનો રોગ છે જે તેના કારણો અને જીવવિજ્ઞાનથી ખાસ્સો એવો જુદો પડે છે. કોઇ પણ જીવ એટલે કે [[છોડ]]ને પણ કર્કરોગ થઇ શકે છે. જેમ જેમ કેન્સરના કોશિકામાં થતી ભૂલોનું પ્રમાણ વધતું જાય અને તેનું પરિણામ વધતું જાય તેમ તેમ તમામ પ્રકારના જાણીતા કર્કરોગનો વિકાસ થાય છે. (સામાન્ય પ્રકારની ભૂલો માટે જુઓ [[રચના તંત્ર]] વિભાગ) જે વસ્તુની પ્રતિકૃતિ થાય છે (આપણી કોશિકાઓમાં) [[સંભવતઃ]] તેમાં ભૂલ (પરિવર્તન કે ભેદભાવ) થવાની શક્યતા રહેલી છે આ ભેદભાવ કે [[પરિવર્તનને જ્યાં સુધી સુધારવા]]માં ન આવે કે તેને રોકવામાં ન આવે ત્યાં સુધી તે શરીરમાં ટકી રહે છે અને તે [[એક કોશિકા થકી બનનારાં બીજા કોષ]]માં પણ ઉતરતી રહે છે. સામાન્યતઃ શરીરનું કર્કરોગથી રક્ષણ વિભિન્ન પ્રકારની પદ્ધતિઓ દ્વારા કરી શકાય છે જેમ કે [[એપોપ્ટોસિસ]], મદદનીશ નાના અંશો (કેટલાક રંગસૂત્રીય પોલિમેરાસિસ) સંભવતઃ [[વૃદ્ધ થતાં]] વગેરે. જોકે પરિવર્તન કે ભેદભાવ સુધારવાની આપ્રક્રિયા નાના પાયે ઘણી વખત નિષ્ફળ ગઇ છે. ખાસ કરીને એવાં વાતાવરણમાં કે જેમાં પરિવર્તન કે ભેદભાવ સારી રીતે થઇ અને પ્રસરી શકે છે. દા. ત. કેટલાંક વાતાવરણમાં [[કાર્સિનોજિન્સ]] નામના વિધ્વંસક તત્વનો સમાવેશ થતો હોય છે અથવા તો શારીરિક ઇજા અથવા તો એવું વાતાવરણ કે જેમાં શરીરના કોશિકાઓ પ્રતિરોધ કરવા સક્ષમ નથી રહેતાં જેમ કે [[હાઇપોક્સિયા]] (જુઓ પેટા વિભાગો)<ref>{{cite journal | author = Nelson DA, Tan TT, Rabson AB, Anderson D, Degenhardt K, White E | title = Hypoxia and defective apoptosis drive genomic instability and tumorigenesis | journal = Genes & Development | volume = 18 | issue = 17 | pages = 2095–107 | year = 2004 | month = September | pmid = 15314031 | pmc = 515288 | doi = 10.1101/gad.1204904 | access-date = 2009-06-06}}</ref> આમ કેન્સર એ ''ધીરે ધીરે આગળ વધનારો'' રોગ છે અને ધીમે ધીમે આગળ વધતા આ ભેદભાવો કે પરિવર્તનો ધીમે ધીમે પોતાની પક પ્રાણી ઉપર ત્યાં સુધી જમાવી દે છે કે જ્યાં સુધી તેના શરીરમાં રહેલાં કોશિકા વિપરિત રીતે કાર્ય કરતાં ન થઇ જાય જે પરિવર્તનો કે ભેદભાવ કર્કરોગનું નિમિત્ત બને છે તે ''સ્વયં વિસ્તરણ કરનારા'' હોય છે. કાળક્રમે તેઓ ચક્રવૃદ્ધિ દરે તેમની સંખ્યા વધારી દેતા હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે: * કોષમાં ભેદભાવ કેપરિવર્તન સુધારવાની જે રચના છે તેમાં ખામી સર્જાવાને કારણે પણ કોષ અને તેના થકી બનનારા બીજા કોશિકાને તે ભેદભાવ ફરી ફરીને ઊભા કરવાની ખામી આવી શકે છે. * કોશિકાને સંકેતો આપનારી [[એન્ડોક્રાઇન]] મશિનરીમાં ખામી આવવાને કારણે કોશિકા તેમની નજીક રહેલા કોશિકાઓને ભેદભાવ કે પરિવર્તન કરવાના સંકેતો આપે છે. * ખામી સર્જાવાને કારણે કોશિકા [[નિયોપ્લાસ્ટિક]] બની જાય છે જેના કારણે તેઓ હિજરત કરીને અન્ય તંદુરસ્ત કોશિકાઓનો પણ વિધ્વંસ કરે છે. * ખામી સર્જાવાને કારણે કોશિકા અમર કે ચિરંજીવ પણ બની જાય છે (જુઓ [[ટેલોમિર્સ]]) જેના કારણે તેઓ તંદુરસ્ત કોશિકાઓનો કાયમ માટે નાશ કરી શકે છે. ઘણી વખત કેન્સરનો ઉદ્ભવ [[ચેઇન રિએક્શન]]માંથી પણ થતો હોય છે જેમાં થોડી નાની ભૂલો મોટી અને વધારે માત્રાની ગંભીર ભૂલોમાં આકાર લેતી હોય છે. જે ભૂલો વધારે ભૂલોનું સર્જન કરી શકે તે કર્કરોગમાં પરિણમવાને ખૂબ જ અસરકારક હોય છે અને એટલા માટે જ કેન્સરની સારવાર ખૂબ જ કપરી છે.જો કર્કરોગની 10,000,000,000 કોશિકાઓ હોય અને એક જ કોશિકાને તે બધાને મારી શકે તેમ હોય પરંતુ તેમાંથી જો 10 કોશિકાઓ પણ બચી જાય તો તે 10 કોશિકાઓ (કેન્સરના અર્ધ પરિપક્વ કોશિકાઓ સાથે મળીને) તેમની અનેક પ્રતિકૃતિઓ રચીને ભૂલ કરવાના સંકેતો અન્ય કોશિકાઓને મોકલી શકે છે અને આખી પ્રક્રિયા ફરીથી શરૂ થાય છે. બળવાખોરી પ્રકારની આ પ્રક્રિયા અવર્ણનીય છે. [[તંદુરસ્તી ધરાવનારાનું ટકી રહેનારા]]ની સામે જ [[ઉત્ક્રાંતિ]]ના પરિબળો જ શરીરની રચનાથી વિપરીત અને નિયમન વિરુદ્ધ કામ કરવા માંડે છે. ખરેખર તો એક વખત કેન્સરનો વિકાસ શરૂ થયા બાદ આ કોશિકા કર્કરોગનો સતત વિકાસ ચાલુ રાખે છે. તેને વધુમાં વધુ અતિક્રમણ કરનારા તબક્કાઓ તરફ ધકેલતા જાય છે. જેને [[ક્લોનલ ઉત્ક્રાંતિ]] કહેવામાં આવે છે.[20] [[કર્કરોગ વિશે થયેલાં સંશોધનો]]માં આપેલા કારણો મુખ્યત્વે નીચેની શ્રેણીમાં આપી શકાય: * અસર કરનારા તત્વો (દા. ત. વાઇરસ) અને ઘટનાઓ દા. ત. પરિવર્તન તેઓ જે કોશિકાની નિયતિમાં કેન્સર થવાનું પ્રયોજાયું છે તે કોશિકાઓમાં આનુવંશિક ફેરફાર કરવાની સુવિધા પૂરી પાડે છે * અમુક ચોક્કસ પ્રકારની આનુવંશિક ખામીઓ અને જનીનો તેનાથી પ્રભાવિત થાય છે. * કેન્સરના કોશિકાને પેદા કરવાની અને તેને ઓળખવાની અસર કોશિકા ઉપર શારીરિક રીતે થતા આનુવંશિક ફેરફારોના જારણે વધુ માત્રામાં જનીની ઘટનાઓનું નિર્માણ થાય છે અને તે કેન્સરના વધારે વિકાસમાં પરિણમે છે. === પરિવર્તનઃ કર્કરોગ પેદા કરનારું રસાયણ === {{See|Carcinogen}} [[ચિત્ર:Cancer smoking lung cancer correlation from NIH.svg|thumb|right|ફેફસાંનાં કેન્સરને ધુમ્રપાન સાથે ગાઢ સંબંધ છે.સ્રોતઃ એનઆઇએચ.]] કેન્સર પેથોજેનિસિસ [[રંગસૂત્રમાં સર્જાયેલા પરિવર્તન]]ને કારણે કળી શકાય છે. તેની અસર કોશિકાના વિકાસ તેમજ મેટાસ્ટેસિસ ઉપર થાય છે. જેતત્વોના કારણે [[રંગસૂત્રમાં પરિવર્તન]] સર્જાય છે તેને મ્યુટાજિન્સ કહે છે અને જે મ્યુટાજિન્સ કર્કરોગનું કારણ બને છે તેને કર્કરોગ પેદા કરનારાં તત્વ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. વિવિધ તત્વો વિવિધ પ્રકારનાં કેન્સર સાથે સંકળાયેલા હોય છે. [[ધુમ્રપાન]] વિવિધ પ્રકારનાં કર્કરોગ<ref name="Sasco">{{cite journal |author=Sasco AJ, Secretan MB, Straif K |title=Tobacco smoking and cancer: a brief review of recent epidemiological evidence |journal=Lung cancer (Amsterdam, Netherlands) |volume=45 Suppl 2 |issue= |pages=S3–9 |year=2004 |month=August |pmid=15552776 |doi=10.1016/j.lungcan.2004.07.998}}</ref> સાથે સંકળાયેલું છે. [[ફેફસાંનાં કેન્સર]] પૈકી 90 ટકા ધુમ્રપાનને કારણે થાય છે.<ref>{{cite journal |author=Biesalski HK, Bueno de Mesquita B, Chesson A, ''et al.'' |title=European Consensus Statement on Lung Cancer: risk factors and prevention. Lung Cancer Panel |journal=CA: a cancer journal for clinicians |volume=48 |issue=3 |pages=167–76; discussion 164–6 |year=1998 |pmid=9594919 |doi=10.3322/canjclin.48.3.167 |url=http://caonline.amcancersoc.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=9594919 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> લાંબા સમય સુધી [[એસ્બેસ્ટોસ]] જેવાં રેસાવાળા પદાર્થોના સંપર્કમાં રહેવા સાથે [[મેસોથેલિયોમા]] નામના કેન્સરનો પ્રકાર સંકળાયેલો છે.<ref>{{cite journal |author=O'Reilly KM, Mclaughlin AM, Beckett WS, Sime PJ |title=Asbestos-related lung disease |journal=American family physician |volume=75 |issue=5 |pages=683–8 |year=2007 |month=March |pmid=17375514 |doi= |url=http://www.aafp.org/afp/20070301/683.html |access-date=2010-03-23 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929083111/http://www.aafp.org/afp/20070301/683.html |url-status=dead }}</ref> ઘણા [[મ્યુટાજિન્સ]] કર્કરોગ પેદા કરનારા હોય છે પરંતુ [[કર્કરોગ પેદા કરનારાં]] તમામ તત્વો મ્યુટાજિન્સ નથી હોતા [[દારૂ]] એ કર્કરોગ કરનારાં રાસાયણિક તત્વનું ઉદાહરણ છે તે મ્યુટાજિન નથી.<ref>{{cite journal |author=Seitz HK, Pöschl G, Simanowski UA |title=Alcohol and cancer |journal=Recent developments in alcoholism : an official publication of the American Medical Society on Alcoholism, the Research Society on Alcoholism, and the National Council on Alcoholism |volume=14 |pages=67–95 |year=1998 |pmid=9751943}}</ref> આ પ્રકારનાં રસાયણો કર્કરોગનો પ્રસાર કોશિકાના વિભાજનની પ્રક્રિયામાં ઝડપી વધારો કરીને કરતા હોય છે. પ્રતિકૃતિઓમાં થતાં ઝડપી વધારાને કારણે પાચકરસોને [[રંગસૂત્રોની પ્રતિકૃતિના નિર્માણ]] દરમિયાન રંગસૂત્રોને થાનારાં નુક્શાનનું સમારકામ કરવાનો ઓછો સમય મળે છે. જેના કારણે પરિવર્તન સર્જાવાની શક્યતાઓ વધી જાય છે. દાયકાઓ સુધી થયેલાં સંશોધનને આધારે જાણવા મળ્યું છે કે [[તમાકુ]]ના ઉપયોગને ફેફસાં, સ્વરપેટી, મસ્તિષ્ક, ગળું, પેટ, મૂત્રાશય, મૂત્રપિંડ, અન્નનળી અને સ્વાદુપિંડના કર્કરોગ સાથે સંબંધ છે.[31] ધુમ્રપાનમાં કેન્સર ફેલાવી શકે તેવા 50 જાતનાં રસાયણો રહેલાં છે જેમાં [[નાઇટ્રોસેમાઇન્સ]] અને [[પોલિસાઇક્લિક એરોમેટિક હાઇડ્રોકાર્બન્સ]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Kuper"/> તમાકુનાં સેવનને કારણે થયેલાં કર્કરોગથી <ref name="Sasco"/>વિકસિત દેશોમાં દર ત્રણમાંથી એક વ્યક્તિ અને વિશ્વભરમાં દર પાંચમાંથી એક વ્યક્તિ મૃત્યુ પામે છે.<ref name="Kuper">{{cite journal |author=Kuper H, Adami HO, Boffetta P |title=Tobacco use, cancer causation and public health impact |journal=Journal of internal medicine |volume=251 |issue=6 |pages=455–66 |year=2002 |month=June |doi=10.1046/j.1365-2796.2002.00993.x |pmid=12028500}}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં [[ફેફસાંનાં કેન્સર]]નાં પ્રમાણે [[ધુમ્રપાન]]ના પ્રમાણને પ્રતિબિંબત કર્યું હતું. દેશમાં ધુમર્પાનનું પ્રમાણ વધવાને કારણે ફેફસાંના કેન્સરથી થતાં મૃત્યુનું પ્રમાણ નાટકીય ઢબે વધી ગયું હતું અને તાજેતરમાં જ પુરુષોમાં ધુમ્રપાનના ઘટતાં જતાં પ્રમાણને કારણે ફેફસાંનાં કેન્સરથી મૃત્યુ પામનારા લોકોની સંખ્યામાં ઘટાડો નોંધાયો હતો. જોકે હજી પણ વિશ્વભરમાં ધુમ્રપાન કરાના લોકોની સંખ્યામાં ઉત્તોત્તર વધારો થઇ રહ્યો છે જેના કારણે કેટલાક સંગઠન મંડળોએ તેને ''તમાકુનો વ્યાપક રોગચાળો'' એવું બિરુદ આપ્યું છે.<ref>{{cite journal |author=Proctor RN |title=The global smoking epidemic: a history and status report |journal=Clinical lung cancer |volume=5 |issue=6 |pages=371–6 |year=2004 |month=May |doi=10.3816/CLC.2004.n.016 |pmid=15217537}}</ref> === કિરણોત્સર્ગના કારણે પરિવર્તન === [[રેડોન]] ગેસ જેવા [[કિરણોત્સર્ગનાં રૂપાંતરણ]]ના સ્રોતોને કારણે કેન્સર થઇ શકે છે. [[સૂર્ય]]માંથી નીકળતાં [[અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણો]]ના સંપર્કમાં લાંબા સમય સુધી રહેવાને કારણે [[મેલાનોમા]] અને ચામડીનાં અન્ય પ્રકારના કર્કરોગ થઇ શકે છે.<ref>{{cite journal |author=English DR, Armstrong BK, Kricker A, Fleming C |title=Sunlight and cancer |journal=Cancer causes & control : CCC |volume=8 |issue=3 |pages=271–83 |year=1997 |month=May |doi=10.1023/A:1018440801577 |pmid=9498892}}</ref> [[મોબાઇલ ફોન]] અને [[આરએફ]] સ્રોતોમાંથી નીકળતા બિન રૂપાંતરણીય રેડિયોફ્રિક્વન્સીમાંથી થતાં કિરણોત્સર્ગને કારણે પણ કેન્સર થઇ શકે છે પરંતુ તેના વિશેનાપુરાવાઓ હાલમાં ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં છે.<ref>{{cite journal |author=Feychting M, Ahlbom A, Kheifets L |title=EMF and health |journal=Annual review of public health |volume=26 |issue= |pages=165–89 |year=2005 |pmid=15760285 |doi=10.1146/annurev.publhealth.26.021304.144445}}</ref> === સૂક્ષ્મજંતુઓનો ચેપ === [[પેથોજેન્સ]] સાથેનો [[ચેપ]] લાગવાને કારણે કેટલાંક પ્રકારનાં કેન્સર થઇ શકે છે.<ref>{{cite journal |author=Pagano JS, Blaser M, Buendia MA, ''et al.'' |title=Infectious agents and cancer: criteria for a causal relation |journal=Semin. Cancer Biol. |volume=14 |issue=6 |pages=453–71 |year=2004 |month=December |pmid=15489139 |doi=10.1016/j.semcancer.2004.06.009}}</ref> ઘણાં પ્રકારના કર્કરોગ [[સૂક્ષ્મજંતુઓને કારણે લાગતા ચેપ]]થી ફેલાય છે. પ્રાણીઓની બાબતમાં આ વાત બિલકુલ સાચી છે જેમ કે [[પક્ષી]]ઓ પરંતુ વિશ્વભરમાં [[મનુષ્યો]]ને થનારાં કેન્સર પૈકી 15 ટકા સૂક્ષ્મજંતુઓના ચેપને કારણે થતાં હોય છે. માનવશરીરમાં થતાં કર્કરોગ સાથે સંકળાયેલા સૂક્ષ્મજંતુ (વાઇરસ)માં [[હ્યુમન પેપિલોમા વાઇરસ]], [[હિપેટાઇટિસ બી]] અને [[હિપેટાઇટિસ સી]] વાઇરસ, [[ઇપ્સ્ટેઇન બાર વાઇરસ]] અને [[હ્યુમન ટી લિમ્ફોટ્રોપિક વાઇરસ]] ગણાવી શકાય. પ્રયોગો અને રોગશાસ્ત્ર દ્વારા પ્રાપ્ત માહિતી સૂચિત કરે છે કે કેન્સર થવામાં વાઇરસની ભૂમિકા મહત્વની છે. માત્ર તમાકુના ઉપયોગને કારણે માનવશરીરમાં કેન્સર વધારે માત્રામાં ફેલાવાના કારણોમાં વાઇરસ બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું જોખમ ગણાવી શકાય.<ref name="zur Hausen-viruses">{{cite journal | author = zur Hausen H | title = Viruses in human cancers | journal = Science | volume = 254 | issue = 5035 | pages = 1167–73 | year = 1991 | pmid = 1659743| doi = 10.1126/science.1659743}}</ref> સૂક્ષ્મજંતુ દ્વારા પ્રેરિત ગાંઠને બે ભાગમાં વહેંચી શકાય ''વેધક રીતે રૂપાંતરિત'' અથવા ''ધીમી ગતિએ રૂપાંતરિત '' થતી વેધક ઝડપે થનારાં રૂપાંતરણમાં વાઇરસ વધુ પડતા સક્રિય ઓન્કોજિનનું વહન કરે છે જેને વાઇરલ ઓન્કોજિન (વી-વન) કહેવામાં આવે છે. તે બીજા કોશિકાને પણ અસરગ્રસ્ત કરીને તેમનું રૂપાંતરણ પણ ઝડપથી વી-વનમાં કરે છે. તેથી વિપરીત ધીમી રૂપાંતરણ પ્રક્રિયામાં વાઇરસ જિનોમ નજીકમાં આવેલા જિનોમમાં પ્રોટો ઓન્કોજિન દાખલ કરે છે ત્યારબાદ વાઇરસના [[પ્રયોજક]] અથવા તો તેને વહન કરીને ફેવાવાનું નિયમન કરનારાં અન્ય તત્વો પ્રોટો ઓન્કોજિનનું વધારે માત્રામાં વહન કરે છે. જેના કારણે કોશિકાનું વિભાજન બેકાબૂભરી રીતે થવા માંડે છે. પ્રોટો ઓન્કોજિન કયા સ્થળેથી દાખલ થશે તે નિશ્ચિત નહીં હોવાથી અને નજીકમાં પ્રોટો ઓન્કોજિનના દાખલ થવાની શક્યતાઓ ઓછી હોવાને કારણે ધીમી ગતિએ રૂપાંતરિત થનારા વાઇરસ ચેપ લાગ્યા બાદ વેધક ગતિએ રૂપાંતરણ કરનારા વાઇરસની સરખામણીએ ઘણા લાંબા સમયે ગાંઠનું નિર્માણ કરે છે. હિપેટાઇટિસ વાઇરસમાં [[હિપેટાઇટિસ બી]] અને [[હિપેટાઇટિસ સી]] વાઇરસનો સમાવેશ થાય છે. આ સૂક્ષ્મજંતુઓ ક્રોનિક વાઇરલચેપને પ્રેરિત કરે છે. જે [[યકૃતના કર્કરોગ]]નું કારણ બને છે. દર વર્ષે 0.47 ટકા જેટલા દર્દીઓને (ખાસ કરીને એશિયામાં સૌથી વધારે અને ઉત્તર અમેરિકામાં સૌથી ઓછા લોકોમાં) [[હિપેટાઇટિસ બી]] તેમજ 1.47 ટકા લોકોને [[હિપેટાઇટિસ સી]]નો ચેપ લાગે છે. લિવર સિરોસિસ નામનો રોગ ચાહે તે ક્રોનિક વાઇરલ હિપેટાઇટિસથી લાગુ પડ્યો હોય કે પછી દારૂની લતને કારણે તેને [[યકૃતના કેન્સર]] સાથે સંબંધ છે. સિરોસિસ અને વાઇરલહિપેટાઇટિસના મિશ્રણને કારણે [[યકૃતના કર્કરોગ]]નો વિકાસ થવાની શક્યતાઓ વધુને વધુ પ્રબળ બનતી જાય છે. વિશ્વભરમાં [[યકૃતના કર્કરોગ]]ને સામાન્ય અને સૌથી વધુ પ્રાણઘાતક માનવામાં આવે છે. જેની પાછળ ભારે માત્રામાં [[વાઇરલ હિપેટાઇટિસ]]નું રૂપાંતરણ અને રોગને જવાબદાર ગણાવી શકાય. કેન્સર વિશે થયેલા આધુનિક સંશોધનમાં કર્કરોગને રોકવા માટેની રસીનું સંશોધન કરવામાં આવ્યું છે. વર્ષ 2006માં [[યુએસ ખાદ્ય અને ઔષધ પ્રશાસને]] [[હ્યુમન પેપિલોમા વાઇરસ]]ની રસીને મંજૂરી આપી હતી જેને [[ગાર્ડાસિલ]]ના નામે ઓળખવામાં આવે છે. આ રસી એચપીવી ટાઇપનાં કેન્સર સામે રક્ષણ આપે છે. ગર્ભાશયનાં મુખનાં કેન્સર માટે એચપીવી 70 ટકા અને જીની મસાઓ માટે તે 90 ટકા જવાબદાર હોય છે. માર્ચ 2007માં યુએસ [[રોગ નિયંત્રણ અને પ્રતરોધ કેન્દ્ર]]ની [[રોગમુક્ત સલાહકાર સમિતિ]]એ 11થી 12 વર્ષની કિશોરીઓને આ રસી લેવાની અધિકૃત રીતે ભલામણ કરી હતી. તેમજ એવો પણ સંકેત આપ્યો હતો કે 9થી 26 વર્ષની સ્ત્રીઓએ પણ આ રસી લેવી જોઇએ સંશોધનકર્તાઓએ એવું તારણ કાઢ્યું છે કે સૂક્ષ્મજંતુઓ ઉપરાંત [[જીવાણુઓ (બેક્ટેરિયા)ને પણ કેટલાંક પ્રકારના કેન્સર સાથે સંબંધ છે.]] જેનાં સચોટ ઉદાહરણ તરીકે પેટની દિવાલ ઉપર આવેલા ''[[હેલિકોબેક્ટર પાઇલોરી]]'' માં લાગેલો ક્રોનિક ચેપ તેમજ [[હોજરીના કર્કરોગ]]ને ગણાવી શકાય.<ref>{{cite journal |author=Wang C, Yuan Y, Hunt RH |title=The association between Helicobacter pylori infection and early gastric cancer: a meta-analysis |journal=Am. J. Gastroenterol. |volume=102 |issue=8 |pages=1789–98 |year=2007 |month=August |pmid=17521398 |doi=10.1111/j.1572-0241.2007.01335.x}}</ref><ref>{{cite journal |author=Peter S, Beglinger C |title=Helicobacter pylori and gastric cancer: the causal relationship |journal=Digestion |volume=75 |issue=1 |pages=25–35 |year=2007 |pmid=17429205 |doi=10.1159/000101564}}</ref> ''હેલિકોબેક્ટર'' ખૂબ જ સામાન્ય અને લગભગ તમામ પ્રકારનાં કેન્સર માટે જવાબદાર હોવા છતાં પણ ખૂબ જ ઓછા લોકોને તેનો ચેપ લાગતો હોય છે.<ref>{{cite journal |author=Cheung TK, Xia HH, Wong BC |title=Helicobacter pylori eradication for gastric cancer prevention |journal=J. Gastroenterol. |volume=42 Suppl 17 |issue= |pages=10–5 |year=2007 |month=January |pmid=17238019 |doi=10.1007/s00535-006-1939-2}}</ref> === આંતરસ્ત્રાવીય અસંતુલન === કેટલાક અંતઃસ્ત્રાવો બિન મ્યુટાજિનિક કર્કરોગના વાહક જેવું કામ કરતાં હોય છે. જેના કારણે કોશિકાનો વિકાસ ખૂબ જ ઝડપથી થાય છે. તેના ખૂબ જ પ્રસ્થાપિત ઉદાહરણ તરીકે [[હાઇપરએસ્ટ્રોજેનિક]]ની ક્ષુબ્ધાવસ્થાને જવાબદાર ગણાવી શકાય કે જે [[એન્ડોમેટ્રાયલ કર્કરોગ]] માટે જવાબદાર છે. === રોગપ્રતિકારક શક્તિની અપક્રિયા === [[એચઆઇવી]] ઘણા પ્રકારનાં કેન્સર સાથે સંકળાયેલો છે. જેમાં [[કાપોસિસ સારકોમા]], [[નોન હોજકિન્સ લિમ્ફોમા]] તેમજ [[એચપીવી]] પ્રકારનાં કર્કરોગ જેવા કે [[ગુદાનું કેન્સર]] અને [[ગર્ભાશયનાં મુખના કેન્સર]]નો સમાવેશ થાય છે. [[એઇડ્સ]] વ્યાખ્યાયિત બીમારીઓમાં આ તમામ નિદાન કાઢવામાં આવે છે. એચઆઇવીના દર્દીઓમાં કેન્સરનાં વધતાં જતાં બનાવો એ બાબતનો નિર્દેશ કરે છે કે તેમની રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં ખામી સર્જાવાને કેન્સર અંગેના એક અભ્યાસ તરીકે ગણવામાં આવવો જોઇએ.[53] [[કોમન વેરિયેબલ ઇમ્યુનો ડેફિસિયન્સી]] અને [[આઇજીએ ડેફિસિયન્સી]] જેવી રોગપ્રતિકારક શક્તિની ખામીનો સંકેત એ છે કે કર્કરોગનું જોખમ વધી રહ્યું છે.[55] === આનુવંશિકતા === કર્કરોગના કેટલાક પ્રકારો ''છૂટા છવાયા'' હોય છે તેનો મતલબ છે કે તે પ્રકારના કેન્સર આનુવંશિકતાને લીધે નથી થતા. જોકે કેટલાક [[રોગના લક્ષણો]] એવા પણ છે કે જેમાં કેન્સરનું વલણ અગાઉથી રહેલું હોય છે. જેની પાછળ [[ગાંઠોના નિર્માણની પ્રક્રિયા સામે લડવાની શક્તિમાં જીનમાં ખામી]] હોવાના કારણને જવાબદાર ગણાવી શકાય. તેનાં જાણીતાં ઉદાહરણોઃ * ''[[BRCA1]]'' અને ''[[BRCA2]]'' તરીકે ઓળખાતા જીનોમાં થતાં કેટલાંક આનુવંશિય ફેરફારોને કારણે [[સ્તન કેન્સર]] અને [[અંડાશયના કર્કરોગ]]નું જોખમ વધી જાય છે. * [[મલ્ટીપલ એન્ડોક્રાઇન નેપોલેશિયા]]માં રહેલી શરીરની અંદર રહેલા વિવિધ અંગોની ગાંઠો (એમઇએન ટાઇપ્સ 1, 2એ અને 2બી) * [[લિ-ફ્રાઉમેની સિન્ડ્રોમ]] [[(ઓસ્ટિઓસારકોમા]], સ્તન કેન્સર, [[સોફ્ટ પેશી સારકોમા]], [[મગજની ગાંઠો]] વગેરે જેવી વિવિધ પ્રકારની ગાંઠો) [[પી53]]માં ખામી કે પરિવર્તન સર્જાવાને કારણે થાય છે. * [[ટર્કોટ સિન્ડ્રોમ]] ([[મગજની ગાંઠો]] અને કોલોનિક પોલિપોસિસ) * [[કૌટુંબિક એડિનોમેટાઉસ પોલિપોસિસ]] ''એપીસી'' જીનમાં સર્જાતી વારસાગત ખામી છે. જે [[મોટાં આંતરડાનાં કર્કરોગ]]ની જોરદાર શરૂઆત તરફ દોરી જાય છે. * [[આનુવંશિક નોનપોલિપોસિસ કોલોરેક્ટલ કેન્સર]] (એચએનપીસીસી જેને લિન્ચ સિન્ડ્રોમના નામે પણ ઓળખવામાં આવે છે.) જેમાં [[મોટાં આંતરડાંનો કર્કરોગ]], [[ગર્ભાશયના કર્કરોગ]], [[હોજરીનો કર્કરોગ]] અને અંડાશયના કર્કરોગ જેવા કૌટુંબિક કિસ્સાઓનો સમાવેશ થાય છે. જેમાં [[કોલોન પોલિપ્સ]]નું પ્રમાણ વધારે નથી હોતું * જ્યારે નાનાં બાળકોમાં [[રેટિનો બ્લાસ્ટોમાં]] જોવા મળે છે તે રેટિનો બ્લાસ્ટોમા નામના જીનમાં સર્જાયેલી આનુવંશિક ખામીને કારણે થતો હોય છે. * [[ડાઉન સિન્ડ્રોમ]] જે દર્દીમાં [[રંગસૂત્ર 21]]નું પ્રમાણ વધારે માત્રામાં હોય તેના કારણે [[લ્યુકેમિયા]] અને [[વૃષ્ણના કર્કરોગ]]નો વિકાસ શરીરમાં થતો હોવાનું માનવામાં આવે છે. જોકે આ બદલાવનાં કારણો હજી સુધી સારી રીતે સમજી શકાયા નથી. === અન્ય કારણો === ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન લાગતા ચેપ અને અંગોનું દાન કરતી વખતે લાગતા ચેપના ખૂબ જ નગણ્ય કિસ્સાઓને બાદ કરતાં કેન્સર એ ચેપથી ફેલાતો રોગ નથી. આની પાછળ [[એમએચસી]]ની [[અસંગતતા]]ના કારણે પેશીઓ દ્વારા એકજીવિત થવાની ક્રિયાને નકારી કાઢવામાં આવે છે. તેને કારણભૂત ગણાવી શકાય.<ref name="Tolar">{{cite journal |author=Tolar J, Neglia JP |title=Transplacental and other routes of cancer transmission between individuals |journal=J Pediatr Hematol Oncol. |volume=25 |issue=6 |pages=430–4 |year=2003 |month=June |pmid=12794519 |doi=10.1097/00043426-200306000-00002 |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=1077-4114&volume=25&issue=6&spage=430}}</ref> માનવી તેમજ અન્ય પૃષ્ઠવંશ વાળાં પ્રાણીઓમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ એમએચસી નામના રોગ ઉત્પાદિત કરનાર પદાર્થનો ઉપયોગ કરીને પોતીકાં તેમજ બિન પોતિકાં કોશિકાઓ વચ્ચેનો ભેદ પારખે છે કારણ કે ઉપરોક્ત રોગ પેદા કરાના પદાર્થો દરેક લોકોમાં અલગ-અલગ હોય છે. જ્યારે બિન પોતિકાં પદાર્થોનો અચાનક સામનો થાય છે ત્યારે રોગપ્રતિકારક શક્તિ જે-તે કોશિકા સામે પ્રતિક્રિયા કરવાની શરૂ કરે છે. આવી પ્રતિક્રિયાના કારણે ગાંઠોના કોશિકાઓ દ્વારા રોગગ્રસ્ત કોશિકાનાં પ્રત્યારોપણથી રક્ષણ મળી શકે છે. યુએસમાં વાર્ષિક અંદાજે 3500 જેટલી ગર્ભવતી મહિલાઓને કર્કરોગ લાગુ પડે છે, જેના કારણે ગર્ભસ્થ શીશુઓમાં [[એક્યુટ લ્યુકેમિયા]], [[લિમ્ફોમા]], [[મેલાનોમા]] અને [[કાર્સિનોમાં]] માતા દ્વારા પ્રસરે છે તેવું અવલોકન થયું છે.<ref name="Tolar"/> અંગદાતા દ્વારા અંગના પ્રત્યારોપણ મારફતે ગાંઠોનો વિકાસ થયો હોવાના કિસ્સાઓ જવલ્લે જ જોવા મળે છે. અંગ પ્રત્યારોપણ મારફતે થનારી ગાંઠો પાછળનાં મુખ્ય કારણમાં મેલિગનન્ટ મેલાનોમા જેવા દેખાતા હોય છે. શરીરમાં રહેલું હોવા છતાં પણ અંગનું છેદન થાય ત્યાં સુધી<ref>{{cite journal |author=Dingli D, Nowak MA |title=Cancer biology: infectious tumour cells |journal=Nature |volume=443 |issue=7107 |pages=35–6 |year=2006 |month=September |pmid=16957717 |doi=10.1038/443035a |url=}}</ref> તેને પામી શકાતું નથી.<ref>{{cite website |title= Cancer Spread By Transplantation Extremely Rare: In Very Rare Case, Woman Develops Leukemia from Liver Transplant|url=http://www.cancer.org/docroot/NWS/content/NWS_1_1x_Cancer_Spread_By_Transplantation_Extremely_Rare.asp}}</ref> હકીકતમાં જો બે એક જ પ્રકારના જીન ધરાવતા જીવો હિસ્ટો [[કોમ્પેટિબિલિટી જીન]]<ref>{{cite website |title= The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1980|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1980/presentation-speech.html}}</ref> ધરાવતા હોય તો એક પ્રાણીમાંથી બીજા પ્રાણીમાં સામાન્યતઃ કેન્સરનો વિકાસ થઇ શકે છે. ઉંદરો ઉપર આ પ્રયોગ કરવામાં પણ આવ્યો છે જોકે હકીકતની દુનિયામાં આવો કોઇ જ કિસ્સો નોંધાયો નથી એટલે ઉપરોક્ત વર્ણવેલી ઘટના એ અપવાદ છે. માનવી સિવાયના પ્રાણીઓમાં કેટલાંક પ્રકારના કર્કરોગ એવા જોવા મળે છે કે જે ગાંઠોના કોશિકાઓના પોતાના પ્રસારથી ફેલાય છે. [[સ્ટિકર્સ સારકોમા]] જેને કૂતરાઓમાં મૈથુન મારફતે ફેલાતી ગાંઠ પણ કહેવામાં આવે છે. ઉપરાંત [[ડેવિલ ફેસિયલ ગાંઠનો રોગ]] [[તસ્માનિયન ડેવિલ]] નામના કૂતરાઓમાં તેમ જ સામાન્ય કૂતરાઓમાં જોવા મળતો રોગ છે.<ref>{{cite journal |author=Murgia C, Pritchard JK, Kim SY, Fassati A, Weiss RA |title=Clonal origin and evolution of a transmissible cancer |journal=Cell |volume=126 |issue=3 |pages=477–87 |year=2006 |pmid=16901782 |doi=10.1016/j.cell.2006.05.051}}</ref> == પેથોફિઝિયોલોજી == {{see main|Oncogenesis}} [[ચિત્ર:Cancer requires multiple mutations from NIH.png|thumb|right|શરીરમાં થતાં શ્રેણીબદ્ધ પરિવર્તનોને કારણે કર્કરોગ થાય છે.દરેક પરિવર્તન કેટલાક અંશે કોશિકાના વર્તનને સજાગ કરે છે. કે ચેતવણી આપે છે.]] પાયાની રીતે જોઇએ તો કર્કરોગ એ પેશીઓના વિકાસના નિયમનને લગતો રોગ છે. સામાન્ય કોશિકામાંથી કેન્સરના કોશિકામાં [[રૂપાંતરિત]] થવાની પ્રક્રિયા છે. [[જીનો]] કોશિકાના વિકાસનું નિયમન કરે છે અને ભેદરેખા પાડવાનું પરિવર્તન ખૂબ જ જરૂરી છે.<ref>{{cite journal |author=Croce CM |title=Oncogenes and cancer |journal=The New England journal of medicine |volume=358 |issue=5 |pages=502–11 |year=2008 |month=January |pmid=18234754 |doi=10.1056/NEJMra072367 |url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/358/5/502 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2010-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100212042052/http://content.nejm.org/cgi/content/full/358/5/502 |url-status=dead }}</ref> આનુવંશિક ફેરફારો કોઇપણ તબક્કે જોવા મળી શકે છે.તમામ રગસૂત્રોના વધારા ઘટાડાથી માંડીને એક પણ [[ડીએનએ ન્યુક્લિઓટાઇડ]] પરિવર્તનથી અસરગ્રસ્ત થાય છે ત્યાં સુધી આ પરિવર્તનથી અસરગ્રસ્ત થતા જીનોના બે પ્રકાર છે. [[ઓન્કોજિન્સને]] કદાચ સામાન્ય જીનો જ ગણાવી શકાય તે ઊંચા સ્તરે વિસંગતતા ધરાવતા હોય છે અથવા તો એવાં પરિવર્તિત જનીનો હોય છે કે જેમનું તત્વ નવીન હોય છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં આ જીનોની વાહકતા મેલિગ્નન્ટ ફેનોટાઇપ નામના કેન્સરની કોશિકાઓને વૃદ્ધિ આપે છે. [[ગાંઠોને દાબી દેનારા જીનો]] એવા પ્રકારના જનીનો છે કે જેઓ કેન્સરના કોશિકાનાં વિભાજન અને તેમની ટકી રહેવાની ક્ષમતા ઉપરાંત અન્ય કાયર્ક્ષમતાને ખતમ કરી નાખે છે. ગાંઠોને દાબી દેનારા કોશિકા કેન્સરને વૃદ્ધિ આપનારાં આનુવંશિક ફેરફારો થકી વારંવાર નુક્શાન પામે છે. સામાન્ય કોશિકામાંથી કેન્સરના કોશિકામાં રૂપાંતરિત થવા માટે જીનોમાં અમુક ચોક્કસ પ્રકારના ફેરફાર થાય તે જરૂરી છે.<ref>{{cite journal |author=Knudson AG |title=Two genetic hits (more or less) to cancer |journal=Nature reviews. Cancer |volume=1 |issue=2 |pages=157–62 |year=2001 |month=November |pmid=11905807 |doi=10.1038/35101031}}</ref> વિવિધ પ્રકારના જીની ફેરફારોની વિવિધ પ્રકારની વર્ગીકરણ યોજના હોય છે જે કેન્સરની કોશિકાઓનાં ઉત્પાદન માટે યોગદાન આપી શકે છે. મોટા ભાગના બદલાવો [[પરિવર્તન]] કે પછી વંશસૂત્રોની [[ન્યુક્લિયોટાઇડ]] શ્રેણીમાં આવેલા બદલાવો હોય છે. [[એન્યુપ્લોઇડી]] એટલે કે અસાધારણ સંખ્યામાં [[રંગસૂત્રો]] હોવા એ એક જાતનો જીની બદલાવ છે. તે પરિવર્તન નથી. [[સૂત્ર વિભાજન]]માં સર્જાયેલી ખામીને કારણે તેમાં એક અથવા તો એક કરતાં વધારે રંગસૂત્રોના વધારા કે ઘટાડાની શક્યતા રહેલી છે. મોટે પાયે પરિવર્તનોને કારણે રંગસૂત્રોના ભાગોનો નાશ થાય છે અથવા તો તેમાં વૃદ્ધિ થાય છે. [[આનુવંશિક વૃદ્ધિ]] ત્યારે દેખાય છે જ્યારે કોશિકા તેમની વધારે માત્રામાં રંગસૂત્રોના નાના રેખાપથની પ્રતિકૃતિઓ બનાવે છે (વારંવાર 20 કરતાં પણ વધારે વખત) તેમાં એક કરતાં પણ વધારે ઓન્કોજિન અને જોડેનાં વંશસૂત્રનું ઘટક રહેલું હોય છે. [[ટ્રાન્સલોકેશન]] ત્યારે ધ્યાન ઉપર આવે છે જ્યારે બે અલગ રંગસૂત્રીય પ્રદેશો અસાધારણ રીતે સંગલિત થાય છે. મોટા ભાગે આ પ્રક્રિયા લાક્ષણિકતા ધરાવતા અંગમાં થતી હોય છે. આનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે [[ફિલાડેલ્ફિયા રંગસૂત્ર]] અથવા તો રંગસૂત્ર 9 અને 22નું ટ્રાન્સલોકેશન જે [[ક્રોનિક માઇલોજિનોસ લ્યુકેમિયા]]માં જોવા મળે છે. જેનાં પરિણામે [[બીસીઆર]]-[[એબીએલ]] [[મિશ્રિત પ્રોટિન]] નામના ઔસજદ્રવ્યનું ઉત્પાદન શરૂ થાય છે જેને ઓન્કોજેનિક [[ટાયરોસિન કિનાસે]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. નાના પાયાના પરિવર્તનોમાં ચોક્કસ જગ્યાએ આવતાં પરિવર્તનો, નાશ પામવાની પ્રક્રિયા અને દાખલ થવાની પ્રક્રિયાનો સમાવેશ થાય છે. જે વંશસૂત્રના [[પ્રયોજક]]માં જોવા મળી શકે છે જે તેની [[વાહકતા]] ઉપર અસર કરે છે. અથવા તો તેની અસર જીનની [[વિભાજન ઘટના]] ઉપર પણ પડી શકે છે અને તેની [[પ્રોટિન]]નું ઉત્પાદન કરવાની કાર્યક્ષમતા અથવા તો સ્થિરતામાં ફેરફાર કરી નાખે છે. એક પણ જીનમાં વિક્ષેપ પડવાને કારણે [[ડીએનએ વાઇરસ]] કે [[રિટ્રોવાઇરસ]] દ્વારા [[જીની ઘટક તત્વોનું એકત્રિકરણ]] થવા લાગે છે. જેના કારણે અસરગ્રસ્ત કોશિકા અને તેના અનુગામીઓ ઉપર વાઇરલ ઓન્કોજિન્સની વાહકતા છવા માંડે છે. == અવરોધકતા == કર્કરોગને નાથવા માટેના પ્રયાસોને કેન્સરના બનાવોને ઘટાડવા માટે લીધેલાં સક્રિય પગલાંઓ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરી શકાય. અંદાજે 30 ટકા કરતાં પણ વધારે કેન્સરને [[તમાકુ]], [[જાડાપણું]] કે [[સ્થૂળતા]], ખાવામાં ફળો અને શાકભાજીનું ઓછું પ્રમાણ, [[શારીરિક નિષ્ક્રિયતા]], [[દારૂ]], [[જાતીય પ્રવૃત્તિથી ફેલાતો ચેપ]], [[હવાનું પ્રદૂષણ]] વગેરે જેવાં જોખમી તત્વોને અવગણીને દૂર રાખી શકાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs297/en/ |title=Cancer Cancer |format= |work=World Health Organization |access-date=}}</ref> [[કર્કરોગ ફેલાવનારાં તત્વો]] અથવા તો [[ચયાપચયની ક્રિયા]]ને અસરગ્રસ્ત કરે તેવાં તત્વો, કેન્સર કરનારાં તત્વોને દૂર રાખે તેવી ખાવા-પીવાની જીવનશૈલી, અથવા તો તબીબી અવરોધકતા જેવી કે [[કિમોઅવરોધકતા]], કર્કરોગ પૂર્વેની સારવાર વગેરેથી પણ કેન્સરને દૂર રાખી શકાય છે. [[રોગશાસ્ત્ર]]માં અવરોધકતાનો વિચાર રજૂ કરવામાં આવ્યો છે જેમાં બે પ્રકારની અવરોધકતા બતાવવામાં આવી છે. એક તો [[પ્રાથમિક અવરોધકતા]] એટલે કે જેને રોગ લાગુ નથી પડ્યો અને તે લાગુ ન પડે તેની દરકાર રાખવી અને [[દ્વિતિય અરોધકતા]] એટલે કે રોગનું નિદાન થઇ ગયા બાદ તેને ફેલાતો તેમજ તેનાથી થતાં નુક્શાનને અટકાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી અવરોધકતા. === ફેરફાર કરી શકાય તેવાં (જીવનશૈલી) જોખમી તત્વો === {{See also|Alcohol and cancer}} [[ચિત્ર:Lung cancer.jpg|thumb|left|upright|ફેફસાંનાં નમૂનાનાં ટૂકડામાં શ્વાસનળીની નજીક સ્ક્વામોસ સેલ કાર્સિનોમા (સફેદ ગાંઠ) છે.]] કેન્સર કરનારાં બહુમતી જોખમો પર્યાવરણીય અને જીવનશૈલી સાથે વણાયેલા હોય છે જેના કારણે એવો દાવો થઇ શકે કે કેન્સર એ મોટાપાયે રોકી શકાય તેવો રોગ છે.<ref name="Danaei"/> કર્કરોગના જોખમી તત્વોને નિવારી શકાય તેનાં ઉદાહરણમાં [[દારૂ]], (જેને મોઢાં, અન્નનળી, સ્તન તેમજ અન્ય કર્કરોગોને સંબંધ છે.)ધુમ્રપાન, (જોકે ફેફસાંનાં કેન્સરથી પીડાતી 20 ટકા મહિલાઓએ ક્યારેય ધુમ્રપાન નથી કર્યું જ્યારે પુરુષોમાં આ પ્રમાણ 10 ટકાનું છે),<ref>{{cite web | title=Lung Cancer in American Women: Facts | url=http://www.nationallungcancerpartnership.org/page.cfm?l=factsWomen | access-date=2007-01-19 | archive-date=2007-07-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070709065209/http://www.nationallungcancerpartnership.org/page.cfm?l=factsWomen | url-status=dead }}</ref> શારીરિક નિષ્ક્રિયતા (જેને મોટાં આંતરડાં, સ્તન અને સંભવતઃ અન્ય કર્કરોગો સાથે સંબંધ છે. તેમજ [[જાડાંપણું]], [[સ્થૂળતા]] (કે જેને મોટાં આંતરડાં, સ્તન, એન્ડોમેટ્રિયલ અને સંભવતઃ અન્ય કેન્સર સાથે સંબંધ છે.) વગેરેનો સમાવેશ કરી શકાય. રોગશાસ્ત્ર દ્વારા આપવામાં આવેલા પુરાવાઓ ઉપરથી માલુમ પડ્યું છે કે વધારે પડતાં દારૂનાં સેવનનો ત્યાગ કરવાથી કેટલાંક ચોક્કસ પ્રકારના કર્કરોગનું જોખમ ઘટાડી શકાય છે. જોકે તેની તુલના તમાકુનાં સેવન સાથે કરવામાં આવે તો તેની અસર ખૂબ જ નાની છે પરંતુ તેના પુરાવા પણ ખૂબ જ નબળા છે. કેન્સરનું જોખમ વધારતાં અન્ય જીવનશૈલી અને પર્યાવરણને લગતાં તત્વોમાં (ફાયદાકારક અથવા નુક્શાન કારક) કેટલાક જાતીય વૃત્તિથી ફેલાતા રોગો જેવા કે [[હ્યુમન પેપિલોમા વાઇરસથી]] પીડાતા લોકો, કૃત્રિમ આંતઃસ્ત્રાવોનો વધુ પડતો ઉપયોગ કરવાથી, [[આયોનાઇઝિંગ કિરણોત્સર્ગ]] અને [[અલ્ટ્રાવાયોલેટ]] કિરણોત્સર્ગના સંપર્કમાં લાંબો સમય રહેવાથી, તેમજ કેટલાક રસાયણોનાં સંપર્કમાં લાંબા સમય સુધી રહેવાથી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. પોતાના કામના સ્થળે ઉપરોક્ત તત્વો સાથે સંપર્કમાં આવીને દર વર્ષે વિશ્વમાં અંદાજે 2 લાખ લોકો કેન્સરથી મૃત્યુ પામે છે.<ref name="WHO_occup">{{cite press release |title=WHO calls for prevention of cancer through healthy workplaces |publisher=World Health Organization |date=2007-04-27 |url=http://www.who.int/mediacentre/news/notes/2007/np19/en/index.html |access-date=2007-10-13 |archivedate=2007-10-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012202014/http://www.who.int/mediacentre/news/notes/2007/np19/en/index.html }}</ref> પોતાના કામના સ્થળે રહેલા આ તત્વોથી લાખો લોકો ઉપર કેન્સર થવાનો ભય તોળાઇ રહ્યો છે. જેમ કે એસ્બેસ્ટોસ, તાંતણાઓ અને તમાકુનો ધુમાડો શ્વાસમાં જવાને કારણે [[ફેફસાંના કર્કરોગ]] અને [[મેસોથેલિયોમા]] થવાનો ભય રહેલો છે. અથવા તો કામના સ્થળે [[ડામરની આડપેદાશો]]ના સતત સંપર્કમાં રહેવાથી [[લ્યુકેમિયા]]નું જોખમ રહેલું છે.<ref name="WHO_occup"/> તાજેતરમાં મટાભાગના કેન્સરથી થયેલા મૃત્યુ પાછળ કામના સ્થળે રહેલા જોખમો જવાબદાર છે જે વિકસીત દેશોમાં નજરે પડી રહ્યાં છે.<ref name="WHO_occup"/> એવો અંદાજ છે કે યુએસમાં કામના સ્થળ ઉપર રહેલા કેન્સર કરનારાં તત્વોને કારણે દર વર્ષે 20,000 લોકો મૃત્યુ પામે છે અને 40,000 કેન્સરના નવા કેસો નોંધાય છે. === ખોરાક === {{Main|Diet and cancer}} ખોરાક અને કેન્સર સાથેનો સંબંધ એ છે કે [[જાડાપણાં]]ને કારણે કેન્સર થવાનું જોખમ વધી જાય છે. દરેક દેશના ખોરાક અનુસાર ત્યાંના કર્કરોગ પણ વિવિધ પ્રકારના હોય છે. દા. ત. જાપાનમાં [[હોજરીનું કેન્સર]] વધારે માત્રામાં જોવા મળે છે જ્યારે યુએસમાં [[મોટાં આંતરડાંનું કેન્સર]] વધારે માત્રામાં જોવા મળે છે. આ ઉદાહરણમાં અગાઉકરવામાં આવેલાં [[હેપ્લોગ્રુપ્સ]]ના વિચારને બાકાત રાખવામાં આવ્યો છે. અભ્યાસ ઉપરથી જાણવા મળ્યું છે કે એક દેશમાંથી બીજા દેશમાં સ્થાયી થયેલા લોકો તેમના નવા દેશ ઉપર કેન્સરનું જોખમ વધારી રહ્યાં છે. ઘણા કિસ્સામાં એક પેઢી સુધી આ જોખમ વધી જતું હોય છે. આ એ બાબતનું સૂચન કરે છે કે ખોરાક અને કેન્સર વચ્ચે સંબંધ છે.<ref>{{cite journal |author=Buell P, Dunn JE |title=Cancer mortality among Japanese Issei and Nisei of California |journal=Cancer |volume=18 |issue= |pages=656–64 |year=1965 |pmid=14278899|doi=10.1002/1097-0142(196505)18:5<656::AID-CNCR2820180515>3.0.CO;2-3}}</ref> લોકોમાં સ્થૂળતાનું પ્રમાણ ઘટાડવાથી કેન્સરની ઘટનાઓ ઘટશે કે કેમ તે જાણી શકાયું નથી. ખોરાક સહિત વિવિધ પદાર્થો લેવાથી કેન્સરમાં લાભદાયક કે નુક્શાનદાયક અસર થઇ શકે છે તેવા અહેવાલો અનેક વખત પ્રસિદ્ધ થતા હોવા છતાં પણ ખૂબ જ ઓછાં તત્વો એવાં જોવાં મળ્યાં છે કે જેમને કેન્સર સાથે સંબંધ હોય. આ તમામ અહેવાલો પ્રાણીઓ કે કોશિકા ઉપર કરેલાં પરિક્ષણ આધારિત હોય છે. જ્યાં સુધી આ પ્રયોગો અવલોકનમૂલક ન બને (અથવા તો પ્રસંગોપાત તેનો ભવિષ્યમાં અમલ કરી શકાય તેનું સમર્થન ન મળે) માનવી ઉપર સફળતાપૂર્વક કરવામાં ન આવે ત્યાં સુધી તેનો ઉપયોગ જાહેર આરોગ્ય ભલામણોમાં ન કરી શકાય. [[ચિત્ર:Colon cancer 2.jpg|thumb|આક્રમણ કરનારું મોટાં આંતરડાંનું કેન્સર (ઉપર કેન્દ્રમાં) મોટાં આંતરડાંના ટૂકડામાં દેખાય છે.]] પ્રાથમિક કેન્સરનાં જોખમને ડામવા માટે જે ખોરાક લેવાની દરખાસ્ત કરવામાં આવી છે તેને રોગશાસ્ત્ર મંડળો દ્વારા થઇ રહેલા અભ્યાસોનો ટેકો મળવા માંડ્યો છે. આ પ્રકારના અભ્યાસનાં ઉદાહરણોમાં એવા અહેવાલોનો પણ સમાવેશ થાય છે જેમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે માંસ ઓછું લેવાને કારણે મોટાં આંતરડાંનાં કેન્સરનું જોખમ ઘટી જાય છે.<ref name="pmid9663397">{{cite journal |author=Slattery ML, Boucher KM, Caan BJ, Potter JD, Ma KN |title=Eating patterns and risk of colon cancer |journal=Am. J. Epidemiol. |volume=148 |issue=1 |pages=4–16 |year=1998 |pmid=9663397 |doi=}}</ref> અને કોફીનાં સેવનને કારણે યકૃતના કર્કરોગ થવાનું જોખમ ઘટી જાય છે.<ref name="pmid17484871">{{cite journal |author=Larsson SC, Wolk A |title=Coffee consumption and risk of liver cancer: a meta-analysis |journal=Gastroenterology |volume=132 |issue=5 |pages=1740–5 |year=2007 |pmid=17484871 |doi=10.1053/j.gastro.2007.03.044}}</ref> અભ્યાસમાં એમ પણ જણાવવામાં આવ્યું છે કે શેકેલા માંસનો ઉપયોગ કરવાને કારણે [[પેટના કેન્સર]],<ref name="pmid9096659">{{cite journal |author=Ward MH, Sinha R, Heineman EF, ''et al.'' |title=Risk of adenocarcinoma of the stomach and esophagus with meat cooking method and doneness preference |journal=Int. J. Cancer |volume=71 |issue=1 |pages=14–9 |year=1997 |pmid=9096659|doi=10.1002/(SICI)1097-0215(19970328)71:1<14::AID-IJC4>3.0.CO;2-6}}</ref> [[મોટાં આંતરડાંનાં કેન્સર]],<ref name="pmid16140978">{{cite journal |author=Sinha R, Peters U, Cross AJ, ''et al.'' |title=Meat, meat cooking methods and preservation, and risk for colorectal adenoma |journal=Cancer Res. |volume=65 |issue=17 |pages=8034–41 |year=2005 |pmid=16140978 |url=http://cancerres.aacrjournals.org/cgi/content/full/65/17/8034}}</ref> [[સ્તન કેન્સર]],<ref name="pmid17435448">{{cite journal |author=Steck SE, Gaudet MM, Eng SM, ''et al.'' |title=Cooked meat and risk of breast cancer--lifetime versus recent dietary intake |journal=Epidemiology (Cambridge, Mass.) |volume=18 |issue=3 |pages=373–82 |year=2007 |pmid=17435448 |doi=10.1097/01.ede.0000259968.11151.06}}</ref> અને [[સ્વાદુપિંડનાં કેન્સર]],<ref name="pmid16172241">{{cite journal |author=Anderson KE, Kadlubar FF, Kulldorff M, ''et al.'' |title=Dietary intake of heterocyclic amines and benzo(a)pyrene: associations with pancreatic cancer |journal=Cancer Epidemiol. Biomarkers Prev. |volume=14 |issue=9 |pages=2261–5 |year=2005 |pmid=16172241 |doi=10.1158/1055-9965.EPI-04-0514}}</ref>નાં જોખમમાં વધારો થાય છે. આ તારણ કદાચ એટલા માટે હોઇ શકે કારણ કે ખાદ્યપદાર્થોને ઊંચાં તાપમાને ગરમ કરવાથી તેમાં [[બેન્ઝોપાયરિન]] નામનાં કર્કરોગ પેદા કરનારાં તત્વની હાજરી હોય છે. વર્ષ 2005 દરમિયાન કરવામાં આવેલા [[દ્વિતિય અવરોધકતા]] સંશોધન અનુસાર છોડ આધારિત ખોરાક અને જીવનશૈલીનાં કારણે પુરસ્થગ્રંથીનું કેન્સર ધરાવતા પુરુષોનાં એક જૂથમાં કેન્સરનાં તત્વોમાં ઘટાડો નોંધાયો હતો. આ પુરુષો તે સમયે કેન્સરની પરંપરાગત સારવાર લેતા નહોતા.<ref name="Ornish">{{cite journal | author = Ornish D et al. | title = Intensive lifestyle changes may affect the progression of prostate cancer | journal = The Journal of Urology | volume = 174 | issue = 3 | pages = 1065–9; discussion 1069–70 | year = 2005 | pmid = 16094059 | doi = 10.1097/01.ju.0000169487.49018.73}}</ref> વર્ષ 2006 દરમિયાન કરવામાં આવેલાં પરીક્ષણના પરિણામોમાં વૃદ્ધિ નોંધાઇ હતી. આ અભ્યાસમાં 2,400 મહિલાઓ ઉપર અભ્યાસ હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો. અડધી સ્ત્રીઓને સામાન્ય ખોરાક લેવાનું જણાવવામાં આવ્યું હતું જ્યારે અડધી સ્ત્રીઓને એવો ખોરાક લેવાનું જણાવવામાં આવ્યું હતું કે જેમાં ચરબી મારફતે મળતી કેલરી 20 ટકા કરતાં ઓછી હોય. ડિસેમ્બર 2006 દરમિયન જાહેર કરવામાં આવેલા મધ્યગાળાના અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે જે મહિલાઓ ઓછી ચરબીવાળો ખોરાક લેતી હતી તેમને સ્તન કેન્સરનું પુનરાવર્તન થવાનું જોખમ ઓછી માત્રામાં હતું.<ref>{{cite journal |author=Chlebowski RT, Blackburn GL, Thomson CA, ''et al.'' |title=Dietary fat reduction and breast cancer outcome: interim efficacy results from the Women's Intervention Nutrition Study |journal=J. Natl. Cancer Inst. |volume=98 |issue=24 |pages=1767–76 |year=2006 |pmid=17179478 |doi=10.1093/jnci/djj494}}</ref> તાજેતરમાં કરવામાં આવેલા સંશોધનો ઉપરથી એ પણ માલુમ પડ્યું છે કે વધુ માત્રામાં લેવાતી શુદ્ધ ખાંડ અને કેટલાક સાદા ઊર્જા ઉત્પાદક સમાસ લેવાને પણ અમુક પ્રકારનાં કર્કરોગ સાથે સંબંધ છે.<ref>{{cite journal |author=Romieu I, Lazcano-Ponce E, Sanchez-Zamorano LM, Willett W, Hernandez-Avila M |title=Carbohydrates and the risk of breast cancer among Mexican women |journal=Cancer Epidemiol Biomarkers Prev |volume=13 |issue=8 |pages=1283–9 |date=1 August 2004|pmid=15298947 |url=http://cebp.aacrjournals.org/cgi/content/full/13/8/1283 }}</ref><ref>{{cite journal | author=Francesca Bravi, Cristina Bosetti, Lorenza Scotti, Renato Talamini, Maurizio Montella, Valerio Ramazzotti, Eva Negri, Silvia Franceschi, and Carlo La Vecchia | title=Food Groups and Renal Cell Carcinoma: A Case-Control Study from Italy | journal=International Journal of Cancer | year=2006 | month=October | volume=355:1991-2002 | url=http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/abstract/113412400/ABSTRACT | doi=10.1002/ijc.22225 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite journal | author= Jee SH, Ohrr H, Sull JW, Yun JE, Ji M, Samet JM | title= Fasting serum glucose level and cancer risk in Korean men and women | journal=JAMA | volume = 293 |issue=2 | doi= 10.1001/jama.293.2.194 | year= 2005 |pages=194–202 | pmid= 15644546 }}</ref><ref>{{cite journal | author= Michaud DS, Liu S, Giovannucci E, Willett WC, Colditz GA, Fuchs CS | title= Dietary sugar, glycemic load, and pancreatic cancer risk in a prospective study | journal= J Natl Cancer Inst | volume= 94 |issue=17 | url=http://jnci.oxfordjournals.org/cgi/content/full/94/17/1293 | pmid= 12208894 | doi= 10.1093/jnci/94.17.1293 | year= 2002 |pages=1293–300}}</ref><ref>{{cite journal | author= Venkateswaran V, Haddad AQ, Fleshner NE ''et al.'' | title= Association of diet-induced hyperinsulinemia with accelerated growth of prostate cancer (LNCaP) xenografts | volume= 99 |issue=23 |url=http://jnci.oxfordjournals.org/cgi/content/full/99/23/1793 | pmid=18042933| doi=10.1093/jnci/djm231| year=2007| journal=J Natl Cancer Inst |pages=1793–800}}</ref> જોકે એકબીજા સાથે સંબંધ અને કારણદર્શકતાનું પ્રમાણ હજી પણ ચર્ચાઇ રહ્યું છે.<ref>ફ્રાયેબ, રિચાર્ડઃ ''[http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1662484,00.html કેન અ હાઇ ફેટ ડાયેટ બિટ કેન્સર?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220000925/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1662484,00.html |date=2009-02-20 }}'' , ટાઇમ મેગેઝિન, સપ્ટે, 17, 2007</ref><ref>હિટ્ટી મિરાન્ડાઃ ''[http://www.webmd.com/cancer/news/20070227/high-blood-sugar-linked-cancer-risk હાઇ બ્લડ સુગર લિન્ક્ડ ટુ કેન્સર રિસ્ક]'' , [http://www.webmd.com વેબએમડી], 22 ફેબ્રુઆરી 2008</ref><ref>મોયનિહન ટિમોથીઃ ''[http://www.mayoclinic.com/health/cancer-causes/CA00085 કેન્સર કોઝિસઃ પોપ્યુલર મિથ્સ અબાઉટ ધ કોઝિસ ઓફ કેન્સર]'' , MayoClinic.com, સુધારા સાથે 22 ફેબ્રુઆરી 2008</ref> હકીકતમાં કેટલાંક સંગઠન મંડળોએ તો કર્કરોગને રોકવાનાં પથ્યાપથ્ય તરીકે શુદ્ધ ખાંડ અને કેટલાક સ્ટાર્ચ ઓછી માત્રામાં લેવાની ભલામણો પણ કરી છે.<ref>''[http://www.aicr.org/site/PageServer?pagename=dc_recs_03_avoid_sugary_drinks એવોઇડ સુગરી ડ્રિંક્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081004230758/http://www.aicr.org/site/PageServer?pagename=dc_recs_03_avoid_sugary_drinks |date=2008-10-04 }}'' ''[http://www.aicr.org/site/PageServer?pagename=dc_recs_03_avoid_sugary_drinks લિમિટ કન્ઝપ્શન ઓફ એનર્જી ડેન્સ ફૂડ્ઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081004230758/http://www.aicr.org/site/PageServer?pagename=dc_recs_03_avoid_sugary_drinks |date=2008-10-04 }}'' , અમેરિકન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ફોર કેન્સર રિસર્ચ સુધારો 20 ફેબ્રુ. 2008</ref><ref>''[http://www.apha.org/publications/tnh/archives/2005/02-05/WebExclusive/287.htm હાઇ સુગર લેવલ્સ ઇન્ક્રિસ કેન્સર એન્ડ મોર્ટાલિટી રિસ્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081130055831/http://www.apha.org/publications/tnh/archives/2005/02-05/WebExclusive/287.htm |date=2008-11-30 }}'' , ધ નેશન્સ હેલ્થઃ અમેરિકન જાહેર આરોગ્ય સંગઠનનું અધિકૃત અખબાર, ફેબ્રુઆરી 2005</ref><ref>{{cite journal |author=Kushi LH, Byers T, Doyle C, ''et al.'' |title=American Cancer Society Guidelines on Nutrition and Physical Activity for cancer prevention: reducing the risk of cancer with healthy food choices and physical activity |journal=CA Cancer J Clin |volume=56 |issue=5 |pages=254–81; quiz 313–4 |year=2006 |pmid=17005596 |doi=10.3322/canjclin.56.5.254 |url=http://caonline.amcancersoc.org/cgi/content/full/56/5/254 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2009-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091129010027/http://caonline.amcancersoc.org/cgi/content/full/56/5/254 |url-status=dead }}</ref> નવેમ્બર 2007માં [[અમેરિકી કેન્સર સંશોધન સંસ્થા]](AICR)એ [[વિશ્વ કેન્સર સંશોધન ભંડોળ]] (WCRF),''[[Food, Nutrition, Physical Activity and the Prevention of Cancer: a Global Perspective]]'' સાથે મળીને "તાજેતરનું ખોરાક તેમજ શારીરિક પ્રવૃત્તિ અંગેનું બહોળા વિશ્લેષણ વાળું સાહિત્ય" પ્રકાશિત કર્યું છે.<ref>"[http://www.dietandcancerreport.org/?p=historical_overview હિસ્ટોરિકલ ઓવરવ્યૂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100108215327/http://www.dietandcancerreport.org/?p=historical_overview |date=2010-01-08 }}" ''dietandcancerreport.org'' છેલ્લો સુધારો 27મી ઓગસ્ટ 2008.</ref> ડબલ્યુસીઆરએફ અને એઆઇસીઆરના નિષ્ણાતોએ તેમના અહેવાલમાં નીચે જણાવેલી 10 ખોરાક માર્ગદર્શિકાની ભલામણ કરી છે કે જેને અનુસરીને લોકો તેમના શરીરમાં વિકાસ પામી રહેલા કેન્સરને અટકાવી શકે છે આ ભલામણોમાં (1) વજન વધે તેવા એટલે કે વધારે માત્રામાં ઊર્જા ધરાવતા ખોરાક અને ખાંડયુક્ત પીણાંનો ઉપયોગ ઘટાડવો, (2) વનસ્પતિજન્ય ખોરાક લેવો, (3) લાલ માંસનો ઉપયોગ મર્યાદિત કરવો અને પ્રક્રિયા કરેલાં (પ્રોસેસ્ડ) માંસનો ઉપયોગ ટાળવો, (4) દારૂ કે દારૂ મિશ્રિત પીણાંઓનો ઉપયોગ મર્યાદિત કરવો, અને (5) મીઠાં (નમક)નો ઉપયોગ ઓછી માત્રામાં કરવો તેમજ ફૂગવાળા અનાજ કઠોળનો ઉપયોગ ટાળવો વગેરે જેવી ભલામણોનો સમાવેશ થાય છે.<ref>"[http://www.dietandcancerreport.org/?p=recommendations રેકમેન્ડેશન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107025758/http://www.dietandcancerreport.org/?p=recommendations |date=2010-01-07 }}". ''dietandcancerreport.org'' . છેલ્લો સુધારો 27 ઓગસ્ટ 2008</ref><ref>ફૂડ, ન્યુટ્રિશન, ફિઝિકલ એક્ટિવિટી, એન્ડ ધ પ્રિવેન્શન ઓફ કેન્સરઃ અ ગ્લોબલ પર્સપેક્ટિવ. [http://www.dietandcancerreport.org/downloads/chapters/chapter_12.pdf પ્રકરણ 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325045302/http://www.dietandcancerreport.org/downloads/chapters/chapter_12.pdf |date=2009-03-25 }} વિશ્વ કેન્સર સંશોધન ભંડોળ (2007) આઇએસબીએન 978-0-9722522-2-5.</ref> કેટલાક બિલાડીના ટોપ (મશરૂમ) પણ કેન્સર પ્રતિરોધી પ્રક્રિયા કરતા હોય છે. આ બિલાડીના ટોપ રોગપ્રતિકારક શક્તિનું નિયમન પણ વધારતા હોવાનું માનવામાં આવે છે. આ પ્રકારના બિલાડીના ટોમાં [[રેઇશી]],<ref name="pmid16351502">{{Citation |author=Yuen JW, Gohel MD |title=Anticancer effects of ''Ganoderma lucidum'': a review of scientific evidence |journal=Nutr Cancer |volume=53 |issue=1 |pages=11–7 |year=2005 |pmid=16351502 |doi=10.1207/s15327914nc5301_2 |issn=0163-5581}}</ref><ref name="pmid18951965">{{Citation |author=Hsu SC, Ou CC, Li JW, ''et al'' |title=''Ganoderma tsugae'' extracts inhibit colorectal cancer cell growth via G(2)/M cell cycle arrest |journal=J Ethnopharmacol |volume=120 |issue= 3|pages=394 |year=2008 |month=October |pmid=18951965 |doi=10.1016/j.jep.2008.09.025 |issn=0378-8741}}</ref> ''[[અગારિકસ બ્લેઝેઇ]]'' ,[http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/fulltext/121398729/PDFSTART?CRETRY=1&amp;SRETRY=0 ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[માઇટેક]],[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12126464 ] અને ''[[ટ્રેમેટિઝ વર્સિકોલર]]'' [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/7606203 ]નો સમાવેશ થાય છે. સંશોધનો સૂચન કરે છે કે [[ઔષધયુક્ત બિલાડીના ટોપ]]માં રહેલા તત્વો રોગપ્રતિકારક શક્તિનું નિયમન વધારીને કેન્સર પ્રતિરોધી પ્રક્રિયા કરવા માટે જવાબદાર છે. આ પ્રકારના બિલાડીના ટોપમાં [[પોલિસેક્રાઇડ]] નામનું તત્વ વિવધ માત્રામાં રહેલું હોય છે અને તેમાં પણ ખાસ કરીને [[બિટા ગ્લુકેન્સ]]નું તત્વ વિશેષ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. બિટા ગ્લુકેનને જૈવિક પ્રતિક્રિયાનો પ્રતિરોધ કરનારા માનવામાં આવે છે. રોગપ્રતિકારક શક્તિને સક્રિય કરવાની તેમની ક્ષમતા સારી રીતે પુરવાર થયેલી છે. બિટા ગ્લુકેન ખાસ કરીને રોગપ્રતિકારક શક્તિની [[ઇન્નેટ]] શાખાને ઉદ્દીપ્ત કરવાનું કામ કરે છે. સંશોધનો દર્શાવે છે કે બિટા ગ્લુકેનમાં [[મેક્રોફેજ]], [[એનકે કોશિકાઓ]], [[ટી કોશિકા]], રોગપ્રતિકારક શક્તિના [[સાઇટોકાઇન્સ]]ને ઉદ્દીપ્ત કરવાની ક્ષમતા રહેલી છે. બિટા ગ્લુકેન રોગપ્રતિકારક શક્તિને કઇ રીતે ઉદ્દીપ્ત કરે છે તે રચનાને માત્ર આંશિક રીતે જ સમજી શકાઇ છે. બિટા ગ્લુકેન રોગપ્રતિકારક શક્તિને ઉદ્દીપ્ત કરે છે તે પૈકીની એક રચના એ છે કે તે [[મેક્રોફેજ 1 નામના રોગ કરનારા તત્વ]] ([[સીડી 18]]) [[મેળવનારા]] ઉપર રોગપ્રતિકારક કોશિકાઓ મારફતે પ્રતિક્રિયા કરે છે.<ref name="pmid15084502">(સમીક્ષા){{cite pmid|15084502}}</ref> [[ડૉ.મરકોલા]] કહે છે કે ૨૧મી સદીની મોજ માણવી હોય તો મસાલેદાર અને સ્વાદિષ્ટ [[ભોજન]]<nowiki/>ને બદલે ઊજળી કારકિર્દીમાં અને કુદરતને માણવામાં મોજ માણો. [[આધુનિક]] તમામ ખાદ્યો પેસ્ટિસાઈડઝથી ભરેલા હોય છે. [[ડૉ.પંકજ નરમ]] બહુ જ સરળ ઉપાય કહે છે. તેને કાંઈ કેન્સરની રામબાણ દવા ન કહેવાય પણ એક નિર્દોષ ઉપચાર કહેવાય. સૌપ્રથમ તો યુવરાજસિંહે આહારમાં એક ઋષિ જેવું જીવન છ મહિના જીવવું જોઈએ. છ મહિનાથી વરસ સુધી આહારમાં માત્ર દેશી [[મગ]]<nowiki/>નો સ્વાદિષ્ટ [[સૂપ]] કે બીજી મગની જ બનાવેલી વાનગી, લીલાં શાકભાજી, [[મેથી]]<nowiki/>ની ભાજી અને [[ઔષધ]]<nowiki/>માં [[હળદર]] અડધી ચમચી, [[તુલસી]]<nowiki/>નો રસ બે ચમચી, [[આદુ]]<nowiki/>નો રસ ૧ ચમચી રોજ મધમાં ચાટવો જોઈએ. ઔષધમાં ત્રિદોષહર ફોમ્યુંલા નામની [[આયુર્વેદ]]<nowiki/>ની દવા લેવી જોઈએ. <ref>[http://www.divyabhaskar.co.in/news/ABH-aaspass-kanti-bhatt-invasion-of-lung-and-other-cancers-links-2835470.html]</ref> === પ્રજીવકો (વિટામિન્સ) === પ્રજીવકોની પૂરવણીના લીધે કેન્સરને રોકી શકાય છે. એવો વિચાર શરૂઆતમાં કરવામાં આવેલા સંશોધન ઉપરથી માલુમ પડ્યું હતું કે પ્રજીવકોની ઉણપને અને માનવ શરીરમાં ફેલાતા કેન્સર વચ્ચે સીધો સંબંધ રહેલો છે. જેમ કે [[પ્રજીવક બી 12]]ની ઉણપથી [[વિનાશક અનેમિયા]] થાય છે અને [[પ્રજીવક સી]]ની ઉણપથી [[સ્કર્વી]] નામનો રોગ થાય છે. કેન્સરના કિસ્સાઓમાં એ બાબત વિશાળ પાયે પુરવાર નથી થઇ કે પ્રજીવકોની પૂરવણી કર્કરોગને રોકવામાં મોટાપાયે અસરકારક સાબિત નથી થઇ. કેન્સર સામે લડનારાં ખોરાકમાં રહેલાં તત્વો પહેલાં સમજાયાં હતાં તેના કરતાં પણ વધારે અને વિવિધ માત્રામાં સાબિત થઇ રહ્યાં છે. તેથી તંદુર્સતીના લાભો વધારે પ્રમાણમાં લેવા માટે દર્દીઓને તાજાં અને પ્રક્રિયા કર્યાં વિનાના ફળો તેમજ શાકભાજી ખોરાકમાં લેવાની સલાહ આપવાનું પ્રમાણ વધી રહ્યું છે.<ref>{{cite book | author = Pollan, Michael | title = The Omnivore's Dilemma : A Natural History of Four Meals | url = https://archive.org/details/omnivoresdilemma0000mich | publisher = Penguin Press | location = New York| year = 2006 | pages = 450| isbn = 978-1-59420-082-3}}</ref> [[રોગશાસ્ત્રના અભ્યાસો]] દર્શાવે છે કે [[પ્રજીવક ડી]]નાં નીચાં પ્રમાણને કેન્સરના વધતાં જતાં જોખમ સાથે સંબંધ છે.<ref>{{cite journal |author=Giovannucci E, Liu Y, Rimm EB, ''et al.'' |title=Prospective study of predictors of vitamin D status and cancer incidence and mortality in men |journal=J. Natl. Cancer Inst. |volume=98 |issue=7 |pages=451–9 |year=2006 |month=April |pmid=16595781 |doi=10.1093/jnci/djj101}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cancer.org/docroot/NWS/content/NWS_1_1x_Vitamin_D_Has_Role_in_Colon_Cancer_Prevention.asp|title=Vitamin D Has Role in Colon Cancer Prevention|access-date=2007-07-27|archive-date=2006-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20061204052746/http://www.cancer.org/docroot/NWS/content/NWS_1_1x_Vitamin_D_Has_Role_in_Colon_Cancer_Prevention.asp|url-status=dead}}</ref> જોકે આ પ્રકારના અભ્યાસોના પરિણામોને જરા સાવધાનીથી લેવાની જરૂર છે કારણ કે તેમાં દર્શાવવામાં નથી આવ્યું કે બે તત્વો વચ્ચેના સંબંધનો મતલબ એવો નથી થતો કે એકનાં કારણે જ બીજું થાય છે. ''જેમ કે'' [[સંબંધ કાર્યકારણના સંબંધને]] સૂચિત નથી કરતો.<ref>{{cite journal |author=Schwartz GG, Blot WJ |title=Vitamin D status and cancer incidence and mortality: something new under the sun |journal=J. Natl. Cancer Inst. |volume=98 |issue=7 |pages=428–30 |year=2006 |month=April |pmid=16595770 |doi=10.1093/jnci/djj127 |url=http://jnci.oxfordjournals.org/cgi/content/full/98/7/428}}</ref> સંભવતઃ પ્રજીવક ડી કેન્સરને રોકી શકતું હશે પરંતુ સૂર્યના તાપમાં રહેવાને કારણે પણ કેન્સરનું જોખમ વધી જાય છે તે બાબત જરા વિપરીત જણાય છે. સૂર્યના તાપમાં રહેવાથી માનવ શરીરમાં કુદરતી રીતે પ્રજીવક ડીનું નિર્માણ થાય છે. કેટલાક કેન્સર સંશોધનકર્તાઓએ એવી દલીલ કરી છે કે સૂર્યના સંસર્ગમાં રહેવાને કારણે કર્કરોગની થનારી નુક્શાનકારક અસરો કેન્સરને રોકવાના અધિક પ્રજીવક ડીના ઘટકો કરતાં ચડિયાતી છે. વર્ષ 2002માં ડો. વિલિયમ. બી. ગ્રાન્ટે એવો દાવો કર્યો હતો કે યુએસમાં પ્રતિ વર્ષ 23,800 અપરિપક્વ કેન્સરના દર્દીઓ યુવીબીના સંસર્ગના અભાવે મૃત્યુ પામ્યા હતા (પ્રજીવક ડીની ઉણપને કારણે).<ref>{{cite journal | author = Grant WB | title = An estimate of premature cancer mortality in the U.S. due to inadequate doses of solar ultraviolet-B radiation | journal = Cancer | volume = 94 | issue = 6 | pages = 1867–75 | year = 2002 | month = March | pmid = 11920550 | doi = 10.1002/cncr.10427}}</ref> મૃત્યુનું આ પ્રમાણ મેલેનોમા અથવા તો સ્કવામોસ સેલ કાર્સિનોમા દ્વારા થતા 8,800 મૃત્યુ કરતા વધારે છે. તેથી સૂર્યનાં સંસર્ગમાં રહેવું કદાચ લાભદાયી હોઇ શકે છે. અન્ય એક સંશોધન જૂથ<ref>{{cite journal | author = Grant WB, Garland CF, Holick MF | title = Comparisons of estimated economic burdens due to insufficient solar ultraviolet irradiance and vitamin D and excess solar UV irradiance for the United States | journal = Photochemistry and Photobiology | volume = 81 | issue = 6 | pages = 1276–86 | year = 2005 | pmid = 16159309 | doi = 10.1562/2005-01-24-RA-424 | access-date = 2009-06-06}}</ref><ref> ગ્રાન્ટ ડબલ્યુબી,ગાર્લેન્ડ સીએફ, હોલિક એમએફ. કમ્પેરિઝન્સ ઓફ એસ્ટિમેટેડ ઇકોનોમિક બર્ડન્સ ડ્યુ ટુ ઇનસફિસિયન્ટ સોલાર અલ્ટ્રાવાયોલેટ ઇરરેડિયન્સ એન્ડ વિટામિન ડી એન્ડ એક્સેસ સોલાર યુવી ઇરરેડિયન્સ ફોર ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ફોટોકેમ ફોટોબાયોલ. 2005 નવે.-ડિસે.; 81(6):1276-86.</ref>ને અંદાજ છે કે યુએસમાં દર વર્ષે 50,000થી 63,000 વ્યક્તિ અને યુકેમાં દર વર્ષે 19,000થી 25,000 વ્યક્તિ પ્રજીવક ડીની ઉણપના કારણે થયેલાં કેન્સરથી અકાળે મૃત્યુ પામે છે. [[બિટા કેરોટિન]]નો કિસ્સો [[અવ્યવસ્થિત તબીબી પરીક્ષણો]]નું ઉદાહરણ પૂરૂં પાડે છે. ખોરાક તેમજ શારીરિક બંને પ્રકારનાં સ્તરનો અભ્યાસ કરી રહેલા [[રોગશાસ્ત્રીઓ]]એ અવલોકન કર્યું છે કે [[બિટા કેરોટિન]]નું ઊંચું પ્રમાણ એ [[પ્રજીવક એ]]નું પૂર્વલક્ષણ છે. તે રક્ષણાત્મક અસર સાથે સંલગ્ન છે અને કેન્સરનું જોખમ ઘટાડે છે. ખાસ કરીને આ અસર [[ફેફસાંનાં કેન્સર]]માં મજબૂત રીતે થાય છે. ઇ. સ. 1980થી 1990ના દાયકા દરમિયાન [[ફિનલેન્ડ]] અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (સીએઆરઇટી અભ્યાસ)માં આ [[પૂર્વધારણા]] અંગે શ્રેણીબદ્ધ અવ્યવસ્થિત [[તબીબી પરીક્ષણો]] કરવામાં આવ્યાં હતાં. આ અભ્યાસમાં 80,000 જેટલા ધુમ્રપાન કરનારા અને છોડી દીધેલા લોકોને રોજ બિટા કેરોટિન અથવા તો [[પ્લેસિબો]]સનું પૂરક તત્વ આપવામાં આવ્યું. અપેક્ષાઓથી વિપરીત આ પરીક્ષણમાં ફેફસાંનાં કેન્સરની ઘટનાઓ અને તેના થકી થતાં મૃત્યુદરને ઘટાડવામાં [[બિટા કેરોટિન]]નાં પૂરક તત્વોનો કોઇ જ લાભ ન થયો. હકીકતે તો બિટા કેરોટિનને કારણે ફેફસાંનાં કર્કરોગનું જોખમ ''વધવા પામ્યું'' જોકે સાધારણ માત્રામાં પરંતુ નોંધપાત્ર માત્રામાં નહીં.જેના પરિણામે આ અભ્યાસ રદબાતલ થયો.<ref>{{cite web |publisher=National Cancer Institute |url=http://www.cancer.gov/PDF/FactSheet/fs4_13.pdf |format=PDF |title=Questions and answers about beta carotene chemoprevention trials |date=1997-06-27 |access-date=2009-04-23 |archive-date=2006-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929042049/http://www.cancer.gov/PDF/FactSheet/fs4_13.pdf |url-status=dead }}</ref> વર્ષ 2007માં [[જરનલ ઓફ ધ અમેરિકન મેડિકલ એસોસિયેશન]] (જામા)ના એક અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે ફોલિક એસિડનાં પૂરક તત્વોનાં કારણે મોટાં આંતરડાંનાં કર્કરોગ સામે રક્ષણ મળતું નથી અને ફોલેટ લેનારા લોકોમાં આંતરડાની ગાંઠો થવાનું પ્રમાણ વધવાની શક્યતા રહેલી છે.<ref>{{cite journal |author=Cole BF, Baron JA, Sandler RS, ''et al.'' |title=Folic acid for the prevention of colorectal adenomas: a randomized clinical trial |journal=JAMA |volume=297 |issue=21 |pages=2351–9 |year=2007 |pmid=17551129 |doi=10.1001/jama.297.21.2351}}</ref> === કિમો અવરોધક === કર્કરોગને રોકવા માટે તબીબી સારવાર એ આકર્ષક ઉપાય છે અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળાં તબીબી પરીક્ષણો વ્યાખ્યાયિત સ્થિતિમાં કિમો અવરોધકોને ટેકો આપે છે. પરિવર્તનોને ખાળનાર [[ટેમોક્સિફેન]] નામનાં [[સ્ત્રીઓના શરીરમાં પેદા થતાં અંતઃ સ્ત્રાવ]]નું 5 વર્ષ સુધી સતત સેવન કરવાને કારણે સ્તન કેન્સરનું જોખમ ઘટાડી શકાય છે. આશરે 50 ટકા સ્ત્રીઓને [[સ્તન કેન્સર]]નું જોખમ રહેલું છે. તાજેતરમાં કરવામાં આવેલાં એક સંશોધન ઉપરથી એમ પણ જાણવા મળ્યું છે કે [[સ્ત્રીઓમાં રહેલો અન્ય એક અંતઃ સ્ત્રાવ]] કે જેને [[રેલોક્સિફિન]]ના નામે ઓળખવામાં આવે છે તે પણ [[ટેમોક્સિફેન]] જેવી જ અસર કરીને સ્તન કેન્સરનું ઊંચું જોખમ ધરાવતી મહિલાઓને સ્તન કેન્સર સામે રક્ષણ આપે છે.રેલોક્સિફેનની અસર ટેમોક્સિફેન કરતાં વધારે સારી હોય છે.<ref name="STAR-P2">{{cite journal |author=Vogel V, Costantino J, Wickerham D, Cronin W, Cecchini R, Atkins J, Bevers T, Fehrenbacher L, Pajon E, Wade J, Robidoux A, Margolese R, James J, Lippman S, Runowicz C, Ganz P, Reis S, McCaskill-Stevens W, Ford L, Jordan V, Wolmark N |title=Effects of tamoxifen vs raloxifene on the risk of developing invasive breast cancer and other disease outcomes: the NSABP Study of Tamoxifen and Raloxifene (STAR) P-2 trial |journal=JAMA |volume=295 |issue=23 |pages=2727–41 |year=2006 |pmid=16754727 |doi=10.1001/jama.295.23.joc60074}}</ref> [[રેલોક્સિફિન]] એ [[ટેમોક્સિફેન]] જેવો જ સ્ત્રીઓનાં શરીરમાં રહેલો એક અંતઃ સ્ત્રાવ છે. એક અભ્યાસ (એસટીએઆર પરીક્ષણ)માં એવું જાણવા મળ્યું છે કે તે ટેમોક્સિફેનની જેમ જ સ્તન કેન્સરનું ઊંચું જોખમ ધરાવતી સ્ત્રાઓમાં કેન્સરનું જોખમ ઘટાડે છે. આશરે 20,000 જેટલી સ્ત્રીઓ ઉપર કરવામાં આવેલાં આ પરીક્ષણ ઉપરથી જાણવા મળ્યું હતું કે [[રેલોક્સિફિન]] વધારે માત્રામાં [[ડીસીટીએસ]]નું ઉત્પાદન કરતું હોવા છતાં પણ [[ટેમોક્સિફેન]]ની સરખામણીએ તેની આડઅસરો ઓછી થાય છે.<ref name="STAR-P2"/> [[ફિનાસ્ટેરાઇડ]] કે જે [[5 આલ્ફા રિડક્ટાસનું અવરોધક]] છે તેમાં નાના ક્રમની ગાંઠોને ઘટાડવાનું તત્વ હોવા છતાં પણ તે પુરસ્થગ્રંથીનાં કેન્સરનું જોખમ ઘટે છે.<ref>{{cite journal |author=Thompson I, Goodman P, Tangen C, Lucia M, Miller G, Ford L, Lieber M, Cespedes R, Atkins J, Lippman S, Carlin S, Ryan A, Szczepanek C, Crowley J, Coltman C |title=The influence of finasteride on the development of prostate cancer |journal=N Engl J Med |volume=349 |issue=3 |pages=215–24 |year=2003 |pmid=12824459 |doi=10.1056/NEJMoa030660}}</ref> મોટાં આંતરડાંના કર્કરોગ ઉપર જોખમી એવા [[રોફેકોક્સિબ]] અને [[સેલેકોક્સિબ]] જેવા [[સીઓએક્સ 2 અવરોધકો]] [[ફેમિલિયલ એડેનોમેટસ પોલિપોસિસના]] દર્દીઓ ઉપર કરવામાં આવેલા અભ્યાસમાં જોવા મળ્યા છે.<ref>{{cite journal |author=Hallak A, Alon-Baron L, Shamir R, Moshkowitz M, Bulvik B, Brazowski E, Halpern Z, Arber N |title=Rofecoxib reduces polyp recurrence in familial polyposis |journal=Dig Dis Sci |volume=48 |issue=10 |pages=1998–2002 |year=2003 |pmid=14627347 |doi=10.1023/A:1026130623186}}</ref> આ ઉપરાંત સામાન્ય દર્દીમાં પણ જોવા મળે છે.<ref>{{cite journal |author=Baron J, Sandler R, Bresalier R, Quan H, Riddell R, Lanas A, Bolognese J, Oxenius B, Horgan K, Loftus S, Morton D |title=A randomized trial of rofecoxib for the chemoprevention of colorectal adenomas |journal=Gastroenterology |volume=131 |issue=6 |pages=1674–82 |year=2006 |pmid=17087947 |doi=10.1053/j.gastro.2006.08.079}}</ref><ref>{{cite journal |author=Bertagnolli M, Eagle C, Zauber A, Redston M, Solomon S, Kim K, Tang J, Rosenstein R, Wittes J, Corle D, Hess T, Woloj G, Boisserie F, Anderson W, Viner J, Bagheri D, Burn J, Chung D, Dewar T, Foley T, Hoffman N, Macrae F, Pruitt R, Saltzman J, Salzberg B, Sylwestrowicz T, Gordon G, Hawk E |title=Celecoxib for the prevention of sporadic colorectal adenomas |journal=N Engl J Med |volume=355 |issue=9 |pages=873–84 |year=2006 |pmid=16943400 |doi=10.1056/NEJMoa061355}}</ref> બંને જૂથોમાં [[મોટાં આંતરડાની ગાંઠો]]ના [[બનાવો]]નું પ્રમાણ નોંધપાત્ર માત્રામાં ઘટતું જોવા મળ્યું છે. પરંતુ રક્તવાહિનીઓમાં ફેલાતાં ઝેરનાં ભોગે આ સિદ્ધ થાય છે. === આનુવંશિક પરિક્ષણ === કેટલાંક આનુવંશિક ફેરફારને કારણે થનારા કર્કરોગનું ઊંચું જોખમ ધરાવનારા લોકો માટે [[આનુવંશિક પરીક્ષણ]] ઉપલબ્ધ છે. કેન્સરનું જોખમ વધારતા આનુવંશિક ફેરફારનાં વાહકો કિમો અવરોધકો કે જોખમ ઘટાડતી શસ્ત્રક્રિયા મારફતે નાથી શકાય છે. શસ્ત્રક્રિયા તેમજ રોગ ઉપરના કડક જાપ્તા સાથે જો આનુવંશિક કેન્સરનાં જોખમનું વહેલું નિદાન કરવામાં આવે તો તે કેન્સરનું ઊંચું જોખમ ધરાવનારી વ્યક્તિ માટે જીવતદાન બની રહે છે. {| class="wikitable" border="1" |- ! જીન ! કર્કરોગના પ્રકારો ! ઉપલબ્ધતા |- | [[બીઆરસીએ 1]], [[બીઆરસીએ 2]] | સ્તન, અંડાશય, સ્વાદુપિંડ | વિશિષ્ટ પ્રકારની તબીબી સારવાર માટે વ્યાપારિક ધોરણે ઉપલબ્ધ |- | [[એમએલએચ1]], [[એમએસએચ2]], [[એમએસએચ6]], [[પીએમએસ1]], [[પીએમએસ2]] | મોટું આંતરડું, ગર્ભાશય, નાનું આંતરડું, પેટ, પેશાબની નળીઓનો વિસ્તાર | વિશિષ્ટ પ્રકારની તબીબી સારવાર માટે વ્યાપારિક ધોરણે ઉપલબ્ધ |} === રસીકરણ === સૂક્ષ્મજંતુઓ (વાઇરસ) જેવા કેન્સરનો ચેપ લગાડનારાં તત્વોથી રક્ષણ મેળવવા માટે રોગપ્રતિકારક [[રસી]]ઓ વિકસાવવામાં આવી છે. તેમજ કેન્સર આધારિત [[એપિટોપ]] સામે રોગપ્રતિકારક શક્તિને લડવા માટે બળ મળે તે માટે રોગનિવારક રસીઓ વિકસાવવામાં આવી છે.<ref name="vacc_facts_nci">{{cite web | url=http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/cancervaccine | title=Cancer Vaccine Fact Sheet | publisher=[[National Cancer Institute|NCI]] | date=2006-06-08 | access-date=2008-11-15 | archive-date=2008-10-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081025003130/http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/cancervaccine | url-status=dead }}</ref> ઉપર જણાવ્યા મુજબની [[હ્યુમન પેપિલોમા વાઇરસથી રક્ષણ આપતી રસી]] અસ્તિત્વમાં છે. આ રસી જાતિય પ્રવૃત્તિથી ફેલાતા [[હ્યુમન પેપિલોમા વાઇરસ]]થી રક્ષણ આપે છે. આ વાઇરસ [[ગર્ભાશયનાં મુખના કેન્સર]] અને [[જીની ગાંઠો]] માટે જવાબદાર હોય છે. ઓક્ટોબર 2007 સુધીમાં બે જ પ્રકારની એચપીવી રસી બજારમાં રજૂ કરવામાં આવી છે તેમાં [[ગાર્ડાસિલ]] અને [[સર્વેરિક્સ]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="vacc_facts_nci"/> [[હિપેટાઇટિસ બી સામે રક્ષણ આપતી રસી]] પણ બજારમાં ઉપલબ્ધ છે. આ રસી યકૃતનાં કેન્સર માટે જવાબદાર એવા હિપેટાઇટિસ બી વાઇરસ સામે રક્ષણ આપે છે.<ref name="vacc_facts_nci"/> કેનાઇન મેલાનોમા રસી પણ વિકસાવવામાં આવી છે.<ref>{{cite press release | title = USDA Grants Conditional Approval for First Therapeutic Vaccine to Treat Cancer | publisher = Animal Medical Centre | date = 2007-03-26 | url = http://www.amcny.org/technology/melanomavaccine.aspx | access-date = 2009-06-06 | archivedate = 2009-12-14 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20091214054731/http://www.amcny.org/technology/melanomavaccine.aspx }}</ref><ref name="Liao">{{cite journal |author=Liao JC, Gregor P, Wolchok JD, Orlandi F, Craft D, Leung C, Houghton AN, Bergman PJ. |title=Vaccination with human tyrosinase DNA induces antibody responses in dogs with advanced melanoma |journal=Cancer Immun. |volume=6 |pages=8 |year=2006}}</ref> === સ્ક્રિનિંગ === {{Main|Cancer screening}} {{Unreferenced|date=May 2009}} કેન્સર [[સ્ક્રિનિંગ]] એ લાખો લોકોમાં છૂપાયેલાં વિનશંકાસ્પદ કેન્સરને શોધવાનો પ્રયાસ છે. મોટાભાગના તંદુરસ્ત લોકો માટે સ્ક્રિનિંગ તપાસ અનુકૂળ છે અને નાણાકીય રીતે પણ વાજબી, સલામત, અતિક્રમણ નહીં કરનારી પ્રક્રિયા મારફતે થનારી અને ઓછી માત્રામાં [[ભૂલભરેલાં સકારાત્મક]] પરિણામો આપનારી છે. જો કેન્સરનાં લક્ષણો વધારે આક્રમણ કરનારા અને નિર્ણયાત્મક રીતે દેખાય તો તેની ચોક્કસાઇની ખાતરી કરવા માટે નીચે જણાવેલી તપાસ કરવામાં આવે છે. સ્ક્રિનિંગના કારણે અમુક કર્કરોગનું નિદાન ખૂબ જ વહેલું થઇ જાય છે. વહેલું નિદાન થવાને કારણે જીવન લંબાય છે પરંતુ તેમાં વિલંબ કરવામાં આવે તો તે મૃચ્યુ તરફ દોરી જાય છે જેને [[લિડ ટાઇમ બાયસ]] અથવા તો [[લેન્થ ટાઇમ બાયસ]] કહેવામાં આવે છે. વિવિધ પ્રકારના કર્કરોગ માટે વિવિધ પ્રકારના સ્ક્રિનિંગ ટેસ્ટ વિકસાવવામાં આવ્યા છે. સ્તન કેન્સરનું સ્ક્રિનિંગ [[સ્તનનાં સ્વપરીક્ષણ]] મારફતે કરી શકાય છે જોકે વર્ષ 2005માં 3,00,000 [[ચીની]] મહિલાઓ ઉપર કરવામાં આવેલાં એક પ્રયોગમાં આ અભિગમને ફગાવી દેવામાં આવ્યો હતો [[મેમોગ્રામ]] મારફતે કરવામાં આવતાં સ્તન કેન્સરનાં સ્ક્રિનિંગને કારમે લોકોમાં સ્તન કેન્સરનાં નિદાન માટે થતાં સરેરાશ તબક્કાઓમાં ઘટાડો થતો હોવાનું માલુમ પડ્યું છે. મેમોગ્રાફિક સ્ક્રિનિંગ કાર્યક્રમની રજૂઆતને કારણે છેલ્લાં 10 વર્ષમાં દેશમાં નિદાનના તબક્કાઓનું પ્રમાણ ઘટ્યું હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. [[ફેકલ ઓક્યુલ્ટ લોહીની તપાસ]] અને [[કોલોનોસ્કોપી]] દ્વારા મોટાં આંતરડાંનાં કેન્સરનું નિદાન કરી શકાય છે. આ તપાસને કારણે મોટાં આંતરડાંનાં કેન્સરની ઘટનાઓ તેમજ તેના થકી થનારાં મૃત્યુનું પ્રમાણ ઘટાડી શકાય છે. આ તપાસથી કેન્સરને અગાઉથી કળી શકાય છે અને કેન્સર પૂર્વેની ગાંઠોનો નિકાલ કરી શકાય છે. તેવી જ રીતે ગર્ભાશયનાં મુખનું સાયટોલોજી પરીક્ષણને કારણે ([[યોનિમાંથી નીકળતાં ચીકણા પ્રવાહી]]ના ઉપયોગ દ્વારા) કેન્સરનું નિદાન થઇ શકે છે અને કેન્સર પૂર્વે થયેલાં નુક્શાનને કાપકૂપ કરીને શરીરમાંથી દૂર કરી શકાય છે. આ પ્રકારનાં પરીક્ષણોને કારણે [[ગર્ભાશયનાં મુખનું કેન્સર]]નાં પ્રમાણમાં અને તેનાંથી થતાં મૃત્યુના કિસ્સાઓમાં નાટકીય ઢબે ઘટાડો નોંધાયો હોવાનું માલુમ પડ્યું છે. [[વૃષ્ણોનાં કર્કરોગ]]ની તપાસ માટે 15 વર્ષની ઉંમરથી શરૂ થતા પુરુષો માટે [[વૃષ્ણોનાં સ્વપરીક્ષણ]]ની ભલામણ કરવામાં આવી છે. [[ગુદા મારફતે થતી ડિજિટલ તપાસ]]થી પુરસ્થ ગ્રંથીના કર્કરોગ, અને [[પુરસ્થ ગ્રંથીના રોગ ફેલાવનારાં તત્વો]] માટે પીએસએ પ્રકારની લોહીની તપાસ દ્વારા નિદાન કરી શકાય છે. કેટલીક સત્તાવાર સંસ્થાઓ (જેવી કે [[યુએસ પ્રિવેન્ટિવ સર્વિસિઝ ટાસ્ક ફોર્સ]])એ તમામ પુરુષોને આ તપાસ નિત્યક્રમમાં કરાવવાની ભલામણ કરી છે. કેન્સરનું સ્ક્રિનિંગ એ હજી વિવાદાસ્પદ છે કારણ કે તેના થકી દર્દીનું જીવન ખરેખર બચી શકે છે કે નહીં તે જાણી શકાયું નથી. સ્ક્રિનિંગ કર્યા બાદ કરવામાં આવતાં નિદાન પરીક્ષણ અને કેન્સરની સારવાર થકી રોગમાં લાભ મળે છે કે નહીં તે હજી સ્પષ્ટ નથી જેના કારણે આ વિવાદ ઊભો થયો છે. દા. ત. [[પુરસ્થ ગ્રંથીનાં કર્કરોગ]]ની તપાસ માટે કરવામાં આવતા [[પીએસએ]] પરીક્ષણમાં એવું માલુમ પડે છે કે કેન્સર ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં છે અને તેના કારણે જીવનનું જોખમ નથી પરંતુ પૂરાં નિદાન પછી તેની ગહન સારવાર કરવી પડે છે. આવી પરિસ્થિતિને નિદાનની અતિશયોક્તિ કહેવામાં આવે છે જેના કારણે દર્દીએ બિનજરૂરી શસ્ત્રક્રિયા અને કિરણોત્સર્ગ ચિકિત્સાને કારણે ગૂંચવણ ભરેલી સ્થિતિનાં જોખમમાં મૂકાવું પડે છે. નીચે જણાવેલ પરીક્ષણ મારફતે પુરસ્થ ગ્રંથીના કર્કરોગનું નિદાન કરવામાં આવે છે. [[પુરસ્થ ગ્રંથીની બાયોપ્સી]] જેના કારણે રક્તસ્ત્રાવ અને ચેપ લાગવા જેવી આડઅસરો થઇ શકે છે. પુરસ્થ ગ્રંથીનાં કેન્સરની સારવારને કારણે [[ઇન્કોન્ટિનન્સ]] (પેશાબને રોકવાની અસમર્થતા) અને [[ઇરેક્ટલ ડાઇસફંક્શન]] (શિશ્નોત્થાન- સંભોગ કરવા માટે શિશ્નનું પર્યાપ્ત માત્રામાં ઉત્થાન ન થવું) જેવી સમસ્યાઓ સર્જાઇ શકે છે. તેવી જ રીતે [[સ્તન કેન્સર]]ના સ્ક્રિનિંગ અંગે પણ તાજેતરમાં એવી ટીકાઓ કરવામાં આવી રહી છે કે કેટલાંક રાષ્ટ્રોમાં સ્તનનું સ્ક્રિનિંગ સમસ્યાઓને સુધારવા કરતાં નવી સમસ્યાઓ વધારે ઊભી કરે છે. આનું કારણ એ છે કે સામાન્ય મહિલાઓમાં સ્તનનું સ્ક્રિનિંગ કરવામાં આવતાં મોટા ભાગની મહિલાઓને ખોટાં સકારાત્મક પરિણામો મળે છે જેના માટે કેન્સરને દૂર કરવા માટેની તપાસ પ્રક્રિયા ખૂબ જ લાંબી ચાલે છે. જે પુષ્કળ સારવાર અથવાતો સ્ક્રિનિંગમાં પરિણમે છે. જેથી સ્તન કેન્સરના એક કિસ્સા વહેલી તકે મુશ્કેલીથી કળી શકાય છે. જાહેર આરોગ્યના દૃષ્ટિકોણથી જોઇએ તો ગર્ભાશયનાં મુખનું કેન્સરની [[યોનિમાંથી નીકળતાં ચીકણા પ્રવાહી]] મારફતે થતું સ્ક્રિનિંગ એ નાણાકીય દૃષ્ટિએ અને તમામ સ્ક્રિનિંગમાં શ્રેષ્ઠ છે. તેનું કારણ એ છે કે તેનો ફેલાવો મોટે ભાગે વાઇરસ (સૂક્ષ્મજંતુઓ)ના કારણે થતો હોય છે અને તેનાં જોખમનું કારણ પણ નક્કી છે (જાતીય સંબંધો). આ કેન્સરનો ફેલાવો પણ ખૂબ જ ધીમે અને વર્ષો બાદ થતો હોય છે. જેના કારણે તેના સ્ક્રિનિંગ માટે પૂરતો સમય મળે છે અને તેનું નિદાન વહેલું થઇ શકે છે. વધુમાં આ તપાસ કરાવવી સસ્તી અને સરળ પણ છે. આ કારણોસર એ જરૂરી છે કેન્સરની તપાસ માટે સ્ક્રિનિંગ કરાવતાં પહેલાં કે કેન્સરની તપાસ પ્રક્રિયાનાં લાભો તેમજ જોખમોને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે જે વ્યક્તઓમાં કેન્સરનાં લક્ષણો સ્પષ્ટપણે દેખાતાં નથી તેને જાણવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી [[તબીબી રૂપક]] પદ્ધતિઓ પણ એવી જ નુક્શાનીભરી સમસ્યાઓ વાળી છે. કેન્સરનાં પરીક્ષણોને કારણે પણ નુક્શાન થઇ શકે છે જેમાં ''[[ઇન્સિડેન્ટાલોમા]]'' નો સમાવેશ થાય છે. આ એક પ્રકારનું કેન્સર છે જે સૌમ્ય કોશિકાને નુક્શાન કરે છે. અને તે અમુક પ્રકારનાં કેન્સર આધારિત સંશોધનોને કારણે થાય છે. તાજેતરમાં કરવામાં આવેલા અભ્યાસમાં ધુમ્રપાન કરનારા લોકોમાં [[ફેફસાંનાં કેન્સર]]ની તપાસ [[સીટી સ્કેન]] મારફતે કરવામાં આવતાં તેનાં શંકાસ્પદ પરિણામો મળી આવ્યાં હતાં. જુલાઇ 2007 સુધી સુવ્યવસ્થિત સ્ક્રિનિંગની ભલામણ કરવામાં આવી નથી. ધુમ્રપાન કરનારા લોકોમાં ફેફસાંનાં કર્કરોગની તપાસ માટે સાદો [[છાતીનો એક્સ રે]] પાડીને કરવામાં આવતું [[અવ્યવસ્થિત તબીબી પરીક્ષણ]] કોઇ જ પ્રકારે લાભદાયી નીવડ્યું નથી. [[કેનાઇન કેન્સરનું નિદાન]] ખૂબ જ સચોટ જણાઇ રહ્યું છે પરંતુ હજી તે તેનાં સંશોધનના પ્રારંભિક તબક્કામાં છે. == નિદાન == મોટાં ભાગનાં કેન્સર શરૂઆતમાં તેનાં લક્ષણો અથવા તો સ્ક્રિનિંગને આધારે ઓળખાતાં હોય છે. આમાંથી કોઇ પણ ચોક્ક્સ નિદાન ઉપર જઇ શકાયું નથી કે જેના માટે [[રોગવિજ્ઞાની]] (એટલે કે એવા પ્રકારનો ડોક્ટર કે જે કેન્સર અને અન્ય રોગો પારખવામાં નિપુણ હોય છે.) તેની સલાહ લેવાની જરૂર પડે. === તપાસ === [[ચિત્ર:Thorax pa peripheres Bronchialcarcinom li OF markiert.jpg|thumb|right|છાતીના એક્સ રેમાં ડાબાં ફેફસાંમાં ફેફસાનું કેન્સર દેખાય છે.]] જે લોકોને કર્કરોગ થયાની આશંકા છે તેમની તપાસ [[તબીબી પરીક્ષણ]] મારફતે કરવામાં આવે છે. આ તપાસમાં સામાન્યતઃ [[લોહીની તપાસ]], [[એક્સ રે]], [[સીટી સ્કેન]] અને [[એન્ડોસ્કોપી]]નો સમાવેશ થાય છે. === બાયોપ્સી === કેન્સરની આશંકા વિવિધ પ્રકારનાં પરીક્ષણોને કારણે વ્યક્ત કરી શકાય છે. પરંતુ મોટા ભાગનાં કેન્સરનું સચોટ નિદાન કર્કરોગની કોશિકાઓની [[રોગવિજ્ઞાની]] દ્વારા થતી [[હિસ્ટોલોજિકલ]] તપાસ મારફતે થઇ શકે છે. પેશીઓ [[બાયોપ્સી]] અથવા તો [[શસ્ત્રક્રિયા]] મારફતે મેળવી શકાય છે. ઘણાં પ્રકારની બાયોપ્સી (જેમ કે ચામડી, સ્તન અને યકૃત) ડોક્ટરનાં દવાખાનામાં કરવામાં આવે છે. અન્ય અંગોની બાયોપ્સી દર્દીને [[તબીબી રીતે બેહોશ]] કરીને કરવામાં આવે છે. જેમાં [[શસ્ત્રક્રિયા ખંડ]] (ઓપરેશન રૂમ)માં [[શસ્ત્રક્રિયા]] કરવાની જરૂર રહે છે. રોગવિજ્ઞાની દ્વારા આપવામાં આવેલી પેશીઓના નમૂનાઓનું [[નિદાન]] જે કોશિકા વિપુલ માત્રામાં વૃદ્ધિ પામતા હોય તેનો પ્રકાર, તેનો [[હિસ્ટોલોજિકલ ક્રમ]], આનુવંશિક અસાધારણતા અને ગાંઠોનાં અન્ય લક્ષણો વિશેના સંકેતો આપે છે. આ પ્રકારની માહિતીને કારણે [[રોગપૂર્વેનાં નિદાન]]નું મૂલ્યાંકન સારી રીતે થઇ શકે છે અને દર્દીને શ્રેષ્ઠ સારવારની પસંદગી કરવાનો અવકાશ મળે છે. [[સાઇટોજિનેટિક્સ]] અને [[ઇમ્યુનોહિસ્ટોકેમિસ્ટ્રી]] અન્ય એવાં પરીક્ષણો છે કે જે રોગવિજ્ઞાની પેશીઓના ટુકડાઓ ઉપર કરી શકે છે. આ પ્રકારનાં પરીક્ષણોને કારણે વિભાજનની પ્રક્રિયામાં થતાં ફેરફારો (જેવાં કે [[પરિવર્તનો]], [[મિશ્રિત જીનો]] અને સંખ્યાબંધ [[રંગસૂત્ર]]ના ફેરફારો) કે જે કેન્સરની કોશિકાઓમાં આવતાં હોય છે તેની માહિતી મેળવી શકાય છે. તેના કારણે કર્કરોગનું ભાવિ વર્તન કેવું રહેશે તેમજ તેના માટેની શ્રેષ્ઠ સારવાર કઇ લેવી તેનો નિર્દેશ પણ મેળવી શકાય છે. == સંચાલન == {{main|Management of cancer}} કર્કરોગની સારવાર [[શસ્ત્રક્રિયા]], [[કિમોચિકિત્સા]], [[કિરણોત્સર્ગ ચિકિત્સા]], [[ઇમ્યુનોચિકિત્સા]], [[મોનોક્લોનલ એન્ટિબોડી ચિકિત્સા]] અને અન્ય પદ્ધતિ મારફતે કરવામાં આવે છે. સારવારની પસંદગી શરીરના કયા ભાગમાં કર્કરોગ છે તેના ઉપર, ગાંઠોનો ક્રમ અને તેના [[તબક્કા]] ઉપર આધાર રાખે છે. ઉપરાંત દર્દીનો [[દેખાવ કરવાની સ્થિતિ]] ઉપર પણ આધાર રાખે છે. કેન્સરની સંખ્યાબંધ [[પ્રયોગાત્મક સારવાર]] વિકાસના તબક્કામાં છે. સારવારનું ધ્યેય એ છે કે શરીરનાં અન્ય અંગોને નુક્શાન ન પહોંચે તે રીતે કર્કરોગનો શરીરમાંથી સંપૂર્ણપણે નિકાલ કરવો કેટલીક વખત શસ્ત્રક્રિયાને કારણે આ બાબત શક્ય બને છે પરંતુ કેન્સરનું માઇક્રોસ્કોપિક મેટાસ્ટેસિસ દ્વારા આજુબાજુની પેશીઓમાં કે દૂરનાં અંગો સુધી પ્રસરવાનાં વલણને કારણે તેની અસરકારકતામાં મર્યાદા આવી જાય છે. શરીરના અન્ય ભાગોની પેશીઓમાં ઝેરીલા પદાર્થો પ્રસરતા હોવાને કારણે કિમોચિકિત્સાની અસરકારકતામાં પણ મર્યાદા આવી જાય છે. કિરણોત્સર્ગચિકિત્સાને કારણે સામાન્ય પેશીઓને નુક્શાન થઇ શકે છે. "કર્કરોગ"નો ઉલ્લેખ રોગના એક વર્ગ તરીકે થતો હોવાને કારણે,<ref name="WhatIsCancerNCI">{{cite web | url=http://www.cancer.gov/cancertopics/what-is-cancer | title=What Is Cancer? | publisher=[[National Cancer Institute]] | access-date=2009-08-17 }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.atsdr.cdc.gov/COM/cancer-fs.html | title=Cancer Fact Sheet | publisher=Agency for Toxic Substances &amp; Disease Registry | date=2002-08-30 | access-date=2009-08-17 | archive-date=2009-08-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090813142933/http://www.atsdr.cdc.gov/COM/cancer-fs.html | url-status=dead }}</ref> એટલે એક જ પ્રકારની [[કેન્સર સારવાર]] શક્ય બનશે નહીં. અન્ય [[ચેપીરોગો]] માટે એક જ પ્રકારની સારવાર શક્ય બનશે.<ref>{{cite web | url=http://www.livescience.com/health/060919_bad_cancer.html | title=Exciting New Cancer Treatments Emerge Amid Persistent Myths | last=Wanjek | first= Christopher | date=2006-09-16 | access-date=2009-08-17 }}</ref> [[એન્જિઓજિનિસિસ ઇન્હિબિટર્સ]]ને કેન્સરના ઘણા પ્રકાર માટેના "[[રામબાણ]]" ઇલાજ તરીકે માનવામાં આવતી હતી પરંતુ તે ચલણમાં નથી.<ref>{{cite journal | url=http://www.nature.com/news/2009/090408/full/458686b.html | title=Cutting off cancer's supply lines | last=Hayden | first=Erika C. | date=2009-04-08 | journal=Nature | volume=458 | pages=686–687 | doi=10.1038/458686b }}</ref> == પ્રોગ્નોસીસ == કર્કરોગની છાપ પ્રાણઘાતક કે જીવલેણ રોગ તરીકેની છે. કેન્સર અમુક ચોક્કસ રીતે લાગુ પડતું હોવાથી અને તેના અમુક ચોક્કસ પ્રકારો હોવાને કારણે તેના અંગેના ઐતિહાસિક સૂચિતાર્થો આધુનિક તબીબી સારવારને કારણે ઘટી રહ્યા હોવાનું પ્રમાણ વધી રહ્યું છે. કેટલાક પ્રકારના કર્કરોગ વિશે એમ માનવામાં આવે છે કે તે કેન્સર સિવાયના સાદા રોગો જેવા કે [[હાર્ટ ફેઇલ્યોર]] અને [[સ્ટ્રોક]] કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધારે સારાં છે. વિકાસશીલ અને પ્રસરતાં કેન્સરની અસર દર્દીનાં જીવનની ગુણવત્તા ઉપર નોંધપાત્ર રીતે થાય છે અને કેટલીક સારવાર (જેવી કે [[કિમોચિકિત્સા]])ની આડઅસર ખૂબ જ ઘેરી હોય છે. કેન્સરના પ્રરંભિક તબક્કામાં દર્દીની ખાસ સંભાળ લેવાની જરૂર રહે છે. આ બાબત તેના કૌટુંબિક સભ્યો અને મિત્રોની લાગણી ઉપર અસર કરતી હોય છે. [[ઉપશામક સંભાળ]]માં કાયમી અથવા તો રાહત આપે તેવી ચાકરીનો સમાવેશ કરી શકાય. === લાગણીઓ સંબંધી અસર === ઘણા સ્થાનિક મંડળો કેન્સરના દર્દીઓને વ્યાવહારિક અને ટેકો આપવાની સેવાઓ પૂરી પાડે છે. આ ટેકો [[ટેકો આપનારાં જૂથો]], [[માર્ગદર્શન]], સલાહ, નાણાકીય સહાય, પરિવહન, કેન્સરની માહિતી આપતી ફિલ્મોનાં રૂપમાં હોઇ શકે છે. પડોશનાં સંગઠન મંડળો, સ્થાનિક તબીબી સારવાર આપનારા અને વિસ્તારની હોસ્પિટલ્સમાં આ પ્રકારની સેવા આપવાના સ્રોતો હોઇ શકે છે. માર્ગદર્શનને કારણે કર્કરોગના દર્દીઓને માનસિક ટેકો મળી રહે છે અને તેમને તેમના રોગ વિશે સારી રીતે જાણકારી મેળવવામાં મદદ મળે છે. વિવિધ પ્રકારનાં માર્ગદર્શનોમાં વ્યક્તિગત, જૂથ, કૌટુંબિક, ઝીણવટભર્યું માર્ગદર્શન, દર્દી બચી શકે તેમ ન હોય તો મૃત્યુ અંગેનું, દર્દીથી દર્દી સુધીનું અને જાતિયતા અંગેનાં માર્ગદર્શનનો સમાવેશ થાય છે. કેન્સરના રોગીએ કેન્સર સાથે તાલ મિલાવીને કેવી રીતે ચાલું તે અંગે મદદ કરવા માટે ઘણી સરકારી અને ધર્માદા સંસ્થાઓ બનાવવામાં આવી છે. ઘણી વખત આ સંસ્થાઓ કેન્સરને રોકવા, તેની સારવારમાં અને કેન્સરનાં સંશોધનમાં પણ સંકળાયેલી હોય છે. == રોગચાળાનું શાસ્ત્ર == {{Main|Epidemiology of cancer}} [[ચિત્ર:Malignant neoplasms world map - Death - WHO2004.svg|thumb|કેન્સરના કારણે વર્ષ 2004 દરમિયાન રોગીઓમાં દર 1,00,000 વ્યક્તિએ મૃત્યુનું પ્રમાણ .<ref>[181]</ref>[182][183][184][185][186][187][188][189][190][191][192][193][194] ]] વર્ષ 2004 સુધીના આંકડાઓ અનુસાર વિશ્વમાં થતાં કુલ મૃત્યુ પૈકી 13 ટકા (74 લાખ) કેન્સરનાં કારણે થાય છે. જે કેન્સરથી સૌથી વધારે દર્દીઓ મૃત્યુ પામે છે તેમાં ફેફસાંનાં કેન્સર[[]] (વર્ષે 13 લાખ મૃત્યુ), [[પેટનાં કેન્સર]] (વર્ષે 8,03,000 મૃત્યુ), [[કોલોરેક્ટલ કેન્સર]] (વર્ષે 6,39,000 મૃત્યુ), [[યકૃતનાં કેન્સર]] (વર્ષે 6,10,000 મૃત્યુ) અને [[સ્તન કેન્સર]] (વર્ષે 5,19,000 મૃત્યુ)નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.who.int/nmh/publications/fact_sheet_cancers_en.pdf |title=Cancer |format=PDF |work=World Health Organization |access-date=}}</ref> યુએસમાં થતાં કુલ મૃત્યુ પૈકી 25 ટકા કેન્સરનાં કારણે થાય છે અને વિશ્વના ઘણા ભાગોમાં [[જાહેર આરોગ્ય]]ની આ મોટી સમસ્યા છે. યુએસમાં કેન્સર થકી થનારાં મૃત્યુ પૈકી 30 ટકા [[ફેફસાંનાં કર્કરોગ]]ને કારણે થાય છે પરંતુ નવા કિસ્સાઓ કે કેસ 15 ટકા નોંધાય છે; સામાન્યતઃ પુરુષોમાં [[પુરસ્થ ગ્રંથીનું કેન્સર]] સૌથી વધારે પ્રમાણમાં (અંદાજે 25 ટકા નવા કેસ) જોવા મળે છે અને સ્ત્રીઓમાં [[સ્તન કેન્સર]] ( તે પણ અંદાજે 25 ટકા નવા કેસ) જોવા મળે છે. નાનાં બાળકો અને કિશોરોમાં પણ કેન્સર જોવા મળે છે પરંતુ તેના કિસ્સાઓ ખૂબ જ ઓછા છે (યુએસમાં દર 10 લાખે 150 કેસ) આ પ્રકારના કિસ્સામાં [[લ્યુકેમિયા]] સૌથી વધારે જોવા મળે છે.<ref>{{cite journal |author=Jemal A, Siegel R, Ward E ''et al.'' |title=Cancer statistics, 2008 |journal=CA Cancer J Clin |year=2008 |pages=71–96 |volume=58 |issue=2 |url=http://caonline.amcancersoc.org/cgi/content/full/58/2/71 |pmid=18287387 |doi=10.3322/CA.2007.0010 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2011-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110703021822/http://caonline.amcancersoc.org/cgi/content/full/58/2/71 |url-status=dead }}</ref> જીવનનાં પ્રથમ વર્ષે કેન્સરની [[ઘટનાઓ]] દર 10 લાખે 250ની છે. જેમાં સૌથી વધારે કિસ્સાઓ [[ન્યુરોબ્લાસ્ટોમા]]ના જોવા મળે છે.<ref>{{cite book |editor= Ries LAG, Smith MA, Gurney JG, Linet M, Tamra T, Young JL, Bunin GR (eds) |year=1999 |title= Cancer Incidence and Survival among Children and Adolescents, United States SEER program 1975–1995 |publisher= National Cancer Institute, SEER Program |version= NIH Pub. No 99-4649 |location= Bethesda, MD |chapterurl=http://seer.cancer.gov/publications/childhood/infant.pdf |author= Gurney JG, Smith MA, Ross JA |chapter=Cancer among infants |pages=149–56}}</ref> વિશ્વમાં થતાં કર્કરોગો પૈકીના ત્રીજા ભાગના જોખમી તત્વોનાં સેવન દ્વારા થાય છે જે [[ધુમ્રપાન]], [[દારૂ]]નું સેવન અને ખોરાકમાં [[ફળો]] તેમજ [[શાકભાજી]]ના ઓછા ઉપયોગને કારણે થાય છે. વિકસીત દેશોમાં [[વધારે વજન]] અને [[સ્થૂળતા]]ના કારણે કેન્સર થતું હોવાનું માલુમ પડ્યું છે અને ઓછી તેમજ મધ્યમ આવક ધરાવતા દેશોમાં જાતિય વૃત્તિ મારફતે ફેલાતા [[હ્યુમન પેપિલોમાવાઇરસ]]ને કારણે [[ગર્ભાશયનાં મુખનું]] કેન્સરનું જોખમ રહેલું છે.<ref name="Danaei">{{cite journal |author= Danaei G, Vander Hoorn S, Lopez AD, Murray CJ, Ezzati M |title= Causes of cancer in the world: comparative risk assessment of nine behavioural and environmental risk factors |journal=Lancet |volume=366 |issue=9499 |pages=1784–93 |year=2005 |pmid=16298215 |doi=10.1016/S0140-6736(05)67725-2}}</ref> વિકસીત દેશોમાં ત્રણમાંથી એક વ્યક્તિના શરીરમાં જીવનકાળ દરમિયાન કેન્સરનો વિકાસ થાય છે. જો કેન્સરના તમામ દર્દીઓ બચી જાય અને કેન્સર અવ્યવસ્થિત ધોરણે નજરે પડવા માંડે તો બીજી વખત પ્રાથમિક કેન્સર થવાની શક્યતા 9માંથી 1ની રહે છે.<ref name="isbn1-55009-213-8"/> જોકે કેન્સરના દર્દીઓમાં બીજું પ્રાથમિક કેન્સર થવાનું જોખમ પ્રબળ માત્રામાં રહેલું છે. 9માંથી 2 વ્યક્તિને તે થઇ શકે છે.<ref name="isbn1-55009-213-8"/> બીજું પ્રાથમિક કેન્સર થવાની શક્યતા ધરાવનાર પૈકી અડધા ઉપરાંતના લોકો 9માંથી 1વાળા લોકો સાથે સંલગ્ન છે. આ લોકોને કેન્સર થવાની શક્યતાઓ અવ્યવસ્થિત છે.<ref name="isbn1-55009-213-8"/> બીજું કેન્સર થવાનાં વધતાં જોખમો માટે પહેલાં થયેલાં કેન્સર માટેનાં કારણો જ જવાબદાર ગણાવી શકાય. જેવાં કે વ્યક્તિનું આનુવંશિક ચિત્ર, દારૂ અને તમાકુનું સેવન, સ્થૂળતા અને પર્યાવરણીય સંસર્ગ. કેટલીક વખત અમુક કિસ્સાઓમાં પ્રથમ કેન્સર દરમિયાન આપવામાં આવેલી સારવાર જેમાં પરિવર્તનને ખાળવા માટે કિમોચિકિત્સા માટે આપવામાં આવેલી દવાઓ અને કિરણોત્સર્ગનો પણ સમાવેશ થઇ શકે છે.<ref name="isbn1-55009-213-8"/> કેન્સરના દર્દીઓને ભલામણ કરવામાં આવેલી સ્ક્રિનિંગ તપાસ કરાવવી પડે છે આમ, સરેરાશ કિસ્સાઓમાં કેન્સરનું નિદાન થઇ શકે છે.<ref name="isbn1-55009-213-8">{{cite book |editor=Frei, Emil; Kufe, Donald W.; Holland, James F. |author=Rheingold, Susan; Neugut, Alfred; Meadows, Anna |title=Cancer medicine 6 |publisher=BC Decker |location=Hamilton, Ont |year=2003 |page=2399 |isbn=1-55009-213-8 |chapterurl=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=cmed.section.41087 |chapter=156 |access-date=05 November 2009 }}</ref> == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Breast cancer gross appearance.jpg|thumb|right|સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર મારફતે દેખાતો કેન્સરનો દેખાવસ્તનની નળીઓમાં દેખાતું આક્રમક કેન્સર (કેન્દ્રની હદના વિસ્તારમાં દેખાતી) દર્શાવે છે કે ચરબીના પીળાશ પડતી પેશીઓની આજુબાજુ ઇંડા આકારની સફેદ ગાંઠ દેખાઇ રહી છે.સપાટી ઉપર દેખાતાં ઘેરાં કાળા રંગના ડાઘ કરચલા જેવા દેખાય છે.]] આજે [[ઉપકલા કોશિકાઓ]]માંથી થતી કેન્સરની ગાંઠ માટે તબીબી પરિભાષામાં ગ્રીક શબ્દ [[કાર્સિનોમા]]નો પ્રયોગ કરવામાં આવે છે. આ એક પ્રકારના [[સેલ્સસ]] હોય છે જે ''કાર્સિનો'' માં રૂપાંતરિત થતા હોય છે. [[લેટિન]] ભાષામાં ''કેન્સર'' નો મતલબ કરચલો પણ થાય છે. [[ગેલેને]] ''તમામ'' પ્રકારની ગાંઠો માટે "''ઓન્કોસ'' " શબ્દનો પ્રયોગ કર્યો હતો જે આધુનિક શબ્દ [[ઓન્કોલોજી]]નું મૂળ છે.<ref name="Galen">{{cite journal |author=Karpozilos A, Pavlidis N |title=The treatment of cancer in Greek antiquity |journal=European Journal of Cancer |volume=40 |issue=14 |pages=2033–40 |year=2004 |pmid=15341975 |doi=10.1016/j.ejca.2004.04.036}}</ref> [[હિપ્પોક્રેટ્સે]] (ગ્રીસનો મહાન વૈદ્ય) પણ કેટલાક પ્રકારના કર્કરોગનું વર્ણન કર્યું છે. તેણે સૌમ્ય ગાંઠોને ''ઓન્કોસ'' તરીકે વર્ણવી છે જેને [[ગ્રીક]] ભાષામાં સોજો કહેવામાં આવે છે. અને કેન્સરયુક્ત ગાંઠોનો ''કાર્સિનોસ'' તરીકે વર્ણવી હતી જેને ગ્રીક ભાષામાં [[કરચલો]] કે [[મોટા કાંટાળા લેવટા]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ નામો સખ્ત કેન્સરયુક્ત ગાંઠો એ રીતે પોતાનો ફેલાવો શરીરનાં તમામ અંગોમાં અને નસોમાં કરે છે કે જેમ કરચલો પોતાના પગો ફેલાવતો હોય આ શબ્દ તેનાં નામ ઉપરથી પ્રયોજવામાં આવ્યો છે<ref>{{cite web |first = Ralph W. |last = Moss |title = Galen on Cancer |url = http://www.cancerdecisions.com/speeches/galen1989.html |publisher = CancerDecisions |year = 2004 |access-date = 2010-03-23 |archive-date = 2011-07-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110716111312/http://www.cancerdecisions.com/speeches/galen1989.html |url-status = dead }}</ref> (જુઓ ચિત્ર) ત્યારબાદ તેણે પાછળ ''-ઓમા'' પ્રત્યેય ઉમેર્યો હતો જેનો ગ્રીક ભાષામાં મતલબ સોજો થાય છે અને તેને ''કાર્સિનોમા'' નામ આપ્યું હતું. મૃતદેહને ખોલીને તેનું સંશોધન કરવું ગ્રીકની સંસ્કૃતિના વિરુદ્ધમાં હોવાથી હિપ્પોક્રેટેસે શરીરની બહાર દેખાતી નાક ઉપર અને સ્તન ઉપરની ગાંઠોનાં જ ચિત્રો બનાવ્યા છે અને તેનું વર્ણન કર્યું છે. તેની સારવાર શરીરનાં ચાર દ્રવ્યો (કાળો અને પીળો પિત્ત, રુધિર, અને કફ) એટલે કે [[હ્યુમર સિદ્ધાંત]]ને આધારે કરવામાં આવતી હતી. દર્દીના હ્યુમરને આધારે તેની સારવારમાં ખોરાક, બ્લડ લેટિંગ અથવા તો દવાઓનો સમાવેશ કરવામાં આવતો હતો. શતાબ્દી સુધી કરવામાં આવેલાં સંશોધનો ઉપરથી માલુમ પડ્યું છે કે કેન્સર શરીરનાં કોઇ પણ અંગમાં થઇ શકે છે. પરંતુ કોશિકાઓની શોધ સાથે 19મી સદી સુધીમાં હ્યુમર સિદ્ધાંત ખૂબ જ પ્રખ્યાત રહ્યો હતો. કર્કરોગનું સૌથી જૂનું વર્ણન અને [[શસ્ત્રક્રિયા આધારિત સારવાર]]ની શોધ [[ઇજિપ્ત]]માં થઇ હતી. સદીઓ પૂર્વે ઇસવિસન પૂર્વે 1600માં [[પેપાઇરસે]] સ્તનોમાં ચાંદા હોવાના 8 કિસ્સાઓનિં વર્ણન કર્યું હતું અને તેની સારવાર તેણે "ધ ફાયર ડ્રિલ" નામનાં સાધનથી ચાંદાંઓને બાળીને કરી હતી. આ રોગ વિષે ગ્રંથોમાં લખ્યું છે કે તેની કોઇ જ સારવાર નથી.<ref name="CancerOrgHistory">{{cite web | title = The History of Cancer | url = http://www.cancer.org/docroot/CRI/content/CRI_2_6x_the_history_of_cancer_72.asp | publisher = American Cancer Society | year = 2009 | month = September | access-date = 2010-03-23 | archive-date = 2010-03-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100302154211/http://www.cancer.org/docroot/CRI/content/CRI_2_6x_the_history_of_cancer_72.asp | url-status = dead }}</ref> કેન્સરની અન્ય એક [[શસ્ત્રક્રિયા આધારિત સારવાર]]નું જૂનું વર્ણન [[એવિસેના]] (ઇબન સિના) દ્વારા ''[[ધ કેનન ઓફ મેડિસિન]]'' નામના ગ્રંથમાં 1020ની સાલમાં કરવામાં આવ્યું હતું. તેણે જણાવ્યું હતું કે રોગગ્રસ્ત [[પેશીઓ]]નું [[છેદન]] કરીને તેને [[જડમૂળથી કાઢી નાખવું]] જોઇએ અને તેમાં [[ગાંઠો]]ની દિશામાં જિ રહેલી [[નસો]]નો સંપૂર્ણપણે નિકાલ કરવાનો સમાવેશ થતો હતો. જો જરૂર જણાય તો રોગગ્રસ્ત અંગને [[ડામ દઇને]] કે તેને બાળી નાંખવાની ભલામણ પણ તેણે કરી હતી.<ref name="Patricia">પેટ્રિસિયા સ્કિનર (2001), [https://web.archive.org/web/20120621050921/http://findarticles.com/p/articles/mi_g2603/is_0007/ai_2603000716/ યુનાની-ટિબ્બી], ''વૈકલ્પિક દવાઓનો વિશ્વકોશ''</ref> 16મી અને 17મી સદીમાં તબીબો માટે મૃત્યુનું કારણ જાણવા માટે [[મૃતદેહની ચીરફાડ]] કરવાનું વધારે સ્વીકાર્ય બન્યું હતું. જર્મન પ્રાધ્યાપક [[વિલહેલ્મ ફેબ્રી]]નું માનવું છે કે સ્તનોની નસોમાં દૂધ ગંઠાઇ જવાને કારણે સ્તન કેન્સર થાય છે. ડચ પ્રાધ્યાપક [[ફ્રાન્કોઇસ દ લા બો સિવ્લિયસ]] કે જેઓ [[ડિસ્કાર્ટિસ]]ના સિદ્ધાંતોમાં માને છે તેમના દણાવ્યા અનુસાર આ રોગ રાસાયણિક પ્રક્રિયાનું પરિણામ છે અને કેન્સર માટે એસિડિક [[લિમ્ફ]] નામનું રસાયણ જવાબદાર છે. તેના સમકાલિન [[નિકોલસ તુલ્પ]]નું માનવું છે કે કેન્સર એક એવા પ્રકારનું ઝેર છે કે જે ધીરે-ધીરે પ્રસરે છે અને તે [[ખૂબ જ માઠી અસર કરનારું]] છે.<ref name="Marilyn Yalom"> મેરિલિન યાલોમ "અ હિસ્ટ્રી ઓફ ધ બ્રેસ્ટ" 1997. ન્યૂ યોર્ક: આલ્ફ્રેડ એ. નોફ આઇએસબીએન 0-231-12962-9</ref> ઇ. સ. 1775માં બ્રિટીશ શસ્ત્ર વૈદ્ય [[પર્સિવાલ પોટે]] કેન્સરનું કારણ સૌપ્રથમ વખત શોધી કાઢ્યું હતું. તેણે અવલોકન કર્યું હતું કે [[ચિમનીની સફાઇ કરનારા]] લોકોમાં [[વૃષ્ણ]]નું કેન્સર સામાન્યતઃ વધારે માત્રામાં જોવા મળે છે. વ્યક્તિગત દાક્તરોએ પણ કેન્સર વિશેની વિવિધ પ્રકારની ઊંડી સમજ આપી છે પરંતુ જ્યારે દાક્તરોએ સાથે મળીને કામ કરવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે તેમણે મક્કમ પરિણામો મેળવવાનું શરૂ કર્યું હતું. 18મી સદીમાં સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર ઉપયોગ બહોળી માત્રામાં થવાને કારણે એવું સંશોધન થયું હતું કે "કેન્સરનું ઝેર" પ્રાથમિક ગાંઠોમાં પેશીઓમાં થયેલા ગઠ્ઠા મારફતે અન્ય ભાગો ([[મેટાસ્ટેસિસ]])માં પ્રસરે છે. ઇ. સ. 1871થી 1874ની વચ્ચે અંગ્રેજી શસ્ત્ર વૈદ્ય [[કેમ્પબેલ દ મોર્ગને]] આ રોગને પ્રથમ વખત જોઇને તેની રચના તૈયાર કરી હતી.<ref>{{cite journal |author=Grange JM, Stanford JL, Stanford CA |title=Campbell De Morgan's 'Observations on cancer', and their relevance today |journal=Journal of the Royal Society of Medicine |volume=95 |issue=6 |pages=296–9 |year=2002 |url=http://www.jrsm.org/cgi/content/full/95/6/296 |pmid=12042378 |doi=10.1258/jrsm.95.6.296 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2008-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220204843/http://www.jrsm.org/cgi/content/full/95/6/296 |url-status=dead }}</ref> સ્વચ્છતાની સમસ્યાઓના કારણે [[શસ્ત્રક્રિયા]] મારફતે કેન્સરની સારવારનાં ખૂબ જ નબળાં પરિણામો મળ્યાં હતાં. સ્કોટલેન્ડના જાણીતા શસ્ત્ર વૈદ્ય [[એલેક્ઝાન્ડર મોનરો]]એ એવું નોંધ્યું હતું કે સ્તન કેન્સરના 60 દર્દીઓ ઉપર શસ્ત્રક્રિયા કરવામાં આવતાં તે પૈકીના માત્ર 2 દર્દીઓ જ બે વર્ષ સુધી જીવી શકે છે. 19મી સદીમાં [[જંતુનાશકો]]ની શોધ થવાને કારણે શસ્ત્રક્રિયાને લગતી ચોખ્ખાઇ સુધરી અને કેન્સરથી [[બચી જનારાં]] દર્દીઓના આંકડાઓમાં વધારો થયો. ગાંઠોનનો નિકાલ શસ્ત્રક્રિયા મારફતે કરવો તે કેન્સરની પ્રાથમિક સારવાર બની. ઇ. સ. 1800ના અંતભાગમાં [[વિલિયમ કોલી]]એ એવું અનુભવ્યું હતું કે જંતુનાશકોની શોધ ''પહેલાં'' પણ કેન્સરની શસ્ત્રક્રિયા બાદ દર્દીઓનાં સાજાં થવાનું પ્રમાણ વધારે હતું તે અપવાદ સાથે (તેણે મિશ્રિત પરિણામો સાથેનાં જીવાણુંઓ ગાંઠોમાં દાખલ કર્યા હતાં) કેન્સરની ગાંઠો શસ્ત્રક્રિયા મારફતે દૂર કરવાની સારવાર દરેક શસ્ત્ર વૈદ્યની આગવી આવડત કે કળા આધારિત બની ગઇ હતી. આ જ સમયગાળા દરમિયાન એવો પણ વિચાર રજૂ કરવામાં આવ્યો કે માનવશરીર વિવિધ [[પેશીઓ]]નું બનેલું છે કે જે કરોડો કોશિકાઓનું નિર્માણ કરે છે. જેના કારણે શરીરમાં રાસાયણિક અસંતુલન અંગેનો હ્યુમરનો સિદ્ધાંત સુવ્યવસ્થિત રીતે સમજી શકાયો હતો. [[કોશિકાનાં રોગવિજ્ઞાન]]નો જમાનો શરૂ થયો 19મી સદીના અંતે જ્યારે [[મેરી ક્યુરી]] અને [[પિઅર ક્યુરી]]એ [[કિરણોત્સર્ગ]]ની શોધ કરી ત્યારે કેન્સરની સારવાર શસ્ત્રક્રિયા વિના અસરકારક રીતે કરીને તબીબી જગતને ગોથું ખવડાવી દીધું હતું. કિરણોત્સર્ગને કારણે કેન્સરની સારવાર અનેકવિધ રીતે થઇ શકે છે તેવા અભિગમને પુષ્ટિ મળી હતી દર્દીઓને મદદ કરવા માટે શસ્ત્ર વૈદ્યો એકલા શસ્ત્રક્રિયા નહોતા કરતાં પરંતુ હોસ્પિટલના વિકિરણ ચિકિત્સકોની સાથે રહીને કામ કરતા હતા. દર્દીઓ સાથેનાં સંચારમાધ્યમોના અભાવે એવી જરૂરીયાત ઊબી થઇ કે દર્દીઓની સારવાર ઘર કરતાં હોસ્પિટલોમાં કરવી બહેતર છે. જેના કારણે દર્દીઓની આંકડાકીય માહિતી હોસ્પિટલ્સની ફાઇલ્સમાં રાખવાની શરૂઆત કરવામાં આવી. જેના કારણે દર્દીઓના પ્રથમ આંકડાકીય અભ્યાસની શરૂઆત થઇ. કેન્સરના રોગ અંગેનું પ્રથમ ચર્ચાપત્ર [[જેનેટ લેન ક્લેપોન]] દ્વારા તૈયયાર કરવામાં આવ્યું હતું. તેણે ઇ. સ. 1926માં સ્તન કેન્સરના 500 કિસ્સાઓ અંગેનો અભ્યાસ બ્રિટનનાં આરોગ્ય ખાતાં માટે પ્રકાશિત કર્યો અને આ રોગ ઉપર કાબૂ મેળવી ચૂકેલા 500 લોકોની જીવનશૈલી અંગેનો અભ્યાસ પણ કર્યો. તેણીની દ્વારા કરવામાં આવેલા કર્કરોગના સઘન અભ્યાસને [[રિચાર્ડ ડોલ]] તેમજ [[ઓસ્ટિનન બ્રાડફોર્ડો હિલ]] દ્વાાર આગળ ધપાવવામાં આવ્યો તેમણે "[[લંગ કેન્સર]] એન્ડ અધર કોઝિસ ઓફ ડેથ ઇન રિલેશન ટુ [[સ્મોકિંગ]]" નામનો અભ્યાસ પ્રકાશિત કર્યો. બ્રિટનના તબીબો દ્વારા કેન્સરથી થતાં મૃત્યુ અંગેનો બીજો અહેવાલ 1956માં તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ અભ્યાસને [[બ્રિટીશ ડોક્ટર્સ સ્ટડી]]ના નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. ઇ. સ. 1968માં [[ઓક્સફર્ડ]] ખાતે કર્કરોગ કેન્દ્ર શરૂ કરવાના આશયથી રિચાર્ડ ડોલે [[લંડન]] તબીબી સંશોધન કેન્દ્ર (એમઆરસી) છોડી દીધું [[સ્વયંસંચાલિત વીજાણવીય ઉપકરણ]] (કમ્પ્યૂટર)ના ઉપયોગ મારફતે આ કેન્ર્દએ મોટી માત્રામાં પ્રથમ વખત કેન્સરને લગતા રોગની માહિતી સંકલિત કરી આધુનિક રોગશાશ્ત્રની પદ્ધતિઓ રોગને લગતા તાજેતરના વિચારો અને [[જાહેર આરોગ્ય]] નીતિની વધારે નજીકથી સંકળાયેલી છે. છેલ્લાં 50 વર્ષો દરમિયાન હોસ્પિટલ્સ, રાજ્યો, દેશ અને વિદેશમાંથી પણ કેન્સરની ઘટનાઓ સાથે સંલગ્ન સાંસ્કૃતિક અને પર્યાવરણીય કારણોની માહિત એકઠી કરવા માટે ભગીરથ પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે. [[બીજાં વિશ્વયુદ્ધ]] સુધી જ્યારે તબીબી સંશોધન કેન્દ્રોએ એવું સંશોધન કર્યું કે રોગની ઘટનાઓમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણે મોટા પાયે તફાવતો રહેલાં છે ત્યાં સુધી કેન્સરના દર્દીઓની સારવાર અને તેને લગતા અભ્યાસો માત્ર તબીબોના અભ્યાસ પૂરતાં જ સિમિત રાખવામાં આવતા હતા. આના કારણે રાષ્ટ્રીય જાહેર આરોગ્ય મંડળોએ વિશ્વભરમાંથી અને હોસ્પિટલ્સમાંથી કર્કરોગને લગતાં અભ્યાસોને સંકલિત કરવાનું શક્ય બનાવ્યું જે પ્રક્રિયા આજે અમુક દેશોમાં ચાલી રહી છે. જાપાનના તબીબી જગતે એ બાબતનું અવલોકન કર્યું કે હિરોશિમા અને નાગાસાકી ઉપર થયેલા વિનાશક [[બોમ્બમારા]]નો ભોગ બનેલા લોકોના અસ્થિમજ્જા સંપૂર્ણપણે નાશ પામ્યું છે. તેમણે નોંધ્યું કે રોગગ્રસ્ત [[અસ્થિમજ્જા]]નો કિરણોત્સર્ગ દ્વારા નાશ કરી શકાય છે. આના કારણે [[લ્યુકેમિયા]] માટે અસ્થિમજ્જાનાં પ્રત્યારોપણની શરૂઆત થઇ બીજાં વિશ્વયુદ્ધથી અત્યાર સુધી કેનસરની સારવાર તલસ્પર્શી રીતે બદલાઇને હાલની ચિકિત્સા પદ્ધતિ સુધી પહોંચી છે. [[રોગશાસ્ત્ર]]ની મદદથી અને આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારી મારફતે તેને પ્રમાણસરની અને વૈશ્વિક બનાવી છે. == સંશોધનના નિર્દેશો == {{Main|Cancer research}} કેન્સરનાં સંશોધનનો આશય રોગની પ્રક્રિયાને વૈજ્ઞાનિક અભિગમથી સમજવાનો અને તેના માટે સંભવિત સારવારોની શોધ કરવાનો પ્રયાસ કરવાનો છે. રાષ્ટ્રપ્રમુખ નિક્સને ઇ. સ. 1971માં [[કેન્સર ઉપરનાં યુદ્ધ]] જાહેર કર્યું ત્યારથી કેન્સરનાં સંશોધનને કારણે [[વિભાજનના જીવવિજ્ઞાન]] અને [[કોશિકાનાં જીવવિજ્ઞાન]]ની સમજણમાં આવેલો સુધારાના કારણે સંખ્યાબંધ કેન્સરની સારવાર અસ્તિત્વમાં આવી છે. 1971થી અત્યાર સુધી યુનાઇટેડસ્ટેટ્સે કેન્સરનાં સંશોધન પાછળ 200 અબજ કરતાં પણ વધારે રકમનું રોકાણ કર્યું છે. આ તમામ રોકાણ જાહેર તેમજ ખાનગી ક્ષેત્રો ઉપરાંત સંસ્થાઓ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite web |author=Sharon Begley | url=http://www.newsweek.com/id/157548/page/2 |title=Rethinking the War on Cancer |format= |date=2008-09-16 | work=Newsweek |access-date=2008-09-08}}</ref> આટલું નોંધપાત્ર રોકાણ કરવામાં આવ્યું હોવા છતાં પણ દેશમાં વર્ષ 1950થી 2005 દરિમયાન કેન્સરથી થનારાં મૃત્યુના કિસ્સામાં માત્ર 5 ટકાનો જ ઘટાડો નોંધાયો છે (વસ્તીનાં કદ અને ઉંમરની સંખ્યામાં ગોઠવેલાં)<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/04/24/health/policy/24cancer.html|title=Advances Elusive in the Drive to Cure Cancer |last=Kolata|first=Gina|date=April 23, 2009 |publisher=''[[The New York Times]]''|access-date=2009-05-05}}</ref>. કર્કરોગનાં સંશોધન માટે જાણીતી સંસ્થાઓ અને યોજનાઓમાં [[અમેરિકન એસોસિયેશન ફોર કેન્સર રિસર્ચ]], ધ [[અમેરિકન કેન્સર સોસાયટી]] (એસીએસ), ધ [[અમેરિકન સોસાયટી ઓફ ક્લિનિકલ ઓન્કોલોજી]], ધ [[યુરોપિયન ઓર્ગેનાઇઝેશન ફોર રિસર્ચ એન્ડ ટ્રિટમેન્ટ ઓફ કેન્સર]], ધ [[નેશનલ કેન્સર ઇન્સ્ટિટ્યુટ]], ધ [[નેશનલ કોમ્પ્રિહેન્સિવ કેન્સર નેટવર્ક]] અને એનસીએલ ખાતે ચાલી રહેલા [[ધ કેન્સર જિનોમ એટલાસ]] પ્રોજેક્ટનો સમાવેશ થાય છે. == સંદર્ભો == {{Reflist|colwidth=30em}} === સામાન્ય સંદર્ભો === * પઝદુર આર, વેગમેન એલડી, કેમ્પ હ્યુસન કેએ, હોસ્કિન્સ ડબલ્યુજે, ઇડીએસ. ''[http://www.cancernetwork.com/cancer-management-11 કેન્સર મેનેજમેન્ટઃ અ મલ્ટીડિસિપ્લિનરી અપ્રોચ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090515031918/http://www.cancernetwork.com/cancer-management-11 |date=2009-05-15 }}'' . 11મી આવૃત્તિ 2009) * ''ધ બેઝિક સાયન્સ ઓફ ઓન્કોલોજી'' 4થી આવૃત્તિ ટેનોક આઇએફ, હિલ આરએફ ઇટી ''ઇટી એએલ'' . (ઇડીએસ) 2005 મેકગ્રો હિલ આઇએસબીએન 0-07138-7749. * ''પ્રિન્સિપલ્સ ઓફ કેન્સર બાયોલોજી.'' ક્લેઇનસ્મિથ, એલજે (2006). પિઅર્સન બેન્જામિન કમિન્ગ્સ. આઇએસબીએન 0-80534-003-3. * {{cite journal |author=Parkin D, Bray F, Ferlay J, Pisani P |title=Global cancer statistics, 2002 |journal=CA Cancer J Clin |volume=55 |issue=2 |pages=74–108 |year=2005 |doi=10.3322/canjclin.55.2.74 |url=http://caonline.amcancersoc.org/cgi/content/full/55/2/74 |pmid=15761078 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2008-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080706042521/http://caonline.amcancersoc.org/cgi/content/full/55/2/74 |url-status=dead }} * ''ફૂડ, ન્યૂટ્રિશન, ફિઝિકલ એક્ટિવિટી એન્ડ ધ પ્રિવેન્શન ઓફ કેન્સરઃ અ ગ્લોબલ પર્સપેક્ટિવ'' . વર્લ્ડ કેન્સર રિસર્ચ ફંડ (2007). આઇએસબીએન 978-0-9722522-2-5. ''[http://www.wcrf-uk.org/research_science/expert_report.lasso ફુલ ટેક્સ્ટ]'' * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View.ShowTOC&amp;rid=cmed.TOC&amp;depth=2 કેન્સર મેડિસિન, 6ઠ્ઠી આવૃત્તિ]-પાઠ્યપુસ્તક * [http://www.springer.com/biomed/cancer/book/978-3-540-36847-2 એનસાઇક્લોપેડિયા ઓફ કેન્સર]-4 ભાગનું સંદર્ભ કાર્ય * {{cite journal | author=Weinberg, Robert A. | title=How Cancer Arises; An explosion of research is uncovering the long-hidden molecular underpinnings of cancer—and suggesting new therapies | url=http://www.bme.utexas.edu/research/orly/teaching/BME303/Weinberg.pdf | journal=[[Scientific American]] | month=September | year=1996 | pages=62–70 | quote=Introductory explanation of cancer biology in layman's language | format=[[Portable Document Format|PDF]] | access-date=2010-03-23 | archive-date=2009-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090225115248/http://www.bme.utexas.edu/research/orly/teaching/BME303/Weinberg.pdf | url-status=dead }} == બાહ્ય લિંક્સ == {{Wiktionary}} {{Commons|Cancer (illness)|Cancer}} * {{dmoz|Health/Conditions_and_Diseases/Cancer/}} {{Tumors|state=uncollapsed}} {{Carcinogen}} [[શ્રેણી:કેન્સરના પ્રકારો]] [[શ્રેણી:કર્કરોગના કારણે થતાં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:રોગ]] c6m620jsbtqeunyc7t3iepa042p7b36 0 24280 903850 902666 2026-08-17T02:03:03Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903850 wikitext text/x-wiki {{Infobox writing system |name = દેવનાગરી |altname = {{lang|und-Deva|देवनागरी}} |sample = Chandas typeface specimen.svg |caption = દેવનાગરી લિપિનું ઉદાહરણ |type = અબુગિડા |languages = [[હિંદી ભાષા|હિંદી]], [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]], [[નેપાળી ભાષા|નેપાળી]], [[ભોજપુરી ભાષા|ભોજપુરી]], [[મૈથિલી ભાષા|મૈથિલી]], [[રાજસ્થાની ભાષા|રાજસ્થાની]], [[છત્તીસગઢી ભાષા|છત્તીસગઢી]], [[સંથાલી ભાષા|સંથાલી]], [[કાશ્મીરી ભાષા|કાશ્મીરી]], [[કોંકણી ભાષા|કોંકણી]], [[સિંધી ભાષા|સિંધી]], [[ડોગરી ભાષા|ડોગરી]], [[બોડો ભાષા|બોડો]], નેવાર ભાષા, [[અવધી ભાષા|અવધી]], [[મગહી ભાષા|મગહી]], [[હરિયાણવી ભાષા]], ભીલી ભાષા, મુંદરી ભાષા, [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]], [[પાલિ ભાષા|પાલિ]] અને અન્ય ઘણી ભાષાઓ |time=પ્રારંભિક ચિહ્નો: ૧લી સદી,<ref name=gazett>{{Google books|0bkMAAAAIAAJ|Gazetteer of the Bombay Presidency}}</ref>આધુનિક સ્વરૂપ: ૧૦મી સદી<ref name="taylor2003">{{Citation | title=History of the Alphabet: Aryan Alphabets, Part 2 | author=Isaac Taylor | year=1883 | isbn=978-0-7661-5847-4 |publisher= Kegan Paul, Trench & Co | url=https://archive.org/stream/alphabet00unkngoog#page/n348/mode/2up/|page=333 | quote=''...&nbsp;In the Kutila this develops into a short horizontal bar, which, in the Devanagari, becomes a continuous horizontal line ... three cardinal inscriptions of this epoch, namely, the Kutila or Bareli inscription of 992, the Chalukya or Kistna inscription of 945, and a Kawi inscription of 919 ... the Kutila inscription is of great importance in Indian epigraphy, not only from its precise date, but from its offering a definite early form of the standard Indian alphabet, the Devanagari ...''}}</ref><ref>{{Cite book| publisher = Oxford University Press| isbn = 978-0-19-509984-3| last = Salomon| first = Richard| title = Indian epigraphy: a guide to the study of inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan languages| url = https://archive.org/details/indianepigraphyg0000salo| location = Oxford| series = South Asia research| date = 1998|pp=[https://archive.org/details/indianepigraphyg0000salo/page/39 39]–41}}</ref> |region = ભારત અને નેપાળ |fam1 = પ્રોટો-સિનાઇટિક^[a] |footnotes = [a] બ્રાહ્મિક લિપિઓના સેમિટિક ઉદ્ભવ અંગે મતમતાંતર છે. |fam2 = બ્રાહ્મી લિપિ |fam3 = ગુપ્ત લિપિ |fam4 = નાગરી લિપિ |sisters = ગુરુમુખી લિપિ, નંદીનાગરી |children = [[ગુજરાતી લિપિ|ગુજરાતી]]<br />મોદી લિપિ |unicode = [https://www.unicode.org/charts/PDF/U0900.pdf U+0900–U+097F] દેવનાગરી, <br />[https://www.unicode.org/charts/PDF/UA8E0.pdf U+A8E0–U+A8FF] દેવનાગરી&nbsp;વિસ્તૃત, <br />[https://www.unicode.org/charts/PDF/U1CD0.pdf U+1CD0–U+1CFF] વેદિક&nbsp;વિસ્તરણ |iso15924 = Deva }} '''દેવનાગરી''' એક પ્રાચીન લિપિ છે. [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] અને [[હિંદી ભાષા|હિંદી]] જેવી ઘણી ભારતીય ભાષા દેવનાગરી લિપિમાં લખાતી આવી છે. દેવનાગરી લિપિ મૂળ તો સંસ્કૃત માટે જ બની છે, એટલે એમાં દરેક ચિન્હ માટે એક અને માત્ર એક જ ધ્વનિ છે. દેવનાગરીમાં ૧૨ સ્વર અને ૩૪ વ્યંજન છે. બીજી ઘણી બધી ભાષાઓની જેમ દેવનાગરી લિપિ ને પણ ડાબેથી જમણે લખવામાં આવે છે. પ્રત્યેક શબ્દ ઉપર એક રેખા દોરવા માં આવે જે જેને શિરોરેખા કહેવાય છે. == ઉદ્ભવ == [[File:Brahmi-Gupta-Devanagari_evolution.jpg|center|thumb|બ્રાહ્મી-ગુપ્ત-દેવનાગરી ઉદ્ભવ.|alt=|676x676px]] દેવનાગરી શબ્દનો ઉદ્ભવ શક્યત: નાગર નામના લોકો આ ભાષાથી લખતા હોય એટલે દેવ + નાગરી એમ દેવનાગરી તરીકે ઓળખવામાં આવી હોય. નાગર જ્ઞાતિના બ્રાહ્મણો ગુજરાતમાં આવેલા છે, તેમના નામ સાથે પણ આ લિપિ જોડાયેલી હોઈ શકે.{{સંદર્ભ}} દેવનાગરી લીપીનો ઉદ્ભવ થયો જયારે હાથથી લખવામાં આવતું હતું અને લખવા માટે પથ્થર ની શીલા, તાડ પત્ર, ચર્મ પત્ર, ભોજપત્ર, તામ્રપત્રનો પ્રયોગ થતો. ભારતની સ્વતંત્રતા પછી હિન્દીને રાષ્ટ્રભાષાનો દરજ્જો{{સંદર્ભ}} મળ્યા બાદ દેવનાગરી લિપિના વિકાસ માટે વ્યક્તિગત અને સંસ્થાગત પ્રયત્નો થયા. == ફોન્ટ == [[બાલ ગંગાધર તિલક|બાલ ગંગાધર તિલકે]] પ્રિન્ટીંગ પ્રેસ માટે સૌ પ્રથમ "કેસરી ફોન્ટ" તૈયાર કર્યા હતા. == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સબસ્ટબ}} [[શ્રેણી:ભાષાઓ]] h5rcb7affq4ff4gwbziukk5g4qky70m 0 24431 903875 857123 2026-08-17T02:36:29Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903875 wikitext text/x-wiki {{Infobox Book | name = Alice's Adventures in Wonderland | image = [[ચિત્ર:AlicesAdventuresInWonderlandTitlePage.jpg|160px|Alice's Adventures in Wonderland]] | image_caption = Title page of the original edition (1865) | author = [[Lewis Carroll]] | illustrator = [[John Tenniel]] | country = England | language = English | genre = [[Children's fiction]] | publisher = [[Macmillan Publishers|Macmillan]] | release_date = 26 November 1865 | followed_by = [[Through the Looking-Glass]] }} '''''એલિસેઝ એડવેન્ચર્સ ઇન વન્ડરલેન્ડ'' ''' (ટૂંકા સ્વરૂપમાં '''''એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ'' ''' ) એ 1865માં અંગ્રેજ લેખક ચાર્લ્સ લ્યુટવિજ ડોડસન દ્વારા [[લુઇસ કેરોલ]] ઉપનામે લખવામાં આવેલી એક નવલકથા છે.<ref>બીબીસ ગ્રેટેસ્ટ ઇંગ્લિશ બૂક લિસ્ટ</ref> તેમાં એલિસ નામની એક છોકરીની વાર્તા છે જે [[સસલાંના દર]]માં પડી ગયા બાદ કલ્પનાના વિશ્વમાં જતી રહે છે જ્યાં વિચિત્ર અને [[માનવીની જેમ બોલી શકતા]] જીવો વસવાટ કરે છે. આ વાર્તામાં ડોડસનના મિત્રોનો અછડતો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. વાર્તા એ પ્રકારના [[તર્ક]] સાથે આગળ વધે છે કે બાળકોની સાથે પુખ્તવયના લોકોમાં પણ તે ઘણી લોકપ્રિય બની છે.<ref name="Lecercle">લેસરક્લે, જીન-જેક્વીસ (1994) ''ફિલોસોફી ઓફ નોનસેન્સ: ધ ઇન્ટ્યુશન ઓફ વિક્ટોરીયન નોનસેન્સ લિચરેચર'' રૂટલેજ, ન્યૂ યોર્ક, [http://books.google.co.uk/books?id=pRY6V95WsoMC&amp;pg=PA1 પાનું 1 અને બાદના પાના], ISBN 0-415-07652-8</ref> તેને [[સાહિત્યિક નોનસેન્સ]] શૈલીનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ ગણવામાં આવે છે.<ref name="Lecercle"/><ref name="Schwab">સ્ક્વેબ, ગેબ્રીલ (1996) "ચેપ્ટર 2: નોનસેન્સ એન્ડ મેટાકમ્યુનિકેશન: ''એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ'' " ''ધ મિરર અને કિલર ક્વિન: અધરનેસ ઇન લિટરસી લેન્ગ્વેજ'' ઇન્ડિયાના યુનિવર્સિટી પ્રેસ, બ્લૂમિંગ્ટન, ઇન્ડિયાના, પાના 49-102, ISBN 0-253-33037-8</ref> અને તેની [[વર્ણનાત્મક]] પદ્ધતિ તથા માળખું અત્યંત અસરકારક છે,<ref name="Schwab"/> ખાસ કરીને ફેન્ટસીની શૈલીમાં. == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Alice's adventures under ground, p 1.png|right|thumb|એલિસેઝ એડવેન્ચર અન્ડર ગ્રાઉન્ડનું ફેક્સીમિલે પેજ]] ''એલિસ'' 1865માં રિવિયરેન્ડ ચાર્લ્સ લ્યુટવિજ ડોડસન અને [[રિવિયરન્ડ રોબિન્સન ડકવર્થ]] ત્રણ નાની બાળકીઓ સાથે એક બોટમાં બેસીને [[થેમ્સ નદી]]માં ગયા તેના બરાબર ત્રણ વર્ષ પછી લખાઇ હતી.<ref>[http://www.the-office.com/bedtime-story/alice-background.htm ધ બેકગ્રાઉન્ડ એન્ડ હિસ્ટ્રી ઓફ ''એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120602100812/http://www.the-office.com/bedtime-story/alice-background.htm |date=2012-06-02 }}. બેડટાઇમ-સ્ટોરી ક્લાસિક. 1 જાન્યુઆરી 2007ના રોજ સુધારેલું.</ref> * લોરિના ચાર્લોટ લિડેલ (ઉમર 13, જન્મ 1849)(પુસ્તકની પ્રસ્તાવનાની કડીઓમાં પ્રાઇમા) * [[એલિસ પ્લીઝન્સ લિડેલ]] (ઉમર 10, જન્મ 1852)(પ્રસ્તાવનાની કડીમાં સિક્યોન્ડા) * એડિથ મેરી લિડેલ (ઉમર 8, જન્મ 1853) (પ્રસ્તાવના કડીમાં ટર્ટિયા) આ ત્રણેય છોકરીઓ ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીના વાઇસ-ચાન્સલર અને ક્રાઇસ્ટ ચર્ચના ડીન તથા વેસ્ટમિન્સ્ટર સ્કૂલના હેડમાસ્ટર [[હેનરી જ્યોર્જ લિડેલ]]ની પુત્રીઓ હતી. પુસ્તકના મોટા ભાગના સાહસો ઓક્સફર્ડ અને ક્રાઇસ્ટ ચર્ચ ખાતેના લોકો, પરિસ્થિતિ અને ઇમારતો પર આધારિત અને પ્રેરિત હતા ''જેમ કે'' રેબિટ હોલ એ ક્રાઇસ્ટ ચર્ચના મુખ્ય હોલમાં વાસ્તવિક દાદરાનું પ્રતિક છે. એવું માનવામાં આવે છે કે [[રિપન કેથડ્રલ]]માં જ્યાં કેરોલના પિતા એક કેનન હતા ત્યાં ગ્રિફોન અને સસલાના એક નકશીકામે વાર્તા માટે પ્રેરણા આપી હતી.<ref name="Hello Yorkshire">{{cite web|url=http://www.hello-yorkshire.co.uk/ripon/tourist-information|title=Ripon Tourist Information|publisher=Hello-Yorkshire.co.uk|access-date=2009-12-01}}</ref> પ્રવાસની શરૂઆત [[ઓક્સફર્ડ]] નજીક [[ફોલી બ્રિજ]] ખાતે થઇ હતી અને પાંચ માઇલ દૂર [[ગોડસ્ટો]] ગામે તે પૂરો થયો હતો. આ સમય દરમિયાન રિવિયરેન્ડ ડોડસને છોકરીઓને એક વાર્તા સંભળાવી હતી જેમાં આકસ્મિક રીતે ન કહી શકાય તે રીતે એક કંટાળો અનુભવતી એલિસ નામની છોકરીની વાત હતી જે સાહસની શોધમાં નીકળે છે. છોકરીઓને તે પસંદ પડ્યું હતું અને એલિસ લિડેલે ડોડસનને તેના માટે તે લખી આપવા જણાવ્યું. બે વર્ષથી વધુ સમયના લાંબા વિલંબ બાદ તેમણે અંતે આમ કર્યું અને 26 નવેમ્બર 1864ના રોજ એલિસને ''એલિસેઝ એડવેન્ચર્સ અંડર ગ્રાઉન્ડ'' ની હસ્તપ્રત આપી જેમાં ડોડસનએ જાતે ચિત્રો દોર્યા હતા. [[માર્ટિન ગાર્ડનર]] સહિત કેટલાકના માનવા પ્રમાણે તેનું જૂનું વર્ઝન પણ હતું જેને ડોડસને નષ્ટ કરી નાખ્યું હતું અને હાથેથી વધુ વિગતવાર નકલ લખી હતી,<ref>(ગાર્ડનર, 1965)</ref> પરંતુ આ બાબત પૂરવાર કરવા કોઇ ''[[પ્રથમદર્શી]]'' પૂરાવા નથી. પરંતુ એલિસને તેની નકલ મળી તે પહેલા ડોડસન તેને પ્રકાશન માટે તૈયાર કરી રહ્યા હતા અને 15,500 શબ્દની અસર કૃતિને વિસ્તારીને 27,500 શબ્દની કરી રહ્યા હતા, તેમાં મુખ્ય રીતે કેશિયર કેટ અને મેડ ટી પાર્ટીના પ્રકરણનો ઉમેરો કર્યો હતો. 1865માં ડોડસનની વાર્તા ''એલિસેઝ એડવેન્ચર્સ ઇન વન્ડરલેન્ડ'' તરીકે “[[લુઇસ કેરોલ]]” દ્વારા પ્રકાશિત થઇ હતી જેમાં [[જોન ટેનિયલ]]એ ચિત્રો દોર્યા હતા. ટેનિયલે પ્રિન્ટની ગુણવત્તા સામે વાંધો ઉઠાવતા 2000 નકલાના પ્રથમ પ્રિન્ટ ઓર્ડરને અટકાવી દેવાયું હતું.<ref>આ પ્રથમ પ્રકાશનની માત્ર 23 નકલ જ બચી હોવાનું માનવામાં આવે છે.; 18ની માલિકી મોટી [[આર્કાઇવ]] અથવા [[ગ્રંથાલયો]], જેમ કે [[હેરી રાનસમ હ્યુમનિટીઝ રિસર્ચ સેન્ટર]] પાસે છે જ્યારે અન્ય પાંચ નકલ ખાનગી માલિકો પાસે છે.</ref> તે જ વર્ષે ડિસેમ્બરમાં એક નવી આવૃત્તિ રિલિઝ થઇ હતી, પરંતુ તેમાં 1866ની તારીખ હતી અને તે તુરંત પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી. પાછળથી જાણવા મળ્યું તેમ અસલ આવૃત્તિને ડોડસનની મંજૂરી સાથે ન્યૂયોર્કના પ્રકાશન ગૃહ એપેલટનને વેચવામાં આવી હતી. એપલેટન એલિસનું બાઇન્ડિંગ 1866ની મેકમિલન ''એલિસ'' જેવું જ હતું, માત્ર પ્રકાશકના નામમાં તફાવત હતો. એપલેટન ''એલિસ'' નું ટાઇટલ પેજ ઉમેરવામાં આવ્યું હતું અને 1865નું મેકમિલનનું ટાઇટલ પેજ કાઢી નાખવામાં આવ્યું હતું જેના પર ન્યૂયોર્કના પ્રકાશકની છાપ અને 1866ની તારીખ હતી. છપાયેલી તમામ નકલો તુરંત વેચાઇ ગઇ હતી. પ્રકાશન જગતમાં ''એલિસ'' એ ચકચાર મચાવી દીધી હતી, બાળકો અને મોટેરાઓ તેને એક સરખી રીતે ચાહવા લાગ્યા હતા. તેને રસપૂર્વક વાંચનારા પ્રથમ વાચકોમાં [[ક્વિન વિક્ટોરિયા]] અને બાળ [[ઓસ્કાર વાઇલ્ડ]]નો સમાવેશ થતો હતો. આ પુસ્તક ક્યારેય આઉટ ઓફ પ્રિન્ટ થયું નથી. ''એલિસ એડવેન્ચર્સ ઇન વન્ડરલેન્ડ'' નો 125 ભાષામાં અનુવાદ થયો છે. અત્યાર સુધીમાં આ પુસ્તકની એકસોથી વધુ આવૃતિ છપાઇ ગઇ છે તથા અન્ય મિડિયા વિશેષ કરીને થિયેટર અને ફિલ્મમાં અસંખ્ય વખત તેના પરથી પ્રેરણા લેવાઇ છે. આ પુસ્તકને ટૂંકમાં ''એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ'' ટાઇટલ અપાયું છે અને આટલા વર્ષોમાં સ્ટેજ, ફિલ્મ અને ટીવી પર તેના પરથી પ્રેરણા લઇને અનેક રજૂઆતોમાં આ ટાઇટલ લોકપ્રિય બન્યું છે. આ ટાઇટલના કેટલાક પ્રિન્ટિંગમાં ''એલિસેઝ એડવેન્ચર્સ ઇન વન્ડરલેન્ડ'' અને તેની અનુવર્તી સિકવલ નવલકથા ''[[થ્રુ ધ લૂકિંગ ગ્લાસ તથા વ્હોટ એલિસ ફાઇન્ડ ધેર]]'' નો સમાવેશ થાય છે. === પ્રકાશનની હાઇલાઇટ્સ === [[ચિત્ર:Alicesadventuresinwonderland1898.jpg|thumb|250px|right|1898 આવૃત્તિનું મુખપૃષ્ઠ]] * 1865 પ્રથમ યુકે આવૃત્તિ (''સપ્રેસ્ડ'' આવૃત્તિ) * 1865 ''એલિસ'' નું પ્રથમ વખત અમેરિકામાં પ્રિન્ટિંગ<ref>{{cite book | last = Carroll | first = Lewis | authorlink = Lewis Carroll | title = The Complete, Fully Illustrated Works | url = https://archive.org/details/completeillustra0000carr_o1f3 | publisher = Gramercy Books | year = 1995 | location = New York | isbn = 0-517-10027-4}}</ref> * 1869: એન્ટોની ઝીમરમેન દ્વારા [[જર્મન]] ભાષામાં અનુવાદિત ''[http://www.evertype.com/books/alice-de.html એલિસ એબેન્ચ્યુઅર ઇમ વન્ડરલેન્ડ]'' પ્રકાશિત થયું. * 1869: હેનરી બુ દ્વારા [[ફ્રેન્ચ]] ભાષામાં અનુવાદિત ''એવેન્ચુર્સ ડી એલિસ એ પેઝ ડેસ મર્વેલિયસ'' પ્રકાશિત થયું. * 1870: એમિલી નોનેન દ્વારા [[સ્વીડીશ]] ભાષામાં અનુવાદ ''એલિસ એફવેન્તીર આઇ સેગોલેન્ડેટ'' પ્રકાશિત થયું. * 1871: ડોડસન લંડનમાં રોકાણ દરમિયાન અન્ય એક એલિસને મળ્યા જેનું નામ એલિસ રેઇક્સ હતું અને અરીસામાં તેના પ્રતિબિંબ વિશે વાત કરી જેનાથી અન્ય એક પુસ્તક ''[[થ્રુ ધ લૂકિંગ ગ્લાસ એન્ડ વ્હોટ એલિસ ફાઉન્ડ ધેર]]'' નું સર્જન થયું જેનું વેચાણ પહેલા કરતા પણ વધુ થયું. * 1886: કેરોલે અગાઉની ''[[એલિસ એડવેન્ચર્સ અંડર ગ્રાઉન્ડ]]'' ની હસ્તપ્રતની નકલ રજૂ કરી. * 1890: કેરોલે "શૂન્યથી પાંચ વર્ષના બાળકોના વાંચન માટે" ખાસ આવૃત્તિ ''[[ધ નર્સરી "એલિસ"]]'' પ્રકાશિત કરી. * 1905: શ્રીમતી જે સી ગોરહામે ''[[એલિસ એડવેન્ચર્સ ઇન વન્ડરલેન્ડ રિટોલ્ડ ઇન વર્ડ્સ ઓફ વન સિલેબલ]]'' પ્રકાશિત કરી જે બાળ વાચકો માટે એ એલ બર્ટ કંપની દ્વારા પ્રકાશિત આવા પુસ્તકની શ્રેણી હતી. * 1908: ''એલિસ'' નું પ્રથમ વખત જાપાનની ભાષામાં અનુવાદ થયો. * 1910: એલ્ફ્રીક લોફવાઇન કેર્ની દ્વારા [[એસ્પેરેન્ટો]]માં અનુવાદ ''[http://www.evertype.com/books/alicio.html લા એવેન્ચુરોઝ ડી એલિસિયો એન મિર્લેન્ડો]'' પ્રકાશિત થયું. * 1916: એલિસ એડવેન્ચર્સ ઇન વન્ડરલેન્ડમાં વિન્ડરમિયર સિરિઝની પ્રથમ આવૃત્તિનું પ્રકાશન થયું. તેનું સચિત્ર વર્ણન [[મિલો વિન્ટર]]એ કર્યું હતું. * 1960: અમેરિકન લેખક [[માર્ટિન ગાર્ડનર]]એ સ્પેશિયલ આવૃત્તિ ''[[ધ એનોટેટેડ એલિસ]]'' પ્રકાશિત કરી જેમાં ''એલિસ એડવેન્ચર્સ ઇન વન્ડરલેન્ડ'' અને ''[[થ્રુ ધ લુકિંગ-ગ્લાસ]]'' ના લખાણનો સમાવેશ થતો હતો. આ પુસ્તકોમાં છપાયેલા સંકેતોની વ્યાપક વ્યાખ્યા છે અને તેમાં [[વિક્ટોરિયન કાળ]]ની [[કવિતા]]ઓના સંપૂર્ણ પાઠ પેરોડીના સ્વરૂપમાં સામેલ છે. ત્યાર પછીની આવૃત્તિમાં તે વ્યાખ્યાઓના આધાર પર વિસ્તરણ આપવામાં આવ્યું. * 1961: [[જોન ટેનિયલ]] દ્વારા 42 ચિત્રો સાથે [[ફોલિયો સોસાયટી]]નું પ્રકાશન * 1964: ''એલિસિયા ઇન ટેરા મિરાબિલી'' ક્લાઇવ હારકોર્ટ કારુથર્સ દ્વારા પ્રકાશિત [[લેટિન]] અનુવાદ છે * 1998: લુઇસ કેરોલની એલિસની પોતાની પ્રતિ, 1965 અગાઉની આવૃત્તિમાં બચેલી છ નકલ પૈકીની એકને એક બેનામ અમેરિકી ખરીદદારને હરાજીમાં 1.54 મિલિયન ડોલરમાં વેચવામાં આવી. જેનાથી તે બાળકોનું સૌથી મોંઘું પુસ્તક (અથવા સાહિત્યની 19મી સદીની કૃતિ) બની ગયું.<ref>{{citation | periodical=[[The New York Times]] | date = 11 December 1998 | title=Auction Record for an Original 'Alice' | page=B30 | url= http://www.nytimes.com/1998/12/11/nyregion/auction-record-for-an-original-alice.html}}</ref> (આ પૂર્વ રેકોર્ડને ત્યાર પછી 2007માં તોડવામાં આવ્યો જ્યારે [[જે કે રોલિંગ]]ની [[હેરી પોટર]]નું એક મર્યાદિત સંસ્કરણ પુસ્તક ''[[ધ ટેલ્સ ઓફ બિડલ ધ બાર્ડ]]'' ને હરાજીમાં 1,95 મિલિયન (3.9 કરોડ ડોલર) લાખ માટે વેચવામાં આવ્યું.<ref>{{citation | title= JK Rowling book fetches £1.9m at auction | periodical=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]] | date=13 December 2007 | url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/3669880/JK-Rowling-book-fetches-1.9m-at-auction.html}}</ref> * 2003: ''[http://www.evertype.com/books/eachtrai-eilise.html Eachtraí Eilíse i dTír na nIontas]'' ને [[આયરિશ]] અનુવાદમાં [[નિકોલસ વિલિયમ્સ]] દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું. * 2008: ફોલિયો ''એલિસેઝ એડવેન્ચર્સ અંડર ગ્રાઉન્ડ'' , પ્રતિકૃતિ આવૃત્તિ (3,700 નકલ સુધી સિમિત, ''ધ ઓરિજિનલ એલિસ'' પુસ્તિકા સાથે સંયોજિત) * 2009: ''[http://www.evertype.com/books/alys.html એલિસ ઇન પો એન એનિથો]'' ને [[કોર્નિશ]] અનુવાદમાં [[નિકોલસ વિલિયમ્સ]] દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવી. * 2009: બાલ સાહિત્ય સંગ્રાહક અને અમેરિકાના ભૂતપૂર્વ ફુટબોલ ખેલાડી [[પેટ મેકિનેલી]]એ કથિત રીતે એલિસ લિડેલની પોતાની કૃતિને હરાજીમાં $115,000માં વેચી. <ref>અમેરિકામાં $115,000ની રીયલ એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ પુસ્તક વેચાઇ http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/oxfordshire/8416127.stm</ref> == સારાંશ == [[ચિત્ર:Alice par John Tenniel 02.png|thumb|શ્વેત સસલું ઉતાવળમાં]] '''પ્રકરણ 1 – ડાઉન ધ રેબિટ હોલઃ''' [[એલિસ]] નદી કિનારે તેની બહેન સાથે બેસીને કંટાળી ગઇ છે ત્યારે તે કપડા પહેરેલા એક [[વ્હાઇટ રેબિટ]]ને જુએ છે જેના હાથમાં ઘડિયાલ છે અને ઝડપથી દોડતો હોય છે. એલિસ તેની પાછળ જઇને સસલાના એક દરમાં પડી જાય છે જ્યાં એક વિચિત્ર હોલ છે અને દરેક આકારના દરવાજા છે. તેને એક નાનકડા દરવાજાની ચાવી મળે છે જે તેના કદના પ્રમાણમાં ઘણો નાનો છે. પરંતુ તેમાંથી તે એક આકર્ષક બગીચો જુએ છે. ત્યાર બાદ તેને એક બોટલ મળે છે જેના પર લખ્યું છે “મને પી જાવ”, બોટલનું પ્રવાહી પીવાથી તેનું કદ સંકોચાઇ જાય છે અને ચાવી સુધી પહોંચી શકે છે. ત્યાં એક કેક મળે છે જેના પર લખ્યું છે “મને ખાઇ જાવ” જેને ખાધા બાદ તેનું કદ એટલું બધુ વધી જાય છે કે તેનું માથું છત સાથે અફળાય છે. '''પ્રકરણ 2- આંસુનું તળાવઃ''' એલિસ દુખી થાય છે અને રડવા માંડે છે અને તેના આંસુથી હોલવે છલકાઇ જાય છે. તેણે પકડેલા એક પંખાના કારણે ફરી સંકોચાઇ જઇને એલિસ તેના આંસુંમાથી તરીને બહાર નીકળે છે અને એક [[ઉંદર]]ને મળે છે જે સ્વયં તરતો હોય છે. એલિસ તેની સાથે વાત કરવા પ્રયાસ કરે છે, પરંતુ તે માત્ર પોતાની બિલાડી વિશે વાત કરી શકે છે જે ઉંદરને ગમતું નથી. '''પ્રકરણ 3- કોકસ રેસ અને લાંબી વાર્તાઃ''' આંસુના સમુદ્રમાં ભીડ વધતી જાય છે અને બીજા પ્રાણી અને પક્ષીઓ પણ તેમાં તણાવા લાગે છે. એલિસ અને અન્ય પ્રાણીઓ ગમે તેમ કરીને કિનારે પહોંચે છે અને હવે ફરીથી કઇ રીતે સુકાવું તે સવાલ જાગે છે. ઉંદર તેમને [[વિલિયમ ધ કોન્કરર]] વિશે એક શુષ્ક પ્રવચન આપે છે. [[ડોડો]] કહે છે કે તેમણે સૂકાવા માટે કોકસ-રેસ યોજવી જોઇએ જેમાં બધા એક વર્તુળમાં દોડશે અને કોઇ વિજેતા નહીં હોય. ત્યાર બાદ એલિસ પોતાની બિલાડી વિશે વાત કરીને બધા પ્રાણીઓને અજાણતા જ ગભરાવી મૂકે છે. '''પ્રકરણ 4- સસલું ટચુકડા બિલને મોકલે છેઃ''' સફેદ સસલું ડચેસના મોજાં અને પંખાની શોધમાં ફરી ત્યાં આવી ચઢે છે. તે એલિસને ઘરમાં જઇને આ ચીજો શોધી આવવા જણાવે છે, પરંતુ તે અંદર જતાની સાથે કદમાં મોટી થવા લાગે છે. ગભરાઇ ગયેલું સસલું તેના માળી, [[બિલ ધ લિઝાર્ડ]]ને છત પર ચઢીને ત્યાંથી ચીમનીમાં ઉતરવા હુકમ આપે છે. બહાર ઉભેલી એલિસને અન્ય પ્રાણીઓના અવાજ સંભળાય છે જેઓ તેના વિશાળ હાથને જોવા એકત્ર થયા છે. પ્રાણીઓનું ટોળું તેના પર ટુકડા ફેંકે છે જે નાની કેકમાં ફેરવાઇ જાય છે અને એલિસ તેને ખાઇને ફરી તેના નાનકડા કદમાં આવી જાય છે. '''પ્રકરણ 5- કેટરપિલર તરફથી સલાહઃ''' એલિસ એક મશરૂમ પર પહોંચે છે જ્યાં એક [[કેટરપિલર]] [[હુક્કો]] પી રહ્યો હોય છે. કેટરપિલર એલિસને સવાલ પૂછે છે અને એલિસ તેની ઓળખ વિશેની કટોકટીનો સ્વીકાર કરે છે જે તેની કવિતા યાદ ન કરી શકવાની મુશ્કેલીના કારણે વધુ જટિલ બની છે. દૂર જતા પહેલા કેટરપિલર એલિસને જણાવે છે કે મશરૂમની એક બાજુ તેને ઊંચી બનાવશે જ્યારે બીજી બાજુ તેને ઠીંગણી બનાવશે. તે મશરૂમમાંથી બે ટુકડા તોડે છે. એક બાજુ તેને અગાઉ કરતા પણ વધુ સંકોચે છે જ્યારે બીજા ટૂકડાથી તેની ગરદન વૃક્ષ કરતા પણ વધુ ઊંચી થાય છે. વૃક્ષ પર એક કબૂતર તેને સાપ માની બેસે છે. થોડા પ્રયાસ બાદ એલિસ ફરી પોતાની સામાન્ય ઊંચાઇ પ્રાપ્ત કરે છે. તેને એક નાનકડી એસ્ટેટ મળે છે અને મશરૂમનો ઉપયોગ વધુ યોગ્ય ઊંચાઇએ પહોંચવા માટે કરે છે. '''પ્રકરણ 6 –ડુક્કર અને પીપરઃ''' એક ફિશ-ફુટમેન પાસે ઘરની [[રાણી]]નું નિમંત્રણ છે જે તે એક ફ્રોગ ફુટમેનને આપે છે. એલિસ આ આદાન-પ્રદાનને ધ્યાનથી જુએ છે અને પછી દેડકા સાથે એક આશ્ચર્યજનક વાતચીત પછી પોતાની જાતને ઘરમાં પ્રવેશ કરાવે છે. રાણીનો રસોયો વાસણો ફેંકી રહ્યો છે અને સૂપ બનાવે છે જેમાં ઘણા બધા કાળા મરી છે અને તેના કારણે એલિસ, રાણી અને તેનું બચ્ચું (પરંતુ રસોયો અને તેની હસતી [[ચેશાયર બિલાડી]] નહીં) ને જોરદાર છીંકો આવવા લાગે છે. રાણીએ પોતાનું બચ્ચું એલિસને આપી દીધું અને તે બચ્ચું ડુક્કરમાં પરિવર્તિત થઇ ગયું. જેનાથી એલિસના આશ્ચર્યની સીમા ન રહી. '''પ્રકરણ 7- એ મેડ ટી પાર્ટીઃ''' ચેશાયર કેટ એક વૃક્ષ પર પ્રગટ થાય છે અને તેને માર્ચ હેયરના ઘર તરફ નિર્દેશિત કરે છે. તે ગાયબ થઇ જાય છે પરંતુ તેનું હાસ્ય હવામાં તરતા તરતા પાછળ રહી જાય છે અને એલિસને એવી ટિપ્પણી કરવા માટે પ્રેરિત કરે છે કે તેણે ઘણી વખત સ્મિત વગર બિલાડી જોઇ છે પરંતુ કદી બિલાડી વગર હાસ્ય જોયું નથી. એલિસ “મેડ” ટી પાર્ટીમાં [[હેટર]] (હવે સામાન્ય રીતે મેડ હેટર નામથી ઓળખાય છે), [[માર્ચ હેયર]], અને એક ઉંઘી રહેલું [[ડોરમાઉસ]] જે મોટા ભાગના પ્રકરણમાં ઉંઘતું રહે છે, તેની સાથે અતિથી બને છે. અન્ય પાત્રોએ એલિસને ઘણા કોયડા અને વાર્તાઓ આપી. મેડ હેટર જણાવે છે કે તે આખો દિવસ ચા પીતા રહે છે. કારણ કે સમયએ કાયમ માટે સાંજના 6 વાગ્યે (ચાનો સમય) સ્થિર થઇને તેને સજા આપી છે. કોયડાના મારા વચ્ચે એલિસ અપમાનિત થઇને અને થાકી જઇને એવા દાવા સાથે પાર્ટીમાંથી જતી રહે છે કે આ પાર્ટી તેના જીવનમાં અત્યાર સુધીની સૌથી વધુ મૂર્ખતાપૂર્ણ પાર્ટી હતી. [[ચિત્ર:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|એલિસ ફ્લેમિંગો સાથે ક્રોક્વેટ રમવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે]] [[ચિત્ર:De Alice's Abenteuer im Wunderland Carroll pic 23 edited 1 of 2.png|thumb|250px|left|ચેશાયર કેટ]] '''પ્રકરણ 8- રાણીનું કોંક્વેટ ગ્રાઉન્ડઃ''' એલિસ ચા પાર્ટી છોડીને એક બગીચામાં પ્રવેશે છે જ્યાં તેની મુલાકાત ત્રણ જીવીત તાશના પત્તા સાથે થાય છે જે સફેદ ગુલાબોને લાલ રંગમાં રંગતા હતા કારણ કે [[ક્વીન ઓફ હાર્ટ્સ]]ને સફેદ રંગ પ્રત્યે નફરત છે. તાશના પત્તા, રાજાઓ અને રાણીઓ અને તે ઉપરાંત એક સફેદ સસલાનું જુલુસ બગીચામાં પ્રવેશ કરે છે. એલિસ ત્યારે રાજા અને રાણીને મળે છે. જેને ખુશ કરવી મુશ્કેલ છે એવી રાણી પોતાનું તકિયાકલામ “ઓફ વિથ હિઝ હેડ” રજૂ કરે છે. જે કોઇ પણ નાગરિકમાં રહેલા જરાક અમથા અસંતોષથી પણ તેના મુખમાંથી નીકળી જાય છે. રાણી અને તેના પ્યાદા સાથે ક્રોકેટ રમવા માટે એલિસને આમંત્રિત કરવામાં આવી (અથવા કેટલાક લોકો કહી શકે છે કે આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો) પરંતુ રમતમાં થોડી જ વારમાં અંધાધૂંધી ફેલાઇ ગઇ. જીવીત ફ્લેમિંગોનો ઉપયોગ હથોડાની જેમ કરવામાં આવતો હતો અને હોજહોગને દડા તરીકે ઉપયોગ થતો હતો તેવામાં એલિસની મુલાકાત ફરી એક વખત ચેશાયર કેટ સાથે થઇ ગઇ. ત્યારે જ ક્વીન ઓફ હાર્ટ્સે બિલાડીનું માથું કાપી નાખવાનો આદેશ આપ્યો હતો પરંતુ જલ્લાદે ફરિયાદ કરી કે આમ કરવું શક્ય નથી કારણ કે તે બિલાડીનું માત્ર માથું દેખાતું હતું. આ બિલાડીની રાણી હોવાથી આ વિવાદ ઉકેલવા માટે ડચેશને કેદમાંથી મુક્ત કરાવવા માટે રાણી આતુર થઇ હતી. '''પ્રકરણ 9-મોક ટર્ટલની વાર્તાઃ''' એલિસના અનુરોધ પર ડચેશને ક્રોકેટ ગ્રાઉન્ડ પર લાવવામાં આવી. તે પોતાની ચારેય બાજુએ દરેક ચીજમાં નૈતિકતા મેળવવા પ્રયાસ કરે છે. ક્વીન ઓફ હાર્ટ્સે તેને મોતની સજાની ધમકી આપીને ત્યાંથી ભગાવી દીધી અને એલિસની મુલાકાત [[ગ્રિફોન]] સાથે કરાવી જે તેને [[મોક ટર્ટલ]] પાસે લઇ ગયો. મોક ટર્ટલ કોઇ પણ તકલીફ વગર દુખી છે. તે એવું દર્શાવવા પ્રયાસ કરે છે કે શાળામાં તે એક અસલી કાચબો હતો, પરંતુ ગ્રીફોન તેને વચ્ચે જ અટકાવે છે જેથી તે રમત રમી શકે. '''પ્રકરણ 10- લોબસ્ટર ક્વાડ્રિલઃ''' લોબસ્ટર ક્વાડ્રિલના તાલ પર મોક ટર્ટલ અને ગ્રીફોન નાચે છે, જ્યારે એલિસ (ભૂલથી જ) “[[ટિસ ધ વોઇસ ઓફ લોબસ્ટર]]”નું રટણ કરે છે. મોક ટર્ટલ તેના માટે “બ્યુટિફુલ સૂપ” ગાતો હતો જે દરમિયાન ગ્રીફોન એલિસને એક તોળાઇ રહેલા મુકદમા માટે ખેંચીને લઇ જાય છે. '''પ્રકરણ 11- ટાર્ટ્સની ચોરી કોણે કરી?''' એલિસ એક મુકદમાનો હિસ્સો બને છે જ્યાં [[નેવ ઓફ હાર્ટસ]] પર આરોપ છે કે તેણે રાણીના ટાર્ટસની ચોરી કરી છે. જ્યુરીમાં વિવિધ જાનવર સામેલ છે જેમાં બિલ ધ લિઝાર્ડ પણ સામેલ છે અને વ્હાઇટ રેબિટ ન્યાયાલયમાં ટ્રમ્પેટ વગાડે છે તથા [[કિંગ ઓફ હાર્ટ્સ]] ન્યાયાધીશ છે. કાર્યવાહી દરમિયાન એલિસને સમજાયું કે તે બહુ ઝડપથી વધી રહી છે. ડોરમાઉસ એલિસને ઝડપથી વધવા બદલ ધમકાવે છે અને કહે છે કે આટલી ઝડપથી વધીને બધી હવા લઇ લેવાનો તેને કોઇ અધિકાર નથી. ડોરમાઉસે મૂકેલા આરોપની એલિસ મજાક ઉડાવે છે અને કહે છે કે તે હાસ્યાસ્પદ છે કારણ કે બધા વૃદ્ધિ કરતા હોય છે અને તે તેના હાથમાં નથી. આ દરમિયાન સાક્ષીઓમાં મેડ હેટર સામેલ છે જે પૂછવામાં આવેલા સવાલોના આડાઅવળા જવાબ આપીને રાજાને નાખુશ અને હતોત્સાહ કરે છે, આ ઉપરાંત રાણીનો રસોયો સામેલ છે. '''પ્રકરણ 12- એલિસના પુરાવાઃ''' ત્યારે એલિસને સાક્ષી તરીકે બોલાવવામાં આવે છે. ભૂલથી તે જાનવરોથી ભરેલા જ્યુરી બોક્સને પછાડી દે છે અને કિંગ આદેશ આપે છે કે સુનાવણી શરૂ કરતા પહેલા તમામ જાનવરોને તેમની જગ્યા પર પાછા રાખવામાં આવે. રાજા અને રાણી નિયમ 42 (“એક માઇલથી વધુ ઊંચા લોકોએ અદાલત છોડી દેવી જોઇએ.”) નો હવાલો આપીને એલિસને ત્યાંથી જતા રહેવાનો આદેશ આપે છે. પરંતુ એલિસ તેમના આ આદેશનો વિરોધ કરે છે અને જતા રહેવાનો ઇનકાર કરે છે. તે આ હાસ્યાસ્પદ કાર્યવાહી પર કિંગ અને ક્વીન ઓફ હાર્ટ્સ સાથે દલીલો કરે છે અને પોતાની જીભને નિયંત્રણમાં રાખવાનો ઇનકાર કરે છે. ક્વીન ઓફ હાર્ટ્સ પોતાના તકિયાકલામ “ઓફ વિથ હર હેડ”નો ચીસ પાડીને ઉપયોગ કરે છે. પરંતુ એલિસ નીડર છે અને તેમને બધાને કાર્ડના પેકેટ કહીને બોલાવે છે. એલિસની બહેન એલિસના ચહેરા પરથી કાર્ડના બદલે કેટલાક પાંદડા હટાવીને તેને ચા માટે જગાવે છે. એલિસ પોતાની બહેનને તમામ ઉત્સુક ઘટનાઓ પર જાતે કલ્પના કરવા માટે તેને નદી કિનારે છોડી દે છે. == પાત્રો == [[ચિત્|thumb|right|250px|પીટર ન્યૂવેલનું વન્ડરલેન્ડના પાત્રોથી ઘરાયેલી એલિસનું ચિત્ર(1890)]] * [[એલિસ]] * [[સફેદ સસલું]] * [[ઉંદર]] * [[ડોડો]] * [[લોરી]] * [[ઇગલેટ]] * [[બતક]] * [[પેટ]] * [[બિલ લિઝાર્ડ]] * [[કેટરપિલર]] * ફ્રોગ ફુટમેન * ફિશ ફુટમેન * [[ડચેશ]] * રસોયો * [[ચેશાયર કેટ]] * [[હેટર]] * [[માર્ચ હેર]] * [[ડોરમાઉસ]] * [[ક્વીન ઓફ હાર્ટસ]] * [[નેવ ઓફ હાર્ટ્સ]] * [[કિંગ ઓફ હાર્ટ્સ]] * [[ગ્રિફોન]] * [[મોક ટર્ટલ]] * પિગ બેબી * એલિસની બહેન * દિના (એલિસની બિલાડી) === પાત્રો વિશે ગેરમાન્યતાઓ === [[જેબરવોક]]ને ઘણી વાર ''એલિસેઝ એડવેન્ચર્સ ઇન વન્ડરલેન્ડ'' નું પાત્ર માનવામાં આવે છે, પરંતુ વાસ્તવમાં તે તેની આગળની કડી ''[[થ્રૂ ધી લૂકિંગ-ગ્લાસ]]'' માં જ નજરે ચઢે છે. જોકે, તેને ઘણી વખત ફિલ્મ સંસ્કરણોમાં સામેલ કરવામાં આવ્યું છે જે સામાન્ય રીતે માત્ર “એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ”ના નામે ઓળખાય છે અને ભ્રમ પેદા કરે છે. [[ક્વીન ઓફ હાર્ટ્સ]]ને સામાન્ય રીતે ભૂલથી વાર્તાની આગળની કડી ''થ્રુ ધી લૂકિંગ-ગ્લાસ'' ની [[રેડ ક્વીન]] ધારી લેવામાં આવે છે, એક રાણી હોવા સિવાય તેમાં ક્વીનની અન્ય કોઇ વિશેષતા નથી. ક્વીન ઓફ હાર્ટ્સ કાર્ડ પરિકલ્પનાના ડેકનો હિસ્સો છે જે પ્રથમ પુસ્તકમાં હાજર છે જ્યારે રેડ ક્વીન શતરંજના લાલ ટૂકડાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે કારણ કે શતરંજ આગળની કડીનો વિષય છે. ઘણા રૂપાંતરણોમાં પાત્રોને મિશ્રિત કરવાના કારણે ભ્રમની સ્થિતિ પેદા થાય છે. === પાત્ર સંકેત === કેરોલની વાર્તા પહેલી વાર સાંભળનાર નૌકાદળના સભ્ય પ્રકરણ 3 (એ કોક્સ-રેસ એન્ડ એ લોંગ ટેલ”)માં કોઇને કોઇ સ્વરૂપમાં જોવા મળે છે. દેખીતી રીતે જ એલિસ લિડેલ જાતે તેમાં હતી જ્યારે કેરોલ અથવા ચાર્લ્સ ડોડસનની પણ ડોડોનો રૂપમાં નકલ કરવામાં આવી છે. કેરોલ ડોડો રૂપમાં ઓળખાય છે કારણ કે તે ડોડસન બોલતો હતો ત્યારે અચકાતો હતો. આ રીતે તે પોતપોતાના અંતિમ નામ બોલે તો તે ''ડો-ડો'' –ડોડસન થતું હતું. ડકનો સંદર્ભ છે કેનન ડકવર્થ, લૌરી એટલ લૌરિના લિડેલ અને ઇગલેટનો સંદર્ભ હતો એડિથ લિડેલ (એલિસ લિડેલની બહેનો માટે). બિલ ધ લિઝાર્ડ, [[બેન્જામિન ડિઝરાયલી]]ના નામ પર એક નાટક હોઇ શકે છે. ટેનિયલના ''થ્રૂ ધ લુકિંગ-ગ્લાસ'' ના એક ચિત્રમાં એક પાત્રને ચિત્રિત કરવામાં આવે છે જેને “મેન ઇન વ્હાઇટ પેપર”ના સ્વરૂપમાં દર્શાવાય છે. (જેને એલિસ ટ્રેનમાં સવાર એક પ્રવાસીના સ્વરૂપમાં મળે છે) કાગળની ટોપી પહેરેલા ડિઝરાયલીના કાર્ટૂનના રૂપમાં સિંહ અને યુનિકોર્નના ચિત્ર પણ ટેનિયલને [[ગ્લેડસ્ટોન]] અને ડિઝરાયલીના ''[[પંચ]]'' ચિત્રસાથે ઘણી સમાનતા ધરાવે છે. હૈટરના [[થિયોફિલસ કાર્ટર]] સાથે સંબંધિત હોય તેવી ઘણી શક્યતા છે જે એક ફર્નિચર વિક્રેતા છે જે પોતાના બિનપરંપરાગત સંશોધન માટે [[ઓક્સફર્ડ]]માં જવા માંગે છે. ટેનિયલે દેખીતી રીતે જ કેરોલના સૂચન પર હૈટરને કાર્ટર જેવું બનાવ્યું. ડોરમાઉસ ત્રણ બહેનોની વાર્તા સંભળાવે છે જેના નામ હતા એલ્સી, લેસી અને ટિલી. આ લિડેલ બહેનો હતી. એલ્સી ... છે (લોરિના ચારલોટ), ટિલી એડિથ છે (તેનું પારિવારિક ઉપનામ માટિલ્ડા) અને લેસી એલિસનું એક [[એનાગ્રામ]] છે. મોક ટર્ટલ એક ડ્રોલિંગ માસ્ટરની વાત કરે છે, “એક વૃદ્ધ કાંગર માછલી” જે “કોયલમાં ડ્રોલિંગ, સ્ટ્રેચિંગ અને ફેટિંગ” શીખવવા માટે સપ્તાહમાં એક વખત આવે છે. આ કલા સમીક્ષક [[જોન રસ્કિન]]નો સંદર્ભ આપે છે જેઓ બાળકોને ''ચિત્રકામ'' , ''સ્કેચિંગ'' અને ''ઓઇલ પેન્ટિંગ'' શીખવવા માટે સપ્તાહમાં એક વખત લિડેલ હાઉસ આવતા હતા. (બાળકો વાસ્તવમાં સારી રીતે શીખ્યા, એલિસ લિડેલે કેટલાક સારા વોટરકલરનું નિર્માણ કર્યું.) મોક ટર્ટલ પણ “બ્યુટિફૂલ સૂપ” ગાય છે. તે “સ્ટાર ઓફ ધી ઇવનિંગ, બ્યુટિફુલ સ્ટાર” ગીતની પેરોડી છે, જેને લિડેલના ઘરમાં લોરિના, એલિસ અને એડિથ લિડેલ દ્વારા લુઇસ કેરોલ માટે એવી જ ઉષ્માસભર રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે જ્યારે તેમણે પહેલી વખત એલિસેઝ એડવેન્ચર્સ અંડર ગ્રાઉન્ડની વાર્તા સંભળાવી હતી.<ref>ધ ડાયરી ઓફ લેવિસ કેરોલ, 1 ઓગસ્ટ 1862 પ્રવેશ</ref> == સામગ્રી == === કવિતાઓ અને ગીતો === * “[[ઓલ ઇન ધ ગોલ્ડન આફટરનૂન..]]” – પ્રારંભિક કવિતા, કેરોલની એક મૂળ કવિતા જે એ નૌકાયાન અભિયાનને યાદ કરે છે જ્યારે તેમણે પહેલી વખત એલિસના ભૂમિગત રોમાંચની વાર્તા સંભળાવી હતી. * “[[હાઉ ડોથ ધ લિટલ ક્રોકોડાયલ]]” – [[આઇઝેક વોટ્સ]]ની નર્સરી કવિતા “[[અગેન્સ્ટ આઇડલનેસ એન્ડ મિચચીફ]]”ની એક પેરોડી * “[[ધ માઉસેઝ ટેલ]]” [[નક્કર કવિતા]]નું એક ઉદાહરણ * “[[યુ આર ઓલ્ડ ફાધર વિલિયમ]]” –[[રોબર્ટ સાઉદે]]ની કવિતા “[[Wikisource:The Old Man's Comforts and How He Gained Them|ધ ઓલ્ડ મેન્સ કમ્ફર્ટ એન્ડ હાઉ હી ગેન્ડ ધેમ]]”ની પેરોડી * રાણીનું હાલરડું "સ્પીક રફલી ટુ યોર લિટલ બોય.." – [[ડેવિડ બેટ્સ]]ની સ્પીક જેન્ટલીની એક પેરોડી * "[[ટ્વિંકલ, ટ્વિંકલ, લિટલ બેટ]]" – "[[ટ્વિંકલ, ટ્વિંકલ લિટલ સ્ટાર]]"ની પેરોડી * ધ લોબસ્ટર ક્વોડ્રિલ – [[મેરી બોથમ હોવિટ]]ની "[[ધ સ્પાઇડર એન્ડ ધી ફ્લાઇ]]"ની પેરોડી * "[[ટિસ ધ વોઇસ ઓફ લોબસ્ટર]]" – "[[ધ સ્લગાર્ડ]]"ની પેરોડી * "બ્યુટિફુલ સૂપ" –જેમ્સ એમ. સેલેસની "સ્ટાર ઓફ ધ ઇવનિંગ, બ્યુટીફુલ સ્ટાર"ની પેરોડી * "[[ધ ક્વીન ઓફ હાર્ટ્સ]]" – એક વાસ્તવિક નર્સરી કવિતા * "[[ધે ટોલ્ડ મી યુ હેડ બિન ટુ હર..]]"- વ્હાઇટ રેબિટનો પૂરાવો === ટેનિયલના ચિત્ર === [[જોન ટેનયલ]]ના એલિસના ચિત્ર અસલી [[એલિસ લિડેલ]]ને ચિત્રીત નથી કરતા જેના કાળા વાળ અને એક નાનકડું ફ્રિંજ હતું. એક સ્થાયી કિંવદંતી છે કે કેરોલએ ટેનિયલને મેરી હિલ્ટન બેબકોકની તસવીર મોકલી, બાળપણનો અન્ય એક મિત્ર, પરંતુ હજુ સુધી તેનો કોઇ પૂરાવો મળ્યો નથી, અને શું ટેનિયલ એ વાસ્તવમાં પોતાના મોડલના સ્વરૂપમાં બેબકોકનો ઉપયોગ કર્યો કે નહીં તે વિવાદનો વિષય છે. ===પ્રસિદ્ધ લાઇન અને અભિવ્યક્તિ=== શબ્દ "[[વન્ડરલેન્ડ]]", શીર્ષકથી ભાષામાં પ્રવેશ થઇ ચૂક્યો છે અને એક શાનદાર કાલ્પનિક જગ્યાને સંદર્ભિત કરે છે અથવા એક વાસ્તવિક દુનિયાની જગ્યા જેમાં સ્વપ્નો જેવી વિશેષતા હોય. તે એલિસના અન્ય કામોની જેમ વ્યાપક રૂપમાં લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં નિર્દિષ્ટ “ડાઉન ધ રેબિટ હોલ”. “પ્રકરણ 1”નું શીર્ષક અજાણતા એક રોમાંચકારી યાત્રા પર જવા માટે એક લોકપ્રિય શબ્દ બની ગયો છે. (દવા સંસ્કૃતિ)માં “ગોઇંગ ડાઉન ધ રેબિટ હોલ” હેલુસિનેશન જેવી દવા માટે એક રૂપક સમાન છે. કારણ કે કેરોલની નવલથાનું સ્વરૂપ ડ્રગ ટ્રિપ સમાન જણાય છે. “પ્રકરણ 6”માં ચેશાયર બિલાડીનું ગાયબ થવું એલિસને તેની સૌથી યાદગાર પંક્તિ કહેવા માટે પ્રેરિત કરે છે "..એ ગ્રીન વિધાઉટ એ કેટ, ઇટ્સ ધ મોસ્ટ ક્યુરિયસ થિંગ આઇ એવર સો ઇન ઓલ માય લાઇફ" “પ્રકરણ 7”માં હેટર પોતાના પ્રસિદ્ધ ઉખાણા વગર એક ઉત્તર આપે છે. “રેવેન શા માટે એક લખવાના મેજ જેવું છે?” જોકે કેરોલનો ઉદ્દેશ હતો કે ઉખાણા માટે કોઇ ઉત્તર ન હોય, છતાં “એલિસ”ની 1896ની આવૃત્તિમાં ઘણી ભૂમિકામાં તે ઘણા જવાબ રજૂ કરે છે. “કારણ કે તે કેટલાક નોટ રચી શકે છે. જોકે,... તે ઘણા સપાટ છે. અને તેને કદી ખોટા છેડે નથી રાખવામાં આવતા.” (ધ્યાન આપો કે વાર્તામાં neverનો અંગ્રેજી સ્પેલિંગ nevar છે. જે તેને ઉલટાવીને raven બનાવી દે છે. ત્યાર પછીની આવૃત્તિમાં આ વર્તનને “સુધારી” દેવામાં આવ્યું છે. તેથી કેરોલનું પન ખોવાઇ ગયું છે.) ઉખાણા નિષ્ણાત સેન લોયડે આ મુજબના ખુલાસા વ્યક્ત કર્યા છેઃ કારણ કે જે નોટ અગાઉ તેને નોટ કહેવામાં આવે છે તે સંગીતના નોટ્સ માટે નોટ નથી કરવામાં આવતા. પોએ બંને પર લખ્યું બંને શાહી જેવા ક્વિલ છે (ઇંકલેવ્સ) બિલ્સ અને ટેલ્સ (પૂંછ) તેમની વિશેષતા પૈકી એક છે. કારણ કે તે બંને પોતાના પગ પર ઉભા રહે છે. પોતાનું સ્ટીલ છુપાવે છે (ચોરવું) અને તેમને બંધ કરી દેવા જોઇએ. અન્ય ઘણા ઉત્તર સૂચિબદ્ધ છે “ધ એનોટેટ એલિસ” ફ્રેન્ક બેડોરની નવલકથા સિંગ રેડમાં મુખ્ય ખલનાયક ક્વીન રેડ (એક અહંકારોન્માદી) ((ક્વીન ઓફ હાર્ટ્સ (એલિસેઝ એડવેન્ચર્સ ઇન વન્ડરલેન્ડ)ની પેરોડી )) ક્વીન ઓફ હાર્ટ્સ) લુઇસ કેરોલને મળે છે અને જાહેરાત કરે છે કે ઉખાણાનો જવાબ છે “કારણ કે હું એવું કહું છું.” કેરોલ તેનો પ્રતિવાદ કરતા ગભરાય છે. બેશક, સૌથી પ્રસિદ્ધ ઉક્તિ ત્યારે બોલવામાં આવી જ્યારે ક્વીન ઓફ હાર્ટ્સ એલિસ સામે બુમ પાડીને પાડીને કહે છે, “ઓફ વિથ હર હેડ” (અને બાકીના બધા પર લાગે છે કે તે થોડો નારાજ છે) કેરોલે કદાચ અહીં શેક્સપિયર રિચર્ડના રિચાર્ડ IIIના એક દૃશ્યની છાપ છોડી છે જ્યારે રિચાર્ડ લોર્ડ હેસ્ટિંગ્સની મૃત્યુદંડની માંગ કરતા બુમ પાડે છે “ઓફ વિથ ધીસ હેડ” જ્યારે એલિસ મને ખાઇ જાવ લખેલી એક કેક ખાઇને મોટી થઇ જાય છે ત્યારે તે કહે છે કુરિયોસેર એન્ડ કુરિયોસેર, એક પ્રસિદ્ધ પંક્તિ જેને આજે પણ અસાધારણ આશ્ચર્ય ધરાવતી કોઇ ઘટનાના વર્ણન માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે. ચેશાયર કેટ એલિસને પુષ્ટી આપતા કહે છે “અમે અહીં સૌ પાગલ છીએ” એક લાઇન જેને પરિણામસ્વરૂપ ઘણા વર્ષ સુધી દોહરાવવામાં આવી. ==પાઠમાં પ્રતિકવાદ== ==ગણિત == કેરોલ એક ગણિતશાસ્ત્રી હતા તેથી ક્રાઇસ્ટ ચર્ચ, એવું સૂચન આપવામાં આવ્યું સોચાઃ પુસ્તકનો હવાલો આપતા સોચાઃ સમાચારનો હવાલો એ તથ્ય કે આ વાર્તા અને “થ્રુ ધ લૂકિંગ ગ્લાસ” બંનેમાં ઘણા સંદર્ભ અને ગાણિતિક અવધારણા છે, ઉદાહરણોમાં સામેલ છે. પ્રકરણ1માં, "સસલાના દર નીચે ", સંકોચાવાની વચ્ચે એલિસ દાર્શનિક રૂપમાં પોતાના અંતિમ આકાર વિશે વિચારે છે. કદાચ એક મીણબત્તીની જેમ પૂરી રીતે બહાર નીકળી શકું, આ વિચાર સીમાની અવધારણા દર્શાવે છે. પ્રકરણ 2માં આંસુનો તળાવ એલિસ ગુણા કરવાની કોશિશ કરે છે, પરંતુ કેટલાક વિચિત્ર પરિણામ કાઢે છે. મને જોવા દોઃ ચાર વાર પાંચ એટલે બાર થાય અને ચાર વાર છ એટલે તેર છે. અને ચાર વાર સાત..ઓહ પ્રિય. હું આ દરમાંથી કદી વીસ સુધી નહીં પહોંચી શકું." આ સંખ્યાના પ્રતિનિધિત્વની ચકાસણી કરવામાં આવી છે. જેના માટે ઉપયોગમાં લેવાયેલા વિવિધ આધાર અને સ્થિતિય અંક પ્રણાલી (4 x 5 = 12 આધારમાં 18 સંકેતન, 4 x 6 = 13 થી 21 આધાર સંકેતનમાં. 4 x 7માં 24 સંકેતનમાં 14 આધાર હોઇ શકે છે, અનુક્રમ બાદ) *પ્રકરણ 5 "કેટરપિલરની સલાહ"માં કબુતર કહે છે કે નાની છોકરીઓ સાપ જેવી હોય છે કારણ કે નાની છોકરીઓ અને સાપ બંને ઇંડા ખાય છે. અમૂર્તની આ સામાન્ય ધારણા વિજ્ઞાનના ઘણા ક્ષેત્રમાં વ્યાપક રૂપમાં હોય છે. આ તર્કને ગણિતમાં અપનાવવાનું એક ઉદાહરણ ચરનુ પ્રતિસ્થાપન છે. *પ્રકરણ 7 "એક પાગલ ટી પાર્ટી"માં માર્ચ હેયર, મેડ હેટર અને ડોરમાઉસ કેટલાક ઉદાહરણ આપે છે જેમાં એક વાક્ય Aનું અર્થ મૂલ્ય કન્વર્સના A બરાબર નથી (ઉદાહરણ તરીકે વ્હાય યુ માઇટ જસ્ટ એજ વેલ સે ધેટ આઇ વીલ સી વ્હોટ આઇ ઇટ, આઇ ઇટ વ્હોટ આઇ સી સમાન છે) તર્કશાસ્ત્ર અને ગણિતમાં આ એક વ્યુત્ક્રમ સંબંધનની ચર્ચા કરવા સમાન છે. * તેના ઉપરાંત પ્રકરણ 7માં એલિસ વિચાર કરે છે કે એનો શું અર્થ થાય છે જ્યારે ગોળ મેજની આસપાસ સીટ બદલવાની શરૂઆતમાં પાછળ રહી જાય છે. આ પૂર્ણાંક [[modulo]] Nના રિંગ પર યોગનું એક નિરીક્ષણ છે. ચેશાયર કેટ ઝાંખી પડવા લાગે છે અને અંતે પૂરી રીતે ગાયબ થઇ જાય છે, માત્ર પોતાનું વ્યાપક હાસ્ય પાછળ છોડી જાય છે. જે હવામાં બચી રહે છે. તેનાથી એલિસને આશ્ચર્ય થાય છે અને તે કહે છે કે તેણે હાસ્ય વગરના એક બિલાડાને જોયો છે, પરંતુ ક્યારેય એક બિલાડી વગર હાસ્ય જોયું નથી. (ગેક ઇક્યુલિયન જ્યોમિટ્રી, બીજગણિત સાર, ગાણિતિક તર્કની શરૂઆત) જ્યારે ડોડસન લખે છે ત્યારે ગણિત પર હાવી થઇ રહ્યા હતા. બિલાડી અને સ્મિત વચ્ચેના સંબંધના ડોડસનના ચિત્રણને ગણિત અને સંખ્યાની મૂળ અવધારણાના પ્રતિનિધિત્વના રૂપમાં સમજી શકાય છે. ઉદાહરણ તરીકે બે કે ત્રણ 'સફરજન' પર વિચાર કરવાના બદલે કોઇ વ્યક્તિ આસાનીથી સફરજનની અવધારણા પર વિચાર કરી શકે છે જેના પર 'બે' અને 'ત્રણ'ની અવધારણા નિર્ભર જણાય છે. જોકે એક વધુ પરિસ્કૃત છલાંગ બે અને ત્રણની અવધારણા પર પોતાનો વિચાર કરવાની છે, બિલકુલ એક સ્મિતની જેમ, મૂળ રૂપથી બિલાડી પર નિર્ભર જણાય છે જેના ભૌતિક તથ્યથી ધારણાત્મક રૂપથી અલગ છે. એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડના અંતિર વર્ઝન માટે કેરોલ/ડોડસનના હેતુનું નવું અર્થઘટન તાજેતરમાં [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=124632317 Ref A] પર પ્રકાશિત થયું છે. કીથ ડેલ્વિનનું પૃથક્કરણ જણાવે છે કે કેરોલ/ડોડસનએ એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ લખીને વાસ્તવમાં નવા આધુનિક ગણિતશાસ્ત્ર પર જોરદાર પ્રહાર કર્યો હતો જે મધ્ય 1800માં ઉભરી રહ્યો હતો. ===ફ્રેન્ચ ભાષા===ઘણા લોકોએ આ સૂચન કર્યું છે.માર્ટિન ગાર્ડનર અને સેલ્વિન ગુડએકર વગેરેને ડોડસનની (ફ્રેન્ચ ભાષા)માં રૂચિ હતી જેમણે વાર્તામાં તેમના વિશે સંદર્ભ અને શ્લેષ પ્રસ્તુત કર્યા છે. એવી ઘણી સંભાવના છે કે તેઓ ફ્રેન્ચ શિક્ષણનો ઉલ્લેખ કરતા હતા જે વિક્ટોરિયન યુગમાં મધ્યમ વર્ગની છોકરીઓના ઉછેરનો હિસ્સો હતું. ઉદાહરણ તરીકે બીજા પ્રકરણમાં એલિસ માને છે કે માઉસ ચોક્કસ ફ્રેન્ચ હશે અને તેણે પોતાના ફ્રેન્ચ પુસ્તકના પાઠનો પહેલું વાક્ય બોલે છે. "''Où est ma chatte?''" ("મારી બિલાડી ક્યાં છે?"). હેનરી બ્યુના ફ્રેન્ચ અનુવાદમાં એલિસ માને છે કે માઉસ ચોક્કસ ઇટાલિયન છે અને તેની સાથે ઇટાલિયનમાં બોલે છે. === શાસ્ત્રીય ભાષાઓ ===બીજા પ્રકરણમાં એલિસ શરૂઆતમાં માઉસને એ માઉસ કહીને બોલાવે છે સંજ્ઞાની પોતાની અસ્પષ્ટ સ્મૃતિના આધાર પર () પુસ્તક એક ઉંદર (કર્તુવાચ્ય) ઉંદરના (સંબંધકારક) ઉંદર માટે (સંપ્રદાન કારક) એક ઉંદર (કર્મકારક) એ ઉંદર (સંબોધન) ([[વોકેટિવ]])." આ એ પારંપરિક ક્રમમાં મેળ ખાય છે જે બીજાન્ટિન વ્યાકરણાચાર્યોએ સ્થાપિત કર્યો હતો. (અને આજે પણ માનક પ્રયોગમાં છે. યુનાઇટેડ કિંગડમ અને પશ્ચિમી યુરોપમાં કેટલાક દેશોને છોડીને) શાસ્ત્રીય યુનાનીઓની પાંચ વિભક્તિઓ માટે પંચમી વિભક્તિના અભાવના કારણે જે યુનાનીમાં નથી પરંતુ લેટિનમાં મળી આવે છે. દેખીતી રીતે જ સંદર્ભ ત્યાર પછીના વાળા માટે નથી જેમ કે કેટલાક માને છે. === ઐતિહાસિક સંદર્ભ === આઠમા પ્રકરણમાં ત્રણ કાર્ડ, ગુલાબ વૃક્ષ પર લાલ ગુલાબ ચિત્રકારી કરી રહ્યા છે, કારણ કે તેમણે ભૂલથી એક સફેદ ગુલાબનો છોડ લગાવી દીધો હતો જે ક્વીન ઓફ હાર્ટ્સને પસંદ નથી. લાલ ગુલાબ અંગ્રેજી હાઉસ ઓફ લંકાસ્ટરનું પ્રતીક છે. જ્યારે સફેદ ગુલાબ તેમના પ્રતિદ્વંદી હાઉસ ઓફ ન્યુયોર્કનું પ્રતીક હતું. આ માટે આ દૃશ્યમાં વોર્સ ઓફ ધ રોઝેઝ માટે એક સંકેત છુપાયેલો હોઇ શકે છે. અન્ય સ્પષ્ટીકરણ == સિનેમા અને ટેલિવિઝન રૂપાંતરણ == [[ચિત્ર:Alice in Wonderland 1903 film tea party.jpg|thumb|right|250px|સેસિલ હેપવર્થના નિર્દેશનવાળી પ્રથમ ફિલ્મમાં "મેડ ટી પાર્ટી" ખાતે એલિસ, માર્ચ હેર, મેડ હેટર]] [[ચિત્ર:Movie alice in wonderland flowers.png|250px|thumb|right|ડિઝનીના એનિમેટેડ વર્ઝનમાં એલિસ]] આ પુસ્તક પરથી પ્રેરણા લઇને ફિલ્મ અને ટેલિવિઝન પર અસંખ્ય વાર તેનું રૂપાંતરણ રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. આ યાદીમાં પુસ્તક પરથી લેવાયેલા ''માત્ર'' સીધા અને સંપૂર્ણ રૂપાંતરણ સમાવાયા છે. સિક્વલ અને વર્ક્સ જે પ્રેરિત હોય, પરંતુ આ પુ્સ્તકો પર આધારિત ન હોય (જેમ કે [[ટિમ બર્ટન]]ની 2010ની ફિલ્મ ''[[એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ]]'' ) તેનો સમાવેશ [[એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ પરથી પ્રેરણા લઇને રચાયેલી કૃતિ]]માં થાય છે. * [[એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ (1903 ફિલ્મ)]] [[મૂંગી ફિલ્મ]], નિર્દેશક [[સેસિલ હેપવર્થ]] અને પર્સી સ્ટો * [[એલિસેઝ એડવેન્ચર્સ ઇન વન્ડરલેન્ડ (1910 ફિલ્મ)]], મૂંગી ફિલ્મ, નિર્દેશક [[એડવિન સ્ટોન્ટોન પોર્ટર]] * [[એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ (1915 ફિલ્મ)]], મૂંગી ફિલ્મ, નિર્દેશક [[ડબલ્યુ ડબલ્યુ યંગ]] * [[એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ (1931 ફિલ્મ)]], નિર્દેશક [[બડ પોલાર્ડ]] * [[એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ (1933 ફિલ્મ)]], નિર્દેશક [[નોર્મન ઝેડ મેકલીડ]] * [[એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ (1949 ફિલ્મ)]], એનિમેશન સાથે [[લાઇવ-એક્શન]]/[[સ્ટોપ મોશન]] ફિલ્મ નિર્દેશક [[લુ બનિન]] * [[એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ (1951 ફિલ્મ)]], [[વોલ્ટ ડિઝની એનિમેશન સ્ટુડિયો]]ની [[પરંપરાગત એનિમેશન ફિલ્મ]] * ''[[એલિસ ઓફ વન્ડરલેન્ડ ઇન પેરિસ]]'' , [[1966]] એનિમેશન ફિલ્મ * ''[[એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ, (અથવા વ્હોટ્સ અ નાઇસ કિડ લાઇક યુ ડુઇંગ ઇન અ પ્લેસ લાઇક ધીસ?]]'' ), 1966 [[હન્ના-બાર્બરા]] એનિમેટેડ [[ટેલિવિઝન મૂવી]] * [[એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ (1966 ફિલ્મ)]], [[બીબીસી]] ટેલિવિઝન મૂવી, નિર્દેશક [[જોનાથન મિલર]] * [[એલિસેઝ એડવેન્ચર્સ ઇન વન્ડરલેન્ડ (1972 ફિલ્મ)]], બ્રિટિશ [[મ્યુઝિકલ ફિલ્મ]] * [[એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ (1976 ફિલ્મ)]], [[પોર્નોગ્રાફિક ફિલ્મ]] * [[એલિસ (1981 ફિલ્મ)|''એલિસ'' (1981 ફિલ્મ)]] * ''એલિસા વી. સ્ટ્રેન ચુડેસ'' , 1981 [[કિવનોચ ફિલ્મ]] પરંપરાગત/[[કટ આઉટ એનિમેશન]] [[સિરિઝ ફિલ્મ]], [[:ru:Ефрем Пружанский|યેફરેમ પ્રુઝાન્સ્કી]] દ્વારા નિર્દેશિત.<ref>{{cite web|url=http://www.animator.ru/db/?p=show_film&fid=5750|title=''Alisa v Strane Chudes''|publisher=Animator.ru|language=Russian|access-date=3 March 2010}}</ref> * ''એલિસ એટ ધ પેલેસ'' , [[એલિઝાબેથ સ્વેડોસ]]ના 1981ના પ્રોડક્શન ''એલિસ ઇન કોન્સર્ટ'' નું ફિલ્માંકન કરેલું પરફોર્મન્સ * ''એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ (1983 ફિલ્મ)'' , 1982ના બ્રોડવે રિવાઇવલ પર આધારિત ફિલ્મ્ડ પરફોર્મન્સ * ''[[ફુશિગો નો કુની નો એલિસ]]'' , 1983 [[નિપ્પોન એનિમેશન]] [[એનીમ]] ટેલિવિઝન સિરિઝ * [[એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ (1985 ફિલ્મ)]], ટેલિવિઝન મૂવી * ''એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ'' (1986 ટીવી સિરિઅલ), 4×30 મિનિટ બીબીસી ટીવી રૂપાંતરણ, લેખન અને નિર્દેશન [[બેરી લેટ્સ]] * [[એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ (1988 ફિલ્મ)]], [[બર્બેન્ક ફિલ્મસ ઓસ્ટ્રેલિયા]] દ્વારા 51 મિનિટની ડાયરેક્ટ-ટુ-વિડીયો એનિમેટેડ ફિલ્મ * [[નેકો ઝ એલેન્કી (1988 ફિલ્મ)]], [[સરિયલિસ્ટ]] લાઇવ-એક્શન/સ્ટોપ મોશન ફિલ્મ, નિર્દેશક [[જેન સ્વાન્કમેઝર]], અંગ્રેજીમાં ડીવીડી પર [[ફર્સ્ટ રન ફિચર્સ]] દ્વારા ''એલિસ'' તરીકે રિલિઝ થઇ * [[એડવેન્ચર્સ ઇન વન્ડરલેન્ડ]] (1991-1995 ટીવી સિરિઝ), ડિઝની ચેનલ સિરિઝ જ્યાં એલિસ તેના બેડરૂમના અરીસામાંથી વન્ડલેન્ડમાં જઇ શકે છે * [[એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ (1999 ફિલ્મ)]], ટેલિવિઝન મૂવી * [[એબી ઇન વન્ડરલેન્ડ (2008 ફિલ્મ)]], સીસેમ સ્ટ્રીટ સ્પેશિયત તરીકે બનાવાઇ, સીધી ડીવીડી પર રિલિઝ == કોમિક્સ રૂપાંતરણ == આ પુસ્તક પરથી અનેક [[કોમિક્સ]] રૂપાંતરણ લેવાયા છે. * ''વોલ્ટ ડિઝનીની એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ'' ([[ડેલ કોમિક્સ]], 1951) * ''વોલ્ટ ડિઝનીની એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ'' ([[ગોલ્ડ કી કોમિક્સ]], 1965) * ''વોલ્ડ ડિઝનીની એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ'' (વીટમેન, 1984) * ''એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ'' ([[એન્ટાર્કટિક પ્રેસ]], 2006, ચાર ઇશ્યૂ) * ''વન્ડરલેન્ડ'' ([[સ્લેવ લેબર ગ્રાફિક્સ]], 2006, છ ઇશ્યૂ) * ''હાર્ટ નો કુની નો એલિસ'' (મંગા સિરિઝ, 2008, હોશિમો સુમેઇ) * ''[[પાન્ડોરા હાર્ટ્સ]]'' (મંગા સિરિઝ, 2009, જૂન મુચીઝુકી) * ''[[Alice in Verse: The Lost Rhymes of Wonderland]]'' (કેન્ડલશૂ બુક્સ, 2010, [[જે. ટી. હોલ્ડન]]) * ''આર યુ એલિસ?'' એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડનું ગોથિક મંગા રિટેલિંગ == જીવંત પ્રદર્શન == પુસ્તકને તુરંત લોકપ્રિયતા મળ્યા બાદ, તેના જીવંત પ્રદર્શન પણ થોડા જ સમયમાં શરૂ થઇ ગયા. તેનું એક શરૂઆતનું ઉદાહરણ ''[[એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ]]'' નામે એચ. સેવિલ ક્લાર્કના [[મ્યુઝિકલ નાટક]] (પુસ્તક) અને [[વોલ્ટર સ્લોટર]] (સંગીત)નો સમાવેશ થાય છે જે લંડનના [[પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સ થિયેટર]] ખાતે 1886માં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ પુસ્તક અને તેની આગળની કડી કેરોલની સૌથી વધુ વ્યાપક રૂપમાં ઓળખાતી કૃતિ છે તેથી તેણે કેટલાક જીવંત પ્રદર્શનોને પણ પ્રેરિત કર્યા જેમાં [[નાટક]], [[ઓપેરા]], [[બેલે]] અને પરંપરાગત અંગ્રેજી [[મૂકઅભિનય]]નો સમાવેશ થાય છે. આ કાર્યમાં એવા રૂપાંતરણ સામેલ છે જે ઘણા અંશે મૂળ પુસ્તકને વફાદાર છે અને સાથે સાથે જેમણે નવા કાર્યો માટે એક આધારના સ્વરૂપમાં વાર્તાનો ઉપયોગ કર્યો. ત્યાર પછીનું એક સારું ઉદાહરણ ધ ''એઇટ્થ સ્કવેર'' છે. જે એક હત્યાનું રહસ્ય છે જે વન્ડરલેન્ડમાં સેટ છે. તે [[મેથ્યુ ફ્લેમિંગ]] દ્વારા લખાયું છે અને બેન જે. મેકફર્સનનું ગીત અને સંગીત છે. આ ગોથ-ટોંડ રોક સંગીતનું પ્રીમિયર 2006માં [[પોર્ટ્સમાઉથ]] ઇંગ્લેન્ડમાં ન્યૂ થિયેટર રોયલમાં થયું હતું. ટી. એ. ફેન્ટાસ્ટિકા [[પ્રાગ]]માં સ્થિત એક લોકપ્રિય [[બ્લેક લાઇટ થિયેટર]] પેટર ક્રાતોચિવી દ્વારા લખાયેલું અને નિર્દેશિત “એસ્પેક્ટ્સ ઓફ એલિસ”નું પ્રદર્શન કરે છે. એ રૂપાંતરણ પુસ્તક પ્રત્યે વફાદાર નથી, પરંતુ એલિસની પુખ્તાવસ્થામાં પ્રવેશની યાત્રાની રજૂઆત કરે છે જ્યારે તેની સાથે ચેક ગણરાજ્યના ઇતિહાસ માટે સંકેતોને પણ સામેલ કરે છે. પાછલા કેટલાક વર્ષોમાં પરફોર્મિંગ આર્ટ્સમાં ઘણા નોંધપાત્ર લોકોએ ''એલિસ'' ની પ્રસ્તુતિમાં પોતાને સામેલ કર્યા છે. અભિનેત્રી [[ઇવા લે ગેલિયન]]એ 1932માં મંચ માટે એલિસના બંને પુસ્તકોનો અનુવાદ કર્યો હતો. આ નિર્માણને 1947 અને 1982માં ન્યુયોર્કમાં પુનર્જિવીત કરવામાં આવ્યું હતું. એક સૌથી વધુ પ્રસિદ્ધ પ્રસ્તુતી હતી [[જોસેફ પેપ]]નું ''એલિસ ઇન કોન્સર્ટ'' દ્વારા ન્યુયોર્ક શહેરમાં [[પબ્લિક થિયેટર]]માં 1980માં મંચન. [[એલિજાબેથ સ્વડોસ]]એ આ પુસ્તક ગીત અને સંગીત પર લખ્યું હતું. ''એલિસેજ એડવેન્ચર્સ ઇન વન્ડરલેન્ડ'' અને ''થ્રૂ ધ લુકિંગ ગ્લાસ'' , બંને આધાર પર પૈપ અને સ્વડોસએ પૂર્વમાં [[ન્યુયોર્ક શેક્સપિયર ફેસ્ટીવલ]]માં તેની એક આવૃત્તિ રજૂ કરી હતી. [[મેરિલ સ્ટ્રીપ]]એ એલિસ, વ્હાઇટ ક્વીન અને હ્મ્પટી ડમ્પટીની ભૂમિકા ભજવી હતી. કલાકારોમાં [[ડેબી એલન]], [[માઇકલ જેટર]] અને [[માર્ક લિન-બેકર]] પણ સામેલ હતા. આધુનિક પરિધાનમાં કલાકારો સાથે એક ખુલ્લા મંચ પર પ્રદર્શિત આ નાટક, આંશિક રૂપાંતરણ છે જેના ગીત વિશ્વ શૈલીમાં છે. આ નિર્માણ ડીવીડી પર મળી શકે છે. તેવી જ રીતે 1992માં ઓપેરેટિક પ્રોડક્શન ''એલિસ'' માં પ્રેરણા તરીકે ''એલિસ'' ના બંને પુસ્તકનો ઉપયોગ કરાયો હતો. જો કે તેમાં ચાર્લ્સ ડોજસન, યુવા એલિસ લિડેલ અને પુખ્તવયની એલિસ લિડેલ સાથેના દૃશ્યો પણ સામેલ છે જેનાથી વાર્તાની રજૂઆત થઇ છે. પોલ સ્કમિટે આ નાટક લખ્યું હતું જેમાં [[ટોમ વેઇટ્સ]] અને [[કેથલીન બ્રેનન]]એ સંગીત આપ્યું હતું. [[હેમ્બર્ગ]], જર્મની ખાતે તેને બહુ ઓછું ઓડિયન્સ મળ્યું હતું, છતાં ટોમ વેઇટ્સએ 2002માં ભારે લોકચાહના વચ્ચે ''[[એલિસ]]'' આલ્બમ સ્વરૂપે ગીતો રિલિઝ કર્યા હતા. વ્યવસાયિક પ્રદર્શન ઉપરાંત ઘણા સ્કુલ નિર્માણ પણ કરવામાં આવ્યા છે. ઉચ્ચ વિદ્યાલય અને કોલેજોમાં ''એલિસ'' પ્રેરિત ઘણા સંસ્કરણ પ્રદર્શન થતા રહે છે. કલ્પનાશીલ વાર્તા અને પાત્રોની મોટી સંખ્યા આવા નિર્માણ માટે એકદમ અનુકુળ છે. મોટા પ્રમાણ પર આ વાર્તાનું કોરિયન સંગીતકાર [[ઉન્સુક ચીન]] દ્વારા ઓપેરામાં રૂપાંતરણ થયું હતું અને [[ડેવિડ હેનરી હવાંગ]] દ્વારા અંગ્રેજી ભાષામાં લિબ્રેટોનું રૂપાંતરણનું વિશ્વ પ્રીમિયર [[બાવેરિયન સ્ટેટ ઓપેરા]]માં 30 જૂન, 2007ના રોજ થયું હતું. “વન્ડરલેન્ડ” ટાઇટલ સાથે નવા મ્ઝુઝિકલનું પ્રીમિયર ડિસેમ્બર 2009માં ફ્લોરિડાના ટેમ્પા ખાતે યોજાયું હતું. ફિલાડેલ્ફિયાના કમ્પોઝર, [[જોસેફ હોલમેન]]એ એલિસ બેલેટ અને એક્ટર માટે નાટ્યકલા તૈયાર કરી છે જેમાં વાંસળી (ડબલિંગ મેલોડિકા), અલ્ટો સેક્સોફોન, હાર્પ, પર્ક્યુસન અને સાત નર્તકો સાથે સ્ટ્રીંગ ટ્રાયો સામેલ છે. તેની શરૂઆત સાન ડિયેગો ચેમ્બર મ્યુઝિક ઓર્ગેનાઇઝેશન, [[આર્ટ ઓફ એલન]] અને [[કોલેટ હાર્ડિંગ ડાન્સ કંપની]] દ્વારા કરવામાં આવી હતી. <ref>[http://www.artofelan.org/ આર્ટ ઓફ એલાન | ચેમ્બર મ્યુઝિક]</ref> == વિવેચન == આ પુસ્તકને સામાન્ય રીતે હકારાત્મક રીતે જોવામાં આવે છે, પરંતુ તેના વિચિત્ર અને અણધાર્યા સૂરના કારણે તેની ભારે ટીકા પણ કરવામાં આવી હતી.{{Citation needed|date=July 2009}} 1931માં ચીનમાં [[હુનાન]] ખાતે આ પુસ્તક પર [[પ્રતિબંધ]] મૂકવામાં આવ્યો હતો કારણ કે "પ્રાણીઓએ માનવીની ભાષા બોલવી ન જોઇએ" અને તે "પ્રાણી અને માનવીને એક સમાન દરજ્જામાં મૂકે છે." [[ન્યૂ હેમ્પશાયર]]માં હેવરહિલ ખાતે [[વૂડ્સવિલે હાઇ સ્કૂલ]]માં પણ આ વાર્તા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો કારણ કે "હસ્તમૈથુન અને જાતિય કલ્પનાનું સ્પષ્ટ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે અને શિક્ષકો અને ધાર્મિક વિધિઓને અપમાનજનક રીતે પાત્રનિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે." <ref>[http://wiki.answers.com/Q/Why_was_%27Alice%27s_Adventures_in_Wonderland%27_banned "એલિસેઝ એડવેન્ચર ઇન વન્ડરલેન્ડ પર પ્રતિબંધ કેમ મૂકાયો?"] મૂળ સંદર્ભ (http://sshl.ucsd.edu/banned/books.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070716045217/http://sshl.ucsd.edu/banned/books.html |date=2007-07-16 }} "Banned Books Week: 25 September–2 October) હવે અસ્તિત્વ ધરાવતો નથી (31. જાન્યુઆરી 12</ref> == પ્રભાવ હેઠળનું કામ == [[ચિત્ર:Alice-in-Wonderland-Central Park.jpg|thumb|265px|સેન્ટ્રલ પાર્કમાં એલિસ]] {{Main|Works based on Alice in Wonderland}} એલિસ અને બાકીનું વંડરલેન્ડ આજે પણ ઘણા પ્રકારની કૃતિઓ પર પ્રભાવત દર્શાવતું રહે છે, ઉદાહરણ તરીકે કેટલીક વાર [[ડિઝનીની ફિલ્મો]] દ્વારા આડકતરી રીતે. એલિસના શૂરવીર અને સન્માનપાત્ર પાત્રએ ભારે લોકપ્રિયતા મેળવી છે અને સાહિત્ય અને પોપ કલ્ચરમાં એવી અભિનેત્રીઓને પ્રભાવિત કરી છે, ઘણી વાર તેને અંજલિ આપવા માટે એલિસ નામ રાખવામાં આવ્યું હતું. == આ પણ જોશો == * [[એલિસ એડવેન્ચર્સ ઇન વન્ડરલેન્ડના અનુવાદો]] * [[થ્રુ ધ લુકિંગ-ગ્લાસનો અનુવાદ]] == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{wikiquote}} {{wikisource}} {{commons}} * [[પ્રોજેક્ટ ગુટેનબર્ગ]] ** [http://www.gutenberg.org/etext/19033 ''એલિસેઝ એડવેન્ચર ઇન વન્ડરલેન્ડ'' ], ([[સંક્ષિપ્ત]]) 1920 ન્યુ યોર્ક પબ્લિકેશન, [[એચટીએમએલ]] ** [http://www.gutenberg.org/etext/11 ''એલિસેઝ એડવેન્ચર ઇન વન્ડરલેન્ડ'' ], પ્લેઇન ટેક્સ્ટ ** [http://www.gutenberg.org/etext/19002 ''એલિસેઝ એડવેન્ચર અન્ડર ગ્રાઉન્ડ'' ], એચટીએમએલ અસલ મેન્યુ્સ્ક્રીપ્ટ પેજની ફેસિમાઇલ અને કેરોલ દ્વારા સાથે * યુનિવર્સિટી ઓફ એડિલેઇડ:[http://ebooks.adelaide.edu.au/c/carroll/lewis/alice/ ટેનીયલ કૃત લખાણ અને ચિત્રો]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120531063422/http://ebooks.adelaide.edu.au/c/carroll/lewis/alice/ |date=2012-05-31 }} * [http://www.life.com/image/3326160/in-gallery/40212/the-real-alice-in-wonderland રીયલ એલિસ અન વેન્ડરલેન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100406084121/http://www.life.com/image/3326160/in-gallery/40212/the-real-alice-in-wonderland |date=2010-04-06 }} - ''[[લાઇફ મેગેઝિન]]'' દ્વારા સ્લાઇડ શો * GASL.org: [http://www.gasl.org/refbib/Carroll__Alice_1st.pdf ''એલિસેઝ એડવેન્ચર ઇન વેન્ડર લેન્ડ'' ની પ્રથમ આવૃત્તિ અને ''થ્રૂ ધ લૂકિંગ-ગ્લાસ, અને વોટ એલિસ ફાઉન્ડ ધેર'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001013204/http://www.gasl.org/refbib/Carroll__Alice_1st.pdf |date=2009-10-01 }} ટેનિયલના 92 ચિત્ર સાથે , 1866/1872. * બ્રિટિશ લાઇબ્રેરી:[http://www.bl.uk/onlinegallery/ttp/ttpbooks.html લેવિસ કેરોલ કૃત મૂળ હસ્તપ્રત અને ચિત્રો (ફ્લેશ જરૂરી છે)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100624031653/http://www.bl.uk/onlinegallery/ttp/ttpbooks.html |date=2010-06-24 }} * Indiana.edu: [http://www.cs.indiana.edu/metastuff/wonder/wonderdir.html લખાણ માત્ર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100323011034/http://www.cs.indiana.edu/metastuff/wonder/wonderdir.html |date=2010-03-23 }} * [https://web.archive.org/web/20080822020326/http://www.lewiscarroll.org/illus.html LCSNA: List of illustrators of ''Alice'' on the web] * ડોકઓઝોન: [http://www.bugtown.com/alice/ આર્થર રેકહામ કૃત ચિત્રો] (1907) * [http://www.exit109.com/~dnn/alice/ એટવેલ દ્વારા ચિત્રોનું સ્કેન, ગટમેન, હડસન, જેકસન, કર્ક અને રેકહામ] [[શ્રેણી:એલિસ ઇન વન્ડરલેન્ડ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજી નવલકથાઓ]] mg6yolil3qg1ts10kcoabfuxyxvxq3j 0 24506 903844 863203 2026-08-17T01:57:07Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903844 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Taxobox | name = Emu | fossil_range = {{fossil range|Paleocene|present}} [[Paleocene]] - present | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name="IUCN" /> | image = Emoe.jpg | image_width = 250px | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[bird|Aves]] | ordo = [[Casuariiformes]] | familia = [[Casuariidae]] | genus = ''[[Dromaius]]'' | species = '''''D. novaehollandiae''''' | binomial = ''Dromaius novaehollandiae'' | binomial_authority = ([[John Latham (ornithologist)|Latham]], 1790)<ref name="Davies">{{cite encyclopedia |last=Davies |first=S.J.J.F.|editor=Hutchins, Michael |encyclopedia=Grzimek's Animal Life Encyclopedia |title=Emus |edition=2 |year=2003 |publisher=Gale Group |volume=8 Birds I Tinamous and Ratites to Hoatzins |location=Farmington Hills, MI|isbn=0 7876 5784 0 |pages=83–87}}</ref> | subdivision_ranks = [[Sub-species]] | subdivision = ''D. novaehollandiae novaehollandiae'' <small>([[John Latham (ornithologist)|Latham]], 1790)<ref name="tax" /></small><br> ''D. novaehollandiae woodwardi''<br> ''D. novaehollandiae rothschildi''<br> †''D. novaehollandiae diemenensis'' <br><small>([[Le Souef]], 1907)<ref name="tax">* {{cite web | url=http://www.taxonomy.nl/Main/Classification/51354.htm | title=Systema Naturae 2000 / Classification, Dromaius novaehollandiae | access-date=Feb 04 2009 | last='''Brands''' | first=Sheila | authorlink= | date=August 14, 2008 | work=Project: The Taxonomicon | archive-date=મે 28, 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090528084402/http://www.taxonomy.nl/Main/Classification/51354.htm | url-status=dead }}</ref><br>'''Tasmanian Emu'''</small> | synonyms = '''''Dromiceius novaehollandiae''''' | range_map = Dromaius novaehollandiae map distribution 2.svg | range_map_width = 250px | range_map_caption = The Emu has been recorded in the areas shown in pink. }} '''ઇમુ''' ({{pron-en|ˈiːmjuː}}<ref>{{Cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?dict=CALD&key=25452&ph=on |title=કેબ્રીજ એડવાન્સ લર્નર્સ ડિક્શનરી |access-date=2021-08-23 |archive-date=2008-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081223092240/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?dict=CALD&key=25452&ph=on |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bartleby.com/61/99/E0119900.html |title=અમેરીકન હેરીટેઝ ડીક્શનરી |access-date=2010-06-17 |archive-date=2008-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012214128/http://bartleby.com/61/99/E0119900.html |url-status=dead }}</ref>), ''ડ્રોમેયસ નોવેહોલ્લાન્ડે'' , ઓસ્ટ્રેલિયા મૂળનું આ [[પક્ષી]] સૌથી વિશાળ અને ''[[ડ્રોમેયસ]]'' ના [[જીનસ]]ના સભ્યની એક માત્ર [[હયાતી]] ધરાવતું પક્ષી છે. [[રાટીટે]]ના સંબંધી, [[ઓસ્ટ્રીચ]]ના બાદ, વિશ્વમાં ઊંચાઇની રીતે આ બીજું-વિશાળ હયાત પક્ષી છે. સુંવાળાં-પીંછાવાળા, કથ્થઇ, [[ઉડી ના શકતા પક્ષી]]ઓ ઊંચાઇમાં {{convert|2|m|ft}} આટલે સુધી પહોંચી શકે છે. ઓસ્ટ્રેલિયાની તળભૂમિ પર ઇમુ સામાન્ય રીતે બધે જ જોવા મળે છે, જોકે તે અતિશળ વસ્તીવાળા વિસ્તારો, ગીચ જંગલ, અને શુષ્ક વિસ્તારોથી દૂર રહે છે.<ref name="Davies"/> ઇમુ વિશાળ અંતરની મુસાફરી કરવા માટે ઝડપી, કરકસરવાળી દુડકી ચાલે કરે છે અને, જો જરૂર પડી તો એક સમયે કેટલાક અંતર માટે પ્રતિ કલાકે 50 કિમી (31 એમપીએચ (mph))ની ઝડપે પૂરજોશથી દોડીને પણ શકે છે.<ref name="Davies">ડેવીસ, એસ. જે. જે. એફ. 1963. ઇમુઓ. ''ઓસ્ટ્રેલિયન નેચરલ હીસ્ટ્રી'' 14:225–29</ref> તેઓ તકવાદી રખડું હોય છે અને ખોરાકની શોધમાં લાંબુ અંતર પણ કાપી શકે છે; તેમનો ખોરાક વિવિધ પ્રકારના છોડ અને જીવાતો છે, પણ તેઓ કેટલાય અઠવાડિયા સુધી ખોરાક વગર ચલાવી શકવા માટે પણ જાણીતા છે. ઇમુ પાણીમાં બેસી શકે છે અને તે તરી પણ શકે છે. 1788માં ઇમુની પેટાજાતિ જે પહેલા [[તસ્માનિયા]]ના મૂળ રહેવાસી હતા તે [[ઓસ્ટ્રેલિયામાં યુરોપની વસાહત]] બાદ વિલુપ્ત થઇ ગયા; અને તળભૂમિની પેટાજાતિની વહેંચણી પર પણ માનવીય ક્રિયાનો પ્રભાવ પડી રહ્યો છે. પૂર્વીય દરિયા કિનારા પર એકવખતે જે સામાન્ય રીતે જોવા મળતા હતા, તે ઇમુ હવે અસાન્ય થઇ ગયા છે; અને વિરોધાભાસ તો તે છે કે, ખેતીના વિકાસ અને પાણી પુરવઠાના ભંડાર માટે આંતરીક ભાગના વધવાથી ઇમુનું ક્ષેત્ર શુષ્ક પ્રદેશોમાં વધી રહ્યું છે. ઇમુના માંસ, [[તેલ]] અને ચામડા માટે ઇમુની ખેતી કરવામાં આવે છે. ==વર્ગીકરણ અને વિતરણ== {| align="left" border="1" class="wikitable" |+<td>'''વસ્તી અને પ્રવાહો''' <ref name="BLI2">બર્ડલાઇફ ઇન્ટનેશનલ (2008)(a)</ref></td> |- | width="64pt"|સ્થળ | width="125pt"|વસ્તી | width="54pt"|પ્રવાહો |- | [[ઓસ્ટ્રેલિયા]] | 630,000 થી 725,000 | સ્થિર |- | '''કુલ સરવાળો''' | '''630,000 થી 725,000''' | '''સ્થિર''' |} {{nowrap|The Emu}} પહેલીવાર ધ ન્યૂ હોલ્લાન્ડ ક્રોસવારીના નામ હેઠળ [[આર્થર ફિલિપના]] ''વોયઝ ટુ બોટની બે'' માં વર્ણવામાં આવ્યું હતું, જે 1789માં પ્રકાશીત થઇ હતી.<ref name="Gould">ગોલ્ડ, જે. 1865. ''હેન્ડબુક ટુ ધ બર્ડ ઓફ ઓસ્ટ્રેલિયા'' વોલ્યુમ 2. લેન્ડડાઉન પ્રેસ દ્વારા 1972માં ફરીથી પ્રકાશીત કરવામાં આવી</ref> પક્ષીવિદ્યાના નિષ્ણાત [[જોહ્ન લાથમ]] દ્વારા આ જાતિઓનું નામ પાડવામાં આવ્યું હતું, જેનો નમૂનો તેને [[ઓસ્ટ્રેલિયા]]ના [[સીડની]] વિસ્તાર, જેને એ વખતે [[ન્યૂ હોલ્લાન્ડ]] નામે ઓળખવામાં આવતો હતો તેના પરથી લીધો હતો.<ref name="Davies"/> તેને ફિલીપની બુક પર સાથે કામ કરીને અને પહેલી વખત વર્ણન અને અનેક ઓસ્ટ્રેલિયન પક્ષીઓ માટે નામ આપ્યા હતા લેટિનમાં તેનું નામ "ઝડપી-પગવાળો [[નવો હોલ્લાન્ડ]]" છે.<ref> {{cite book |last1=Gotch |first1=A.F. |title=Latin Names Explained. A Guide to the Scientific Classifications of Reptiles, Birds & Mammals|url=https://archive.org/details/latinnamesexplai0000gotc_v6a1 |year= 1995 |origyear=1979 |publisher=Facts on File |location=London|isbn=0 8160 3377 3|page=[https://archive.org/details/latinnamesexplai0000gotc_v6a1/page/179 179]|chapter=16}}</ref> ઇમુનું સામાન્ય નામ [[વ્યુત્પત્તિ શાસ્ત્ર]]ના આધારે અચોક્કસ છે, પણ તે વિશાળ પક્ષી માટે ના અરબી શબ્દ પરથી આવ્યો હોવાનું મનાય છે જે પાછળથી પોર્ટુગીસ શોધકોએ ઓસ્ટ્રેલિયામાં અને [[નવા જીનેઆ]]માં [[ક્રોસવરી ]]સંબંધીઓને વર્ણાવવા માટે વાપર્યો હતો.<ref name="AM"></ref> વિક્ટોરીયામાં, ઇમુ માટે કેટલાક પારિભાષિક શબ્દો છે જેમ કે ''બાર્રીમલ'' [[દજા દજા વુરુન્ગ]] ભાષામાં, ''માયઓયુરે'' [[જુનાઇ]]માં, અને ''કોયુર્ન'' [[જાર્ડવાડજાલી]]માં.<ref name="Wesson 2002">{{cite book | author = Wesson, Sue C. | year = 2001 | title = Aboriginal flora and fauna names of Victoria: As extracted from early surveyors' reports | location = Melbourne | publisher = Victorian Aboriginal Corporation for Languages | url = http://www.vaclang.org.au/admin/file/content9/c7/ff.pdf | format = PDF | access-date = 2006-11-11 | archive-date = 2006-08-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060819082152/http://www.vaclang.org.au/admin/file/content9/c7/ff.pdf | url-status = dead }}</ref> સીડની તટપ્રદેશના સ્થાનિક રહેવાસી [[ઇઓરા]] અને [[દારુગ]] આદિવાસીઓમાં તે મુરાવન્ગજ કે બીરાબયીન તરીકે જાણીતું છે.<ref>{{cite book|author=Troy, Jakelin|year=1993|title=The Sydney language|publisher=Jakelin Troy| location=Canberra|isbn=0-646-11015-2|page=54}}</ref> તેના મૂળભૂત 1816 ઇમુના વર્ણનમાં, [[વીઇલ્લોટ]] બે [[સામાન્ય]] નામો માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવ્યું હતું; પહેલા ''ડ્રોમીસેઇયસ'' , પછી કેટલાક પત્તાઓ બાદ ''ડ્રોમાઇયસ'' . ત્યારબાદ આ બન્નેમાંથી કયું નામ સાચું છે તે મુદ્દે આજદિવસ સુધી વિવાદ ચાલે છે બીજું નામ વધુ સાચું લાગે છે, પણ [[વર્ગીકરણ]]માં વિવાદ તે છે કે પહેલું નામ પણ અમલમાં ચાલુ રહેવું જોઈએ, સિવાય કે તે નક્કી થઇ જાય કે આ કોઇ [[મુદ્રણકલાને લગતી ભૂલ]] હતી.<ref>{{Cite web |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v044n04/p0592-p0593.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-17 |archive-date=2011-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606061936/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v044n04/p0592-p0593.pdf |url-status=dead }}</ref> નવી આધુનિક પ્રકાશનોમાં, ઓસ્ટ્રેલિયાની સરકારે ''ડ્રોમાનીયસ'' નો ઉપયોગ કર્યો છે,<ref>{{cite web |url=http://www.deh.gov.au/cgi-bin/abrs/fauna/details.pl?pstrVol=AVES;pstrTaxa=7787;pstrChecklistMode=2 |title=Australian Faunal Directory - Redirect to new Environment Site |publisher=Deh.gov.au |date= |access-date=2008-11-03 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''ડ્રોમાસેનીયસ'' નો ઉલ્લેખ પણ સાથે કરવામાં આવ્યો છે પણ એક જોડાણીના વિકલ્પ તરીકે. ===વર્ગીકરણ=== [[File:Emu portrait - Jun 05.jpg|thumb|left|ઇમુની આંખો સોનેરી કથ્થઇને અંદરની તરફ જતા કાળી થઇ જાય છે.ગળા પરની ખુલ્લી ચામડી બલ્રશ-કાળી હોય છે.]] ઇમુ તેમના સૌથી નજીકના સંબંધી [[કાસ્સોવરીઝ]] સાથે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે કાસ્સોવરીઝ [[કસુરીડે]]ના પરિવારમાં આવે છે કસુરીડે [[રાટીટે]]માં ક્રમ મુજબ [[સ્ટરુથીઓનીફોર્મ્સ]]માં આવે છે. જોકે અન્ય એક વર્ગીકરણમાં; કાસુઅરીડાઇને તેઓની પોતાની શ્રેણી કાસુઅરીફોર્મેસની અંદર વિભાજીત કરીને તેને હાલમાં સ્વીકારી લેવામાં આવ્યું છે. યુરોપીયન વસાહતો પહેલા ઓસ્ટ્રેલિયામાં ત્રણ ભિન્ન ''[[ડ્રોમાનીયસ]]'' ની જાતિઓ બધે જોવા મળતી હતી, અને એક જાતિ તેના અશ્મિલના લીધે જાણીતી હતી. નાના ઇમુઓ- ''[[ડ્રોમાનીયસ બાયુબીનીઅયસ]]'' અને ''[[ડી. અટેર]]'' - થોડાક સમય બાદ [[લુપ્ત]] થઇ ગયા; જોકે, ઇમુ, ''ડી. નોવેહોલ્લાન્ડે'' , સામાન્ય રીતે ટકી રહ્યા. મોટાપાયે વરસાદ પડવાના આધાર મુજબ, તેમની વસ્તી દસકા થી લઇને દસકામાં અલગ અલગ હતી; ઇમુની આંદાજીત વસ્તી 625,000–725,000 છે, સાથે જ 100,000–200,000 જેટલી વસ્તી [[પશ્ચિમ ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં અને બાકીની મોટાભાગે [[નવા દક્ષિણ વાલેસ]] અને [[ક્વીનટાપુ]]માં છે.<ref name="AM">ઓસ્ટ્રેલિયન સંગ્રહાલય. 2001). [http://www.amonline.net.au/birds/factsheets/emu.htm ઇમુ ''ડ્રોમીયસ નોવાઇહોલ્લાનડીઇ'' ]</ref> ''ડી.નોવેહોલ્લાન્ડે ડીઇમેનેન્સીસ'' , એક પેટાજાતિ જેને [[તસ્માનિયા ઇમુ]]ના નામે જાણીતી છે, તે 1865ની આસપાસ વિલુપ્ત થઇ ગઇ. 20મી સદીમાં ઇમુઓને તસ્માનીયાથી થોડે દૂરના [[મારીયા ટાપુ]] અને દક્ષિણ ઓસ્ટ્રેલિયાના [[કાંગારું ટાપુ]]થી પણ પરિચિત કરાયા હતા. કાંગારું ટાપુના પક્ષીઓએ ત્યાં સંવર્ધન કરી વસ્તીમાં વધારો કર્યો છે. મારીયા ટાપુની વસ્તી મધ્ય-1990 સદીમાં વિલુપ્ત થઇ ગઇ. ઓસ્ટ્રેલિયામાં વિલુપ્ત થયેલી ત્રણ [[પેટાજાતિઓ]] * દક્ષિણપૂર્વમાં, ''ડી. નોવેહોલ્લાન્ડે નોવેહોલ્લાન્ડે'' , સંવર્ધનના સમયે તેનો કંઠ સફેદ રંગનો થઇ જાય છે; * ઉત્તરમાં, ''ડી. નોવેહોલ્લાન્ડે નોવેહોલ્લાન્ડે'' , પાતળું અને ઝાંખું; અને * દક્ષિણ પશ્ચિમમાં, ''ડી. નોવેહોલ્લાન્ડે રોથસચેલ્ડી'' , કાળા રંગનું, તેમનો કંઠલો સંવર્ધન સમયે નથી હોતો. ==વર્ણન== [[File:Dromaius novaehollandiae -zoo -two feet.jpg|thumb|left|ટ્રાડાકલ ગોઠવણમાં ઇમુને ખાલી ત્રણ જ અંગૂઠા હોય છે; દોડવા માટે આમ કરવાની ક્રિયા અન્ય જાતિઓના પક્ષીમાં પણ આમ કરાય છે, જેમ કે બસ્ટર્ડો અને ક્વેલો. ઓસ્ટ્રીચને માત્ર બે અંગૂઠા જ હોય છે.]] [[File:Emu skeleton.jpg|thumb|left|ઇમુનું હાડપિંજર]] [[File:Emus in field.JPG|thumb|left|પૂર્વીય ઓસ્ટ્રેલિયામાં એક ખેતરની અંદર ફરતા કેટલાક ઇમુ]] [[File:Emu walking.JPG|thumb|left|ઓસ્ટ્રેલિયા, વીક્ટોરીયા, ચાલતું એક ઇમુ]] ઇમુ એક વિશાળ પક્ષી છે. સૌથી વિશાળ પક્ષી લગભગ {{convert|150|to(-)|190|cm|in}} ઊંચાઇમાં,{{convert|1|to(-)|1.3|m|ft}} ખાભા સુધી પહોંચી શકે છે. ઇમુનું વજન {{convert|18|and|48|kg|lb|0}} વચ્ચે રહે છે.<ref name="Davies"/><ref>{{cite web|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Dromaius_novaehollandiae.html |title=ADW: Dromaius novaehollandiae: Information |publisher=Animaldiversity.ummz.umich.edu |date= |access-date=2008-11-03}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.poulvet.com/poultry/articles/emu_rearing.php |title=Commercial Emu and Ostrich rearing |publisher=Poulvet.com |date= |access-date=2008-11-03 |archive-date=2010-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203055525/http://poulvet.com/poultry/articles/emu_rearing.php |url-status=dead }}</ref> તેને [[અવશેષરૂપ]] નાની પાંખો અને લાંબું ગળું અને લાંબા પગ હોય છે. તેઓની સૌથી વધુ ઝડપે દોડવાની ક્ષમતા છે, પ્રતિ કલાકે 48 કિમી (30 એમપીએચ (mph))<ref name="Davies"/>, જેની પાછળ કારણભૂત છે તેમના ઊંચી પ્રકારના વિશિષ્ટ બસ્તિ અવયવોની સ્નાયુરચના. તેમના પગમાં ખાલી ત્રણ જ અંગૂઠા હોય છે અને તેવી જ રીતે હાઠકાની સંખ્યાને પણ તે રીતે અનુરૂપ બની અને પગના સ્થાયુઓની સાથે જોડાયેલ છે; તેમના નીચાના પગની પાછળ [[ગેસ્ટ્રોસ્નેમીયસ સ્થાયુ]]ઓ હોય છે આવા સ્નાયુ ધરાવતા તેઓ એક માત્ર પક્ષીઓ છે. જેવી રીતે ઉડાણના સ્નાયુઓનો ઉડાતા પક્ષીઓ માટે જે ફાળો છે તેવી રીતે ઇમુના બસ્તિ અવયવના સ્નાયુઓનો સંપૂર્ણ શરીર પર સમાન ફાળો છે.<ref>પાટક, એ. ઇ. અને બાલ્ડવીન, જે. 1998 પેલ્વીક લીબ મુસ્કલચર ઇન ધ ઇમુ ડ્રોમીયસ નોવાઇહોલ્લાનડીઇ (અવેસ: સ્ટુથીઓનીફોર્મ્સ: ડોમાડીઆ): એડપસન ટુ હાઇ-સ્પીડ રનીંગ. ''જર્નલ ઓફ મોર્ફોલોજી'' 238:23–37 PMID 9768501</ref> તેઓની સુંવાળી ચાંચ, ચરવા માટે અનુકૂળ હોય છે.<ref name="Davies"/> [[File:Emu (Dromaius novaehollandiae) -head.jpg|thumb|માથું અને ઉપરનું ગળું]] ઇમુની ગરદન ઝાખાં વાદળી રંગની અને ઉપરથી નીચે સુધી દેખાય તેવા છૂટાછવાયેલા પીછાંઓવાળી હોય છે.<ref name="Davies"/> તેમના કથ્થઇ થી ભૂખરા-કથ્થઇ પીછાં તેમને વાળથી ભરેલા હોય તેવો દેખાવ આપે છે; તેમના કાળા રંગના [[પીંછા]] પતળા અને અણીયારા હોય છે. સૌર વિકિરણ તેમના પીંછાની ટોચોથી શોષાઇ જાય છે, અને તેમના છૂટા-જૂથાયેલા અંદરના [[પીંછા]] ચામડીથી અલગ હોય છે. જેના કારણે ચામડી પર એક આવરણ બને છે જે ગરમીના પ્રવાહને ચામડી સુધી જતા રોકે છે,<ref>માલોની, એસ. કે. અને ડોવસન ટી. જે. 1995. ધ હીટ લોડ ફોમ સોલર રીડીએશન ઓન અ લાર્જ, ડીરનલ્લી એકટીવ બર્ડ, ધ ઇમુ (ડ્રોમીનસ નોવાઇહોલ્લાન્ડીઆ). ''જર્નલ ઓફ થર્મલ બાયોલોજી'' 20:381–87</ref> જે પક્ષીને દિવસની ગરમીમાં પણ સક્રિય રહેવાની છૂટ આપે છે. ઇમુના પીંછા એક અજોડ પીંછા છે તે એક જ પાતળા પીંછામાંથી બે રચી ઉત્પન્ન થતા હોય છે. બન્ને લિંગનો દેખાવ એકસરખો જ હોય છે. અતિશય ગરમ દિવસે, ઇમુઓ [[તેમના શરીરના તાપમાનની જાળવવા]] માટે હાંફે છે, તેઓની જીભો ઠંડા કૂલરની જેમ [[બાષ્પીભવન]]નું કામ કરે છે અને, અન્ય કેટલીક જાતિઓ કરતા વિપરીત, નીચા સ્તરના [[કાર્બન ડાયોક્સાઇડ]],[[એલકાલોસીસ]]ના કારણે લોહીમાં હાજર રહતો નથી.<ref>માલોનેય, એસ. કે. અને ડાવસન, ટી. જે. 1994. થર્મોરેગ્યુલેશન ઇન અ લાર્જ બર્ડ, ધ ઇમુ (ડ્રોમીનસ નોવાઇહોલ્લાન્ડીઆ). ''કમ્પેરેટીવ બાયોકેમેસ્ટ્રી એન્ડ સાયકોલોજી. '' ''બી, બાયોકેમીકલ સ્ટેમેટીક એન્ડ એનવાયરોમેન્ટલ ફિઝીયોલોજી.'' 164:464–72 </ref> ઠંડા હવામાનમાં સામાન્ય શ્વાસોચ્છ્વાસ માટે, તેઓની પાસે મોટા, વિવિધ ગડીવાળા નાક સંબંધી માર્ગો છે. ઠંડી હવા જ્યારે ફેફસામાંથી પસાર થાય છે ત્યારે ગરમ થઇ જાય છે, અને આ ગરમી નાકના ભાગમાંથી બહાર નીકળી જાય છે. શ્વાસ બહાર કાઢતી વખતે, ઇમુના ઠંડા નાક સંબંધી [[ટર્બીનટેસ]] પ્રવાહી રૂપી ભેજને હવામાં પાછું ફેંકે છે અને તેને ફરીથી ઉપયોગમાં લેવા માટે શોષી લે છે.<ref>બી, બાયોકેમીકલ સ્ટેમેટીક એન્ડ એનવાયરોમેન્ટલ ફિઝીયોલોજી. વેન્ટીલેટરી એકોમોડેશન ઓફ ઓક્સીઝન ડીમાન્ડ એન્ડ રેસ્પીરેટરી વોટર લોસ ઇન અ લાર્જ બર્ડ, ધ ઇમુ (ડ્રોમેયસ નોવેહોલ્લાન્ડે), એન્ડ અ રી-એક્સઝામીન ઓફ વેન્ટીલેટરી ઓલોમેન્ટરી ફોર બર્ડ્સ. ''ફીઝીયોલોજીકલ જુઓલોજી'' 71:712–19</ref> તેઓ બૂલંદ ગર્જના કરતો, પડધમવાળો, અને ડરકાવતો અવાજ ધરાવે છે જે {{convert|2|km|mi}} દૂરથી પણ સાંભળી શકાય છે. તેની {{convert|30|cm|in|abbr=on}} લાંબી અને પતળી-દિવાલોવાળી ફુલેલી ગરદનની કોથળીમાંથી આ ગર્જના કરતો અવાજ ઉત્પન્ન થાય છે. <ref name="Davies"/><ref name="AM"></ref> ==પરિસ્થિતિ વિજ્ઞાન અને વર્તન== ઇમુ સમગ્ર ઓસ્ટ્રેલિયાની અંદર તેના કુદરતી નિવાસસ્થાનો પર રહે છે, જોકે તેઓ [[સ્કલેરોફીલ]]ના જંગલો અને [[સવાના]] વુડલેન્ડમાં વધુ સામાન્ય પણે જોવા મળે છે, અને વસ્તીવાળા અને અતિશળ શુષ્ક વિસ્તારમાં, ભેજવાળા સમયને બાદ કરતા ક્યારેક જ જોવા મળે છે.<ref name="Davies"/> ઇમુ જોડીમાં મુસાફરી કરવાને પ્રધાન્ય આપે છે, <ref name="Davies"/> અને જ્યારે તેઓ ધણા મોટા ટોળામાંથી આવતા હોય છે ત્યારે, આ એક સામાન્ય સામાજિક વ્યવહાર જે ખાવાના સ્ત્રોતની તરફ સમાન જરૂરીયાતોના લીધે ઉત્પન્ન થાય છે. તેવું દેખવામાં આવ્યું છે કે ઇમુ, વિશાળ ખોરાકના વિસ્તારો સુધી પહોંચવા માટે લાંબુ અંતર કાપ્યું હોય. [[પશ્ચિમ ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં, ઇમુની ગતિવિધિઓ એક નિશ્ચિત મૌસમ આધારીત દાખલો અનુસરે છે, ગરમીમાં ઉત્તરમાં અને ઠંડીમાં દક્ષિણની તરફ તેઓ જાય છે. પૂર્વીય દરિયા કિનારા પરના ઇમુઓ આ પ્રવાસના નમૂનાને અનુસરતા હોય તેવું જોવા નથી મળ્યું.<ref name="Congress"></ref> ઇમુઓ જરૂર પડે ત્યારે તરી પણ શકવામાં પણ સક્ષમ છે. જોકે મનુષ્યના રહેઠાણોની પાસે જતા ઇમુ સાવચેત થઇ જાય છે, ઇમુઓ જંગલમાં ખોરાકની લાલચે નાનકડી ટોળીના મનુષ્યોના ઉશ્કેરવાથી પાસે આવવા માટે જાણીતા છે, જોકે, ખોરાક ના પણ આપવામાં આવ્યો હોય તો પણ, તેઓ તેમની મદદ કરવા માટે હંમેશા આગ્રહી હોય છે. ===ખોરાક=== [[File:Emu feeding on grass.ogg|thumb|300px| એક ઇમુ નદીના બંધની નજીકના ધાસને ચાર તરીકે લે છે.]] ઇમુઓ ચરવામાં એક [[દૈનિક]] નમૂનાને આપનવતા હોય છે. તેઓ વિવિધતાપૂર્ણ દેશી અને વપરાશમાં લેવામાં આવતા છોડની જાતોને ખાય છે, તેઓ જે પ્રકારના છોડોને ખાય છે તે ઋતુ પ્રમાણે છોડની સુલભતા પર આધારીત હોય છે. તેઓ જીતુંઓ પણ ખાય છે, જેમાં [[તિત્તીધોડા]]ઓ અને [[તમરા]]ઓ, [[લેડી બર્ડ્સ]], સોલ્જર અને સાલ્ટબુશ ઇયળો, [[બોગોન્ગ]] અને [[કોટન બોલ]] મોથ ઇયળ અને કીડીઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref>બાર્કર, આર. ડી. એન્ડ વેર્જટજેન્સ, ડબલ્યુ. જે. એમ. ધ ફુડ ઓફ ઓસ્ટ્રેલિયા બર્ડ 1 નોન-પાસ્સેરીનેસ. સીએસઇઆરઓ ઓસ્ટ્રેલિયા ઇએસબીએન 0-643-05007-8</ref> પશ્ચિમ ઓસ્ટ્રેલિયામાં, ખોરાકની પસંદગીની ઇમુઓની મુસાફરીમાં જોવામાં આવ્યું છે કે: વરસાદ પડે તે પહેલા તેઓ ''[[અકાકીયા અનેયુરાના]]'' માંથી બીજ ખાય છે,ત્યારબાદ તેઓ તાજું ધાસ અને ઇયળો ખાય છે; શિયાળામાં તેઓ ''[[કાસ્સીઆ]]'' ના પત્તાઓ અને સીંગોને ખાય છે {{Verify source|date=December 2007}};વસંતઋતુમાં, તેઓ તિત્તીધોડાઓ અને ''[[સાન્ટાલુમ એકુમીનટુમ]]'' ના ફળોને ખાય છે: એક [[ક્યાન્ડોન્ગ]]ની જાત.<ref name="Davies"/><ref name="Powell">{{Cite book|title=Leaf and Branch|author=Robert Powell|publisher= Department of Conservation and Land Management |year=1990|page=197|quote=Quandong's fruits are an important food for the emu. ...major dispersers...}}</ref> ઇમુ મોટા જીવતા બીજોના વિખેરવાના એક મહત્વના કર્તા તરીકેની સેવા બજાવે છે, જે ફૂલોની જૈવ વિવિધતામાં ફાળારૂપ છે.<ref name="Powell"></ref><ref>મેકગરાથ, આર. જે. એન્ડ બાસ્સ, ડી. 1999. સીડ ડેસપેરસાલ બાય ઇમુસ ઓન ધ ન્યૂ સાઉથ વાલેસ નાર્થ-ઇસ્ટ કોસ્ટ. ''ઇમુ'' 99: 248–52</ref> ઇમુને છોડાના પદાર્થના પાચનમાં કાંકરા અને પથ્થરોની મદદની જરૂર પડતી હોય છે. આમાંથી કોઇ વ્યક્તિગત પથ્થર વજનદાર {{convert|45|g|oz|abbr=on|1}} પણ હોઇ શકે છે અને આવા કેટલાય {{convert|745|g|lb|abbr=on}} પથ્થરાઓ એક વખતે તેઓની [[છાતી]]માં હોઇ શકે છે. તેઓ કોલસો પણ ખાય છે, જોકે વૈજ્ઞાનિકો હજી સુધી આની પાછળનું ચોક્કસ કારણ શોધી નથી શક્યા.<ref name="Davies"/> ===સંવર્ધન=== [[File:Emu_Egg.JPG|thumb|right|300px|ઇમુનું ઇંડું]] [[File:Dromaius novaehollandiae -Satsukiyama Zoo -Osaka -Japan-8a-2c.jpg|right|thumb|ઇમુના બચ્ચાના શરીર પર લાંબી સમાતંર રેખાઓ હોય છે જે તેમને છલાવરણમાં મદદરૂપ થાય છે.]] ઇમુઓ તેમના સંવર્ધન માટેની જોડીઓ ઉનાળાના મહિનાઓ એટલે કે ડિસેમ્બર અને જાન્યુઆરીમાં બનાવે છે, અને મોટાભાગે પાંચ મહિનાઓ સુધી એકબીજાની સાથે રહે છે. સમાગમ મે અને જૂનના ઠંડા મહિનાઓમાં કરવામાં આવે છે. સંવર્ધનના સમય દરમિયાન, નર પંખી અંત:સ્ત્રાવોના બદલાવનો અનુભવ કરે છે, જેમાં [[લુટેઇનીંઝીંગ અંત:સ્ત્રાવ]]માં અને [[ટેસ્ટ્રોસ્ટેરોન]] વધારો થવાથી, અને તેઓના [[વૃષણો]] આકારમાં બેગણા થઇ જાય છે.<ref>માલેસ્કી ઇ. એ. એટ એલ. 1998. એનડ્રોકરીન એન્ડ ટેસ્ટીકુલર ચેન્જસ ઇન અ શોર્ટ-ડે સેન્સેનલી બ્રીડીંગ બર્ડ, ધ ઇમુ (ડ્રોમેયસ નોવેહોલ્લાન્ડે), ઇન સાઉથવેસ્ટર્ન ઓસ્ટ્રેલિયા. ''એનીમલ રીપ્રોડકશન સ્યાન્સ'' 53:143–55 PMID 9835373</ref> નર પક્ષીઓનો ખોરાક ઓછો થઇ જાય છે અને તેઓ છાલ, ધાસ, લાકડીઓ અને પત્તાઓથી અપૂર્ણ-આશ્રયવાળો પોલો કામચલાઉ માળાને જમીનમાં બાંધે છે. તેમના જોડીદારો પ્રત્યેક દિવસે કે બે દિવસે મળે છે, અને દરેક બીજા કે ત્રીજા દિવસે મહિલા પક્ષી સરેરાશ 11 ઇંડાઓ (અને વધુમાં વધુ 20) મૂકે છે દરેક ઇંડું ખુબ જ મોટું, જાડા-કવચવાળા, ધેરા-લીલા રંગનું હોય છે. વરસાદ પડવાની સાથે ઇંડાઓની સંખ્યામાં ફેરફાર આવે છે.<ref name="Davies"/> સરેરાશ ઇંડાઓ {{convert|134|x|89|mm|in}} અને વજન વચ્ચે {{convert|700|and|900|g|lb}},<ref name="Reader's Digest">''[[એનીમલ રીપ્રોડકશન સ્યાન્સ રીડર્સ ડાયઝેસ્ટ કમ્પલેટ બુક ઓફ ઓસ્ટ્રેલિયન બર્ડ્સ]]'' . રીડર્સ ડાયઝેસ્ટ સર્વિસ ઇએસબીએન 0-909486-63-8</ref> જેનાથી અંદાજે ઇંડાઓ જથ્થા અને વજનને અનુરૂપ 10-12 બચ્ચા હોય છે. પ્રથમ વખત તેવી ધટના બની કે જેમાં જનનિકરીતે ઓળખી શકાય તેવા એવીયન જોડકાઓ ઇમુમાં હોય છે તેવું સાબિક કરી પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યા.<ref>બાસ્સેટ્ટ, ટી. એમ. ઇટી એલ 1999. જીનેટીકલ આઇડેન્ટીકલ અવીઅન ટીવન્સ. ''Journal of Zoology'' 247: 475–78</ref> પુરુષો તેમના સાથી દ્વારા ઇંડા મૂકવાની શરૂઆત કર્યા બાદ તેઓ ઇંડા સેવવાની ઇચ્છુક થાય છે, અને ઇંડા મૂકવાનો સમય પૂરો થાય તે પહેલા [[ઇંડા પર બેસવા]] લાગે છે. આ સમયથી, તે ખાવાનું, પાણી પીવાનું, કે મળત્યાગ કરવાનું છોડી દે છે, અને ઇંડાનો વારો બદલાવા માટે જ ઇંડા પરથી ઊભા થાય છે, જે તે એક દિવસમાં 10 વાર કરે છે. આઠ અઠવાડિયા સુધી ઇંડાનું સેવન કર્યા બાદ, તે તેનું ત્રીજો ભાગનું વજન ગુમાવે છે અને શરીરની જમા કરેલી ચરબી અને માળામાંથી તે જેટલે સુધી પહોંચીને સવારની ઝાંકળ મેળવી શકે તેની પર તે જીવે છે.પ્રારંભિક સાથીદારના-બંધન હોવા છતાં, અન્ય કેટલાક ઓસ્ટ્રેલિયન પક્ષીઓ, જેવા કે [[સુપર્બ ફેરી-વરેન]], ઇમુઓમાં બેવફાઇ માન્ય છે: જ્યારથી નર પંખી ઇંડાનું સેવન શરૂ કરે છે, નારી પંખી અન્ય નર પંખીઓ સાથે સમાગમ કરી એક થી વધુ વખત ઇંડા મૂકે છે; જોકે, ઇંડાનું સેવન કરતી વખતે તેમાંથી અડધાથી વધુ બચ્ચાઓના પિતા કોઇ બીજું પણ હોઇ શકે છે, કે તેવું પણ બને કે તેમાંથી કોઇ પણ જોડીદારના આ ઇંડા ના હોય કારણ કે ઇમુઓ [[પરોપજીવી ઇંડા સેવન]]ને પ્રદર્શિત કરે છે.<ref>Taylor, E. L. et al. 2000. જીનેટીકલ એવીડન્સ ફોર મીક્સ પર્સન્ટેઝ ઇન નેસ્ટ્સ ઓફ ધ ઇમુ(ડ્રોમેયસ નોવેહોલ્લાન્ડે). ''બીહેવીયર્લ ઇકોલોજી એન્ડ સોસીઓલોજી'' 47:359–64</ref> કેટલીક મહિલા ઇમુઓ બચ્ચાં જ્યાં સુધી ઇંડામાંથી બચ્ચાં બહાર ના આવે ત્યાં સુધી માળામાં રહે છે અને માળાનું રક્ષણ કરે છે, પણ મોટા ભાગની મહિલા ઇમુઓ માળાના વિસ્તારને સંપૂર્ણરીતે છોડી બીજો માળો કરવા માટે જતી રહે છે; અને સારી ઋતુમાં, મહિલા ઇમુ ત્રણ વખત માળો બાંધે છે.<ref name="Congress">ડેવીસ, એસ. જે. જે. એફ. 1976. ધ નેચરલ હસ્ટ્રી ઓફ ધ ઇમુ ઇન કોપેરીસન વીથ ધેટ ઓફ અધર રાટેટીસ. ઇન ''પ્રોસેડીન્ગસ ઓફ ધ 16 ઇન્ટરનેશનલ ઓનીથોલોજીકલ કોગ્રેસ'' , એચ. જે. ફીર્થ એન્ડ જે. એસ. કલાબેય એન્ડ. એચ. જે. ફીર્થ એન્ડ જે. એસ. કલાબેય એન્ડ. 109–20 ISBN 0-85847-038-1 </ref> ઇંડાનું સેવન કરતા 56 દિવસ લાગે છે, અને નર પંખીઓ ઇંડામાંથી બચ્ચાં બહાર આવે તેના થોડા સમય પહેલા જ ઇંડાનું સેવન કરવાનું છોડી દે છે.<ref name="Congress"></ref> ઇંડામાંથી નવા નીકળેલા બચ્ચાંઓ ખૂબ જ ચંચળ હોય છે અને થોડાક દિવસોની અંદર તેઓ આ માળો છોડી દે છે. તેઓ અંદાજે ઊંચાઇ {{convert|12|cm|in|0}} પર ઊભા રહે છે, વજન {{convert|.5|kg|oz|abbr=on}},<ref name="Davies"/> અને છલાવરણ માટે તેમના શરીર પર લાક્ષણિક કથ્થઇ અને ક્રિમ રંગની પટ્ટીઓ હોય છે, જે થોડાક મહિનાઓ કે તે પછી જતી રહે છે. નર પંખી મોટા થઇ રહેલા બચ્ચાઓ જોડે 7 મહિનાઓ સુધી રહે છે, તેમનું રક્ષણ કરે છે અને તેમને ખોરાક કઇ રીતે શોધવો તે શીખવે છે.<ref name="Davies"/><ref name="Reader's Digest"></ref> બચ્ચાંઓ ખુબ જ ઝડપથી મોટા થઇ જાય છે અને 5-6 મહિનામાં સંપૂર્ણપણે-વિકસી જાય છે;<ref name="Davies"/> તેઓ તેમના પરિવારના સમૂહ જોડે બીજા 6 મહિના કે તેથી વધુ સમય સુધી સાથે રહે છે જેથી તે સંવર્ધનની બીજી ઋતુ પહેલા છૂટા પડી શકે. જંગલમાં, ઇમુ 10 થી 20 વર્ષની આયુ સુધી જીવે છે;<ref>પાર્ક્સ વીક્ટોરીઆ. [http://www.parkweb.vic.gov.au/education/factfiles/16.htm ઇમુ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081222125952/http://www.parkweb.vic.gov.au/education/factfiles/16.htm |date=2008-12-22 }}</ref> સંરક્ષણમાં આ પક્ષીઓ જંગલ કરતા વધુ લાંબા સમય સુધી જીવત રહે છે. == માનવીઓ સાથેનો સંબંધ == === સંરક્ષણની સ્થિતિ=== [[File:Emu_caller.jpg|thumb|મૂળ ઇમુ કોલર, જે ઇમુની જિજ્ઞાસાને ઉશ્કેરીવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે.]] [[File:Emu tharg095.ogg|thumb|250px|થારગોમીન્ડાહ, એસડબલ્યુ (SW) ક્વીન્સલેન્ડ]] [[દેશના ઓસ્ટ્રેલિયનો]] દ્વારા અને પહેલાના યુરોપીયન વસાહાતીઓ દ્વારા ઇમુઓનો ઉપયોગ ખોરાકના એક સ્ત્રોત તરીકે કરાતો હતો. આદિવાસીઓ આ પક્ષીને પકડવા માટે વિવિધ રીતોનો ઉપયોગ કરતા હતા, જેમાં આ પક્ષીઓના પાણીના ખાડામાં પાણી પીતા હોય ત્યારે તેમને ભાલાથી મારીને, તેમના પાણીના ખાડામાં ઝેર ભેળવીને, ઇમુને જાળી દ્વારા પકડીને, અને ઇમુના બોલવાના અવાજની નકલ કરી તેમનું ધ્યાન ખેંચી કે પીંછાવાળા એક દડા વડે અને કપડાની પોટલી ઝાડથી લટકાવીને તેમને પકડવાતા હતા.<ref name="Reader's Digest"></ref> યુરોપીયનો ઇમુઓને ખોરાક મેળવવા માટે અને ખેતીમાં તેમનાથી થતી દખલને દૂર કરવા કે દુષ્કાળના સમયે પાણીની શોધમાં નીકળેલા ઇમુઓને તેમની વસાહતોમાં ધૂસવાથી રોકવા માટે મારતા હતા. 1932માં પશ્ચિમ ઓસ્ટ્રેલિયામાં થયેલું [[ઇમુ યુદ્ધ]], જ્યારે સખત ઉનાળાના સમયે ઇમુઓનું ટોળું કામ્પીઅનને ખાવા માટે આવ્યું તો તે શહેરના રહેવાસીઓ ખુબ જ ડરી ગયા અને તેમને ત્યાંથી બહાર નીકાળવાનો રહેવાસીઓનો પ્રયત્ન પણ અસફળ રહ્યો હતો. [[જોહ્ન ગોયલ્ડે]] તેમની ચોપડી ''હેન્ડબુક ટુ ધ બર્ડ્સ ઓફ ઓસ્ટ્રેલિયા'' માં, જે 1865માં પ્રથમ વખત બહાર પડી હતી, તેમાં તેમને તસ્માનીયામાંથી ઇમુના ગુમવવાની બાબતે દુખ વ્યક્ત કર્યું હતું, તે વખતે તસ્માનીયામાં ઇમુ અસામાન્ય બની ગયા હતા અને ત્યારબાદ તે લુપ્ત થઇ ગયા; તેમને નોંધ્યું કે સીડનીના આસપાસના પ્રદેશમાં ઇમુ હવે સામાન્ય રીતે જોવા નથી મળતા અને, આ જાતિને સુરક્ષિત કાનૂની સ્થિતિ આપવી જોઇએ તેવો વિચાર વ્યક્ત કર્યો.<ref name="Gould"></ref> ''[[વાતાવરણ રક્ષણ અને જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ કાયદા 1999]]'' હેઠળ ઓસ્ટ્રેલિયામાં જંગલી ઇમુઓને ઔપચારિક રક્ષણ આપવામાં આવ્યું છે. આઇયુસીએન([[IUCN]]) તેમની સ્થિતિના દરોને મુજબ તેની ખુબ જ [[ઓછી અસર ]]થઇ છે.<ref name="IUCN">{{IUCN2008|assessors=BirdLife International|year=2008|id=141091|title=Dromaius novaehollandiae|downloaded=05 November 2008}} ડેટાબેસ એન્ટી ઇનક્લુડ્સ જસ્ટીફીકેશન ફોર વાય ઘીસ સ્પીસ ઇઝ ઓફ લીસ્ટ કનસર્ન</ref> તેઓનો ધટના ક્રમ વચ્ચે છે {{convert|1000000|to(-)|10000000|km2|sqmi|abbr=on}}, અને 1992ના એકવસ્તી અંદાજ મુજબ તે 630,000 અને 730,000ની વચ્ચે હતો.<ref>* {{cite web | url=http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=7&m=1 | title=Emu - BirdLife Species Factsheet | access-date=06 Feb 2009 | author=BirdLife International | year=2008(a) | work=Data Zone | archive-date=14 માર્ચ 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200314062602/http://datazone.birdlife.org/home | url-status=dead }}</ref> જોકે ઓસ્ટ્રેલિયાની તળભૂમિ પર ઇમુઓની વસ્તી અત્યારે વધી છે પહેલાની યુરોપીયન વસાહતોના પ્રમાણમાં<ref name="AM"></ref>, કેટલીક જંગલી વસ્તી સ્થાનિક વિનાશના ભય હેઠળ નાના વસ્તીઓ વિનાશના ભયમાં આવી ગઇ છે. નાની વસ્તીઓના ડરમાં આગળ વધવાની છૂટ અને કુદરતી આવાસના વિસ્તારોના ટુકડા થવા, ઇરાદાપૂર્વકનો સંહાર, વાહન સાથે ટક્કરાવવું, અને જુવાન અને ઇંડાઓનો શિયાળ, જંગલી અને પાલતૂ કૂતરાઓ અને જંગલી ભૂંડોથી થતો શિકાર સમાવિષ્ટ છે. નવા દક્ષિણ વેલ્સ ઉત્તર દરિયા કિનારાના બાયોરીજન અને [[પોર્ટ સ્ટેફેન્સ]]ની જુદી પડેલી ઇમુની વસ્તીને નવી દક્ષિણ વેલ્સની સરકાર દ્વારા ભયની સૂચિમાં મૂકવામાં આવી છે.<ref>ડીપાર્ટમેન્ટ ઓફ એનવાયરોમેન્ટ એન્ડ કોનસર્વેશન (NSW) [http://threatenedspecies.environment.nsw.gov.au/tsprofile/profile.aspx?id=10250 ઇમુ પોપ્યુલેશન ઇન ધ એનએસડબલ્યુ નાર્થ કોસ્ટ બાયોરીજીન એન્ડ પોર્ટ સ્ટેપેન્સ એલજીએ - પ્રોફાઇલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081223090102/http://threatenedspecies.environment.nsw.gov.au/tsprofile/profile.aspx?id=10250 |date=2008-12-23 }}</ref> ===આર્થિક કિંમત=== અમુક પ્રદેશોના મૂળ વતનીઓ માટે ઇમુ, માંસનો એક મહત્વનો સ્ત્રોત હતો. ઇમુની ચરબીનો ઉપયોગ [[જંગલી દવા]] તરીકે થતો હતો, અને તેને ચામડી પર ધસવામાં આવતું હતું. તે મૂલ્યવાન ઊંજણ તરીકે પણ ઉપયોગમાં લેવાતું હતું. ધાર્મિક વિધિ માટે શરીરના સુશોભનમાં તેને [[ગેરુઆ]] રંગ સાથે ભેળવીને પારંપરિક રંગ બનાવવામાં આવતો હતો, સાથો સાથ લાકડાના સાધનોને અને [[કુલામોન]] જેવા વાસણોને તેલ લગાડવા માટે પણ તે વપરાતું હતું.<ref>[http://www.samemory.sa.gov.au/site/page.cfm?u=750&amp;c=2147 સાઉથ ઓસ્ટ્રેલિયા મેમરી]</ref> ઇમુને કઈ રીતે રાંધવું તેનું એક ઉદાહરણ [[મુખ્ય ઓસ્ટ્રેલિયા]]ના [[અર્રેર્ન્ટે]] માંથી આવ્યું જેને ત્યાં ''કેરે અનકેર્રે'' કહે છે. {{blockquote|"Emus are around all the time, in green times and dry times. You pluck the feathers out first, then pull out the crop from the stomach, and put in the feathers you've pulled out, and then singe it on the fire. You wrap the milk guts that you've pulled out into something [such as] gum leaves and cook them. When you've got the fat off, you cut the meat up and cook it on fire made from [[Eucalyptus camaldulensis|river red gum]] wood."<ref> Turner, Margaret-Mary, ''Arrernte Foods: Foods from Central Australia'', IAD Press, Alice Springs, 1994, ISBN 0-949659-76-2 p47</ref>}} [[File:Feeding farmed Emu.jpg|left|thumb|યુએસ, વર્જીનીયા, વોરેન્ટોન નજીક વર્જીનીયાની ઇમુ ખરીદ સહયોગ ખાતે ઇમુની ફ્રેમ]] 1987માં [[પશ્ચિમ ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં વેપારની રીતે ઇમુની ખેતીની શરૂઆત થઇ અને 1990માં કતલ કરવાની પ્રથમ ઘટના બની હતી.<ref>ઓ'માલ્લેરી, પી. 1997. [http://www.rirdc.gov.au/pub/handbook/emu.html ઇમુ ફાર્મીંગ] ઇન ''ધ ન્યૂ રુરલ ઇન્ડસ્ટ્રી'' . રુરલ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ રીસર્ચ &amp; ડેવલોપમેન્ટ કોર્પોરેશન</ref> ઓસ્ટ્રેલિયામાં, જથ્થા પ્રમાણેના ઉછેર આધારીત વેપારી ઉદ્યોગ ચાલે છે અને તસ્માનીયાને બાદ કરતા તમામ રાજ્યોને જંગલી ઇમુના રક્ષણ માટે સરકારી પરવાનગીની જરૂર પડે છે. ઓસ્ટ્રેલિયાની બહાર, ઇમુઓની ખેતી [[ઉત્તર અમેરિકા]]માં મોટા પાયે થાય છે, યુએસના લગભગ 1 મિલિયન પક્ષીઓની સાથે યુએસ,<ref name="USDA">યુએસડીએ. [http://www.fsis.usda.gov/Fact_Sheets/Ratites_Emu_Ostrich_Rhea/index.asp રાટેટીસ (ઇમુ, ઓસ્ટ્રરીચ, એન્ડ રહેઆ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070604182007/http://www.fsis.usda.gov/Fact_Sheets/Ratites_Emu_Ostrich_Rhea/index.asp |date=2007-06-04 }}</ref> [[પેરુ]], અને [[ચીન]], અને અન્ય દેશોમાં ઓછી માત્રામાં ઇમુની ખેતી થાય છે. ઇમુઓ કેદમાં સારી રીતે સંવર્ધન કરે છે, અને તેઓને વિશાળ ખુલ્લા વાડાઓમાં રાખવામાં આવે છે જેથી તેમના પગ અને પાંચનની પ્રશ્નો જે તેમની અસક્રિયતાને સાથે થતા હોય છે તેને દૂર કરી શકાય. ગોચર દ્વારા તેઓનો ખાસ અનાજનો ખોરાક વધારે આપવામાં આવે છે, અને તેમનું 50-70 અઠવાડિયાની ઉંમર કતર કરવામાં આવે છે. તેઓ દિવસમાં બે વાર જમે છે અને દરેક ભોજન વખતે છૂટા છૂટવાનું પસંદ કરે છે.{{convert|2.25|kg|lb|0}} ઇમુઓની ખેતી મૂળ રીતે તેઓના માંસ, ચામડા, અને [[તેલ]] માટે કરવામાં આવે છે. ઇમુનું માંસ અન્ય ચરબી વગરના માંસની સરખામણીમાં, એક ઓછી-ચરબીવાળું (1.5 કરતા પણ ઓછી ચરબી), અને કોલેસ્ટ્રોલ 85 mg (મીલી ગ્રામ)/100 g (ગ્રામ) વાળું માંસ છે. મોટા માત્રાનો ઉપયોગી ભાગો( સૌથી સારો કાપો જાંધ અને વિશાળ સ્નાયુના ડ્રમ કે નીચેના પગમાંથી મળે છે) છે, કાળું માંસ, જેમ અન્ય કોઇ [[ખોરાક માટેના પક્ષીપાલન]]માં હોય છે તેમજ; યુએસડીએ (USDA) દ્વારા ઇમુના માંસને રસોઇ માટે [[લાલ માંસ]] તરીકે ગણતરીમાં લેવાય છે કારણ કે તેનો લાલ રંગ અને પીએચ ([[pH]])ની માત્રા ગૌમાંસ સાથે મળતા આવે છે,<ref name="USDA"></ref><ref>યુએસડીએ. 2005. યુએસડીએ નેશનલ નુટરીઅન્ટ ડેટાબેઝ ફોર સ્ટાન્ડર્ડ રેફરન્સ, રીલીઝ 18 [http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/cgi-bin/list_nut_edit.pl?NDB_NO=05626&amp;FDGP_CD=0500&amp;FOOD_NAME=Emu%252c%2520full%2520rump%252c%2520raw&amp;SCI_NAME=Dromaius%2520novaehollandiae&amp;MSRE_NO0=100grams&amp;GRAMS_100=1.00&amp;1=1.00&amp;NUMBER_OF_CHECKBOXES=1 ઇમુ, ફુલ રેમ્પ, રો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100902211819/http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/cgi-bin/list_nut_edit.pl?NDB_NO=05626&FDGP_CD=0500&FOOD_NAME=Emu%252c%2520full%2520rump%252c%2520raw&SCI_NAME=Dromaius%2520novaehollandiae&MSRE_NO0=100grams&GRAMS_100=1.00&1=1.00&NUMBER_OF_CHECKBOXES=1 |date=2010-09-02 }}</ref> પણ તપાસના કારણોના લીધે તેને પક્ષીપાલનની ગણતરીમાં લેવાય છે. ઇમુની ચરબીને તેલના ઉત્પાદન માટે ઓગાળવામાં આવે છે જે સૌદર્યપ્રસાધનો, આહાર પૂર્તિઓ, અને રોગ નિવારક ઉત્પાદનોને બનાવવા માટે ઉપયોગી છે. કેટલાક પુરાવાઓ બતાવે છે કે આ તેલમાં પ્રતિ-દાહક ગુણ ધર્મો છે;<ref>યોગાનાથન, એસ. એટ એલ. 2003. એન્ટાગોનીઝમ ઓફ કોટન ઓઇલ એન્ફીમેશન બાય ટ્રોપીકલ ઇમુ ઓઇલ ઇન સીડી-1 મીસ. ''લીપીડ્સ'' 38:603–07. પીએમઆઇડી 12934669</ref> જોકે યુએસ (US) [[ખોરાક અને ઔષધિ પદાર્થ શાસન]]ની નજરે શુદ્ધ ઇમુ તેલના ઉત્પાદનો એક અનમાન્ય ઔષધિ છે. ઇમુના ચામડામાં એક લાક્ષણિક નકાશી દેખાવ હોય છે, જે તેની ચામડીમાં પીછાંની રોમકૂપના ઉગવાના વિસ્તારના કારણે બનતો હોય છે; મોટાભાગે અન્ય ચામડાઓની સાથેના જોડાણમાં, નાની વસ્તુઓ જેવી કે પાકીટો અને ચંપલોમાં આ ચામડાનો ઉપયોગ થાય છે. પીછાંઓ અને ઇંડાઓનો ઉપયોગ સુશોભન કળાઓમાં અને હસ્તકળામાં થાય છે. ===મનુષ્યો પર હુમલાઓ=== '''ઓસ્ટ્રેલિયામાં ઇમુના હુમલાઓ''' અસામાન્ય છે પણ તેવી ધટનાઓ થઇ છે. [[વેજ ટેલ્ડ ગરુડ]] દ્વારા જ્યારે [[ઇમુ]] પર હુમલો થાય છે તો તે વાંકીચૂકી સ્થિતિમાં હુમલાને અટકાવવા માટે ઊભું રહે છે, કે નજીકની પહોંચવાળી લાતનો ઉપયોગ કરે છે.<ref>[http://www.environment.nsw.gov.au/animals/TheEmu.htm ધ ઇમુ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100530110959/http://www.environment.nsw.gov.au/animals/TheEmu.htm |date=2010-05-30 }} એનએસડબલ્યુ ગવર્મેન્ટ</ref> 1932માં [[પશ્ચિમ ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં [[ઇમુઓ]] ખેતરની હદમાં અવરજવર કરતા હતા, ત્યારે [[ઇમુ યુદ્ધ]]થી તેમને બહાર નીકાળવા માટે લશ્કરને બોલવવામાં આવ્યું હતું. ઇમુ દ્વારા મનુષ્યો પર હુમલો થયો હોય તેવા બે દસ્તાવેજો છે.<ref>[http://nla.gov.au/nla.news-article10334173 અટેક્ડ બાય એન ઇમુ] ધ અરગુસ 10ઓગસ્ટ 1904 </ref><ref>[http://nla.gov.au/nla.news-article8920003 વીક્ટોરીયા, ફોમ ગીલોન્ગ એડવર્ટાઇઝર] ધ મર્ક્યુરી 24 માર્ચ 1873 </ref> ===સાંસ્કૃતિક સંદર્ભો=== [[File:Emu stamp.png|thumb|નવા દક્ષિણ વેલ્સની 100મી વર્ષગાંઠની ટીકીટ]] [[ઓસ્ટ્રેલિયન આદિવાસીઓની પૌરાણિક કથા]]માં ઇમુ મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે, જેમાં સમાવેશ થાય છે એક[[ સુષ્ટિની રચનાની પુરાણકથા]]ના [[યુવાઅલાર્રી]] અને એનએસડબલ્યુ (NSW)માંના અન્ય સમૂહોની જેમનું કહેવું હતું કે ઇમુના ઇંડાને આકાશમાં ફેકવાથી સૂર્યનો બન્યો હતો; પક્ષીના રૂપકને લઇને પણ આસપાસના આદિવાસીઓના સમૂહોમાં સંખ્યાબંધ [[હેતુ]] કથાઓ કહેવામાં આવતી હતી.<ref>ડીક્સન, આર. બી. 1916. ''ઓસેનીક માયથોલોજી'' [http://www.sacred-texts.com/pac/om/ પાર્ટ વી. ઓસ્ટ્રેલિયા]</ref> [[મધ્ય ઓસ્ટ્રેલિયા]]ના [[કુર્ડાઇટ્ચ]] માણસને ઇમુના પીછાંના બનેલા ચંપલો પહેરવાનું કહે છે જેથી તેમના પગચિન્હો છૂપાવી શકાય. સમગ્ર ઓસ્ટ્રેલિયાના કેટલીય આદિવાસી ભાષાના સમૂહોમાં એક દંતકથા<ref>નોરીસ, આર &amp; સી, 2009, ''ઇમુ ડ્રીમીંગ: એન ઇન્ટ્રોડકશન ટુ અબોરીજીનલ એસ્ટ્રોનોમી'' [http://www.emudreaming.com/ ]</ref> પ્રમાણે [[આકાશગંગા]]ની કાળી રેતાળ ગલીઓ એક વિશાળ ઇમુને દર્શાવે છે. ઇમુ લોકપ્રિય છે પણ બિનઅધિકારીક રીતે તેને ઓસ્ટ્રેલિયાના પ્રાણીસમૂહના પ્રતીક- [[રાષ્ટ્રીય પક્ષી]] તરીકે ગણવામાં આવે છે.<ref>ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ફોરેન અફેર એન્ડ ટ્રેડ. [http://www.dfat.gov.au/facts/coat_of_arms.html ઓસ્ટ્રેલિયા કોટ ઓફ આર્મ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928075301/http://dfat.gov.au/facts/coat_of_arms.html |date=2011-09-28 }}</ref> [[ઓસ્ટ્રેલિયાના લશ્કરના કોટ]] પર ખેપિયા કવચ તરીકે ઇમુ [[લાલ કાંગારું]] સાથે જોવા મળે છે અને હથિયારના એક ભાગ તરીકે ઓસ્ટ્રેલિયના [[50 સેન્ટના સિક્કા]] પર પણ જોવા મળે છે. તે સંખ્યાબંધ ઓસ્ટ્રેલિયન [[ટપાલ ટિકિટો]] પર દેખાય છે 1888થી બહાર પડેલી [[સંઘરાજ્યના પહેલાના]] નવા દક્ષિણ વેલ્સની 100મી વર્ષગાંઠની ટિકિટ, જે 2 [[પેન્સ]] વાદળી ઇમુના રૂપકવાળી ટિકિટ, એક 36 સેન્ટ ટિકિટ 1986માં બહાર પડેલી, અને એક 1.35 ડોલર ટિકિટ 1994માં બહાર પાડવામાં આવી હતી. [[ઓસ્ટ્રેલિયન ઓછા વજનવાળા ઘોડા]]ની ટોપી પર ઇમુના પીંછાની કલગીથી સુશોભિત કરાય છે જે ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે. ઓસ્ટ્રેલિયામાં લગભગ 600 [[રાજપત્રિત]] સ્થાળોના નામ ઇમુના નામથી છે જેમાં પર્વતો, તળાવો, નદીની ખાડીઓ, અને શહેરોના નામનો સમાવેશ થાય છે.<ref>જીયોસાયન્સ ઓસ્ટ્રેલિયા. 2004. [http://www.ga.gov.au/bin/gazm01?placename=emu&amp;placetype=0&amp;state=0 ગાઝેટ્ટેર ઓફ ઓસ્ટ્રેલિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121209083415/http://www.ga.gov.au/bin/gazm01?placename=emu&placetype=0&state=0 |date=2012-12-09 }}</ref> 19મી અને 20મી સદીઓ દરમિયાન, ધણી ઓસ્ટ્રેલિયન કંપનીઓ અને ઘરવપરાશના ઉત્પાદનોએ આ પક્ષીના નામ પરથી તેમના ઉત્પાદનોના નામ રાખ્યા; ઉદાહરણ માટે, પશ્ચિમ ઓસ્ટ્રેલિયામાં, ઇમુના છાપની બીયર 20મી સદીથી ઉત્પાદિત થઇ રહી છે. [[સ્વાન બ્રેવેરી]]એ [[ઇમુ]]ની છાપની બીયરની હારમાળાનું ઉત્પાદન કરવાનું ચાલું રાખ્યું છે. ''[[ઇમુ-ઓસ્ટ્રેલિયા પક્ષીવિદ્યા]]'' , ત્રૈમાસિક બારીક-સમાલોચના કરતું પ્રકાશન છે જે [[રાજવી ઓસ્ટ્રેલિયન પક્ષીવિદ્યા સંધ]]નું પ્રકાશન છે, જે પક્ષીઓ ઓસ્ટ્રેલિયાના નામે જાણીતું છે. રમતનું ઇમુ, [[કાંગારું]]ની સાથે [[દક્ષિણ ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં [[વાયાલ્લા]] જૂથની [[wikt:cross-country|મિશ્ર-દેશ]]ની [[સ્નોબોર્ડીંગ]]નું મેસ્કટ છે. ==આ પણ જુવો == *[[ઓસ્ટ્રેલિયાના પક્ષીઓ ]] *[[ઓસ્ટ્રેલિયાના ફુના]] ==સંદર્ભો== {{Reflist|2}} ==બાહ્ય કડીઓ== {{commons|Dromaius novaehollandiae}} {{Wikispecies|Dromaius novaehollandiae|Emu}} {{Spoken Wikipedia|Emu.ogg|2006-08-07}} * ઇમુના બચ્ચાઓનું ઉદ્દભવવું,અવાજની ક્લીપ્સ, છબીઓ અને વિડીયો સાથેનો લેખ. * [[ઓસ્ટ્રેલિયા યુદ્ધ સ્મારક]]માંથી [http://www.awm.gov.au/encyclopedia/lhplumes/feathers.htm "કાંગારુ પીછાઓ" અને ઓસ્ટ્રેલિયાનો હળવો અશ્વ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080906160602/http://www.awm.gov.au/encyclopedia/lhplumes/feathers.htm |date=2008-09-06 }} * ઇન્ટનેટ પક્ષી સંગ્રહ પર [http://ibc.lynxeds.com/species/emu-dromaius-novaehollandiae ઇમુ વિડીયો, છબીઓ &amp; અવાજો ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110053353/http://ibc.lynxeds.com/species/emu-dromaius-novaehollandiae |date=2012-01-10 }} * [http://syllabub.blogspot.com/2008/03/egg.html#comments ઇમુના ઇંડાઓ અને તેમને કઇ રીતે રાંધવા તેની પરની એક ચર્ચા] [[Category:દક્ષિણ ઓસ્ટ્રેલિયાના પક્ષીઓ ]] [[Category:તસ્માનીયાના પક્ષીઓ ]] [[Category:પશ્ચિમ ઓસ્ટ્રેલિયાના પક્ષીઓ ]] [[Category:બુશફુડ]] [[Category:કાસુઅરીડાઇ]] [[Category:ડ્રોમીનસ]] [[Category:ઉડી ના શકે તેવા પક્ષીઓ]] [[Category:અંદર પ્રવેશતા પક્ષીઓ]] [[Category:ઓસ્ટ્રેલિયાના વિશાળ ફુના ]] [[Category:ઓસ્ટ્રેલિયાના રાષ્ટ્રીય પ્રતીકો]] [[Category:રાટેટીસ]] 2lal5bhniiybmfq61khiduu8j9y3ss0 0 24670 903870 796071 2026-08-17T02:30:00Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903870 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું તૈયાર ખોરાક | name = સમોસા | image = [[ચિત્ર:Samosachutney.jpg|225px]] | caption = [[ભારત]]ના [[રાયપુર]]માં ચટણી સાથે પીરસાયેલા સમોસા | alternate_name = સમ્સા, સોમ્સા, સમ્બોસાક, સમ્બુસા | region = [[ભારત]], [[દક્ષિણ એશિયા]], [[મધ્ય એશિયા]], [[પશ્ચિમ એશિયા]], [[આફ્રિકાની ભૂશિર]] અને [[ઉત્તર આફ્રિકા]] | creator = | course = | served = | main_ingredient = [[મેંદો]], [[બટેટા]], [[કાંદા]], [[મસાલા]], [[લીલાં મરચાં]], [[ચીઝ]], [[માંસ]] | variations = ચૅમુકા (Chamuça) | calories = | other = }} '''સમોસા''' એ એક મસાલો ભરેલું ફરસાણ છે. તે [[દક્ષિણ એશિયા]], [[અગ્નિ એશિયા]], [[મધ્ય એશિયા]], the [[અરેબિયન પઠાર]], સંપૂર્ણ [[ભૂમધ્ય પ્રદેશ]] ([[ગ્રીસ]]), [[વાયવ્ય એશિયા]], [[આફ્રિકાની ભૂશિર]] અને [[ઉત્તર આફ્રિકા]]માં પ્રખ્યાત છે. ત્રિકોણાકાર, ગોળાકાર કે ચતુર્ભુજાકાર આકારના પોલાણમાં મસાલો ભરીને સમોસા બનાવવામાં આવે છે. આ સાંજો મસાલેદાર [[બટેટા]], [[કાંદા]], [[વટાણા]], [[કોથમીર]], અને [[તુવેર]]નો બનેલો હોય છે. સમોસાના આકાર અને કદ સ્થળે સ્થળે બદલાય છે અને તેના ઘણાં રૂપ હોય છે. મોટા ભાગે લોકો આમલીની ચટણી કે દહીં સાથે સમોસા ખાતા હોય છે. == વ્યુત્પત્તિ == ''સમોસા'' શબ્દનું મૂળ [[પર્શિયન]]ભાષાના "સંબોસાગ"માં છે.<ref name=hin/> અન્ય દેશોમાં આ વાનગીના નામોનું મૂળ પણ આજ શબ્દમાં છે, જેમકે આરબ દેશોના અર્ધ ચંદ્રાકાર ''સંબુસાક'' કે ''સંબુસાજ'', ''સમ્બોસા'' [[અફઘાનિસ્તાન]]માં, "સમોસા" [[ભારત]]માં, "સમ્બુસા" [[તાજીકીસ્તાન]]માં, ''સમ્સા'' તુર્કી ભાષી રાષ્ટ્રોમાં, ''સમ્બુસા'' [[ઈરાન]]ના અમુક ભાગોમાં અને ''ચૅમુકા'' ગોવામાં, [[મોઝામ્બિક]] અને [[પોર્ટુગલ]]માં<ref name=hin/>. આધુનિક અરેબીક ભાષામાં તે ''સમ્બુસાક'' તરીકે પ્રચલિત છે, પણ મધ્ય યુગીન અરેબિક પાક પુસ્તકોમાં તે ''સમ્બુસાજ''તરીકે લખાતા.<ref>Rodinson, Maxime, Arthur Arberry, and Charles Perry. ''Medieval Arab cookery''. Prospect Books (UK), 2001. p. 72.</ref> == ક્ષેત્રીય વિવિધતા == જુદા જુદા ક્ષેત્રોએ આ વાનગી બનાવવાની જુદી જુદે પદ્ધતિઓ વિકસીત કરી છે. === મધ્ય એશિયા === [[ચિત્ર:Samsa in Karakol.jpg|thumb|right|સાંજો ભરીને કરાકોલમાઁ પકવવા તૈયાર સમોસા, [[કીરગીઝસ્તાન]].]] [[કઝાકિસ્તાન]] અને [[કીરગીઝસ્તાન]]માં, સમ્સા (સમોસા) <!--- બાફીને એટલે બોઈલ કરીને, બેક કરીને માટે શેકીને શબ્દ વાપરી શકાય--->હમેંશા શેકીને (બેક કરીને) ખવાય છે નહીં કે તળીને. તેનું પડ સામાન્ય પાંઉના લોટનું કે ખારી જેવું પતરીવાળું હોઈ શકે. અહીં સમ્સાનો પારંપારિક સાંજો ઘેટાનું માંસ (લૅમ્બ) અને કાંદાનો બનેલ હોય છે, પણ ગાયનું માંસ (બીફ)<!---બીફ એતલે ગાયનું માંસ, ડુક્કરનું માંસ એટલે પોર્ક--->, ચીકન, અને ચીઝના સમ્સા પણ રેંકડી વાળા પાસે સામાન્ય રીતે મળી જાય છે અન્ય સાંજા જેમકે [[બટાકા]] અને [[કોળું]] વિગેરે પણ બને છે જે, જે તે શાકની ઋતુમાં બનાવાય છે. મધ્ય એશિયામાં મોટે ભાગે તેને ગલીના ગરમ નાસ્તા તરીકે ખવાય છે. સમ્સાને તે જ્યાં બનાવાય છે તે નાનકડી હાટડીઓમાં કે ફાસ્ટ ફૂડ જેવાકે હેમ્બર્ગર આદિ પીરસતી જગ્યાઓ પર જ વેચાય છે.પણ અમુક દુકાન દારો પણ તેને વેચે છે. === દક્ષિણ એશિયા === [[ચિત્ર:Samosasindia.jpg|thumb|left|રસ્તા પરની રેંકડીએ પર તળાતા સમોસા [[ભારત]].]] [[ચિત્ર:Puris being deep fried, Varanasi.jpg|right|135px|thumb|[[વારાણસી]]માં તળાતા સમોસા.]] ઉત્તર ભારતીય અને પાકિસ્તાની સમોસા મેંદાનું પડ ધરાવે છે અને તેમાં બટેટા, કાંદા, લીલા વટાણા, લીલા મરચાં આદિનો બનેલો સાંજો ભરાય છે. આમ તૈયાર કરેલા કાચામ્ સમોસાને સોનેરી રંગના થાય ત્યાં સુધી તેલમાં તળવામાં આવે છે. આને ગરમા ગરમ પીરસાય છે અને મોટે ભાગે [[ફુદીનાની ચટણી]], [[કોથમીરની ચટણી]] કે [[ખજૂર આમલીની ચટણી]] સાથે પીરસાય છે. તીખા સમોસાની સાથે એક પ્રકારના મીઠા સમોસા પણ બનાવાય છે. સમોસાનો ઉપયોગ કરીને સમોસા ચાટ પણ બનાવાય છે જેમાં સમોસા પર [[દહીં]], ચટણીઓ, સમારેલા કાંદા, કોથમીર , [[ચાટ મસાલો]] આદિ છાંટીને ખવાય છે. [[દક્ષિણ ભારત]]માં સમોસા થોડા અલગ પ્રકારના હોય છે. તેમને થોડી અન્ય પ્રકારે વાળવામાં આવે છે તે ગોવાના ચૅમુકાને મળતાં આવે છે. તેમાં ભરાતો સાંજો પણ થોડો જુદો હોય છે તેમાં ભરપુર સાંતળેલા કાંદા, વટાણા, ગાજર, કોબી અને લીલા મરચાં હોય છે. આમાં બટેટાનો સંપૂર્ણ અભાવ હોય છે.આને આને ચટની વગર ખવાય છે. [[પાકિસ્તાન]]માં [[ફૈસલાબાદ|ફૈસલાબાદી]] સમોસા ઘણાં પ્રખ્યાત છે. આનો આકાર ઘણો મોટો હોય છે તેની ટોચ પર મસાલેદાર સફેદ અને લાલ ચટણી હોય છે ન્ અને બાજુએ કાંદાનું કચુંબર અપાય છે. આનો સાંજો સામાન્ય રીતે મિશ્ર શાકનો બનેલો હોય છે પણ આમીષ સાંજો પણ બને છે. સમોસાને બર્મી ભાષામાં સમુસા કહે છે તે બર્મા માં અત્યંત લોકપ્રિય છે. [[ભારત]]ના [[હૈદરાબાદ]]માં લુખમી નામના નાનકડા સમોસા બને છે આના પડ જાડું હોય છે અને તેમાં આમીષ સાંજો ભરેલો હોય છે. આ સિવાય કાંદાનો સાંજો ભરેલ ''કાંદા સમોસા'' પ્રચલિત છે. === આફ્રીકાની ભૂશિર === [[ચિત્ર:Ethiopian Sambusa.jpg|thumb|right|ઈથીયોપીયાના સમ્બુસા, અમેરિકાના એક રેસ્ટૉરઁટમાં. ]] <!-- Deleted image removed: [[Image:Samboosa3.jpg|thumb|170px|right|''Sambusa'', the [[Ethiopian people|Somali]] version of the samosa, served with salad.]] --> [[આફ્રીકાનું શિંગડુ]]ની તરીકે ઓળખાતા પ્રદેશમાં ખાસ કરીને [[સોમાલિયા]] અને [[ઈથીયોપીયા]]માં સમોસા એક આ એક રોજિંદો આહાર છે. ત્યાં આને ''સમ્બુસા'' કહે છે. સમોસાને આમતો આખા વર્ષ દરમ્યાન ખવાય છે પણ રમજાન, [[નાતાલ કે [[મેસ્કેલ]] દરમ્યાન ખવાય છે === પૂર્વી ક્ષેત્ર === [[પૂર્વી ક્ષેત્ર]]ના સમ્બુસાક ન્ મોટેભાગે વર્તુળાકાર રોટલી વણી તેને સાંજા પર વાળીને બનાવાય છે. તે અર્ધ વર્તુળા કાર કે ત્રિકોણા કાર અને ચપટાં હોય છે તેને તેલમાં શેકીને કે બેક કરીને ખવાય છે. પારંપારિક સાંજા: # છીણેલું આમીષ અને કાંદા અને ક્યારેક વાટેલાં વટાણાં # [[પાલક]] થોડાં કાંદાના ટુકડા અને મસાલા તરીકે [[સુમેક]]; # [[વટાણા]] (ગારબેન્ઝો બીન્સ), કાંદા અને મરી; # ચીઝ (મોટેભાગે [[ફેટા] અથવા [[હાલૌમી]]). In [[ઈઝરાયેલ]]માં, સમ્બુસાકમાં સાંજો મોટે ભાગે વટાણાનો સાંજો ભરેલો હોય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.gemsinisrael.com/e_article000039492.htm|title=Gems in Israel: Sabich - The Alternate Israeli Fast Food|access-date=2010-06-24|archive-date=2013-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20131122052152/http://www.gemsinisrael.com/e_article000039492.htm|url-status=dead}}</ref> આનો સબંધ [[શેફર્ડીક જ્યૂઈશ ખોરાક]](યહૂદી ગોવાળી ખાણું) સાથે છે અને આને ઈરાકી વાનગી મનાય છે. આને [[હ્યુમુસ]] અને [[મેઝ્ઝા]] (ભોજન પહેલા ખવાતી એક વાનગી) સાથે ખવાય છે. === લ્યુસોફોન વિશ્વ === [[ચિત્ર:Chamuças.jpg|thumb|[[ગોઆ|ગોવાના]]''ચૅમુકા''.]] [[ગોઆ|ગોવા]] અને [[પોર્ટુગલ]]માં, સમોસાને ''ચૅમુકા'' કહે છે, આને મોટે ભાગે ચીકન, બીફ કે શાકભાજીના સાંજાથી ભરાય છે,તે ખાવામાં તીખા તમતમતા હોય છે. તે ગોવા અને પોર્ટુગીઝ રસોઈનો અવિભાજ્ય અંગ છે. ''ચૅમુકા'' પ્રાચીન પોર્ટુ ગીઝી વસાહતોના ક્ષેત્રોમાં પણ પ્રખ્યાત છે જેમ કે [[આફ્રીકા]]માં, [[કેપ વર્ડે]], [[ગીની-બીસાઊ]], [[સાઓ ટોમે અને પ્રીન્સીપલ]], [[અંગોલા]] અને [[મોઝામ્બીક]]. === એંગ્લોફોન વિશ્વ === સમોસા [[યુનાયટેડ કિંગડમ]], [[દક્ષિણ આફ્રીકા]], [[કેન્યા]] અને [[કેનેડા]]<ref>{{cite news|url=http://www.cbc.ca/canada/new-brunswick/story/2007/01/30/nb-boycesamosas.html|title=Lineups threaten to stall Fredericton's hot samosa market|date=January 30, 2007|work=[[CBC.ca]]|access-date=25 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202063839/http://www.cbc.ca/canada/new-brunswick/story/2007/01/30/nb-boycesamosas.html|archive-date=2 ફેબ્રુઆરી 2007|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://dailygleaner.canadaeast.com/rss/article/743845|title=Patel couldn't give her samosas away|last=Fox|first=Chris|date=Wednesday July 29th, 2009|work=[[The Daily Gleaner]]|publisher=dailygleaner.com|page=A1|access-date= 25 May 2010}}</ref> અને [[યુનયટેડ સ્ટેટ્સ]] માં લોકપ્રિય બન્યાય છે. તેમને "સમ્બુસા" કે "સમ્બુસાક" પણ કહેવાય છે, અને [[દક્ષિણ અફ્રીકા]]માં પ્રાય: તેને "સમુસા" કહેવાય છે.<ref>[http://www.southafrica.info/plan_trip/travel_tips/questions/saenglish.htm#s South African English is lekker!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120318013407/http://www.southafrica.info/plan_trip/travel_tips/questions/saenglish.htm#s |date=2012-03-18 }}. Retrieved June 13, 2007.</ref> હવે વધુ ને વધુ સ્ટોરમાં થીજેલા (ફ્રોઝન) સમોસા મળે છે જેને તળીને ખાઈ શકાય છે. પારંપાતિક રીતે સમોસા તળેલી વાનગી છે પરંતુ પશ્ચિમના લોકો તેને શેકીને (બેક કરીને) ખાય છે કેમકે તે વધુ સગવડ ભર્યું અને સ્વાસ્થ્ય વર્ધક છે. ત્યાં [[ફાયલો]]<ref>[http://www.epicurious.com/recipes/food/views/13008 Fennel-Scented Spinach and Potato Samosas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080130130831/http://www.epicurious.com/recipes/food/views/13008 |date=2008-01-30 }} Retrieved February 6, 2008.</ref> કે [[ટોર્ટીલા]]નો લોટ વાપરીને વિવિધ રૂપે તેને બનાવાય છે.<ref>[http://www.fsafood.com/fsacom/Recipes/Recipe+Index/A-Z+Listing/P/Potato+Samosas.htm Potato Samosas] Retrieved February 6, 2008.</ref> == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Samosa Making.jpg|thumb|170px|right|ગલીની હાટડી પર તૈયાર થતાં સમોસા-[[પાકિસ્તાન]].]] [[દક્ષિણ એશિયા]]ના દેશોમાં સમોસા એ એક લોકપ્રિય વાનગી છે. એક મત એમ માને છે કે [[મધ્ય એશિયા]]માં ૧૦મી સદી પહેલાં સમોસાનું ઉદ્ગમ થયું જ્યાં તેને ''સમ્સા'' કહે છે. <ref>[http://www.uzbekconsulny.org/uzbekistan/socialprofile/ Uzbek samsa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517134752/http://www.uzbekconsulny.org/uzbekistan/socialprofile/ |date=2008-05-17 }} ''Consulate General of Uzbekistan in New York City''. Retrieved March 13, 2008.</ref>) prior to the 10th century.<ref name="OCF">{{cite book | first=Alan | last=Davidson | year=1999 | title=The Oxford Companion to Food | url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000davi_g3y4 | publisher=Oxford University Press | isbn=0-19-211579-0}}</ref> [[અબુલફઝ બેહકી]] (૯૯૫-૧૦૭૭), નામના ઈરાની ઇતિહાસકારે તેની રચના [[તારીક-એ- બેહકી]]માં આનો ઉલ્લેખ કર્યો છે, p. 132.</ref> ભારતીય ઉપ મહા દ્વીપમાં આ વાનગી પ્રવાસે વેપારીઓ દ્વારા ૧૩મી કે ૧૪મી શતાબ્દીમાં લાવવામાં આવી.<ref name=hin>[http://www.hindustantimes.com/StoryPage/Print.aspx?Id=587bdb22-9913-4871-a1ed-705840d9a281 Lovely triangles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090108021557/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/Print.aspx?Id=587bdb22-9913-4871-a1ed-705840d9a281 |date=2009-01-08 }} "[[Hindustan Times]]", August 23, 2008.</ref> [[અમીર ખુસરો]] (૧૨૫૩-૧૩૨૫),નામના દિલ્હી સલતનત ના વિદ્વાન અને રાજ કવી એ ૧૩૦૦માં લખ્યું હતું કે રાજાઓ અને અન્ય રાજવી ઓ માંદસ, ઘી કાંદા આદિ પદાર્થોમાંથી બનતા બનતા સમોસાને ખૂબ પસંદ કરતાં. <ref name=tri>[http://www.tribuneindia.com/2004/20040905/spectrum/food.htm Savoury temptations] ''[[The Tribune]] '', September 5, 2005.</ref><ref name="con"/> [[ઈબ્ન બતુતા]], the 14th century traveller and explorer, describes a meal at the court of [[Muhammad bin Tughluq]] where the ''samushak '' or ''sambusak'', a small pie stuffed with minced meat, almonds, pistachio, walnuts and spices, was served before the third course, of [[pulao]].<ref name="con">{{cite web|url=http://www.samosa-connection.com/origin.htm|title=Origin of the Samosa|work=The Samosa Connection|publisher=samosa-connection.com|quote=sambusak: "minced meat cooked with almonds, pistachios, onions and spices placed inside a thin envelop of wheat and deep-fried in ghee".}}</ref><ref>[http://www.india-today.com/iplus/1999_3/life3.html Regal Repasts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107113339/http://www.india-today.com/iplus/1999_3/life3.html |date=2009-01-07 }} Jiggs Kalra and Dr Pushpesh Pant, ''[[India Today|India Today Plus]]'', March, 1999.</ref> [[ઇબ્ન બતુતા]], નામના ૧૪મી સદીના એક પ્રવાસી અને સાહસિકે [[મોહમ્મદ બિન તુઘલક]] ના દરબારમાઁ પીરસાયેલા ભોજનનું વર્ણન માં ''સમુશાક '' કે ''સમ્બુસાક'' નો ઉલ્લેખ કર્યો છે, તે એક નાનકડી વાનગી ચે જેમામ માંસૢ બદામૢ પિસ્તાૢ અખરોટ અને અન્ય મસાલાઓનો સાંજો ભરેલો હોય છે અને તેને ભોજન ત્રીજા ટપ્પામાં પીરસાતા પુલાવ પહેલા ખાવા અપાય છે..<ref name="con">{{cite web|url=http://www.samosa-connection.com/origin.htm|title=Origin of the Samosa|work=The Samosa Connection|publisher=samosa-connection.com|quote=sambusak: "minced meat cooked with almonds, pistachios, onions and spices placed inside a thin envelop of wheat and deep-fried in ghee".}}</ref><ref>[http://www.india-today.com/iplus/1999_3/life3.html Regal Repasts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107113339/http://www.india-today.com/iplus/1999_3/life3.html |date=2009-01-07 }} Jiggs Kalra and Dr Pushpesh Pant, ''[[India Today|India Today Plus]]'', March, 1999.</ref> The ''[[આઇન-એ-અકબરી]]'', નામના ૧૬મી સદીના મોગલ દસ્તાવેજમાં, એક કુતબ જેને હિન્દુસ્તાની લોકો સંભુશાહ કહે છે એવી વાનગીનું વર્ણન આવે છે.<ref>[http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D00702015%26ct%3D50%26rqs%3D666 Recipes for Dishes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727161648/http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile=00702015&ct=50&rqs=666 |date=2011-07-27 }} ''[[Ain-i-Akbari]]'', by [[Abu'l-Fazl ibn Mubarak]]. English tr. by '' H. Blochmann'' and ''Colonel H. S. Jarrett'', 1873 – 1907. [[Asiatic Society of Bengal|The Asiatic Society of Bengal]], [[Calcutta]], Volume I, Chapt, 24, page 59. “10. Qu?áb, which the people of Hindústán call sanbúsah. This is made several ways. 10 s. meat; 4 s. flour; 2 s. g'hí; 1 s. onions; ¼ s. fresh ginger; ½ s. salt; 2 d. pepper and coriander seed; cardamum, cuminseed, cloves, 1 d. of each; ¼ s. of summáq. This can be cooked in twenty different ways, and gives four full dishes.”</ref> == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://blog.92y.org/index.php/weblog/item/the_samosa_diaspora/ ધ સમોસા ડેસ્પોરા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060714230206/http://blog.92y.org/index.php/weblog/item/the_samosa_diaspora/ |date=2006-07-14 }} સમોસા ને મળતી વાનગીઓ * [http://www.samosa-connection.com ધ સમોસા કનેકશન] સમોસાનો પાકશાસ્ત્રીય ઇતિહાસ [[શ્રેણી:ભોજન]] [[શ્રેણી:ફરસાણ]] [[શ્રેણી:વાનગી]] fk5b8uou01croqqob349j40dnjqemqv 0 25138 903810 865649 2026-08-17T01:02:42Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903810 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{redirect|Adverbs|the Daniel Handler novel|Adverbs (novel)}} {{ExamplesSidebar|28%| * The waves came in '''quickly''' over the rocks. * I found the film '''incredibly''' dull. * The meeting went '''well''', and the directors were '''extremely''' happy with the outcome! * Crabs are known for walking '''sideways'''. * I '''often''' have eggs for breakfast. * '''However''', I shall not eat fried eggs '''again'''. }} {{Wiktionary}} '''ક્રિયાવિશેષણ''' [[વાકયરચનાનો એક ભાગ]] છે. [[નામ]] સિવાયના ભાષાના કોઈપણ ભાગના અર્થમાં વધારો કરે કે તેમાં ફેરફાર કરે તે શબ્દને ક્રિયાવિશેષણ કહેવામાં આવે છે. (નામમાં ફેરફાર કરે તેને સામાન્ય રીતે [[વિશેષણ]] અથવા તો [[ડિટરમીનર]] (નિર્ધારક) કહે છે). ક્રિયાવિશેષણ [[ક્રિયાપદો]], [[વિશેષણો]] (આંકડા સહિત), [[ઊપવાકયો]], [[વાકયો]] અને અન્ય ક્રિયાવિશેષણોમાં ફેરફાર કરી શકે છે. ક્રિયાવિશેષણ સામાન્ય રીતે ''કઈ રીતે'' ?, ''કેવી રીતે'' ?, ''કયારે'' ?, ''કયાં'' ?અને ''કઇ હદ સુધી'' ? સહિતના પ્રશ્નોના જવાબ આપે છે. અંગ્રેજીમાં, ક્રિયાવિશેષણોના સ્પેલગમાં છેડે ''-ly'' આવે છે. આ રચનાને [[ક્રિયાવિશેષક]] રચના કહે છે અને તેને માત્ર એક જ શબ્દથી નહીં પરંતુ [[ક્રિયાવિશેષક શબ્દસમૂહ]] કે [[ક્રિયાવિશેષક ઊપવાકય]]થી સમજી શકાય છે. == અંગ્રેજીમાં ક્રિયાવિશેષણો == [[અંગ્રેજી]]માં રીતભાત (મેનર્સ) દર્શાવતા ક્રિયાવિશેષણો (જે ''how?'' દ્વારા પૂછાયેલા પ્રશ્નનો જવાબ આપે છે) વિશેષણને ''-ly'' પ્રત્યય લગાવીને બનાવવામાં આવે છે. દાખલા તરીકે, ''great'' પરથી ''greatly'' , અને ''beautiful'' પરથી ''beautifully'' બને છે. (જો કે એ ધ્યાનમાં રાખવું જરૂરી છે કે માં ''-ly'' અંત પામતા કેટલાક શબ્દો જેવા કે ''friendly'' અને ''lovely'' , ક્રિયાવિશેષણ નથી પરંતુ વિશેષણો છે, જે કિસ્સામાં મૂળ શબ્દ સામાન્ય રીતે નામ તરીકે વાપરવામાં આવે છે. કોઈ શબ્દ પરથી ન ઊતરી આવ્યા હોય તેવા પણ કેટલાક ક્રિયાવિશેષણ ''-ly'' માં અંત પામે છે, જેમકે ''holy'' અને ''silly'' .) ક્રિયાવિશેષણની સામાન્ય ઓળખ આપતો પ્રત્યય -''ly'' જર્મન શબ્દ ''"lich"'' સાથે સંબંધ ધરાવે છે, જેનો અર્થ શબ અથવા શરીર થાય છે. (અંગ્રેજીમાં હાલમાં લુપ્ત થયેલા શબ્દ ''lych'' અથવા ''[[lich]]'' છે, જેઓ આ જ પ્રકારનો અર્થ ધરાવે છે.) આ બંને શબ્દો ''like'' શબ્દ સાથે પણ સંકળાયેલા છે. પ્રત્યય ''-ly'' અને ''like'' વચ્ચેનો સંબંધ સમજવો સરળ છે. ''lich'' શબ્દ સાથેનો સંબંધ કદાચ એટલો છે કે બંને અગાઉના શબ્દ પરથી ઊતરી આવ્યા છે, જેનો અર્થ "આકાર" કે "સ્વરૂપ" જેવો થાય છે.<ref>ઓક્સફર્ડ ઇંગ્લિશ ડિક્શનરી ઓનલાઇન; એન્ટ્રી ઓન ''lich'' , એટિમોલોજી સેક્શન.</ref> આ રીતે જોઇએ તો અંગ્રેજીમાં -ly જર્મન ભાષામાં ''-lich'' માં અંત પામતા વિશેષણ અને ડચ ભાષામાં ''-lijk'' માં અંત પામતા વિશેષણ જેવું ગણી શકાય. આ જ પ્રકારની પ્રક્રિયા રોમન ભાષાઓમાં અનુસરવામાં આવે છે જેમાં શબ્દો -mente, -ment, અથા -menseમાં અંત પામે છે જેનો અર્થ "of/like the mind" થાય છે. કેટલાક કિસ્સામાં પ્રત્યય ''-wise'' નો ઉપયોગ નામ પરથી ક્રિયાવિશેષણ બનાવવા માટે થાય છે. ઐતિહાસિક રીતે, ''-wise'' શબ્દએ તેના જેવા જ સ્વરૂપ ''-ways'' સાથે સ્પર્ધા કરીને તેની સામે વિજય મેળવ્યો. કેટલાક શબ્દોમાં, જેમ કે ''sideways'' , ''-ways'' હજુ બચ્યા છે,જયારે ''clockwise'' શબ્દ રૂપાંતરણ દર્શાવે છે. જો કે શબ્દ ક્રિયાવિશેષણ છે તેનો એ સચોટ પૂરાવો નથી. કેટલાક ક્રિયાવિશેષણો નામ અથવા વિશેષણની આગળ ઉપસર્ગ ''a'' - લગાડીને બનાવવામાં આવે છે (જેમ કે ''abreast'' , ''astray'' ). અંગ્રેજીમાં એવા કેટલાય પ્રત્યય છે, જેના ઉપયોગથી કેટલાય અન્ય શબ્દવર્ગોમાંથી ક્રિયાવિશેષણ ઊતરી આવે છે અને એવા પણ કેટલાય ક્રિયાવિશેષણ છે જે આ પ્રકારના કોઇ જ ઉપસર્ગ કે પ્રત્યય દર્શાવતા નથી. સરખાણી કરતાં ક્રિયાવિશેષણોમાં ''more'' , ''most'' , ''least'' , અને ''less'' નો સમાવેશ થાય છે (જેમકે ''more beautiful'' , ''most easily'' જેવા શબ્દસમૂહોમાં). સામાન્ય રીતે વિશેષણ કે ક્રિયાવિશેષણ ધરાવતા સામાન્ય સ્વરૂપને [[પોઝિટિવ]] કહેવામાં આવે છે. ઔપચારિક રીતે, અંગ્રેજીમાં ક્રિયાવિશેષણને [[વિશેષણ]]ની જેમ જ [[સરખામણી]]ની રીતે પ્રત્યય લગાડવામાં આવે છે. કેટલાક ક્રિયાવિશેષણોના તુલનાવાચક અને શ્રેષ્ઠતાવાચક સ્વરૂપને -''ly'' પ્રત્યય લગાડવામાં આવતો નથી પરંતુ આ પ્રકારના સ્વરૂપ ''-er'' અને ''-est'' ઊમેરીને બનાવવામાં આવે છે (''She ran faster'' ; ''He jumps highest'' ). અન્ય કેટલાક શબ્દોમાં, તેમાંય ખાસ કરીને -''ly'' પ્રત્યય ધરાવતા ક્રિયાવિશેષણોને [[લંબાણપૂર્વક]] ''more'' અથવા ''most'' શબ્દનો ઉપયોગ કરીને સરખામણી કરવામાં આવે છે (''She ran more quickly'' ) - જયારે કેટલીક વખત બંને સ્વરૂપ સ્વીકારવામાં આવે છે, દા.ત.''oftener'' and ''more often'' બંને સાચા છે. ક્રિયાવિશેષણોમાં સરખામણી માટે ''as ... as'' , ''less'' , અને ''least'' નો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. બધા જ ક્રિયાવિશેષણો સરખામણી કરવામાં ઉપયોગમાં લઇ શકાતા નથી, દાખલા તરીકે, ''He wore red yesterday'' વાકયમાં "more yesterday" અથવા "most yesterday" શબ્દપ્રયોગ કરવો યોગ્ય જણાય નહીં. === "કેચ ઓલ" વર્ગ તરીકે ક્રિયાવિશેષણો === પરંપરાગત અંગ્રેજી વ્યાકરણમાં ક્રિયાવિશેષણોને વાકય રચનાનો ભાગ માનવામાં આવે છે અને હજુ પણ વાકય રચનાના ભાગ તરીકે શાળાઓમાં શીખવવામાં આવે છે અને શબ્દકોષમાં પણ તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. જો કે, આધુનિક વ્યાકરણશાસ્ત્રીઓ માને છે કે પરંપરાગત રીતે ક્રિયાવિશેષણ તરીકે સમૂહ બનાયેલા શબ્દો અનેકવિધ રીતે ઉપયોગમાં લઇ શકાય છે. કેટલાક લોકો તો ક્રિયાપદોને "કેચ-ઓલ" વર્ગ તરીકે પણ ઓળખાવે છે જેમાં વાકયરચનાના કોઇ એક ભાગ તરીકે જ ઉપયોગમાં લેવામાં ન આવતા હોય તેવા શબ્દોનો સમાવેશ થાય છે. શબ્દોને વર્ગોમાં વહચવા માટેના વધારે તાર્કિક અભિગમમાં કયા શબ્દોનો ઉપયોગ અમુક સંદર્ભમાં જ કરી શકાય છે તેના પર રહેલો છે. દા.ત, નામ એવો શબ્દ છે જેને નીચેના વાકયને વ્યાકરણની રીતે સાચુ બનાવવા માટે ઉપયોગમાં લઇ શકાય છે. :The _____ is red. (દાખલા તરીકે, "The hat is red".) જયારે આ અભિગમ અપનાવવામાં આવે છે ત્યારે ક્રિયાવિશેષણ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતો શબ્દ અનેક વર્ગમાં સમાવેશ પામતો હોવાનું જણાય છે. દા.ત., કેટલાક ક્રિયાપદોનો ઉપયોગ સમગ્ર વાકયના અર્થમાં વધારો કરવા કરી શકાય છે, જયારે અન્ય કેટલાકનો આ પ્રમાણે ઉપયોગ થઇ શકતો નથી. વાકયના ક્રિયાવિશેષણો અન્ય કાર્ય ધરાવતા હોય તો પણ ઘણીવાર તેનો અર્થ સમાન રહેતો નથી. દા.ત. ''She gave birth naturally'' અને ''Naturally, she gave birth'' વાકયમાં ''naturally'' શબ્દના અલગ-અલગ અર્થ છે. (ખરેખર તો પ્રથમ વાકયનો પણ બીજા વાકયની જેમ જ અર્થ કાઢી શકાય પરંતુ સંદર્ભને કારણે અર્થ બદલાઇ જાય છે.) વાકયના ક્રિયાવિશેષણ તરીકે ''Naturally'' નો અર્થ "અલબત્ત" તરીકે કરી શકાય અને ક્રિયાપદના અર્થમાં વધારો કરવાના અર્થ તરીકે અર્થ "કુદરતી રીતે" કરી શકાય. "naturally" શબ્દનો વિવાદ દર્શાવે છે કે વાકયના અર્થમાં વધારો કરતાં ક્રિયાવિશેષણ [[બંધ વર્ગ]] છે (આ વર્ગમાં નવા શબ્દો ઊમેરવાની મર્યાદા છે), જયારે ક્રિયાપદના અર્થમાં વધારો કરતાં ક્રિયાવિશેષણના વર્ગમાં આવી કોઇ જ મર્યાદા નથી. ''very'' અને ''particularly'' જેવા શબ્દો અન્ય ઉપયોગી ઊદાહરણો પૂરા પાડે છે. આપણે ''Perry is very fast'' એમ કહી શકીએ પરંતુ ''Perry very won the race'' એમ ન કહી શકીએ. આ શબ્દો ક્રિયાવિશેષણના અર્થમાં વધારો કરી શકે પરંતુ ક્રિયાવિશેષણના નહીં. બીજી બાજુ, ''here'' અને ''there'' જેવા શબ્દો ક્રિયાવિશેષણના અર્થમાં વધારો કરી શકતા નથી. આપણે એમ કહી શકીએ કે ''The sock looks good there'' પરંતુ ''It is a there beautiful sock'' ન કહી શકાય. હકીકતમાં ઘણાં ક્રિયાવિશેષણોનો ઉપયોગ એક કરતાં વધારે રીતે કરી શકાય છે તેના કારણે આ પ્રશ્નમાં ગૂંચવાડો ઊભો થાય છે, અને એક જ ક્રિયાપદ એક કે વધારે શબ્દો છે જે એક વિભિન્ન રીતે ઉપયોગમાં લેવાયેલા છે તે કહેવું ખૂબ જ મુશ્કેલ છે. જો કે, આ રીતે તેનો ભેદ પારખવો પણ ઘણો ઉપયોગી છે, ખાસ કરીને ''naturally'' શબ્દનો અલગ-અલગ રીતે ઉપયોગ કરવાથી અલગ-અલગ અર્થ થઇ શકે છે. [[હડલસ્ટેને]] '''શબ્દ''' (વર્ડ) અને '''શબ્દકોષીયવ્યાકરણ શબ્દ''' (લેકસીકોગ્રામેટીકલ વર્ડ) વચ્ચેનો ભેદ દર્શાવ્યો છે.<ref>{{Cite book | last = Huddleston | first = Rodney | authorlink = Rodney Huddleston | title = English grammar: an outline | url = https://archive.org/details/englishgrammarou0000hudd | publisher = [[Cambridge University Press]] | location = Cambridge | date = 1988 | page = [https://archive.org/details/englishgrammarou0000hudd/page/7 7] | doi = 10.2277/0521311527 | isbn = 0521323118 }}</ref>. [http://translate.google.com/translate?hl=ru&amp;sl=ru&amp;tl=en&amp;u=http://www.google.ru/search?q=%22Азербайджанская+лингвистическая+школа%22 "આઝારબૈજાની લિંગ્વિસ્ટીક સ્કૂલ"] ક્રિયાવિશેષણને [[વાકયરચનાના સ્વતંત્ર ભાગ]] તરીકે સ્વીકારતી નથી, કારણ કે તે [[વાકયરચનાના અન્ય ભાગોનું]] [[wiktionary:en:adverbialization|ક્રિયાવિશેષણીય]] સ્વરૂપ છે. વાકયરચનાના અન્ય ભાગો સાથે તેની સમાનતાનો સ્વીકાર વર્ગીકરણના બીજા અને ચોથા નિયમનો ભંગ કરે છે. ક્રિયાવિશેષણ - [[વાકયરચનાના ભાગો]]ની પેદાશ. ક્રિયાવિશેષણનું કાર્ય [[ક્રિયાવિશેષણીય]]ને રજૂ કરવાની પદ્ધતિના સ્વરૂપમાં જ [[વાકયરચનાના અન્ય ભાગ]] દ્વારા કરી દેવામાં આવે છે. તેનો અર્થ એ થાય કે, [[એડર્વિબયલ]] તરીકે કાર્ય કરતાં [[વાકયરચનાના અન્ય ભાગો ]]આપમેળે જ ક્રિયાવિશેષણ બની જાય છે<ref>[[:ru:Мамедов,_Джаббар_Манаф_оглы#Разделение_частей_речи|મમ્માડોવ જે.એમ: વાક્યના ભાગનું વિભાજન(રશિયન)]]</ref><ref>[http://translate.google.com/translate?hl=ru&amp;sl=ru&amp;tl=en&amp;u=http://www.google.ru/search?q=%22Общественные+науки%22+%22система+лингвистики%22]</ref>. ''Not'' ખૂબ જ રસપ્રદ કિસ્સો છે. તેના વર્ગીકરણમાં વ્યાકરણશાસ્ત્રીઓને ખૂબ જ તકલીફ પડી છે અને તેનો પોતાનો આગવો જ વર્ગ છે. (હેઝમેન 1995, સિન્ક 1998) ==અન્ય ભાષાઓ== અન્ય ભાષાઓમાં ક્રિયાવિશેષણનો ઊપયોગ વિભિન્ન રીતે કરવામાં આવે છે, જો ક્રિયાવિશેષણનો ઊપયોગ થતો હોય તોઃ * [[ડચ]] ભાષામાં ક્રિયાવિશેષણનું સ્વરૂપ તેને સંલગ્ન વિશેષણ જેવું જ હોય છે અને તેને કોઇ પ્રત્યય લગાડવામાં આવતો નથી (સિવાય કે સરખામણી કરવાની હોય જે કિસ્સામાં ક્રિયાવિશેષણને પણ [[વિશેષણ]]ની માફક જ પ્રત્યય લગાડવામાં આવે છે). * [[જર્મન]] ભાષામાં ''ક્રિયાવિશેષણ'' ની વ્યાખ્યા અંગ્રેજી ભાષા કરતાં અલગ રીતે તૈયાર કરવામાં આવી છે. જર્મન ક્રિયાવિશેષણો પ્રત્યય નહીં લગાડવામાં આવેલા શબ્દોનું જૂથ બનાવે છે. (સિવાય કે સરખામણી કરવાની હોય જે કિસ્સામાં ક્રિયાવિશેષણને પણ વિશેષણની માફક જ પ્રત્યય લગાડવામાં આવે છે). અંગ્રેજી ''ક્રિયાવિશેષણ'' , જે વિશેષણમાંથી બને છે, જર્મન ભાષામાં વાક્યમાં ''ક્રિયાવિશેષણીય ઉપયોગ'' સાથેના વિશેષણ સાથે ગોઠવાય છે. જર્મન ભાષામાં અન્ય પણ ક્રિયાવિશેષણ કહેવાય છે. *[[સ્કેન્ડિનેવિયન ભાષાઓ]]માં ક્રિયાવિશેષણો સામાન્ય રીતે વિશેષણની પાછળ '-t' પ્રત્યય લગાવીને બનાવવામાં આવે છે, જે તેને વિશેષણના શુદ્ધ સ્વરૂપ જેવું જ બનાવે છે. અંગ્રેજીની જેમ સ્કેન્ડિનેવિયન વિશેષણોને પણ સરખામણી કરવાની હોય ત્યારે '-ere'/'-are' (તુલનાવાચક) or '-est'/'-ast' (શ્રેષ્ઠતાવાચક) પ્રત્યય લગાડવામાં આવે છે. પ્રત્યય લગાડવામાં આવેલા ક્રિયાવિશેષણના સ્વરૂપમાં '-t' ગેરહાજર હોય છે. [[લંબાણપૂર્વક]]ની સરખામણી પણ શકય છે. * [[રોમાન્સ]] ભાષાઓમાં ઘણાં ક્રિયાવિશેષણો વિશેષણોને (ઘણી વખત સ્ત્રી વાચક સ્વરૂપને) '-mente' ([[પોર્ટુગીઝ]], [[સ્પેનિશ]], [[ઈટાલિયન]]) અથવા '-ment' ([[ફ્રેન્ચ]], [[કેટલન]]) ([[લેટીન]] ''mens, mentis'' : mind, intelligence પરથી) પ્રત્યય લગાડીને બનાવવામાં આવે છે. અન્ય ક્રિયાવિશેષણો એકવચનમાં હોય છે અને તેમાં પરિવર્તન થતું નથી. * [[રોમાનિયન]] ભાષામાં, મોટાભાગના ક્રિયાવિશેષણો તેને સંલગ્ન વિશેષણના પુરૂષવાચી એકવચનના સ્વરૂપમાં હોય છે - એક નાધપાત્ર અપવાદ ''bine'' ("well") / ''bun'' ("good") છે. જો કે, કેટલાક રોમાનિયન ક્રિયાવિશેષણો કેટલાક પુરૂષવાચી એકવચનમાં રહેલા નામને ''"-eşte"'' પ્રત્યય લગાડીને બનાવવામાં આવે છે, જેમ કેઃ ''băieţ-eşte'' (છોકરાની જેમ), ''tiner-eşte'' (યુવાપૂર્વક), ''bărbăt-eşte'' (પૌરૂષપૂર્વક), ''frăţ-eşte'' (ભાતૃભાવ), વગેરે. * [[ઈંટરલિંગ્વા]] પણ વિશેષણને '-mente' પ્રત્યય લગાડીને ક્રિયાવિશેષણ બનાવે છે. જો વિશેષણના સ્પેલિંગના છેડે ''c'' આવતો હોય તો એડર્વિબયલના છેડે '-amente' આવે છે. પરિવર્તન ન થતા હોય તેવા ખૂબ જ ઓછા ટૂંકા વિશેષણો ઊપલબ્ધ છે અને બહોળા ઊપયોગમાં લેવામાં આવે છે, જેમ કેઃ ''ben'' , "સારુ", અને ''mal'' , "ખરાબ" * [[એસ્પેરેન્ટો]]માં, વિશેષણમાંથી નહીં પરંતુ મૂળ શબ્દમાં ’-e’ ઊમેરીને ક્રિયાવિશેષણ બનાવવામાં આવે છે. આમ, ''bon'' શબ્દમાંથી ક્રિયાવિશેષણ ''bone'' બન્યું, જેનો અર્થ થાય છે સારું. આ પણ જૂઓ: [[સ્પેશિયલ એસ્પરેન્ટો ક્રિયાવિશેષણ]]. * [[મોડર્ન સ્ટાન્ડર્ડ અરેબિક]]માં મૂળ શબ્દને અનિશ્ચિત આર્ટીકલ '-an' લગાડીને ક્રિયાવિશેષણો. દાખલા તરીકે, ''kathiir-'' , "ઘણું", બને છે ''kathiiran'' "ઘણુ". જો કે, અરેબિકમાં [[નિશ્ચિત આર્ટીકલ]]ની સાથે વિશેષણનો ઊપયોગ કરીને ક્રિયાવિશેષણના પ્રયોગને ઘણીવખત ટાળવામાં આવે છે. * [[ઓસ્ટ્રેનેશિયન ભાષાઓ]]માં બહુવાચક નામની જેમ જ મૂળ શબ્દને બેવડાઇને [[સરખામણીવાચક]] ક્રિયાવિશેષણ બનાવવામાં આવતા હોય તેમ લાગે છે. (જેમ કે [[WikiWiki]]). * [[જાપાનીઝ]] લોકો શાબ્દિક વિશેષણોને /ku/ (く) પ્રત્યય લગાવીને (દા.ત. haya- "ઝડપી" hayai "ઝડપી/વહેલુ", hayakatta "ઝડપી હતું", hayaku "ઝડપથી") અને [[સામાન્ય]] વિશેષણોમાંથી /na/ (な) અથવા /ના/ (の) ને બદલે વિશેષણોની પાછળ /ni/ (に) લગાવવાથી બનાવે છે (દા.ત. rippa "ભવ્ય", rippa ni "ભવ્યતા"). આ રીતે વિશેષણ પરથી ક્રિયાવિશેષણ બનાવવાની પદ્ધતિ ઘણાં ક્રિયાવિશેષણ બનાવી શકાય છે પરંતુ કેટલાક વિશેષણો એવા પણ છે જેના પરથી ક્રિયાવિશેષણ બનાવી શકાતા નથી. * [[ગેલિક]] ભાષામાં, ક્રિયાવિશેષણનું સ્વરૂપ વિશેષણ અગાઊ પ્રેપોઝીશન ''go'' ([[આઈરીશ]]) અથવા ''gu'' ([[સ્કોટીશ ગેલિક]]), જેનો અર્થ 'ત્યાં સુધી' થાય છે, લગાવીને તૈયાર કરવામાં આવે છે. * [[મોડર્ન ગ્રીક]] ભાષામાં સામાન્ય રીતે <-α> અને/અથવા <-ως> વિશેષણના મૂળમાં લગાવીને ક્રિયાવિશેષણ બનાવવામાં આવે છે. ઘણી વખત, સામાન્ય મૂળમાંથી અલગ-અલગ પ્રત્યય લગાડીને ક્રિયાવિશેષણ બનાવવામાં આવે છે જેના અર્થમાં થોડો ફેરફાર થાય છે. માટે <τέλειος> (<téleios>, નો અર્થ છે "પૂર્ણ" અને "સંપૂર્ણ") અને તેના પરથી બને છે <τέλεια> (<téleia>, "perfectly") અને <τελείως> (<teleíos>, "સંપૂર્ણપણે"). તમામ વિશેષણોને આ બંને પ્રકારના પ્રત્યય છેડે લગાવીને ક્રિયાવિશેષણમાં ફેરવી શકાતા નથી. <Γρήγορος> (<grígoros>, "ઝડપી") બને છે <γρήγορα> (<grígora>, "ઝડપથી"), સામાન્ય રીતે *<γρηγόρως> (*<grigóros>) થતું નથી. જયારે ને વિશેષણમાં પરિવર્તન માટે <-ως> પ્રત્યય તરીકે ઊપયોગ કરવામાં આવે છે ત્યારે છેલ્લેથી ત્રીજા સીલેબલ પર ભાર મૂકવામાં આવે છે, જેમકે <επίσημος> (<epísimos>, "સત્તાવાર"), જો કે તેને સંલગ્ન વિશેષણમાં છેલ્લેથી બીજા સીલેબલ પર ભાર મૂકવામાં આવે છે, સરખાવો <επίσημα> (<epísima>) અને <επισήμως> (<episímos>), જે બંનેનો અર્થ થાય છે સત્તાવાર રીતે. બીજા પણ કેટલાક પ્રત્યયનો ઊપયોગ કરવામાં આવે છે પરંતુ તેનો ઊપયોગ મર્યાદિત છે, જેમકે <-ί>, <-εί>, <-ιστί>, વગેરે. દાખલા તરીકે, <ατιμωρητί> (<atimorití>, "સજાની મુક્તિની સાથે") અને <ασυζητητί> (<asyzitití>, "નિર્વિવાદિત"); <αυτολεξεί> (<autolexeí> "શબ્દ માટે શબ્દ") અને <αυτοστιγμεί> (<autostigmeí>, "સમયસર નહીં"); <αγγλιστί> [<anglistí> "અંગ્રેજીમાં (ભાષા)"] અને <παπαγαλιστί> (<papagalistí>, "મહાવરા દ્વારા"); વગેરે. * [[લેટિવિયન]] ભાષામાં પુરૂષવાચક અથવા સ્ત્રીવાચક વિશેષણોને અંતે આવતા -s અને -a થી -iમાં બદલીને ક્રિયાવિશેષણ બનાવવામાં આવે છે. "Labs", નો અર્થ છે "સારું", જે બને છે "labi" "સારુ" માટે. લેટિવિયન ક્રિયાવિશેષણોમાં ભાષા "બોલવી" અને "સમજવી" એમ દર્શાવવા માટે ચોક્કસ ઊપયોગ રહેલો છે. નામના અર્થમાં ઊપયોગ લેટીવિયન/અંગ્રેજી/રશિયનને બદલે આ શબ્દોના ક્રિયાવિશેષણોનો ઊપયોગ કરવામાં આવે છે. "Es runāju latviski/angliski/krieviski" નો અર્થ છે "( હું લેટિવિયન/ અંગ્રેજી /રશિયન બોલું છું)", અથવા અન્ય રીતે "હું લેટિવિયનલી /ઈંગ્લીશલી રશિયનલી બોલું છું". જયારે નામની જરૂરીયાત હોય ત્યારે, "latviešu/angļu/krievu valoda", (લેટિવિયન્સ / ઈંગ્લિશ/ રશિયનની ભાષા) એવો શબ્દપ્રયોગ કરવામાં આવે છે. *[[યુક્રેનિયન]] ભાષામાં વિશેષણને લગાવવામાં આવેલો પ્રત્યય "-ий" "-а" અથવા "-е" દૂર કરીને ક્રિયાવિશેષણ બનાવવામાં આવે છે, અને તેને બદલે એડર્વિબયલ "-о" લગાવવામાં આવે છે. દાખલા તરીકે, "швидкий", "гарна", અને "смачне" (ઝડપી, સારુ, સ્વાદિષ્ટ) બને છે "швидко", "гарно", અને "смачно" (ઝડપથી, સારી રીતે, સ્વાદભર્યુ). એવી જ રીતે, એ પણ ધ્યાનમાં રાખવું કે મોટાભાગે ક્રિયાવિશેષણ જે ક્રિયાપદના અર્થમાં વધારો કરે છે તેની આગળ મૂકવામાં આવે છેઃ "Добрий син гарно співає." (સારો પુત્ર સારી રીતે ગાય છે.) જો કે, ઈસ્ટ સ્લેવિક ભાષામાં કોઇ નિશ્ચિત શબ્દ ક્રમાંક નથી. * [[કોરીયન]] ભાષામાં ક્રિયાપદના શબ્દકોશીય સ્વરૂપમાં 다ને બદલે 게નો ઉપયોગ કરીને ક્રિયાવિશેષણ બનાવવામાં આવે છે. માટે, 쉽다 (સરળ) બને છે 쉽게 (સરળતાથી). * [[તુર્કીશ]] ભાષામાં, એક જ શબ્દ સામાન્ય રીતે વિશેષણ અને ક્રિયાવિશેષણ તરીકે કામ કરી છેઃ ''iyi bir kız'' ("સારી છોકરી") , ''iyi anlamak'' ("સારી રીતે સમજવું"). ==સંદર્ભો== <references></references> *સિન્ક્યુ, ગુગલીમો. 1999. ક્રિયાવિશેષણ અને કાર્ય મથાળા -- એક આંતરભાષાકીય દ્રષ્ટિકોણ ઓક્સફર્ડઃ ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. *અર્ન્સ્ટ, થોમસ. 2002. સિન્ટેક્સ ઓફ એડજંક્ટ્સ. કેમ્બ્રીજ: કેમ્બ્રીજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. *હેગમેન, લિલિએન. 1995. સિન્ટેક્સ ઓફ નેગેશન. કેમ્બ્રીજ: કેમ્બ્રીજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. *જેકન્ડોફ, રે. 1972. સિમેન્ટિક ઇન્ટરપ્રિટેશન ઇન જનરેટિવ ગ્રામર. એમઆઇટી પ્રેસ, ==આ પણ જોશો== *[[સર્વનામ ક્રિયાવિશેષણ]] *[[નામયોગી ક્રિયાવિશેષણ]] *[[વ્યાકરણીય ઉભ્યાન્વયી અવયવ]] {{lexical categories|state=collapsed}} ==બાહ્ય લિંક્સ== *[http://www.odlt.org ધ ઓનલાઇન ડિક્શનરી ઓફ લેંગ્વેજ ટર્મિનોલોજી] [[Category:વાક્યના ભાગ]] [[શ્રેણી:સુધારાની જરુર વાળા બધા લેખો]] ck0b4hxnrwwf4n6meggkbtjy1ia0ufz 0 25139 903858 896930 2026-08-17T02:17:46Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903858 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{otheruses}} {{Infobox Folk tale |Folk_Tale_Name = Cinderella |Image_Name = Cinderella by Gustav Dore (136548285).jpg|300px |Image_Caption = [[Gustave Doré]]'s illustration for ''Cendrillon'' |AKA = Cendrillon, Cenicienta,<br />Aschenputtel, Cenerentola, <br /> Askungen |Aarne-Thompson Grouping = 510a |Mythology = |Country = Worldwide |Region = |Origin_Date = |Published_In = ''The [[Pentamerone]]'' (1634) <br />''[[Mother Goose Tales]]'' (1697)<br />''[[Grimm's Fairy Tales]]'' (1812) |Related = }} "'''સિન્ડ્રેલા; કે, ધ લીટલ ગ્લાસ સ્લીપર''' " ([[ફ્રેંચ]]ભાષામાં: ''સેન્ડ્રીલોન, ઓયુ લા પેટીટે પાન્ટોયુફ્લે ડે વેર્રે'' ) એક કાલ્પનિક-મૂળની અયોગ્ય અન્યાય/આનંદી વળતરને સમાવતી એક શ્રેષ્ઠ લોક વાર્તા છે. જેની હજારો વિવિધતા સમગ્ર વિશ્વભરમાં જાણીતી છે.<ref>{{cite book |title= The Great Fairy Tale Tradition: From Straparola and Basile to the Brothers Grimm |last= Zipes|first= Jack|authorlink= Jack Zipes|year= 2001|publisher= W. W. Norton & Co|location= |isbn= 978-0393976366|page= 444}}</ref> આનું મુખ્ય પાત્ર<ref>ઓલઘો બોથ ધ સ્ટ્રોરી ટાઇટલ એન્ડ ધ કેરેક્ટર્સ નેમ ચેન્જ ઇન ડિફર્ન્ટ લેગંવેજીસ, ઇન ઇંગ્લીશ-લેગવેજ ફોકલોરે "સિન્ડ્રેલા" ઇઝ ધ આર્ચેટાઇપલ નેમ.</ref> દુ:ખી પરિસ્થિતિઓમાં જીવતી એક તરુણ યુવતીનું છે જેના જીવનમાં અચાનક જ આકસ્મિક રીતે નસીબ બદલાવવાની ધટના બને છે. "[[wiktionary:cinderella|સિન્ડ્રેલા]]" શબ્દ, સામ્યતાની રીતે, જેની ખાસિયતને હજી ઓળખવામાં નથી આવી, કે જેની કદર ન થતી હોય, કે થોડાક સમયની દુર્બોધતા અને અવગણના બાદ જેને સફળતા મળી હોય તેવા વ્યક્તિઓ માટે આ મતલબનો ઉપયોગ કરાય છે. હજી પણ પ્રસિદ્ધ તેવી '''સિન્ડ્રેલા''' ની વાર્તાએ આંતરાષ્ટ્રીય સ્તરે જાણીતી સંસ્કૃતિ, કથાના ઘટકોને ઉધાર લેવા, કે આડકતરા ઉલ્લેખો માટે, અને વિશાળ વિવિધતાવાળા માધ્યમમાં [[અલંકારો]] તરીકે પોતાનો પ્રભાવ પાડવાનું ચાલુ રાખ્યું છે. == પહેલાની રજૂઆતો == સિન્ડ્રેલા વિષયના મૂળ [[પ્રાચીન સાહિત્ય]]માંથી આવ્યા હશે. [[ગ્રીક ઇતિહાસકાર]] [[સ્ટ્રાબો]]એ (''[[ભૌગોલિક]]'' પુસ્તક 17, 1.33) [[1 સદી BC (બીસી)]]માં નોંધ્યા મુજબ [[રહોડોપીસ]], "ગુલાબી-ગાલવાળી", [[ગ્રીકો-ઇજિપ્તશ્યન]] છોકરીની એક વાર્તા હતી જેમાં તે છોકરી [[પ્રાચીન ઇજિપ્ત]]માં [[નુક્રાટીસ]] નામની [[ગ્રીક વસાહત]]માં રહેતી હતી. તેને હંમેશા આ વાર્તાના સૌથી જૂના અને જાણીતા વૃતાન્ત તરીકે ગણવામાં આવે છે: {{quote|They tell the fabulous story that, when she was bathing, an eagle snatched one of her sandals from her maid and carried it to Memphis; and while the king was administering justice in the open air, the eagle, when it arrived above his head, flung the sandal into his lap; and the king, stirred both by the beautiful shape of the sandal and by the strangeness of the occurrence, sent men in all directions into the country in quest of the woman who wore the sandal; and when she was found in the city of Naucratis, she was brought up to Memphis, became the wife of the king...<ref>{{cite web |url= http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/17A3*.html#ref178|title= Strabo's account of Rhodopis|author= Strabo|date= 23|work= The Geography|access-date= 25 March 2010}}</ref><ref>[http://www.aldokkan.com/art/cinderella.htm "The Egyptian Cinderella"], an embellished retelling.</ref>}} [[હેરોડોટુસ]], કે જેણે સ્ટ્રાબોની લગભગ પાંચ સદીઓ પહેલા, રહોડોપીસ અંગે તેના ''[[ઇતિહાસો]]'' માં થોડી વધુ માહિતી પૂરી પાડી હતી, તેમાં લખ્યું હતું કે રહોડોપીસ [[થ્રાસ]]માંથી આવી હતી, અને તેણી [[સામોસ]]ના [[આઇડમોન]]ની, અને સાથી ગુલામ એસોપની ગુલામ હતી. તેણીની ઇજિપ્તમાં [[ફેરો]] [[અમાસીસ]]ના સમયમાં લાવવામાં આવી હતી, તેને [[માયટીલેના]]ના ચારાસુસ દ્વારા મોટી રકમ આપીને મુક્ત કરવામાં આવી હતી, જે ઊર્મિકાવ્યના કવિ [[સપ્પહો]]ના ભાઈ હતા.<ref>{{cite book |title= Fairytale in the ancient world |last= Anderson|first= Graham|year= 2000|publisher= Routledge|isbn= 978-0415237024|page= 27|url= http://books.google.co.uk/books?id=B2DAAlUrbBIC&pg=PA27&dq=Fairytale+in+the+ancient+world+rhodopis&ei=qbGrS4alOY7YkQTdy_GxDQ&cd=1#v=onepage&q=Fairytale%20in%20the%20ancient%20world%20rhodopis&f=false|access-date= 25 March 2010}}</ref><ref>{{cite book |title= The Histories|last= Herodotus|authorlink= Herodotus |url= http://www.perseus.tufts.edu/hopper/searchresults?target=en&inContent=true&q=Rhodopis&doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0126|access-date= 25 March 2010}}, બુક 2, ચેપ્ટર્સ 134 અને 135.</ref> [[એલીના]]ની સાથે આ વાર્તાને ફરીથી રજૂ કરવામાં આવી હતી (ca. [[175]]–ca. [[235]]),<ref>અલીન, [http://penelope.uchicago.edu/aelian/varhist13.xhtml#b28 "વેરીયસ હિસ્ટ્રી", 13.33]</ref> જે બતાવે છે કે સિન્ડ્રેલાનો વિષય સમગ્ર પ્રાચીનકાળમાં પણ પ્રસિદ્ધ રહ્યો હતો. સિન્ડ્રેલાની વાર્તામાં કોળાનું જાદુઇ મહત્વ, કે જે કોઇ વ્યક્તિ કે જેની ઇચ્છા પહેલા સૂઇ જવાની હોય તેવી આધુનિક અભિવ્યક્તિ તરફ દોરી જાય છે, 'મધ્યરાત્રિ બાદ, હું એક કોળોમાં રૂપાંતર પામી જઇશ', કે જે 1 સદીના સેનેકાના રમૂજી કાર્ય 'ઓન ધ પમ્પકિનીફીકેશન ઓફ ક્લાયુડીસ' માંથી આવ્યો હોય તેવું બની શકે, જેમાં એક કોળા માટે શબ્દ અને દેવત્વારોપણ માટેના શબ્દ પર વિનોદ માટે રમવામાં આવ્યું છે.<ref>સેનેકા, અપોકોલોસ્યાટોસીસ દેવી કલુડી </ref> વાર્તાના અન્ય વૃતાન્ત, ''[[યે ક્ષીન]]'' , કે જે ''[[મિસલેનિઅસ મોર્સલ ફ્રોમ યુયન્ગ]]'' માં જોવા મળે છે જેને [[તુઅન ચેઇન્ગ શીહ]] દ્વારા [[860]]ની આસપાસમાં લખવામાં આવ્યો હતો. અહીં એક મહેનતુ અને આનંદી છોકરી એક માછલીની મિત્ર બને છે, આ માછલી તે છોકરીની માતાનો પુનર્જન્મ હોય છે, જેણીનીને તે છોકરીની સાવકી માંએ મારી નાંખી હતી. યે ક્ષીન હાડકાઓને સાચવી રાખે છે, જે જાદુઇ હોય છે, અને તેઓ તેણીને એક ઉત્સવ માટે યોગ્ય પોશાક તૈયાર કરવામાં મદદ કરે છે. જ્યારે તેણી ઝડપથી બહાર જવા જાય છે ત્યારે તે તેણીના ચંપલને ખોઇ દે છે, જેને રાજા શોધી લે છે અને તેના પ્રેમમાં પડી જાય છે. મધ્યયુગમાં કેટલીક અલગ અલગ વિવિધતાવાળી વાર્તા જોવા મળે છે ''[[વન થાઉઝન્ડ એન્ડ વન નાઇટ્સ]]'' , કે જે ''અરેબિયન નાઇટ્સ'' તરીકે પણ પ્રસિદ્ધ છે, જેમાં સમાવિષ્ટ "[[ધ સેકન્ડ શેખ'સ સ્ટોરી]]", "[[ધ એલ્ડેસ્ટ લેડી'સ ટેલ]]" અને "[[અબ્દાલ્લાહ ઇબન ફાદિલ એન્ડ હીઝ બર્ધ્રસ]]", આ તમામ વાર્તાઓમાં બે ઇર્ષાયુ ભાઈ કે બહેનો દ્વારા નાના ભાઈ કે બહેનને હેરાન કરવાના વિષયને રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. આમાંની કેટલીકમાં, આ સગાઓ મહિલાઓ છે, જ્યારે અન્યમાં તેઓ પુરુષો છે. આમાંની એક વાર્તા, "[[જુદાર એન્ડ હીઝ બ્રેથરેન]]"માં, તેની પહેલાની ભિન્નતાવાળા [[સુખી અંતવાળી]] વાર્તા કરતા અલગ છે અને તેમાં વાર્તા પર ફરીથી કામ કરીને તેને એક [[દુ:ખી]] અંતવાળી વાર્તા બનાવવામાં આવી છે, જેમાં મોટા ભાઈઓ દ્વારા તેમના નાના ભાઈને ઝેર આપવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite book|title=The Arabian Nights Encyclopedia|url=https://archive.org/details/arabiannightsenc0000unse|last=Ulrich Marzolph, Richard van Leeuwen|first=Hassan Wassouf|publisher=[[ABC-CLIO]]|year=2004|isbn=1576072045|page=4|postscript=.}}</ref> == સેનેરેન્ટોલા, સિન્ડ્રેલા અને અસચેન્પુટ્ટેલ == [[ચિત્ર:DBP 1965 485 Wohlfahrt Aschenputtel.jpg|right|thumb|અસચેન્પુટ્ટેલ, તેણીની માતાની કબર પર, પંખીઓ સાથે]] 1634માં, ગીમ્બાટ્ટીસ્ટા બાસીલે, જે એક નીઓપોલીટન સિપાહી અને સરકારી અધિકારીએ, લો કુન્ટો ડે લી કુન્ટી (વાર્તાઓની વાર્તા), કે પેન્ટામેરોને લખી હતી. તેમાં સેનેરેન્ટોલાની વાર્તાને રજૂ કરવામાં આવી હતી, જેમાં એક દુષ્ટ સાવકી મા અને સાવકી બહેનો, જાદુઇ પરિવર્તન, એક ખૂટતું ચંપલ, અને રાજા દ્વારા તે ચંપલના માલિકની શોધ જેવા લક્ષણોને દર્શાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>લીન્ડા હાજ્જે, ઓવા સ્ટેટ, ઇંગ્લીશ ડિપાર્ટમેન્ટ ઇનસ્ટક્ટર કોર્સ વેબસાઇટ, http://www.public.iastate.edu/~lhagge/newpage6.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100902112214/http://www.public.iastate.edu/~lhagge/newpage6.htm |date=2010-09-02 }}</ref> 1697માં [[ચાર્લ્સ પેરાઉલ્ટ]] દ્વારા સિન્ડ્રેલાના વૃતાન્તો પર એક ખૂબ જ પ્રસિદ્ધ વૃતાન્ત લખવામાં આવ્યો હતો. આ વાર્તામાં તેમના દ્વારા કોળું, પરી-મા અને કાચના ચંપલોને રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા આ વધારા લક્ષણોને ઉમેરવાના કારણે આ વાર્તા ખૂબ જ પ્રસિદ્ધ થઇ હતી. તેવું મોટાપાયે માનવામાં આવે છે તે પેરાઉલ્ટની વૃતાન્તમાં, સિન્ડ્રેલાએ રુંવાડી વાળા જોડો ("પાન્ટોયુફલે ઇન વીર") પહેર્યા હતા, અને જ્યારે આ વાર્તાનું અંગ્રેજી ભાષામાં ભાષાંતર કરવામાં આવ્યું ત્યારે ભૂલથી ''વીર'' શબ્દને ''વેર્રે'' (કાચ) તરીકે ગણવામાં આવ્યો, જેનું પરિણામ તે આવ્યું કે ત્યારથી આજ દિવસ સુધી આ વાર્તામાં તેને કાચના ચંપલ તરીકે જ ગણવામાં આવે છે.<ref>''ફંક &amp; વાગનાલાસ ન્યૂઝ ઇનસાયક્લોપીડીયા,'' , 27 vols. ([[ન્યૂ યોર્ક]]: [[ફંક &amp; વાગનાલ્લાસ]], આઇએનસી., 1975) વોલ્યૂમ 6, p. 133-134 -- ધિઝ ઇનસાયક્લોપીડીયા સેટ ફિચર્સ ધિઝ એરર.</ref> અન્ય જાણીતું વૃતાન્ત જર્મન ભાઈઓ દ્વારા 19મી સદીના [[જકોબ અને વિલ્હેલ્મ ગ્રીમ]]માં નોંધવામાં આવ્યું છે. આ વાર્તાને "અસચેન્પુટ્ટેલ" (અંગ્રેજીમાં ભાષાંતર કરીએ તો "સિન્ડ્રેલા") કહેવામાં આવે છે અને આમાં પરી-મા તરફથી મદદ નથી આવતી પણ તેણીની માતાની કબર પર ઉગેલા એક ઇચ્છાવાળું ઝાડ તેણીનીને મદદ કરે છે. આ વૃતાન્તમાં, સાવકી બહેનો રાજકુંવરને છેતરવા માટે તેમના પગના કેટલાક ભાગને કાપી નાખે છે જેથી તેમના પગમાં ચંપલ યોગ્ય રીતે ગોઠવાઇ શકે. રાજકુમારને બે કબૂતરો દ્વારા સાવધાન કરવામાં આવે છે જે સાવકી બહેનોની આંખોમાં ચાંચ ભોંકે છે, જેથી તેઓ તેમની બાકીની જીંદગી આંધળા ભિખારીઓ તરીકે ગુજારે છે. આ વાર્તામાં, રાજકુમાર બે વખત બનાવટ કરે છે પણ પંખીઓ દ્વારા તેને જતું કરવામાં આવે છે. જે રાજકુમારની પ્રતિષ્ઠાને ઓછી કરે છે અને તે ઓછો પરાક્રમી લાગે છે, જેથી સિન્ડ્રેલાની પ્રતિષ્ઠા એક મજબૂત-ઇચ્છાશક્તિવાળી વ્યક્તિ તરીકે ઉભરે છે.<ref>કારાસેક, બાર્બરા એન્ડ હાલ્લેટ્ટ, માર્ટીન, ''ફોક &amp; ફેરી ટેલ્સ'' આર્મસીર્ક, લાન્કાશીરે: બોર્ડ વ્યૂ પ્રેસ, 2002.</ref> સ્કોટીશ કેલ્ટિક કાલ્પનિક/માહિતીમાં, એક જેલ,ડોન્ન અને ક્રથેનાચની એક વાર્તા છે. કેલ્ટિક સમાનાર્થમાં સાવકી બહેનો જેલ અને ડોન્ન છે, અને સિન્ડ્રેલા ક્રીથેનાચ તરીકે છે. == વાર્તા (પેરાઉલ્ટમાંથી લેવામાં આવેલ) == [[ચિત્ર:Cinderella - Project Gutenberg etext 19993.jpg|thumb|right|ઓલીવર હરફોર્ડ પેરાઉલ્ટ વૃતાન્તંમાંથી પ્રેરિત થઇને પરી માને સચિત્ર કરી]] (ધણી વિવિધતાઓ માટે ઉપર જુઓ) એકવાર એક વિધુરે એક આકર્ષક અને અભિમાની મહિલાની સાથે તેની બીજી પત્ની તરીકે લગ્ન કર્યા હતા. તેણીનીને બે [[પુત્રીઓ]] હતી જે પણ તેટલી જ અહંકારી હતી. તેની પહેલી પત્નીથી, તેને એક સુંદર તરુણ દીકરી હોય છે જેનામાં અસમાન સાલસતા અને મધુર સ્વભાવ હતો. સાવકી મા અને તેની પુત્રીઓ પહેલી પુત્રી પર તમામ ગૃહકામને પૂરું કરવા માટે દબાણ કરતી હતી. જ્યારે તેણી તેનું કામ કરી લેતી, ત્યારે તે રાખમાં બેસતી હતી, જેના કારણે તેને "સિન્ડ્રેલા" કહેવામાં આવતું હતું. આ ગરીબ છોકરી તે થાકને ઘીરજથી લેતી, પણ તેણીએ કદી પણ આ અંગે તેના પિતાને કહેવાની હિંમત ના કરી, જે તેને કદાચ ઠપકો પણ આપતા; તેની પત્નીનું તેમની પર પૂરું નિયંત્રણ હતું. એક દિવસ એક [[રાજકુમાર]] પ્રદેશની તમામ તરુણ યુવતીઓને એક [[નૃત્યસમારોહ]]માં આવવા માટે આમંત્રિત કરે છે જેથી તે એક પત્નીની તેમાંથી પસંદ કરી શકે. બે [[સાવકી બહેનો]]ને આમંત્રણ મળતા, તેઓ આનંદથી તેઓનું [[વોરડ્રોબ]]નું આયોજન કરે છે. જોમાં સિન્ડ્રેલા તેઓને મદદ કરે છે અને નૃત્યની અંદર જવાનું સપનું વિચારે છે, ત્યારે તેઓ સિન્ડ્રેલાને તેવું મહેણું મારે છે કે નોકરાણી કદી પણ નૃત્યસમારોહમાં હાજરી ના આપી શકે. જ્યારે બહેનો નૃત્યસમારોહ માટે જતી રહે છે, ત્યારે સિન્ડ્રેલા આશાભંગ થવાને કારણે રડે છે. તેને તેની [[પરી મા]] જાદુઇ રીતે દેખાય છે અને તે તેને નૃત્યસમારોહમાં હાજર રહેવા માટે મદદ કરે છે. તેણીની [[કોળા]]ને એક [[દરબારી ગાડી]], [[ઉંદર]]ને [[ધોડોઓ]]માં, [[ઉંદર]]ને [[ગાડી ચલાક]] તરીકે, અને [[ગરોળી]]ને [[સેવક]]ના રૂપમાં ફેરવી દે છે. ત્યારબાદ તેણી સિન્ડ્રેલાના ચીંથરાઓને એક સુંદર [[પોશાક]]માં ફેરવી દે છે જેને એક નાજુક કાચના [[જોડા]] સંપૂર્ણ બનાવે છે. પરી મા તેણીને નૃત્યસમારોહને માણવાનું કહે છે, પણ આ [[મંત્રો]] તૂટે ના તે માટે [[મધ્યરાત્રિ]] પહેલા પાછા ફરવા માટે કહે છે. નૃત્યસમારોહમાં, તમામ [[રાજદરબારી]] સિન્ડ્રેલાથી અતિ આનંદિત થાય છે, ખાસ કરીને રાજકુંવર, જે તેનો સાથ નથી છોડતો. તેની બહેનો દ્વારા અજાણ રહેલી સિન્ડ્રેલાને યાદ આવ્યું કે તેને મધ્યરાત્રિ પહેલા અહીંથી જતા રહેવાનું છે. ઘરે પાછા ફરીને સિન્ડ્રેલાએ પરી માની દયા માટે આભાર માન્યો. ત્યારબાદ તેણીએ તેની સાવકી બહેનોનું સ્વાગત કર્યું કે જે ઉત્સાહપૂર્વક બીજાની નહીં પણ નૃત્યસમારોહમાં મળેલી સુંદર છોકરી વિષે વાતો કરી રહી હતી. જ્યારે બીજી સાંજે અન્ય એક નૃત્યસમારોહ રાખવામાં આવ્યો, ત્યારે ફરીથી સિન્ડ્રેલાએ તેની પરીમાની મદદથી તે નૃત્યસમારોહમાં હાજરી આપી. રાજકુંવર આનાથી વધુ આનંદિત બની ગયા. જોકે, આ સાંજે તેણી સમયનું ધ્યાન ના રાખી શકી અને મધ્યરાત્રિ થવાની છેલ્લા ટકોરે તેણીએ નૃત્યસમારોહ છોડ્યો, આ ઉતાવળના કારણે તેણીનીના કાચના ચંપલની એક જોડ [[રાજમહેલ]]ના પગથિયા પર છૂટી ગઇ. રાજકુંવરે પાછળ પડી તેણીનીને શોધવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ રાજમહેલની બહારના પહેરેદારોએ માત્ર એક સાદી સ્થાનિક નોકરડીને રાજમહેલ છોડીને જતા જોઇ હતી. રાજકુંવર તે ચંપલને પોતાની પાસે રાખી લે છે અને શપથ લે છે તે આ ચંપલ જે છોકરીનું હશે તેને શોધીને તેની જોડે લગ્ન કરશે. બીજી તરફ, સિન્ડ્રેલા ચંપલની બીજી જોડીને પોતાની પાસે રાખે છે, જે મંત્ર તૂટી જવાથી અદ્રશ્ય થયું ન હતું. રાજકુંવર રાજ્યની તમામ મહિલાઓ પર તે ચંપલ યોગ્ય બેસે છે કે નહીં તેના માટે પ્રયત્ન કરાવે છે. જ્યારે રાજકુંવર સિન્ડ્રેલાના નિવાસસ્થાનમાં આવે છે, ત્યારે તેની [[સાવકી બહેનો]] અહંકારમાં તે ચંપલને અજમાવે છે. જ્યારે સિન્ડ્રેલા પણ તે ચંપલને અજમાવી શકે છે કે નહીં તેવું પૂછે છે ત્યારે તેની સાવકી બહેનો તેણીને મહેણું મારે છે. સ્વાભાવિકરીતે, ચંપલ તેણીનીને યોગ્ય રીતે બંધબેસે છે, અને સિન્ડ્રેલા અન્ય ચંપલ પણ યોગ્ય માપ માટે રજૂ કરે છે. સાવકી બહેનો [[માફી]] માટે ભીખ માંગે છે અને સિન્ડ્રેલા તેઓની [[ક્રૂરતા]] માટે તેઓને માફ કરી દે છે. સિન્ડ્રેલા મહેલમાં પાછી ફરે છે જ્યાં તેણી રાજકુંવર સાથે [[લગ્ન]] કરે છે, અને સાવકી બહેનો પણ બે [[ઉમરાવો]] જોડે લગ્ન કરે છે. આ વાર્તાનો બોધપાઠ તે છે કે [[સુંદરતા]] એક અમૂલ્ય રત્ન છે, પણ ઉદારતાની કોઇ કિંમત નથી. જેના વગર કશું પણ શક્ય નથી; તેની સાથે હોવાથી, આપણે કશું પણ કરી શકીએ છીએ.<ref>[http://www.pitt.edu/~dash/perrault06.html પેરાયુલ્ટ: સિન્ડ્રેલા; ઓર, ધ લીટલ ગ્લાસ સ્લીપર]</ref> ''સિન્ડ્રેલા'' ને [[આર્ને-થોમ્પસન]]ના પ્રકાર 510એ જેવી, એક પજવેલી નાયિકા તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. અન્ય પ્રકારોમાં આ મુજબ સમાવેશ થાય છે ''[[ધ સાર્પ ગ્રે શીપ]]'' , ''[[ધ ગ્લોડન સ્લીપર]]'' , ''[[ધ સ્ટોરી ઓફ ટામ એન્ડ કામ]]'' , ''[[રુશેન કોટીઇ]]'' , ''[[ફેર, બ્રાઉન એન્ડ ટ્રેમ્બલીંગ]]'' અને ''[[કેટી વુડેનક્લોક]]'' .<ref>હેડી અન્ને હેનેર, "[http://www.surlalunefairytales.com/cinderella/other.html ટેલ્સ સીમીલર ટુ સિન્ડ્રેલા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100308122729/http://www.surlalunefairytales.com/cinderella/other.html |date=2010-03-08 }}"</ref> == અનુરૂપતાઓ == [[ચિત્ર:Émile Bertrand - Jules Massenet - Cendrillon poster.jpg|right|thumb|માસ્સેનેટની સેન્ડ્રીલોન]] [[ચિત્ર:Cinderella-ballet-Ashton-Helpmann.jpg|thumb|right|પોકોફીવેની સિન્ડ્રેલા, જેનું ફેડરીક એશટોન દ્વારા નૃત્ય નિર્દેશન કરવામાં આવ્યું હતું]] [[ચિત્ર:CinderAdelphi.jpg|thumb|right|પાન્ટોમીમે અડેલ્ફી ખાતે]] [[ચિત્ર:Cinderella Christmas exhibit, Minden, LA IMG 2295.JPG|right|thumb|લુઇસીઆનામાં નાતાલને પ્રદર્શિત કરતી સિન્ડ્રેલા]] ઘણી નોંઘપાત્ર કૃતિઓના મૂળ રચનામાં સિન્ડ્રેલાની વાર્તા આધાર તરીકે રહેલી છે: === સંગીત નાટક === * [[જેન-લ્યુઇસ લરુઇટ્ટે]]ની કૃતિ ''સિન્ડ્રીલોન'' (1749) * [[નીકોલસ ઇસોયુર્ડ]]ની રચના ''સિન્ડ્રીલોન'' (1810) જેમાં સંગીત નાટકના પુસ્તકની રચના [[ચાર્લેસ-ગુઇલ્લાયુમે ઇટીન્ને]] કરી હતી. * [[ગીઓચીનો રોસ્સીની]]ની કૃતિ ''[[લા સેનેરેન્ટોલા]]'' (1817) * [[જુલેસ માસ્સેનેટ]]ની રચના ''[[સિન્ડ્રીલોન]]'' (1894-5), જેમાં સંગીત નાટકના પુસ્તકની રચના [[હેર્ની કાઇન]] કરી હતી. * [[ગુસ્ટાવ હોલસ્ટ]]ની કૃતિ ''સિન્ડ્રેલા'' (1901-2) * [[પોલીન ગાર્કીઅ-વીર્ટડોટ]]ની કૃતિ ''[[સિન્ડ્રીલોન]]'' (1904) * [[લીઓ બ્લેચ]]ની રચના ''અસચેન્ડ્રોડેલ'' (1905), સંગીત નાટકના પુસ્તક રીચર્ડ બાટકા દ્વારા રચવામાં આવ્યું હતું. * [[જોર્જે પેના હેન]]ની રચના ''[[લા સેનીસીઇન્ટા]]'' (1966) * [[પીટર મેક્સવેલ ડાવિસ]]ની રચના ''સિન્ડ્રેલા'' , એક "પેન્ટામાઇમ ઓપેરા" (1979) * [[વ્લાદીમીર કુજોયુખરોવ]]ની રચના ''સિન્ડ્રીલોન'' , બાળકોનું સંગીત નાટક (1994) === સંગીતમય નૃત્યનાટિકા === * બરોન બોરીસ વીઇચીન્ગઓફ-સચેલની રચના ''[[સિન્ડ્રેલા]]'' (1893) * [[જોહન્ન સ્ટારુસ્સે II]]ની રચના ''[[અસચેન્ડ્રોડેલ]]'' (1901), જેને [[જોસેફ બાયેર]] દ્વારા જેને અનુકૂળ કરી પૂર્ણ કરવામાં આવી હતી * [[ફ્રેંક માર્ટીન]] દ્વારા રચિત ''દસ માર્ચેન વોમ અસચેન્ડ્રોડેલ'' (1941) * [[સેર્ગેઇ પ્રોકોફીઇવ]]ની રચના ''સોલુસ્ચાકા'' કે ''[[સિન્ડ્રેલા]]'' (1945) * [[પોલ રેઅડેની]] રચના ''સિન્ડ્રેલા'' (1980) === આઇસ શો (બરફ પર કરવામાં આવતું ખેલ) === * [[ટીમ એ. ડુન્કાન]] અને એડવર્ડ બાર્નવેલની રચના ''સિન્ડ્રેલા'' (2008) === ટૂંકું કાવ્ય === * [[જાન કલ]]ની કૃતિ ''અસ્સેપોઇસ્ટેર'' (1981) === રંગભૂમિ === ==== પૅન્ટોમાઇમ (નાતાલ વખતે ભજવાતું મૂકનાટક) ==== 1904માં [[લંડન]]માં, સિન્ડ્રેલાને એક [[પૅન્ટોમાઇમ]] તરીકે [[ડરુરી લાને થિયેટર]]માં પહેલી વખત રંગમંચ પર રજૂ કરાયું હતું અને ત્યારબાદ 1905માં લંડન ખાતે [[અડેલ્ફી થિયેટર]]માં આ રજૂઆત થઇ હતી. ત્યારબાદના વૃતાન્તમાં [[ફીલ્લીસ ડારે]], જેની ઉંમર 14 કે 15 વર્ષની હતી તેણે તેમાં કામ કર્યું હતું. પરંપરાગત પેન્ટમાઇમ વૃતાન્તના પ્રારંભિક પ્રસંગને એક જંગલમાં ઊભો કરવામાં આવ્યો છે જેમાં શિકાર સાથે ઝૂલતા રાજકુમાર અને તેના "જમણા હાથ સમાન વ્યક્તિ" ડાન્ડીની સાથે પહેલી વાર સિન્ડ્રેલાને મળે છે, ડાન્ડીની આ નામ અને પાત્ર [[જીઓચીનો રોસ્સીની]]નું સંગીત નાટક ''[[લા સેનેરેન્ટોલો]]'' માંથી લેવામાં આવ્યું હતું. સિન્ડ્રેલા ભૂલથી ડાન્ડીનીને રાજકુંવર અને રાજકુંવરને ડાન્ડીની સમજી લે છે. તેણીનીના પિતા, બારોન હાર્ડઅપ, તેની બે સાવકી બહેનોના નિયંત્રણ હેઠળ હોય છે, આ [[કદરૂપી બહેનો]]ની એક સેવક હોય છે જેનું નામ [[બટન્સ]] છે, જે સિન્ડ્રેલાની મિત્ર હોય છે. આખા પેન્ટમાઇમ દરમિયાન, બારોનને દલાલના માણસો (મોટાભાગે ચાલુ રાજકીય નેતાઓના નામ પરથી તેના નામ પાડવામાં આવે છે) દ્વારા બાકીના ભાડાના નાણાં માટે હેરાન કરવામાં આવે છે. સિન્ડ્રેલા નૃત્યસમારોહમાં જાય તે માટે પરી માએ જાદુથી દરબાર ગાડી (કોળો માંથી), સેવક (ઉંદર માંથી), ગાડી ચાલક (દેડકા માંથી), અને એક સુંદર પોશાકની (ચીંથરા માંથી) રચના કરવાની હોય છે. જોકે, તેણીએ મધ્યરાત્રિ પહેલા જરૂરથી પાછા ફરવું પડશે, કારણ કે ત્યારબાદ આ મંત્રનો અંત થઇ જશે માટે. ==== સંગીતમય રંગભૂમિ ==== * [[લંડન પાર્ક્સ]] દ્વારા ''સિન્ડ્રેલા: ધ મ્યૂઝિકલ'' (ચોપડી &amp; ગીત કાવ્યો) અને [[આઇઓન્નીસ કોયુર્ટીસ]] (સંગીત) એક અંગ્રેજી ભાષામાં લખાયેલ સંગીતમય નાટક છે જેને 2009માં લખવામાં આવ્યું હતું, અને [[જુલેસ માસ્સેનેટ્ટ]]ની રચના ''સેન્ડ્રીલોન'' નામક સંગીત નાટકથી તે આધારીત હતું. * [[રોડ્જેર્સ અને હમ્મેર્સ્ટેઇન]]ની કૃતિ ''[[સિન્ડ્રેલા]]'' નું નિર્માણ ત્રણ વખત ટેલિવિઝન માટે કરવામાં આવ્યું હતું: ** ''સિન્ડ્રેલા'' માં (1957) [[જુલીઆ એન્ડ્રેવ્સ]]ને સિન્ડ્રેલા તરીકે, [[જોન સ્યાફેર]], [[કયે બોલર્ડ]], [[એલીસ ગોસ્ટલેય]] અને [[એડી એડમ્સ]]ને દર્શાવવામાં આવ્યા હતા ( તેને રંગીન પ્રસારિત કરવામાં આવી હતી, પણ માત્ર બ્લેક એન્ડ વાઇટ [[કીનસ્કોપ]] જ હાલ જોવા મળે છે). ** ''સિન્ડ્રેલા'' માં (1964) [[લેસલેય એન વાર્રેન]] સિન્ડ્રેલા તરીકે, [[સ્ટુઆર્ટ ડમોન]] રાજકુંવર તરીકે, [[જીન્જર રોજર્સ]] રાણી તરીકે, [[વાલ્ટર પેડ્જોન]] રાજા તરીકે, [[કેલેસ્ટા હોલ્મ]] પરી મા તરીકે અને [[જો વાન ફ્લેટ]]ને સાવકી મા તરીકે આમાં રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. ** ''સિન્ડ્રેલા'' માં (1997) [[બ્રાન્ડી]] સિન્ડ્રેલા તરીકે, [[પાઓલો મોન્ટાલ્બન]], [[વ્હીટનેય હોયુસ્ટોન]], [[વ્હુપી ગોલ્ડબેર્ગ]], [[વિક્ટર ગાર્બેર]], [[બેર્નાડેટ્ટે પેટેર્સ]], અને [[જાસન ઍલેકઝાન્ડર]]ને રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. :રોડજેર્સ અને હામ્મેર્સ્ટેઇનના વૃતાન્તને પણ તે વખતે રંગમંચ પર રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ સફળ વૃતાન્તને 1958માં [[લંડન કોલીસેયમ]] ખાતે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું જેમાં [[ટોમી સ્ટેઇલે]], યાના, [[જીમી એડવર્ડ્સ]], [[કેન્નેથ વિલિયમ્સ]] અને બેટ્ટી માર્સડેને ભૂમિકા ભજવી હતી. આ વૃતાન્તમાં રોડજેર્સ અને હામ્મેર્સ્ટેઇનના અન્ય કેટલાક વધારેલા ગીતોની સાથે ટોમી સ્ટેઇલે દ્વારા લખાયેલું ગીત 'યુ એન્ડ મી' પણ ગાવામાં આવ્યું હતું. આ ગીત તેમને જીમી એડવર્ડ્સ જોડે ગાયું હતું.બોબી હોવેલ તેના સંગીત નિર્દેશક હતા. 2005ના વૃતાન્તમાં પાઓલો મોન્ટાલ્બન અને અલગ અલગ જાતિના પાત્ર, જેવા 1997ના ટીવી વૃતાન્તમાં હતા તે રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. 2008માં બ્રોડવેય એશિયા મનોરંજને એક આંતરાષ્ટ્રીય સફરના રંગમંચને તૈયાર કર્યું હતું જેમાં [[લેઅ સાલોન્ગ]] અને ઓસ્ટ્રેલિયાના અભિનેતા પીટર સાઇડેને દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. * 1929માં લંડનમાં, ''[[મિસ્ટર સીન્ડ્રેર્સ]]'' , એક સંગીતમય રચનાને [[અડેલ્ફી રંગભૂમિ]] ખાતે બહાર પાડવામાં આવી હતી. 1934માં તેના પર ચિત્રપટ બનાવવામાં આવ્યું હતું * [[સ્ટેફેન સોન્ધેઇમ]]ની કૃતિ ''[[ઇન્ટુ ધ વુડ્સ]]'' (1988), જેમાં સિન્ડ્રેલા ધણી પરી કથાઓના ભૂમિકાઓમાંની એક હતી જે આ કથાના એક ભાગરૂપે બતાવવામાં આવી છે. આમાં ગ્રીમ ભાઈઓના વૃતાન્તવાળા "સિન્ડ્રેલા"ના થોડાક હિસ્સાનો પણ આધાર લેવામાં આવ્યો છે જેમાં જાદુ કરતા પંખીઓ, માતાની કબર, ત્રણ દડાઓ, અને સાવકી બહેનોના અંગવિચ્છેદન અને આંધળી બનાવવાના ભાગને સમાવવામાં આવ્યો હતો. * મેરી ડોનેલ્લીની કૃતિ ''[[ધ રીટર્ન ઓફ ધ ગ્લાસ સ્લીપર]]'' * કેટ હાવ્લેયની ''સિન્ડ્રેલા'' જેને બ્રિટિશ પાન્ટોસ પ્રકારે લખવામાં આવી છે. * ''[[સિન્ડી]]'' , 1964ની એક [[ઓફ-બ્રોડવે]] રચના હતી જેની સંગીતમય ગોઠવણ [[જ્હોની બ્રાન્ડોન]] કરી હતી * ''Золушka'' ''(કે'' જોલુશ્કા'')'' , રશિયન પોપ સંગીતમય રચના ટીવી માટે 2002માં બનાવવામાં આવી હતી * ''સિન્ડ્રેલા'' (2007), એક પૅન્ટમાઇમ (નાતાલ વખતે ભજવાતું એક મૂકનાટક) જેને [[સ્ટેફેન ફ્રાય]] [[ઓલ્ડ વીચ થિયેટર]] માટે લખવામાં આવ્યું હતું * ''સિન્ડ્રેલા સીલ્લીયસ મ્યૂઝિકલ'' (2008/09), એક સંગીતમય રમૂજ જેને [[રોઝ પેટ્ટી]] દ્વારા [[ઇલગીન થિયેટર]] ટોરન્ટો માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું ==== નાટકો ==== * [[ટીમ્બરલેક વેર્ટેન્બાકેર]]ની કૃતિ ''[[ધ એસ ગર્લ]] '' === ચિત્રપટો === [[File:Cinderella (1911).webm|thumb|thumbtime=1|''Cinderella'' (1911)]] આટલા દાયકાઓથી, સિન્ડ્રેલામાંથી પ્રત્યક્ષરીતે કે પછી વાર્તાના આધારમાં તેની કથાનો થોડાક ઉપયોગ કરી અનુરૂપ બનાવીને એકસો જેટલી ફિલ્મો બનાવવામાં આવી છે. લગભગ દર વર્ષે એક ફિલ્મ આ વિષય સાથે બને છે, પણ મોટાભાગે આવી કેટલીક ફિલ્મોનું નિર્માણ અને રજૂ કરવાથી, પરિણામ તે આવ્યું કે સિન્ડ્રેલા સાહિત્યનું એક એવું કાર્ય બની ગઇ છે જે મોટી સંખ્યામાં ફિલ્મ અનુકૂળતાનું કારણ હોય. તેની હરીફાઇ માત્ર કેટલીક ફિલ્મો જે [[બ્રામ સ્ટ્રોકરની]] નવલકથા ''[[ડ્રેક્યુલા]]'' પરથી લેવામાં આવી હોય કે તેના પર આઘારીત હોય તેની સાથે છે.{{Citation needed|date=May 2008}} * ''[[સિન્ડ્રેલા]]'' (1899), ચિત્રપટના પ્રથમ વૃતાન્ત તરીકે, [[જર્મની]]ના [[જ્યોર્જીસ મેસીલે]] દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવી હતી. * ''સિન્ડ્રેલા'' (1911), એક [[મૂગી ફિલ્મ]] જેમાં [[ફ્લોરેન્સ લા બાડી]]એ મૂળ ભૂમિકા કરી હતી * ''[[સિન્ડ્રેલા]]'' (1914), એક મૂગી ફિલ્મ જેમાં [[મેરી પીકફ્લોર્ડે]] મૂળ ભૂમિકા કરી હતી * ''સિન્ડ્રેલા'' , એક એનીમેટેડ [[લાફ-ઓ-ગ્રામ]] જેને [[વર્લ્ડ ડીઝની]] દ્વારા બનાવવામાં આવી, તેને પહેલીવાર ડિસેમ્બર 6, 1922માં બહાર પાડવામાં આવી હતી. આ ફિલ્મ લગભગ 7.5 મિનિટ લાંબી ફિલ્મ હતી. * ''[[પુઅર સિન્ડ્રેલા]]'' ([[1934]]), [[ફ્લેઇઝચેર સ્ટુડિયો]]ની એનીમેટેડ ટૂંકી ફિલ્મ હતી, જેમાં [[બેટ્ટી બોપ]]ને રજૂ કરવામાં આવી હતી * ''[[સિન્ડ્રેલા મીટ ફેલ્લા]]'' , ([[1938]]), [[ખુશીના મધુર સંગીતવાળી]] એનીમેટેડ ટૂંકી ફિલ્મ * ''[[સિન્ડ્રેલા]]'' (Зо́лушка) (1947), [[લેનફિલ્મ]] સ્ટુડિયો રજૂ કરાયેલી [[સોવિયટ]] [[સંગીતમય ફિલ્મ]], જેમાં [[ઇરાસ્ટ ગારીન]] અને [[ફીના રાનેવ્સકાયા]]એ કામ કર્યું હતું * ''[[સિન્ડ્રેલા]]'' , એનિમેટેડ લાક્ષણિકતાઓને ફેબ્રુઆરી 15,1950માં બહાર પાડવામાં આવ્યા હતા, હવે તેને [[ડીઝની]]ની શ્રેષ્ઠ એનીમેશનમાંના એક તરીકે ગણવામાં આવે છે. [[સીધું વીડિયોથી]] ત્યારબાદની વાર્તાને,''[[Cinderella II: Dreams Come True]]'' [[2002]]માં રજૂ કરવામાં આવી હતી. બીજી સીધી વીડિયોથી રજૂ કરાયેલી પાછળની વાર્તાને''[[Cinderella III: A Twist in Time]]'' [[2007]]માં બહાર પાડવામાં આવી. * ''[[અસચેન્પુટ્ટેલ]]'' ([[1955]]), પશ્ચિંમ જર્મન ફિલ્મ, જેને અંગ્રેજીમાં ભાષાંતરીત કરીને યુએસએમાં ''સિંડ્રેલા'' નામે 1966માં રજૂ કરવામાં આવી. * ''[[ધ ગ્લાસ સ્લીપર]]'' ([[1955]]), [[લેસ્લી કારોન]] અને [[મીચેલ વીલ્ડીંગ]]ને દર્શાવતી ફિલ્મ હતી * ''[[સિન્ડ્રેફેલા]]'' (1960), નોંધનીય બાબત તે હતી કે તેમાં મુખ્ય ભૂમિકા એક પુરુષની હતી, જેને [[જેરી લુઇસ]] દ્વારા ભજવવામાં આવ્યું હતું * ''[[પોપેલ્કા]]'' (સિન્ડ્રેલા, [[1969]]), સ્જેચ સંગીતમય ફિલ્મ * ''[[હેય, સિન્ડ્રેલા!]]'' (1970), એક 60 મિનિટની ફિલ્મ જેને [[જીમ હેન્સન કંપની]] દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવી હતી. આ કંપની વૃતાન્તની લાક્ષિકતા હતી જીમ હેન્સનની ટેડમાર્ક [[મુપપેટ્સ]] ([[કેર્મીટ દડકા]]નો એક નાની ભૂમિકા પણ સમાવિષ્ટ છે. * ''[[સિન્ડ્રેલા કુલ કેડીસી]]'' (1971) તુર્કીશ ફિલ્મ [[જેયનેપ ડેગીરમેનચીગુલ]]ની સાથે * ''[[ટરી ઓરીસ્કાય પ્રો પોપેલ્કુ/ ડરી હાસેલનુસ્સે ફોર અસચેન્ડરોડેલ]]'' (થ્રી નટ્સ ફોર સિન્ડ્રેલા; યુકેમાં થ્રી ગીફ્ટ ફોર સિન્ડ્રેલાના નામે જે જાણીતી છે), સ્જેચ-જર્મન ફિલ્મ જે [[1973]]માં રજૂ કરાઇ હતી * ''[[ધ સ્લીપર એન્ડ ધ રોઝ]]'' , [[1976]]ની બ્રિટિશ સંગીતમય ફિલ્મ [[જેમ્મા કારવેન]] અને [[રિચર્ડ ચામ્બેર્લીન]]ને દર્શાવતી હતી * ''[[સિન્ડ્રેલા]]'' , [[1977]]ની અમેરિકન [[]]શૃંગારિક સંગીતમય [[હાસ્યપદ]] ફિલ્મ જે [[ચેરીલ "રેનબ્યુક્સ" સ્મીથ]], [[બ્રેટ્ટ સાયલી]] અને [[સ્ય રિચર્ડસન]]ને દર્શાવતી હતી, જેનું નિર્દેશન [[મીચેલ પટકી]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું * ''[[સીન્ડી]]'' ([[1978]]), ટેલીવિઝન માટે બનાવવામાં આવી હતી * ''[[ઝુલુશ્કા]]'' , ([[1979]]) સંગીતમય સોવિયટ એનીમેટેડ ફિલ્મ * ''[[ધ ટેન્ડર ટેલ ઓફ સિન્ડ્રેલા પેંગવીન]]'' (1981), એક [[ઓસ્કાર]]-નામાંકિત એનિમેટેડ ટૂંકી ફિલ્મ [[રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ બોર્ડ કેનેડા]]ની તરફથી<ref name="NFB">{{cite web|url=http://www.nfb.ca/film/the_tender_tale_of_cinderella_penguin|title=The Tender Tale of Cinderella Penguin|last=Perlman|first=Janet|year=1981|work=NFB.ca|publisher=National Film Board of Canada|access-date=2009-03-12|archive-date=2009-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20090301052154/http://nfb.ca/film/the_tender_tale_of_cinderella_penguin/|url-status=dead}}</ref> * ''[[હેલો કીટી સિન્ડ્રેલા]]'' (1989), એક [[એનીમી]]ની ટૂંકી ફિલ્મ જેમાં [[હેલો કીટી]]ને દર્શાવવામાં આવી હતી અને તેને જાપાનમાં રજૂ કરવામાં આવી હતી * ''[[હેલો કીટી – સિન્ડ્રેલા]]'' ને યુ.એસ.માં ''[[હેલો કીટી એન્ડ ફેન્ડ્સ]]'' ની એનીમી શ્રેણીના ભાગરૂપે રજૂ કરવામાં આવી હતી * ''[[Ashpet: An American Cinderella]]'' , [[1990]] દક્ષિણનું "[[અપ્પાલચીઆ]]" આ વાર્તાનું એક વૃતાન્તં, બ્રધર્સ ગ્રીમમાંથી જેને લેવામાં આવ્યું હતું, [[લુઇસ એન્ડરસન]] રજૂ કરતી આ ફિલ્મ [[ટોમ ડાવેનપોર્ટ]] દ્વારા નિર્દેશિત કરવામાં આવી હતી * ''[[ઇફ ધ શુ ફીટ્સ]]'' (1990), આધુનિક રીતે સિન્ડ્રેલાની વાર્તાને ફ્રાન્સમાં ઊભી કરવામાં આવી હતી જે [[રોબ વોવે]] અને [[જેનીફર ગ્રેને]] દર્શાવતી હતી * ''[[સિન્ડ્રેલા]]'' (1994), [[જેટલેગ ઉત્પાદનો]] દ્વારા તૈયાર કરાયેલી અને [[ગોલ્ડટાઇમ્સ મનોરંજન]] દ્વારા વહેંચવામાં આવેલ આ ફિલ્મનો વિડીયો પર પ્રિમિયર થયો હતો * ''[[ઇવન આફ્ટર]]'' ([[1998]]) [[ડ્રૂ બેરીમોર]]ને રજૂ કરતી ફિલ્મ હતી * ''સિન્ડ્રેલા'' ([[2000]]), એક બ્રિટિશ સર્જનની આ ફિલ્મ મધ્ય-20મી સદી સેટમાં તૈયાર કરવામાં આવી હતી અને [[કેથલીન ટુર્નેર]]ને રજૂ કરતી હતી * ''[[અ સિન્ડ્રેલા સ્ટ્રોરી]]'' ([[2004]]), આધુનિક લક્ષણોવાળી ફિલ્મ જેમાં [[હેલરી ડફ]] અને [[ચાડ મિચેલ મેરી]]એ ભૂમિકા ભજવી હતી * ''[[સિન્ડ્રેરેલ્મો]]'' , એક સિંડ્રેલાની વાર્તાના લક્ષણોવાળી ''[[સીસમ સ્ટ્રીટ]]'' ની [[ઇલ્મો]] અને [[કેરી રુસેલ]]ને રજૂ કરતી ફિલ્મ * ''[[ઇલા એનચાન્ટેડ]]'' (2004), એની હાથવેય, હ્યુજ ડેન્સી, અને એડીન માકર્ડેલને દર્શાવતી ફિલ્મ * ''[[હેપીલી ને'વર આફ્ટર]]'' (2007) * ''[[યર ઓફ ફીશ]]'' (2008) * ''[[હાર્ટ ડે]]'' , (2009), રાજકુંવરને બચાવતી એક સિન્ડ્રેલાની વાર્તાનું વૃતાન્ત જેનું તેનું નામ રાજકુંવરી રોલા હતું * 2005ની તૂર્કીસ [[સાહિત્ય સંગ્રહની ફિલ્મ]]નો કેટલાક ભાગ, ''[[ઇસ્તાનબુલ વાર્તાઓ]]'' , જે પાંચ જાણીતી પરીઓની વાર્તાઓ પર આધારીત હતી અને આ વાર્તામાં સિન્ડ્રેલા એક વેશ્યા હોય છે * ''[[અનઅધર સિન્ડ્રેલા સ્ટોરી]]'' (2008) આ ફિલ્મ [[સેલેના ગોમેઝ]] અને [[ડ્રૂ સેલેય]]ને રજૂ કરતી હતી * ''[[Elle: A Modern Cinderella Tale]]'' (2010) [[સ્ટેલરીંગ નાઇટ]] અને [[એસલી હ્યુવીટ્ટ]]ને દર્શાવતી હતી === પુસ્તકો === * કોક્સ એમ.-આર. સિન્ડ્રેલા. મરીન રોલ્ફે કોક્સ દ્વારા ત્રણસોને પિસ્તાલીસ વિવિધતાવાળી સિન્ડ્રેલા, કેટસ્કીન, અને કેપ ઓરુશેસ, ભાવવાચક અને કોઠામાં મૂકવાની સાથે જ મધ્યયુગીને સમાનતાની ચર્ચા અને નોંધો તેમાં લખવામાં આવી છે. એલ., 1893. * રુથ એ.બી. ધ સિન્ડ્રેલા સાયકલ. લુન્ડ: જીલેરુપ, 1951. ==== નવલકથાઓ ==== * ધ ગ્લાસ સીલ્પર: એલેનનોર ફરજેઓન દ્વારા લખવામાં આવી હતી * ''[[ચાઇનીઝ સિન્ડ્રેલા]]'' [[જેને એડેલીન યેન]] માહ લખી હતી * ''[[પોલિટીકલી કરેક્ટ બેડટાઇમ સ્ટ્રોરીઝ]]'' જેને [[જેમ્સ ગ્રાનેર]] લખી હતી આ વૃતાન્તમાં, સિન્ડ્રેલા એક ગાઉન (સ્ત્રીના એક પ્રકારનું વસ્ત્ર) પહેર્યો છે જે [[રેશમ]]થી વણવામાં આવ્યો છે જેને શક ન જાય તેવા [[રેશમના કીડાઓ]] દ્વારા ચોરવામાં આવ્યો હતો અને તમામ પુરુષો આખરી ક્ષણ સુધી તેણીના માટે લડવા તૈયાર છે. જેનાથી મહિલાઓ સરકારને હાથમાં લેવા માટે સમર્થ થઇ જાય છે અને તેવો કાયદો પસાર કરે છે કે મહિલાઓએ ખાલી સુખદાયક કપડા જ પહેરવા જોઇએ. * [[ડોન્ના જો નપોલી]] દ્વારા લખાયેલી નવલકથા ''[[બાઉન્ડ]]'' * [[જરેગોરી મગુઇરે]] દ્વારા લેખિત ''[[કનફેશન્સ ઓફ એન અગ્લી સ્ટેપસીસ્ટર]]'' . મગુઇરેની રીતનું લખાણ જેમાં પરીકથાને મચડવામાં આવી છે. તેની આ નવલકથામાં, સિન્ડ્રેલા એક બગડેલું બાળક છે. * [[ગીલ કારસોન લેવી]]ને દ્વારા લેખિત ''[[એલા એનચાન્ટેડ]]'' માં, એલા જન્મના સમયે તેવા જાદુઈ મંત્રની અંદર મૂકાઇ જાય છે કે તેણીને જો કોઇ પણ કંઇ હુકમ આપે તો તેને તે નાછૂટકે તે માનવો પડે. તેમાં અસામાન્ય વળાંક પાછલા થોડાક પ્રકરણમાં જેમાં નૃત્યસંમેલને બતાવાય છે તે વખતે જોવા મળે છે, જેમાં એલાને તેના શાપની વિરુદ્ધ લડવા માટે વધુ જહેમત કરવી પડે છે અને રાજકુંવર (ચારમોન્ટ) એલાને નૃત્યસંમેલન પહેલા જાણતો હોય છે પણ તેણીના પહેરવેશના કારણે તેને નૃત્યસંમેલન પહેલા ઓળખી ન શકવાને કારણે એલાનું મુશ્કેલીમાં વધારો થાય છે. * [[ગીલ કારસન લેવી]]ને દ્રારા રચિત ''[[સિન્ડેરેલ્લીસ એન્ડ ધ ગ્લાસ હિલ]]'' * ''[[આઇ વોસ અ રેટ!]] '' ''[[ઓર ધ સિક્રેટ સ્લીપર્સ]]'' જેની રચના [[ફિલિપ પુલ્લમન]] દ્વારા કરાઇ હતી * [[ડાઇને સ્ટેન્લી]] દ્વારા ''[[રચિત બેલ એટ મીડનાઇટ]]'' * [[માર્ગરેટ પેટરસન હાડીક્સ]] રચિત ''[[જસ્ટ એલા]]'' * [[મેરી સ્ટેવાર્ટ]] દ્વારા રચિત ''[[નાઇન કોચીઝ વેટિંગ]]'' * [[એલનોર ફારજોન]] દ્વારા રચિત ''[[ધ ગ્લાસ સ્લીપર]]'' * [[મેર્કેડેસ લાકકેય]] દ્વારા રચિત ''[[ફોનીક્સ એન્ડ એશીસ]]'' * [[જોશુઆ ગાબે એન્ડ ગ્રેઇઅન પોનીક્સ]] દ્વારા રચિત ''[[વેન સિન્ડ્રેલા ફોલ્સ ડાઉન ડેડ]]'' . આ વૃતાન્તમાં, સિન્ડ્રેલા 21મી સદીની તરણીનો દેહ ધારણ કરેલી બતાવેલી છે. * [[ટેરી પાર્ટચેટ્ટ]] દ્વારા રચિત ''[[વિચીઝ અબ્રોર્ડ]]'' * [[રેજીના ડોમન]] દ્વારા રચિત [[ધ મીડનાઇટ ડાન્સર્સ]] જેને પરિકથાના સંદર્ભ હેઠળ લખવામાં આવી હતી. નાયિકા રિચેલનું તેણીની સાવકી મા અને સાવકી બહેનાઓ દ્વારા શોષણ કરવામાં આવતું હતું, અને નિયમિતપણે તેણી ચોરીછૂપી નૃત્ય કરવા જતી હતી. * ''[[ગોડમધર, ધ સિક્રેટ સિન્ડ્રેલા સ્ટોરી]]'' જેને [[કારોલયન ટુર્ગોન]] દ્વારા લખવામાં આવી હતી. જેમાં લીલ એક પરી હોય છે જેને સિન્ડ્રેલાને મદદ કરવાનું કામ સોંપવામાં આવે છે જેથી સિન્ડ્રેલા નૃત્યસમારોહ વખતે રાજકુંવરને મળી શકે પણ તેણી એક ઘરડી ઉંમરવાળી મહિલાના શરીરમાં તેની એક મોટી ભૂલના કારણે ફસાઇ જાય છે. આ ભૂલને ઠીક કરવા માટે, તેણી બે અપરણિત ન્યૂ યોર્કના રહેવાસીઓને મેળવવાનો પ્રયત્ન કરે છે જેની સાથે તે નૃત્યસમારોહમાં આવી શકે. * [[રુમકી ચૌધરી]] દ્વારા રચિત ''[[હર ફીટ ચાઇમ]]'' . આ બાંગ્લાદેશી વૃતાન્તમાં, આશાની દુષ્ટ માસી અને માસીઆઇ બહેનો તેણીને એક નોકર બનાવી દે છે, અને તેનું ફરીથી નામ પાડે છે થમશા, અને તેની સાથે તમામ પારિવારીક સંબંધો તોડી નાખે છે. આશાના નોકર મિત્રો તેણીને એક આછા કેસરી રંગના વસ્ત્રો પહેરવામાં મદદ કરે છે અને તેણી બંગાળી રાજકુંવર, નવાબઝાદાને એક રાજમહેલના મેળવડામાં મળે છે. * [[પામેલા ડીટચોફ્ફ]] દ્વારા રચિત ''[[મિસિઝ. બિસ્ટ]]'' * [[રોબીન પાલ્મેર]] દ્વારા રચિત ''[[સિન્ડી એલા]]'' * [[મેર્કેડેસ લક્વી]] દ્વારા રચિત ''[[ધ ફેરી ગોડમધર]]'' ==== ટૂંકી વાર્તા ==== * ''[[જુડીથ ઓર્ટીઝ કોફેર]]'' દ્વારા રચિત ''[[કેચ ધ મુન]]'' ==== ચિત્રવાળી વાર્તાઓ ==== * એલન જેકસન અને કેવીન ઓમાલેય દ્વારા રચિત ''[[સિન્ડેર ઇડના]]'' . સિન્ડેર ઇડના સિન્ડ્રેલાની બાજુમાં રહેતી પડોશી છે જેની દુષ્ટ સાવકી બહેનો અને સાવકી મા છે, પણ તે તેમના પડોશીઓ માટે તેણીના બાકીના સમયમાં પક્ષીના પીંજરાને સાફ કરવાનું અને ઘાસ કાપવાનું કામ કરે છે. તેણી રાજકુંવરના તરુણ ભાઈ સાથે લગ્ન કરે છે જે બિલાડીના બચ્ચાઓ માટે એક અનાથઆશ્રમ ચલાવે છે, અને તેણીની સિન્ડ્રેલા કરતા વધુ "આનંદથી ત્યારબાદનું" જીવન વીતાવે છે. * [[શીર્લેય કલીમો]] દ્વારા રચિત ''[[ધ ઇજિપ્તશ્યન સિન્ડ્રેલા]]'' (રહોડોપીસની જેર્કો-ઇજિપ્તશ્યન વાર્તા સાથે જ પ્રાચીન ઇજિપ્તની પ્રતિદિનના જીવનને સાંકળીને લખવામાં આવ્યું છે) * [[શીર્લેય ક્લીમો]] દ્વારા લખાયેલી '' [[ધ પરશીયન સિન્ડ્રેલા]]'' * ''ધ તૂર્કી ગર્લ: અ જૂની સિન્ડ્રેલા સ્ટોરી'' , જેને પેન્ની પોલોક દ્વારા ફરીથી કહેવામાં આવી હતી, જેનું ચિત્રણ [[એડ યંગ]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું (એક [[મૂળ અમેરિકન]] વૃતાન્ત) * [[જોહ્ન સ્ટેપ્ટોઇ]] દ્વારા રચિત ''[[મુફરોની બ્યુટીફુલ ડૉટર્સ]]'' – ઝિમ્બાબ્વેમાં પ્રસ્થાપતિ કરેલી વાર્તા છે * ''[[ધ આઇરીશ સિન્ડ્રેલા]]'' * ''[[Yeh-Shen: A Cinderella Story from China]]'' [[અઇ-લીંગ લુઇ]] દ્વારા રચિત * ''[[સીન્ડેર-લીલી]]'' * ''[[સિન્ડી રેલા એન્ડ ધ ગ્લાસ સ્નીકર]]'' * ''[[જોઇ સીન્ડેર્સ]]'' * ''[[Cindy Ellen: A Wild Western Cinderella]]'' [[સુસન લોવેલ]] દ્વારા રચિત * ''[[બુબ્બા ધ કાઉબોય પ્રિન્સ]]'' * ''[[એકલેટ ફોર અ પ્રિન્સેસ]]'' * ''[[સિન્ડ્રેલા સ્કેલેટન]]'' * ''[[સિન્ડી બીગ હેર]]'' * ''[[રુફ્ફેરેલ્લા]]'' * ''[[બીગફૂટ સિન્ડ્રેરરરરરેલ્લા]] '' * ''[[સિન્ડ્રેહઝેલ]]'' * ''[[સિન્ડ્રેરબેર]]'' * ''[[સિન્ડ્રેરેલા બની]]'' * ''[[રેસેરેલ્લા]]'' * ''[[સિન્ડેર-ઇલી]]'' * ''[[પામેલા ડુન્કાન એડવર્ડ]] દ્વારા રચિત [[ડીનોરેલ્લા]]'' ==== રમુજી વાર્તાઓ ==== * સિન્ડ્રેલા [[બિલ વિલીન્ગહમ]]ની વેર્ટીગો શ્રેણીઓમાં એક પાત્ર તરીકે દેખાણી, [[ફાબ્લેસ]]. સિન્ડ્રેલા (કે "સીન્ડી", એ રીતે તેના સાથી ફાબ્લેસ તેણીને કહેતા હતા) જે પ્રિન્સ ચાર્મિંગની પહેલાની પત્નીમાંની ત્રીજા નંબર અને છેલ્લી પત્ની હોવાની સાથે ફાબ્લેસની આવાસી શ્રેષ્ઠ ગુપ્તચર છે. તેણીની માલિકીના ચંપલની દુકાન, ગ્લાસ સ્લીપરની આડમાં તે આ ગુપ્તચરનું કામ ચલાવતી હોય છે તથા તેણી કટુ વ્યક્તિત્વને ધારણ કરીને તેણીના બાકીના સમાજની શંકાઓને ઉડાડી દે છે. * [[જુન્કો મીઝુનો]] દ્વારા રચિત ''[[સિન્ડ્રેલ્લા]]'' * [[કોરી યુકી]] દ્વારા રચિત ''[[લુડવીંગ રેવોલ્યૂશન]]'' આ વૃતાન્તંમાં, સિન્ડ્રેલાના પગ ખૂબ જ મોટા હોય છે અને શ્રેણીના આગેવાન તેણીનીને તેમના ચંપલ એક સાંજ માટે ભાડે આપે છે, તે રીતે કે જાણે તે તેણીના પરી મા હોય. સાથે જ, રાજકુંવર નૃત્યસમારોહનું આયોજન તેની પત્નીને શોધવા માટે નહીં પણ તેની પાળતૂ ગરોળી, ઇસોલ્ડેને કયા મોટા પગવાળી મહિલાએ મારી છે તે શોધવા માટે રાખે છે. === ગીતો === કેટલાક પ્રસિદ્ધ ગીતો જેમાં સિન્ડ્રેલાની વાર્તાના સંદર્ભને ઉલ્લેખવામાં આવ્યો છે તે આ પ્રમાણે છે: * [[મુડવાયને]] ''અ સિન્ડ્રેલા સ્ટ્રોરી'' * ''બ્રિટની સ્પીયર્સનું સિન્ડ્રેલા'' * [[મીકુ હાટસુને]] &amp; [[કાઇટો]]નું ''સિન્ડ્રીલ્લોન'' * [[મીકુ હાટસુને]]નું ''રોમિયો એન્ડ સિન્ડ્રેલા'' * [[સ્ટીવન કુર્ટીસ ચેપમન]]નું ''સિન્ડ્રેલા'' * [[ધ ચીત્તા ગર્લ્સ]]નું ''સિન્ડ્રેલા'' * [[વીન્સ ગ્રીલ]] દ્વારા ''સિન્ડ્રેલા'' * [[સ્વીટબોક્સ]] દ્વારા ''સિન્ડ્રેલા'' * [[ટાટા યંગ]]નું ''સિન્ડ્રેલા'' * [[ઓઇન્ગો બોઇન્ગો]] ની રચના ''સિન્ડ્રેલા અન્ડરકવર'' * રોબર્ટ લ્યુકસનું ''સિન્ડ્રેલા બલ્યુ'' * [[વેક્સિંગ ગીબ્બોઅસ]] દ્વારા ''સિન્ડ્રેલા'સ કર્લ્સ'' * [[સ્નૂપ ડોગ]] દ્વારા ''સિન્ડ્રેરફેલા'' * [[માઇકલ જેક્શન]] દ્વારા ગવાયેલ ''સિન્ડ્રેલા સ્ટે અવાઇટ'' * [[ધ કિલર્સ]] ઇન [[ડે &amp; એજ]] દ્વારા ''અ ડસ્ટલેન્ડ ફેરીટેલ'' * [[સારા બરેઇલ્લસ]] દ્વારા ''ફેરીટેલ'' * ''હાફ પાસ્ટ મીડનાઇટ'' 1960નું [[કેનેડિયન]] ગાયક સમૂહ [[ધ સ્ટાકકાટોસ]] દ્વારા * [[સુજી બોગ્ગુસ્સ]] દ્વારા ''હેય સિન્ડ્રેલા'' * [[ધ ડરેસ્ડેન ડોલ્સ]] દ્વારા ''ધ ગ્લાસ સ્લીપર'' * ''મયોન્કા નો ડોર'' , [[લીયુ યેફી]] દ્વારા (''[[ડેમાસશીતા!]]'' ઝડપી અંતવાળું)''[[પાલરપફ ગર્લ્સ જેડ]]'' * [[કેથરીન બરીટ્ટ]] દ્વારા ''નોટ યોર સિન્ડ્રેલા'' * [[ધ વોલફાલ્વર]] દ્વારા ''[[વન હેડલાઇટ]]'' * ''[[ચક્સ વીક્સ]] દ્વારા [[સ્ટેલીંગ સિન્ડ્રેલા]]'' * [[રોડગેર્સ &amp; હામ્મેર્સ્ટીન]] દ્વારા ''ધેર ઇઝ મ્યુઝિક ઇન યુ'' * ''અમ્બ્રેલા'' (રીમીક્સ), મૂળરીતે [[રીહાન્ના]] &amp; [[જેય-ઝેડ]] દ્વારા બનાવાયું હતું પણ તેને [[ક્રીષ બ્રાઉન]] દ્વારા રિમીક્સ કરવામાં આવ્યું અને તેનું મથાળું બદલીને સિન્ડ્રેલા રાખવામાં આવ્યું * ''[[સી\સી (સિન્ડ્રેલા\ કોમ્પલેક્ષ)]]'' [[હાઇ-કિંગ]] દ્વારા * ''સિન્ડ્રેલા 신데렐라'' [[સેઓ ઇન-યંગ]] દ્વારા અ કોરીયન પોપ ગાયક * ''સેન્ડ્રીલોન'' (સિન્ડ્રેલાનું ફ્રેંચ નામ) ફ્રેચ રોક જૂથ [[ટેલીફોન]] દ્વારા * [[આર્ચી કમ્પબેલા]]નું ''રીન્ડ્રેસેલા'' * [[સાજીદ અલી]] દ્વારા ''સિન્ડ્રેલા'' * [[બેરીજ કુબુ]] દ્વારા ''21જી મેડ નો સિન્ડ્રેલા'' * [[ન્યૂઝ્સ]] દ્વારા ''હાડસી નો સિન્ડ્રેલા બોય'' * [[મલીક મીજેર]] દ્વારા ''શાહી નો બુટોયુ-રોમાન્સ ઓફ ધ સિન્ડ્રીલોન'' ==== સિન્ડ્રેલા જમ્પરોપ ગીત ==== બાળકો માટે અહીં એક [[જમ્પરોપ]] ગીત છે જેમાં સિન્ડ્રેલાને સમાવવામાં આવી છે: <blockquote>સિન્ડ્રેલાએ પીળો પોશાક પહેર્યો છે, તેણી ઉપરના માળે તેના સાથીને ચુંબન કરવા ગઇ હતી, તેણીએ ભૂલથી એક સાપને ચુંબન કર્યું, તો કેટલા દાક્તરોની તે માટે જરૂર પડશે? 1, 2, 3, વગેરે.<br /> સિન્ડ્રેલાએ વાદળી પોશાક પહેર્યો છે, તેણી ઉપરના માળે તેણીના જોડાની દોરીને બાંધવા ગઇ હતી, તેણે ભૂલ કરી અને ગાંઠ બાંધી દીધી, તો કેટલી ગાંઠો તેણીએ બાંધવી જોઇએ? 1, 2, 3, વગેરે.<br /> સિન્ડ્રેલાએ લીલા રંગનો પોશાક પહેર્યો છે, તેણી શહેરના મધ્યભાગમાં વીંટી ખરીદવા ગઇ હતી, તેણીએ ભૂલ કરી અને એક નકલી વીંટી ખરીદી લીધી, તો તે કેટલા દિવસો પહેલા તૂટી ગઇ? 1, 2, 3, વગેરે.<br /> સિન્ડ્રેલાએ દોરીવાળો પોશાક પહેર્યો છે, તેણી પોતાના ચહેરાને સરખું કરવા ઉપરના માળે ગઇ હતી, ઓહ ના ઓહ ના, તેણીએ એક કંલક શોધ્યો છે, કેટલા પાવડર પફ તેણીને તે પતાવવા માટે જોઇશે? 1, 2, 3, વગેરે.<br /> સિન્ડ્રેલાએ રેશમી પોશાક પહેર્યો છે, તેણી બહાર થોડુંક દૂધ લેવા ગઇ હતી, ભૂલથી તે તળાવમાં પડી ગઇ, હજી ક્યાં સુધી તેણી બચી શકશે? 1, 2, 3, વગેરે. </blockquote> આ ગણતરી ત્યાં સુધી ચાલુ રહેશે જ્યાં સુધી કૂદનાર એક કૂદકો મારવાનું ભૂલી ન જાય. જો તેઓ તે કરે તો ગણતરી ફરીથી શરૂ કરવામાં આવે છે. વિવિધતાઓ: <blockquote>સિન્ડ્રેલાએ પીળો પોશાક પહેર્યો હતો, શહેરમાં તેણી તેના સાથીદારને મળવા ગઇ હતી (કે "થોડીક રાઇ ખરીદવા"). રસ્તામાં, તેણીનું પાત્ર ફાટી ગયું. બધા લોકોને તેનાથી સૂગ ચઢી.<br /> (જોકસન હાઇટ્સ, [[ક્વીન્સ]]માં સાંભળવામાં આવ્યું હતું, પાછલી 1950ની સાલમાં) </blockquote> <blockquote>સિન્ડ્રેલાએ પીળો પોશાક પહેર્યો હતો, તેણી ઉપરના માળે તેના સાથીદારને ચુંબન કરવા ગઇ હતી. કેટલા ચુંબનો તેણીએ તેને કર્યા હતા<br /> (નોર્ધન આર્લેન્ડમાં સાંભળવામાં આવ્યું હતું)</blockquote> <blockquote>સિન્ડ્રેલાએ યેલ્લામાં પોશાક પહેર્યો હતો, શહેરમાં ફેલ્લાને ચુંબન કરવા ગઇ હતી. ભૂલથી એક સાપને ચુંબન કર્યું, કેટલા ટાંકા તેણીને લેવા પડશે?"</blockquote> === વિડીઓ ગેમ === 2005માં, ડિઝનીએ ''[[Disney's Cinderella: Magical Dreams]]'' નીન્ટેન્ડો માટે [[ગેમ બોય એડવાન્સ]] બહાર પાડી. સિન્ડ્રેલાને પણ ડિઝનીની / સ્કુરેસોફ્ટની વિડીયો રમત કિંગડમ હાર્ટ્સ<ref>અનીસે હોલ્લીનસેડ, "[http://gameboy.gamezone.com/gzreviews/r26918.htm રિવ્યૂ ઓફ ''ડિઝનીસ સિન્ડ્રેલા: મેઝિક ડ્રમ્સ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111101609/http://gameboy.gamezone.com/gzreviews/r26918.htm |date=2010-01-11 }}," ''ગેમઝોન'' (10/03/2005).</ref>માં રજૂ કરવામાં આવી હતી જ્યાં તેણી સાત હૃદયની રાજકુમારીઓમાંની એક હતી જેની જરૂર અંધકારના દરવાજાને ખોલવા માટે પડતી હતી. તેણી, તેની આખી દુનિયાની સાથે, કિંગડમ હાર્ટ્સ: બર્થ બાય સ્લીપમાં હશે. == આ પણ જોશો == {{Portal|Folklore}} * [[સિન્ડ્રેલાની અસર]] * [[સિન્ડ્રેલા ગ્રંથિ]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{commonscat}} {{wikisource}} {{Wikisource1911Enc|Cinderella}} * [http://www.edsitement.neh.gov ઇડીએસઆઇટીઇમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090208155836/http://edsitement.neh.gov/ |date=2009-02-08 }} લેશન પ્લાન: [http://edsitement.neh.gov/view_lesson_plan.asp?id=419 ટીચીંગ એડ ટુ "સિન્ડ્રેલા"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060831050748/http://edsitement.neh.gov/view_lesson_plan.asp?id=419 |date=2006-08-31 }} મેની લિંક્સ એન્ડ રિસોર્સીંસ, વારીએશન ઇન કેરેક્ટર, સીટીંગ, એન્ડ પ્લોટ એલીમેન્ટ, પેરેલલ વર્જન્સ (ફોમ ધ નેશનલ એન્ડોવમેન્ટ ફોર ધ હ્યુમનીટાઇઝ) * [http://www.egyptianmyths.net/mythslippers.htm એસોપ ફેબલ ઓફ રહોડોપીસ એન્ડ હર રોઝ-રેડ સ્લીપર્સ] * [http://library.campbellhall.org/secondary%20pages/Looking%20for%20a%20Good%20Book/cinderella.htm અહમનસન લાબ્રેરી પેજ અબાઉટ સિન્ડ્રેલા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061027134856/http://library.campbellhall.org/secondary%20pages/Looking%20for%20a%20Good%20Book/cinderella.htm |date=2006-10-27 }} * [[ડિઝની]] વર્જન ઓફ [http://www.disneyshorts.org/years/1922/cinderella.html સિન્ડ્રેલા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527001551/http://www.disneyshorts.org/years/1922/cinderella.html |date=2010-05-27 }} એટ [http://www.disneyshorts.org ધ એનસાયક્લોપીડીઆ ઓફ ડીઝની એનીમેડટ શોર્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113053731/http://disneyshorts.org/ |date=2013-01-13 }} * [http://www.public.iastate.edu/~lhagge/cenerent.htm સેનેરેન્ટોલા બાય ગીમ્બાટ્ટીસ્ટા બાસીલે (અંગ્રેજી ભાષાંતર)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060412000612/http://www.public.iastate.edu/~lhagge/cenerent.htm |date=2006-04-12 }} * [http://www.folkstory.com/articles/cinderella.html ઇનસાઇટ ફોર્મ અ સિન્ડ્રેલા સ્ટોરી] * [http://www.gutenberg.org/dirs/etext00/pntmn10.txt સેનેરેન્ટોલા ઇન પેન્ટામેરોન બાય ગીમ્બાટ્ટીસ્ટા બાસીલે (અંગ્રેજી ભાષાંતર)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080927053203/http://www.gutenberg.org/dirs/etext00/pntmn10.txt |date=2008-09-27 }} * [http://disneypicture.net/k-disney-princess-61-cinderella-65.htm ડિઝની પ્રિન્સેસ સિન્ડ્રેલા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526025506/http://disneypicture.net/k-disney-princess-61-cinderella-65.htm |date=2010-05-26 }} * [http://www.imdb.com/title/tt0099826 ઇફ ધ શુ ફ્ટીસ (1990 ફિલ્મ)] * [http://digitalgallery.nypl.org/nypldigital/dgkeysearchresult.cfm?parent_id=504396&amp;word= ફોટોઝ એન્ડ ઇલશ્ટેશન ફોર્મ અર્લી ''સિન્ડ્રેલા'' સ્ટેજ વર્ઝન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120303012131/http://digitalgallery.nypl.org/nypldigital/dgkeysearchresult.cfm?parent_id=504396&word= |date=2012-03-03 }}, [[ઇલ્લાલીન ટેરીસ્સ]]ની સાથે અને એક [[ફિલ્લીસ ડારે]]ની સાથે સમાવિષ્ટ છે * [http://www.surlalunefairytales.com/cinderella/index.html સુરલાલુને ફેરી ટેલ્સ.કોમ: ધ અન્નોટડેટ સિન્ડ્રેલા ઇન્ક્લૂડ વેરીએશન ફોર્મ અરાઉન્ડ ધ વર્લ્ડ, ઇલસ્ટ્રેશન, એન્ડ મોર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100220105621/http://www.surlalunefairytales.com/cinderella/index.html |date=2010-02-20 }} * [http://www.ancientworlds.net/aw/Article/461904 ધ ઇજિપ્તશ્ય સિન્ડ્રેલા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070209175125/http://www.ancientworlds.net/aw/Article/461904 |date=2007-02-09 }} * [http://www.paroledautore.net/fiabe/classiche/basile/gattacenerentola.htm જેજોલ્લા, લા ગાટ્ટા સેનેરેન્ટોલા "સિન્ડ્રેલા" બાય ગીમબાટ્ટીસ્ટા બાસીલે - (ઓજીનલ, ઇટાલીયન વર્ઝન)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100328075153/http://www.paroledautore.net/fiabe/classiche/basile/gattacenerentola.htm |date=2010-03-28 }} * [http://www.tonightsbedtimestory.com/cinderella-or-the-little-glass-slipper/ ફુલ ટેક્સ ઓફ સિન્ડ્રેલા ઓર, ધ લીટલ ગ્લાસ સ્લીપર ફોર્મ "ધ ફેરી બુક"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526014203/http://www.tonightsbedtimestory.com/cinderella-or-the-little-glass-slipper/ |date=2010-05-26 }} * [http://disneywallpaper.net/k-cinderella-52.htm સિન્ડ્રેલા વોલપેપર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100530122503/http://www.disneywallpaper.net/k-cinderella-52.htm |date=2010-05-30 }} * [http://www.dbskeptic.com/2008/11/17/more-original-versions-of-classic-fairy-tales/ ઓરીજનલ વર્ઝન એન્ડ સાયકોલોજીકલ એનાલીસીસ ઓફ સીન્ડ્રેલા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106022703/http://www.dbskeptic.com/2008/11/17/more-original-versions-of-classic-fairy-tales/ |date=2009-01-06 }} * [http://www.authorama.com/grimms-fairy-tales-35.html એશપુલ્લેટ બાય ધ બ્રધર્સ ગ્રીમ] * [http://www.lib.rochester.edu/CAMELOT/CINDER/cin14.htm બીબીલોગ્રાફી ઓફ સિન્ડ્રેલા ફિલ્મ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100404002814/http://www.lib.rochester.edu/CAMELOT/CINDER/cin14.htm |date=2010-04-04 }} {{Brothers Grimm}} {{Ballet}} [[શ્રેણી:પરીકથાઓ]] [[શ્રેણી:બ્રધર્સ ગ્રીમ]] [[શ્રેણી:ચાર્લ્સ પેરાઉલ્ટની કૃતિઓ]] [[શ્રેણી:કાલ્પનિક રાજકુંવરીઓ]] [[શ્રેણી:કાલ્પનિક અનાથો]] [[શ્રેણી:પરીકથાઓના પાત્રો]] [[શ્રેણી:પરીકથાના પુરવઠાવાળા પાત્રો]] [[શ્રેણી:યુરોપીયન પરીકથાઓ]] scxiq1n0xasdmgkeey9q5gsv5j7vo7o 0 26404 903830 867993 2026-08-17T01:43:42Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903830 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name=દાર્જિલિંગ | type = નગર | skyline = Darjeeling.jpg | skyline_caption = [[હેપી વેલી ટી એસ્ટેટ]] પરથી દેખાતું દાર્જિલિંગનું દ્રશ્ય. | skyline_alt= A panoramic view of a hill range. The upper portions of the nearer hillsides have tiled houses, while the farther hillsides and the lower portions of the nearer ones are covered with green bushes. A few coniferous trees are scattered throughout. | latd = 27.03 | longd = 88.16 | locator_position=right | base_map_alt=Darjeeling is located at the northern tip of West Bengal, near its boundary with Sikkim. | inset_map_alt=West Bengal is located at the northern tip of the east coast of India, bounded by Bangladesh on the east and Indian states of Sikkim, Orissa and Jharkhand on the north, south and west respectively. The state tapers off towards its northern end. | state_name=પશ્ચિમ બંગાળ | district=દાર્જિલિંગ |parliament_const = દાર્જિલિંગ લોક સભા વિસ્તાર |assembly_const= દાર્જિલિંગ વિધાન સભા વિસ્તાર | altitude=2050 | altitude_cite=<ref name="DistProf"/> | population_as_of = ૨૦૦૧ | population_total = ૧૦૭૫૩૦ | population_density = 8548 | area_magnitude= | area_total=10.58 | area_telephone= ૦૩૫૪ | postal_code= 734101 | vehicle_code_range= WB-76 WB-77 | footnotes = }} '''દાર્જિલિંગ''' (બંગાળી: দার্জিলিং, નેપાળી: दार्जीलिंग) [[ભારત]] દેશના પૂર્વ ભાગમાં આવેલા [[પશ્ચિમ બંગાળ]] રાજ્યમાં આવેલા [[દાર્જિલિંગ જિલ્લો|દાર્જિલિંગ જિલ્લા]]માં આવેલું એક મહત્વનું શહેર છે. બરસત શહેરમાં દાર્જિલિંગ જિલ્લાનું વહીવટી મુખ્ય મથક આવેલું છે. આ શહેર એક આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ પ્રાપ્ત ગિરિમથક છે અને તે અહીંની ખાસ દાર્જિલિંગ ચા માટે જાણીતું છે. વળી યુનેસ્કો દ્વારા ઘોષિત વિશ્વ ધરોહર સ્થળમાં આ [[દાર્જીલીંગ હિમાલયન રેલ્વે]] માટે પણ આ સ્થળ જાણીતું છે. દાર્જિલિંગ જિલ્લાનું આ મુખ્ય મથક છે. આ શહેર મહાભારત પર્વત માળામાં કે નિમ્ન હિમાલયન પર્વતમાળામાં આવેલું છે. આની સરાસરી ઊંચાઈ ૬૭૧૦ ફુટ છે. આ શહેરનો ઇતિહાસ મધ્ય ઓગણીસમી સદી સુધી જાય છે. શરૂઆતમાં અહીં બ્રિટિશરોએ અહીં એક સેનેટોરિયમ અને મિલિટરી ડેપો બનાવ્યો. ત્યાર બાદ અહીં ચાનું વાવેતર કરવામાં આવ્યું. અહીં વાવતરકારોએ કાળી ચાની સંકર પ્રજાતિઓ અને આથવાની નવી પદ્ધતિઓ વિકસાવી. આને પરિણામે એક ખાસ ચા અસ્તિત્વમં આવી જે આજે દાર્જિલિંગ ચા તરીકે વિશ્વમાં સૌથી પ્રચલિત બની.<ref name="Tea">{{harvnb|Srivastava|2003|p=4024}}</ref> [[દાર્જીલીંગ હિમાલયન રેલ્વે]] આ શહેરને મેદાની પ્રદેશ સાથે જોડે છે. ભારતમાં ચાલુ રહેલ બહુ થોડા વરાળ એંજીન આ રેલ્વેમાં છે. અહીં બ્રિટિશ સ્ટાઈલની શાળાઓ છે જેમાં ભણવા માટે ભારત અને પડોશી દેશોમાંથી વિદ્યાર્થીઓ આવે છે. બાજુમાં આવેલ કાલિમપોંગ શહેર સાથે મળી ૧૯૮૦ની ગોરખાલેંડનું કેંદ્ર હતી. હાલમાં સક્રીય ગોરખાલેંડનામના અલગ રાજ્યની માંગણીનુમ્ કેંદ્ર પણ દાર્જિલિંગ છે. હાલના વર્ષોમાં વધતા પ્રવાસી ભારને કારણે વધેલી સ્ત્રોતની જરૂરીયાતને કારણે અહીંના નાજુક પર્યાવરણને ખતરો નિર્માણ થયો છે. == ઇતિહાસ == દાર્જિલિંગનો ઇતિહાસ [[બંગાળ]], [[ભૂતાન]],[[સિક્કિમ]] અને [[નેપાળ]]ના ઇતિહાસ સાથે ગૂંથાયેલો છે. પૂર્વ ૧૯મી સદી સુધીના સમય સુધી દાર્જિલિંગની આસપાસનો પહાડી પ્રદેશ ઐતિહાસિક રીતે ભૂતાન અને સિક્કિમ રાજ્યો દ્વારા નિયંત્રિત હતો અને સિલિગુડીનો મેદાન પ્રદેશ નેપાળ રાજ્ય,<ref>{{harvnb|Dasgupta|1999|pp=47–48}}</ref> દ્વારા નિયંત્રિત હતો અને અહીમ્ અમુક લેપ્ચા કુળના અમુક કુટુંબો રહેતાં હતાં .<ref name="Dasgupta 51">{{harvnb|Dasgupta|1999|p=51}}</ref> ૧૮૨૮માં નેપાળ-સિક્કિમ સીમા ક્ષેત્ર તરફ જતા એક શિષ્ટ મંડળ દાર્જિલિંગમાં રોકાયું અને તેમણે નક્કી કર્યું કે બ્રિટિશ સિપાહીઓનીએ સેનેટોરિયમ માટે આ સ્થળ ઉપયુક્ત હતું.<ref name="Dasgupta 50">{{harvnb|Dasgupta|1999|p=50}}</ref><ref>{{harvnb|Lamb|1986|p=69}}</ref> ૧૮૩૫માં કંપનીએ સિક્કિમના [[ચોગ્યાલ]] પાસેથી મહનંદા નદીની પશ્ચિમ તરફનું ક્ષેત્ર ભાડાપટ્ટે લીધું.<ref>{{harvnb|Dasgupta|1999|p=47}}</ref> ૧૮૪૯માં, સિક્કિમના ચોગ્યાલ દ્વારા બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈંડિયા કંપનીના ડાયરેક્ટર આર્થર કેમ્પબેલ અને શોધક અને વનસ્પતિ શાસ્ત્રી જોસેફ ડેલ્ટન હૂકરને બંદી બનાવાયા. તેમની મુક્તિ માટે ઈસ્ટ ઈંડિયા કંપનીએ સેના મોકલી. સિક્કિમ શાશકો અને કંપની વચ્ચે ખટરાગ ચાલુ રહ્યો અને કંપનીએ ૧૯૫૦માં દાર્જિલિંગનું ૬૪૦ ચો માઈલ જેટલું ક્ષેત્ર પચાવી પાડ્યું.૧૮૬૪માં ભૂતાની શાસકો અને બ્રિટિશરો વચ્ચે સિચુલાની સંધિ થઈ અને ટેકરીઓથી થઈને પસાર થતા ઘાટ અને કાલિમ્પોન્ગ ક્ષેત્ર તેમણે બ્રિટિશરોને હસ્તક આપ્યો.<ref name="History3">{{cite web | url = http://www.darjeeling.gov.in/darj-hist.html | title = History of Darjeeling | access-date = 2009-11-10 | publisher = Official webpage of Darjeeling District | archive-date = 2011-07-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110720072136/http://darjeeling.gov.in/darj-hist.html | url-status = dead }}</ref> સિક્કિમ અને બ્રિટિશરો વચ્ચે સતત ચાલુ રહેલ અંતસને પરિણામે તેમની વચ્ચે યુદ્ધ થયું. જેના પરિણામ સ્વરૂપે એક ૧૯૬૫માંસંધિ થઈ અને તે અનુસાર એકતીસ્તા નદીની પૂર્વ તરફનો પ્રદેશ બ્રુટિશ તાબા હેઠળ ગયો.<ref>{{harvnb|Dasgupta|1999|p=48}}</ref> ૧૮૬૬ સુધી દાર્જિલિંગ જિલ્લાએ આકાર અને કદમાંતેનું હાલનું સ્વરૂપ મેળવી લીધું હતું જેનું ક્ષેત્ર ૧૨૩૪ ચો માઈલ જેટલું હતું .<ref name="History3"/> બ્રિટિશ રાજ સમય દરમ્યાન દાર્જિલિંગના સમષીતોષ્ણ વાતાવરણને કારણે એજ ગિરિ મથક તરીકે આનો વિકાસ થયો. મેદાન પ્રદેશની ઉનાળુ ગરમીથી બચવા બ્રિટિશ રહેવાશી અહીં આવી પહોંચતા. ૧૮૪૦ સુધીમાં આ શહેર બ્રિટિશ પ્રેસીડેન્સીની અઘોષિત ઉનાળુ રાજધાની સમ બની ગઈ હતી,<ref>{{harvnb|Palit|2006|p=16}}</ref> ૧૮૬૪માં કાયદેસર રીતે આ સ્થાન ઉનાળુ રાજધાની બની ગઈ હતી.<ref>{{harvnb|Kenny|1995|p=700}}</ref> [[ચિત્ર:A Darjeeling street scene, 1880.jpg|right|thumb|Darjeeling view, 1880|alt=A hillside with houses having tiled roofs.]] તેના ટૂંક સમયમાં દાર્જિલિંગનો એક આરોગ્યધામ અને સેનેટોરિયમ તરીકે ઝડપી વિકાસ થયો.<ref name="Dasgupta 51"/> આર્થર કેમ્પબેલ ,કંપનીના સર્જન અને રોબર્ટ નેપીઅર નામના લીયુટેનન્ટ દ્વારા અહીં ગિરિમથકની રચના કરાઈ હતી. કેમ્પબેલના પ્રયત્નો દ્વારા અહીં ગિરિમથકની સ્થાપના અને ઢોળાવપર વાવેતર કરાવવાની યોજના ઘણી વિકસી અને તેને પરિણામે ૧૮૩૫થી ૧૮૪૯ વચ્ચે દાર્જિલિંગની વસતિ અહીં વસવાટ અર્થે આવેલ લોકોને કારણે ૧૦૦ ગણી વધી.<ref name="History3"/><ref name="Lamb 71">{{harvnb|Lamb|1986|p=71}}</ref> ૧૮૩૯ અને ૧૮૪૨ વચ્ચે અહીં થી મેદાન પ્રદેશનો જોડતો રસ્તો બાંધવામાં આવ્યો.<ref name="Dasgupta 51"/><ref name="Lamb 71"/> ૧૮૪૮માં બ્રિટિશ સૈનિકો માટે અહીમ્ મિલિટરી ડેપો સ્થપાયો અને ૧૮૫૦માં આ શહેરને નગરપાલિકા મળી. <ref name="Lamb 71"/> ૧૮૫૬માં અહીં વ્યાપારી ધોરણે ચાનું વાવેતર શરૂ થયું અને ઘણાં બ્રિટિશ વાવેતરકારો અહીં સ્થાયી થયાં.<ref name="Dasgupta 50"/> બ્રિટિશ રહેવાસીઓમાટે સ્કોટિશ મિશન્રીઓએ અહીં શાળા અને અન્ય લોકોપયોગિ ઉદ્યમો શરૂ શરુ કર્યાં, આમ દાર્જિલિંગનો એક વિદ્યાધામ તરીકેનો આધાર નખાયો. ૧૮૮૧માં દાર્જિલિંગ હિમાલયાન્ રેલ્વે શરૂ થતાં આ ક્ષેત્રના વિકાસન્ વધુ વેગ મળ્યો.<ref name=heritageunesco>{{cite web | publisher=UNESCO World Heritage Centre | url=http://whc.unesco.org/en/list/944 | title=Mountain Railways of India | access-date=2006-04-30}}</ref> ૧૮૯૯માં અહીં એક મોટું ભૂસ્ખલન થયું જેને લીધે શહેર અને સ્થાનીય વસતિને ભારી નુકશાન થયું.<ref name=disaster1>{{Harvnb|Gerard|1990|p=258}}</ref> [[ચિત્ર:Darjeeling_War_Memorial,_at_Batasia_Loop,_Darjeeling,.jpg|left|thumb|Darjeeling War Memorial|alt=An obelisk on an elevated circular platform, with a few people standing around. Mountain peaks are visible in the background.]] બ્રિટિશ રાજ દરમ્યાન શરૂઆતમઅં દાર્જિલિંગ બિન વહીવટી ક્ષેત્ર હેઠળ હતું, ઓછી વસતિ અને આર્થિક રીતે પછત ક્ષેત્રને આવા ક્ષેત્ર મનાતા હતાં અને બ્રિટિહશ રાજના કાયદા કાનૂન સીધી રીતે અહીં લાગૂ પડતા ન હતાં. ૧૯૧૯માં આ ક્ષેત્રને પછાત ઘોષિત કરાયું. <ref name=autonomydistrict>{{cite web| url = http://www.mcrg.ac.in/civilsocietydialogue3.htm | title = Autonomy for Darjeeling: History and Practice | access-date = 2006-08-13 |author = Subhas Ranjan Chakraborty | year = 2003 | work = Experiences on Autonomy in East and North East: A Report on the Third Civil Society Dialogue on Human Rights and Peace|author= Sanjoy Borbara | publisher = Mahanirban Calcutta Research Group}}</ref> [[ભારતની સ્વાતંત્ર ચળવળ]] દરમ્યાન હાથ ધરાયેલ [[અસહકારની ચળવળ]] દાર્જિલિંગના ચા બગીચાઓમાં પણ ફેલાઈ.<ref>{{harvnb|Dasgupta|1999|p=60}}</ref> ૧૯૩૪માં ક્રાંતિકારીઓ દ્વારા બંગાળના ગવર્નર જ્હોન એન્ડર્સનની હત્યાનો એક નિષ્ફળ પ્રયાસ પણ અહીં થયો હતો.<ref>{{cite web|url=http://darjeeling.gov.in/independence.html|title=Darjeeling Hills plunges into the Independence Movement|publisher=Official webpage of Darjeeling district|access-date=2009-11-19|archive-date=2010-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20100209015043/http://darjeeling.gov.in/independence.html|url-status=dead}}</ref> ત્યારબાદ ૧૯૪૦ના દશકામાં સામ્ય વાદીઓ દ્વારા ચાના બગીચામાં કામ કરનારાઓને સાથે લઈ અંગ્રેક્ જ સરકાર વિદ્ધ ચળવળ ચાલુ રહી.<ref name="Dasgupta 61">{{harvnb|Dasgupta|1999|p=61}}</ref> [[ચિત્ર:Bringing in the tea leaf, Darjeeling, 1890.jpg|right|thumb|૧૮૯૦ દાર્જિલિંગમાં ચા ના વાવેતરની શરૂઆત.]] [[ચિત્ર:Bringing in the tea leaf, Darjeeling, 1890.jpg|right|thumb|૧૮૯૦ દાર્જિલિંગમાં ચા ના વાવેતરની શરૂઆત.]] બ્રિટિશ શાસન દરમ્યાન આ ક્ષેત્રનો સામાજિક અને આર્થિક વિકાસ થયો ન હતો. ૧૯૪૭માં ભારતીય સંસદ સામે મુકાયેલ અપીલમાં આ ક્ષેત્રને સ્વાયત્તતા અને નેપાલી રાવ્ટ્રીયત્વ આપવાની વાત કરેલી હતી.<ref name="Dasgupta 61"/> ૧૯૪૭માં [[ભારતની આઝાદી]] પછી, દાર્જિલિઁગને ભારતના [[પશ્ચિમ બંગાળ]]માં વિલિન કરવામાં આવ્યું. પર્વતીય શહેર દાર્જિલિઁગ કુરુસિયોંગ કાલિમ્પોંગ અને તેરાઇ ક્ષેત્રના અમુક ક્ષેત્રો મેળવીને દાર્જિલિઁગ જિલ્લાનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું. અહીંની પહાડી ક્ષેત્રની વસતિ બ્રિટિશ સાશન દરમ્યાન અહીં સ્થાયી થયેલ નેપાળી લોકોની છે અને મેદાની ક્ષેત્રોમાં [[ભારતના ભાગલા]] વખતે આવેલ બંગાળી નિરાશ્રિત લોકોની બનેલી છે<ref>{{harvnb|Dasgupta|1999|p=55}}</ref> પશ્ચિમ બંગાળ સરકાર દ્વારા નેપાળી વસતિની માઁગણી પર પૂરતું ધ્યાન અપતાતા આ ક્ષેત્રને સ્વાયત્તતા આપવાની માંગણીએ ૧૯૫૦ અને ૧૯૬૦માં જોર પકડ્યું, છેવટે ૧૯૬૧માં સ્વાયત્તાની માંગણી અને નેપાળી ભાષાને માન્યતા આપવાની વાત માની.<ref>{{harvnb|Dasgupta|1999|pp=61–62}}</ref> ૧૯૭૫માં સીક્કીમ નામના નવા રાજ્યની ઘોષણા થઈ. ભારત સરકારે કમને નેપાળી ભાષાને સંવિધાનમાં માન્યતા આપી. આને પરિણામે [[ગોરખાલેંડ]] નામના નવા રાજ્યની માંગણી એ વધુ જોર પકડ્યું.<ref>{{harvnb|Dasgupta|1999|p=62}}</ref> સમગ્ર ૧૯૮૦ના દાયકા દર્મ્યાન અલગ રાજ્યની માંગણી માટે આંદોલન ચાલુ રહ્યાં,<ref>{{harvnb|Dasgupta|1999|pp=63–64}}</ref> ૧૯૮૬-૮૮ દરમ્યાન આંદોલન હિંસક પણ બન્યાં. ભારત સરકાર અને ગોરખા નેશનલ લિબરેશન ફ્રંટ વચ્ચે થયેલ કરાર પછી આ આંદોલન શાંથ થયું, આને પરિણામે ૧૯૮૮માં એક નિર્વાથિત સંગઠનની રચના થઈ આ સંસ્થાને જિલ્લાનો વહીવટ ચલાવવાનો અધિકાર હતો. જો કે હમણાં દાર્જિલિંગ શાંત છે, આ ક્ષેત્રના અપર્યાપ્ત આર્થિક વિકાસને ચાલતે અલગ રાજ્યની માંગણી હજી પણ ચાલુ છે.<ref>{{harvnb|Dasgupta|1999|p=65}}</ref> ૨૦૦૮-૦૯ દરમ્યાન ફરીથી વિરોધ પ્રદર્શન થયા, રાજ્ય અને કેંદ્ર સરકારે ગોરખા જનમુક્તિ મોર્ચાની અલગ રાજ્યની માંગણી નકારી કાઢી.<ref name="NewProtest">{{cite web|url=http://www.livemint.com/2009/07/14124608/Darjeeling-protests-hit-tea-an.html|title=Darjeeling protests hit tea and tourism|work=[[Livemint]]|date=2009-07-14|author=Sujoy Dhar |access-date=2009-11-25}}</ref> == ભૂગોળ == [[ચિત્ર:Tiger Hill.JPG|thumb|ટાઈગર હિલ પરથી દેખાતું[[કાંચનજંઘા]]અને અને દાર્જિલિઁગ|alt=Snow-capped mountain peaks visible in the distance, with forested hills in the foreground.]] દાર્જિલિઁગ એ દાર્જિલિઁગ સદર ઉપવિભાગનું નગર અને જિલ્લા મુખ્યાલય છે. આ નગર ૬૭૧૦ ફૂટની સરાસરી ઊંચાઈ પર આવેલું છે.<ref name="DistProf">{{cite web | publisher=Official Webpage of Darjeeling District | url=http://darjeeling.gov.in/dist-prof.html | title=District Profile | access-date=2009-11-10 | archive-date=2011-07-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110721161953/http://darjeeling.gov.in/dist-prof.html | url-status=dead }}</ref> આ શહેર દાર્જિલિંગ હિમાલય પહાડી ક્ષેત્રની દાર્જિલિંગ-જલપહાર પર્વતમાળામાં આવેલી છે જે પશ્ચિમ બંગાળના ઘુમથી શરૂ થાય છે. આ પર્વતમાળા Y આકારની છે. આનો આધાર કથરપહાર અને જલપહાર પર આવેલો છે ઓબ્સર્વેટરી હિલ આગળથી આના બે ફાંટા પડે છે. ઇશાન તરફનો ફાંટો તુરંત નીચે ઉતરી પડે છે જે લેબોંગ ટેકરા પર પુરો થાય છે. વાયવ્ય તરફનો ફાંટો ઉત્તર બિંદુ પરથી પસાર થઈ તુકેવર ચાના બગીચા આગળ પુરો થાય છે.<ref name=urbanmanagement>{{cite web | author = Vimal Khawas | year = 2003 | url = http://www.mtnforum.org/resources/library/khawv03e.htm | title = Urban Management in Darjeeling Himalaya: A Case Study of Darjeeling Municipality. | publisher = The Mountain Forum | access-date = 2006-05-01 | archive-date = 2004-10-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20041020031749/http://www.mtnforum.org/resources/library/khawv03e.htm | url-status = bot: unknown }}Now available in the [[Internet Archive]] in this . Retrieved 7 June 2006.</ref> [[હિમાલય]]ની ઊંચી હિમચ્છાદિત ટેકરીઓની સોડમાં આવેલી ટેકરીઓ આ નગરને ઘેરે છે. [[નેપાળ]]માં આવેલ [[કાંચનજંઘા]], વિશ્વની ત્રીજું સૌથી ઊઁચું શિખર જેની ઊંચાઈ ૮૫૯૮ મીટર છે તે અહીંથી સૌથી સારી રીતે દેખાય છે. વાદળ રહીત દિવસે અહીંથી [[નેપાળ]]નું [[માઉંટ એવરેસ્ટ]] શિખર પણ અહીંથી દેખાય છે.<ref name=britannica>{{cite web| url = http://www.britannica.com/eb/article-9028781 | title = Darjeeling | access-date = 2006-07-26| work = Encyclopædia Britannica | publisher = Encyclopædia Britannica Premium Service }}</ref> દાર્જિલિઁગની આસપાસની પહાડીઓ નિમ્ન હિમાલયની મ્હાભારત પર્વતમાળાનો ભાગ છે. અહીંની મૃદા મોટે ભાગે રેતીયા પથ્થર અને કોંગ્લોમેરેટની રચનાઓ જે બૃહદ હિમાલયના ખવાયેલ નિક્ષેપના ઠોસ થઈ જતા બની છે. મોટેભાગે આ જમીન બહુ કંગાળ રીતે ઠોસ બનેલી છે ( આ જમીન વરસાદની વચ્ચેના ગાળામાં પાણી સંગ્રહી નથી શકતી) અને ખેતી માટે યોગ્ય નથી ગણાતી. આ ક્ષેત્રમાં જમીનનો ઢોળાવ તીવ્ર છે અને ઉપરની મૃદા ઢીલી છે આને પરિણામે વરસાદ દરમ્યાન વારંવાર ભૂસ્ખલન થાય છે. ભારતીય માનાંક સંસ્થા અનુસાર આ નગર ધરતીકંપ ક્ષેત્ર -૪ માં આવે છે. ( ૧ થી ૪ના માપનમાં ભૂકંપની તીવ્રતા વધતી જાય છે) આ શહેર ભારતીય અને યુરેશિયન પ્લેટ ના સંગમ પર આવેલું છે જે વારંવાર થતા ધરતીકંપ માટે સંવેદનશીલ છે.<ref name=britannica/>. == વનસ્પતિ અને પ્રાણી સૃષ્ટિ == [[ચિત્ર:Darjeeling1.jpg|thumb|right| Mount Kanchanjangha as viewed from Darjeeling|alt=Snow-capped mountain peaks visible in the distance.]] દાર્જિલિંગ પૂર્વી હિમાલયન પ્રાણીજ ભૌગોલિક ક્ષેત્રમાં આવે છે.<ref name="Negi 185">{{harvnb|Negi|1992|p=185}}</ref> દાર્જિલિંગ ની આસપાસની વૃક્ષ સૃષ્ટિ માં સાલ, [[ઓક]], અર્ધ-નિત્યલીલા, [[સમષીતોષ્ણ]] અને [[આલ્પાઈન]] જંગલોની બનેલી છે.<ref>{{harvnb|Negi|1992|pp=28–29}}</ref> સાલ અને ઓકના ગીચ જંગલો નગરની આસપાસ ફેલાયેલા છે જેમાં લુપ્ત પ્રાયઃ થયેલ ઓર્ચીડના ફૂલોની જંગલી પ્રજાતિઓ મળી આવે છે. લોય્ડ્સ બોટેનીકલ ગાર્ડનમાં વનસ્પતિની લુપ્ત થતી પ્રજાતિઓને સાચવવામાં આવી છે, અને પદ્મજા નાયડુ હિમાલયન ઝૂલોજિકલ પાર્કમાં હિમાલયની લુપ્ત પ્રાયઃ પ્રજાતિઓના સંવર્ધન અને પ્રજનન કરવામાં આવે છે.<ref name="zoo">{{cite web| url=http://www.hindu.com/2009/10/29/stories/2009102957821300.htm| title=Himalayan Tahrs, Blue sheep for Darjeeling Zoo arrive from Japan| work=[[The Hindu]]| date=2009-10-29| access-date=2009-11-10| archive-date=2012-11-07| archive-url=https://web.archive.org/web/20121107112906/http://www.hindu.com/2009/10/29/stories/2009102957821300.htm| url-status=dead}}</ref> વધતા જતા વાહન વ્યવહાર ને લીધે થતા વાયુ પ્રદુષણ અને વધતી વસતિની વધતી બળતણ અને લાકડાની જરૂરિયાતને ચાલતા દારિલિંગની આસપાસના જંગલોને ભય ઊભો થયો છે.<ref name=teri>{{cite web | author = TERI | year = 2001 | url = http://static.teriin.org/reports/rep17/rep17.pdf | title = Sustainable Development in the Darjeeling Hill Area | format = PDF | page = 20 | publisher = Tata Energy Research Institute, New Delhi. (TERI Project No.2000UT64) | access-date = 2006-05-01 | archive-date = 2006-06-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060623100515/http://static.teriin.org/reports/rep17/rep17.pdf | url-status = dead }}</ref> આ જિલ્લાની જંગલ પ્રાણી સંપદાનું રક્ષણ પશ્ચિમ બંગાળ જંગલ ખાતા દ્વારા કરવામાં આવે છે.<ref name="Negi 185"/> અહીંના પ્રાણી જીવનમાં [[બતક]], [[ટીલ]], [[પ્લોવર]] અને [[ગુલ]] આદિ પક્ષીઓ તિબેટથી સ્થળાંતર કરતાં દાર્જિલિંગ થઈ ને પ્રવાસ કરે છે.<ref>{{harvnb|Mackintosh|2009|p=2}}</ref> નાના સસતનો જેમકે [[સીવેટ]], [[નોળિયા]] [[બેજર]] આદિ અહીં જોવા મળી છે.<ref>{{Harvnb|Negi|1992|pp=43–48}}</ref> નજીકના [[જલ્દાપરા વન્યજીવન અભયારણ્ય]] માં ઉપ-નીત્યલીલા જંગલો અને સાલના વૃક્ષોનો સમાવેશ થાય છે. અહીં [[એક-શિંગડાવાળા ગેંડો]], [[હાથી]], [[વાઘ]], [[દીપડો]] અને [[હોગ હરણ]] જેવા પ્રાણીઓ,[[બંગાળ ફ્રોરિકન]] અને [[હેરોન]] જેવા પક્ષીઓ મળી આવે છે.<ref name="Negi 185"/> ૨૦૦૯થી દાર્જિલિંગમાં રેડ પાંડાનું સંવર્ધન કેંદ્ર શરૂ કરવાના પ્રયાસ ચાલુ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.expressindia.com/latest-news/new-centres-to-help-endangered-panda-and-dolphin-thrive/485586/|title=New centres to help endangered panda and dolphin thrive|work=The Indian Express|date=2009-07-06|author=Mohana Dam|access-date=2010-01-19|archive-date=2012-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314223051/http://www.expressindia.com/latest-news/new-centres-to-help-endangered-panda-and-dolphin-thrive/485586/|url-status=dead}}</ref> == આબોહવા == [[ચિત્ર:darjeeling drizzling.jpg|thumb|A Darjeeling street during heavy rain|alt=A few people walking on a wet street holding umbrellas. There are shops on either side of the street.]] દાર્જિલિઁગના સમષીતોષ્ણ વાતાવરણમાં પાંચ ભિન્ન ઋતુઓ જોવા મળે છે: વસંત, ઉનાળો, શરદ, શિયાળો અને વર્ષા. વાર્ષીક સરાસરી મહત્તમ તાપમાન ૧૪.૯°સે છે જ્યારે વાર્ષીક સરાસરી લઘુત્તમ ૮.૯°સે છે,<ref name="DistProf"/> માસિક સરાસરી તાપમાન ૫-૧૭°સે વચ્ચે હોય છે.<ref name=weatherbase>{{cite web| publisher=Canty and Associates LLC| url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=422950&refer==&units=metric| title=Weatherbase entry for Darjeeling| access-date=2006-04-30| archive-date=2020-10-22| archive-url=https://web.archive.org/web/20201022034555/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=422950&refer==&units=metric| url-status=dead}}</ref> અહીં સૌથી નીચું ઉષ્ણતામન ૧૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૦૫ના દિવસે -૫°સે નોંધાયું હતું.<ref name="DistProf"/> અહીં સરાસરી વાર્ષીક ૩૦૯.૨ સેમી જેટલો વરસાદ પડે છે, અને સરાસરી વરસમાં ૧૨૬ દિવસ વરસાદ પડે છે.<ref name="DistProf"/> સૌથી વધુ વરસાદ જુલાઈ મહીનામાં પડે છે.<ref name=weatherbase/> આ ક્ષેત્રનો તીવ્ર અને કેન્દ્રીત વરસાદ અનિયંત્રિત આયોજન અને જંગલોની કપાઈને કારણે અવારનવાર ભૂસ્ખલનનું કારણ બને છે,આને કારણે જાન માલનું ઘણું નુકશાન થાય છે.<ref>{{harvnb|Sarkar|1999|p=299}}</ref> હાલના વર્ષોમાં [[વૈશ્વિક ઉષ્ણતા|વૈશ્વિક ઉષ્મીકરણ]]ની દાર્જિલિંગના વાતાવરણ પર વિપરિત અસર પડી છે જેને પરિણામે દુષ્કાળ અને તેની પછે પૂર અને ચા બગીચા પર વધતા જતા કીટક આક્રમણના બનાવો આદિ ઘટનાઓ ઘટે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/special-news-report/News-Feed/Brewtal-climate-Droughts-storms-cracking-Darjeeling-s-teacup/Article1-480534.aspx|title=Brewtal climate: Droughts, storms cracking Darjeeling’s teacup|work=[[Hindustan Times]]|date=2009-11-26|author=Malabi Gupta|access-date=2009-12-03|archive-date=2011-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606124325/http://www.hindustantimes.com/special-news-report/News-Feed/Brewtal-climate-Droughts-storms-cracking-Darjeeling-s-teacup/Article1-480534.aspx|url-status=dead}}</ref> == નાગરી વ્યવસ્થાપન == [[ચિત્ર:Flag of Gurkhaland.svg|thumb| ગોરખા નેશનલ લિબરેશન ફ્રંટનો ધ્વજ|alt=A rectangular flag with a green background, three horizontal yellow stripes across the bottom, three yellow stars forming a triangle on the top left, and a yellow sword on the top right.]] દાર્જિલિંગ શહેરી ક્ષેત્રમાં દાર્જિલિંગ નગરપાલિકા અને પત્તાબોંગ ચા બગીચાનો સમાવેશ થાય છે.<ref name=census1>{{cite web | publisher=Directorate of Census Operations, West Bengal | url=http://www.wbcensus.gov.in/DataTables/02/FrameTable4_1.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20050827091947/http://www.wbcensus.gov.in/DataTables/02/FrameTable4_1.htm | archive-date=2005-08-27 | title=Table-4 Population, Decadal Growth Rate, Density and General Sex Ratio by Residence and Sex, West Bengal/ District/ Sub District, 1991 and 2001 | year=2003 | access-date=2006-04-30 | url-status=live }}</ref> ૧૮૫૦માં સ્થાપીત દાર્જિલિંગ નગરપાલિકા ૧૦.૫૭ ચો કિમી ક્ષેત્રને આવરી લે છે.<ref name=census1/> આ નગરપાલિકા ૩૨ વોર્ડમાંથી ચૂંટાઈ આવેલા સભ્યો અને રાજ્ય સરકાર દ્વારા નેમણૂંક કરાયેલ સભ્યોની બનેલી છે. આ સભ્યો પોતાનામાંથી એક પ્રમુખ ચૂંટી કાઢે છે;<ref name=urbanmanagement/> આ પ્રમુખ નગપાલિકાના કાર્યકારી અધિકારી હોય છે. ૨૦૧૦માં ગોરખા જનમુક્તિ મોર્ચા આ નગરપાલિકામાં સત્તા પર છે. ગોરખા વસતિ ધરાવતું દાર્જિલિંગ ક્ષેત્ર ૧૯૮૮માં દાર્જિલિંગ હિલ કાઉંસીલ ના નિર્માણ પછી તેના કાર્ય ક્ષેત્રમાં આવે છે. આ પર્વતીય ક્ષેત્રની અમુક બાબતો જેમકે શિક્ષણ સ્વાસ્થ્ય અને પર્યટન આદિનું વ્યવથાપન દાર્જિલિંગ હિલ કાઉંસીલ ના ચૂંટાયેલા સભ્યો દ્વારા કરવામાં આવે છે. કાયદો અન વ્યવસ્થા જિલ્લા પોલીસ તંત્ર હેઠળ આવે છે જે પશ્કિમ બંગાળ પોલીસનો ભાગ છે. દાર્જિલિંગ અને જોરબંગલોની સુરક્ષા અને કાયદાકીય બાબતોના ઉપરી ડેપ્યુટિ સુપ્રિટેંડેન્ટ ઓફ પોલીસ હોય છે. દાર્જિલિંગ નગરપાલિકાની હદમાં બે પોલીસ ચોકીઓ છે એક દાર્જિલિંગ અનને બીજી જોરબંગલો.<ref name=census2> {{cite web| publisher=Directorate of Census Operations, West Bengal | url=http://web.cmc.net.in/wbcensus/DataTables/01/Table-3.htm | title=Table-3 District Wise List of Statutory Towns (Municipal Corporation, Municipality, Notified Area and Cantonment Board), Census Towns and Outgrowths, West Bengal, 2001|year=2003 |access-date=2006-04-30}}</ref> ૨૦૦૫ થી, દાર્જિલિંગ ગોરખા હિલ કાઉંસીલની કોઈ ચૂંટણી નથી થઈ અને માર્ચ ૨૦૦૮થી પશ્ચિમ બંગાળ સરકાર એક વ્યવસ્થાપન અધિકારી થકી દાર્જિલિંગ ગોરખા હિલ કાઉંસીલનો કારભાર ચલાવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.expressindia.com/latest-news/Ghisingh-gone-Morcha-closer-to-Gorkhaland/282846/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-03-06 |archive-date=2012-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315000445/http://www.expressindia.com/latest-news/Ghisingh-gone-Morcha-closer-to-Gorkhaland/282846/ |url-status=dead }}</ref> == સગવડો == [[File:Darjeeling St. Andrew's Church.jpg|thumb|St. Andrew's Church, Darjeeling. Built- 1843, Rebuilt- 1873]] સેંચલ પર્વતમાળા પરથી વહેતા પ્રાકૃતિક ઝરણાં દાર્જિલિંગને મોટા ભાગનો પાણી પુરવઠો પુરો પાડે છે. આમાંથે જમા કરેલા પાણીને પથ્થરની નીકો દ્વારા ૧૯૧૦ અને ૧૯૩૨માં બનેલા બે તળાવોમાં જમા કરવામાં આવે છે. જોરબંગલોમાં આવેલ ફીલ્ટરેશન પ્લાન્ટ માં થઇ પાઇપ દ્વારા પાણી આખા શહેરને પુરું પાડવામાં આવે છે.<ref name="Watersupply">{{cite web|url=http://www.darjeelingmunicipality.com/water.html|title=Water Supply|publisher=Official webpage of Darjeeling Municipality|access-date=2009-12-03|archive-date=2011-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708232148/http://www.darjeelingmunicipality.com/water.html|url-status=dead}}</ref> ઉનાળા દરમ્યાન, જ્યારે ઝરણાં દ્વારા પુરું પડાતું પાણી અપુરતું થાય છે ત્યારે ખોંગ ખોલામાં આવેલ એક નિત્ય વહેતા ઝરણાં માંથી પાણી પમ્પ દ્વારા લવાય છે. અહીં પાણીની જરૂરિયાત અને પુરવઠા વચ્ચે નું અંતર વધતું જ રહ્યું છે. શહેરના ૫૦% ઘરોને જ નગરપાલિકાના પાઈપનું જોડાણ મળેલું છે.<ref name=urbanmanagement/> પાણી પુરવઠામાં વધારો કરવા માટે ૧૯૮૪ના ત્રીજા જળાશયના બાંધકામ સહિતના અન્ય ઘણાં ઉપાયો નિષ્ફળ નીવડ્યાં છે.<ref name="Watersupply"/> શહેરમાં ૪૦% ક્ષેત્રમાં ભૂગર્ભ ગટર વ્યવસ્થા છે જે ઘરેલુ ગંડા પાણીને સેપ્ટીક ટેંક સુધી પહોંચાડે છે.<ref name="Generalinfo">{{cite web|url=http://www.darjeelingmunicipality.com/general.html|title=General Information|publisher=Official webpage of Darjeeling Municipality|access-date=2010-01-08|archive-date=2012-05-31|archive-url=https://www.webcitation.org/684l5wBns?url=http://www.darjeelingmunicipality.com/general.html|url-status=dead}}</ref> ઘ કચરાને નજીકમાં આવેલ ડમ્પીંગ ગ્રાઉંડમાં ઠલાવાય છે ત્યાં જ નગરનું સ્મશાન પણ આવેલું છે.<ref name="Generalinfo"/> ૨૦૦૩થી બારણે બારણે કચરો જમા કરવાની અને જૈવિક અને અજૈવિક કચરો છૂતો પાડવાની વ્યવસ્થા ચાલુ કરાઇ છે.<ref>{{harvnb|Aftab|2005|p=186}}</ref> બિન સરકારી સંસ્થાઓની મદદ વડે જૈવિક કચારાનું [[વર્મીકમ્પોસ્ટીંગ]] (અળસિયા અપઘટન) હાથ ધરવા માં આવે છે.<ref>{{harvnb|Aftab|2005|p=187}}</ref> ૨૦૦૯માં કચરો ઘટાડવા માટે નગરપાલિકાએ પ્લાસ્ટીકની થેલીઓ અને પેકેટો પર પ્રતિબંધ લગાવ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.expressindia.com/latest-news/darjeeling-to-ban-plastic-altogether/474728/|title=Darjeeling to ban plastic altogether|work=[[The Indian Express]]|date=2009-06-11|author=Mohana Dam|access-date=2009-12-03|archive-date=2012-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314231251/http://www.expressindia.com/latest-news/darjeeling-to-ban-plastic-altogether/474728/|url-status=dead}}</ref> વિદ્યુત પુરવઠો વેસ્ટ બંગાલ ઇલેક્ટ્રીસીટી બોર્ડ દ્વારા પુરો પાડવામાં આવે છે, વેસ્ટ બેંગાલ ફાયર સર્વીસ આપાતકાલીન સેવાઓ આપે છે. આ શહેર ખંડીત વિદ્યુત પ્રવાહથી પીડાય છે અને તેના વોલ્ટેજ અસ્થિર હોય છે, આથી વોલ્ટેજ સ્ટેબીલાઈઝર અહીંના ઘરો માં જોવા મળે છે. લગભગ બધી જ શાળાઓ સ્વાયત્તતા પ્રાપ્ત દાર્જિલિંગ ગોરખા હિલ કાઉંસીલની દ્વારા સંચાલિત છે. નગ્રપાલિકાના રસ્તાની કુલ લંબાઇ ૧૩૪ કિમી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.darjeelingmunicipality.com/roads.html|title=Roads|publisher=Official webpage of Darjeeling Municipality|access-date=2010-01-08|archive-date=2011-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110708232231/http://www.darjeelingmunicipality.com/roads.html|url-status=dead}}</ref> == અર્થવ્યવસ્થા == [[ચિત્ર:Darjeeling, India, Tea plantations in mountains.jpg|thumb| દાર્જિલિંગમાં આવેલ ચા નો બગીચો |alt=Terraced rows of bushes growing on a hillside.]] દાર્જિલિંગની અર્થવ્યવસ્થાના મુખ્ય બે આધાર છે પર્યટન અને ચા ઉદ્યોગ. દાર્જિલિંગના વિશિષ્ટ આબોહવાને કારણે દાર્જિલિંગ ચાને એક ખાસ સોડમ હોય છે. આ ચા આંતરરાષ્ટ્રીય રીતે વખણાયેલી છે.<ref name="Tea"/> ભારતમાં ઉત્પન્ન થતી ચાના ૭% જેટલી ચા દાર્જિલિંગમાં પેદા થાય છે. આ પેદાશ વર્ષે ૯૦ લાખ કિલો જેટલી હોય છે.<ref name="NewProtest"/> ભારતના અન્ય પ્રદેશો અને નેપાળમાં ઉત્પન્ન થતી ચાએ અહીંની ચા ને પ્રતિસ્પર્ધા આપી છે.<ref name=teacompetition>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/1456988.stm|title=Darjeeling tea growers at risk|publisher=BBC News|date=2001-07-27|access-date=2006-05-08}}</ref> અહીં ચાલી આવતી મજૂરોની ખટપટ કામગારોની છટણી એસ્ટેટનું બંધ પડવું આદિને કારણે અહીં નિવેશ અને ઉત્પાદન પર ઘણી અસર પડી છે.<ref name=teaproblems>{{cite news|author=Daniel B. Haber|url=http://www.ipsnews.net/africa/interna.asp?idnews=21909|title=Economy-India: Famed Darjeeling Tea Growers Eye Tourism for Survival|publisher=Inter Press Service News Agency|date=2004-01-14|access-date=2006-05-08|archive-date=2006-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20060602163603/http://www.ipsnews.net/africa/interna.asp?idnews=21909|url-status=dead}}</ref> ઘણાં ચાના બગીચા કામદારો દ્વારા સહકારી ધોરણે ચલાવવામાં આવે છે, જ્યારે અમુકને ટુરિસ્ટ રિસોર્ટમાં ફેરવવાની યોજના ચાલુ છે.<ref name=teaproblems/> અહીંના કામગારોમાં ૬૦%થી વધુ કામગાર મહિલાઓ છે.<ref name=census1/> ચા સાથે, અહીં [[મકાઈ]], [[જવ]], [[ડાંગર]], [[એલચી]], [[બટેટા]] અને [[આદુ]] ના પાક લેવાય છે.<ref name="Agriculture">{{cite web|url=http://darjeeling.gov.in/agriculture.html|title=Agriculture|publisher=Official webpage of Darjeeling District|access-date=2009-11-25|archive-date=2010-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100205154653/http://darjeeling.gov.in/agriculture.html|url-status=dead}}</ref> ૧૮૬૦થી જ દાર્જિલિંગ એક મહત્ત્વ પૂર્ણ પ્રવાસી સ્થળ બની ગયું હતું.<ref name="Lamb 71"/> આ એકમાત્ર પૂર્વીભારતીય સ્થળ છે જ્યાં બહોળી સંખ્યામાં વિદેશી પ્રવાસીઓ આવે છે.<ref name="NewProtest"/> બોલીવુડ અને બંગાળી સિનેમાના ફીલ્મીકરણ માટે પણ આ એક પ્રખ્યાત સ્થળ છે. [[સત્યજીત રે]]એ તમની ફીલ્મ કાંચન જંગા (૧૯૬૨) અહીં ફીલ્માવી હતી, અને ત્મની ફેલુદા શ્રેણીની કથાઓ, ''દાર્જિલિંગ જોમ્જોમાત'' પણ અહીંની હતી. બોલીવુડની ફિલ્મો ''[[આરાધના]]'' (૧૯૬૯), અને હાલમાં આવેલી ફીલ્મ ''[[મૈં હૂં ના]]'' (૨૦૦૪) અહીં ફીલ્માવાઈ હતી.<ref name=aradhana1>{{cite web | url = http://www.outlooktraveller.com/aspscripts/travelogue.asp?dest=Darjeeling | archive-url = https://web.archive.org/web/20070415015159/http://www.outlooktraveller.com/aspscripts/travelogue.asp?dest=Darjeeling | archive-date = 2007-04-15 | title = Darjeeling: Where the journey is the destination | access-date = 2007-03-09 | author = Sudha Mahalingam | year = 2001 | month = March | work = Outlook Traveller | publisher = Outlook Publishing (India) Private Limited | url-status = live }}</ref><ref name=aradhana2>{{cite web | url = http://www.indialine.com/travel/trains/darjeeling-toy-train.html | title = Darjeeling Toy Train | access-date = 2009-12-05 | work = Theme India: Train Tourism in India | publisher = IndiaLine | archive-date = 2010-05-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100507123327/http://www.indialine.com/travel/trains/darjeeling-toy-train.html | url-status = dead }}</ref> આ ક્ષેત્રની રાજનૈતિક અસ્થિરતાને કારણે અહીંના પ્રવાસ વ્યવસ્થા પર અસર થાય છે, અને ૧૯૮૦ અને ૨૦૦૦ના પ્રદર્શનોને કારણે પર્યટન ઉદ્યોગ પર ઘણી અસર પડી છે.<ref name="NewProtest"/><ref>{{harvnb|Dasgupta|1999|p=66}}</ref> == વાહન વ્યવહાર == [[ચિત્ર:Darjeeling Himalayan Railway.jpg|thumb|દાર્જિલિંગમાં પ્રવેશ કરતી ટોય ટ્રેન |alt=A train, hauled by a steam locomotive, running beside a road between two rows of buildings with a few people walking on the road.]] દાર્જિલિંગ ૮૮ કિમી લાંબી દાર્જિલિંગ હિમાલયન રેલ્વે દ્વારા ન્યૂ જલપાઈગુડીથી અથવા સીલીગુડીથી રાષ્ટીય ધોરી માર્ગ-૫૫ દ્વારા પહોંચી શકાય છે. <ref name="Transport">de Bruyn 2008, p.578</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf|title=NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI|publisher=National Highways Authority of India|access-date=2011-01-07|archive-date=2009-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf|url-status=dead}}</ref> નવતર વાહન વ્યવહાર પ્રયોગ દ્વારા કોઇ ક્ષેત્રનું આર્થિક અને સામાજિક વિકાસ સાધીને વિશ્વના અન્ય ક્ષેત્રોને પ્રભાવીત કરવા બદ્દલ દાર્જિલિંગ હિમાલયન રેલ્વે જે એક ૬૦ સેમી ગેજ ધરાવતી પર્વતીય રેલ્વે છે તેને યુનેસ્કો દ્વારા ૧૯૯૯માં વિશ્વ ધરોહર સ્થળ ઘોષિત કરાઈ છે,<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/archive/repcom99.htm#944|title=Darjeeling Himalayan Railway|work=World Heritage Committee: Report of the 23rd Session, Marrakesh, 1999|publisher=UNESCO|access-date=2010-01-08}}</ref> વિશ્વમાં આ સન્માન મેળવનાર આ બીજી રેલ્વે છે.<ref name=heritageunesco/><ref name=aradhana1/> સીલીગુડી અને દાર્જિલિંગ વચ્ચે બસ સેવા અને અન્ય વાહનની સેવા ઉપલબ્ધ છે. રસ્તા માર્ગે દાર્જિલિંગ [[બાગડોરા]], [[ગંગટોક]] અને [[કાઠમંડુ]] અને અન્ય નજીકના નગરો [[કુરસિયોંગ]] અને [[કાલિમ્પોંગ]].<ref name="Transport"/> જો કે, વરસાદમાં થતા ભૂસ્ખલનને કારણે રસ્તો અને રેલ્વે માર્ગ બંધ પડી જાય છે. સૌથી નજીકનું હવાઈ મથક બાગડોરા ૯૦ કિમી દૂર આવેલું છે.<ref name="Transport"/> નગરની ભીતરમાં મોટે ભાગે લોકો પગપાળા પ્રવાસ કરે છે. રહેવાસીઓ સાયકલ, મોટર સાયકલ અને ભાડોત્રી ટેક્સીઓ વાપરે છે. ૨૦૦૩માં થયેલ અકસ્માત પછી દાર્જિલિંગ રોપવે બંધ કરી દેવાઈ છે તેમાં ચાર પ્રવાસીઓ મૃત્યુ પામ્યાં હતાં.<ref name = "Statesman20Oct">{{cite web | url = http://www.thestatesman.net/page.arcview.php?clid=1&id=53912&usrsess=1 | title = Darjeeling ropeway mishap kills four | access-date = 2007-06-30 | work = [[The Statesman]] | date = 2003-10-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070929102947/http://www.thestatesman.net/page.arcview.php?clid=1&id=53912&usrsess=1 | archive-date = 2007-09-29 | url-status = dead }}</ref> It was proposed to be reopened in 2007,<ref name = "Statesman22Jun">{{cite web | url = http://www.thestatesman.net/page.arcview.php?clid=6&id=187778&usrsess=1 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080418002244/http://www.thestatesman.net/page.arcview.php?clid=6&id=187778&usrsess=1 | archive-date = 2008-04-18 | title = Darjeeling Ropeway to open again | access-date = 2009-12-02 | author = Soma Mookerjee | work = The Statesman | date = 2007-06-22 | url-status = dead }}</ref> અને આ ક્ષેત્રમાં વિકસી રહેલ રસ્તાના જાળાને કારણે અને સહયોગીની ગેરહાજરેને લીધે રોપવેનો વિકાસ ન થયો.<ref>{{cite web|url=http://www.darjeelingtimes.com/news/News/ABGL-explores-court-option-for-meet.html|title=Time, neglect apply brakes on ropeways|work=The Statesman|date=2009-11-30|author=Mohan Prasad|access-date=2011-01-07|archive-date=2011-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20111004174308/http://www.darjeelingtimes.com/news/News/ABGL-explores-court-option-for-meet.html|url-status=dead}}</ref> == વસતિ == ૨૦૦૧ના વસતિ ગણતરી અનુસાર, ૧૨.૭૭ ચો કિમી ક્ષેત્ર ધરાવતા બૃહદ દાર્જિલિંગ શહેરી ક્ષેત્રની વસતિ ૧૦૯૧૬૩ છે, જ્યારે નગરપાલિકા ક્ષેત્રની વસતિ ૧૦૭૫૩૦ છે.<ref name=census1/> નગરપાલિકા ક્ષેત્રમાં વસતિનું ઘનત્વ પ્રતિ કિમી ૧૦,૧૭૩ છે². સ્ત્રી ૰ પુરુષ પ્રમાણ ૧,૦૧૭ ૰ ૧,૦૦૦ છે,<ref name=census1/> જે રાષ્ટ્રીય સરાસરી ૯૩૩ ૰ ૧૦૦૦ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/India_at_glance/fsex.aspx|title=India at a Glance: Sex Ratio|work=Census of India, 2001|access-date=2009-11-19}}</ref> આ ક્ષેત્રમાં પળાતા ત્રણ સૌથી મોટા ધર્મ અનુ ક્રમે હિંદુત્વૢ બૌદ્ધ ધર્મ અને ખ્રિસ્તિ ધર્મ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/Dist_File/datasheet-1901.pdf|title=Basic data sheet, District Darjiling|work=Census of India, 2001|access-date=2009-11-19}}</ref> બહુમતિ જનસંખ્યા નેપાળી મુળના ગોરખા કુળના છે. ગોરખામાં અન્ય ઉપજાતિઓ છે [[લિંબુ]], [[રાય]], [[તમાંગ]], [[લેપ્ચા]], [[ભુતિઆ]], [[શેર્પા]] અને [[નેવાર]]. અહીં રહેતા અન્ય કુળ [[બંગાળી]], [[એંગ્લો ઈંડિયન]], [[ચીની]], [[બિહારી]] (મુખ્યત્વે સ્થપાંતરીત મજૂરો) અને [[તિબેટી]]. અહીં બોલાતી સૌથી મુખ્ય ભાષાઓ છે The most commonly spoken languages are [[નેપાળી]], [[બંગાળી]] અને અંગ્રેજી.<ref name="Culture">{{cite web|url=http://darjeeling.gov.in/people.html|title=People And Culture|publisher=Official webpage of Darjeeling District|access-date=2009-11-26}}</ref> દાર્જિલિંગએ ૧૯૯૧ અને ૨૦૦૧ વચ્ચેના સમયગાળામાં નોંધ પાત્ર વસતિ વધારો જોયો છે આ સમય દરમ્યાન વધારાનો દર ૪૭% રહ્યો હતો.<ref name=census1/> આ શહેરની યોજના ૧૦ૢ૦૦૦ વ્યક્તિના સમાવેશ માટે કરાઈ હતી અને ત્યાર બાદના વસતિ વધારાને કારણે ખૂબ માળખાકીય સુવિધાઓ પર ખુબ દબાણ આવ્યું છે અને પર્યાવરણ ને નુકશાન થયું છે. વધતા વસતિ વધારાને કારણે જિલ્લાના જંગલોને પારાવાર નુકશાન થયું છે. પર્યાવરણને થયેલા નુકશાન અને પર્વતોના ખવાણને કારણે દાર્જિલિંગ પર્યટન સ્થળ તરીકેનું આકર્ષણ ગુમાવી રહ્યું છે.<ref name=teri/> == સંસ્કૃતિ == [[ચિત્ર:Darjeelingflags.jpg|thumb|હિંદુ મંદિરની આજુબાજુ બુદ્ધિસ્ટ ધ્વજ.|alt=A man and a woman praying at a small white shrine with a red roof. Several colourful flags on buntings are strung across poles in front of the shrine.]] નાતાલ દુર્ગાપુના અને દિવાળી જેવા મુખ્ય ધાર્મિક પરિવાર સિવાય અહીંની પ્રજા અમુક સ્થાનિય તહેવારો પણ મનાવે છે. લેપ્ચા અને ભુટિયા લોકો જાન્યુઆરીમાં નવું વર્ષ ઉજવે છે જ્યારે તિબેટિયન લોકો ફેબ્રુઆરી-માર્ચમાં તેમનું નવું વર્ષ [[લોસર]] ઉજવે છે. મધ્ય જૂનમાં દલાઈ લામાનો જન્મ દિવસ સરઘસ સાથે ઉજવવામાં આવે છે.<ref name="Culture"/> દર વર્ષે દસ દિવસનો દાર્જિલિંગ કાર્નિવલ તરીકે ઓળખાતો ઉત્સવ સિવિલ સોસાયટીના પ્રયત્નોથી દાર્જિલિંગ ઈનિશિયેટીવ તરીકે ઓળખાતી ચળવળ હેઠળ શિયાળામાં ઉજાવાય છે. આમાં દાર્જિલિંગ પર્વતીય ક્ષેત્રના સંગીતૢ કળા અને સંસ્કૃતિ ને પ્રદર્શિત કરાય છે.<ref name=frontline2003>{{cite journal | author =S.S. Chattopadhyay | year =2003 | month =December | title =The spirit of Darjeeling | journal =Frontline | volume =20 | issue =25 | url =http://www.hinduonnet.com/fline/fl2025/stories/20031219000306600.htm | access-date =2006-05-01 | ref =harv | archive-date =2006-05-13 | archive-url =https://web.archive.org/web/20060513215230/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2025/stories/20031219000306600.htm | url-status =dead }}</ref> દાર્જિંલિંગમાં સૌથી પ્રચલિત વાનગી છે મોમો. આ એક વરાળમાં રંધાતીૢ માંસને લોટમાં વાળીને બનતી વાનગી છે આને સાફ સૂપ અને અથાણા સાથે ખાવા અપાય છે. ઠુપકા તરીકે ઓળખાતા અને સૂપ સાથે પીરસાતા તિબેટિયન નુડલ્સ પણ પ્રચલિત છે. અન્ય પ્રચલિત વાનગીઓ છે દમ આલુ, બટેટાની વાનગી, અને ''[[સાફાલે]]'', માંસ ભરેલ તિબેટીયન રોટી.<ref name="Culture"/> અથાયેલ ખોરાક અને પેય પદાર્થ નજન સંખ્યાના મોટા ભાગના લોકો દ્વારા લેવામાં આવે છે.<ref>{{harvnb|Tamang|1988|p=376}}</ref> અથાયેલી વસ્તુઓમાં સોયાબીનની વાનગીઓ], [[લાંબુ ના અંકુર]], દૂધ અને ચોખામાંથી બનાવાતી ''સેલ રોટી'' પ્રમુખ છે.<ref>{{harvnb|Tamang|1988|p=375}}</ref> ચા સૌથી લોકપ્રિય પીણું છે તિબેટીયન બટર ચા પણ પીવય છે.<ref name="Culture"/> નશા કારક પેયમાં ''ટોંગબા'', ''જ્નાર્ડ'' અને ''[[છાંગ]]'', સ્થાનીય રીતે ઉગતી અંગુલ બાજરી તરીકે ઓળખાતા સ્થાનીય અનાજ માંથી બનતું પીણું છે.<ref name="Culture"/><ref>{{harvnb|Tamang|1988|p=382}}</ref><ref>{{cite book|author=H. Ä. Jaschke|title= A Tibetan-English Dictionary|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.42701|page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.42701/page/n367 341]|year=1881 (Reprint 1987)|publisher=Motilal Banarsidas|place= Delhi|isbn=81-208-0321-3}}</ref> દાર્જિલિંગની ઘણી ઈમારતો પર વસાહતવાદ કાળના વાસ્તુની છાપ દેખાઈ આવે છે, જેમકે દાર્જિલિંગના મોક ટ્યુડર શૈલિના (mock Tudor) ઘરો, ગોથિક શૈલિના ચર્ચો, રાજ ભવન, દાર્જિલિંગ પ્લાંટર્સ ક્લબ અને વિવિધ શૈક્ષણિક ઈમારતો. બુદ્ધિસ્ટ મઠ પેગોડા શૈલિ ના બનેલા છે. દાર્જિલિંગ સંગીતકારો અને કદરદાનોનું કેંદ્ર મનાય છે. અહીંના લોકોમાં ગાવું અને વગાડવું સામાન્ય શોખ જોવા મળે છે, અને આ પરંપરાગત પ્રનાલીનો તેમને ગર્વ છે.<ref name=naturecentric>{{cite web | url = http://ignca.nic.in/cd_07011.htm | title = The Nature-centric Culture of the Nepalese | access-date = 2006-07-31 | author = D.P. Rasaily , R.P. Lama | work = The Cultural Dimension of Ecology | publisher = Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi | archive-date = 2006-07-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060715224122/http://ignca.nic.in/cd_07011.htm | url-status = dead }}</ref> == નોંધ == {{Reflist|colwidth=30em}} == સંદર્ભ == * {{Cite book | last=Aftab | first=Aaris | year=2005 | title=Are the Third World cities sustainable? | place= | publisher=Allied Publishers | edition= | page=201 | isbn=978-81-7764-869-0 | url=http://books.google.com/?id=R1HV6aoINaQC | access-date= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | last=Bhattacharya | first=Anima | year=1995 | title=Planning in the Perspective of Development | place= | publisher=M.D. Publications | edition= | page=231 | isbn=978-81-85880-62-4 | url=http://books.google.com/?id=Znwg_xDfx80C | access-date= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite news | doi=10.2307/3518047 | last=Dasgupta | first=Atis | authorlink= | year=1999 | title=Ethnic Problems and Movements for Autonomy in Darjeeling | url=http://jstor.org/stable/3518047 | periodical=Social Scientist | volume=27 | issue=11–12 | pages=47–68 | id={{JSTOR|3518047}} | access-date= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{cite book|url=http://books.google.co.uk/books?id=qMqBvtL_nI0C&pg=PA578&dq=how+to+get+to+darjeeling&hl=en&ei=2bgoTbmuONOChQefy4i_Ag&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC4Q6AEwAA#v=onepage&q=how%20to%20get%20to%20darjeeling&f=false|title=Frommer's India|publisher=Frommer's|access-date=2011-01-08|year=2008|last=de Bruyn|first=Pippa|coauthors=Keith Bain, Niloufer Venkatraman, Shonar Joshi|isbn=978-0-470-16908-7}} * {{Cite news | last=Froehlich | first=W. | authorlink= | year=1990 | title=Thresholds in the Transformation of Slopes and River Channels in the Darjeeling Himalaya, India | periodical=Annals of the Association of American Geographers | volume=10 | issue=4 | pages=301–312 | id={{JSTOR|3673492}} | access-date= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | surname1 = Gerard | given1 = John | year = 1990 | title = Mountain environments: an examination of the physical geography of mountains | edition = | page = 317 | publisher= MIT Press | isbn = 0-262-07128-2 | ref = harv | postscript = <!--None-->}} * {{Cite news | doi=10.1111/j.1467-8306.1995.tb01821.x | last=Kenny | first=Judith | authorlink= | year=1995 | title=Climate, Race, and Imperial Authority: The Symbolic Landscape of the British Hill Station in India | periodical=Annals of the Association of American Geographers | volume=85 | issue=4 | pages=694–714 | id={{JSTOR|2564433}} | access-date= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | last=Lamb | first=Alastair | year=1986 | title=British India and Tibet, 1766–1910 | place= | publisher=Taylor & Francis | edition=2nd | page=353 | isbn=978-0-7102-0872-9 | url=http://books.google.com/?id=MY4OAAAAQAAJ | access-date= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | last=Mackintosh | first=L.J. | year=2009 | title=Birds of Darjeeling and India | place= | publisher=BiblioBazaar, LLC | edition=2nd | page=322 | isbn=978-1-116-11396-9 | url=http://books.google.com/?id=xY6nB640PKkC | access-date= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | last=Negi | first=Sharad Singh | year=1992 | title=Himalayan wildlife, habitat and conservation | place= | publisher=Indus Publishing | edition= | page=207 | isbn=978-81-85182-68-1 | url=http://books.google.com/?id=W88pkms1dXEC | access-date= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | last=Palit | first=Chittabrata | year=2006 | title=Scientific Bengal: science, technology, medicine, and environment under the Raj | place= | publisher=Gyan Books | edition= | page=270 | isbn=978-81-7835-496-5 | url=http://books.google.com/?id=YmmBZwI8RTYC | access-date= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite news | last=Sarkar | first=S. | authorlink= | year=1999 | title=Landslides in Darjeeling Himalayas, India | periodical=Transactions of the Japanese Geomorphological Union | volume=20 | issue=3 | pages=299–315 | issn=03891755 | access-date= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite news | last=Srivastava | first=Suresh C. | authorlink= | year=2003 | title= Geographical Indications and Legal Framework in India | periodical=Economic and Political Weekly | volume=38 | issue=38 | pages=4022–4033 | id={{JSTOR|4414050}} | access-date= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite book | last=Subba | first=Tanka Bahadur | year=2009 | title=Indian Nepalis: issues and perspectives | place= | publisher=Concept Publishing Company | edition= | page=398 | isbn=978-81-8069-446-2 | url=http://books.google.com/?id=rBDcenRzHJAC&printsec=frontcover&q= | access-date= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} * {{Cite news | doi=10.1002/jsfa.2740440410 | surname1=Tamang | given1=Jyoti | last1=Tamang | surname2=Sarkar | first1=Jyoti P | given2=Prabir | authorlink= | year=1988 | title=Traditional Fermented Foods and Beverages of Darjeeling | periodical=Journal of the science of food and agriculture | volume=44 | issue=4 | pages=375–385 | url=http://ddr.nal.usda.gov/dspace/bitstream/10113/23778/1/IND88052735.pdf | access-date= | ref=harv | postscript=<!--None--> | archive-date=2011-07-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110721071349/http://ddr.nal.usda.gov/dspace/bitstream/10113/23778/1/IND88052735.pdf | url-status=dead }} * {{Cite book | last=Waterhouse | first=David M. | year=2004 | title=The origins of Himalayan studies: Brian Houghton Hodgson in Nepal and Darjeeling, 1820–1858 | place= | publisher=Routledge | edition= | page=280 | isbn=978-0-415-31215-8 | url=http://books.google.com/?id=_rhgqGA2nKoC | access-date= | ref=harv | postscript=<!--None-->}} == બાહ્ય કડીઓ == {{wikivoyage|Darjeeling}} * [http://www.dhr.in/ દાર્જિલિંગ હિમાલયન રેલ્વે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070228112007/http://www.dhr.in/ |date=2007-02-28 }} [[શ્રેણી:ભારતના ગિરિમથકો]] [[શ્રેણી:પશ્ચિમ બંગાળ]] jfowstbtvs2zhob2sthcmhrjst4namp 0 26453 903823 901849 2026-08-17T01:34:36Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903823 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Infobox settlement <!--See Template:Infobox settlement for additional fields that may be available--> <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name=Manhattan<!-- at least one of the first two fields must be filled in --> |official_name=New York County |other_name= |native_name=<!-- if different from the English name --> |nickname= |settlement_type=[[Borough (New York City)|Borough]] of New York City <!-- e.g. Town, Village, City, etc.--> |total_type=<!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> |motto= <!-- images and maps -----------> |image_skyline=NYC wideangle south from Top of the Rock.jpg |imagesize= |image_caption=[[Midtown Manhattan]] as seen from the [[GE Building]]. |image_flag= |flag_size= |image_sea= |seal_size= |image_shield= |shield_size= |image_blank_emblem= |blank_emblem_type= |blank_emblem_size= | image_map = {{infobox mapframe|frame=yes|plain=y|frame-width=250|frame-height=250|zoom=10|frame-lat=40.782|frame-long=-73.965|type=shape-inverse|id=Q11299|title=મેનહટન}} | mapsize = | map_caption = ન્યુ યોર્કના નક્શામાં મેનહટનનું સ્થાન | image_map1 = |pushpin_map=<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position=<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption= |pushpin_mapsize= <!-- Location ------------------> |subdivision_type=Country |subdivision_name=United States |subdivision_type1=State |subdivision_name1=[[New York]] |subdivision_type2=County |subdivision_name2=New York County |subdivision_type3=City |subdivision_name3=[[New York City]] <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> |seat_type= |seat= |parts_type= |parts_style=<!--=list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> |parts=<!-- parts text, or header for parts list --> |p1= |p2=<!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- Politics -----------------> |government_footnotes= |government_type= |leader_title=[[Borough President]] |leader_name=[[Scott Stringer]] (D) |leader_title1=[[New York County District Attorney|District Attorney]] (New York County) |leader_name1=[[Cyrus Vance, Jr.]] |established_title=Settled |established_date=1624 <!-- Area ---------------------> |area_magnitude= |unit_pref= |area_footnotes= |area_total_sq_mi=33.77 |area_land_sq_mi=22.96 |area_water_sq_mi=10.81 |area_water_percent= <!-- Elevation --------------------------> |elevation_footnotes=<!--for references: use tags--> |elevation_m= |elevation_ft= |elevation_max_m= |elevation_max_ft= |elevation_min_m= |elevation_min_ft= <!-- Population -----------------------> |population_as_of= |population_footnotes= |population_note= |population_total=1629054 |population_density_sq_mi=70951 <!-- General information ---------------> |timezone= |utc_offset= |timezone_DST= |utc_offset_DST= |coordinates = {{coord|40|47|N|73|58|W|region:US-NY|display=inline,title}} <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type=<!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code= |area_code= |website=[http://www.mbpo.org/ Official Website of the Manhattan Borough President] |footnotes= }} '''મેનહટન'''એ [[ન્યૂ યોર્ક]] સિટીનું વહીવટી શહેર છે. [[હડસન નદી]]ના મુખ પાસે '''મેનહટન આઇસલેન્ડ'''માં સ્થિત, પ્રાંતની સરહદો '''ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી''' જેવી જ છે, જે સ્ટેટ ઓફ ન્યૂ યોર્કની અસલ કાઉન્ટી છે. તેમાં મેનહટન આઇસલેન્ડ નજીક આવેલા વિવિધ નાના આઇસલેન્ડ: [[રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ]], [[રેન્ડાલ્સ આઇસલેન્ડ]], [[વર્ડ્સ આઇસલેન્ડ]], [[ગવર્નર આઇસલેન્ડ]], [[લિબર્ટી આઇસલેન્ડ]], પાર્ટ [[એલિસ આઇસલેન્ડ]] અને [[યુ થાન્ટ આઇસલેન્ડ]] ઉપરાંત [[બ્રોન્ક્સ]] નજીક મુખ્યલેન્ડનો [[મારબલ હિલ]]ના નાનકડા હિસ્સાનો પણ સમાવેશ થાય છે. ન્યુયોર્કનું મુખ્ય શહેર મેનહટનના દક્ષિણ હિસ્સાથી શરૂ થાય છે. 1898માં તેનો વિસ્તાર વધારીને નજીકના બધા કાઉન્ટીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="NJvNY">[http://caselaw.lp.findlaw.com/cgi-bin/getcase.pl?court=US&amp;navby=case&amp;vol=000&amp;invol=120ORIG ''ન્યૂ જર્સી વિરુદ્ધ ન્યૂ યોર્ક'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050109083017/http://caselaw.lp.findlaw.com/cgi-bin/getcase.pl?court=US&navby=case&vol=000&invol=120ORIG |date=2005-01-09 }}, 523 યુ.એસ. 767 (1998). સુધારો 2008-01-04.</ref> આ શહેરીકરણ પામેલા પાંચ પ્રાંતમાં સૌથી નાનો પરંતુ સૌથી વધુ વિકસીત થયેલો વિસ્તાર છે. ન્યુયોર્ક શહેરના આ કાઉન્ટીની વસ્તી સમગ્ર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી વધુ [[વસ્તી ગીચતા]] ધરાવે છે અને 2008ની વસ્તી પ્રમાણે, વર્ષમાં 22.96 ચોરસ માઇલ(59.47 કિ.મી²)ના જમીન વિસ્તારમાં 1,634,795ની વસ્તી કે પ્રત્યેક ચોરસ કિ.મી.(27,485/કિ.મી²)માં 71,201 મકાન છે, જે સમગ્ર વિશ્વમાં સૌથી વધુ ગીચતા ધરાવતો વિસ્તાર છે. તે 2005માં 1,00,000 ડોલરથી વધારે ''માથાદીઠ'' વ્યક્તિગત આવક સાથે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી ધનિક વિસ્તારોમાનો એક છે.<ref>{{cite web|url=http://www.bea.gov/regional/reis/drill.cfm?table=CA1-3&catable=CA1-3&lc=30&years=2005&rformat=display&areatype=LOCAL&sort=1|title=U.S. Bureau of Economic Analysis|publisher=Bea.gov|date=2009-04-23|access-date=2009-05-30|archive-date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929124701/http://www.bea.gov/regional/reis/drill.cfm?table=CA1-3&catable=CA1-3&lc=30&years=2005&rformat=display&areatype=LOCAL&sort=1|url-status=dead}}</ref> ન્યૂ યોર્કના પાંચ પ્રાંતમાં વસ્તીની દ્રષ્ટિએ મેનહટન ત્રીજું સ્થાન ધરાવે છે. મેનહટન એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને સમગ્ર વિશ્વનું મહત્વનું વ્યાપારી, નાણાકીય અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર છે.<ref>બેરી, ડેન. [http://www.nytimes.com/2001/10/11/nyregion/nation-challenged-new-york-new-york-carries-but-test-its-grit-has-just-begun.html "અ નેશન ચેલેન્જ્ડ: ઇન ન્યૂ યોર્ક; ન્યૂ યોર્ક કેરીઝ ઓન, બટ ટેસ્ટ ઓફ ઇટ્સ ગ્રિટ હેઝ જસ્ટ બિગન"], ''[[ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]]'' , ઓક્ટોબર 11, 2001. જૂન 30, 2009.ના રોજ જોવામાં આવ્યું હતું. "અ રોરિંગ વોઇડ હેઝ બીન ક્રિએટેડ ઇન ધ ફાઇનાન્સિયલ સેન્ટર ઓફ ધ વર્લ્ડ."</ref><ref>સોરેન્ટિનો, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/2007/09/16/nyregion/thecity/16toug.html?pagewanted=2&amp;_r=1 "વ્હેન હિ વોઝ સેવન્ટીન"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , સપ્ટેમ્બર 16, 2007. છેલ્લે જોયા તારીખ ડિસેમ્બર 22, 2007. "વર્ષ 1980માં શહેરના મધ્યભાગોમાં થયેલી ક્રાંતિના કેટલાક ચિન્હો હયાત હતા જેણે ન્યૂ યોર્કનાં સંગીતમાં પુનઃ જોશ પૂર્યું આ ઉપરાંત તેણે કલાને પણ જીવંત કરી જેથી મેનહટન તે જ્યારે સ્થપાયું ત્યારે એટલે કે 1940માં હતું તેવુંને તેવું જ વિશ્વમાં કલાનાં કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી આવ્યું."</ref><ref>બમિલર, એલિઝાબેથ. [http://www.nytimes.com/1995/10/08/nyregion/pope-s-visit-cardinal-pope-s-important-ally-cardinal-shines-high-hierarchy.html "ધ પોપ્સ વિઝિટ: ધ કાર્ડિનલ; એઝ પોપ્સ ઇમ્પોર્ટન્ટ એલી, કાર્ડિનલ શાઇન્સ હાઇ ઇન હાયરાર્કી"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓક્ટોબર 8, 1995. છેલ્લે જોવાઈ ડિસેમ્બર 18, 2007. "યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સમૂહમાધ્યમો અને સંસ્કૃતિના મુખ્ય કેન્દ્રના મુખ્ય પાદરી હોવાને કારણે કાર્ડિનલ ઓ કોનોર પાસે અન્ય પાદરીઓની સરખામણીએ વધારે સત્તા હતી."</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની ઘણી મોટી રેડિયો, ટેલિવિઝન અને ટેલિકોમ્યુનિકેશન કંપની અહીં સ્થિત છે, તથા ન્યુઝ, મેગેઝીન, બુક્સ અને અન્ય મિડીયા પ્રકાશકોના મુખ્ય મથક પણ અહીં છે. મેનહટન ઘણા પ્રખ્યાત જોવાલાયક સ્થળો, પ્રવાસીઓ માટે આકર્ષણ, મ્યુઝિયમ અને યુનિવર્સિટીઓ પણ ધરાવે છે. આ ઉપરાંત યુનાઇટેડ નેશન્સનું મુખ્ય મથક પણ અહીં છે. સમગ્ર દેશમાં સૌથી વધુ કોર્પોરેટ કંપનીના વડામથક આ શહેર ધરાવે છે, ઉપરાંત [[નાસ્ડેક]](NASDAQ) અને [[ન્યૂ યોર્ક સ્ટોક એક્સચેંજ]] અહીં હોવાથી મેનહટન એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું સૌથી મોટું અને કેન્દ્રિય વેપારનું શહેર છે.<ref>[http://www.demographia.com/db-cbd2000.pdf યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સ], ''ડેમોગ્રાફિઆ.'' છેલ્લો સુધારો 2009-06-29.</ref> તે ન્યૂ યોર્ક સિટી અને ન્યૂ યોર્ક મેટ્રોપોલિટન રિજીયનનું કેન્દ્ર છે, જે શહેરની સરકારનું પદ ધરાવે છે અને ક્ષેત્રની રોજગારી, ઉદ્યોગ અને મનોરંજનની પ્રવૃત્તિઓનું કેન્દ્ર છે. જેના કારણે ન્યૂ યોર્કના [[બ્રુક્લીન]] અને [[ક્વીન્સ]] જેવા અન્ય પ્રાંતના લોક મેનહટનમાં જો ફરવા આવે તો “શહેરમાં જઇએ છીએ” તેવું કહે છે.<ref>[http://www.barrypopik.com/index.php/new_york_city/entry/going_to_the_city_manhattan/ BarryPopik.com]</ref> == વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર == ''મેનહટન'' નામ રોબર્ટ જુએટની લોગબુકમાં 1609માં લખાયેલા શબ્દ ''માન્ના- હાટા'' પરથી લેવામાં આવ્યો છે. તેઓ [[હેનરી હડસન]]ના યોક ''[[હાલ્વે મીન]]'' (હાલ્ફ મૂન)ના અધિકારી હતા.<ref>[https://web.archive.org/web/20040616103037/http://www.newsday.com/community/guide/lihistory/ny-history-hs216a1v,0,919043.story?coll=ny-lihistory-navigation રોબર્ટ જ્યુટની જર્નલની સંપૂર્ણ માહિતી: ન્યૂ યોર્ક હિસ્ટોરિકલ સોસાયટીના સંગ્રહમાંથી, બીજી શ્રેણી, 1841 લોગ બુક], ''[[ન્યૂઝડે]]'' . 16-05-2007ના સુધારેલ.</ref> 1610ના નક્શામાં મૌરિશિયશ નદી( થોડા સમય બાદ નામ બદલીને [[હડસન નદી]] થયું)ના બંને પૂર્વ અને પશ્ચિમ કિનારાનું નામ માનાબાટા બે વખત દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. [[લિનાપી ભાષા]]માં "મેનહટન" શબ્દનું ભાષાંતર “આઇસલેન્ડ ઓફ મેની હિલ્સ (ઘણા પર્વતોના આઇસલેન્ડ)” તરીકે કરવામાં આવ્યું છે.<ref name="Mannahatta">હોલોવે, માર્ગ્વેરાઇટ. [http://www.nytimes.com/2004/05/16/nyregion/urban-tactics-i-ll-take-mannahatta.html "અર્બન ટેક્ટિક્સ; આઈ વિલ ટેક મેનહટ્ટા"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 16, 2004, છેલ્લે જોવાઇ જૂન 30, 2009. "હેનરી હડસને વર્ષ 1609માં જે કલ્પના કરી હતી તેને તે જોઇ શકતો હતો કારણ કે તેણે એકલા હાથે મેનહટનનો પ્રવાસ ખેડ્યો હતો. લેનાપ ભાષામાં તેનો મતલબ ''ઘણી બધી ટેકરીઓનો ટાપુ'' થતો હતો."</ref> == ઇતિહાસ == === વસાહતી === હાલના સમયે મેનહટન ગણાતો વિસ્તાર લિનાપેના વસાહાતીઓનો હતો. 1524માં, કેનોઇસમાં કેટલાક લિનાપે ન્યૂ યોર્ક હાર્બરને પાર કરનાર પ્રથમ યુરોપિયન શોધક ફ્લોરન્ટાઇન [[ગિયોવાન્ની દે વેરાઝાનો]]ને મળ્યા, જોકે તેઓ હાર્બર પાસ્ટ ધી નેરોઝમાં કદાચ પ્રવેશ્યા ન હતા.<ref>સુલિવાન, ડો. જેમ્સ. [http://www.usgennet.org/usa/ny/state/his/bk1/ch3/pt1.html "ધ હિસ્ટ્રી ઓફ ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ: બુક 1, પ્રકરણ 3"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012091106/http://www.usgennet.org/usa/ny/state/his/bk1/ch3/pt1.html |date=2008-10-12 }}, યુએસજેનનેટ, છેલ્લે જોવાઇ 2007-05-01. "એ બાબતના સંતોષજનક પુરાવાઓ છે કે ગિવોઆની દા વેરાઝાનોએ વર્ષ 1524માં ન્યૂ યોર્કના બહારી બંદરમાં વહાણવટું ખેડ્યું હતું.</ref> [[ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની]]માં કાર્યરત એક ઇંગ્લિશ માણસે આ વિસ્તારનો નક્શો બનાવ્યો હતો ત્યાં સુધી આ હેનરી હડસનની ખોજ ન હતી.<ref>{{cite book|title=New York: the World's Capital City, Its Development and Contributions to Progress|author=Rankin, Rebecca B., Cleveland Rodgers|publisher=Harper|year=1948}}</ref> હડસન મેનહટન આઇસલેન્ડ પર આવ્યો અને ત્યાં 1609માં ઘણા લોક રહેતા હતા અને તેમાં ઉત્તરોતર વધારો થતો ગયો અને તે નદીનું નામ [[હડસન નદી]] પડ્યું, જે સ્થાને તે આવેલો હતો તે સ્થાન આજે પણ અલ્બાનીમાં છે.<ref name="SciAm">[http://www.ulster.net/~hrmm/diglib/sciamer/hhudson/hhudson.htm "હેનરી હડસન એન્ડ હિઝ એક્સપ્લોરેશન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118021253/http://www.ulster.net/~hrmm/diglib/sciamer/hhudson/hhudson.htm |date=2012-01-18 }} ''સાયન્ટિફિક અમેરિકન'' , સપ્ટેમ્બર 25, 1909, છેલ્લે જોવાઈ મે 1, 2007. "જોકે આ આશા ખૂબ જ પોકળ હતી. નીડરતા ભરેલા તેના આ સાહસમાંથી એક બાબત સ્પષ્ટ થતી હતી કે ઉત્તરપશ્ચિમી વિસ્તારની પુનઃ શોધ કરવામાં તે ફરી એક વખત નિષ્ફળ ગયો છે. બીજો દિવસ "અર્ધ ચંદ્ર" દિન હતો અને તેણે તેનું વહાણ સેન્ડી હૂકમાં લાંગર્યું. એક સપ્તાહ નાની અથવા તો ખુલ્લી હોડી વાળી ખાડી શોધવામાં પસાર થઈ ગયું. અને તેમને બે ટાપુઓ વચ્ચેની જગ્યા મળી આવી તેઓ એક નદી જેવી રીતે શોધાય તેવી રીતે 11મી સપ્ટેમ્બરે ત્યાં પ્રવેશ્યા.""</ref> [[ચિત્ર:Peter Minuit portrait New Amsterdam 1600s light.jpg|thumb|right|પિટર મિનટ]] [[ચિત્ર:Stad Amsterdam in Nieuw Nederland (City Amsterdam in New Netherland) Castello Plan 1660.jpg|thumb|1660માં લોઅર મેનહટન.આઇસલેન્ડની ટોચ તરફનું મોટુ માળખું એ ફોર્ટ એમ્સ્ટરડેમ છે.ઉત્તર એ સાચી દિશામાં છે.]] 1624માં ગવર્નર્સ આઇસલેન્ડ પર [[ડચ]] ફર ટ્રેડિંગને મંજૂરી આપવામાં આવ્યા બાદ ન્યુ નેધરલેન્ડમાં યુરોપિયન લોકો હંમેશા માટે સ્થાયી થયા. 1625માં મેનહટન આઇસલેન્ડના સિટાડેલ અને એમસ્ટરડમના કિલ્લાના બાંધકામ શરૂ થયા જે બાદમાં [[ન્યુ એમસ્ટરડમ]]ના (''Nieuw Amsterdam'' ) નામથી ઓળખાયું.<ref>[http://www.nps.gov/history/nr/travel/kingston/colonization.htm ડચ કોલોનિસ], નેશનલ પાર્ક સર્વિસ. છેલ્લે જોવાઈ મે 19, 2007. "વેસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની દ્વારા પ્રાયોજિત 1624માં 30 કુટુંબો ઉત્તર અમેરિકામાં આવ્યા. તેમણે આજના મેનહટનની સ્થાપના કરીને તેની ગોઠવણી કરી."</ref><ref name="Tolerance">[http://tolerancepark.org/_wsn/page5.html ટોલરન્સ પાર્ક હિસ્ટોરિક ન્યૂ આમ્સ્ટરડેમ ઓન ગવર્નર્સ આઈલેન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216015240/http://tolerancepark.org/_wsn/page5.html |date=2008-12-16 }}, ટોલરન્સ પાર્ક. છેલ્લે જોવાઈ મે 12, 2007. જુઓ બંધારણીય ઠરાવો સેનેટ નં. 5476 અને એસેમ્બલી નં. 2708.</ref> મેનહટન આઇસલેન્ડને એમસ્ટરડમના કિલ્લાની જગ્યા માટે પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું જ્યારે સિટાડેલ નવા આવેલા લોકો માટે અરક્ષિત રાખવામાં આવ્યું હતું. 1625ના વિકાસને ન્યૂ યોર્ક શહેરના જન્મ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dcas/html/features/greenbook_seal_flag.shtml સિટી સિલ એન્ડ ફ્લેગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013031016/http://www.nyc.gov/html/dcas/html/features/greenbook_seal_flag.shtml |date=2007-10-13 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી, છેલ્લે જોવાઈ મે 13, 2007. "તારીખ: લોરેલના પાંદડાની નીચે તરફ ઉતરતી સમસ્તરીય શાખા તારીખ 1625 એ નવા આમ્સ્ટરડેમની સ્થાપનાની તારીખ તરીકે ઓળખાઈ.:</ref> પીટર જાન્સઝૂન સ્ચેજનના ''અવર પિપલ'' (''અન્સ વોલ્ક'' )નામના ડોક્યુમેન્ટને આધારે, [[પિટર મિનટ]]એ 1626માં ક્યા સમયે મુખ્ય અમેરિકાના લિનાપે લોકો પાસેથી 60 [[ગિલ્ડર]]ના બદલામાં વેપારના ભાગ રૂપે મેનહટન હસ્તગત કરવામાં આવ્યું હતું, જેની કિંમત 24 [[ડોલર]] હતી.(બ્રેડ અને અન્ય સામગ્રીની કિંમતને ધ્યાને રાખીને કિંમત નક્કી કરવામાં આવી છે.) હાલના ચલણ અનુસાર આ કિંમત લગભગ 1000 ડોલર જેટલી થાય.<ref>[http://www.iisg.nl/hpw/calculate.php IIએસજી.એનએલ]</ref> (ગણતરી ઇન્ટરનેશનલ ઇન્સટિટ્યુટ ઓફ સોશિયલ હિસ્ટ્રિ, એમસ્ટરડમ દ્વારા કરવામાં આવી છે). આ અંદાજને ધ્યાનમાં લેતા, કોઇ વ્યક્તિ મજાકમાં એવું કહી શકે કે 1626માં બીયરની 2400 ટેન્કર્ડ્સ ખરીદવા માટે પૂરતા નાણાં હતા.<ref>{{Citation |last=Nevius |first=Michelle |author-link= |last2=Nevius |first2=James |author2-link= |title=Inside the Apple: A Streetwise History of New York City |place= |publisher=Free Press |year=2009 |volume= |edition= |url=http://www.insidetheapple.net |doi= |id= |isbn=141658997X}}</ref> 1647માં, [[પિટર સ્ટુયવેસન્ટ]]ની કોલોનીના છેલ્લા ડચ ડિરેક્ટર જનરલ તરીકે નિમણૂંક કરવામાં આવી હતી.<ref>વિલિયમ્સ, જાસ્મિન કે. [http://www.nypost.com/seven/11222006/news/cextra/new_york___the_empire_state_cextra_jasmin_k__williams.htm?page=0 "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929122059/http://www.nypost.com/seven/11222006/news/cextra/new_york___the_empire_state_cextra_jasmin_k__williams.htm?page=0 |date=2007-09-29 }}[http://www.nypost.com/seven/11222006/news/cextra/new_york___the_empire_state_cextra_jasmin_k__williams.htm?page=0 ન્યૂ યોર્ક - ધ એમ્પાયર સ્ટેટ્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929122059/http://www.nypost.com/seven/11222006/news/cextra/new_york___the_empire_state_cextra_jasmin_k__williams.htm?page=0 |date=2007-09-29 }}, ''[[ધ ન્યૂ યોર્ક પોસ્ટ]]'' , નવેમ્બર 22, 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 19, 2007. "વર્ષ 1647માં ડચ નેતા પિટર સ્ટુઈવેસન્ટ કોલોનીમાં વ્યાપેલા નિરંકુશ ગુનાઓને ડામીને કાયદો અને વ્યવસ્થાનું પાલન કરવા માટે કડક હાથે આવ્યો."</ref> ન્યૂ એમ્સ્ટરડેમને 2 ફેબ્રુઆરી, 1653ના રોજ શહેર તરીકે ભેળવી દેવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://council.nyc.gov/html/about/about.shtml અબાઉટ ધ કાઉન્સિલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121203135800/http://council.nyc.gov/html/about/about.shtml |date=2012-12-03 }}, [[ન્યૂ યોર્ક સિટી કાઉન્સિલ]]. છેલ્લે જોવાઈ મે 18, 2007.</ref> 1664માં બ્રિટીશએ ન્યુ નેધરલેન્ડને હસ્તગત કર્યુ અને ઇંગ્લિશ ડ્યુકના યોર્ક અને અલ્બાની બાદ નવું નામ “ન્યૂ યોર્ક” આપવામાં આવ્યું.<ref>[http://www.dos.state.ny.us/kids_room/kids_history.html ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ હિસ્ટ્રી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120422081829/http://www.dos.state.ny.us/kids_room/kids_history.html |date=2012-04-22 }}, [[ન્યૂ યોર્ક]] ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટ, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009. "...ન્યૂ યોર્કનું નામ ડ્યૂક ઓફ યોર્કના સન્માનમાં આપવામાં આવ્યું હતું."</ref> સ્ટુયવેસન્ટ અને તેના અધિકારીઓ દ્વારા 24 કલમો રજૂ કરવામાં આવી. જેના દ્વારા બ્રિટીશ નિયમો હેઠળ [[ન્યુ નેધરલેન્ડની આઝાદી]], ધર્મ માટેની સ્વતંત્રતાની બાંહેધરી આપવામાં આવી.<ref>ગ્રિફિસ, વિલિયમ ઈલિયટ. [[s:The Story of New Netherland/Chapter 15|"ધ સ્ટોરી ઓફ ન્યૂ નેધરલેન્ડ" પ્રકરણ 15: ધ ફોલ ઓફ ન્યૂ નેધરલેન્ડ]], ''[[હોટન મિફિન કંપની]]'' , 1909. "ધાર્મિક બાબતોમાં શરતોને આધિન શરણે જવાનો આર્ટિકલ વાંચવામાં આવે છે."ડચ લોકો ચર્ચ સરકારમાં પોતાની નૈતિક અને પવિત્ર ભક્તિ કરી શકે છે.""</ref><ref>[http://tolerancepark.org/_wsn/page2.html ટોલરન્સ પાર્ક હિસ્ટોરિક ન્યૂ એમ્સ્ટરડેમ ઓન ગવર્નર્સ આઈલેન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216045247/http://tolerancepark.org/_wsn/page2.html |date=2008-12-16 }}, ટોલરન્સ પાર્ક. સુધારો એપ્રિલ 26, 2007.</ref> === અમેરિકન ક્રાંતિ અને પહેલાંનું યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ === [[ચિત્ર:George_Washington_Statue_at_Federal_Hall.JPG|thumb|upright|left|ફેડરલ હોલની સામે આવેલા જે.ક્યુ.એ. વોર્ડના સ્ટેચ્યુ ઓફ જ્યોર્જ વોશિંગ્ટનના સ્થળનું ઉદઘાટન પ્રથમ યુ.એસ. પ્રેસિડેન્ટ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.]] બ્રિટિશના નિયમોના વિરોધની શરૂઆત 1765માં ન્યૂ યોર્કમાં જુદાં- જુદાં 13 શહેરના [[સ્ટેમ્પ એક્ટ ક્રોંગ્રેસ]]ના રજૂકર્તા દ્વારા યોજાયેલી બેઠકમાં કરવામાં આવ્યો હતો. કોંગ્રેસને પરિણામે ડિક્લેરેશન ઓફ રાઇટ્સ એન્ડ ગ્રિવન્સીસ જાહેર થયું હતું, જે પ્રતિનિધી મંડળનો પ્રથમ દસ્તાવેજ હતો જેને “[[નો ટેક્સેશન વિધાઉટ રિપ્રેઝેન્ટેશન (no taxation without representation)]]” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ઉપરાંત એવું પ્રથમ વખત થયું કે જ્યારે કોઇ કોલોની દ્વારા રાજકીય લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યો હતો. આ રસ્તો તેને થોડા સમય બાદ કોન્ટિનેન્ટલ કોંગ્રસની શરૂઆત તરફ લઇ જવાનો હતો. મેનહટનમાં [[સ્ટેમ્પ એક્ટ]]ની ચળવળ બાદ સ્વતંત્રતા માટે ધી [[સન્સ ઓફ લિબર્ટી]]નો વિકાસ થયો. આ ઓર્ગેનાઇઝેશને બ્રિટીશ અધિકારીઓ વિરૂદ્ધ લાંબા સમય માટે લડત શરૂ કરી અને બ્રિટીશ ઓથોરિટીને તોડી પાડવા માટે વૈકલ્પિક મત વ્યવસ્થા પણ શરૂ કરી. 1775માં ન્યૂ યોર્ક પ્રોવિન્સિયલ કોંગ્રેસના હાથમાં સત્તા આવ્યા બાદ આ લડતનો અંત આવ્યો. [[અમેરિકાની ક્રાંતિકારી ચળવળ]]ની મોટાભાગની લડાઇમાં ન્યૂ યોર્ક કેમ્પેઇનના હાર્દમાં મેનહટન હતું. 16 નવેમ્બર, 1776ના રોજ વિનાશકારી બેટલ ઓફ ફોર્ટ વોશિંગ્ટન બાદ કોન્ટિનેન્ટલ આર્મી પર મેનહટનને છોડી દેવાનું દબાણ કરવામાં આવ્યું હતું. બાકીના યુદ્ધ દરમિયાન આ શહેર ઉત્તર અમેરિકામાં કામગીરી માટે બ્રિટીશ રાજકીય અને મિલિટરી કેન્દ્ર બની ગયું.<ref>[http://www.nycgovparks.org/sub_your_park/historical_signs/hs_historical_sign.php?id=8258 ફોર્ટ વોશિંગ્ટન પાર્ક], ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ પાર્ક્સ એન્ડ રિક્રિએશન. છેલ્લે જોવાઈ મે 18, 2007.</ref> ન્યૂ યોર્કમાં [[બ્રિટીશ]] મિલિટ્રીના નિયમના અમલ વખતે ગ્રેટ ફાયર ઓફ ન્યૂ યોર્ક દરમિયાન મેનહટનને મોટા પાયે નુક્શાન થયું હતુ. 25 નવેમ્બર, 1783માં જ્યારે [[જ્યોર્જ વોશિંગ્ટન]] મેનહટનમાં પાછા ફર્યા ત્યારે સૌથી છેલ્લી બ્રિટીશ ફોર્સ દ્વારા શહેર છોડવામાં આવ્યું અને બ્રિટીશ અમેરિકામાંથી નિકળી ગયા.<ref>[http://www.nycgovparks.org/sub_newsroom/daily_plants/daily_plant_main.php?id=19733 "હેપ્પી ઇવેક્યુએશન ડે"], ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ પાર્ક્સ એન્ડ રિક્રિએશન, નવેમ્બર 23, 2005. છેલ્લે જોવાઈ મે 18, 2007.</ref> 11, જાન્યુઆરી, 1785થી 1788ના અંત સુધી [[ન્યૂ યોર્ક સિટી હોલ]](ત્યારબાદ [[ફ્રોન્સિસ ટાવેર્ન]]) ખાતે [[કોન્ટીનેન્ટલ કોંગ્રેસ]] સાથે યોજાયેલી બેઠકમાં આર્ટિકલ ઓફ કન્ફેડરેશનમાં પાંચ મુખ્ય શહેરોમાં ન્યૂ યોર્ક શહેર પાંચમું હતું. 4, માર્ચ, 1789થી 12, ઓગષ્ટ,1790 સુધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ફેડરલ હોલ ખાતે નવા કાયદા અમલમાં મૂકનારું પ્રથમ શહેર ન્યૂ યોર્ક હતું.<ref>[http://www.senate.gov/reference/reference_item/Nine_Capitals_of_the_United_States.htm ધ નાઇસ કેપિટલ્સ ઓફ ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]. [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેનેટ]] હિસ્ટોરિકલ ઓફિસ. છેલ્લે જોવાઇ જૂન 9, 2005. ફોટેનબો, રોબર્ટ ઉપર આધારિત, ''ધ નાઇન કેપિટલ્સ ઓફ ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ'' , યોર્ક, પેનિસિલ્વિયા: મેપલ પ્રેસ 1948...</ref> [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સુપ્રીમ કોર્ટ]] પ્રથમ વખત ભરાઇ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ બિલ ઓફ રાઇટ્સનો મુસદ્દો ઘડાયો અને તેને મંજૂરી અપાઇ, અને [[નોર્થવેસ્ટ ઓર્ડિનન્સ]]ની સાથે યુનિયનમાં સ્ટેટ્સને જોડવા તરફ પ્રથમ પગલું ભરવામાં આવ્યું. === 19મી સદીનો વિકાસ === 1825માં [[એરિ કેનાલ]]ની શરૂઆતમાં [[એલેક્ઝાન્ડર હેમિલ્ટન]]ની પ્રથમ [[ટ્રેઝરરી સેક્રેટરી]]ની નીતિ અને કામગીરીને પગલે ન્યૂ યોર્કનો વિકાસ આર્થિક સેન્ટર તરીકે થયો છે, જે [[મધ્યપૂર્વિય યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]ના અને કેનેડાના મોટા કૃષિ બજારને એટલાન્ટિક પોર્ટ સાથે જોડે છે. 1854માં ટેમ્માની મેયર તરીકે [[ફેર્નાન્ડો વુડ્સ]]ને પ્રથમ મેયર બનાવવા માટે [[ડેમોક્રેટિક પાર્ટી]] પોલિટિકલ મશિન, ટેમ્માની હોલે તેનો વિકાસ વધારવા અને સપોર્ટ મેળવવા માટે ઘણ સ્થળાંતરીત થયેલા આઇરિશ લોકોની મદદ લીધી. લગભગ એક દશક સુધી ટેમ્માની હોલે સ્થાનિક રાજનીતિ પર એકહથ્થું શાસન કર્યું. 1858માં ખોલવામાં આવેલો [[સેન્ટ્રલ પાર્ક]] અમેરિકન શહેરનું પ્રથમ લેન્ડસ્કેપ પાર્ક છે અને રાષ્ટ્રનો પ્રથમ જાહેર પાર્ક છે.<ref>બ્લેર, સિન્થિયા. [https://web.archive.org/web/20070703224700/http://www.newsday.com/about/ny-ihiny011405story,0,2798382.htmlstory "1858: સેન્ટ્રલ પાર્ક ઓપન્સ"], ''ન્યૂઝડે]' . છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007. "વર્ષ 1853થી 1856ની વચ્ચે શહેરના કમિશનરોએ સેન્ટ્રલ પાર્કની રચના કરવા માટે 59મી સ્ટ્રીટ કરતા 106મી સ્ટ્રીટની પાંચમા તેમજ આઠમા એવેન્યૂમાંથી વધારે ખરીદી કરી,{{convert|700|acre|km2|1}} આ દેશનો સૌપ્રથમ સાર્વજનિક અને બાગબગીચા ધરાવતો પાર્ક હતો."</ref><ref>રિબઝિન્સ્કી, વિટોલ્ડ. {{waybackdate|site=http://www.smithsonianmagazine.com/issues/2003/july/olmsteds.php|title="Olmsted's Triumph"|date=20061128235238}}, ''[[સ્મિથસોનિયન (મેગેઝિન)]]'' , જુલાઈ 2003. છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007. "વર્ષ 1876 સુધીમાં લેન્ડસ્કેપ ડિઝાઇનર ફ્રેડેરિક લો અને આર્કિટેક્ટ કાલવર્ટ વોક્સે હાર્લેમ અને મેનહટનના મધ્યભાગની વચ્ચે ભેજવાળા અને વૃક્ષો વિનાના 50 બ્લોક્સની રચના કરી. આ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં બનાવવામાં આવેલો પ્રથમ લેન્ડ સ્કેપ પાર્ક હતો."</ref> [[ચિત્ર:Nast-Tammany.jpg|thumb|થોમસ નાસ્ટ ડિનાઉન્સિસ ટેમેની એઝ એ ફિરોસિયસ ટાઇગર કિલીંગ ડેમોક્રસી; ધી ટાઇગર ઇમેજ કોટ ઓન.]] દક્ષિણ તરફ સ્થળાંતરીત થયેલા (પહેલા જર્મની અને આયરલેન્ડથી આવેલા લોકોથી વધુ) લોકોને કારણે અમેરિકન સિવિલ વોર દરમિયાન શહેર વેપારની રીતે દક્ષિણ તરફ વધુ જોડાયેલું હતું, પરંતુ ગુસ્સો એ માટે હતો કે, જે લોકો 300 ડોલરથી વધુની ચૂકવણી કરે તો તેને તુરંત જ સ્થાન પ્રાપ્ત થતું હતું. જુલાઇ, 1863માં ત્રણ દિવસ સુધી ચાલુ રહેલા ન્યૂ યોર્ક ડ્રાફ્ટ તોફાનો એ અમેરિકાના ઇતિહાસમાં સૌથી ખરાબ નાગરિક અરાજકતા માની શકાય છે. આ તોફાનોમાં 119 લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા.<ref>વાર્ડ, જ્યોફ્રી સી. [http://www.nytimes.com/2002/10/06/books/gangs-of-new-york.html "][http://www.nytimes.com/2002/10/06/books/gangs-of-new-york.html ગેન્ગ્સ ઓફ ન્યૂ યોર્ક"], [[કેવિન બેકર]] દ્વારા ''[[પેરેડાઈઝ એલી]]'' ની સમિક્ષા, ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓક્ટોબર 6, 2002 છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "ન્યૂ યોર્ક ખાતે થયેલા લશ્કરી રમખાણો અમેરિકાના ઇતિહાસમાં નોંધાયેલી અત્યાર સુધીની સૌથી વધારે ખરાબ ઘટના છે: ઇતિહાસકાર એડ્રિયન કૂકના જણાવ્યા અનુસાર આ રમખાણોમાં 119 લોકો માર્યા ગયા હતા. શહેરમાં કાયદો અને વ્યવસ્થાની પુનઃ સ્થાપના કરવા માટે લશ્કરને બોલાવવું પડ્યું હતું તેમણે તમામ તોફાનીઓને નજીકથી વીંધી નાખ્યા હતા."</ref> નાગરીકોની આ લડત બાદ યુરોપથી સ્થળાંતર કરનારા લોકોની સંખ્યામાં વધારો થતો ગયો અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં લાખો રૂપિયાની અને વધુ સારા જીવનની અપેક્ષા રાખનારા લોકો માટે ન્યૂ યોર્ક પ્રથમ પગથિયું બનતું ગયું. ફ્રાંસના લોકો દ્વારા આ વાતનો પૂરાવો આપવા માટે 28, ઓક્ટોબર 1886માં [[સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટિ]] અમેરિકાને ગિફ્ટ કરવામાં આવ્યું.<ref>[http://www.nps.gov/archive/stli/prod02.htm સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટી], નેશનલ પાર્ક સર્વિસ. છેલ્લે જોવાઈ મે 17, 2007.</ref><ref>[http://www.nytimes.com/1987/10/06/nyregion/new-jerseyans-claim-to-liberty-i-rejected.html?n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fSubjects%2fS%2fStatue%20of%20Liberty "ન્યૂ જર્સિયન્સ' ક્લેમ ટુ લિબર્ટી 1. રિજેક્ટેડ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓક્ટોબર 6, 1987. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "આજે સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટીના ન્યૂ યોર્કના સ્થાપત્યનો દરજ્જો બદલવાનો ઇનકાર કર્યો. બે ન્યૂ જર્સીના રહેવાસીઓએ એવો દાવો કર્યો હતો કે સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટી તેમનાં રાજ્યમાં ગણવામાં આવે આ દાવાને કોર્ટે કોઈ પણ જાતની ટિપ્પણી આપ્યા વિના ફગાવી દીધો હતો."</ref> નવા યુરોપિયન સ્થળાંતરીત થયેલા લોકો સાથે સામાજિક સદ્ધરતા પણ લાવ્યા. ઘણા બધા દેશોમાંથી આવેલા લોકો ઓછી કિંમતે કામ કરવા તૈયાર થયા અને સાથે ટેનામેન્ટ્સના દરમાં પણ સુધારો થયો. આ શહેર ક્રાંતિ, મહાજનસત્તાવાદ, કોઇપણ પ્રકારના [[જૂથવાદ]] તથા [[સંઘીકરણ]] છે. 1883માં [[બ્રુકલિન બ્રીજ]] જ્યારે ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો ત્યારે [[ઇસ્ટ રિવર]] તરફના જોડાણ વધુ મજબુત બન્યા. 1874માં હાલના [[બ્રોન્ક્સ કાઉન્ટી]]નો પશ્ચિમી હિસ્સો ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ડીમાં જોડવામાં આવ્યો અને 1895માં હાલના બ્રોન્ક્સ કાઉન્ટીનો બાકીનો હિસ્સો પણ સંમેલીત કરવામાં આવ્યો.<ref>મેસી જુનિયર., હેરી. [http://www.newyorkfamilyhistory.org/modules.php?name=Sections&amp;op=viewarticle&amp;artid=45 બિફોર ધ ફાઈવ-બોરો સિટી: ધ ઓલ્ડ સિટિઝ, ટાઉન્સ એન્ડ વિલેજિસ ધેટ કેમ ટુગેધર ટુ ફોર્મ "ગ્રેટર ન્યૂ યોર્ક"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927221823/http://www.newyorkfamilyhistory.org/modules.php?name=Sections&op=viewarticle&artid=45 |date=2011-09-27 }}, [[ન્યૂ યોર્ક જિનિયાલોજિકલ એન્ડ બાયોગ્રાફિકલ સોસાયટી]] ''ધ ઓનવાયજીએન્ડબી ન્યૂઝલેટર'' ,માંથી વિન્ટર 1998, છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 29, 2007. "વર્ષ 1683માં જ્યારે ન્યૂ યોર્કનો પ્રાંત બે કાઉન્ટિસમાં વિભાજિત થયો ત્યારે ન્યૂ યોર્ક શહેર પણ ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી બન્યું... વર્ષ 1874માં વિકાસની વચ્ચે મેળ સાધવા માટે ન્યૂ યોર્ક શહેર અને કાઉન્ટીનું વેસ્ટચેસ્ટર કાઉન્ટી સાથે સંયોજન થયું જેને હાલમાં વેસ્ટર્ન બ્રોન્ક્સ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે... વર્ષ 1895માં ન્યૂ યોર્ક શહેરનું જોડાણ પૂર્વીય બ્રોન્ક્સ સાથે થયું."</ref> 1898માં જ્યારે પાંચ પ્રાંતોમાંથી એક શહેર બનાવવા માટે ચાર કાઉન્ટીઓને ભેળવવામાં આવી ત્યારે સિટી ઓફ ગ્રેટર ન્યૂ યોર્કનું સર્જન થયું હતું. મેનહટન અને ધી બ્રોન્ક્સ હજી પણ એક કાઉન્ટી જ છે જેને બે અલગ- અલગ પ્રાંત તરીકે વિકાસ કરવામાં આવ્યો છે. 1 જાન્યુઆરી, 1914ના રોજ ન્યૂ યોર્ક શહેરે કાયદાકિય રીતે બ્રોન્ક્સ કાઉન્ટીની રચના કરી અને ન્યૂ યોર્ક શહેરે તેની હાલની સીમા રેખામાં ઘટાડો કર્યો.<ref>હર્મેલિન, ગ્રે અને યુલ્ટાન, લોઇડ. [http://www.nypl.org/branch/bronx/index2.cfm?Trg=1&amp;d1=765&amp;template=brgenhist બ્રોન્ક્સ હિસ્ટ્રી: અ જનરલ સર્વે], [[ન્યૂ યોર્ક પબ્લિક લાઈબ્રેરી]]. સુધારો એપ્રિલ 26, 2007.</ref> === 20મી સદી === [[ચિત્ર:Singer City Investing Hudson Terminal 1909.jpg|thumb|નવી બંધાયેલી સિંગર બિલ્ડીંગ શહેરમાં ઘણી ઉંચી છે, 1909]] [[ચિત્ર:Old timer structural worker2.jpg|thumb|1930માં બંધાયેલી એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગની ટોચ પર કામ કરી રહેલો કામદાર.ક્રાઇસ્લર બિલ્ડીંગ તેનાથી નીચી અને પાછળના ભાગમાં દેખાય છે.]] [[ચિત્ર:Manhattan from helicopter edit1.jpg|thumb|મેનહટનનું પ્રતિમાત્મક દ્રશ્ય, ડાબેથી જમણી તરફ, એલિસ આઇસલેન્ડ, સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટી, ધી એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ, અને વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર, મે 2001.]] 1904માં ખુલ્લા મુકાયેલા [[ન્યૂ યોર્ક સિટી સબવે]]નું બાંધકામ બ્રુકલિનના વધારાના બ્રિજની જેમ નવા શહેરને જોડવામાં મદદરૂપ સાબિત થયું. 1920ના દાયકામાં, મેનહટનમાં [[ગ્રેટ માઇગ્રેશન]]ના ભાગરૂપે અમેરિકન સાઉથ તરફથી અને સ્કાઇલાઇન માટે સ્પર્ધા કરતી નવી ગગનચૂંબી ઇમારતો સહિતના પ્રોહિબીશન યુગમાં મોટી તેજીના ભાગરૂપે [[હાર્લેમ રેનેસાંસ]]ને કારણે લોકો મોટા પાયે સ્થળાંતર કરીને આવ્યા. ન્યૂ યોર્ક શહેર 1925માં સદી સુધી રજા કરનારા લંડનને પાછળ છોડી દઇને સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું શહેર બની ગયું.<ref>ચેઝ-ડન, ક્રિસ્ટોફર અને માનિંગ, સુસાન. [http://www.irows.ucr.edu/research/citemp/ccr02/ccr02.htm "સિટી સિસ્ટમ્સ એન્ડ વર્લ્ડ-સિસ્ટમ્સ: ફોર મિલેનિયા ઓફ સિટી ગ્રોથ એન્ડ ડિક્લાઇન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100716055607/http://irows.ucr.edu/research/citemp/ccr02/ccr02.htm |date=2010-07-16 }}, [[યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા, રિવરસાઇડ]] ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર રિસર્ચ ઓન વર્લ્ડ-સિસ્ટમ્સ. છેલ્લે જોવાઈ મે 17, 2007. "વર્ષ 1925માં લંડનને પાછળ રાખીને ન્યૂ યોર્ક વિશ્વનું સૌથી વિશાળ શહેર બન્યું..."</ref> 25 માર્ચ, 1911ના રોજ [[ગ્રીનવિચ વિલેજ]]માં ટ્રાયેન્ગલ શર્ટવેસ્ટ ફેક્ટરીમાં આગ લાગી અને 146 કપડાના કારીગરોનું મૃત્યું થયું. આ દુર્ધટનાને પગલે ફાયર ડિપાર્ટમેન્ટ, બિલ્ડીંગ કોડ અને કામ કરવાના સ્થળના નિયમમોમાં મોટા ફેરફારો થયા.<ref>રોસેનબર્ગ, જેનિફર. [http://history1900s.about.com/od/1910s/p/trianglefire.htm ટ્રાયેન્ગલ શર્ટવેઇસ્ટ ફેક્ટરી ફાયર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610155432/http://history1900s.about.com/od/1910s/p/trianglefire.htm |date=2011-06-10 }}, [[About.com]]. છેલ્લે જોવાઈ મે 17, 2007.</ref> વિશ્વ યુદ્ધ વચ્ચેના સમયગાળા દરમિયાન ફરીથી ચૂંટણીની પ્રક્રિયામાં મેયર [[ફિઓરેલો લા ગૌર્ડિયા]] ચૂંટાઇને આવ્યા અને [[ટેમ્માની હોલ]]ના 80 વર્ષના શાસનનો અંત આવ્યો.<ref>{{cite book|title=The Tiger – The Rise and Fall of Tammany Hall|first=Oliver E.|last=Allen|publisher=[[Addison-Wesley]] Publishing Company|url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=100781540|access-date=2007-05-25|chapter=Chapter 9: The Decline|year=1993|archive-date=2007-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070310213007/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=100781540|url-status=dead}}</ref> શહેરની વસ્તીમાં કંઇક સ્થિરતા આવતા લેબર સંઘીકરણ દ્વારા નવા રક્ષણની અને મજૂરી કરતા લોકોની આવકમાં વધારા માટે સૂચન કરવામાં આવ્યું. શહેરની સરકાર અને આંતરમાળખાકિય સુવિધામાં પણ લા ગૌર્ડિયા હેઠળ નાટકિય ફેરફાર જોવા મળ્યા. 1930ના દાયકામાં [[ગ્રેટ ડિપ્રેશન]] છતાં મેનહટ્ટમાં વિશ્વનું સૌથી ઉંચી બિલ્ડીંગનું નિર્માણ થયું જેમાં ન્યુમેરિયસ [[આર્ટ ડેકો]]નો માસ્ટરપીસનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. ધી [[એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ]], ધી [[ક્રિસેલર બિલ્ડીંગ]] અને [[જીઇ બિલ્ડીંગ]]નો આજના સમયે પણ શહેરના ઉંચા બિલ્ડીંગોમાં સમાવેશ થાય છે. બીજા વિશ્વ યુદ્ધ બાદ યુદ્ધ પછી આર્થિક સુધારામાં ઉછાળો જોવા મળ્યો હતો. જેને લીધે મોટા હાઉસિંગ ડેવલોપમેન્ટ થયા છે, જેમાં પીટર કૂપર વિલેજ-સ્ટયવેસન્ટ ટાઉનનો સમાવેશ થાય છે જે 1947માં ખુલ્યું હતું.<ref>"સ્ટ્યુઈવેસન્ટ ટાઉન ટુ ગેટ ઇટ્સ ફર્સ્ટ ટેનેન્ટ્સ ટુડે", ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓગસ્ટ 1, 1947. પી. 19</ref> 1951માં [[યુનાઇટેડ નેશન્સ]] દ્વારા તેનું પ્રથમ વડુમથક મેનહટનના પૂર્વ તરફના ક્વીન્સમાં સ્થાપવામાં આવ્યું.<ref>બેહરેન્સ, ડેવિડ. [https://web.archive.org/web/20040904183318/http://www.newsday.com/community/guide/lihistory/ny-history-hs741a,0,7354306.story "ધ વર્લ્ડ કેમ ટુ લોન્ગ આઇલેન્ડ: ધ સ્મોલ વિલેજ ઓફ લેક સક્સેસ પ્લેડ અ બિગ રોલ ઇન ધ લોન્ચ ઓફ ધ યુનાઇટેડ નેશન્સ"], ''ન્યૂઝડે'' . છેલ્લે જોવાઇ મે 29, 2007. "વર્ષ 1951ની વસંત ઋતુમાં યુએન મેનહટન ખાતે આવેલી પૂર્વ નદીના કિનારા ઉપર તેના હાલના મકાનમાં સ્થાયી થયું."</ref> યુ.એસ.ના અન્ય મોટા શહેરોની જેમ જ ન્યૂ યોર્કે પણ 1960ના દાયકામાં જાતીય હુલ્લડો, વસ્તી અને ઔદ્યોગિક મંદીનો સામનો કર્યો હતો. 1970ના દાયકા સુધીમાં, શહેરે બધી તરફથી સુરક્ષિત, ગુનાથી દૂર હોવાની ઓળખ મેળવી લીધી હતી.<ref>[[હેબરમાન, ક્લાઇડ]]. [http://www.nytimes.com/specials/nyc100/nyc100-8-haberman.html "સરવાઇવિંગ ફિસ્કલ ક્રાઇસિસ (એન્ડ ડિસ્કો)"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , જાન્યુઆરી 25, 1998. છેલ્લે જોવાઇ મે 29, 2007.</ref> 1975, શહેરની સરકારે જંગી નાદારીનો સામનો કરવો પડ્યો અને મદદ માટેની પ્રારંભિક વિનંતીને શરૂઆતમાં વખોડી નાખવામાં આવી, જેના ભાગરૂપે 30 ઓક્ટોબર, 1975ના ''[[ન્યૂ યોર્ક ડેઇલી ન્યુઝ]]'' ની હેડલાઇન: “ફોર્ડ ટુ સિટી: ડ્રોપ ડેડ (Ford to City: Drop Dead)” એવી મૂકવામાં આવી હતી.<ref>ઝેઇટ્ઝ, જોશુઆ. [http://www.americanheritage.com/articles/web/20051126-new-york-city-gerald-ford-labor-unions-municipal-assistance-corporation-emergency-financial-control-board.shtml "ન્યૂ યોર્ક સિટી ઓન ધ બ્રિન્ક"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100729062003/http://www.americanheritage.com/articles/web/20051126-new-york-city-gerald-ford-labor-unions-municipal-assistance-corporation-emergency-financial-control-board.shtml |date=2010-07-29 }}, ''[[અમેરિકન હેરિટેજ મેગેઝિન]]'' , નવેમ્બર 26, 2005. છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.</ref> ફેડરલ લોન અને દેવાના પુન:સર્જન દ્વારા નાદારીને ખાળવામાં આવી, અને શહેર પર ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ દ્વારા વધારે નાણાકીય તપાસનો સ્વીકાર કરવાનું દબાણ થયું.<ref>ફાયરસ્ટોન, ડેવિડ. [http://www.nytimes.com/1995/05/18/nyregion/this-time-new-york-city-is-all-alone.html "ધિસ ટાઇમ, ન્યૂ યોર્ક સિટી ઇઝ ઓલ અલોન"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 18, 1995. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.</ref> 1980ના દાયકામાં [[વોલ સ્ટ્રીટ]]નો પુનર્જન્મ થયો, અને શહેરે વૈશ્વિક નાણાકીય ઉદ્યોગના કેન્દ્ર તરીકેનું સ્થાન પાછું મેળવી લીધું. ઉપરાંત 1980ના દાયકામાં જ મેનહટને [[એઇડ્સ]] (AIDS)ની કટોકટીનો સામનો કરવો પડ્યો, [[ગ્રીનવિચ]] વિલેજ તેનું ઉદ્ભવ સ્થાન હતું. ગે મેન્સ હેલ્થ ક્રાઇસિસ (GMHC) અને એઇડ્સ કોઅલિશન ટુ અલનિશ પાવર (ACT UP)ની સ્થાપના આ રોગથી પિડાતા લોકોનું પ્રતિનિધીત્વ લઇને તેમનું સમર્થન કરવા માટે કરવામાં આવી. 1990ના દાયકાની શરૂઆતથી ગુનાખોરીના દરમાં અત્યંત ઘટાડો જોવા મળ્યો, 1990માં ખૂનના કેસ 2,245 નોંધાયા હતા જે 2008માં ઘટીને ફક્ત 537 જ થયા અને ક્રેક એપિડેમીક અને તેની સાથેની ડ્રગ સંબંધિત હિંસા પણ મોટા પાયે નિયંત્રણમાં આવી ગઇ.<ref>હેરિસ, પોલ. [http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/15/usa.paulharris "][http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/15/usa.paulharris હાઉ ધ મિન સ્ટ્રીટ્સ ઓફ ન્યૂ યોર્ક વેર ટેમ્ડ"], ''[[ધ ગાર્ડિયન]]'' , જાન્યુઆરી 15, 2006. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009. "એંશીના દાયકામાં બદલાયેલી યુક્તિઓને કારણે શહેર ફાટી નીકળેલા રોગચાળામાં સપડાઈને સાફ થઈ ગયું હતું. નેવુંના દાયકામાં પોલીસે ફેરિયાઓને શહેરની શેરીઓમાંથી બહાર તગેડી મૂક્યા અને નશીલી દવાઓ આધારિત હિંસા કાબૂમાં લીધી... તેમને લગતા આંકડાઓ પણ જાણવા જેવા છે. વર્ષ 1990માં 2,245 ન્યૂ યોર્ક વાસીઓનાં ખૂન થયાં હતા. ગત વર્ષે આ આંકડો ઘટીને 537નો થયો છે જે છેલ્લા 40 વર્ષનો નીચામાં નીચો આંક છે."</ref> બહાર જતી વસ્તીના પ્રમાણમાં ઘટાડો થયો અને સમગ્ર વિશ્વમાંથી આવતા વસાહતીઓની સંખ્યામાં વધારો થયો. નીચા વ્યાજ દરો અને વોલ સ્ટ્રીટ બોનસે રિયલ એસ્ટેટ બજારની તેજીને ઇજન આપ્યું.<ref>હેવેસી, ડેનિસ. [http://www.nytimes.com/1997/03/16/realestate/in-much-of-the-city-a-robust-market.html "ઇન મચ ઓફ ધ સિટી, અ રોબસ્ટ માર્કેટ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , માર્ચ 16, 1997. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009.</ref> === 11મી સપ્ટેમ્બરનો હુમલો === 11 સપ્ટેમ્બર, 2001ના રોજ, વિમાનોનું અપહરણ કરવામાં આવ્યું અને તે વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના બે ટાવરોમાં ધસી ગયા, જેને પગલે 3,000થી વધારે લોકોના મોત થયા. [[વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર]] સાથે બે ટાવરોનો નાશ થયો, જે આગથી નુક્સાનને કારણે તેના નાશ પહેલા ખાલી કરાવવામાં આવ્યું હતું. આ ટાવરોના ફરી બાંધકામના આયોજનો કરવામાં આવી રહ્યા હતા(જુઓ [[ફ્રિડમ ટાવર]], અને વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર રિબિલ્ડીંગ વિવાદ). === ટેલિવિઝન અને ફિલ્મોનું એનવાયસી(NYC)માં સ્થાન === મોડર્ન ન્યૂ યોર્ક સિટીનો ફિલ્મ્સ અને ટેલિવિઝન શ્રેણીઓની લોકપ્રિયતા સ્થાપવા બદલા સમગ્ર વિશ્વના ઘણા લોકો આભાર માની રહ્યા છે. ટેલિવિઝનના નોંધપાત્ર ઉદાહરણોમાં ''[[ફ્રેન્ડ્સ]]'' , ''[[30 રોક્સ]]'' ,''[[CSI: NY]]'' ''[[સિનફિલ્ડ]]'' , ''[[એનવાયપીડી(NYPD) બ્લુ]]'' , ''[[લો એન્ડ ઓર્ડર]]'' , ''[[વિલ એન્ડ ગ્રેસ]]'' , ''[[ફ્યુચુરામા]]'' , ''[[સ્પિન સિટી]]'' , ''[[ગોસિપ ગર્લ]]'' , ''[[અગ્લી બેટ્ટી]]'' અને ''[[સેક્સ એન્ડ ધી સિટી]]'' જેવા એવોર્ડ જીતેલા શોનો સમાવેશ થાય છે. નોંધપાત્ર ફિલ્મના ઉદાહરણોમાં ''[[મિરેકલ ઓન 34થ સ્ટ્રીટ]]'' , ''[[ઘોસ્ટબસ્ટર્સ]]'' , ''[[ગ્રેમલિન્સ 2]]'' , ''[[આઇસ વાઇડ શટ]]'' ,''[[Home Alone 2: Lost in New York]]'' ''[[ક્લેવરફિલ્ડ]]'' અને [[વૂડી એલન]]ની ઘણી ફિલ્મો જેવી કે ''[[એન્ની હોલ]]'' , ''[[બનાનાસ]]'' અને ''[[મેનહટન]]'' નો સમાવેશ થાય છે. == ભૂગોળ == [[ચિત્ર:NASA Manhattan.jpg|thumb|upright|સેટેલાઇટ ચિત્રની મધ્યમાં સેન્ટ્રલ પાર્ક દ્રશ્યમાન છે.મેનહટન એ પશ્ચિમ તરફ હડસન નદી, ઉત્તર તરફ હાર્લેમ નદી અને પૂર્વ તરફ ઇસ્ટ નદીથી ઘેરાયેલું છે.]] મેનહટનને [[ફિફ્થ એવન્યુ]] પૂર્વ અને પશ્ચિમના અલગ-અલગ વિસ્તારમાં વહેંચે છે. ઉપરાંત ડાઉનટાઉન, મિડટાઉન અને અપટાઉનમાં વહેંચાયેલું છે. મેનહટન આઇસલેન્ડ પશ્ચિમમાં [[હડસન નદી]] ફરતું છે. જ્યારે પૂર્વમાં [[ઇસ્ટ નદી]]થી ફરતું છે. મેનહટનને ઉત્તરમાં [[હાર્લેમ નદી]] ધી બ્રોન્કસ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની મુખ્ય જમીનથી અલગ કરે છે. ઇસ્ટ રિવરમાં [[રાન્ડાલ્સ આઇસલેન્ડ]], વર્ડ્સ આઇસલેન્ડ અને રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ જ્યારે દક્ષિણના [ન્યુયોર્ક હાર્બરમાં ગવર્નર આઇસલેન્ડ અને લિબર્ટિ આઇસલેન્ડ સહિતના ઘણા નાના-નાના વિસ્તારનો સમાવેશ મેનહટનમાં કરવામાં આવે છે.<ref name="Islands">[http://law.onecle.com/new-york/new-york-city-administrative-code/ADC02-202_2-202.html ન્યૂ યોર્ક સિટી એડમિનિસ્ટ્રેટિવ કોડ સેક્શન 2-202 ડિવિઝન ઇનટુ બોરોઝ એન્ડ બાઉન્ડ્રીઝ ધેરઓફ - ડિવિઝન ઇનટુ બોરોઝ એન્ડ બાઉન્ડ્રીઝ ધેરઓફ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828185323/http://law.onecle.com/new-york/new-york-city-administrative-code/ADC02-202_2-202.html |date=2008-08-28 }}, લોયર રિસર્ચ સેન્ટર. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. "મેનહટનની મ્યુનિસિપાલિટીમાં ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી નામના પ્રદેશનો સમાવેશ થતો હતો. આ કાઉન્ટીમાં શહેર અને રાજ્યનાં તમામ ભાગોનો સમાવેશ થતો હતો. આ પ્રાંતમાં ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટીમાં આવેલી માર્બલ હિલનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. આ તમામ પ્રકારના સમાવેશ 1984ના કાયદાના પ્રકરણ 939ને આધારે કરવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ તેમાં મેનહટન આઇલેન્ડ, ગવર્નર્સ આઇલેન્ડ, બેડલોસ આઇલેન્ડ, એલિસ આઇલેન્ડ, ફ્રેન્કલિન ડી.રૂઝવેલ્ટ આઇલેન્ડ, રેન્ડોલ્સ આઇલેન્ડ અને ઓયસ્ટર આઇલેન્ડનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો..."</ref> મેનહટન આઇસલેન્ડનો વિસ્તાર 22.7 ચોરસ માઇલ(58.8 કિ.મી.2)નો છે. 13.4 માઇલ(21.6 કિ.મી) લાંબો અને 2.3 માઇલ (3.7 કિ.મી) પહોળો. સૌથી પહોળો વિસ્તાર (14 સ્ટ્રિટ પાસે) આવેલો છે.<ref name="Stuff">[http://adventure.howstuffworks.com/new-york-city-guide.htm હાઉ ન્યૂ યોર્ક વર્ક્સ], ''હાઉ સ્ટફ વર્ક્સ, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. '' ''"ટાપુ 22.7 ચો. માઇલ (58.8 કિ. મિ.)નો છે, 13.4 માઇલ (21.6 કિ. મિ.) લાંબો છે અને 2.3 માઇલ (3.7 કિ. મિ.) તેના પહોળામાં પહોળા મધ્યબિંદુએ પહોળો છે."'' </ref> ન્યુયોર્ક દેશ સંપૂર્ણ રીતે 33.77 ચોરસ માઇલ(87.46 કિ.મી. 2)માં ફેલાયેલો છે. જેમાં જમીનનો વિસ્તાર 22.96 ચોરસ માઇલ(59.47 કિ.મી2) અને પાણીનો વિસ્તાર 10.81 ચોરસ માઇલ(28.00 કિ.મી2)નો છે.<ref name="NYCensusRankings">[http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&amp;-geo_id=04000US36&amp;-_box_head_nbr=GCT-PH1-R&amp;-ds_name=DEC_2000_SF1_U&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-mt_name=PEP_2006_EST_GCTT1_ST2&amp;-format=ST-7S&amp;-_sse=on ન્યૂ યોર્ક—પ્લેસ એન્ડ કાઉન્ટી સબડિવિઝન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110103055349/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-geo_id=04000US36&-_box_head_nbr=GCT-PH1-R&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-_lang=en&-redoLog=false&-mt_name=PEP_2006_EST_GCTT1_ST2&-format=ST-7S&-_sse=on |date=2011-01-03 }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો. છેલ્લો સુધારો 2007-05-01</ref> [[ચિત્ર:NYC-GRID-1811.png|thumb|left|upright|મોડર્ન રિડ્રોઇંગ ઓફ ધી 1807 વર્ઝન ઓફ ધી કમિશનર્સ ગ્રીડ પ્લાન ફોર મેનહટન, એ ફ્યુ યર્સ બિફોર ઇટ વોઝ એડોપ્ટેડ ઇન 1811.સેન્ટ્રલ પાર્ક દ્રશ્યમાન નથી.]] મેનહટનનો એક વિસ્તાર ધી બ્રોન્ક્સ સાથેનો વિસ્તાર પણ છે. [[માર્બલ હિલ]] એક સમયે મેનહટન આઇસલેન્ડનો જ એક હિસ્સો હતો. પરંતુ 1895માં હાર્લેમ નદીમાં [[હાર્લેમ રિવર શીપ કેનલ]] ખોદવામાં આવતા માર્બેલ હિલને મેનહટનથી દૂર કરીને ધી બ્રોન્ક્સ અને ધી રીમાઇન્ડર ઓફ મેનહટનની વચ્ચે આવી ગઇ હતી.<ref name="canal">ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/1988/03/06/realestate/streetscapes-spuyten-duyvil-swing-bridge-restoring-a-link-in-the-city-s-lifeline.html "સ્ટ્રીટ્સકેપ્સ: સ્પુઇટેન ડુઇવિલ સ્વિન્ગ બ્રિજ; રિસ્ટોરિંગ અ લિન્ક ઇન ધ સિટીસ લાઇફ લાઇન"]. ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , માર્ચ 6, 1988. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.</ref> પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ પહેલા, ઓરિજનલ હાર્લેમ રિવર ચેનલનો હિસ્સો હતો ત્યારબાદ ધી બ્રોન્ક્સમાંથી અલગ થઇને માર્બલ હિલ બન્યુ અને પછી મુખ્ય જમીનનો હિસ્સો બન્યો.<ref name="canal"/> માનવીય હસ્તક્ષેપ દ્વારા મેનહટનની જમીનમાં કઇ રીતે નોંધપાત્ર રીતે ફેરફાર થાય છે તેનું ઉદાહરણ માર્બેલ હિલ છે. ડચ કોલોનિયલના સમયથી આ શહેરની જમીનમાં પાણીનું પ્રમાણ વધારે રહ્યું છે જેને કારણે કુદરતી ભૌગોલિક સ્થિતીમાં મોટા ભાગના કુદરતી ફેરફારો સમાન જોવા મળતા હતા.<ref name="Mannahatta"/> 10મી સદીની શરૂઆતમાં ગ્રીનવિચ સ્ટ્રીટથી [[વેસ્ટ સ્ટ્રીટ]] સુધીના હડસન નદીના કુદરતી કિનારાના સ્થળોનો ઉપયોગ લોઅર મેનહટનનાં વિસ્તરણ માટે કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite book|title=Over and Back: The History of Ferryboats in New York Harbor|author=Cudahy, Brian J. Cudahy|publisher=Fordham University Press|year=1990|page=25}}</ref> જ્યારે [[વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર]]નું બાંધકામ શરૂ થયું ત્યારે સંપૂર્ણ વેસ્ટ સ્ટ્રિટમાં બેટ્ટરી પાર્ક સિટી બનાવવા માટે જમીન ખોદવાને બદલે કે દરિયામાંથી માટી કાઢવાને બદલે 12 લાખ ક્યુબિક યાર્ડ (917,000m³)ની નદીની સાઇટમાંથી જ માટી મેળવવામાં આવી હતી. <ref name="gillespie-p71">{{cite book|author=Gillespie, Angus K.|year=1999|title=Twin Towers: The Life of New York City's World Trade Center|url=https://archive.org/details/twintowerslifeof00gill|publisher=[[Rutgers University Press]]|page=[https://archive.org/details/twintowerslifeof00gill/page/71 71]}}</ref> કચરાના નિકાલ માટે દરિયા કે લેન્ડફિલ્સનો ઉપયોગ કરવાનો બદલે, તેના મટિરીયલનો ઉપયોગ મેનહટનની દરિયાઇ પટ્ટીને વેસ્ટ સ્ટ્રિટ સુધી વિસ્તારવા માટે કરવામાં આવ્યો અને તેને પરિણામે બેટરી પાર્ક સિટીનું નિર્માણ થયું.<ref name="iglauer">{{cite news|title=The Biggest Foundation|author=Iglauer, Edith|date=November 4, 1972|publisher=[[The New Yorker]]}}</ref> જેને પરિણામે નદીમાં 700 ફૂટ(210 મી.)નું ઉંડાણ મળ્યું હતું,{{convert|92|acre|m2}} જેમાં 6 બ્લોક કે જે લગભગ 1,484 ફૂટ(450 મી.)નો વિસ્તાર કવર કરે છે. અને પાર્ક{{convert|30|acre|m2}} માટે લગભગ 1.2 માઇલ(1.9 કિ.મી.) જેટલી રિવરફ્રન્ટ જગ્યા પૂરી પાડે છે.<ref>[http://www.asla.org/awards/2003/battery_park_city.htm એએસએલએ 2003 ધ લેન્ડમાર્ક એવોર્ડ], અમેરિકન સોસાયટી ઓફ લેન્ડસ્કેપ આર્કિટેક્ટ્સ. છેલ્લે જોવાઈ મે 17, 2007.</ref> ભૌગોલિક રીતે મેનહટનમાં સબ-સ્ટ્રાટાનું ભાવિ નિશ્ચિત છે. જમીનની નીચેના બેડરોકને લઇને ટાપૂ મીડ ટાઉન નજીક સરકી રહ્યો છે. મીડ ટાઉન અને ફાયનાન્સિયલ જિલ્લા વચ્ચે બહુમાળી બિલ્ડીંગ અને જ્યારે અને કેનાલ સ્ટ્રીટ વચ્ચેનું ઉંડાણ પણ નાણાકીય શહેર તરફ ધીમે ધીમે વધી રહ્યું છે અને આ બંને વિસ્તારની વચ્ચે દબાણના અભાવે નજીકના સમયમાં આ બધી જગ્યા પથરાળ થવાની શક્યતા છે. [[જ્યોર્જ વોશિંગ્ટન બ્રિજ]], [[હોલેન્ડ ટનલ]] અને [[લિંકન ટનલ]] દ્વારા પશ્ચિમમાં [[ન્યુ જર્સી]] સાથે મેનહટનનો વાહનવ્યવહાર ચાલે છે. જ્યારે ન્યુયોર્કના અન્ય શહેરોમાં ઉત્તર પૂર્વમાં [[ધી બ્રોન્ક્સ]] સાથે અને પૂર્વ તથા દક્ષિણમાં [[બ્રુકલિન]] અને [[લોન્ગ આઇસલેન્ડ]]ના [[ક્વીન્સ]] શહેર સાથે જોડાયેલું છે. ફિફ્થ ન્યુયોર્ક સિટીના હિસ્સાને ન્યુયોર્ક હાર્બરના સ્ટેટન આઇસલેન્ડ ફેરી સાથે જોડતો આ એક જ રસ્તો છે જેનો કોઇ ચાર્જ લેવામાં આવતો નથી. દક્ષિણ તરફની ટ્રીપમાં ફેરી ટર્મિનલ [[બેટરી પાર્ક]] પાસે સ્થિત છે. આ ઉપરાંત [[વેરાઝાનો-નેરોસ બ્રિજ]]નો ઉપયોગ કરીને બ્રુકલિનના રસ્તે પણ સ્ટેટન આઇસલેન્ડની મુસાફરી કરી શકાય છે. 1811ના કમિશનરના આયોજન અનુસાર, હડસન નદીના કિનારા પર ઉત્તર અને દક્ષિણ બાજૂ બંને તરફના કિનારા પર બાર નંબરના એવન્યુ કાર્યરત છે. દરેક(75) ને ફાળવણી એ રીતે કરવામાં આવી છે કે,{{convert|100|ft|m|-1}} પૂર્વમાં ફર્સ્ટ એવન્યુ હોય તો પશ્ચિમમાં ટ્વેલ્થ એવન્યુ હોય. આ ઉપરાંત ઘણા એવન્યુમાં આંતરીક પણ અનેક હિસ્સા છે. દા.ત.પૂર્વમાં જે ફર્સ્ટ એવન્યુ છે તેમાં પણ ઇસ્ટ વોર્ડ એવન્યુ એ(A)થી એવન્યુ ડી(D)નામના વધારાના એવન્યુ પણ ચલાવવામાં આવે છે. આ પ્રકારના વિસ્તારો મેનહટનના ઇસ્ટ વિલેજમાં આલ્ફાબેટ સિટી તરીકે ઓળખાય છે. મેનહટનમાં એવી ઘણી સ્ટ્રિટ છે જે પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ પણ ચાલે છે. દરેક શેરીની પહોળાઇ{{convert|60|ft|m|0}} લગભગ 200 ફીટ( 61 મીટર)ની છે. પ્રત્યેક સંયુક્ત સ્ટ્રિટ અને બ્લોક આશરે 260 ફુટ (79 m) ઉમેરે છે, ત્યાં પ્રતિમાઇલ આશરે 20 બ્લોક છે. મેનહટનના પરંપરાગત બ્લોક લગભગ 250 છે. જે 600 ફૂટમાં ફેલાયેલા છે. ફિફ્ટીન ક્રોસટાઉન સ્ટ્રિટને 100 ફૂટ(30 મી.)ની પહોળાઇ દ્વારા બંધકામ કરવામાં આવ્યું છે. જેમાં 34, 42, 57 અને 125 સ્ટ્રિટનો સમાવેશ થાય છે જેમાં શહેરની મોટાભાગની વાહનવ્યવહારની વ્યવસ્થા અને શોપિંગ કરવા માટેના સ્થળ છે.<ref>[http://www.library.cornell.edu/Reps/DOCS/nyc1811.htm રિમાર્ક્સ ઓફ ધ કમિશનર્સ ફોર લેઈંગ આઉટ સ્ટ્રીટ્સ એન્ડ રોડ્ઝ ઇન ધ સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક, અન્ડર ધ એક્ટ ઓફ એપ્રિલ 3, 1807], [[કોર્નેલ યુનિવર્સિટી]]. છેલ્લે જોવાઈ મે 2, 2007. "શહેરની 15 શેરીઓ સિવાયની તમામ શેરીઓ 60 ફૂટ જેટલી પહોળી છે અને 15 શેરીઓ 100 ફૂટ જેટલી પહોળી છે. જેમાં શેરી નંબર 14, 23, 34, 42, 57, 72, 79, 86, 96, 106, 116, 125, 135, 145 અને 155નો સમાવેશ થાય છે. આ તમામ શેરીઓ વચ્ચેની જગ્યા અથવા તો બ્લોક સામાન્યતઃ 200 ફૂટની છે."</ref> [[બ્રોડવે]] પણ અહીંનું મહત્વનું જોડાણનું સાધન છે. [[લોઅર મેનહટન]]ના [[બોલિંગ ગ્રીન]]થી શરૂ થઇને મેનહટનના ઉત્તરિય ટીપ વિસ્તારમાં બ્રોન્ક્સ સુધી ચાલુ રાખે છે. મધ્ય મેનહટનમાં બ્રોડવે એક જાળાની કાર્ય કરે છે. જેમાં યુનિયન સ્ક્વેર, હેરાલ્ડ સ્ક્વેર(સિક્સ્થ એવન્યુ અને 34 સ્ટ્રિટ), [[ટાઇમ્સ સ્ક્વેર]](7 એવન્યુ 42 સ્ટ્રિટ) અને [[કોલંબસ સર્કલ]]( એઇઠ્થ એવન્યુ, સેન્ટ્રલ પાર્ક વેસ્ટ અને 59 સ્ટ્રિટનો સમાવેશ થાય છે. મોટા ભાગના મેનહટનના સ્ટ્રિક્ટ ગ્રીડ પ્લાનને પરિણામે અને ગ્રીડ 28.9 ડીગ્રી ઢળેલી હોવાથી, કેટલીક વાર આ ઘટનાને [[મેનહટ્ટનહેન્જ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે (સ્ટોનિહેજની જેમ).<ref name="Manhattanhenge">સિલ્વરમેન, જસ્ટિન રોકેટ. "સન્ની ડિલાઇટ ઇન સિટી સાઇટ", ''[[ન્યૂઝડે]]'' , મે 27, 2006. "મેનહટનનું ખરું સ્મારક રવિવારના દિવસે જોવા મળે છે કે જ્યારે શહેરી યોજના અને ભૌતિકખગોળીય ઘટનાનો સુખદ અનાયાસ જોવા મળે છે. આ દિવસે સૂર્ય 14મી શેરી તરફથી દરેક પૂર્વ-પશ્ચિમી શેરીની લાઇનમાં આથમતો જોવા મળે છે. પત્થરનું સ્મારક કે જે ઉનાળામાં સૂર્ય જ્યારે વિષુવવૃત્તથી દૂર હોય તેની સાથે સીધી રીતે સંકળાયેલું હોય છે તેમ મેનહટનહેન્જ પણ તડકાને ઉતરતી કક્ષાની બરાબર બિલ્ડિંગ્સની વચ્ચે લાઇનદોરીમાં ઝીલે છે. આ નજારો જોવા માટે તારીખ 28મી મે અને તારીખ 12મી જુલાઈના રોજ મેળાવડો જામે છે.</ref> મેનહટનની નેટવર્ક રચના જોતા એ સહેજ 28.9 ડિગ્રી જેટલી રેખાઓ પર જોવા મળે છે. જેને કારણે મે માસના અંતમાં અને જૂલાઇ માસની શરૂઆતમાં આથમતા સુર્યનું સ્થાન સીધી હારમાં જોવા મળે છે. જેને કારણે પશ્ચિમની ક્ષિતીજે સુર્ય શહેરની શેરીઓમાં પણ જોવા મળે છે.<ref name="Manhattanhenge"/><ref>[http://www.naturalhistorymag.com/city_of_stars/19_sunset_34th.html સનસેટ ઓન થર્ટીફોર્થ સ્ટ્રીટ એલોન્ગ ધ મેનહટન ગ્રિડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516005443/http://www.naturalhistorymag.com/city_of_stars/19_sunset_34th.html |date=2008-05-16 }}, ''[[નેચરલ ડિસ્ટ્રી મેગેઝિન]]'' સ્પેશ્યલ ફિચર—સિટી ઓફ સ્ટેટ્સ. સુધારો સપ્ટેમ્બર 4, 2006</ref> આ જ રીતનો નજારો જાન્યુઆરી અને ડિસેમ્બરના સુર્યોદયમાં પણ જોવા મળે છે. શહેરમાં પ્રાણીસંગ્રહાલય અને માછલીઘર ચલાવતી ધી [[વાઇલ્ડ લાઇફ કન્ઝર્વેશન સોસાયટી]] દ્વારા તાજેતરમાં મેનહટનનો પર્યાવરણ અને ભૌગોલિક પ્રોજેક્ટને કોમ્પ્યુટર પર દર્શાવી શકાય તેવો પ્રયોગ હાથ ધરવામાં આવ્યો છે. જેને કારણે 1609માં હેનરી હડસન દ્વારા શોધવામાં આવેલા તથા અત્યારના આઇસલેન્ડનો તફાવત આપણે જાણી શકીએ છીએ.<ref name="Mannahatta"/> === નજીકના પ્રાંતો === * [[બર્ગેન કાઉન્ટી, ન્યુજર્સી]]- પશ્ચિમ/ઉત્તર પશ્ચિમ * [[હડસન કાઉન્ટી, ન્યુજર્સી]]- પશ્ચિમ/ દક્ષિણ પશ્ચિમ * બ્રોન્ક્સ કાઉન્ટી, ન્યુયોર્ક([[ધી બ્રોન્ક્સ]])- ઉત્તરપૂર્વ * ક્વીન્સ કાઉન્ટી, ન્યુયોર્ક([[ક્વીન્સ]])- પૂર્વ/ દક્ષિણપૂર્વ * કિંગ્સ કાઉન્ટી, ન્યુયોર્ક([[બ્રુકલિન]])- દક્ષિણ/દક્ષિણ પૂર્વ * રીચમન્ડ કાઉન્ટી, ન્યુયોર્ક([[સ્ટેટન આઇસલેન્ડ]])- દક્ષિણ પૂર્વ === રાષ્ટ્ર દ્વારા સુરક્ષિત વિસ્તારો === * [[આફ્રિકન બ્યુરિયલ ગ્રાઉન્ડ નેશનલ મોન્યુમેન્ટ]] * [[કેસલ ક્લીન્ટન નેશનલ મોન્યુમેન્ટ]] * [[ફેડરલ હોલ નેશનલ મેમોરિયલ]] * [[જનરલ ગ્રાન્ટ નેશનલ મેમોરિયલ]] * [[ગવર્નર્સ આઇસલેન્ડ નેશનલ મોન્યુમેન્ટ]] * [[હેમિલ્ટન ગ્રેન્જ નેશનલ મેમોરિયલ]] * [[લોઅર ઇસ્ટ સાઇડ ટેનેમેન્ટ નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઇટ]] * [[સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટિ નેશનલ મોન્યુમેન્ટ]](પાર્ટ) * [[થીઓડોર રૂઝવેલ્ટ બર્થપ્લેસ નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઇટ]] === પડોશના વિસ્તાર === [[ચિત્ર:Manhattan night view.jpg|thumb|મેનહટન પુલ પરથી રાત્રે લોઅર મેનહટન, એફડીઆર ડ્રાઇવ, અને બ્રુકલિન બ્રિજનું દ્રશ્ય]] મેનહટનની ઘણા નજીકના વિસ્તારોના નામ તેના મુખ્ય કાર્યો અનુસાર જોવા મળતા નથી. કોઇ નામ ભૌગોલિક રીતે(ધી અપર ઇસ્ટ સાઇડ) તો કોઇ નામ ઐતિહાસિક રીતે વર્ણનાત્મક ([[લિટલ ઇટાલી]]) છે. તો કોઇ ઘણા શબ્દોનું મિશ્રણ જેમકે [[ટ્રીબેકા]](ટ્રાયેન્ગલ બિલો કેનલ સ્ટ્રીટ માટે) કે [[સોહો]](સાઉથ ઓફ હ્યુસ્ટોન)કે થોડા સમય પહેલા શોધાયેલું [[નોલિટા]](નોર્થ ઓફ લિટલ ઇટાલી).<ref>સેન્ફ્ટ, બ્રેટ. [http://www.nytimes.com/1993/09/26/realestate/if-you-re-thinking-of-living-in-tribeca-families-are-the-catalyst-for-change.html "ઇફ યુ આર થિંકિંગ ઓફ લિવિંગ ઇન/ટ્રિબેકા; ફેમિલિઝ આર ધ કેટેલિસ્ટ ફોર ચેન્જ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , સપ્ટેમ્બર 26, 1993. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "કુટુંબોએ ટ્રાયેન્ગલ બિલો કેનાલ સ્ટ્રીટમાં પરિવર્તન લાવવા માટેના ઉત્પ્રેરક તરીકે વેપારને પોતાના હસ્તક કર્યો. (જોકે શહેરના મધ્ય ભાગમાં એક જ ત્રિકોણ હતો અને તે હતો હડસન શેરી ચેમ્બર્સ સ્ટ્રીટ પાસે વેસ્ટ બ્રોડવે ઉપર કેનાલની ઉત્તર દિશામાં મળે છે તે) 70ના દાયકાના મધ્યભાગમાં કલાકારોએ અતિ આધુનિક સોહો (સાઉથ ઓફ હોસ્ટન)માંથી શરણ માગવાની શરૂઆત કરી."</ref><ref>કોહેન, જોયસ. [http://www.nytimes.com/1998/05/17/realestate/if-you-re-thinking-of-living-in-nolita-a-slice-of-little-italy-moving-upscale.html "ઇફ યુ આર થિંકિંગ ઓફ લિવિંગ ઇન/નોલિટા; અ સ્લાઇસ ઓફ લિટલ ઇટાલી મુવિંગ ઉપાકેલ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 17, 1998. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "શહેરના આ ભાગને શું કહેવું તે અંગે કોઈ ચોક્કસપણે કશું જ કહી શકતું નહોતું. નોલિટા એટલે કે નોર્થ ઓફ લિટલ ઇટાલી એ ચોક્કસપણે આ વિસ્તારની ભૌગલિક પરિસ્થિતિને પ્રતિપાદિત કરે છે. થોડાં વર્ષો પહેલાં રિયલ એસ્ટેટના દલાલો દ્વારા બનાવવામાં આવેલો આદ્યાક્ષરી શબ્દ બંધ બેસતો નહોતો દલાલોએ એવી માગણી કરી હતી કે આ વિસ્તારને પ્રામાણ્ય કે શ્રેષ્ઠતાનું ખાસ ચિન્હ આપવામાં આવે."</ref> હાર્લેમ નામ નેધરલેન્ડના ડચ કોલોનિયલના [[હાર્લેમ]]ના સમયબાદ રાખવામાં આવ્યું છે.<ref>પિટ્સ, ડેવિડ. [https://web.archive.org/web/20061001040235/http://usinfo.state.gov/scv/Archive/2005/Jun/30-613064.html યુ.એસ. પોસ્ટેજ સ્ટેમ્પ ઓનર્સ હાર્લેમ્સ લેન્ગસ્ટન હગિઝ], [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટ]]. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "તે સ્થળનું મૂળ નામ હાર્લેમ અથવા તો ન્યૂ હાર્લેમ રાખવામાં આવ્યું હતું વર્ષ 1658માં અમેરિકનો પાસેથી અંકુશ મેળવ્યા બાદ ડચ દ્વારા આ વિસ્તારની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તેમણે નેધરલેન્ડમાં આવેલાં એક શહેર હાર્લેમ ઉપરથી આ વિસ્તારનું નામ રાખ્યું હતું."</ref> [[આલ્ફાબેટ સિટી]]માં એ, બી, સી અને ડી એવન્યુનો સમાવેશ થાય છે, જે નામ પ્રમાણે છે. [[ચિત્ર:Macdougal Street and Minetta Lane street scene NYC.jpg|left|thumb|ગ્રીનવિચ વિલેજમાં મેકડોગલ સ્ટ્રિટ]] સોહો જેવા આસપાસના વિસ્તાર વ્યાપારી છે અને તેના ઉચ્ચ સ્તરિય ખરીદીને કારણે જાણીતા છે. જ્યારે ધી લોઅર ઇસ્ટ સાઇડનું [[ગ્રીનવિચ વિલેજ]], આલ્ફાબેટ સિટી અને ઇસ્ટ વિલેજ જેવા વિસ્તાર તેના "બોહેમિયન" જેવી સંસ્કૃતિને કારણે જાણીતા છે. ચેલ્સિયા શહેરમાં સમલૈગિંક પુરૂષોની વસ્તી વધારે જોવા મળે છે અને તાજેતરમાં ન્યુયોર્ક આર્ટ ઇન્સ્ટ્રિઝ અને રાત્રીના જીવનનું પણ કેન્દ્ર બન્યું છે.<ref>ડનલેપ, ડેવિડ ડબલ્યૂ. [http://www.nytimes.com/1994/11/13/realestate/the-new-chelsea-s-many-faces.html "][http://www.nytimes.com/1994/11/13/realestate/the-new-chelsea-s-many-faces.html ધ ન્યૂ ચેલ્સિયાઝ મેની ફેસિસ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , નવેમ્બર 13, 1994. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "અ ડિફરન્ટ લાઇટ બુક સ્ટોર શરૂ કર્યા બાદ ગે ચેલ્સિયાએ પોતાની ભૂમિકાને મજબૂત આધાર આપ્યો હતો. આ એક એવું સીમાચિન્હ હતું કે જે પેરી સ્ટ્રીટની નજીક આવેલી હડસન સ્ટ્રીટના 548 નંબરનાં મકાનમાં એક દાયકા સુધી રહ્યું હતું. હવે તેને 151 વેસ્ટ 19મી શેરી ખાતે ખસેડી લેવામાં આવ્યું છે. તેનું સ્થળાંતર ગ્રીનવિચ ગામડાંની ગે લાઇફને ઉત્તરાભિમુખ અને દેહધારી બનાવે છે. ચેલ્સિયાની છાપને કારણે શ્રીમાન ગાર્મેન્ડિયાએ જણાવ્યું હતું કે એકલી રહેતી સ્ત્રી આ ગામમાં પ્રવેશી શકતી નથી પરંતુ એકલો રહેતો પુરુષ પ્રવેશી શકે છે. "તેમણે જણાવ્યું હતું કે "70ના દાયકા દરમિયાન તમામ પડોશીઓ સમલૈંગિક બની ગયા હતા"</ref> વોશિંગ્ટન હાઇટ્સ એ ડોમિનિકન રીપબ્લિકમાંથી સ્થળાંતર કરીને આવેલા લોકોનું ખૂબ જ ધમધમતું નજીકનો પ્રાંત છે. મેનહટન ચાઇના ટાઉનમાં ચીનમાંથી આવીને વસેલા લોકોની વસ્તી વધારે છે.<ref>ગ્રાઇમ્સ, ક્રિસ્ટોફર. [http://search.ft.com/nonFtArticle?id=030414001065 "વર્લ્ડ ન્યૂઝ: ન્યૂ યોર્ક્સ ચાઈનાટાઉન સ્ટાર્ટ્સ ટુ ફીલ ધ પિન્ચ ઓવર 'ધ બગ'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202041032/http://search.ft.com/nonFtArticle?id=030414001065 |date=2008-12-02 }}, ''[[ફાઇનાન્સિયલ ટાઇમ્સ]]'' , એપ્રિલ 14, 2003. છેલ્લે જોવાઈ મે 19, 2007. "ન્યૂ યોર્ક ખાતે આવેલું ચાઇનાટાઉન એવી જગ્યા છે કે જ્યાં વેસ્ટર્ન પશ્ચિમી ગોળાર્ધ ખાતે સૌથી વધુ માત્રામાં ચીની લોકો રહે છે."</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20060709160929/http://www.nycvisit.com/content/index.cfm?pagePkey=1195 ચાઇનાટાઉન: અ વર્લ્ડ ઓફ ડાઇનિંગ, શોપિંગ, એન્ડ હિસ્ટ્રી], એનવાયસી એન્ડ કંપની, છેલ્લે જોવાઇ જૂન 30, 2009. "ચાઇનાટાઉનમાં આવેલાં સ્થળો, ભોજનાલયો અને ઇતિહાસની મુલાકાત તેમજ ખરીદી કર્યા વિના યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના ન્યૂ યોર્ક શહેરની મુલાકાત અધૂરી છે. મેનહટનના હાર્દમાં આવેલા પશ્ચિમી ગોળાર્ધ ખાતે ચીની લોકોની વસતી 1,50,000ની છે અને તે 2 ચોરસ કિ.મિ.માં ફેલાયેલી છે. તે લેફયેટે, વોર્થ, ગ્રાન્ડ સ્ટ્રીટ તેમજ પૂર્વીય બ્રોડવેથી ઘેરાયેલી છે."</ref> ધી અપર વેસ્ટ સાઇડ એ તેના નામ અને તેના વર્ણન સાથે યોગ્યતા ધરાવે છે. ઓલ્ડ મની અને અપર ઇસ્ટ સાઇડથી બિલકુલ અલગ જ અહીંનું વાતાવરણ અને મૂલ્ય છે. આ પ્રાંતનો સમાવેશ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો સૌથી વધુ કિંમતી કે પૈસાદાર વિસ્તારમાં થાય છે.<ref>[http://nycgo.com/?event=view.article&amp;id=76746 અપ્પર વેસ્ટ સાઇડ], એનવાયસી એન્ડ કંપની, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "શહેરનાં આ ભાગમાં બુદ્ધિજીવીઓ, સર્જનાત્મક અને પૈસાદાર લોકોનું પ્રભુત્વ વધારે પ્રમાણમાં છે. પરંતુ ત્યાંનું વાતાવરણ અપ્પર ક્રસ્ટ જેવું અપ્પર સાઇડનું નથી."</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071011103023/http://nycvisit.com/content/index.cfm?pagePkey=447 મેપ્સ એન્ડ નેઇબરહૂડ્ઝ - અપ્પર ઇસ્ટ સાઇડ], એનવાયસી એન્ડ કંપની, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "પડોશીઓનાં વાતાવરણની હવામાંથી જૂનાં નાણાંની ખૂશ્બુ, રૂઢિચુસ્ત માન્યતાઓ અને ઝાકઝમાળની ખૂશ્બુ આવે છે. અહીં ઉચ્ચ વર્ગના લોકો શેમ્પેઇનની આલિશાન પાર્ટીઓ કરતાં જોવા મળે છે."</ref><ref>[http://dragon.soc.qc.cuny.edu/Maps/footnote.html સ્ટ્રોલ ધ અપ્પર ઇસ્ટ સાઇડ ફોર લાઇફસ્ટાઇલ્સ ઓફ ધ એલિટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100626092513/http://dragon.soc.qc.cuny.edu/Maps/footnote.html |date=2010-06-26 }}, ''ફૂટનોટ્સ'' ઓફ ધ અમેરિકન સોશ્યોલોજિકલ એસોસિયેશન, માર્ચ 1996, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009.</ref> મેનહટનમાં ''અપટાઉન'' એટલેકે ઉત્તર(વધારે ઉત્તર-ઉત્તરપૂર્વિય આઇસલેન્ડની દિશા કે જ્યાં તેની ગ્રીડ સિસ્ટમ સંલગ્ન છે.) અને ''ડાઉનટાઉન'' એટલેકે દક્ષિણ(દક્ષિણ-દક્ષિણપૂર્વિય).<ref>પેટઝોલ્ડ, ચાર્લ્સ. [http://www.charlespetzold.com/etc/AvenuesOfManhattan/index.html " હાઉ ફાર ફ્રોમ ટ્રુ નોર્થ આર ધ એવેન્યૂઝ ઓફ મેનહટન?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070404053211/http://www.charlespetzold.com/etc/AvenuesOfManhattan/index.html |date=2007-04-04 }}, છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 30, 2007. "જોકે શહેરનાં સ્મારકોનું પૂર્વાભિમુખીકરણ મેનહટન આઈલેન્ડની ધરીને સમાંતર કરવામાં આવ્યું છે અને ઉત્તર તેમજ દક્ષિણ દિશા સાથે તેનો સંબંધ ખૂબ જ અણધાર્યો છે. સાચી ઉત્તર દિશા તરફ પૂર્વાભિમુખ નક્શાઓ (જેમ કે એક જમણી બાજુએ) દર્શાવે છે કે ટાપુ એકબાજુએથી નોંધપાત્ર રીતે નમેલો છે. હકીકતે જોઈએ તો સ્મારકો કે સ્થળો ઉત્તર અને દક્ષિણ દિશા કરતા ઉત્તરપૂર્વીય અને દક્ષિણપશ્ચિમી દિશાની વધારે નજીક આવેલાં છે."</ref> તેનો વપરાશ મોટા ભાગના અમેરિકન શહેરોની અલગ છે જેમાં ''ડાઉનટાઉન'' ને સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રીક્ટ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. મેનહટનમાં બે સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રીક્ટ છે. જેમાં આઇસલેન્ડના દક્ષિણ તરફના હિસ્સામાં અને મીડટાઉન મેનહટનમાં ફાયનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રીક્ટ તરીકે જાણીતો છે. 59મી સ્ટ્રીટનો<ref>જેક્સન, નાન્સી બેથ. [http://www.nytimes.com/2004/08/29/realestate/living-on-59th-street-putting-out-the-gold-plated-welcome-mats.html "લિવિંગ ઓન/59થ સ્ટ્રીટ; પુટિંગ આઉટ ધ ગોલ્ડ-પ્લેટેડ વેલકમ મેટ્સ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓગસ્ટ 29, 2004. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "હવે પૂર્વ અને પશ્ચિમને ચળકતા ટાવરો, ડેસ્ટિનેશન સુપરમાર્કેટ્સ તેમજ દુકાનોથી લાંગરેલા છે 59મી શેરી એવી જગ્યા છે કે જેમાં શહેરનો મધ્યભાગ ઉપરના ભાગ સાથે મળે છે."</ref> ઉપરનો હિસ્સો મેનહટનનો ઉત્તરિય વિસ્તાર ''અપટાઉન'' છે અને 14મી સ્ટ્રીટ<ref name="NYCBasics">[https://web.archive.org/web/20071011014616/http://www.nycvisit.com/content/index.cfm?pagePkey=365 NYC Basics], એનવાયસી એન્ડ કંપની, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "ડાઉનટાઉન (14મી શેરીની નીચે આવેલું)માં ગ્રીનવિચ વિલેજ, સોહો, ટ્રિબેકા અને વોલસ્ટ્રીટ ફાયનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રિક્ટનો સમાવેશ થાય છે."</ref> નીચેનો દક્ષિણનો વિસ્તાર ''ડાઉનટાઉન'' છે. જ્યારે આ બંને વચ્ચેનો વિસ્તાર ''મીડટાઉન'' તરીકે ઓળખાય છે. જો કે આ વ્યાખ્યામાં ક્યારેક ફેરફાર થવાની પણ શક્યતા છે. ફિફ્થ એવન્યુ મેનહટન આઇસલેન્ડને બં અલગ-અલગ એટલે કે પૂર્વ અને પશ્ચિમના હિસ્સામાં વહેંચે છે. (દા.ત. 27મી સ્ટ્રીટ પૂર્વ, 42મી સ્ટ્રીટ પશ્ચિમ) સ્ટ્રીટના સરનામાં ફિફ્થ એવન્યુથી શરૂ થાય છે અને ત્યારબાદ તેના મથાળામાં વધારો થતો જાય છે, જેનું માપ લગભગ પ્રતિબ્લોક 100 છે.<ref name="NYCBasics"/> મેનહટનમાં આવેલું વેવરલી પ્લેસનો દક્ષિણનો હિસ્સો, ફિફ્થ એવન્યુ ટર્મિનેટ્સ અને બ્રોડવે આ બધા પૂર્વ/પશ્ચિમની વચ્ચેની સીમા દર્શાવે છે. જેની સીમા ઉત્તરની 1લી સ્ટ્રીટ હાઉટન સ્ટ્રીટ(હાઉ-સ્ટીન બોલવામાં આવે છે.)થી શરૂ થાય છે. જો કે આ સ્ટ્રીટ ઉત્તરમાં 14મી સ્ટ્રીટ સુધી જોવા મળતી નથી. જ્યાં પૂર્વ અને પશ્ચિમની દરેક શેરી નંબરોથી ઓળખાય છે. જેને કારણે દક્ષિણથી ઉત્તરની સ્ટ્રીટમાં પણ 220મી સ્ટ્રીટ જેટલો વધારો થયો છે જે આઇસલેન્ડની સૌથી મોટી સંખ્યાની સ્ટ્રીટ છે. મીડટાઉનની મોટાભાગની શેરીઓ એકતરફી રસ્તાઓથી છે. જેમાં અપવાદરૂપ (14મી, 34મી અને 42મી જેવી) સ્ટ્રીટ છે. મુખ્ય નિયમ એ છે કે એકી સંખ્યા ધરાવતી શેરીઓ પશ્ચિમ તરફ ચાલે છે. જ્યારે બેકી સંખ્યા વાળી શેરીઓ પૂર્વ તરફ ચાલે છે.<ref name="Stuff"/> === આબોહવા === [[ચિત્ર:Storm at Manhattan.jpg|thumb|મિડટાઉન મેનહટનમાં વરસાદ]] 41 અંશ ઉત્તરમાં આવેલું હોવા છતાં મેનહટનનું વાતાવરણ ભેજવાળું અને સામાન્ય ગરમ જોવા મળે છે. ([[કોપન વર્ગીકરણ]]).<ref name="NYC climate"<ref name="NYC climate">{{cite web|title=The Climate of New York|publisher=New York State Climate Office|url=http://nysc.eas.cornell.edu/climate_of_ny.html|access-date=2007-03-27}}</ref> શિયાળામાં શહેરના કિનારાના વિસ્તારનું તાપમાન શહેરના આંતરીક હિસ્સા કરતા સામાન્ય વધુ જોવા મળે છે. જેને કારણે અહીં બરફનો વરસાદ પ્રતિવર્ષ સરેરાશ 25થી 35 ઇંચ(63.5થી 88.9 સે.મી.) જેટલો પડે છે.<ref name="NYC climate"/> મોસમી ઠંડીના દિવસોમાં લગભગ 220 દિવસ સરેરાશ ફ્રોસ્ટ-ફ્રી સમયગાળો જોવા મળે છે.<ref name="NYC climate"/> ન્યુયોર્ક શહેરમાં વસંતઋતુ અને પાનખર થોડું મધ્યમ જોવા મળે છે. જ્યારે 90 ડિગ્રી ફેરનહીટ(32 ડિગ્રી સેલ્સિયસ) તાપમાન કે ઋતુના 18થી 25 દિવસ દરમિયાન ખૂબ જ ઉંચા તાપમાન સાથે ઉનાળો ખૂબ જ ગરમ અને ભેજવાળો હોય છે.<ref name="NYC climate"/> શહેરનું સૌથી લાંબી આબોહવા પર એટલાન્ટિકના મલ્ટિડેકડલ કંપનની અસર થાય છે. એટલાન્ટિકની 70 વર્ષ લાંબી ઠંડી કે ગરમીના ચક્ર પર આ પ્રાંતમાં વાવાઝોડાં કે કિનારાનાં વિસ્તારનાં વંટોળિયાની સ્થિતિ આધારિત છે.<ref>{{cite web|author=Riley, Mary Elizabeth|title=Assessing the Impact of Interannual Climate Variability on New York City's Reservoir System|year=2006|publisher=Cornell University Graduate School for Atmospheric Science|url=http://ecommons.cornell.edu/bitstream/1813/2623/1/MER%20Thesis-new.pdf|format=PDF|access-date=2009-06-29}}</ref> 1936માં 9મી જુલાઇએ સૌથી વધુ 106&nbsp;°F (41&nbsp;°C) તાપમાન નોંધાયું હતું જ્યારે સૌથી ઓછું 1934માં 9મી ફેબ્રુઆરીએ -15&nbsp;°F (-26&nbsp;°C) તાપમાન નોંધાયું હતું. તાજેતરમાં જુલાઇ 2005માં તાપમાન 100&nbsp;°F અને ઓગસ્ટ 2006માં 103&nbsp;°F જેટલું તાપમાન ઉંચું જોવા મળ્યું હતું. જ્યારે જાન્યુઆરી 2004 દરમિયાન તાપમાન 1થી પણ નીચે ઝીરો નજીક આવી ગયું હતું. ઉનાળા દરમિયાન સાંજનું તાપમાન અર્બન હીટ આઇસલેન્ડને કારણે વધારે હોય છે જે દિવસ દરમિયાન વધુ ગરમી શોષાયી હોય તો રાત્રે તે પાછી મળે છે. જ્યારે પવન ધીમો હોય તો તાપમાન 7 ડિગ્રી ફેરનહીટ(4 ડિગ્રી સે.) જેટલું વધી જાય છે.<ref>[http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-12655409_ITM "કીપિંગ ન્યૂ યોર્ક સિટી કૂલ ઈઝ ધ જોબ ઓફ નાસાસ હીટ સિકર્સ."], ''Spacedaily.com'' , ફેબ્રુઆરી 9, 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. "શહેરી ગરમ ટાપુની હાજરી ઉનાળાની મોસમાં વર્તાય છે.રાતે જ્યારે પવનની ઝડપ ધીમી હોય ત્યારે અને દરિયાઈ પવનો હળવા બને ત્યારે તેનો ખાસ અહેસાસ વર્તાય છે. આ સમયગાળા દરિમયાન ન્યૂ યોર્ક શહેરનું તાપમાન વધી શકે છે.{{convert|7.2|°F|°C|abbr=on}} તે આસપાસનાં વિસ્તારો કરતાં વધારે હોઈ શકે છે."</ref> == સરકાર == [[ચિત્ર:Municipal Building - New York City.jpg|thumb|upright|મેનહટનનું મ્યુનિસિપલ બિલ્ડીંગ]] [[ચિત્ર:Scott Stringer small.jpg|thumb|left|upright|સ્કોટ સ્ટ્રિંગર, 2006]] 1898માં ન્યુયોર્ક શહેરનાં જોડાણ બાદ મેનહટનનું સંચાલન ન્યુયોર્ક સિટી ચાર્ટર્ડ દ્વારા થાય છે. જે 1989માં સુધારા બાદ મેયર- કાઉન્સિલ સિસ્ટમ સુવિધા પૂરી પાડે છે.<ref>[http://www.abcny.org/pdf/Report%20on%20Ballot%20Proposals.pdf "રિપોર્ટ ઓન બેલોટ પ્રપોઝલ્સ ઓફ ધ 2003 ન્યૂ યોર્ક સિટી ચાર્ટર રિવિઝન કમિશન"] (પીડીએફ), એસોસિયેશન ઓફ ધ બાર ઓફ ધ સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક. છેલ્લે જોવાઈ મે 11, 2007. "અન્ય શહેરો કે જેઓ પૂર્વગ્રહ મુક્ત ચૂંટણીની પધ્ધતિ અપનાવતા હોય છે તેની સરખામણીએ ન્યૂ યોર્કની મેયર પધ્ધતિ ખૂબ જ અલગ પ્રકારની છે. તે મજબૂત છે અને તેમાં 1989ના ચાર્ટર સુધારાનો અમલ કરવામાં આવે છે. તે વધતી જતી રીતે શહેરનું મજબૂત કાઉન્સિલ બનાવે છે."</ref> જાહેર શિક્ષણ વ્યવસ્થા, સુધારાલક્ષી સંસ્થાઓ, લાયબ્રેરી, જાહેર સુરક્ષા, આનંદ-પ્રમોદની સવલતો, જાહેર શૌચાલયો, પાણીનો પૂરવઠો અને મેનહટનમાં વેલફેરની સુવિધા માટે કેન્દ્રિય ન્યુયોર્ક શહેર સરકારની જવાબદારી છે. 1898માં જોડાણ બાદ કેન્દ્રિકરણ અને લોકલ ઓથોરિટી સાથેની સ્થિરતા જાળવવા માટે અહીંના અધ્યક્ષની ઓફિસ શરૂ કરવામાં આવી હતી. ન્યુયોર્ક સિટી બોર્ડ ઓફ એસ્ટિમેટમાં પોતાના મત અધીકારો દ્વારા દરેક અધ્યક્ષ પાસે સંચાલનનાં ખૂબ જ શક્તિશાળી હક્કો છે, જેનો ઉપયોગ શહેર માટે ઉપયોગી બજેટ બનાવવા અને જમીનના ઉપયોગની દરખાસ્ત અંગેનો અમલ કરવામાં પણ જવાબદાર છે. 1964ના હાઇકોર્ટના દરેક વ્યક્તિને સરખી સુરક્ષાના નિયમમાં ચૌદમા ફેરફાર પ્રમાણે “એક વ્યક્તિ, એક મત”ના હિસાબે સ્ટેટ્ન આઇસલેન્ડ જેવા ઓછી વસ્તી ધરાવતા પ્રાંતની સરખામણીએ બ્રુકલેન જેવા ખૂબ જ વધુ વસ્તી ધરાવતા પ્રાંતને બોર્ડમાં રજૂ કરી શકે તેવો કોઇ મજબૂત વ્યક્તિ પ્રાપ્ત ન થતા 1989માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સુપ્રિમ કોર્ટ દ્વારા બોર્ડ ઓફ એસ્ટિમેટને ગેરકાયદેસર જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.law.cornell.edu/supct/html/historics/USSC_CR_0489_0688_ZS.html કોર્નેલ લો સ્કૂલ સુપ્રીમ કોર્ટ કલેક્શન: બોર્ડ ઓફ એસ્ટિમેટ ઓફ સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક વિ. મોરિસ], [[કોર્નેલ લો સ્કૂલ]]. છેલ્લો સુધારો જૂન 12, 2006.</ref> 1990થી મેયરલ એજન્સી, ધી સિટી કાઉન્સીલસ ધી ન્યુયોર્ક સ્ટેટ ગવર્મેન્ટ અને કોર્પોરેશનમાં જે પ્રાંતના અધ્યક્ષ પાસે સૌથી ઓછો પાવર હોય તે પ્રાંતના વકીલ તરીકે કાર્ય કરી શકે તેવી જોગવાઇ કરવામાં આવી છે. મેનહટનના હાલના અધ્યક્ષ સ્કોટ સ્ટ્રીંગર ડેમોક્રેટ પાર્ટીમાંથી 2005માં ચૂંટાઇને આવ્યા છે.<ref>[http://www.mbpo.org/free_details.asp?id=46 મેનહટન બોરો પ્રેસિડેન્ટ સ્કોટ એમ. સ્ટ્રિન્જર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100309105343/http://www.mbpo.org/free_details.asp?id=46 |date=2010-03-09 }}, મેનહટન બોરો પ્રેસિડેન્ટ્સ ઓફિસ. છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 27, 2007. "જાન્યુઆરી 2006માં સ્કોટ એમ. સ્ટ્રિન્જરે મેનહટનના 26માં બોરો પ્રેસિડેન્ટ તરીકેનાં શપથ લીધાં હતાં."</ref> 2010થી ન્યુયોર્ક કાઉન્ટીમાં [[વાન્સ]] એ જિલ્લા એટર્ની છે.<ref>[http://www.manhattanda.org/officeoverview/bio.shtml બાયોગ્રાફી ઓફ સાયરસ આર. વેન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501131144/http://www.manhattanda.org/officeoverview/bio.shtml |date=2011-05-01 }}, ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી ડિસ્ટ્રિક્ટ એટર્નીસ ઓફિસ. છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 27, 2007. "વર્ષ 1974માં તે તેના અંગત જીવનમાં પાછો ફર્યો હતો તે દરમિયાન તેણે ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટીમાં જિલ્લાના એટર્નીની ચૂંટણીમાં ભરેલાં આઠ સફળ બિડ પૈકીનું એક બિડ ભર્યું હતું."</ref> મેનહટનમાં દસ સિટી કાઉન્સિલ સભ્યો છે, જે પાંચ પ્રાંતમાં ત્રીજુ સૌથી મોટું ક્ષેત્ર છે. આ ઉપરાંત 12 સંચાલક જિલ્લાઓ છે જેનું સંચાલન લોકલ કોમ્યુનિટી બોર્ડ કરે છે. કોમ્યુનિટી બોર્ડ જાહેર જનતા માટે વકીલનું કામ કરીને તેના પશ્નો રજૂ કરીને ઉકેલ મેળવવાની કામગીરી કરે છે. [[યુનાઇટેડ નેશન્સ]]ના યજમાન તરીકે, આ પ્રાંત વિશ્વનું સૌથી મોટું આંતરરાષ્ટ્રીય વિદેશી કાનૂની દળ ધરાવે છે, જેમાં 105 કોન્સ્યુલેટ્સ, કોન્સ્યુલોટેસ જનરલ અને ઓનરરી કોન્સ્યુલેટ્સનો સમાવેશ થાય છે.<ref>[http://www.consulsnewyork.com/about.htm સોસાયટી ઓફ ફોરેન કોન્સલ્સ: અબાઉટ અસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060619022104/https://www.consulsnewyork.com/about.htm |date=2006-06-19 }}. 19 જુલાઇ 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> આ પ્રાંત આ ઉપરાંત ન્યુયોર્ક સિટી હોલ, ધી સીટ ઓફ ન્યુયોર્ક સિટી ગવર્મેન્ટ, ન્યુયોર્ક સિટી મેયર અને ન્યુયોર્ક સિટી કાઉન્સિલનું પણ ઘર ગણી શકાય છે. મેયરના સ્ટાફ અને તેર મ્યુનિસિપલ એજન્સીઓ [[મેનહટન મ્યુનિસિપલ બિલ્ડીંગ]]ની નજીક જ સ્થિત છે. 1916માં બનાવવામાં આવેલા આ બિલ્ડીંગની ગણના વિશ્વના સૌથી મોટા સરકારી બિલ્ડીંગમાં થાય છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dcas/html/resources/man_munibldg.shtml મેનહટન મ્યુનિસિપલ બિલ્ડિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019234821/http://www.nyc.gov/html/dcas/html/resources/man_munibldg.shtml |date=2012-10-19 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009.</ref> === રાજકારણ === {| class="wikitable" border="1" style="float:left;margin:2em;font-size:90%" |+ <td>'''રાષ્ટ્રપતિપદની ચૂંટણીના પરિણામો''' <br /><ref>{{cite web|url=http://elections.nytimes.com/2008/results/president/map.html|title=Election results from the N.Y. Times|publisher=Elections.nytimes.com|date=2008-12-09|access-date=2009-05-30|archive-date=2017-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170121005916/http://elections.nytimes.com/2008/results/president/map.html|url-status=dead}}</ref></td> |- style="background:lightgrey" !વર્ષ ![[Republicans]] ![[Democrats]] |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2008]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|13.5% ''89,906'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''85.7%''' ''572,126'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2004]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|16.7% ''107,405'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''82.1%''' ''526,765'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2000]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|14.2% ''79,921'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''79.8%''' ''449,300'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1996]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|13.8% ''67,839'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''80.0%''' ''394,131'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1992]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|15.9% ''84,501'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''78.2%''' ''416,142'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1988]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|22.9% ''115,927'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''76.1%''' ''385,675'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1984]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|27.4% ''144,281'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''72.1%''' ''379,521'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1980]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|26.2% ''115,911'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''62.4%''' ''275,742'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1976]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|25.5% ''117,702'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''73.2%''' ''337,438'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1972]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|33.4% ''178,515'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''66.2%''' ''354,326'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1968]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|25.6% ''135,458'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''70.0%''' ''370,806'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1964]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|19.2% ''120,125'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''80.5%''' ''503,848'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1960]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|34.2% ''217,271'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''65.3%''' ''414,902'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1956]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|44.26% ''300,004'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''55.74%''' ''377,856'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1952]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|39.30% ''300,284'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''58.47%''' ''446,727'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1948]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|33.18% ''241,752'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''52.20%''' ''380,310'' |} ડેમોક્રેટિક પાર્ટી મોટા ભાગના કાર્યાલયોમાં સત્તા ધરાવે છે. નોંધાયેલા રીપબ્લિકન લોકો આ પ્રાંતમાં ખૂબ જ ઓછી સંખ્યામાં જોવા મળે છે, ચૂંટાયેલાની સંખ્યા 12 ટકા જ જોવા મળે છે. અપર ઇસ્ટ સાઇડ અને ધી ફાયનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રીક્ટના નજીકના પ્રાંતમા રજીસ્ટર્ડ રીપબ્લિકનની ચૂંટાયેલા લોકોની સંખ્યા 20 ટકા જેટલી જોવા મળે છે. પાર્ટીમાં રજીસ્ટર્ડ થયેલા હોય તેવા [[ડેમોક્રેટ્સ]]ની સંખ્યા 66.1 ટકા જેટલી છે. 21.9 ટકા મતદારો સ્વતંત્ર છે.<ref>ગ્રોગાન, જેનિફર. [http://web.jrn.columbia.edu/studentwork/election/2004/uptown_grogan01.asp ઇલેક્શન 2004—રાઇઝ ઇન રજિસ્ટ્રેશન પ્રોમિસિઝ રેકોર્ડ ટર્નઆઉટ], કોલંબિયા યુનિવર્સિટી ગ્રેજ્યુએટ સ્કૂલ ઓફ જર્નાલિઝમ, છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 25, 2007. "બોર્ડ દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી અનુસાર તારીખ 22મી ઓક્ટોબર એટલે કે અંતિમ તારીખ સુધી મેનહટનમાં નોંધણી પામેલા મતોની સંખ્યા 10.1 લાખની હતી. જેમાંથી 7,27,071 મતો ડેમોક્રેટ પાર્ટીને આપવામાં આવ્યા હતા અને 1,32,294 મતો રિપબ્લિકન પાર્ટીને આપવામાં આવ્યા હતા. મતદાનની આ સંખ્યા વર્ષ 2000ની ચૂંટણી કરતા 26.7 ટકા જેટલી વધારે હતી. ઉલ્લેખનીય છે કે વર્ષ 2000ની ચૂંટણીમાં મેનહટનમાં નોંધાયેલા મતોની સંખ્યા 8,76,120ની હતી."</ref> મેનહટન 4 કોંગ્રેસનલ જિલ્લાઓ વચ્ચે વહેંચાયેલું છે. જેના દરેક હિસ્સાઓ ડેમોક્રેટ્સનું પ્રતિનિધીત્વ ધરાવે છે. * [[ચાર્લ્સ બી. રાન્ગેલ]] અપર મેનહટનના 15મા જિલ્લાને રજૂ કરે છે. જે ઇનકોર્પોરેટ હાર્લેમ, [[સ્પેનિશ હાર્લેમ]], વોશિંગ્ટન હાઇટ્સ, [[ઇનવૂડ]] અને અપર વેસ્ટ સાઇડના હિસ્સાનું પ્રતિનિધીત્વ કરે છે. * [[જેરોલ નાડ્લર]] વેસ્ટ સાઇટના 8મા જિલ્લાનું પ્રતિનિધીત્વ કરે છે, જેમાં અપર વેસ્ટ સાઇટનો મોટાભાગનો હિસ્સો, હેલ્સ કિચન, ચેલ્સિયા, ગ્રીનવીચ વિલેજ, [[ચાઇનાટાઉન]], ટ્રીબેકા અને બેટ્ટરી પાર્ક સિટીનો સમાવેશ થાય છે સાથોસાથ દક્ષિણપશ્ચિમ બ્રૂકલેનના પણ થોડા હિસ્સાનો સમાવેશ થાય છે. * [[કોરોલિન બી. મોલોની]] [[ટેડ્ડી રૂઝવેલ્ટ]] અને [[જ્હોન લિન્ડસે]]નું રાજકિય પાયો ધરાવતો ફક્ત કહી શકાય તેવો “સિલ્ક-સ્ટોકિંગ” જેવા [14મા જિલ્લાનું પ્રતિનિધીત્વ કરે છે. જેમાં અપર ઇસ્ટ સાઇડ, યોર્કવિલે, ગ્રામર્સિ પાર્ક, રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ અને લોઅર ઇસ્ટ સાઇડના મોટાભાગનો હિસ્સો તથા ઇસ્ટ વિલેજ ઉપરાંત વેસ્ટર્ન ક્વીન્સના થોડા વિભાગોનો પણ સમાવેશ થાય છે. * 12મા જિલ્લા સ્થિત બ્રુકલીન/ક્વીન્સ સ્થિત [[નિડિયા વેલાઝક્વીઝ]] [[આલ્ફાબેટ સિટી]]ના સી અને ડી એવન્યુ સહિતના [[લોઅર ઇસ્ટ સાઇડ]]ના પ્યુર્ટો રીકન વિભાગનું પ્રતિનિધીત્વ કરે છે. 1924થી કોઇપણ રીપબ્લિકન]મેનહટનમાં રાષ્ટ્રપતિ પદની ચૂંટણી જીત્યું નથી, જ્યારે [[કેલ્વીન કુલિડ્ઝ]] જીત્યા હતા ત્યારે ન્યુયોર્ક કાઉન્ટીના લોકોએ ડેમોક્રેટ [[જ્હોન ડબલ્યુ ડેવિસ]] સામે 41.20 ટકા- 39.55 ટકાના મત આપ્યા હતા. 1920માં [[વોરેન જી હાર્ડીંગ]] એ સૌથી તાજેતરમાં મેનહટનમાં 1920 મતમાંથી 59.22 ટકા જેટલા મત મેળવી મહત્તમ મત મેળવ્યા હોય તેવા ઉમેદવાર હતા.<ref>[http://ourcampaigns.com/ContainerHistory.html?ContainerID=9127 પ્રેસિડેન્ટ—હિસ્ટ્રી: ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી], અવર કેમ્પેઇન્સ. છેલ્લે જોવાઈ મે 1, 2007.</ref> 2004ના રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં મેનહટનમાં ડેમોક્રેટના [[જ્હોન કેરી]]ને 82.1 ટકા મત મળ્યા હતા જ્યારે રીપબ્લિકન [[જ્યોર્જ ડબલ્યુ બુશ]]ને 16.7 ટકા મત જ મળ્યા હતા.<ref>[http://vote.nyc.ny.us/pdf/results/2004/general/g2004recaps.pdf 2004 જનરલ ઇલેક્શન: સ્ટેટમેન્ટ એન્ડ રિટર્ન ઓફ ધ વોટ્સ ફોર ધ ઓફિસ ઓફ પ્રેસિડેન્ટ ઓન્ડ વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ ઓફ ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ] (પીડીએફ), ન્યૂ યોર્ક સિટી બોર્ડ ઓફ ઇલેક્શન્સ, તારીખ ડિસેમ્બર 1, 2004. સુધારો એપ્રિલ 30, 2008.</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પ્રચાર માટેના ફંડમાં ફાળો આપતો સૌથી મહત્વનો સ્ત્રોત છે. 2004માં દેશના રાજકિય ફાળાના કુલ 7 [[ઝીપ કોડ]]માંથી 6 આ પ્રાંતના હતા.<ref>[http://www.colorofmoney.org/top_zip.asp નેશનલ ઓવરવ્યૂ: ટોપ ઝિપ કોડ્ઝ 2004 - ટોપ કોન્ટ્રિબ્યુટિંગ ઝિપ કોડ્ઝ ફોર ઓલ કેન્ડિડેટ્સ (ઇન્ડિવિજ્યુઅલ ફેડરલ કોન્ટ્રિબ્યુશન્સ (અમેરિકન ડોલર 200+))] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070608074639/http://www.colorofmoney.org/top_zip.asp |date=2007-06-08 }}, ધ કલર ઓફ મની. છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.</ref> સૌથી ટોચનો ઝીપ કોડ અપર ઇસ્ટ સાઇડ પર 10021 છે. જેને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના દરેક રાષ્ટ્રપતિ ઉમેદવારો માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી માટે સૌથી વધુ નાણા ભંડોળ ઉભું કર્યું હતું. જેમાં 2004ના ચૂંટણી વખતે કેરી અને બુશનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવે છે.<ref>[http://www.publicampaign.org/pressroom/2004/10/29/big-donors-still-rule-the-roost બિગ ડોનર્સ સ્ટિલ રૂલ ધ રૂસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303173612/https://www.publicampaign.org/pressroom/2004/10/29/big-donors-still-rule-the-roost |date=2016-03-03 }}, પબ્લિક કેમ્પેઇન, પ્રેસ રિલિઝ તારીખ ઓક્ટોબર 29, 2004. 18 જુલાઇ 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> === રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ === [[ચિત્ર:Farley PO jeh.JPG|thumb|જેમ્સ એ. ફેરિ પોસ્ટ ઓફિસ]] યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પોસ્ટલ સર્વિસ દ્વારા મેનહટનમાં પોસ્ટ ઓફિસ ચલાવવામાં આવે છે. મીડટાઉન મેનહટનમાં આવેલી ધી જેમ્સ એ. ફાર્લે પોસ્ટ ઓફિસ ન્યુયોર્ક શહેરની મુખ્ય પોસ્ટ ઓફિસ છે.<ref>"[http://usps.whitepages.com/service/post_office/67234?p=1&amp;s=NY&amp;service_name=post_office&amp;z=10001 પોસ્ટ ઓફિસ લોકેશન - જેમ્સ એ. ફેર્લી] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120721063948/http://usps.whitepages.com/service/post_office/67234?p=1&s=NY&service_name=post_office&z=10001 |date=2012-07-21 }}." ''યુનાિટેડ સ્ટેટ્સ પોસ્ટલ સર્વિસ'' . મે, 5, 2009ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> જે 31 સ્ટ્રીટ અને 33 સ્ટ્રીટ વચ્ચેના 421 એઇથ એવન્યુમાં સ્થિત છે. પત્રવ્યવહારમાં થયેલા ઘટાડાને કારણે મે 9, 2009થી આ પોસ્ટ ઓફિસ દ્વારા તેની 24 કલાકની સુવિધા અટકાવવામાં આવી છે.<ref>[http://www.silive.com/news/index.ssf/2009/04/new_york_citys_main_post_offic.html ન્યૂ યોર્ક સિટિસ મેઇન પોસ્ટ ઓફિસ સ્ટોપ્સ 24-અવર સર્વિસ], એસોસિયેટેડ પ્રેસ, ફ્રાઈડે, એપ્રિલ 17, 2009. છેલ્લો સુધારો મે 5, 2009.</ref> == ગુનાકીય પ્રવૃત્તિ == 19મી સદીના મધ્ય સમયગાળાની શરૂઆતથી જ, જે લોકોના પોતાના દેશોમાં ગરીબી હોય તેવા સ્થળાંતર થયેલા લોકો માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એક આકર્ષણ રહ્યું છે. ન્યુયોર્કમાં આવ્યા બાદ ઘણા નવા આવનાર લોકો એ બ્રોડવે અને [[બોવેરી]]ની નજીક આવેલા [[ફાઇવ પોઇન્ટ્સ]]ની [[ઝૂંપડપટ્ટી]]માં તથા ન્યુયોર્ક સિટી હોલના ઉત્તર પૂર્વ વિસ્તારમાં ખૂબ જ ગરીબી અને ગુનાગારનું જીવન જીવવું પડે છે. 1820થી આ વિસ્તાર ગુનેગાર લોકોનું ઘર બની ગયા છે અને તેને “હાઉસ ઓફ ઇલ રેપ્યુટ” માનવામાં આવે છે અને આ સ્થળ મુલાકાત માટે ખૂબ જ જોખમી ગણાય છે. 1842માં [[ચાર્લ્સ ડિકેન્સ]] દ્વારા આ સ્થળની મુલાકાત લેવામાં આવી ત્યારે તેમણે અહીંની ખૂબ જ ભયાનક જીવવાની સ્થિતિ તેમની નજરમાં આવી.<ref>ક્રિસ્ટિયાનો, ગ્રેગોરી. [http://urbanography.com/5_points/ "ધ ફાઇવ પોઇન્ટ્સ"], અર્બનોગ્રાફી. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.</ref> આ જગ્યા એટલી ખરાબ જાહેર થયેલી છે કે [[અબ્રાહિમ લિંકને]] 1860માં તેના કોપર યુનિયન એડ્રેસની મુલાકાત લીધી તે પહેલા તેમના ધ્યાનનું કેન્દ્ર બની હતી.<ref>વોલ્શ, જ્હોન, [http://www.irish-society.org/Hedgemaster%20Archives/five_points.htm "ધ ફાઈવ પોઇન્ટ્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090511001820/http://www.irish-society.org/Hedgemaster%20Archives/five_points.htm |date=2009-05-11 }}, આઇરિશ કલ્ચરલ સોસાયટી ઓફ ધ ગાર્ડન સિટી એરિયા, સપ્ટેમ્બર 1994. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. "ફાઇવ પોઇન્ટ ઝૂંપડપટ્ટી ખૂબ જ તોફાની હતી. ઉમેદવાર અબ્રાહમ લિંકને જ્યારે પોતાના કૂપર યુનિયાન એડ્રેસ પૂર્વે તેની મુલાકાત લીધી ત્યારે તેઓ તેના પ્રત્યે ખૂબ જ આકર્ષિત થયા હતા."</ref> દેશની પહેલા સૌથી મોટી સંગઠિત ગુના કરતી ટોળી આઇરીસ ફાઇવ પોઇન્ટ ગેન્ગ અહીં તૈયાર થયેલી છે. [[ચિત્ર:Leslie five points new york 1885 3c22660v.jpg|thumb|1885 સ્કેચમાં પાંચ પોઇન્ટ્સ દ્વારા ઝૂંપડપટ્ટીનો પ્રવાસ]] [[ચિત્ર:NYPD boat99pct.jpg|thumb|ન્યૂ યોર્ક હાર્બર પર પેટ્રોલિંગ કરી રહેલી એનવાયપીડીની બોટ]] 1900ની શરૂઆતમાં ઇટાલિયન સ્થળાંતરીત લોકનું પ્રમાણ ઘણું વધ્યું હતું જેમાંથી ઘણા લોકો એથનિક ગેંગમાં જોડાયા હતા. આ ઉપરાંત ફાઇવ પોઇન્ટ ગેંગ સાથે ગુનાની શરૂઆત કરીને અલગ થયેલી ગેંગ અલ કાપોન પણ છે.<ref>[http://www.chicagohs.org/history/capone.html અલ કેપોન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512025504/http://www.chicagohs.org/history/capone.html |date=2014-05-12 }}, શિકાગો હિસ્ટ્રી મ્યુઝિયમ. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. "કેપોનનો જન્મ તારીખ 17મી જાન્યુઆરી 1899ના રોજ ન્યૂ યોર્કના બ્રૂકલિન ખાતે થયો હતો... તે મેનહટન ખાતે આવેલી તોફાની ફાઇવ પોઇન્ટ ઝૂંપડપટ્ટીની ટોળકીનો સભ્ય બન્યો, તે ફ્રેન્કી યેલની બ્રૂકલિન ડાઇવ ટોળકી હાર્વર્ડ ઇન માટે કામ કરતો હતો. તે બાઉન્સર અને બાર ટેન્ડર તરીકે કામ કરતો હતો."</ref> ધી માફિયા] જે ''કોસા નોસ્ત્રા'' તરીકે પણ ઓળખાય છે) 19મી સદીના મધ્યમમાં [[સિસિલી]]માં પ્રથમ વખત શરૂ થયેલી અને 19મી સદીના અંત સમય સુધીમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પૂર્વિય કિનારાના વિસ્તારમાં પહોંચીને પછી સિસિલિયન અને દક્ષિણ ઇટાલિયન સ્થળાંતરીત લોકો સુધી પહોંચી હતી. લકી લ્યુસિયાનો એ મેનહટનના લા કોસા નોસ્ત્રામાં તૈયાર થયેલી અને ત્યારબાદ અન્ય ગુનેગાર ગેંગ સાથે જોડાઇ હતી. જેમાં મેયર લાન્સ્કી દ્વારા ચલાવવામાં આવતી [[જેવિસ મોબ]] સહીતના લોકોનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="Smithsonian">જેફ, એરિક. {{waybackdate|site=http://www.smithsonianmagazine.com/issues/2007/april/mob.php|title="Talking to the Feds: The chief of the FBI's organized crime unit on the history of La Cosa Nostra"|date=20070615003727}}, ''સ્મિથસોનિયન (મેગેઝિન)'' , એપ્રિલ 2007. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.</ref>જે તે સમયના મોટા ગેંગસ્ટર હતા. 1920-1033 દરમિયાન પ્રતિબંધને કારણે વસ્તુના કાળાબજારને વેગ મળતા માફિયાઓને જલ્દી મૂડી બનાવવાનો યોગ્ય સમય પ્રાપ્ત થયો હતો.<ref name="Smithsonian"/> 1960માં અને 1970 દરમિયાન ન્યુયોર્ક શહેરમાં ગુનાખોરીના દરમાં ખૂબ જ વધારો જોવા મળ્યો હતો. પોલિસ દ્વારા નોંધાયેલ ગુનામાં લગભગ પાંચગણો ઉછાળો જોવા મળ્યો હતો. 1960માં દર 1000 એ 21.09નો દર હતો જે 1981માં વધીને 102.66 થઇ ગયો હતો. ત્યાર બાદના દશકામાં ખૂનના ગુનામાં પણ વધારો થયો હતો. 1960માં એનવાયપીડી(NYPD)નો ખૂનનો આંક 390 હતો જે 1970માં વધીને 1,117 થયો જ્યારે 1980માં વધીને 1,812 નોંધાયો હતો. જ્યારે સૌથી વધુ 1990માં ક્રેક એપિડેમિકને કારમે સૌથી વધુ 2,262 નોંધાયો હતો. 1990ની લગભગ શરૂઆત બાદ ન્યુયોર્ક શહેરમાં ખૂન, બળાત્કાર, ચોરી, લૂંટફાટ, શારિરીક ઇજા, ચોરી, તોડફોડ, વાહનોની ચોરી તથા મિલ્કત અંગેના ગુનાખોરીન રેકોર્ડમાં ઉત્તરોતર ઘટાડો જોવા મળ્યો જે હાલમાં પણ નીચો જ છે.<ref>લેન્ગાન, પેટ્રિક એ. અને ડ્યુરોસ, મેથ્યૂ આર. [http://samoa.istat.it/Eventi/sicurezza/relazioni/Langan_rel.pdf "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216012507/http://samoa.istat.it/Eventi/sicurezza/relazioni/Langan_rel.pdf |date=2008-02-16 }}[http://samoa.istat.it/Eventi/sicurezza/relazioni/Langan_rel.pdf ધ રિમાર્કેબલ ડ્રોપ ઇન ક્રાઇમ ઇન ન્યૂ યોર્ક સિટી"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216012507/http://samoa.istat.it/Eventi/sicurezza/relazioni/Langan_rel.pdf |date=2008-02-16 }} (પીડીએફ). યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ જસ્ટિસ, ઓક્ટોબર 21, 2004. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.</ref> [[ચિત્ર:New york police department car.jpg|thumb|left|NYPD ક્રાઉન વિક્ટોરિયા પોલિસ કાર]] 2005ના ડેટા અનુસાર, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના 10 મોટા શહેરોમાં સૌથી ઓછો ગુનાખોરીનો દર ન્યુયોર્ક શહેરમાં છે.<ref name="Bloomberg">ઝેરાન્સ્કી, ટોડ. [http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000103&amp;sid=aHWGwSJjpbOU&amp;refer=us એનવાયસી ઇઝ સેફેસ્ટ સિટી એઝ ક્રાઇમ રાઇઝિસ ઇન યુએસ., એફબીઆઈ સે"]. ''બ્લૂમબર્ગ ન્યૂઝ'' , જૂન 12, 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.</ref> 500,000થી વધુ વસ્તી ધરાવતા 32 શહેરોમાં કરવામાં આવેલા 13માં મોર્ગન ક્યુટ્નો સર્વે અનુસાર, રાષ્ટ્રિય ધોરણે સમગ્ર શહેરનો ચોથો નંબર આવ્યો હતો.<ref>[http://www.morganquitno.com/cit07pop.htm 13થ એન્યુઅલ સેફેસ્ટ (એન્ડ મોસ્ટ ડેન્જરસ) સિટિઝ: ટોપ એન્ડ બોટમ 25 સિટિઝ ઓવરઓલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615000102/http://www.morganquitno.com/cit07pop.htm |date=2011-06-15 }}, છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.</ref> 36,400 ઓફિસર સાથે ન્યુયોર્ક પોલિસ ડિપાર્ટમેન્ટ યુ.એસ.ના ત્યારબાદ આવતા 4 ડિપાર્ટમેન્ટના સરવાળા કરતા પણ મોટો છે. એનવાયપીડી (NYPD)નો ત્રાસવાદ-વિરોધી વિભાગ 1,000 ઓફિસર્સ સાથે [[એફબીઆઇ]](FBI) કરતા પણ મોટો છે.<ref name="Bloomberg"/> ગુનાને પકડવાનો તેનો અહેવાલ અને તેના પર નજર રાખવાની એનવાયપીડી (NYPD) કોમ્પસ્ટેટ સિસ્ટમને કારણે જ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના અન્ય શહેરોની સરખામણીએ ન્યુયોર્ક શહેરમાં ગુનાખોરીના દરમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે.<ref>મેકડોનાલ્ડ, હિથર. [http://www.city-journal.org/html/16_3_ny_cops.html "ન્યૂ યોર્ક કોપ્સ: સ્ટિલ ધ ફાઇનેસ્ટ - બકિંગ અ નેશનલ ટ્રેન્ડ, ગોથામ્સ ક્રાઇમ રેટ કીપ્સ ડ્રોપિંગ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702230324/http://www.city-journal.org/html/16_3_ny_cops.html |date=2010-07-02 }}[http://www.city-journal.org/html/16_3_ny_cops.html હિયર ઈઝ વ્હાય."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702230324/http://www.city-journal.org/html/16_3_ny_cops.html |date=2010-07-02 }}, ''[[સિટી જર્નલ]] (ન્યૂ યોર્ક)'' , ઉનાળો 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. "પરંતુ તેની વિશાળ છાપને કારણે (જે મેયર માઇકલ બ્લુમબર્ગને કારણે હતી કે જે તેને મદદ કરતો હતો) કેલીએ ન્યૂ યોર્ક પોલીસમાં બદલાવની પ્રક્રિયા ચાલુ રાખી હતી તેના દ્વારા કરવામાં આવેલા બદલાવોને કોમ્પસ્ટેટ મિકેનિઝમ કહેવામાં આવે છે જેમાં પોલીસના વડાઓની સાપ્તાહિક ધોરણે બેઠક બોલાવવામાં આવે છે અને તેમાં તેમની પાસેથી ગુનાઓ અંગેની એકદમ તાજેતરની માહિતી એકત્રિત કરવામાં આવે છે. તેણે ગુનાઓની દુનિયામાં ચાલતા ટ્રેન્ડનું વિશ્લેષણ કરવા અંગેની પોલીસ ખાતાની ક્ષમતામાં પણ બદલાવ કર્યો છે."</ref> 1990થી કોમ્પસ્ટેટ પ્રોફાઇલને કારણે દરેક પ્રકારની ગુનાખોરીમાં સતત ઘટાડો થયો છે. 1990માં આ પ્રાંતમાં 503 ખૂનના કેસ નોંધાયા હતા. જે 2008માં 88 ટકા જેટલા ઘટીને 62 જ થયા હતા. ચોરી અને લૂંટ-ફાટના ગુનામાં આ સમયગાળા દરમિયાન 80 ટકા જેટલો ઘટાડો, વાહન ચોરીના ગુના 93 ટકા જેટલા ઘટ્યા હતા. જ્યારે સમગ્ર ગુનાનો દર મુખ્ય 7 પ્રકારના ગુનામાં સિસ્ટમ દ્વારા પકડી શકવાને લીધે 1990થી 75 ટકા જેટો ઘટ્યો હતો. વાર્ષિક તારીખોને આધારે મે 2009માં પણ આ આંકમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો.<ref>[http://www.nyc.gov/html/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cspbms.pdf પેટરોલ બોરો મેનહટન સાઉથ — રિપોર્ટ કવરિંગ ધ વીક ઓફ 05/5/2009 થ્રુ 05/10/2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419072451/http://www.nyc.gov/html/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cspbms.pdf |date=2014-04-19 }} (પીડીએફ), ન્યૂ યોર્ક સિટી પોલીસ ડિપાર્ટમેન્ટ કોમ્પસ્ટેટ, મે 30, 2009. છેલ્લે જોવાઈ મે 30, 2009 અને [http://www.nyc.gov/html/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cspbmn.pdf પેટરોલ બોરો મેનહટન નોર્થ — રિપોર્ટ કવરિંગ ધ વીક ઓફ 04/30/2007 થ્રુ 05/06/2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618154042/http://www.nyc.gov/html/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cspbmn.pdf |date=2009-06-18 }} (પીડીએફ), ન્યૂ યોર્ક સિટી પોલીસ ડિપાર્ટમેન્ટ કોમ્પસ્ટેટ, મે 30, 2009. છેલ્લે જોવાઈ મે 30, 2009</ref> == વસ્તી-વિષયક માહિતી == 2008ના યુ.એસ. સેન્સુસ બ્યુરોના અંદાજ અનુસાર, જુલાઇ 1, 2008ના રોજ મેનહટનમાં 1,634,795 લોકો રહે છે.{{GR|2}} 2000ના સર્વે અનુસાર, ન્યુયોર્ક કાઉન્ટીમાં વસ્તી ગીચતા 66,940.1/ચો.મા. (25,849.9/ કિ.મી.2) છે. જે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના અન્ય કાઉન્ટીની સરખામણીએ સૌથી વધુ વસ્તી ગીચતા ધરાવે છે.<ref>[http://gislounge.com/us-census-2000-population-trends-mapped/ "પોપ્યુલેશન ડેન્સિટી"], જ્યોગ્રોફિક ઇન્ફર્મેશન સિસ્ટમ્સ - જીઆઈએસ ઓફ ઇન્ટરેસ્ટ. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "મેં એવું નોંધ્યું હતું કે વસતી ગણતરીની માહિતીમાં નોંધાયેલી 3140 કાઉન્ટિઝ પૈકી 178 કાઉન્ટિઝમાં વસતીની ગીચતા પ્રતિ એકર એક વ્યક્તિની હતી. આશ્ચર્ય પામવાની વાત નથી કે મેનહટનનો સમાવેશ જેમાં થાય છે તે ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટીમાં વસતીની ગીચતા સૌથી વધારે એટલે કે 104.218 વ્યક્તિ પ્રતિ એકરની હતી."</ref> જો 2008ના આંકડાને ધ્યાને લઇએ તો વસ્તી ગીચતા હવે વધીને પ્રતિ ચોરસ માઇલે 71,201 લોકોની થઇ છે. 1910માં જ્યારે યુરોપનીયન સ્થળાંતરીત કરેલા લોકો ન્યુયોર્કમાં આવ્યા હતા ત્યારે મેનહટનની વસ્તી ગીચતા સૌથી વધુ 101,548/ચોરસ માઇલ(39,222.9/ કિ.મી.2)હતી. 2000ના વર્ષમાં 798,144 મકાનો હતા જેની સરેરાશ ગીચતા 34,756/ચોરસ માઇલ(13,421.8/ કિ.મી.2) હતી.<ref name="NYCensusRankings"/> મેનહટનમાં વસતી કુલ વસ્તીના ફક્ત 20.3 ટકા લોકો જ પોતાના ઘરમાં રહે છે. બ્રોન્ક્સ બાદ આ શહેર સમગ્ર દેશમાં સૌથી ઓછું ભાડાં લેતું શહેર છે.<ref name="OwnerOccupied">[http://www.census.gov/acs/www/Products/Ranking/2003/R21T050.htm પર્સન્ટ ઓફ ઓક્યુપાઇડ હાઉસિંગ યુનિટ્સ ધેટ આર ઓનર-ઓક્યુપાઈડ], યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો. સુધારો એપ્રિલ 18, 2007.</ref> {| id="toc" style="float:right;text-align:right;margin-left:2em;width:40%;font-size:90%" cellspacing="3" ! colspan="4"|{{center|'''Manhattan Compared'''}} |- | '''મેનહટન''' <br /><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=&amp;geo_id=05000US36061&amp;_geoContext=01000US%7C04000US36%7C05000US36061&amp;_street=&amp;_county=new+york&amp;_cityTown=new+york&amp;_state=04000US36&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=050&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=ACS_2005_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=Census ડેટા ફોર ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી એઝ ઓફ 2000 સેન્સસ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો, છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.</ref> | '''ન્યૂ યોર્ક સિટી''' <br /><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&amp;geo_id=05000US36061&amp;_geoContext=01000US%7C04000US36%7C05000US36061&amp;_street=&amp;_county=new+york+city&amp;_cityTown=new+york+city&amp;_state=04000US36&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=050&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=DEC_2000_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=Census ડેટા ફોર ન્યૂ યોર્ક સિટી એઝ ઓફ 2000 સેન્સસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110103055714/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=05000US36061&_geoContext=01000US%7C04000US36%7C05000US36061&_street=&_county=new+york+city&_cityTown=new+york+city&_state=04000US36&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=geoSelect&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=050&_submenuId=factsheet_1&ds_name=DEC_2000_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry=Census |date=2011-01-03 }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો, છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.</ref> | '''ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ''' <br /><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=&amp;geo_id=04000US36&amp;_geoContext=01000US%7C04000US36%7C16000US3651000&amp;_street=&amp;_county=new+york&amp;_cityTown=new+york&amp;_state=04000US36&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=010&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=DEC_2000_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=Census ડેટા ફોર ન્યૂ યોર્ક (સ્ટેટ) એઝ ઓફ 2000 સેન્સસ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો, છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.</ref> |- | કુલ વસ્તી | 1,537,195 | 8,008,278 | 18,976,457 |- | [[વસ્તીની ગીચતા]]<br />પ્રતિ ચોરસ માઇલ | 66,940 | 26,403 | 402 |- | મધ્યમ ઘરેલું આવક (1999) | $47,030 | $38,293 | $43,393 |- | [[માથાદીઠ આવક]] | $42,922 | $22,402 | $23,389 |- | બેચલર્સ ડિગ્રી ઓફ હાયર | 49.4% | 27.4% | 27.4% |- | વિદેશમાં જન્મેલા | 29.4% | 35.9% | 20.4% |- | શ્વેત | 54.4% | 44.7% | 67.9% |- | શ્યામ | 17.4% | 26.6% | 15.9% |- | એશિયન | 9.4% | 9.8% | [6] ^ [5] |- | હિસ્પેનિક<br /> (કોઇ પણ જાતિના) | 27.2% | 27.0% | 15.1% |} ન્યુયોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટના શહેર આયોજન પ્રોજેક્ટમાં નોંધાયા અનુસાર, 2000થી 2030 દરમિયાન મેનહટનની વસ્તી 289,000 લોકો જેટલી વધી જશે. આ સમયગાળામાં લગભગ 18.8 ટકા જેટલો વધારો થવાની શક્યતા છે. જે સ્ટેટ્ન આઇસલેન્ડથી ફક્ત બીજા નંબરે છે. જ્યારે આ સમયગાળા દરમિયાન અન્ય શહેરની વસ્તી વધારાનો અંદાજ 12.7 ટકા છે. શાળાએ જતા બાળકોની સંખ્યામાં 2030 સુધીમાં 4.4 ટકા જેટલો વધારો થવાની શક્યતા છે આ આંકમાં અન્ય શહેરોની સરખામણીએ સામાન્ય ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. વડીલોની સંખ્યા 57.9 ટકા વધવાની શક્યતા છે. 65 વર્ષની ઉંમરના લોકોની સંખ્યા 108,000 લોકો થવાની શક્યતા છે. અન્ય શહેરની સરખામણીએ આ વૃદ્ધિ 44.2 ટકા છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dcp/pdf/census/projections_report.pdf ન્યૂ યોર્ક સિટી પોપ્યુલેશન પ્રોજેક્શન્સ બાય એજ/સેક્સ એન્ડ બોરો 2000–2030] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070112022450/https://www.nyc.gov/html/dcp/pdf/census/projections_report.pdf |date=2007-01-12 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સિટી પ્લાનિંગ, ડિસેમ્બર 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 18, 2007.</ref> 2005-2207માં કરવામાં આવેલા અમેરિકન કોમ્યુનિટી સર્વે અનુસાર, મેનહટનની વસ્તીમાં 56.8 ટકા ગોરા લોકો(48.4 ટકા નોન-હિસ્પેનિકસ ફક્ત ગોરા લોકો જ), 16.7 ટકા કાળા લોકો કે આફ્રિકન અમેરિકન(13.8 ટકા નોન-હાસ્પેનિક્સ બ્લેક કે આફ્રિકન અમેરિકન જ), 0.8 ટકા અમેરિકન ભારતીયો અને આલાસ્કા નેટિવના લોકો, 11.3 ટકા એશિયન, 0.1 ટકા નેટીવ હવાઇયેન અને અન્ય પેસિફિક મહાસાગરના ટાપુઓના લોકો, 16.9 ટકા લોકો અન્ય દોડમાં અને 2.4 ટકા લોકો બે કે તેથી વધુ દેશનું નાગરીકત્વ ધરાવતા હોય છે. જ્યારે કુલ વસ્તીના લગભગ 25.1 ટકા લોકો હિસ્પેનિક કે લેટિનોના છે.<ref>{{cite web|author=American FactFinder, United States Census Bureau|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR5&-ds_name=ACS_2007_3YR_G00_&-tree_id=3307&-redoLog=true&-_caller=geoselect&-geo_id=05000US36061&-format=&-_lang=en|title=New York County, New York - ACS Demographic and Housing Estimates: 2005–2007|publisher=Factfinder.census.gov|date=|access-date=2009-05-30|archive-date=2020-02-10|archive-url=https://archive.today/20200210221915/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR5&-ds_name=ACS_2007_3YR_G00_&-tree_id=3307&-redoLog=true&-_caller=geoselect&-geo_id=05000US36061&-format=&-_lang=en|url-status=dead}}</ref> કુલ વસ્તીના લગભગ 56.2 ટકા લોકો પાસે બેચલર ડિગ્રી કે તેનાથી ઉંચો અભ્યાસ છે. 28.4 ટકા લોકો અન્ય દેશમાં જન્મેલા અને 3.6 ટકા લોકો યુ.એસ.ના આઇસલેન્ડ પુર્ટો રિકોમાં જન્મેલા છે કે પછી અમેરિકન માતા-પિતાના વિદેશ જન્મેલા સંતાન છે. 38.8 ટકા લોકો ઘરમાં અંગ્રેજી સિવાયની બીજી ભાષા ઘરમાં બોલે છે.<ref>{{cite web|author=American FactFinder, United States Census Bureau|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=05000US36061&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR2&-context=adp&-ds_name=&-tree_id=3307&-_lang=en&-redoLog=false&-format=|title=New York County, New York - Selected Social Characteristics in the United States: 2005–2007|publisher=Factfinder.census.gov|date=|access-date=2009-05-30|archive-date=2020-02-10|archive-url=https://archive.today/20200210213011/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=05000US36061&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR2&-context=adp&-ds_name=&-tree_id=3307&-_lang=en&-redoLog=false&-format=|url-status=dead}}</ref> 2000ના વર્ષમાં મેનહટનની કુલ વસ્તીના 56.4 ટકા લોકો ગોરા, 17.39 ટકા લોકો કાળા, 14.14 ટકા લોકો અન્ય જાતિના 9.40 ટકા લોકો [[એશિયન]], 0.5 ટકા લોકો અમેરિકન મૂળના અને 0.07 ટકા લોકો પેસિફિક આઇસલેન્ડના હતા. 4.14 ટકા લોકો બે કે તેનાથી વધુ જાતિના જોવા મળ્યા છે. 27.18 ટકા લોકો કોઇપણ જાતિના [[હિસ્પેનિક]] છે. 24.93 ટકા લોકો તેના ઘરમાં સ્પેનિશ ભાષા, 4.12 ટકા લોકો ચાઇનીસ અને 2.19 ટકા લોકો ફ્રેચ ભાષા બોલે છે.<ref>[http://www.mla.org/map_data_results&amp;state_id=36&amp;county_id=61&amp;mode=geographic&amp;zip=&amp;place_id=&amp;cty_id=&amp;ll=all&amp;a=&amp;ea=&amp;order=r લેન્ગવેજિસ સ્પોકન ઇન ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150601192700/http://www.mla.org/map_data_results%26state_id%3D36%26county_id%3D61%26mode%3Dgeographic%26zip%3D%26place_id%3D%26cty_id%3D%26ll%3Dall%26a%3D%26ea%3D%26order%3Dr |date=2015-06-01 }}, મોડર્ન લેન્ગવેજ એસોસિયેશન. સુધારો એપ્રિલ 25, 2007.</ref> અહીં લગભગ 738,644 ઘર છે. 25.2 ટકા લગ્ન કરીને સાથે રહેતા કપલ્સ, 12.6 ટકા મકાન ધરાવતી સ્ત્રીઓના પતિ હાલ જીવીત નથી અને 59.1 ટકા લોકો કુટુંબમાં સાથે રહેતા નથી. 17.1 ટકા લોકો સાથે 18 વર્ષથી નીચેના બાળકો રહે છે. કુલ મકાન ધરાવતા લોકોમાં 48 ટકા મકાન કોઇ એક વ્યક્તિ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હોય છે .જ્યારે 65 વર્ષથી વધુની ઉંમર ધરાવતા 10.9 ટકા લોકો એકલા રહે છે. મકાન ધરાવતા સરેરાશ લોકોની સંખ્યા 2 છે, જ્યારે સરેરાશ કુટુંબની સંખ્યા 2.99 છે. મેનહટનની વસ્તીમાં 16.8 ટકા વસ્તી 18 વર્ષથી નીચેની છે. જ્યારે 18થી 24 વર્ષની વય ધરાવતા લોકો 10.2 ટકા છે. 25થી 44 વર્ષની વય ધરાવતા લોકોની સંખ્યા 38.3 ટકા, 45થી 64 વર્ષની વય ધરાવતા લોકોની સંખ્યા 22.6 ટકા અને 65 વર્ષથી વધુની વય ધરાવતા લોકોની સંખ્યા 12.2 ટકા છે. અહીંની મધ્યમ ઉંમર 36 વર્ષ છે. દર 100 સ્ત્રીએ 90.3 પુરૂષો છે. જ્યારે 18 વર્ષ કે તેથી વધુની ઉંમરની 10 સ્ત્રીઓએ પુરૂષોની સંખ્યા 87.9 છે. મેનહટન એ 10 લાખથી વધારે વસ્તી ધરાવતું યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના એવા સ્થળમાંનું એક છે જ્યાં સૌથી વધુ આવક પ્રાપ્ત થઇ શકે છે. 2004ના નાણાકીય વર્ષના આઇઆરએસ(IRS)ના આંકડા અનુસાર, ન્યુયોર્ક કાઉન્ટી(મેનહટન)ની ઇન્કમટેક્સ રીટર્ન પરની સરેરાશ જવાબદારી સમગ્ર દેશમાં સૌથી વધુ છે. સરેરાશ ટેક્સ જવાબદારી 25,875 ડોલર છે, જે એડ્જેસ્ટેડ ગ્રોસ ઇન્કમના લગભગ 20 ટકા દર્શાવે છે.<ref>સાહાદી, જેન. [http://money.aol.com/cnnmoney/tax/canvas3/_a/biggest-income-tax-burdens-top-10-places/20070214111009990001 બિગેસ્ટ ઇન્કમ ટેક્સ બર્ડન્સ: ટોપ 10 પ્લેસિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216115300/http://money.aol.com/cnnmoney/tax/canvas3/_a/biggest-income-tax-burdens-top-10-places/20070214111009990001 |date=2008-12-16 }}, સીએનએન મની. સુધારો એપ્રિલ 28, 2007.</ref> 2002ના આંકડા અનુસાર, સમગ્ર દેશના કોઇપણ પ્રાંતની તુલનાએ મેનહટનની માથાદીઠ આવક સૌથી વધુ હતી.<ref>ન્યૂમેન, જેફ્રી એલ. [https://web.archive.org/web/20130724005539/http://findarticles.com/p/articles/mi_m3SUR/is_6_84/ai_n14892822 "], ''સરવે ઓફ કરન્ટ બિઝનેસ'' , જૂન 2004. છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007. "ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી (મેનહટન), ન્યૂ યોર્ક ખાતે માથાદીઠ વ્યક્તિગત આવક સાૈથી વધારે છે. આ આંકડો 84,591 ડોલર પ્રતિ વ્યક્તિ અથવાતો રાષ્ટ્રીય સરેરાશના 274 ટકા જેટલો છે."</ref> મેનહટનનો ઝીપ(ZIP) કોડ 10021 છે. અપર ઇસ્ટ સાઇડ એ લગભગ 100,000થી વધારે લોકોનું ઘર છે. જેની માથાદીઠ આવક 90,000 ડોલરથી વધુ છે.<ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&amp;geo_id=04000US36&amp;_geoContext=01000US%7C04000US36&amp;_street=&amp;_county=&amp;_cityTown=&amp;_state=&amp;_zip=10021&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=040&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=ACS_2005_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=&amp;show_2003_tab=&amp;redirect=Y ઝિપ કોડ ટેબ્યુલેશન એરિયા 10021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110103055853/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=04000US36&_geoContext=01000US%7C04000US36&_street=&_county=&_cityTown=&_state=&_zip=10021&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=geoSelect&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=040&_submenuId=factsheet_1&ds_name=ACS_2005_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry=&show_2003_tab=&redirect=Y |date=2011-01-03 }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ 2000. સુધારો એપ્રિલ 27, 2007.</ref> આ સ્થળ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં અઢળક સંપત્તિ ધરાવતા સ્થાનોમાનું એક છે. મેનહટનના નજીકના કોઇપણ પ્રાંત આટલી આવક ધરાવતા નથી. આ પ્રાંતમાં મધ્યમ આવક ધરાવતા ઘરોની સરેરાશ આવક 47,030 ડોલર અને મધ્યમ આવક ધરાવતા કુટુંબની આવક 50,229 ડોલર છે. પુરૂષોની મધ્યમ આવક 51,856 ડોલર છે, જેની તુલનાએ સ્ત્રીઓની મધ્યમ આવક 45,712 ડોલર છે. દેશની માથાદીઠ આવક 42,922 ડોલર હતી. કુલ કુટુંબના 17.6 ટકા કુટુંબો અને વસ્તીના 20 ટકા લોકો ગરીબી રેખાથી નીચેનું જીવનધોરણ જીવે છે. જેમાં 31.8 ટકા લોકો 18 વર્ષથી નીચેની ઉંમરના અને 18.9 ટકા લોકો 65 વર્ષથી વધુની ઉંમરના છે.<ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=ChangeGeoContext&amp;geo_id=05000US36061&amp;_geoContext=01000US%7C86000US10021&amp;_street=&amp;_county=new+york&amp;_cityTown=new+york&amp;_state=04000US36&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=010&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=DEC_2000_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=New યોર્ક કાઉન્ટી, ન્યૂ યોર્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607211420/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=ChangeGeoContext&geo_id=05000US36061&_geoContext=01000US%7C86000US10021&_street=&_county=new+york&_cityTown=new+york&_state=04000US36&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=geoSelect&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=010&_submenuId=factsheet_1&ds_name=DEC_2000_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry=New |date=2011-06-07 }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ 2000. સુધારો એપ્રિલ 27, 2007.</ref> લોઅર મેનહટન ([[હ્યુસ્ટન સ્ટ્રીટ]] તરફનું દક્ષિણ મેનહટન) આર્થિક રીતે વધુ તફાવત ધરાવે છે. 1950 બાદ આ નાણાકીય શહેરમાં રહેણાંક વિસ્તારની વસ્તી વધતા થોડા બિન-વ્યાપારી વિસ્તારનો પણ વિકાસ થયો છે. 11 સપ્ટેમ્બર, 2001ના હુમલા પહેલા 15,000થી 20,000 હતા તેમાં વધારો થઇને 2005ના એક અંદાજ અનુસાર, રહેણાંક વિસ્તારમાં 30,000 જેટલા લોકો રહે છે.<ref>સ્ટેઇનહાઉર, જેનિફર. "બેબી સ્ટ્રોલર્સ એન્ડ સુપરમાર્કેટ્સ પુશ ઇનટુ ધ ફાઇનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સ", ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , એપ્રિલ 15, 2005. છેલ્લે જોવાઈ મે 11, 2007.</ref> મેનહટન ધર્મની બાબતે વિવિધતા ધરાવે છે. સૌથી વધુ પળાતો ધર્મ [[રોમન કેથલિક ચર્ચ]] છે. લગભગ 564,505 લોકો( કુલ વસ્તીના 36 ટકાથી વધુ લોકો) આ ધર્મમાં માને છે અને 110 જેટલા પૂજા ઘર છે. [[જ્યુ]]એ બીજા નંબરનો સૌથી વધુ પળાતો ધર્મ છે. તેના 102 પૂજા ઘરમાં 314,500 લોકો (20.5 ટકા) પૂજા કરે છે. [[પ્રોટેસ્ટેન્ટ્સ]] સંખ્યા 139,732 (9.1 ટકા) છે અને મુસ્લિમોની સંખ્યા 37,078(2.4 ટકા) છે. આ પ્રાંતમાં છેલ્લા થોડા સમયમાં નાના બાળકોની સંખ્યામાં ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. મેનહટનમાં 2000ની સાલ બાદ પાંચ વર્ષથી નાના બાળકોની સંખ્યામાં 32 ટકાથી વધુનો વધારો જોવા મળ્યો છે.<ref>રોબર્ટ્સ, સેમ. [http://www.nytimes.com/2007/03/23/nyregion/23kid.html "ઇન સર્જ ઇન મેનહટન ટોડલર્સ, રિચ વ્હાઇટ ફેમિલિઝ લિડ વે"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'', માર્ચ 27, 2007. સુધારો માર્ચ 27, 2007.</ref> == સીમાચિહ્નો અને સ્થાપત્યો == {{Main|Architecture in New York City}} 19મી સદીના અંત ભાગથી, મેનહટનની ડિસ્ટીંક્ટીવ સ્કાઇલાઇનની રચના કરનારી [[સ્કાયસ્ક્રેપર]] ન્યૂ યોર્ક શહેરની ઓળખ સાથે સીધી રીતે સંકળાયેલી છે. 1890થી 1973ના સમયગાળા દરમિયાન વિશ્વની સૌથી ઉંચી બિલ્ડીંગ મેનહટનમાં જ જોવા મળી હતી. નવ અલગ-અલગ બિલ્ડીંગ પાસે આ ટાઇટલ હતું.<ref>મેકિનલી, જેસ્સે. "[http://www.nytimes.com/1995/11/05/nyregion/fyi-016047.html એફ.વાય.આઈ.: ટોલ, ટોલર. ][http://www.nytimes.com/1995/11/05/nyregion/fyi-016047.html ટોલેસ્ટ]", ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , નવેમ્બર 5, 1995. પી. સીવાયઝેડ. સુધારો જૂન 30, 2009.</ref> [[પાર્ક રો]] પરની ન્યુયોર્ક વર્લ્ડ નામની બિલ્ડીંગના નામે પ્રથમ આ ટાઇટલ થયું 309 ફૂટ(91 મી) ઉંચી આ બિલ્ડીંગ 1955 સુધી આ રહી હતી. ત્યારબાદ તેને તોડીને [[બ્રુકલિન બ્રીજ]] નામનું નવું બાંધકામ કરવામાં આવ્યું.<ref>"શેહર દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલી સૌથી મોટી વિસ્તરણ યોજના; જેમાં બ્રૂકલિન બ્રિજ ખાતે આવેલાં મેનહટન પ્લાઝાનું પુનઃ બાંધકામ કરવામાં આવ્યું. ટ્રાફિકની સમસ્યા વધતી જતી હોવાને કારણે તેનું નિયમન કરવા માટે 69,10,000 ડોલરના ખર્ચે દબાણો દૂર કરવામાં આવ્યા. શેરીની પધ્ધતિઓમાં પણ ફેર ગોઠવણી કરવામાં આવી." ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ,'' જુલાઈ 24, 1954. પી. 15</ref> પાર્ક રો બિલ્ડીંગ પાસે એક 29 માળની ઉંચી ઇમારતને{{convert|391|ft|m|0}} 1899માં આ ટાઇટલ મળ્યું હતું.<ref>ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/2000/03/12/realestate/streetscapes-park-row-building-15-park-row-1899-monster-that-reigned-high-over.html "સ્ટ્રીટસ્કેપ્સ/ધ પાર્ક રો બિલ્ડિંગ, 15 પાર્ક રો; એન 1899 'મોન્સ્ટર' ધેટ રેઇન્ડ હાઈ ઓવર ધ સિટી"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમાસ'' , માર્ચ 12, 2000. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.</ref> 41 માળ ઉંચી સિંગર બિલ્ડીંગ 1908માં ઇપોનિમોયુસ સેવિંગ મશિન ઉત્પાદનના વડા મથક માટે બનાવવામાં આવ્યું હતું. જે 1967 સુધી સૌથી ઉંચું બિલ્ડીંગ તરીકે ઓળખાતું રહ્યું.{{convert|612|ft|m|0}} ત્યારબાદ હંમેશા માટે આ બિલ્ડીંગ તોડી પાડવામાં આવ્યું.<ref>ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE4DA1739F931A35752C0A9639C8B63&amp;sec=&amp;spon=&amp;pagewanted=print " સ્ટ્રીટસ્કેપ્સ/સિંગર બિલ્ડિંગ; વન્સ ધ ટોલેસ્ટ બિલ્ડિંગ, બટ સિન્સ 1967 અ ઘોસ્ટ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , જાન્યુઆરી 2, 2005. છેલ્લે જોવાઈ મે 15, 2007. "એકતાલીસ માળની સિંગર નામની ઈમારત જ્યારે વર્ષ 1908માં બ્રોડવે અને લિબર્ટી સ્ટ્રીટની વચ્ચે બનાવવામાં આવી ત્યારે તે વિશ્વની સૌથી ઊંચી ઈમારત હતી. અને તારીખ 11મી સપ્ટેમ્બર 2001 પહેલાં તે વિશ્વની એવી સૌથી ઊંચી ઈમારત હતી કે જેને તોડી પાડવામાં આવી હોય. ખૂબસૂરત બિલ્ડિંગ બિક્સ આર્ટ્સ ટાવર્સને વર્ષ 1976માં જ્યારે જમીનદોસ્ત કરી દેવામાં આવ્યું તે જૂની ઈમારત તોડી પાડવાની ચળવળનો સૌથી દુઃખદ અનુવ હતો... વર્ષ 1906માં શરૂ કરવામાં આવેલાં સિંગર બિલ્ડિંગમાં ફ્લેગ્સ મોડેલનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. આ શહેર ટાવરોનાં શહેર તરીકે જાણીતું હતું. આ બિલ્ડિંગનો પાયો 1896ની ઈમારતો જેવો નાખવામાં આવ્યો હતો. તેની વચ્ચોચ 65 ફૂટનો ચોરસ થાંભલો ઊભો કરવામાં આવ્યો હતો. તેની ઉપર બે ઢાળવાળો ગોળાકાર ભાગ હતો અને તેની ટોચ ઉપર વિશાળ ફાનસ હતું."</ref> ધી મેટ્રોપોલિટન લાઇફ ઇન્સ્યુરન્સ કંપનીનું ટાવર મેડિસીન એવન્યુ પર 700 ફૂટ(213 મી.)ની ઉંચાઇનું બનાવવામાં આવ્યું હતું. સેન્ટ માર્કસ કેમ્પેનાઇલ દ્વારા [[વેનિસ]]માં જ્યારે આ ટાવરની તુલના કરવામાં આવી ત્યારે આ ટાઇટલ તેને 1909માં પ્રાપ્ત થયું હતું.<ref>ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/1996/05/26/realestate/streetscapes-metropolitan-life-1-madison-avenue-for-brief-moment-tallest.html "સ્ટ્રીટસ્કેપ્સ/મેટ્રોપોલિટન લાઇફ એટ 1 મેડિસન એવેન્યૂ;ફોર અ બ્રીફ મોમેન્ટ, ધ ટોલેસ્ટ બિલ્ડિંગ ઇન ધ વર્લ્ડ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 26, 1996. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.</ref> [[વુલવર્થ બિલ્ડીંગ]] અને તેનું ખૂબ જ અલગ [[ગોથીક આર્કિટેક્ચર]] સહિત 792 ફૂટ(241 મી.)ની ઉંચાઇ સાથે 1913માં આ બિલ્ડીંગને સૌથી ઉંચા બિલ્ડીંગનું ટાઇટલ પ્રાપ્ત થયું હતું.<ref>ડનલેપ, ડેવિડ ડબલ્યૂ. [http://www.nytimes.com/2000/11/02/garden/condos-to-top-vaunted-tower-of-woolworth.html "][http://www.nytimes.com/2000/11/02/garden/condos-to-top-vaunted-tower-of-woolworth.html કોન્ડોસ ટુ ટોપ વાઉન્ટેડ ટાવર ઓફ વૂલવર્થ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ'' , નવેમ્બર 2, 2000. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.</ref> [[ચિત્ર:ChryslerBuilding.JPG|thumb|left|upright|ક્રાઇસ્લર બિલ્ડીંગ, 1930-1931થી શહેરનું સૌથી ઉંચુ બિલ્ડીંગ]] એક જ વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન ધી રોરિંગ ટ્વેન્ટીસ સહિત ત્રણ અલગ-અલગ બિલ્ડીંગ દ્વારા આ ટાઇટલ વચ્ચે હરિફાઇ જોવા મળી હતી. 1929ના વોલ સ્ટ્રીટના કડાકાના એક દિવસ પહેલા જ બજારમાં ઉછાળો આવતા બે ડેવલોપર્સ દ્વારા આ ટાઇટલ માટે હરિફાઇ કરવામાં આવી હતી.<ref>"ડેનિસે વિશ્વનાં સૌથી ઊંચા બિલ્ડિંગની યોજનાઓ બદલી; સ્ટારેટે જણાવ્યું હતું કે બેન્ક ઓફ મેનહટનના બિલ્ડિંગની ઊંચાઈ ક્રાઇસલરને મહાત આપવા માટે નહોતી વધારવામાં આવી.", ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓક્ટોબર 20, 1929. પી. 14.</ref> 927 ફૂટ(282 મી.)ની ઉંચાઇ સાથે 40 વોલ સ્ટ્રીટમાં બનેલું અને મે 1930માં પુરૂ થયેલું અને ફક્ત 11 માસના ટૂંકા સમયગાળામાં ખૂબ જ આશ્ચર્ય સાથે [[બેંક ઓફ મેનહટન]]નું વડુંમથક બનેલા બિલ્ડીંગે ટાઇટલ તેના નામે કર્યું હતું.<ref>"બેન્ક ઓફ મેનહટન વિક્રમજનક સમયમાં; ઊભું કરવામાં આવેલું માળખું હતું.{{convert|927|ft|m}} તે વિશ્વની બીજા ક્રમની સૌથી ઊંચી ઈમારત હતી. આ ઈમારતને એક વર્ષના સમયગાળામાં ઊભી કરવામાં આવી હતી.", ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 6 1930. પી. 53</ref> લેક્સિંન્ગટોન એવન્યુ અને ૪૨મી સ્ટ્રીટ ખાતે ઓટો એક્ઝીક્યુટિવ વોલ્ટર ક્રિસલેર અને તેનો ઓર્કિટેક્ટ વિલિયમ વાન એલન દ્વારા બાંધકામમાં એક ટ્રેડમાર્ક ગણી શકાય તેવું બિલ્ડીંગ બનાવવાનું નક્કી કર્યું.{{convert|185|ft|m|0|sing=on}} બિલ્ડીંગને નામ આપવા માટે ક્રિસલેર બિલ્ડીંગને 1,046 ફૂટ(319 મી.)ની ઉંચાઇએ પહોંચાડવામાં આવ્યું અને 1929માં બાંધકામ પુરૂ કરીને વિશ્વું સૌથી ઉંચુ બિલ્ડીંગ બનાવ્યું.<ref>ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/1995/12/17/realestate/streetscapes-the-chrysler-building-skyscraper-s-place-in-the-sun.html "સ્ટ્રીટસ્કેપ્સ: ધ ક્રાઇસલર બિલ્ડિંગ; સ્કાયક્રેપર્સ પ્લેસ ઇન ધ સન"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ડિસેમ્બર 17, 1995. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "ત્યારબાદ ક્રાઇસલર અને વેન એલેને તેમનાં બિલ્ડિંગની ડિઝાઇનમાં પરિવર્તન કર્યું. આ વખતે તેમણે 40 વોલસ્ટ્રીટ ખાતે આવેલાં{{convert|921|ft|m|sing=on}} બિલ્ડિંગની ઊંચાઈ સામે સ્પર્ધા જીતવાનું નક્કી કર્યું. આ બાબત ખૂબ ગુપ્ત રાખવામાં આવી અને વિશાળ ચોરસ ફાયર-ટાવર શાફ્ટનો ઉપયોગ કરીને ધુમાડાને સીધો ઉપર કાઢી નાખવામાં આવ્યો. શાફ્ટની અંદર, વેન એલનની કામદારોની ટીમ 185 ફૂટ ઉંચા સ્પાયર માટે માળખાનું કામ કરી રહી હતી, જ્યારે 1929ની મંદીમાં તેને તૈયાર કરવામાં આવ્યું અને ક્રાઇસ્લર બિલ્ડીંગને 1046 ફૂટ, 4.75 ઇંચ ઉંચી, વિશ્વની સૌથી ઉંચી ઇમારત બની ગઇ."</ref> જો કે બંને બિલ્ડીંગને ખૂબ જ નજીકના સમયમાં નીચા બતાવે એ રીતે 1931 મે માસમાં 102 માળનું [[એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ]] બનાવવામાં આવ્યું. બિલ્ડીંગની ઉંચાઇએ જેનું આર્ટ ડેકો ટાવરની ઉંચાઇ1,250 ફૂટ(381 મી.)ની હતી. અંતમા{{convert|203|ft|m|abbr=on}} બિલ્ડીંગની ઉંચાઇમાં વધારો કરીને 1,453 ફૂટ(443 મી.) સુધી પહોંચાડવામાં આવી.<ref>"ઉંચાઇ અંગેની દુશ્મનાવટ પૂર્ણ થઇ હોવાનું દેખાય છે; એમ્પાયર સ્ટેટનો વિક્રમ ઘણા વર્ષો સુધી રહેશે, બિલ્ડરો અને રિયલ્ટી ક્ષેત્રના લોકોએ જણાવ્યુ. પ્રેક્ટિકલ લિમીટ રિચ્ડ; ઇટ્સ ટોપ રાઇઝીસ {{convert|1250|ft|m}}, બટ સ્ટાફ કેરિઇંગ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્સટેન્ડ્સ પિનેકલ ટુ 1265.5 ફૂટ.", ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 2, 1931. p. 7.</ref><ref>ગ્રે ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/1992/06/14/realestate/streetscapes-the-empire-state-building-a-red-reprise-for-a-31-wonder.html?n=Top%2FReference%2FTimes%20Topics%2FSubjects%2FE%2FEmpire%20State%20Building "સ્ટ્રિટસ્કેપ્સ: ધી એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ; એ રેડ રિપ્રાઇઝ ફોર એ '31 વન્ડર"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , જુન 14, 1992. એક્સેસ જૂન 18, 2006.</ref> [[ચિત્ર:Empire State Building by David Shankbone.jpg|thumb|upright|એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ 1931થી 1972 દરમિયાન વિશ્વનું સૌથી ઉંચુ બિલ્ડીંગ હતું, જે હાલમાં શહેરનું સૌથી ઉંચુ બિલ્ડીંગ છે]] લોઅર મેનહટનમાં સ્થિત [[વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર]]ના ટ્વીન ટાવર એ ન્યુયોર્ક શહેરના આઇકોનીક સિમ્બોલ હતા. 1,368 અને 1,362 ફૂટ(417 મી. અને 415 મી.) ની ઉંચાઇ સાથે 1972ના વર્ષથી 110 માળના બિલ્ડીંગ તરીકે વિશ્વમાં સૌથી ઉંચા ઇમારત તરીકેની ગણના થતી હતી, પરંતુ 1974માં વિલિસ ટાવરનાં બાંધકામે તેના ટાઇટલને લઇ લીધું(આ પહેલા સિર્સ ટાવર તરીકે શિકાગોમાં પ્રખ્યાત હતું).<ref>બાર્સ, કારેન. [http://www.infoplease.com/spot/skyscraperhistory.html "ધી હિસ્ટરી ઓફ સ્કાયસ્ક્રેપર્સ: એ રેસ ટુ ધી ટોપ"], ઇન્ફોર્મેશન પ્લીઝ. પ્રવેશ મે 17, 2007. "ધી એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ 1972 સુધી 41 વર્ષો સુધી ગગનચૂંબી ઇમારતોમાં પ્રથમ ક્રમનું બની રહ્યું, જ્યા સુધી વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર (1,368 ફુટ, 110 માળ)નું બાંધકામ ન થયું. બે વર્ષો બાદ, શિકાગોમાં વિલીસ ટાવર (1450 ફુટ, 110 માળ)નું બાંધકામ કરવામાં આવ્યું ત્યારે ન્યૂ યોર્ક શહેરે સૌથી ઉંચી હાઉસંગ બિલ્ડીંગ ધરાવતા શહેર તરીકેનું બહુમાન ગુમાવી દીધું."</ref> 20મી સદીના અંત સુધી વિશ્વના સૌથી પ્રખ્યાત અને ઓળખી શકાય તેવા બિલ્ડીંગ તરીકે વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ટ્વીન ટાવરની ગણના થતી હતી. પરંતુ 11 સપ્ટેમ્બર, 2001ના આંતકવાદી હુમલા બાદ આ બિલ્ડીંગ તોડી પાડવામાં આવ્યું. વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર ઘણા લોકો માટે નવા શિખરો સર કરવાનું કારણ બન્યું હતું. 7, ઓગસ્ટ, 1974માં ટ્વીન ટાવરની વચ્ચે એક માત્ર તાર પર ચાલીને ફ્રાંસના દોરડાના વાઘ ફિલિપ પેટીટ દ્વારા એક વિશ્વ રેકોર્ડ બનાવવામાં આવ્યો હતો. ટ્વીન ટાવર્સના બદલે હવે વન વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર બનાવવામાં આવી રહ્યું છે. 2014માં આ બાંધકામ પુરૂ થઇને તેના વપરાશ માટે તૈયાર થશે.<ref>{{cite web|url=http://www.wtc.com/about/|title=About the WTC|publisher=Silverstein Properties|access-date=2008-08-15|archive-date=2008-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080815120641/http://www.wtc.com/about/|url-status=dead}}</ref> 1961માં [[પેનસીલવેનિયાના રેલરોડ]] દ્વારા તેના જૂના સ્ટેશન ઓલ્ડ પેન સ્ટેશનને તોડીને નવા મેડિસન સ્કવેર ગાર્ડન અને ઓફિસ બિલ્ડીંગ કોમ્પ્લેક્સ બનાવવાનું આયોજન ખુલ્લુ મુકવામાં આવ્યું હતું. મેકકિમ મીડ એન્ડ વ્હાઇટ દ્વારા ઓફિસ બિલ્ડીંગના પ્રશ્નને વેગ આપવામાં આવ્યો અને 1910નાં વર્ષમાં તેનું માળખું તૈયાર કરવામાં આવ્યું. લગભગ બધા આ વાત સાથે સહમત થયા કે આ સ્થળ બ્યુક્સ આર્ટનું એક ખૂબ જ અલગ સ્થળ છે અને ન્યુયોર્ક શહેરનો સૌથી સારો આર્કિટેચર ઝવેરાત છે.<ref>ગ્રે ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/2001/05/20/realestate/streetscapes-destruction-penn-station-1960-s-protest-that-tried-save-piece-past.html "સ્ટ્રિટસ્કેપ્સ/'ધી ડિસ્ટ્રક્શન ઓફ પેન સ્ટેશન'; એ 1960s પ્રોટેસ્ટ ધેટ ટ્રાઇડ ટુ સેવ એ પીસ ઓફ ધી પાસ્ટ"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 20, 2001. પ્રવેશ જૂન 18, 2006.</ref> આટલા પ્રયત્નો કર્યા હોવા છતાં, માળખાની તોડફોડ ઓક્ટોબર 1963માં શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. જાહેર જનતા દ્વારા યોગ્ય જાળવણીના અભાવે પેન સ્ટેશનને ગુમાવ્યું અને આ માટે ઐતિહાસિક ચીજોનું રક્ષણ કરતા [[લેવિસ મમફોર્ડ]] દ્વારા એક આંદોલન પણ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. જેના ભાદ રૂપે 11965માં ન્યુયોર્ક સિટી લેન્ડમાર્ક પ્રિવેન્શન કમિશનની રચના કરવામાં આવી જે શહેમાં ઐતિહાસિક, ખૂબ જ સારુ અને સાંસ્કૃતિક હેરિટેજ હોય તેવા સ્થળનું રક્ષણ કરતી હતી.<ref>[http://www.nyc.gov/html/lpc/html/faqs/faq_about.shtml લેન્ડમાર્ક્સ પ્રિઝર્વેશન કમિશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609210108/http://www.nyc.gov/html/lpc/html/faqs/faq_about.shtml |date=2010-06-09 }}, [[ન્યૂ યોર્ક સિટી લેન્ડમાર્ક્સ પ્રિઝર્વેશન કમિશન]]. પ્રવેશ મે 17, 2007.</ref> પેન સ્ટેશનના ડિમાઇસ બાદ શરૂ કરવામાં આવેલી ઐતહાસિક જાળવણી ચળવળને પગલે સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં દસ લાખથી વધુ માળખાઓનો વ્યવસ્થિત કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં આશરે 1,000 શહેરમાં હતા.<ref>[http://www.cbsnews.com/stories/2002/10/11/sunday/main525288.shtml "રેક્વિમ ફોર પેન સ્ટેશન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101111192011/http://www.cbsnews.com/stories/2002/10/11/sunday/main525288.shtml |date=2010-11-11 }}, [[સીબીએસ ન્યૂઝ]], ઓક્ટોબર 13, 2002. પ્રવેશ મે 17, 2007.</ref> [[ચિત્ર:Wtcmay01.jpg|thumb|left|upright|અગાઉના વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ટ્વીન ટાવર્સ 1972થી 2001 સુધી ન્યૂ યોર્કના સૌથી ઉંચા બિલ્ડીંગ હતા.]] [[ટાઇમ્સ સ્ક્વેર]] ખાતેનું બ્રોડવે આસપાસનું થીએટર ડિસ્ટ્રીક, [[ન્યુયોર્ક યુનિવર્સિટી]], [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી]], [[ફ્લેટ્રોન બિલ્ડીંગ]], [[વોલ સ્ટ્રીટ]]ની આસપાસ આવેલું [[ફાયનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રીક]], લિંકન સેન્ટર ફોર પર્ફોમિંગ આર્ટસ, લિટલ ઇટાલિ, [[હાર્લેમ]], અમેરિકન મ્યુઝિયમ ઓફ નેચરલ હિસ્ટરી, ચાઇનાટાઉન અને સેન્ટ્રલ પાર્ક બધા સ્થળો આ પ્રખ્યાત આઇસલેન્ડમાં આવેલા છે. ઊર્જાના બચાવ માટે ગ્રીન ઓફિસ બિલ્ડીંગ બનાવવામાં પણ આ શહેર અગ્રતા ક્રમ ધરાવે છે. ઇંગ્લીશમેન સેમ્યુઅલ ફોક્સ હસ્તગત [ર્સ્ટ ટાવર જેવા ઘણા એનું ઉદાહરણ છે. 7 મા વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ફેર બાંધકામ માટે પણ ઉપયોગી છે.<ref name="greenbuilding">પોગ્રેબિન, રોબિન. [http://www.nytimes.com/2006/04/16/arts/design/16gree.html "][http://www.nytimes.com/2006/04/16/arts/design/16gree.html 7 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર એન્ડ હર્સ્ટ બિલ્ડીંગ: ન્યૂ યોર્ક્સ ટેસ્ટ કેસીસ ફોર એન્વાયર્ન્મેન્ટલી અવેર ઓફિસ ટાવર્સ"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ, એપ્રિલ 16, 2006. '' ''19 જુલાઇ, 2006ના રોજ પુન:પ્રાપ્તિ'' </ref> સેન્ટ્રલ પાર્કની સીમા 110મી સ્ટ્રીટ નોર્થ બાય વેસ્ટ પર છે. ઉત્તરમાં એઇટ્થ એવન્યુમાં અને દક્ષિણમાં પશ્ચિમ 59મી સ્ટ્રીટમાં, પૂર્વમાં ફિફ્થ એવન્યુને પણ પાર્કની બોર્ડર લાગે છે. પાર્ક્સની સરહદો સાથે, આ બધી સ્ટ્રીટ સામાન્ય રીતે સેન્ટ્રલ પાર્ક નોર્થ, સેન્ટ્રલ પાર્ક વેસ્ટ અને સેન્ટ્રલ પાર્ક સાઉથ તરીકે ઓળખાય છે. (પૂર્વિય સીમા સાથે ફિફ્થ એવન્યુનું નામ જોડાયેલું છે). આ પાર્ક ફેડ્રિક લો ઓલ્મસ્ટેડ અને કાલવેર્ટ વાયુક્સ દ્વારા ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો હતો. 843 એકર (3.4 કિમી²)ના આ પાર્કમાં ચાલવા માટે એક ટ્રેક, બે [[આઇસ સ્કેટીંગ]] રીંક્સ, એક વાઇલ્ડ લાઇફ સેન્ચ્યુરી અને જુદી-જુદી રમતો માટે ઘાસના મેદાનો પણ છે. ઉપરાંત બાળકો માટે ચિલ્ડ્રન પાર્ક પણ છે. આ પાર્ક સ્થળાંતર કરતા પક્ષીઓ માટે જાણીતો છે, અને આથી તે પક્ષીઓને જોનારામાં પ્રખ્યાત છે. ઉપરાંત સાયકલ સવારો, સ્કેટીંગ કરતા લોકો અને ચાલવા આવતા લોકો માટે લગભગ 6 માઇલ (10 કિ.મી.)નો રોડ તરફ ગોળ વિસ્તાર રાખવામાં આવ્યો છે. સાંજે 7 વાગ્યા બાદ અને સપ્તાહના અંતના દિવસોમાં અહીં ઓટોમોબાઇલ ટ્રાફિક પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.<ref name="CentralPark">[http://www.centralpark.com/pages/general-info.html સેન્ટ્રલ પાર્ક જનરલ ઇન્ફોર્મેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061008115343/http://www.centralpark.com/pages/general-info.html |date=2006-10-08 }}, સેન્ટ્રલ પાર્ક કન્ઝર્વન્સી. સુધારો સપ્ટેમ્બર 21, 2006.</ref> મોટાભાગના પાર્ક ખૂબ જ કુદરતી લાગે છે, જેમાં ખૂબ જ મોટી જગ્યા તેમજ ઘણી જગ્યાએ કૃત્રિમ તળાવો પણ છે. 1850ના દાયકામાં બનાવવામાં આવેલું સેન્ટ્રલ પાર્ક એ ત્યારના સમયનો સૌથી મોટો જાહેર કામગીરીનો પ્રોજેક્ટ હતો. અંગ્રેજ સ્ટાઇલના લેન્ડસ્કેપ બનાવવા તથા અંદરના લખાણ માટે લગભગ 20,000 કારીગરો તેની કામગીરી કરી રહ્યા હતા. કારીગરો દ્વારા પૃથ્વી પરનો કચરો દૂર કરીને લગભગ{{convert|3000000|cuyd|m3}} 270,000 વૃક્ષો અને છોડને વાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>[http://www.centralpark.com/pages/history_2.html સેન્ટ્રલ પાર્ક હિસ્ટરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061005052942/http://www.centralpark.com/pages/history_2.html |date=2006-10-05 }}, સેન્ટ્રલ પાર્ક કન્ઝર્વન્સી. સુધારો સપ્ટેમ્બર 21,2006</ref> કુલ 2,686 એકર(10.9 કિ.મી2)ના કુલ વિસ્તારનો 17.8 ટકા હિસ્સો પાર્કલેન્ડ માટે ફાળવવામાં આવ્યો છે. કુલ મેનહટનનો લગભગ 70 ટકા હિસ્સો પાર્ક માટે ફાળવવામાં આવ્યો છે જે સેન્ટ્રલ પાર્કની બહાર સ્થિત છે. જેમાં 204 રમતના મેદાન, 251 ગ્રીન સ્ટ્રીટ, 371 બાસ્કેટબોલ કોર્ટ અને અન્ય ઘણી સુવિધાનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="MBPOEnvironment">{{waybackdate|site=http://www.mbpo.org/policy/environment|title=Environment|date=20070411204634}}, મેનહટન બોરો પ્રેસિડેન્ટ સ્કોટ સ્ટ્રિન્જર. સુધારો ઓક્ટોબર 19, 2007.</ref> 17મી અને 18મી સદીમાં લગભગ 400 આફ્રિકનોને છૂપાવવામાં આવ્યા હોવાથી તેની યાદમાં ડ્યુન સ્ટ્રીટ ખાતે ધી આફ્રિકન બ્યુરિયલ ગ્રાઉન્ડ નેશનલ મોન્યુમેન્ટની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. જ્યારે અન્ય 1991માં શોધાયેલું અને એ જ સમયગાળા દરમિયાન ફોલે સ્ક્વેર ફેડરલ ઓફિસ બિલ્ડીંગનું બાંધકામ કરવામાં આવ્યું છે. == શહેરનો કુદરતી દેખાવ == {{Wide image|NYC Top of the Rock Pano.jpg|400px|<center>Skyline of [[Midtown Manhattan]], as seen from the observation deck of the [[GE Building]]</center>}} {{Wide image|Upper and Middle Manhattan.jpg|400px|<center>Skyline of Upper Manhattan and [[Midtown Manhattan]] as seen from Jersey City</center>}} {{Wide image|NYC Panorama edit2.jpg|400px|<center>Panorama of the Manhattan skyline as seen looking eastward from [[Hoboken, New Jersey|Hoboken]], New Jersey.</center>}} == અર્થતંત્ર == મેનહટનએ રાષ્ટ્રનું સૌથી કિંમતી રીઅલ એસ્ટેટ ક્ષેત્રનું ઘર છે જેની ગણના યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી મોંઘા વિસ્તારમાં થાય છે.<ref>[http://moneycentral.msn.com/content/invest/forbes/P62020.asp ધી મોસ્ટ એક્સ્પેન્સિવ ઝીપ કોડસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030929010816/http://moneycentral.msn.com/content/invest/forbes/P62020.asp |date=2003-09-29 }}, ''ફોર્બ્સ'', સપ્ટેમ્બર 26, 2003. પ્રવેશ જૂન 29, 2009.</ref> [[ચિત્ર:6th Avenue from 49th.jpg|thumb|upright|સિક્સ્થ એવન્યુ સાથે ઓફિસો]] ન્યુયોર્કમાં લગભગ 23 લાખ લોકોને રોજગારી પૂરો પાડતું મેનહટનને આર્થિક એન્જિન માનવામાં આવે છે. સમગ્ર ન્યુયોર્કનાં શહેરી વિસ્તારની લગભગ બે તૃતિયાંસ નોકરી મેનહટનમાં છે.<ref name="BLSManhattanLabor"/> મેનહટનની દિવસના સમયગાળા દરમિયાનની વસ્તી 28.7 લાખ છે. જેમાં રેલ્વે દ્વારા નેટ 13.4 લાખ લોકોનો ઉમેરો કરવામાં આવે છે. આ રેલ્વે દ્વારા 14.6 લાખ કર્મચારીએ મેનહટનમાં આવે છે. જે દેશના કોઇપણ અન્ય શહેર કે કોઇપણ અન્ય દેશોની સરખામણીમાં સૌથી વધુ છે અને બીજા સ્થાને આવતા [[વોશિંગ્ટન ડી.સી.]] શહેરમાં મુસાફરી કરતા 480,00 કર્મચારીઓની સરખામણીએ ત્રણ ગણાથી વધારે છે.<ref>[http://www.usatoday.com/news/2003-03-06-commute.htm "કમ્યુટિંગ શિફ્ટ્સ ઇન ટોપ 10 મેટ્રો એરિયાઝ"], ''[[યુએસએ ટુડે]]'' , મે 20, 2005. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 25, 2007.</ref><ref>[http://www.census.gov/population/socdemo/daytime/2000/tab02.csv એસ્ટિમેટેડ ડેટાઇમ પોપ્યુલેશન એન્ડ એમ્પ્લોયમેન્ટ-રેસિડેન્સ રેશિયોઝ: 2000], યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ, 2000. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 25, 2007.</ref> અહીંનું સૌથી મોટુ આર્થિક ક્ષેત્ર નાણાકીય ઉદ્યોગ છે, જેમાં સમગ્ર જિલ્લાના કુલ પગારનો અડધો હિસ્સો ફક્ત આ ઉદ્યોગના 280,00 કર્મચારીઓને પ્રાપ્ત થાય છે. વોલ સ્ટ્રિટ તેના સંરક્ષણ ઉદ્યોગ માટે ખૂબ જ જાણીતું છે. જે શહેરના નાણાકિય ક્ષેત્રનો સૌથી મોટો હિસ્સો છે અને લગભગ 50 ટકા કર્મચારીઓ નાણાકીય સેવા પૂરી પાડે છે. 2008ની નાણાકીય કટોકટી પહેલા યુ.એસ.ની પાંચ મોટી સિક્યુરિટીઝ ટ્રેડિંગ કંપનીનાં મુખ્ય મથક મેનહટનમાં હતા.<ref>[http://www.nycedc.com/BusinessInNYC/IndustryOverviews/FinancialServices/Pages/FinancialServices.aspx બિઝનેસ ઇન એનવાયસી – ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસીઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100325221355/http://www.nycedc.com/BusinessInNYC/IndustryOverviews/FinancialServices/Pages/FinancialServices.aspx |date=2010-03-25 }}, NYCEDC. પ્રવેશ જૂન 29, 2009.</ref><ref>{{Citation |last= |first= |author-link= |title=America's 500 Largest Corporations |newspaper=Fortune |pages=F-45 and F-64 |year=2007 |date=April 30|url=}}</ref> 2006ની સાલમાં મેનહટનનો નાણાકીય ઉદ્યોગ દ્વારા તેના કર્મચારીઓને સરેરાશ 8,300 ડોલર( બોનસ સહિત)ની સાપ્તાહિક ચૂકવણી કરવામાં આવતી હતી. જ્યારે સમગ્ર ઉદ્યોગ માટે સરેરાશ સાપ્તાહિક ચૂકવણી લગભગ 2,500 ડોલરની હતી. આ દેશના 325 સૌથી મોટા જિલ્લાઓમાં સૌથી વધુ છે જ્યારે પગારમાં વૃદ્ધિનો દર લગભગ 8% જેટલો છે. જે દેશના 10 સૌથી મોટા જિલ્લાઓમાં પણ સૌથી વધુ છે. આ શહેરમાં આપવામાં આવતો પગાર સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં આપવામાં આવતા સાપ્તાહિક પગાર 784 ડોલરની સરખામણીએ 85% જેટલો વધુ છે. જ્યારે આ શહેરની બહારના કર્મચારીઓને મળતી આવકની તુલનાએ લગભગ બે ગણો છે. આ શહેરની 11% નોકરી હેલ્થકેર ક્ષેત્રમા છે. જ્યારે કુલ પગારનો 4 ટકા% હિસ્સો હેલ્થકેર ક્ષેત્રમાં જાય છે આ નોકરીમાં કર્મચારીઓ પ્રતિ સપ્તાહ લગભગ 900 ડોલર મેળવે છે. <ref>મેકગ્રેહામ, પેટ્રિક. [http://www.nytimes.com/2006/11/23/nyregion/23income.html?ref=nyregion ઇન્કમ સોર્સ ઓન વોલસ્ટ્રિટ., વાઇડનિંગ ગેપ], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , માર્ચ 23, 2006. પ્રવેશ મે 1, 2007.</ref> દેશના કોઇપણ શહેરમાં મુખ્ય મથક ધરાવતી કોર્પોરેટ કંપની માટે ન્યુયોર્ક શહેર એક ઘર છે, જેમાં મોટાભાગની કંપની મેનહટન સ્થિત છે.<ref>{1ફોર્ચ્યુન મેગેઝિન: ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ અને શહેર મોટા ભાગની ફોર્ચ્યુન 500 કંપનીનું સ્થાન છે{/1}, એમ્પાયર સ્ટેટ ડેવલોપમેન્ટ કોર્પોરેશન, પ્રેસ રિલીઝ તારીખ એપ્રિલ 8, 2005, પ્રવેશ એપ્રિલ 26, 2007. "ન્યૂ યોર્ક શહેર દેશના કોઇ પણ શહેરની સરખામણીએ હજુ પણ સૌથી વધારે ફોર્ચ્યુન 500 કંપનીઓના વડા મથક ધરાવે છે."</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં મેનહટનનો મધ્ય વિસ્તાર સૌથી મોટો કેન્દ્રિય વેપાર કરતો જિલ્લો છે.<ref>નૂનાન, પેટ્રિકા. [http://www.nycp.org/testimonies/2006/tst_053106_moynihan.html ટેસ્ટીમની ઓન મોયનીહાન સ્ટેશન ડ્રાફ્ટ ઇઆઇએસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216044642/http://www.nycp.org/testimonies/2006/tst_053106_moynihan.html |date=2008-12-16 }}, પાર્ટનરશીપ ફોર ન્યૂ યોર્ક સિટી, ટેસ્ટીમની ડેટેડ મે 31, 2006, પ્રવેશ એપ્રિલ 26, 2007. "જેકોબ કે. જેવિટ્સ કન્વેન્શન સેન્ટરના વિસ્તરણની સાથે, ફાર વેસ્ટ સાઇડે દેશમાં સૌથી મોટા કેન્દ્રીય ઔદ્યોગિક જિલ્લાનું લોજિકલ એક્સ્ટેન્શન બનવાનું વચન આપ્યું હતું."</ref> નીચેની તરફનો મેનહટનનો હિસ્સો દેશનો ત્રીજા નંબરનો સૌથી મોટો કેન્દ્રિય વેપાર કરતો જિલ્લો ([[શિકાગો]]ના [[લૂપ]] બાદ) છે. અને [[ન્યુયોર્ક સ્ટોક એક્સચેંજ]], [[ધી અમેરિકન સ્ટોક એક્સચેંજ]](એમેક્સ)(Amex), ધી ન્યુયોર્ક બોર્ડ ઓફ ટ્રેડ, ધી ન્યુયોર્ક મર્ચેન્ટાઇલ એક્સચેંજ(નાયમેક્સ)(Nymex) અને નાસ્ડેક (NASDAQ)નું ઘર છે.<ref>[http://www.fta.dot.gov/about/offices/about_FTA_927.html લોઅર મેનહટન રિકવરી ઓફિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527084448/http://www.fta.dot.gov/about/offices/about_FTA_927.html |date=2010-05-27 }}, ફેડરલ ટ્રાન્ઝિટ એડમિનીસ્ટ્રેશન, પ્રવેશ એપ્રિલ 26, 2007. "લોઅર મેનહટન એ રાષ્ટ્રનું ત્રીજા ક્રમનો સૌથી મોટો ઔદ્યોગિક જિલ્લો છે. 11 સપ્ટેમ્બર પહેલા, 3,85,000થી વધારે લોકોને રોજગારી આપવામાં આવી હતી અને તેમાંથી 85 ટકા કર્મચારીઓ તેમના કામ પર જવા માટે જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરે છે."</ref> વિશ્વની ટોચની 8 વૈશ્વિક જાહેરાત કંપનીઓમાંથી 7 કંપનીઓનાં વડામથક મેનહટનમાં છે.<ref>[http://adage.com/datacenter/datapopup.php?article_id=116384 ટોપ 10 કોન્સોલિડેટેડ એજન્સી નેટવર્ક્સ: રેન્ક્ડ બાય 2006 વર્લ્ડવાઇડ નેટવર્ક રેવન્યુ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070503025443/http://adage.com/datacenter/datapopup.php?article_id=116384 |date=2007-05-03 }}, એડવર્ટાઇઝીંગ એજન્સી રિપોર્ટ 2007 ઇન્ડેક્સ, પ્રકાશિત એપ્રિલ 25, 2007. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 8, 2007.</ref> “મેડિસન એવન્યુ” સમગ્ર એડવર્ટાઇઝિંગ કંપનીઓ માટે મેટોનીમસલી તરીકે ઓળખાય છે. 1920માં બાદ આવેલા ઝડપી વિકાસમાં મેડિસન એવન્યુ એ એડવર્ટાઇઝમેન્ટ ઉદ્યોગની ઓળખાણ બની ગયું છે. મેનહટનનો સમગ્ર કર્મચારી વર્ગ વ્હાઇટ કોલર પ્રોફેશન્સ પર આધારીત છે. પરંતુ ઉત્પાદન એકમોમાં (39,800 કર્મચારીઓ) અને કન્સટ્રક્શનમાં ( 31,600 કર્મચારીઓ) પણ નાના પાયે નોકરી પ્રાપ્ય છે. <ref name="BLSManhattanLabor">[http://www.bls.gov/ro2/fax/qcew9310.pdf એવરેજ વિકલી વેજ ઇન મેનહટન એટ $1,453 ઇન સેકન્ડ ક્વાર્ટર 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528173132/http://www.bls.gov/ro2/fax/qcew9310.pdf |date=2010-05-28 }} (પીડીએફ), [[બ્યુરો ઓફ લેબર સ્ટેટિસ્ટીક્સ]], યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ લેબર, ફેબ્રુઆરી 20, 2007. પુન:પ્રાપ્તિ ફેબ્રુઆરી 21, 2007.</ref><ref name="NYPost">ગેલર, એન્ડી. [http://www.nypost.com/seven/02212007/news/regionalnews/n_y__hits_paydirt_regionalnews_andy_geller.htm "એન.વાય. હિટ્સ 'પે'ડર્ટ: મેનહટન નં. 1 ઇન નેટ'l સેલરી સર્જ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090528090905/http://www.nypost.com/seven/02212007/news/regionalnews/n_y__hits_paydirt_regionalnews_andy_geller.htm |date=2009-05-28 }}, ''ન્યૂ યોર્ક પોસ્ટ'' , ફેબ્રુઆરી 21, 2007. પ્રવેશ મે 18, 2007.</ref> ઐતિહાસિક રીતે જોયે તો હાલનું મેનહટનનું જે કોર્પોરેટ વાતાવરણ છે એ અહીનાં જૂદાં-જૂદાં રીટેર્લ્સને આધારીત છે. પરંતુ તાજેતરની કટોકટીને કારણે મેનહટન સ્થિચ ઘણા રાષ્ટ્રિય ચેઇન સ્ટોર્સને નુક્શાનીનો સામનો પણ કરવો પડ્યો છે.<ref>સ્ટાસિ, લિન્ડા. [http://www.villagevoice.com/1997-09-30/news/ny-oh/ એનવાય, ઓએચ: ઇટ્સ ક્લિનર, વ્હાઇટર, બ્રાઇટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216044628/http://www.villagevoice.com/1997-09-30/news/ny-oh/ |date=2008-12-16 }}, ''ધી વિલેજ વોઇસ'' , સપ્ટેમ્બર 24, 1997. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 30, 2009.</ref> == સંસ્કૃતિ == [[ચિત્ર:Times Square New York City FLICKR 1.jpg|thumb|ટાઇમ્સ સ્ક્વેર એ સિટીના થિયેટર ડિસ્ટ્રીક્ટનું કેન્દ્ર છે]] [[ચિત્ર:Guggenheim museum exterior.jpg|thumb|ફ્રેન્ક લોઇડ રાઇટનું સોલોમન આર. ગગનહિમ મ્યુઝિયમ]] [[ચિત્ર:Metropolitan Museum of Art, New York City NY, entrance.jpg|thumb|ધી મેટ્રોપોલિટન મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ]] મેનહટન, અમેરિકામાં થયેલી ઘણી મહત્વની સાંસ્કૃતિ ચળવળનું સાક્ષી છે. ટ્રાયેન્ગલ શર્ટવેસ્ટ ફેક્ટરીમાં 25 માર્ચ, 1911ના દિવસે લાગેલી આગને પગલે 1912માં વોશિંગ્ટન સ્ક્વેર પાર્ક ખાતે એક રેલી યોજવામાં આવી હતી. જેમાં લગભગ 20,000 કારીગરોએ ભાગ લીધો હતો. આ 20,000 લોકોમાં ત્રીજા ભાગની સ્ત્રીઓ હતી. ફેક્ટરીમાં લાગેલી આગના લીધે 146 કામદારોના મૃત્યુ થયા હતા. આ રેલીમાં ઘણી સ્ત્રીઓ ટ્રાયેન્ગલ શર્ટવેસ્ટ કંપનીમાં બનાવવામાં આવતા તથા કામદાર સ્ત્રીઓના કપડાં જેવી ડિઝાઇનનાં કપડા પહેરીને આવી હતી જે સ્ત્રી સ્વતંત્રતા, કર્મચારીઓનું એકત્વ અને ચળવળનાં પ્રતિક હતા.<ref>[http://www.ilr.cornell.edu/trianglefire/ ધી ટ્રાયંગલ ફેક્ટરી ફાયર], [[કોર્નેલ યુનિવર્સિટી સ્કૂલ ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ એન્ડ લેબર રિલેશન્સ]]. પુન:પ્રાપ્તિ એપ્રિલ 25, 2007.</ref> હાર્લેમ રેનાયસ્સાન્સ દ્વારા 1920ના દાયકામાં આફ્રિકન- અમેરિકન અક્ષરજ્ઞાન અંગેનો નિયમ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. 1950 અને 1960માં મેનહટનમાં વાઇબ્રન્ટ વિઝ્યુઅલ આર્ટ રજૂ કરવામાં આવ્યું જે અમેરિકાના પોપ આર્ટમાં નવીનતાનું કેન્દ્ર બન્યુ હતું. આ આર્ટ દ્વારા [[જાસ્પર જ્હોન]] અને [[રોય લિચ્ટેનસ્ટેઇન]] જેવા સ્ટાર પ્રાપ્ત થયા. જો કે [[એન્ડી વાર્હોલ]] દ્વારા સેરેન્ડિપીટી 3 અને સ્ટુડિયો 54ના નામે નવા સામાજિક ક્લબ શરૂ કરવામાં આવતા 1970ના અંત સમયે કરવામાં આવેલી ડાઉનટાઉન પોપ આર્ટ ચળવળમાં કોઇ નવો સ્ટાર જોવા મળ્યો નહીં. ડાઉનટાઉનની બાજૂમાં જ આવેલું ચેલ્સિયા તેના ગેલેરી અને સાંસ્કૃતિ ઉજવણી માટે જાણીતું છે. અહીં શહેરના નવા તથા કાર્યરત કલાકારોને સામાન્ય તથા મોર્ડન આર્ટ માટે ઉત્સાહ પૂરો પાડવા 200થી વધુ આર્ટ ગેલેરી છે.<ref>[http://www.travelandleisure.com/articles/stylish-traveler-chelsea-girls-september-2005 "સ્ટાઇલિશ ટ્રાવેલર: ચેલ્સિયા ગર્લ્સ"], ટ્રાવેલ + લેઇઝર, સપ્ટેમ્બર 2005. પ્રવેશ મે 14, 2007. "200થી વધારે ગેલેરીઓ સાથે, ચેલ્સિયા ઘણી વિવિધતાઓ ધરાવે છે."</ref><ref>"[http://www.nyc.gov/html/dcp/html/about/pr122004.shtml શહેરી આયોજને પશ્ચિમ ચેલ્સિયા માટે જાહેર સમીક્ષાની શરૂઆત કરી કે જેથી હાઉસિંગ ડેવલોપમેન્ટને મંજુરી આપી શકાય અને હાઇ લાઇનનના પ્રવેશનું અને તેની વ્યવસ્થાતંત્રનું સર્જન કરી શકાય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070611184958/http://www.nyc.gov/html/dcp/html/about/pr122004.shtml |date=2007-06-11 }}", ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સિટી પ્લાનીંગ પ્રેસ રિલીઝ તારીખ 20 ડિસેમ્બર, 2004. પ્રવેશ મે 29, 2007. "આશરે 200 ગેલેરીઓએ તાજેતરમાં જ પોતાના દરવાજા ખોલી લીધા હતા, કે જેથી શહેર અને વિશ્વમાં રહેલા કલાના ચાહકો માટે ચેલ્સિયાને યોગ્ય સ્થાન બનાવી શકાય."</ref> [[બ્રોડવે થીએટર]] એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી મોટું કાર્યક્રમ કરતું પ્રોફેશનલ થીએટર છે. ટાઇમ્સ સ્ક્વેરમાં અને આજૂબાજૂ લગભગ 500 બેઠક ધરાવતું આ થીએટર વિશ્વના 39 સૌથી મોટા [[નાટક]] અને સંગીતના કાર્યક્રમ રજૂ કરતું થીએટર છે.<ref>વેબર, બ્રુસ. [http://theater2.nytimes.com/mem/theater/treview.html?_r=1&amp;res=9C02E0DB123AF931A35754C0A9659C8B63&amp;oref=slogin "ક્રિટીક્સ નોટબુક: થિયેટર્સ પ્રોમિસ? ][http://theater2.nytimes.com/mem/theater/treview.html?_r=1&amp;res=9C02E0DB123AF931A35754C0A9659C8B63&amp;oref=slogin લુક ઓફ બ્રોડવે"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , જુલાઇ 2, 2003. પ્રવેશ મે 29, 2007. "એ વાત પણ સાચી છે કે કન્સ્ટિટ્યુટ બ્રોડવેનું વર્ણન કરવું સહેલું છે; તે 39 સૂચવેલા થિયેટરની દુનિયા છે, જે ઓછામાં ઓછી 500 બેઠકો ધરાવે છે. ઓફ બ્રોડવેમાં સામાન્ય રીતે 99 થી 499 વચ્ચેની બેઠકો ધરાવતા થિયેટરોનો સમાવેશ થાય છે (તેનાથી ઓછાને ઓફ ઓફ કહેવામાં આવે છે), જે અભિનેતાઓ, દિગ્દર્શકો અને પ્રેસ એજન્ટ્સ સાથે કેન્દ્રીય કરારો કરે છે."</ref> ઓફ-બ્રોડવે થીએટર લગભગ 100થી 500 બેઠક સાથેની થીએટર ક્ષમતા રાખવામાં આવી છે.<ref>[http://www.tdf.org/tdf_servicepage.aspx?id=103 થિયેટર 101] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100510175655/http://www.tdf.org/tdf_servicepage.aspx?id=103 |date=2010-05-10 }}, થિયેટર ડેવલોપમેન્ટ ફન્ડ. પ્રવેશ મે 29, 2007.</ref> [[લિંકન સેન્ટર]] જે વિશ્વના સૌથી મોટા અને પ્રખ્યાત ઓપેરા હાઉસ [[મેટ્રોપોલિટન ઓપેરા]], ટાઇમ્સ સ્કેવરથી થોડું આગળ છે.<ref>[http://www.abc.net.au/classic/daily/stories/s630189.htm મ્યુઝિક ડિટેઇલ્સ ફોર સન્ડે 5 જાન્યુઆરી, 1997], [[એબીસી ક્લાસિક એફએમ]]. પ્રવેશ 19 જુન, 2007. "જેમ્સ લિવાઇન મેડ હિસ મેટ્રોપોલિટન ઓપેર ડેબુ એટ ધી એજ ઓફ 27, કન્ડક્ટીંગ ટોસ્કા.... એંશીના દાયકના મધ્ય ભાગથી, તેઓ કલાત્મક દિગ્દર્શકની ભૂમિકા ધરાવે છે, અને તે તેમના સમયગાળા હેઠળ છે જેથી મેટ વિશ્વનું સૌથી વિખ્યાત ઓપેરા હાઉસ બન્યું."</ref> આ ઉપરાંત મેનહટન કન્ટેમ્પરરી અને ઐતિહાસિક જેવા બંને વિશાળ આર્ટ ક્લેક્શનનું ઘર છે. જેમાં [[મેટ્રોપોલિટન મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ]], [[ધી મ્યુઝિયમ ઓફ મોર્ડન આર્ટ]](એમઓએમએ)(MoMA), [[ધી વિટની મ્યુઝિયમ ઓફ અમેરિકન આર્ટ]] અને [[ફ્રેન્ક લોયડ રાઇટ]]- ડિઝાઇન [[ગુગ્નિહ્યમ મ્યુઝિયમ]]નો સમાવેશ થાય છે. શહેરમાં વસવાટ ન કરતા હોય તેવા ન્યુયોર્ક શહેરના લોકો સાથે મેનહટન ખૂબ જ નજીકથી જોડાયેલું છે. ન્યુયોર્કની બહાર વસવાટ કરતા લોકો મેનહટનમાં જવા માટે ઘણી વખત “શહેરમાં જઇએ છીએ” એવા વાક્ય પ્રયોગ કરે છે.<ref>પર્ડમ, ટોડ એસ. [http://www.nytimes.com/1992/02/22/nyregion/political-memo-an-embattled-city-hall-moves-to-brooklyn.html "][http://www.nytimes.com/1992/02/22/nyregion/political-memo-an-embattled-city-hall-moves-to-brooklyn.html પોલિટીકલ મેમો; એન એમ્બેટલ્ડ સિટી હોલ મુવ્ઝ ટુ બ્રુકલિન"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 22 ફેબ્રુઆરી, 1992. પ્રવેશ 30 જૂન, 2009. ""તેમાંના બધા જ નેતાઓ એવી ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે સિટી ચાર્ટરમાં તાજેતરમાં આવેલા પરિવર્તનો કે જે સિટી કાઉન્સિલમાં પ્રાંતના પ્રેસિડેન્ટ દ્વારા કરવામાં આવ્યા હતા તેણે લોકોની નેતાગીરી લેતી સરકારની ઓળખમાં ઘટાડો કર્યો હતો અને મેનહટનની મુલાકાતને 'ગોઇંગ ટુ ધી સિટી' તરીકે ઓળખવામાં આવતી."</ref> આ શહેર અમેરિકાની ઘણી કહેવતોમાં પણ જોવા મળે છે. દા.ત. એક એક કહેવત છે કે, ''ન્યુયોર્ક મિનિટ'' જેનો મતલબ થાય ખૂબ જ ઓછો સમય, ઘણી વખત વિસ્તાર પૂર્વક માહિતી આપતા કહી શકાય કે, “તમે જે વિચારો કે આ શક્ય છે. તેનાથી પણ વધુ ઝડપી હોય છે.” આ વાત મેનહટનની ખૂબ જ ઝડપી જીવનશૈલીને રજૂ કરે છે.<ref>{{cite web|author=|title=New York Minute|work=[[Dictionary of American Regional English]]|date=1984-01-01|url=http://www.worldwidewords.org/qa/qa-new1.htm|access-date=2006-09-05}}</ref> એક કહેવત “મેલ્ટીંગ પોટ” આ શબ્દ સૌથી પહેલા પ્રખ્યાત થયો ઇઝરાયેલમાં લોઅર ઇસ્ટ સાઇડના ઝાંગવિલ્સના નાટક ''[[ધી મેલ્ટીંગ પોટ]]'' થી જે બાજૂના દેશ કે શહેરોમાંથી હીજરત કરીને આવેલા લોકોની વસ્તી ઘનતા દર્શાવે છે. પરંતુ આ શબ્દ ઝીંગવિલ દ્વારા જ્યારે 1908માં [[વિલિયમ્સ શેક્સપિયર]]નું ''[[રોમિયો એન્ડ જૂલિયેટ]]'' નાટક સેટ કરવામાં આવ્યું ત્યારે ઉપયોગમાં લેવામાં આવ્યો હતો.<ref>[http://www.pbs.org/fmc/timeline/emeltpot.htm "ધી મેલ્ટિંગ પોટ"], ''ધી ફર્સ્ટ મેઝર્ડ સેન્ચુરી'', પબ્લિક બ્રોડકાસ્ટિંગ સર્વિસ પુન:પ્રાપ્તિ 25 એપ્રિલ, 2007.</ref> પ્રતિમાત્મક ફ્લેટ્રિયોન બિલ્ડીંગ એ "23 સ્કિડૂ" અથવા સ્ક્રેમનો સ્રોત હોવાનું મનાય છે, જે માટે પોલિસો ત્રિકોણીય બિલ્ડીંગ દ્વારા સર્જિત પવન દ્વારા સ્ત્રીના ઉડતા વસ્રો જોવાનો પ્રયત્નો કરતા પુરૂષો તરફ ત્રાડ ફેંકશે.<ref>ડોલકાર્ટ, એન્ડ્રૂ એસ. [http://ci.columbia.edu/0240s/0242_2/0242_2_s5_text.html "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602065444/http://ci.columbia.edu/0240s/0242_2/0242_2_s5_text.html |date=2011-06-02 }}[http://ci.columbia.edu/0240s/0242_2/0242_2_s5_text.html ધી આર્કિટેક્ચર એન્ડ ડેવલોપમેન્ટ ઓફ ન્યૂ યોર્ક સિટી: ધી બર્થ ઓફ ધી સ્કાયસ્ક્રેપર - રોમેન્ટિક સિમ્બોલ્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602065444/http://ci.columbia.edu/0240s/0242_2/0242_2_s5_text.html |date=2011-06-02 }}, [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી]], પ્રવેશ 15 મે, 2007. "આ એક ત્રિકોણીય સ્થળ પર છે જ્યાં ન્યૂ યોર્કની બે સૌથી મહત્ત્વની સ્ટ્રિટ્સ બ્રોડવે અને ફિફ્થ એવન્યુ મેડિસન સ્ક્વેર પર મળે છે, અને સ્ટ્રિટ્સની નિકટતાને કારણે અને પાર્ક સ્ટ્રિટ પર આવી હોવાથી, ત્યાં વિન્ડ-ટનલ અસર હતી. વીસમી સદીની શરૂઆતમાં, લોકો અહીંની ત્રેવીસમી સ્ટ્રિટ પર કોઇ પણ ખૂણા પર ફરવા જશે અને પવનના કારણે અહીંથી નીકળતી મહિલાને જોશે કે જેથી તેમણે પગની ઘૂંટી સુધીનો થોડો ભાગ જોવા મળી શકે. તે એક લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં પ્રવેશ્યું અને ફ્લેટ્રિયોન બિલ્ડીંગની સામે વસ્ત્રો ઉડતા હોય તેવી સ્ત્રીઓના હજારો પોસ્ટકાર્ડ્સ અને ચિત્રો બન્યા હતા. "પોલિસ આવશે અને પ્રવાસીઓ 23 સ્કિડુને કહેશે કે તેઓ આ વિસ્તારની બહાર જતા રહે."</ref> ધી આઇકોનીક ફ્લેટિરોન બિલ્ડીંગ એવું જણાવે છે કે, ધી “[[બીગ એપલ]]” ફરીથી 1920ની તારીખોમાં લઇ જાય છે. જ્યાં ન્યુયોર્ક શહેરના રેસટ્રેક અને તેના રેસિંગ પર ન્યુ ઓરલીઅન્સ દ્વારા એક વાક્ય બોલવામાં આવ્યું હતું જે ત્યાંના એક રીપોર્ટર એ સાંભળી લીધુ અને તેના પરથી તેની કોલમનું નામ “અરાઉન્ડ ધી બીગ એપલ” રાખવામાં આવ્યું. જાઝ વગાડતા સંગીતકારો દ્વારા આ વાક્યને ઉઠાવવામાં આવ્યું અને વિશ્વમાં આ શહેરને જાઝનું પાટનગર બનાવવામાં ઉપયોગ કર્યો. 1970માં ન્યુયોર્ક શહેર કન્વેન્શન એન્ડ વિઝિટર્સ બ્યુરો દ્વારા એક જાહેરતના કેમ્પેઇન કરવામાં આવી જેને આ વાક્યને વધુ લોકો સુધી પહોંચાડવામાં મદદ કરી.<ref>[http://www.ci.nyc.ny.us/html/om/html/97/sp082-97.html "મેયર ગિલાની સાઇન્સ લેજિસ્લેશન ક્રિએટીંગ બિગ એપલ કોર્નર ઇન મેનહટન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070414082930/http://www.ci.nyc.ny.us/html/om/html/97/sp082-97.html |date=2007-04-14 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી પ્રેસ રિલીઝ ડેટેડ ફેબ્રુઆરી 12, 1997.</ref> === રમત ગમત === હાલ મેનહટન એનએચએલ(NHL’s)ના ન્યુયોર્ક રેન્જર્સનું, ડબલ્યુએનબીએ(WNBA’s)ના ન્યુયોર્ક લિબર્ટીનું અને [[એનબીએ]]ના ન્યુયોર્ક નિક્સનું ઘર છે. જે દરેક તેની ઘરેલું રમત શહેરના એકમાત્ર મુખ્ય પ્રોફેશનલ રમત માટેની જગ્યા ધરાવતું મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડન ખાતે રમે છે. ધી ન્યુયોર્ક જેટ્સ તેના હોમ ફિલ્ડ માટે વેસ્ટ સાઇટ સ્ટેડિયમનો ઉપયોગ કરવા માટે પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો પરંતુ જૂન 2005માં આ પ્રસ્તાવ નામંજૂર કરવામાં આવ્યો અને તેમને ન્યુજર્સીમાં ઇસ્ટ રુથરફોર્ડ ખાતે આવેલું જાયન્ટ્સ સ્ટેડિયમ આપવામાં આવ્યું. ન્યુયોર્ક શહેરમાં હાલ મેનહટન એક જ એવો વિસ્તાર છે. જેની પાસે પોતાની પ્રોફેશનલ [[બેઝબોલ]] ફ્રેન્ચાઇઝી નથી. ધી બ્રોન્ક્સ પાસે યાન્કીસ અને ક્વીન્સ પાસે મેટ્સ ઓફ ધી મેજર લીગ બોઝબોલ છે. ધી માયનોર લિગ બેઝબોલ બ્રુક્લીન સિક્લોન્સ [[બ્રુક્લીન]]માં રમે છે. જ્યારે સ્ટેટન આઇસલેન્ડ યાન્કીસ સ્ટેટન આઇસલેન્ડમાં રમે છે. જો કે તેમ છતા પણ મોટી 4 ટીમમાંથી 3 મોટી લીગ ટીમ ન્યુયોર્કના મેનહટનમાં જ રમે છે. [[ધી ન્યુયોર્ક જાયન્ટસ]] બે અલગ-અલગ જગ્યા પરથી રમે છે. જેમાં એક છે. 155મી સ્ટ્રીટ ખાતેનું અને એઇટ એવન્યુ ખાતેનાં [[પોલો]] ગ્રાઉન્ડ પર રમે છે. 1883માં કરવામાં આવેલી સ્થાપનાથી 1889 સુધી આ ચાલ્યુ પરંતુ ત્યારબાદ તેના જર્સી સિટી અને સ્ટેટન આઇસલેન્ડ તરીકે ભાગલા કરવામાં આવ્યા અને 1957ની રમતો બાદ તેમણે બ્રુક્લીન ડોડગેર્સ સાથે રમવામાં આવ્યું એ પહેલા તેઓ 1911 હિલ્ટોપ પાર્કમાં રમતા હતા.<ref>[http://sanfrancisco.giants.mlb.com/sf/history/ballparks.jsp જાયન્ટ્સ બોલપાર્ક્સ: 1883–અત્યાર સુધી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110527021858/http://sanfrancisco.giants.mlb.com/sf/history/ballparks.jsp |date=2011-05-27 }}, MLB.com. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> હિલટોપ પાર્કના લીધે ધી ન્યુયોર્ક યાન્કીસ એ તેની ફ્રેન્ચાઇઝી હિલટોપર્સ નામથી શરૂ કરી હતી. જ્યાં તેઓ 1903થી 1912 સુધી રમતા હતા. 1913ની સીઝન દરમિયાન તેઓ પોલો ગ્રાઉન્ડ પર ફર્યા જ્યાં તેનું નામ ''ન્યુયોર્ક યાન્કીસ'' રાખવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ 1923 સુધી રહ્યા બાદ 1923માં યાન્કી સ્ટેડિયમના ખાતે [[હાર્લેમ નદી]] ખાતે ફર્યા.<ref>[http://newyork.yankees.mlb.com/nyy/history/ballparks.jsp યાન્કી બોલપાર્ક્સ: 1903–અત્યાર સુધી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100319011203/http://newyork.yankees.mlb.com/nyy/history/ballparks.jsp |date=2010-03-19 }}, MLB.com. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> 1964માં [[શી સ્ટેડિયમ]]ની કામગીરી પૂરી થાય એ પહેલા 1962 અને 1963ના વર્ષ માટે ધી ન્યુયોર્ક મેટ્સની ટીમ દ્વારા તેની પ્રથમ બે સીઝન પોલો ગ્રાઉન્ડસ ખાતે યોજવામાં આવી હતી.<ref>[http://newyork.mets.mlb.com/nym/history/ballparks.jsp મેટ્સ બોલપાર્ક્સ: 1962–અત્યાર સુધી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309095941/http://newyork.mets.mlb.com/nym/history/ballparks.jsp |date=2011-03-09 }}, MLB.com. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> મેટ્સના ભાગલાં બાદ એપ્રિલ 1964 દરમિયાન પોલો ગ્રાઉન્ડને તોડવામાં આવ્યું અને તે જગ્યા જાહેર હાઉસીંગ માટે આપવામાં આવી.<ref>ડ્રેબિન્જર, જોહ્ન. "ધી પોલો ગ્રાઉન્ડ્સ, 1889–1964: એ લાઇફટાઇમ મેમરિઝ; બોલ પાર્ક ઇન હાર્લેમ વોઝ સીન ઓફ મેની સ્પોર્ટ્સ થ્રીલ્સ", ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 5 જાન્યુઆરી, 1964. p. S3.</ref><ref>આર્નોલ્ડ, માર્ટિન. "આહ, પોલો ગ્રાઉન્ડ્ઝ, ધી ગેમ ઇઝ ઓવર; રેકર્સ બિગીન ડિમોલિશન ફોર હાઉસિંગ પ્રોજેક્ટ", ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 11 એપ્રિલ, 1964. p. 27.</ref> [[ચિત્ર:Madison Square Garden, 2005.jpg|thumb|મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડન એ રેન્જર્સ, નિક્સ અને લિબર્ટી માટેનું ગૃહ ગણાય છે]] પ્રથમ રાષ્ટ્રિય સ્તરની કોલેજ બાસ્કેટબોલ સ્પર્ધા, ધી નેશનલ ઇન્વિટેશન ટૂર્નામેન્ટ 1938માં ન્યુયોર્કમાં યોજવામાં આવી હતી જ્યારે અન્ય પણ આ શહેરમાં કરવામાં આવી હતી.<ref>[http://www.nit.org/history/nit-history.html હિસ્ટરી ઓફ ધી નેશનલ ઇન્વિટેશન ટુર્નામેન્ટ], નેશનલ એવિએશન ટુર્નામેન્ટ. પ્રવેશ 8 મે, 2007. "ટ્રેડિશન. ધી એનઆઇટી ઇઝ સ્ટેપ્ડ ઇન ઇટ. ધી નેશન્સ ઓલ્ડેસ્ટ પોસ્ટસિઝન કોલેજિએટ બાસ્કેટબોલ ટુર્નામેન્ટ વોઝ ફાઉન્ડેડ ઇન 1938."</ref> નેશનલ બાસ્કેટબોલ એસોશિયેશન સાથે સંલગ્ન નવી ટીમ તરીકે ધી ન્યુયોર્ક નીક્સ એ 1946માં રમવાનું શરૂ કર્યું. તેમના નિશ્ચિત શહેરમાં તૈયર થતા મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડન બન્યા પહેલા 69ની રેજીમેન્ટ આર્મરીમાં તેમની પ્રથમ ઘરેલું રમત યોજવામાં આવી હતી.<ref>[http://www.nba.com/knicks/history/new_knicks_history.html હિસ્ટરી ઓફ ધી ન્યૂ યોર્ક નિક્સ], NBA.com. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> 1997માં જ્યારે ડબલ્યુએનબીએ(WNBA)ના ધી ન્યુયોર્ક લિબર્ટીની સ્થાપના કરવામાં આવી ત્યારથી આ ટીમ નીક્સ સાથે તેનાં ગાર્ડનમાં રમત રમે છે. લીગની મુખ્ય 8 ટીમમાં આ ટીમનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.<ref>[http://www.wnba.com/liberty/news/history_timeline.html ધી ન્યૂ યોર્ક લિબર્ટી સ્ટોરી], વિમેન્સ નેશનલ બાસ્કેડબોલ અસોસિએશન. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> હાર્લેમનું રૂકર પાર્ક એક રમતનું કોર્ટ છે. જે તેની ''સ્ટ્રીટ બોલ'' પ્રકારની રમત માટે જાણીતું છે. જ્યાં ઘણા એનબીએ(NBA) એથ્લેટ્સ તેની ઉનાળું રમત રમે છે.<ref>[http://www.tqnyc.org/2002/NYC00157//BestBasketballPlayers/Rucker%20Park.htm રકર પાર્ક], થિન્ક્વેસ્ટ ન્યૂ યોર્ક સિટી. પ્રવેશ 30 જૂન, 2009.</ref> ન્યયોર્ક શહેરની બંને ફૂટબોલ ટીમ હાલ ઇસ્ટ રૂથરફોર્ડ, ન્યુજર્સી ખાતેના હડસન રીવર બાદ આવેલા મીથડોલેન્ડ સ્ટેડિયમમાં રમે છે. બંને ટીમએ પોલો ગ્રાઉન્ડમાં રમવાનું શરૂ કર્યું હતું. ધી ન્યુયોર્ક જાયન્ટસ સાથોસાથ બેઝબોલ પણ રમે છે. 1956માં યાન્કી સ્ટેડિયમમાં પ્રવેશ્યા પહેલા 1925માં નેશનલ ફૂટબોલ લિગમાં ભાગ લીધો હતો.<ref>[http://www.giants.com/history/TheGiantsStadiums.asp ધી જાયન્ટ્સ સ્ટેડિયમ્સ: વ્હેર ધી જાયન્ટ્સ હેવ કોલ્ડ હોમ ફ્રોમ ધેઅર ઇન્સેપ્શન ઇન 1925 ટુ ધી પ્રેઝન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519095121/http://www.giants.com/history/TheGiantsStadiums.asp |date=2011-05-19 }}, ન્યૂ યોર્ક જાયન્ટ્સ, ટેડેટ 7 નવેમ્બર, 2002. પ્રવેશ 8 મે, 2007. "ધી જાયન્ટ્સ 1925માં લીગમાં પ્રવેશ્યા ત્યારથી તેમણે ન્યૂ યોર્ક બેઝબોલ જાયન્ટ્સ સાથે પોલો ગ્રાઉન્ડ્સ પર રમ્યા, જ્યાં સુધી તેઓ 1956ની સીઝનની શરૂઆતમાં મોટા યાન્કી સ્ટેડિયમમાં પ્રવેશ્યા."</ref> 1960માં પોલો ગ્રાઉન્ડ્સ ખાતે શરૂઆત કરી છે. 1964માં મેટ્સ ઇન ક્વીન્સની સાથે જોડાયા પહેલ ''ટીટન્સ'' તરીકે ઓળખાતી ધી ન્યુયોર્ક જેટ્સ ચાર સીઝન સુધી ત્યાં રહ્યું હતું.<ref>[http://www.stadiumsofnfl.com/past/SheaStadium.htm સ્ટેડિયમ્સ ઓફ ધી એનએફએલ: શી સ્ટેડિયમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070516042949/http://www.stadiumsofnfl.com/past/SheaStadium.htm |date=2007-05-16 }}, સ્ટેડિયમ્સ ઓફ ધી એનએફએલ. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> 1926-1927ની સીઝનમાં નેશનલ હોકી લીગની ટીમ ધી ન્યુયોર્ક રેન્જર્સ મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડનમાં શોધાયા બાદ આ ટીમ ઘણી અલગ-અલગ જગ્યા પર રમી હતી. ધી રેન્જર્સ એ પહેલા ધી ન્યુયોર્ક અમેરિકન્સ નામે ઓળખાતી હતી. જેને પહેલી સીઝન ગાર્ડનમાં શરૂ કરી હતી. 1941-1942માં એનએચએલ(NHL) સીઝનમાં શરૂ કર્યુ હતું. આ સીઝનમાં ''બ્રૂકલીન અમેરિકન'' તરીકે ગાર્ડનમાં રમી હતી.<ref>[http://www.sportsecyclopedia.com/nhl/nya/nyamericans.html ન્યૂ યોર્ક અમેરિકન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100918232759/http://www.sportsecyclopedia.com/nhl/nya/nyamericans.html |date=2010-09-18 }}, સ્પોર્ટ્સ એન્સાઇક્લોપિડીયા. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> 1974માં શરૂ થયેલી ઉત્તર અમેરીકન સોકર લીગ ધી ન્યુયોર્ક કોસમોસ બે સિઝન માટે તેની ઘરેલું રમત [[ડાવનિંગ સ્ટેડિયમ]]માં રમી હતી. 1975માં [[ફિફા]](FIFA) દ્વારા જાહેર કર્યા અનુસાર, ટીમે [[પેલે]] સાથે 45 લાખ ડોલરનો કરાર કર્યો હતો. જે વિશ્વનો સૌથી સારો ફૂટબોલ ખેલાડી છે. આ ખેલાડીની ક્ષમતા 22,500 લોકોની ભીડ જમા કરવાની હતી અને તેને ટીમને 2-0થી જીતાડ્યું હતું.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,917595,00.html "એ $4.5 મિલિયન ગેમ્બલ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122055724/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,917595,00.html |date=2011-01-22 }}, ''[[ટાઇમ મેગેઝિન]]'' , 30 જૂન, 1975. સુધારો 24 સપ્ટેમ્બર, 2007.</ref> આ મેચ ડોવનિંગ સ્ટેડિયમમાં રમવાની હતી. પરંતુ રમતની પીચ અને સુવિધા સામે ટીમની ખ્યાતીને કારણે ભીડ વધતા, મેચને યાન્કી સ્ટેડિયમમાં નક્કી કરવામાં આવ્યું પરંતુ અંતે જાયન્ટ સ્ટેડિયમમાં મેચ ખસેડવી પડી હતી. 2002માં સ્ટેડિયમને તોડી પાડવામાં આવ્યું અને તેને સ્થાને 45 લાખના ખર્ચે ઇકાન સ્ટેડિયમ બનાવવામાં આવ્યું જેમા ઓલમ્પિક સ્તરની 400 મીટરની ઓલમ્પિકના સ્તરની દોડનું પણ આયોજન થઇ શકે આ સ્ટેડિયમની ક્ષમતા 4,754 સીટ નક્કી કરવામાં આવી હતી.આ ઉપરાંત પેલે અને કોસ્મોસની ખ્યાતીને પગલે મેનહટન સોસર ક્લબની 48 યુવા ટીમ સહિત ફ્લડ લાઇટ સોસર સ્ટેડિયમ ખાતે મેચ આયોજન કરવાની મંજૂરી ફિફા દ્વારા આપવામાં આવી હતી.<ref>કોલિન્સ, ગ્લેન. [http://www.nytimes.com/2004/08/20/nyregion/built-for-speed-and-local-pride-track-stadium-emerges-on-randalls-island.html?n=Top%2FReference%2FTimes%20Topics%2FSubjects%2FT%2FTrack%20and%20Field "બિલ્ટ ફોર સ્પિડ એન્ડ લોકલ પ્રાઇડ; ટ્રેક સ્ટેડિયમ ઇમર્જિસ ઓન રેન્ડોલ્સ આઇસલેન્ડ"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 20 ઓગસ્ટ, 2004. પુન:પ્રાપ્તિ 30 જૂન, 2009.</ref><ref>[http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&amp;catID=1194&amp;doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004a%2Fpr021-04.html&amp;cc=unused1978&amp;rc=1194&amp;ndi=1 "મેયર માઇકલ બ્લુમબર્ક, પાર્ક્સ એન્ડ રિક્રિએશન કમિશનર એડ્રિયન બેનેપી અને ધી રેન્ડેલ્સ આઇસલેન્ડ સ્પોર્ટ્સ ફાઉન્ડેશને ન્યૂ યોર્ક સિટીના નવા એથ્લેટિક સવલત આઇકાહ્ન સ્ટેડિયમનું નામ આપવામાં આવ્યું"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416192234/http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&catID=1194&doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004a%2Fpr021-04.html&cc=unused1978&rc=1194&ndi=1 |date=2019-04-16 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટીના મેયર પ્રેસ રિલીઝ, તારીખ 28 જાન્યુઆરી, 2004. પુન:પ્રાપ્તિ 24 સપ્ટેમ્બર, 2007.</ref> === માધ્યમો === ન્યુયોર્ક શહેરના ''ધી ન્યુયોર્ક ટાઇમ્સ'' , ''[[ન્યુયોર્ક ડેઇલી ન્યુઝ]]'' અને ''[[ન્યુયોર્ક પોસ્ટ]]'' જેવા અનેક મોટા અખબારોના મુખ્ય મથક આ શહેરમાં છે. દેશનું સૌથી મોટું નાણાકીય અખબાર ''[[ધી વોલસ્ટ્રિટ જર્નલ]]'' પણ અહીંથી નીકળે છે. ''[[એએમ ન્યુયોર્ક]]'' અને ''[[ધી વિલેજર]]'' જેવા અન્ય અખબારોનો પણ સમાવેશ થાય છે. હાર્લેમ સ્થિત ''[[ધી ન્યુયોર્ક આમસ્ટડમ ન્યુઝ]]'' પણ આફ્રિકન અમેરિકન સાપ્તાહિક અખબારમાં અગ્રતા કમ્ર ધરાવે છે. ''[[ધી વિલેજ વોઇસ]]'' પણ અહીંનું એક અગ્રતા ક્રમ ધરાવતું વૈકલ્પિક અખબાર છે.<ref>[http://www.abyznewslinks.com/unitenyny.htm ન્યૂ યોર્ક સિટી ન્યૂઝપેપર્સ એન્ડ ન્યૂઝ મિડીયા], એબીવાયઝેડ ન્યૂઝ લિન્ક્સ. પ્રવેશ 1 મે, 2007.</ref> ટેલીવિઝન ઉદ્યોગ ન્યુયોર્કમાં ખૂબ જ સારી રીતે વિકસ્યો છે અને શહેરના અર્થતંત્રમાં રોજગારી પૂરો પાડતો મહત્વનો ઉદ્યોગ છે. અમેરિકાના 4 મુખ્ય બ્રોડકાસ્ટ નેટવર્ક એબીસી, સીબીએસ, ફોક્સ અને એનબીસીના વડા મથક મેનહટનમાં આવેલા છે. આ ઉપરાંત એમએસએનબીસી, એમટીવી, [[ફોક્સ ન્યુઝ]], [[એચબીઓ]] અને કોમેડી સેન્ટ્રલ જેવી અને કેબલ ચેનલ પણ અહીં છે. 1971માં [[ડબલ્યુએલઆઇબી]] ન્યુયોર્કનું પ્રથમ કાળા લોકોનું હસ્તગત ધરાવતું રેડિયો સ્ટેશન બન્યું અને ઇનર સિટી બ્રોડકાસ્ટિંગ કોર્પોરેશનનું મુગટ બન્યું. ઇનર સિટીના સ્થાપક પર્સિ સટ્ટોન છે. જે શહેરના અગ્રતા ક્રમના કાળા લોકોના પ્રધાન અને મેનહટનના ભૂતપૂર્વ વડા પણ છે.<ref>જેકર, બિલ; સુલેક, ફ્રેન્ક; એન્ડ કાન્ઝે, પિટર [http://books.google.com/books?id=QwQfaS521mkC&amp;pg=PA113&amp;lpg=PA113&amp;dq=wlib+%22inner+city+broadcasting+corporation%22&amp;source=web&amp;ots=lD0A5elcij&amp;sig=HGLxbcoLEtXhsyp1cWqEvo_z9SY "ધી એરવેવ્ઝ ઓફ ન્યૂ યોર્ક: ઇલ્લસ્ટ્રેટેડ હિસ્ટરીઝ ઓફ 156 એએમ સ્ટેશન્સ ઇન ધી મેટ્રોપોલિટન એરિયા"], [[ગૂગલ બુક સર્ચ]], p. 113. સુધારો 25 એપ્રિલ, 2007.</ref> વ્લીબ ડબલ્યુએલઆઇબી (WLIB)નું પ્રસારણ 1949માં આફ્રિકન- અમેરિકન જનતા માટે કરવામાં આવ્યું હતું અને તેઓ લગભગ દરરોજ નાગરીક અધીકાર ધરાવતા માલ્કોમ એક્સ જેવાની મૂલાકાત પ્રસારિત કરતા હતા. આ ઉપરાંત [[એનએએસીપી]](NAACP)ની કોન્ફરન્સનું પણ રેડિયો પર પ્રસારણ કરતા હતા. ફૂગાવાના [[ડબલ્યુક્યુએચટી]](WQHT) જે ''હોટ 97'' ના નામે ઓળખાય છે. તે પણ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં પ્રિમિયમ હીપ-હોપ સ્ટેશન પર જાણવા મળતા. ડબલ્યુએનવાયસી(WNYC) દ્વારા જ્યારે એએમ(AM) અને એફએમ(FM) સિગ્નલની તપાસ કરવામાં આવી ત્યારે જાહરે થયેલા ડેટા અનુસાર દેશમાં જાહેર રેડિયો સાંભળનારા લોકોની સંખ્યા ઘણી વધુ હતી અને સૌથી વધુ કોમર્શિયલ અને નોન-કોમર્શિયલ રેડિયો સાંભળનારા લોકોની સંખ્યા મેનહટનમાં જોવા મળી હતી.<ref>[http://www.wnyc.org/about/bio_pres.html પ્રેસિડેન્ટ્સ બાયો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080618135110/http://www.wnyc.org/about/bio_pres.html |date=2008-06-18 }}, WNYC, પ્રવેશ 1 મે, 2007. "પ્રત્યેક સપ્તાહે 1.2 મિલિયન લોકો દ્વારા સાંભળવામાં આવતા, ડબ્લ્યુએનવાયસી રેડિયો એ દેશનું સૌથી મોટુ જાહેર રેડિયો સ્ટેશન છે અને તે પ્રસારણ માટે કટિબદ્ધ છે, જે ન્યૂ યોર્ક શહેરના સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોને રાષ્ટ્રવ્યાપી કક્ષાએ વિસ્તારે છે."</ref> ડબલ્યુબીએઆઇ એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં માહિતી અને સમચાર પૂરૂ પાડતું સામાજિક રેડિયો સ્ટેશન છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી જૂની પબ્લિક એક્સેસ ટેલીવિઝન ચેનલ 1971માં શરૂ થયેલી મેનહટન નેઇબરહુડ નેટવર્ક છે. જેમાં જાઝ કલાકથી લઇને ધાર્મિક પ્રોગ્રામ અને વિદેશી ભાષા તથા કારીગરોના પ્રશ્નો જેવા લોકલ પ્રોગ્રામ રજૂ કરવામાં આવે છે.<ref>[http://www.mnn.org/en/community-celebrates-public-access-tvs-35th-annive કમ્યુનિટી સેલિબ્રેટ્સ પબ્લિક એક્સેસ ટીવીઝ 35થ એનિવર્સરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100825122105/http://www.mnn.org/en/community-celebrates-public-access-tvs-35th-annive |date=2010-08-25 }}, મેનહટન નેબરહુડ નેટવર્ક પ્રેસ રિલીઝ ડેટેડ 6 ઓગસ્ટ, 2006, પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. "1970ના દાયકામાં સામાન્ય સભ્યો તેમના પોતાના ટીવી શોને પ્રસ્તુત કરી શકે તે માટે પબ્લિક એક્સેસ ટીવીનું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું. 1 જુલાઇ, 1971ના રોજ યુ.એસ.ના મેનહટનમાં તે પ્રથમ વાર ટેલિક્રોમ્પ્ટર અને સ્ટર્લિંગ કેબલ સિસ્ટમ, હાલની ટાઇમ વોર્નર કેબલ પર રજુ કરવામાં આવી હતી."</ref> ટાઇમ વોર્નર કેબલની એનવાય1, તેના સીટી હોલ અને રાજ્યની રાજનીતિના કવરેજ માટે જાણીતી છે. == રહેઠાણ == મેનહટનનાં શરૂઆતના દિવસોમાં લાકડાંના બાંધકામ અને પાણીના પૂરવઠાના અભાવને કારણે શહેરમાં આગ લાગવાનાં બનાવ વધુ બનતા હતા. 1776માં મેનહટનને [[કોન્ટિનેન્ટલ આર્મી]] દ્વારા ખાલી કરાવવામાં આવતા તથા બ્રિટિશરોના ગયા બાદ એક મોટા દાવાનળને કારણે શહેરના એક તૃતિયાંશ જેટલો હિસ્સો અને લગભગ 500 ઘરોનો નાશ થયો હતો.<ref>[http://www.virtualny.cuny.edu/FIRE/greatfire1776.html ગ્રેટ ફાયર ઓફ 1776] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613163138/http://www.virtualny.cuny.edu/FIRE/greatfire1776.html |date=2010-06-13 }}, [[સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક]]. પ્રવેશ 30 એપ્રિલ, 2007. "વોશિંગ્ટનના કેટલાક સલાહકારોએ ન્યૂ યોર્ક સિટીને સળગાવી દેવાનું સૂચન કર્યું હતું કે જેથી બ્રિટીશ તેમાંથી થોડું મેળવી શકે. આ વિચારને પડતો મુકવામાં આવ્યો અને વોશિંગ્ટને 12 સપ્ટેમ્બરના રોજ શહેરમાંથી દળોને પાછા ખેંચી લીધા. ત્રણ દિવસ બાદ બ્રિટીશે શહેર પર કબજો મેળવ્યો અને 21મી સપ્ટેમ્બરના રોજ, ફાઇટીંગ કોક્સ ટેવર્નમાં આગ ફાટી નીકળી. શહેરના ફાયરમેનોની ગેરહાજરીને કારણે, આગ ખૂબ ઝડપથી વ્યાપી ગઇ. ત્રીજા ભાગનું શહેર બળી ગયું અને 493 ઘરો નાશ પામ્યા."</ref> [[ચિત્ર:Tribeca hudson st.jpg|thumb|ટ્રિબેકામાં લોફ્ટ એપાર્ટમેન્ટ]] લોઅર ઇસ્ટ સાઇડના પ્રદેશોમાં તાજેતરમાં આવેલા લોકોની સંખ્યા વધતા બીનઆરોગ્યપ્રદ અને પાયાની જરૂરિયાત વગરના ઘરોની સંખ્યા વધતા લોકોની મૂશ્કેલી વધતા, 20મી સદીની શરૂઆતના સમયગાળામાં મેનહટનના મોટાભાગના વિસ્તારમાંથી સ્થળાંતર શરૂ થયું હતું. [[ટેનામેન્ટ]] સામાન્યરીતે તેનાં પાંચમાળની ઉંચાઇવાળા અને 25* 100નાં લોટ્સમાં બાંધકામ કરવામાં આવ્યું હતું. નવા વસાહાતીઓને પગલે આ સ્થળની હાલ “કોક્રોચ લેન્ડલોર્ડ” જેવી થઇ ગઇ હતી.<ref>[http://www.upress.umn.edu/sles/Chapter2/ch2-3.html બિલ્ડીંગ ધ લોઅર ઇસ્ટ સાઇડ ઘેટ્ટો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708123315/http://www.upress.umn.edu/sles/Chapter2/ch2-3.html |date=2011-07-08 }}. પુન:પ્રાપ્તિ 30 એપ્રિલ, 2007.</ref><ref name="NYTTenements">પિટર્સન, આઇવર. [http://www.nytimes.com/1988/01/03/realestate/tenements-of-1880-s-adapt-to-1980-s.html "ટેનેમેન્ટ્સ ઓફ 1880s એડેપ્ટ ટુ 1980s"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 3 જાન્યુઆરી, 1988, પ્રવેશ 30 જૂન, 2009. "સામાન્ય રીતે પાંચ માળ ઉંચા અને બાહ્ય વસ્તુઓથી બંધાયેલા બિલ્ડીંગ્ઝમાં તે આગથી બચી શક્યા અને આંતરિક વસ્તુઓ લાંબા સમય સુધી રહી શકી, વાસ્તવિકતામાં, એપાર્ટમેન્ટ્સ રેલરોડ ફ્લેટ્સમાં ડબ થઇ ગયા હતા."</ref> 1929માં નવા આગ રક્ષક નિયમો અને રહેણાંક વિસ્તારની ઇમારતોમાં એલિવેટર્સના ઉપયોગના નિયમો વધુ કડક બન્યા ઉપરાંત નવા રહેણાંક વિસ્તારના નિયમો જાહેર કરવામાં આવ્યા. જેને પગલે ટેનામેન્ટસમાં પણ નવું બાંધકામ અમલમાં આવ્યું. જો કે હજી પણ પૂર્વ બાજૂના શહેરમાં થોડા જૂના સમયનાં આવાસો હજી પણ જોવા મળે છે.<ref name="NYTTenements"/> હાલ મેનહટન જાહેર અને ખાનગીક્ષેત્રના ઘણા મોટા રહેણાંક વિકલ્પો પૂરાં પાડે છે. 2000ની સાલના એક સર્વે અનુસાર, મેનહટનમાં હાલ 798,144 આવાસ એકમો છે. જેની સરેરાશ ઘનતા 34,756.7/સ્કવે.મી.(13,421.8/કિ.મી.2) છે.<ref name="NYCensusRankings"/> મેનહટનમાં પોતાના મકાન ધરાવતા લોકોની સંખ્યા 20.3 ટકા જેટલી જ છે. જે [[બ્રોન્ક્સ]] બાદ આ દેશમાં બીજા નંબરનો સૌથી નીચો આંકડો છે.<ref name="OwnerOccupied"/> == આંતરમાળખું == === પરિવહન === [[ચિત્ર:Grand_Central_Station_Main_Concourse_Jan_2006.jpg|thumb|ગ્રાન્ડ સેન્ટ્રલ ટર્મિનલ, ટર્મિનલ રેલ સ્ટેશન, અને શહેરની જાણીતી ઓળખ.]] [[ચિત્ર:59th Street–Columbus Circle (New York City Subway) by David Shankbone.jpg|thumb|કોલમ્બસ સર્કલ સબવે સ્ટેશન એ શહેરના સૌથી વ્યસ્ત સબવે સ્ટેશનોમાનું એક છે.]] યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકામાં જાહેર ક્ષેત્રના વાહનવ્યવહારનો ઉપયોગ કરવા માટે મેનહટન સૌથી અલગ જ વિસ્તાર છે. ખાનગી કાર ધરાવતા લોકો અહીં ઓછા જોવા મળે છે. જ્યારે સમગ્ર અમેરિકામાં 88 ટકા લોકો નોકરી પર પોતાની ખાનગી વાહનનો ઉપયોગ કરે છે. જ્યારે ફક્ત 5 ટકા લોકો જ જાહેર વાહનોનો ઉપયોગ કરે છે. મેનહટનના રહેવાશીઓ માટે જાહેર વાહનવ્યવહાર ચાલુ કરવામાં આવ્યો છે. મેનહટનનાં 72 ટકા લોકો જાહેર ક્ષેત્રના વાહનોનો ઉપયોગ કરે છે. જ્યારે 18 ટકા લોકો તેની પોતાના વહાનમાં નોકરી પર જાય છે.<ref name="2001summary">[http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/executive_summary.html હાઇલાઇટ્સ ઓફ ધી 2001 નેશનલ હાઉસહોલ્ડ ટ્રાવેલ સર્વે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061002070118/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/executive_summary.html |date=2006-10-02 }}, બ્યુરો ઓફ ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન સ્ટેટીસ્ટિક્સ, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન. પ્રવેશ 21 મે, 2006.</ref><ref>[http://home2.nyc.gov/html/dcp/pdf/transportation/td_fullpedlosb.pdf "ન્યૂ યોર્ક સિટી પેડેસ્ટ્રિયન લેવલ ઓફ સર્વિસ સ્ટડી - ફેઝ I, 2006"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070615164222/http://home2.nyc.gov/html/dcp/pdf/transportation/td_fullpedlosb.pdf |date=2007-06-15 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સિટી પ્લાનીંગ, એપ્રિલ 2006, p. 4. પ્રવેશ 17 મે, 2007. "2000ના વર્ષમાં, યુ.એસ.માં 16 વર્ષથી મોટી ઉંમરના 88 ટકા કામદારો કામ પર જવા માટે કાર, ટ્રક અથવા વેનનો ઉપયોગ કરે છે, જ્યારે આશરે 5 ટકા લોકો જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરે છે અને 3 ટકા લોકો ચાલતા જાય છે.... સર્વોચ્ચ વસ્તી ગીચતા (66,940 લોકો/પ્રતિ ચો.મિ. વર્ષ 2000; 1,564,798 રહેવાસીઓ) અને ઉદ્યોગ તથા પ્રવાસીઓ માટેનું કેન્દ્ર મનાતા મેનહટનમાં, 2000માં ફક્ત 18 ટકા લોકો જ કાર લઇને કામ પર જતા હતા, જ્યારે 72 ટકા લોકો જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરતા હતા અને 8 ટકા લોકો ચાલતા જતા હતા."</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા કરવામાં આવેલા એક સર્વે અનુસાર, 2000ની સાલમાં મેનહટનના 75 ટકા લોકો ઘર હોવા છતાં પણ કારની ખરીદી કરતાં નથી.<ref name="2001summary"/> 2007માં મેયર બ્લૂમબર્ગ દ્વારા ભાવમાં વધારાનું સૂચન કરવામાં આવ્યું હતું. રાજ્ય સરકાર દ્વારા જૂન 2008માં આ પ્રસ્તાવ નામંજૂર કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web|author=&nbsp;|url=http://www.ny1.com/Default.aspx?SecID=1000&ArID=80238|title=Congestion plan dies|publisher=NY1|date=|access-date=2009-06-30|archive-date=2008-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217050046/http://www.ny1.com/Default.aspx?SecID=1000&ArID=80238|url-status=dead}}</ref> માઇલેજ અને સૌથી વધુ સંખ્યામાં સ્ટેશનની દ્રષ્ટિએ ન્યુયોર્કની સબ-વે વિશ્વની સૌથી મોટી [[સબ-વે]] સિસ્ટમ છે. સમગ્ર શહેરમાં વાહન વ્યવહાર માટે પાયાની જરૂરિયાત છે. આ સબ-વેમાં સ્ટેટન આઇસલેન્ડને બાદ કરતા સમગ્ર વિસ્તારને જોડે છે. મેનહટનમાં 147 સબ-વે સ્ટેશન આવેલા છે. જ્યારે બીજા નંબરનું સબ-વે પોર્ટ ઓથોરિટી ટ્રાન્સ-હ્યુડ્સન(પાથ) (PATH) સિસ્ટમની છે. જે મેનહટનથી ઉત્તરિય ન્યુ જર્સી સુધીમાં 6 સ્ટેશને જોડે છે. મૂસાફરોને પ્રતિ મુસાફરીએ મેટ્રોકાર્ડ દ્વારા ભાડાની ચૂકવણી કરવાની રહેશે છે. જે દરેક શહેરમાં બસ અને સબ-વેમાં તો ચાલે જ ઉપરાંત પાથ(PATH) ટ્રેનમાં પણ ચાલે છે. એક વખતનું સબવે કે ટ્રેનનું ભાડું 2.25 ડોલર છે.<ref>[http://www.ny.com/transportation/subways/ NY.com], એનવાયસી સબવે સિસ્ટમ. પ્રવેશ 4 ઓગસ્ટ, 2009.</ref> જ્યારે પાથ(PATH)માં કિંમત 1.75 ડોલર છે.<ref>[http://www.panynj.gov/CommutingTravel/path/html/fares.html PATH રેપિડ-ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ: ફેર્સ એન્ડ ક્વિકકાર્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822184654/http://www.panynj.gov/CommutingTravel/path/html/fares.html |date=2008-08-22 }}, પોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક એન્ડ ન્યૂ જર્સી. પુન:પ્રાપ્તિ 6 માર્ચ, 2008.</ref> આ ઉપરાંત દરરોજના પણ મેટ્રોકાર્ડ મળી શકે છે. જેમાં 7 દિવસ, 14 દિવસ કે 30 દિવસ જેવા વિકલ્પ આપવામાં આવે છે, આ મેટ્રોકાર્ડ દ્વારા કોઇપણ સબ-વેમાં(પાથ (PATH)ને બાદ કરતા) તથા એમટીએ(MTA) બસોના રસ્તા પર મુસાફરી કરી જોઇએ તેટલી વખત મુસાફરી કરી શકાય છે.<ref>[http://www.mta.info/metrocard/index.html મેટ્રોકાર્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615104856/http://www.mta.info/metrocard/index.html |date=2010-06-15 }}, મેટ્રોપોલિટન ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન ઓથોરિટી (ન્યૂ યોર્ક). પ્રવેશ 11 મે, 2007.</ref> જો કે એક્સપ્રેસ બસોનો સમાવેશ આ કાર્ડ પર કરવામાં આવતો નથી. ધી પાથ(PATH)નું ક્વીક કાર્ડ હવે બંધ કરવામાં આવ્યું છે જેને સ્થાને પાથ(PATH) અને એમટીએ(MTA) બંને દ્વારા મેટ્રોકાર્ડને સ્થાને “સ્માર્ટ કાર્ડ” દ્વારા ચૂકવણીની શરૂઆત કરવામાં આવી છે.<ref>[http://www.panynj.gov/CommutingTravel/path/html/faq.html PATH ફ્રિક્વન્ટલી આસ્ક્ડ ક્વેશ્ચન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070430193634/http://www.panynj.gov/CommutingTravel/path/html/faq.html |date=2007-04-30 }}, પોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક એન્ડ ન્યૂ જર્સી, પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. "PATH વીલ ફેઝ આઉટ ક્વિકકાર્ડ વન્સ ધી સ્માર્ટલિંક ફેર કાર્ડ ઇઝ ઇન્ટ્રોડ્યુસ્ડ."</ref> મેનહટનથી અને સુધી જે જાહેર રેલ્વે ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ કાર્યરત છે. તે આઇસલેન્ડ રેલ રોડ તરીકે સૌથી મોટી છે. (મેનહટનને ન્યુયોર્ક શહેરના અન્ય શહેર સાથે જોડતા સૌથી [[લાંબુ આઇસલેન્ડ]] બને છે.) ધી [[મેટ્રો-નોર્થ રેલરોડ]] (જે મેનહટનથી વેસ્ટચેસ્ટર કાઉન્ટી અને સાઉથવેસ્ટર્ન કન્ક્ટીકટને) જોડે છે અને [[ન્યુજર્સી ટ્રાન્ઝિસ્ટ]] ટ્રેઇનથી ન્યુજર્સીના ઘણા અલગ-અલગ હિસ્સાને જોડે છે. ન્યુયોર્કની સિટી બસ સેવા ધી એમટીએ(MTA) મેનહટનમાં ઘણી વિવિધ પ્રકારની લોકલ બસ સેવા પૂરી પાડે છે. મેનહટનમાં મુસાફરો અને સહેલાણીઓને ઘણી જ વિવિધ પ્રકારનાં નેટવર્ક અને એક્સપ્રેસ બસ રૂટની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે. 2004માં બસ સેવા દ્વારા 7400 લાખ લોકોને સેવા પૂરી પાડવામાં આવી હતી. જે રાષ્ટ્રમાં સૌથી વધુ છે. અને બીજા નંબર પર આવેલા [[લોસ એન્જલસ]]ની બસની સેવાની સરખામણીએ બે ગણાથી વધુ છે.<ref>[http://www.mta.info/nyct/facts/ffbus.htm બસ ફેક્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100218032806/http://www.mta.info/nyct/facts/ffbus.htm |date=2010-02-18 }}, મેટ્રોપોલિટન ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન ઓથોરિટી ન્યૂ યોર્ક, પ્રવેશ 11 મે, 2007.</ref> ન્યુયોર્કનું યલ્લો કબ એક એક આઇકોનીક છે. જેનો નંબર શહેર પ્રમાણે 13,087 છે અને તમારે શહેરની કોઇપણ જગ્યા પરથી કારની કોઇ સુવિધા જોઇતી હોય તો એક કોલ કરીને તમે એ સુવિધાનો પણ ઉપયોગ કરી શકો છો.<ref>[http://www.nyc.gov/html/tlc/html/about/about.shtml એબાઉટ ધી એનવાયસી ટેક્સી એન્ડ લિમોઝીન કમિશન]. પુન:પ્રાપ્તિ 4 સપ્ટેમ્બર, 2006.</ref> મેનહટનમાં હજારો-લાખો [[સાઇકલ]] વપરાશકર્તા પણ છે. નોર્થ અમેરિકામાં જે બે કેબલ કાર સિસ્ટમનો ઉપયોગ થાય છે, તેમાંનો એક છે રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ ટ્રામવે 1978થી કાર્યરત આ કોમ્યુટર રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડથી મેનહટનનો રસ્તો ફક્ત 5 મીનિટમાં પૂરો કરે છે. (નોર્થ અમેરિકાની અન્ય કેબલ કાર સિસ્ટમ પોર્ટલેન્ડ એરિયલ ટ્રામ છે.) <ref>લી, જેનિફર 8. [http://www.nytimes.com/2006/04/19/nyregion/19roosevelt.html?_r=1&amp;scp=1&amp;sq=%22Roosevelt+Island+Tramway%22+only+commuter+cable+car&amp;st=nyt&amp;oref=slogin "મિડએર રેસ્ક્યુ લિફ્ટ્સ પેસેન્જર્સ ફ્રોમ સ્ટ્રેન્ડેડ ઇસ્ટ રિવર ટીમ"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 19 એપ્રિલ, 2006. પ્રવેશ ફેબ્રુઆરી 28, 2008. "પોતાને દેશની એકમાત્ર એરિયલ કોમ્યુટર ટ્રામ ગણાવનારી સિસ્ટમને બિલી ક્રિસ્ટલ દ્વારા અભિનીત ''સિટી સ્લિકર્સ'' અને સિલ્વેસ્ટર સ્ટેલોનની ''નાઇટહોક્સ'' અને 2002માં આવેલી ''સ્પાઇડરમેન'' જેવી ફિલ્મોમાં દર્શાવવામાં આવી હતી."</ref><ref>[http://www.rioc.com/thetram.htm ધી રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ ટીમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928212116/http://www.rioc.com/thetram.htm |date=2011-09-28 }}, રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ ઓપરેટિંગ કોર્પોરેશન. પુન:પ્રાપ્તિ 30 એપ્રિલ, 2007.</ref> સ્ટેટન આઇલેન્ડ ફેરી 365 દિવસ અને 24 કલાક ચાલુ હોય છે જે વાર્ષિક 5.2 માઇલ(8.4 કિ.મી.)ના વિસ્તાર મેનહટનથી સ્ટેટન આઇસલેન્ડમાં વાર્ષિક 190 લાખ લોકને મુસાફરી કરાવે છે. સપ્તાહના દરેક ચાલુ દિવસે 5 રેલના ડબ્બા લગભગ 65,000 લોકોને 110 બોટ ટ્રીપ કરાવે છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dot/html/masstran/ferries/statfery.html#facts ફેક્ટ્સ એબાઉટ ધી ફેરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070216141905/http://www.nyc.gov/html/dot/html/masstran/ferries/statfery.html#facts |date=2007-02-16 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન, પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. "એ ટિપિકલ વીકડે શિડ્યુલ ઇન્વોલ્વ્સ ધી યુઝ ઓફ ફાઇવ બોટ્સ ટુ ટ્રાન્સપોર્ટ એપ્રોક્સિમેટલી 65,000 પેસેન્જર્સ ડેઇલી (110 ડેઇલી ટ્રિપ્સ). એ ફોર-બોટ (15 મિનીટ હેડવે) રશ અવર શિડ્યુલ ઇઝ મેઇન્ટેન્ડ."</ref><ref>[http://www.nyccouncil.info/pdf_files/reports/siferry.pdf એન એસેસમેન્ટ ઓફ સ્ટેટન આઇસલેન્ડ ફેરિ સર્વિસ એન્ડ રેકમેન્ડેશન ફોર ઇમ્પ્રુવમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821172158/http://www.nyccouncil.info/pdf_files/reports/siferry.pdf |date=2013-08-21 }} (PDF), ન્યૂ યોર્ક સિટી કાઉન્સિલ, નવેમ્બર 2004, પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. ""હાલના સાત વેસલ્સની ક્ષમતામાંથી, પાંચ બોટ સામાન્ય સાપ્તાહિક આયોજન પ્રમાણે 104 ફેરા મારે છે".</ref> 1997 બાદ આ ફેરી મૂફ્ત કરવામાં આવી છે એ પહેલા તેનો દર 50 સેન્ટ જેટલો હતો જેને રદ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>હોલોવે, લિનેટી. [http://www.nytimes.com/1997/04/29/nyregion/mayor-to-end-50-cent-fare-on-si-ferry.html "મેયર ટુ એન્ડ 50-સેન્ટ ફેર ઓન એસ.આઇ. ફેરી"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 29 એપ્રિલ, 1997, પ્રવેશ 30 જૂન, 2009. "મેયર રૂ઼ડોલ્ફ ડબ્લ્યુ ગિલાનીએ ગઇકાલે જણાવ્યું હતું કે 4 જુલાઇથી સ્ટેટન આઇસલેન્ડ ફેરીના ભાવમાં 50 ટકાનો ઘટાડો કરી દેશે, કેમકે મેનહટનની બહાર રહેતા લોકોએ મુસાફરી કરવા માટે વધારાના નાણાં ખર્ચવાની જરૂર નથી."</ref> [[ચિત્ર:Penn Station NYC main entrance.jpg|thumb|ન્યૂ યોર્ક સિટીમાં મુખ્ય કોમ્યુટર રેલ હબ, પેન સ્ટેશન, એ સીધુ મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડનમાં છે.]] આ પ્રાંતની મેટ્રો કોમ્યુટર રેલ પૂર્વબાજૂ મેનહટનના મધ્ય શહેરી વિસ્તાર અને પશ્ચિમ વિસ્તારના પેન્ન સ્ટેશન અને ગ્રાન્ડ સેન્ટ્રલ ટર્મિનલ વચ્ચેના વિસ્તારને આવરે છે. આ બંને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી વધુ કાર્યરત સ્ટેશન છે. કુલ મૂસાફરોના એક તૃતિયાંસ વપરાશકર્તા અને કુલ રેલ્વે મુસાફરોના બે તૃતિયાંસ મુસાફરો ન્યુયોર્ક અને તેના આસપાસના વિસ્તારમાં વસે છે.<ref>[http://mta.info/mta/network.htm ધી એમટીએ નેટવર્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140403224122/http://mta.info/mta/network.htm |date=2014-04-03 }}, મેટ્રોપોલિટન ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન ઓથોરિટી, પ્રવેશ 17 મે, 2006.</ref> પેન્ન સ્ટેશનથી [[બોસ્ટન]], [[ફિલાડેલ્ફિયા]], [[બાલ્ટીમોર]] અને [[વોશિંગ્ટન, ડી.સી.]]; ન્યુયોર્કના ઉપરનો વિસ્તાર, [[ન્યુ ઇંગ્લેન્ડ]], ઉપરાંત સીમા પાર [[ટોરોન્ટો]] અને [[મોન્ટ્રરીઅલ]] તથા દક્ષિણ અને મધ્ય પશ્ચિમના શહેરો સુધી [[એમટ્રેક]] નામની કંપની ઇન્ટર સિટી પેસેન્જર રેલ સેવા પૂરી પાડે છે. ન્યુજર્સી અને મેનહટનની વચ્ચે હડસન નદી નીચે આવેલી ધી [[લિંકન ટનલ]]માંથી પ્રતિદિન લગભગ 120,000 વ્હીકલ પસાર થાય છે જે વિશ્વની સૌથી વધુ કાર્યરત ટનલ છે.<ref>[http://www.nycroads.com/crossings/lincoln/ લિંકન ટનલ હિસ્ટોરિક ઓવરવ્યૂ], NYCRoads.com. પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. "પોર્ટ ઓથોરિટીના જણાવ્યા પ્રમાણે, લિંકન ટનલ પરથી એક દિવસમાં (એએડીટી) આશરે 1,20,000 વાહનો પસાર થાય છે, જે વિશ્વની સૌથી વ્યસ્ત વાહનો ધરાવતી ટનલ છે."</ref> ન્યુયોર્ક હાર્બર અને હડસનથઈ મેનહટનના પીઅર્સ સુધી પેસેન્જર તથા અન્ય મોટા કાર્ગો શીપ પસાર થઇ શકે એ માટે હડસન નદી પર પૂલ બનાવવા કરતા આ ટનલ બનાવવામાં આવી હતી. જ્યારે મેનહટન સાથે ક્વીન્સ અને બ્રુક્લીનને જોડતા પૂલ પરનો ટ્રાફિક ઓછો કરવા માટે ધી ક્વીન્સ મીડ ટાઉન ટનલ બનાવવામાં આવી હતી. આ એ સમયનો સૌથી મોટો સ્વતંત્ર પ્રોજેક્ટ હતો જે 1040માં પૂરો થયો હતો.<ref>[http://www.nycroads.com/crossings/queens-midtown/ ક્વીન્સ-મિડટાઉન ટનલ], NYCRoads.com. પ્રવેશ 27 એપ્રિલ, 2007. "ટ્વિન ટ્યુબ ટનલ 15 નવેમ્બર, 1940ના રોજ પૂર્ણ થઇ હતી. જ્યારે તેને ખુલ્લી મુકવામાં આવી ત્યારે તે સમયનો તે સૌથી વિશાળ બિન-ફેડરલ પ્રોજેક્ટ હતો."</ref> રાષ્ટ્રપતિ [[ફ્રેન્કલિન ડી. રૂઝવેલ્ટ]] આ ટનલમાંથી પસાર થનારા પ્રથમ વ્યક્તિ હતા.<ref>"પ્રેસિડેન્ટ ધ ફર્સ્ટ ટુ યુઝ મિડટાઉન ટ્યુબ; પ્રેસિડેન્સી એટ ઓપનીંગ ડિનાઇડ હન્ડ્રેડ્ઝ ઓફ મોટરિસ્ટ્સ", ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'', 9 નવેમ્બર, 1940. p. 19.</ref> ધી એફડીઆઇ (FDR) ડ્રાઇવ અને હાર્લેમ રીવર ડ્રાઇવ એ મેનહટન સાથે ઇસ્ટ રીવર સાઇડથી ખૂબ જ ઓછા સમયમાં પસાર થતા રસ્તા છે. જે ન્યુયોર્કના સૌથી વધુ વિવાદાસ્પદ આયોજક [[રોબર્ટ મોસેસ]] દ્વારા ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>કેનિકોટ, ફિલીપ. [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/03/09/AR2007030900449.html "એ બિલ્ડર હૂ વેન્ટ ટુ ટાઉન: રોબર્ટ મોસિસ શેપ્ડ મોડર્ન ન્યૂ યોર્ક, ફોર બેટર એન્ડ ફોર વર્સ"], ''[[ધી વોશિંગ્ટન પોસ્ટ]]'' , 11 માર્ચ, 2007, પ્રવેશ 30 એપ્રિલ, 2007. તેની સિદ્ધીઓની યાદી ખૂબ આશ્ચર્યજનક હતી: સાત પુલ, 15 એક્સપ્રેસ વે, 16 પાર્કવે, વેસ્ટ સાઇડ હાઇવે અને હાર્લેમ રિવર ડ્રાઇવ..."</ref> મેનહટનમાં ત્રણ જાહેર હેલીપોર્ટ છે. 2009થી વેપારમાંથી બહાર જઇને યુ.એસ. હેલિકોપ્ટર દ્વારા ડાઉનટાઉન મેનહટન હેલિપોર્ટથી ક્વીન્સ ખાતેનું [[જ્હોન એફ. કેનેડી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] અને ન્યુજર્સી ખાતેનું [[નેવાર્ક લિબર્ટી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] પરનાં મુસાફરોને દરરોજ અને યોગ્ય સમયે મુસાફરી કરાવે છે.<ref>યુ, રોજર. [http://www.usatoday.com/money/biztravel/2006-12-10-check-in-copter_x.htm એરપોર્ટ ચેક-ઇન: સ્પીડી સર્વિસ ફ્રોમ નેવાર્ક ટુ મેનહટન કમીંગ], ''[[યુએસએ ટુડે]]'', 10 ડિસેમ્બર, 2006. સુધારો 28 એપ્રિલ, 2007.</ref> દેશમાં ડિઝલ- હાઇબ્રિડ અને કમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસનો વપરાશ કરતી કાર હોવા છતાં ન્યુયોર્ક પાસે સૌથી સારી ચોખ્ખી હવા છે. વિશ્વની સૌ પ્રથમ હાઇબ્રિડ ટેક્સી પણ મેનહટનમાં જોવા મળે છે.<ref>[http://www.sierraclub.org/pressroom/releases/pr2005-07-01a.asp "ન્યૂ યોર્ક સિટીઝ યલો કેબ્સ ગો ગ્રીન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107223735/http://www.sierraclub.org/pressroom/releases/pr2005-07-01a.asp |date=2009-01-07 }} સિએરા ક્લબ પ્રેસ રિલીઝ તારીખ 1 જુલાઇ, 2005. પુન:પ્રાપ્તિ 19 જુલાઇ, 2006.</ref> === સુવિધાઓ === સમગ્ર મેનહટનમાં કોન્સોલિડેટેડ એડિસન દ્વારા ઉર્જા અને ગેસની સુવિધા પૂરી પાડવામાં આવે છે. કોન એડિસનનો ઇલેક્ટ્રિક બિઝનેસનો મુખ્ય પાયો [[થોમસ એડિસન]]ની એડિસન ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઇલ્યુમિનાટીંગ કંપની સાથે સંકળાયેલી છે, જે પ્રથમ રોકાણકારો ધરાવતી ઇલેક્ટ્રિસિટી વપરાશ કરતી કંપની છે. આ કંપનીએ તેની સેવા 4 સપ્ટેમ્બર 1882માં શરૂ કરી હતી. જ્યારે લોઅર મેનહટનથી તેના પર્લ સ્ટ્રિટ સ્ટેશનના એક ચોરસ કિ.મી.ના વિસ્તારમાં 59 ગ્રાહકોને 800 લાઇટ બલ્બ માટે એક જનરેટર દ્વારા [[ડાયરેક્ટ કરન્ટ]](ડીસી) દ્વારા 110 [[વોલ્ટ]] પૂરા પાડવામાં આવ્યા હતા.<ref>[https://web.archive.org/web/20071230233440/http://www.eei.org/industry_issues/industry_overview_and_statistics/history/index.htm "History of the Electric Power Industry"], Edison Electric Institute. પ્રવેશ 30 જુન, 2009.</ref> કોન એડિસન દ્વારા વિશ્વનું સૌથી મોટા ડિસ્ટ્રીક્ટ સ્ટીમ વ્યવસ્થાનું સંચાલન કરવામાં આવે છે. જે મેનહટનના 1,800 ગ્રાહકો માટે 105 માઇલ (169 કિ.મી.) સુધી વરાળના પાઇપની ગોઠવણ કરવામાં આવી હતી. જેમાં ગરમી માટે વરાળની, ગરમ પાણીની અને એર કન્ડિશનીંગની<ref>રે, સી. કલેઇબોર્ન. [http://www.nytimes.com/1992/05/12/science/q-a-931992.html "Q&amp;A"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 12, 1992. પ્રવેશ 30 જૂન, 2009. "સ્ટીમ-પાવર્ડ સિસ્ટમમાં, કમ્પ્રેશન, કુલિંગ, એક્સ્પાન્શન અને ઇવેપરેશનની પ્રક્રિયા ક્લોઝ્ડ સિસ્ટમમાં સ્થાન લે છે, જે [[રેફ્રિજરેટર]] અથવા ઇલેક્ટ્રિકલ એર-કન્ડિશનર જેવું હોય છે. શ્રી સાર્નોએ જણાવ્યું કે કમ્પ્રેશરને ચલાવવા માટેની શક્તિ સ્ટીમ-પાવર્ડ ટર્બાઇનમાંથી આવે છે, નહીં કે ઇલેક્ટ્રિકલ મોટર્સ."</ref> વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.<ref>[http://www.coned.com/history/steam.asp એ બ્રિફ હિસ્ટરી ઓફ કોન એડિસન: સ્ટીમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060312062632/http://www.coned.com/history/steam.asp |date=2006-03-12 }}, કોન્સોલિડેટેડ એડિસન. પ્રવેશ 16 મે, 2007.</ref> આ માટે કેબલ સેવા ટાઇમ વોર્નર કેબલ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવી છે અને ટેલીફોન સેવા વેર્ઝોન કોમ્યુનિકેશન દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવી છે તેમ છતાં એટી એન્ડ ટીની પણ સેવા ઉપલબ્ધ છે. મેનહટનની ફરતે બે ખારી નદી આવેલી છે જેમાં તાજા પાણીનો પૂરવઠો ખૂબ જ મર્યાદીત છે. અમેરિકન ક્રાંતિકારી યુદ્ધ બાદ શહેરની વસ્તીમાં ઉત્તરોતર વધારો થયો છે. જ્યારે પૂરવઠામાં સતત ઘટાડો થયો છે. વધતી જતી વસ્તીની માંગને પૂરી કરવા માટે શહેરે વેસ્ટચેસ્ટર કાઉન્ટીમાં જમીન હસ્તગત કરી હતી અને ક્રોટોન કેનાલ સિસ્ટમ ઊભી કરવામાં આવી આ સેવા 1842માં ઉપલબ્ધ થઇ હતી. આ સિસ્ટમ દ્વારા [[ક્રોટોન રીવર]]ના ડેમમાંથી પાણી લઇને બ્રોન્ક્સમાં મોકલવામાં આવે છે. જે હાઇ બ્રીઝના રસ્તે [[હાર્લેમ નદી]]માં મોકલવામાં આવે છે અને સેન્ટ્રલ પાર્ક અને 42 સ્ટ્રીટ અને ફિફ્થ એવન્યુ સુધી પહોંચાડવા માટે આર્યનની પાઇપ્સ દ્વારા ગ્રાહકોને પહોંચાડવામાં આવે છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dep/html/drinking_water/history.shtml ન્યૂ યોર્ક સિટીઝ વોટર સપ્લાય સિસ્ટમ: હિસ્ટરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020045452/http://www.nyc.gov/html/dep/html/drinking_water/history.shtml |date=2015-10-20 }}, [[ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એન્વાયર્ન્મેન્ટલ પ્રોટેક્શન]]. પુન:પ્રાપ્તિ 5 સપ્ટેમ્બર, 2006.</ref> આજે ન્યુયોર્ક સીટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એનવાર્યમેન્ટલ પ્રોટેક્શન દ્વારા [[કાસ્ટ્સકીલ માઉન્ટેઇન્સ]]ના 2,000 ચોરસ માઇલ ( 5,180 કિ.મી.2) વોટર શેડ દ્વારા રહેણાંક વિસ્તારમાં પાણીની સુવિધા પૂરી પાડવામાં આવે છે. કારણકે આ વોટરશેડ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી મોટા જંગલના વિસ્તારમાં સુરક્ષિત છે જે કુદરતી પાણીનું શુદ્ધિકરણ ધરાવે છે. જેને પરીણામે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી શુદ્ધ પીવાનાં પાણી પીતા મોટા પાંચ શહેરોમાં સ્થાન ધરાવે છે, કે જેથી સામાન્ય સ્થિતીમાં ઘરોમાં નળમાં ચોખ્ખું પાણી મેળવી શકાય.<ref>{{waybackdate|site=http://www.nyc.gov/html/dep/html/news/tokyo2.html|title="Maintaining Water Quality that Satisfies Customers: New York City Watershed Agricultural Program."|date=20070624232329}}, ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એન્વાયર્ન્મેન્ટલ પ્રોટેક્શન, નવેમ્બર 20, 1998. પ્રવેશ 16 મે, 2007.</ref><ref>[http://www.nyc.gov/html/dep/html/drinking_water/wsstate.shtml "2005 ડ્રીંકીંગ વોટર સપ્લાય એન્ડ ક્વોલિટી રિપોર્ટ"], ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એન્વાયર્ન્મેન્ટલ પ્રોટેક્શન. પુન:પ્રાપ્તિ 19 જુલાઇ, 2006.</ref> મેનહટન સુધી પાણીની સુવિધા ન્યુયોર્ક શહેરના પાણીની ટનલ નં.-1 અને ટનલ નં.-2 દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે. જે અનુક્રમે 1917 અને 1936માં બનાવવામાં આવી હતી. જ્યારે ન્યુયોર્ક સીટી વોટર ટનલ નં.-3ન બનાવવાની કામગીરી 1970માં શરૂ કરવામાં આવી છે. જે હાલની સિસ્ટમ અનુસાર 1.2 ગેલન પાણીની ક્ષમતા ધરાવતી સેવાથી બેગણી વધુ છે. કારણકે બે ટનલ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી સેવાના વૈકલ્પીક ઉપયોગ માટે તે જરૂરી છે.<ref>ચેન, સિવેલ. [http://www.nytimes.com/2006/08/10/nyregion/10tunnel.html?ex=1312862400&amp;en=d8d98e5d189bd599&amp;ei=5088&amp;partner=rssnyt&amp;emc=rss "ટનલર્સ બિટ સમથિંગ બીગ: એ માઇલસ્ટોન"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓગસ્ટ 10, 2006. પ્રવેશ 16 મે, 2007.</ref> કચરાના નિકાલની પ્રક્રિયા ન્યુયોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સેનિટેશન પર આધારીત છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dsny/html/about/about.shtml એબાઉટ DSNY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070523110528/http://www.nyc.gov/html/dsny/html/about/about.shtml |date=2007-05-23 }}, [[ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સેનિટેશન]], પ્રવેશ મે 16, 2007.</ref> શહેરનો મોટા ભાગનો કચરો મોટા જથ્થામાં સૌથી છેલ્લે પેન્સીલવેનિયા, વર્જીનિયા, સાઉથ કારોલિના અને ઓહિયોના (ન્યુ જર્સી, બ્રુક્લીન અને ક્વીન્સના ટ્રાન્સફર સ્ટેશનમાં થઇને) મેગા ડમ્પમાં નાશ કરવામાં આવે છે. 2001માં સ્ટેટન આઇસલેન્ડમાં સારી જમીનને નુક્શાન થયા બાદ નિકાલની વ્યવસ્થા ન્યુજર્સીમાં કરવામાં આવી હતી.<ref>બર્ગર, માઇકલ અને સ્ટુઅર્ટ, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.gothamgazette.com/iotw/garbage/ "ગાર્બેજ આફ્ટર ફ્રેશ કિલ્સ"], ''[[ગોથમ ગેઝેટ]]'' , જાન્યુઆરી 28, 2001. પ્રવેશ 16 મે, 2007.</ref> ઉપરાંત ન્યુયોર્ક શહેરની જેમ જ હવે ન્યુજર્સી પણ હવે તેના કચરાની નિકાલની વ્યવસ્થા શહેરથી દૂર કરવાનું આયોજન કર્યુ છે. ઉપરાંત ન્યુયોર્ક શહેરની જેમ જ હવે ન્યુજર્સી પણ હવે તેના કચરાની નિકાલની વ્યવસ્થા શહેરથી દૂર કરવાનું આયોજન કર્યુ છે. == શિક્ષણ == [[ચિત્ર:New York Public Library May 2011.JPG|thumb|ન્યૂ યોર્ક પબ્લિક લાઇબ્રેરી, સેન્ટ્રલ બ્લોક્સ, બાંધકામ 1897-1911, કેરેર અને હેસ્ટિંગ્ઝ, આર્કિટેક્સ્ટ (જૂન 2003).આ એક મુખ્ય લાઇબ્રેરી બિલ્ડીંગ છે; શહેરમાં અન્ય સ્થળોએ એનવાય પબ્લિક લાઇબ્રેરી દ્વારા અન્ય મકાનોનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.]] મેનહટનમાં ઘણી ખાનગી અને જાહેર શાળાઓ દ્વારા શિક્ષણ પૂરૂ પાડવામાં આવે છે. જાહેર શાળાઓ ન્યુયોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એજ્યુકેશન દ્વારા સંચાલન કરવામાં આવે છે. જે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી મોટી જાહેર શાળા સંચાલન સિસ્ટમ છે.<ref>[http://www.city-data.com/us-cities/The-Northeast/New-York-Education-and-Research.html ન્યૂ યોર્ક: એજ્યુકેશન એન્ડ રિસર્ચ], સિટી ડેટા. પુન:પ્રાપ્તિ 10 સપ્ટેમ્બર, 2006.</ref> આ શાળામાં 11 લાખ જેટલા વિદ્યાર્થિઓ અભ્યાસ કરે છે.<ref>ગુટમેન, એલિસા. [http://www.nytimes.com/2006/09/05/nyregion/05schools.html "બેક ટુ સ્કૂલ ઇન એ સિસ્ટમ બિંગ રિમેડ"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , સપ્ટેમ્બર 5, 2006. પ્રવેશ 11 મે, 2007.</ref> સ્ટુયવેસન્ટ હાઇ સ્કુલ, ફ્લિરેલો એચ. લાગૌરડિયા હાઇ સ્કુલ, હાઇ સ્કુલ ઓફ ફેશન ઇન્ડસ્ટ્રિઝ, મ્યુરી બેરગટ્રોમ હાઇ સ્કુલ, મેનહટન સેન્ટર ઓફ સાયન્સ એન્ડ મેથેમેટિક્સ, હન્ટર કોલેજ હાઇસ્કુલ અને હાઇ સ્કુલ ફોર મેથ, સાયન્સ એન્ડ એન્જિનિયરીંગ જેવી કોલેજ ન્યુયોર્ક સિટી પ્બલિક હાઇ સ્કુલની જાણીતી શાળા મેનહટનમાં સ્થિત છે. બાર્ડ કોલેજ દ્વારા રચવામાં આવેલી નવી હાઇબ્રિડ સ્કૂલ બાર્ડ હાઇ સ્કૂલ અરલી કોલેજ સમગ્ર શહેરના વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષણ આપે છે. મેનહટન એ ઘણી પ્રખ્યાત ખાનગી શાળાનું પણ ઘર છે. જેમાં ઉપર ઇસ્ટ સાઇડની [[બેર્લી સ્કુલ]], [[ડેલ્ટોન સ્કુલ]], [[બ્રોનિંગ સ્કુલ]], [[સ્પેન્સ સ્કુલ]], [[ચાપિન સ્કુલ]], [[નાટીંન્ગલ બામફોર્ડ સ્કુલ]] અને [[કોન્વેન્ટ ઓફ ધી સાર્સ્ક હાર્ટ]] અને [[અપર વેસ્ટ સાઇડ્સ]] કોલેજિયેટ સ્કુલ અને ટ્રિનિટી સ્કુલ જેવી સ્કુલનો સમાવેશ છે. [[મેનહટન કન્ટ્રી સ્કુલ]] અને [[યુનાઇટેડ નેશન્સ ઇન્ટરનેશનલ સ્કુલ]] શહેરની આ બે પ્રખ્યાત ખાનગી શાળા સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં અગ્રતા ક્રમ ધરાવે છે. યુ.એસ.માં ફક્ત મેનહટન જ એક એવું સ્થળ છે. જ્યાં ઇટાલિયન અમેરિકન સ્કુલ લા સોઓલા ડી’ઇટાલિયા આવેલી છે.<ref>[http://www.lascuoladitalia.org/about/ La Scoula d'Italia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100704201630/http://www.lascuoladitalia.org/about/ |date=2010-07-04 }}, પ્રવેશ જૂન 29, 2009.</ref> 2003ના સર્વે અનુસાર, મેનહટનમાં રહેતા 25 વર્ષની ઉંમરના બેચલર ડિગ્રી ધરાવતા લોકો 52.3 ટકા જેટલા છે. જે દેશમાં પાંચમો સૌથી વધુ નંબર છે.<ref>[http://www.census.gov/acs/www/Products/Ranking/2003/R02T050.htm સ્નાતક કક્ષાનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો હોય તેવા 25 કે તેથી વધુ ઉંમરના લોકો], યુનાઇટેડ સેન્સસ બ્યુરો. પુન:પ્રાપ્તિ 28 એપ્રિલ, 2007.</ref> 2005, સુધીમાં લગભગ 60 ટકા લોકો કોલેજ ગ્રેજ્યુએટ થયા હતા. લગભગ 25 ટકા વિદ્યાર્થિઓએ વધુ આગળ પણ ડિગ્રી લીધી હતી. મેનહટન દેશનો સૌથી વધુ શિક્ષિત વિસ્તાર ગણી શકાય છે.<ref>મેકગિહાન, પેટ્રિક. [http://www.nytimes.com/2006/08/16/nyregion/16degrees.html "ન્યૂ યોર્ક એરિયા ઇઝ એ મેગ્નેટ ફોર ગ્રેજ્યુએટ્સ"], ''ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓગસ્ટ 16, 2006. પ્રવેશ 27 માર્ચ, 2008. "મેનહટનમાં, દરેક પાંચમાંથી આશરે ત્રણ રહેવાસીઓ કોલેજના સ્નાતક છે અને દરેક ચારમાંથી એક એડવાન્સ ડિગ્રી ધરાવે છે, જેનાથી તે કોઇ પણ અમેરિકન શહેર કરતા વધુ અભ્યાસ ધરાવતું શહેર છે."</ref> મેનહટનમાં [[ન્યુયોર્ક યુનિવર્સિટી]], બોર્નાર્ડ કોલેજ, [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી]], [[કોપર યુનિયન]], [[ફોર્ડહેમ યુનિવર્સિટી]], [[ધી જૂલિયાર્ડ સ્કુલ]], [[બેર્કેલે કોલેજ]], [[ધી ન્યુ સ્કુલ]] અને [[યેશિવા યુનિવર્સિટી]] જેવી ઘણી જૂદી-જૂદી કોલેજ અને યુનિવર્સિટી પણ આવેલી છે. અન્ય સ્કુલમાં [[બેંક સ્ટ્રિટ કોલેજ ઓફ એજ્યુકેશન]], [[બોરીસુઆ કોલેજ]], [[જેવિસ થીલોજિકલ સેમિનરી ઓફ અમેરિકા]], [[મેરીમાઉન્ટ મેનહટન કોલેજ]], [[મેનહટન સ્કુલ ઓફ મ્યુઝિક]], [[મેટ્રોપોલિટન કોલેજ ઓફ ન્યુયોર્ક]], [[ન્યુયોર્ક ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી]], [[પેસ યુનિવર્સિટી]], [[સેન્ટ જ્હોનસ યુનિવર્સિટી]] ઓફ [[વ્યુઝિઅલ આર્ટ્સ]], [[ટોરો કોલેજ]] એન્ડ [[યુનિયન થઈઓલોજીકલ સેમિનરી]]નો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત [[ધી કોલેજ ઓફ ન્યુ રોસેલ્લા]] અને [[પ્રાટ્ટ ઇન્સટિટ્યુટ]] જેવી ઘણી ખાનગી સંસ્થાઓ પણ મેનહટનમાં કાર્યરત છે. ધી [[સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યુયોર્ક]](સીયુએનવાય)(CUNY) એ ન્યુયોર્ક શહેરની મ્યુનિસિપલ કોલેજ સિસ્ટમનો એક હિસ્સો છે અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં કાર્યરત સૌથી મોટી શહેરી યુનિવર્સિટી સિસ્ટમ છે. જેના ડિગ્રીના વિદ્યાર્થિઓ 226,0000 વધુ છે તથા સાથોસાથ એટલી જ સંખ્યામાં અન્ય ચાલુ વિદ્યાર્થિઓ, વ્યાવસાયિકો અને મોટી ઉંમરના વ્યક્તિઓ અહીંથી કોર્ષ કરે છે.<ref>[http://web.cuny.edu/about/index.html ધી સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક ઇઝ ધી નેશન્સ લાર્જેસ્ટ અર્બન પબ્લિક યુનિવર્સિટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100115005225/http://web.cuny.edu/about/index.html |date=2010-01-15 }}, [[સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક]], પ્રવેશ જૂન 30, 2009. "ધી સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક ઇઝ ધી નેશન્સ લાર્જેસ્ટ અર્બન પબ્લિક યુનિવર્સિટી…"</ref> યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ માટે અડધાથી વધારે ન્યુયોર્કના વિદ્યાર્થીઓ આવે છે ત્યારે દરેક ત્રીજો કોલેજ ગ્રેજ્યુએટ સીયુએનવાય(CUNY)નો વિદ્યાર્થી હોય છે. સીયુએનવાય(CUNY)ની મોટી કોલેજ મેનહટનમાં આવેલી છે. જેની સાથે જોડાયેલી કોલેજમાં [[બારૂચ કોલેજ]], સીટી કોલેજ ઓફ ન્યુયોર્ક, [[હન્ટર કોલેજ]], [[જ્હોન જેય કોલેજ ઓફ ક્રિમિનલ જસ્ટિસ]] અને [[ધી સીયુએનવાય(CUNY) ગ્રેજ્યુએટ સેન્ટર]](ગ્રેજ્યુએટ બનવા માટેનો અભ્યાસ અને ડોક્ટરેટના ગ્રેડ માટેની ઇન્સ્ટિટ્યુટ)નો સમાવેશ થાય છે. મેનહટનમાં સ્થિત ફક્ત સીયુએનવાય(CUNY) વિભાગની [[કોલેજમાં બ્રોગ ઓફ મેનહટન કોમ્યુનિટી કોલેજ]]નનો સમાવેશ થાય છે. ધી [[સ્ટેટ યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યુયોર્ક]] દ્વારા [[ફેશન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી]], સ્ટેટ યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યુયોર્ક, [[સ્ટેટ કોલેજ ઓફ ઓપ્ટોમેટ્રી]] અને [[સ્ટોની બ્રૂક યુનિવર્સિટી- મેનહટન]]ને રજૂ કરવામાં આવી છે. દવાઓનું અને જૈવિક વિજ્ઞાન ક્ષેત્રમાં અભ્યાસ અને તાલિમ માટે મેનહટનએ વૈશ્વિક કેન્દ્ર છે.<ref>{{cite news|title=Mayor Michael R. Bloomberg and Economic Development Corporation President Andrew M. Alper Unveil Plans to Develop Commercial Bioscience Center in Manhattan|author=New York City Economic Development Corporation|url=http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&catID=1194&doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004b%2Fpr310-04.html&cc=unused1978&rc=1194&ndi=1|date=2004-11-18|access-date=2006-07-19|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011233830/http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&catID=1194&doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004b%2Fpr310-04.html&cc=unused1978&rc=1194&ndi=1|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite web|title=NIH Domestic Institutions Awards Ranked by City, Fiscal Year 2003|author=National Institutes of Health|year=2003|url=http://report.nih.gov/award/trends/top100fy03.htm|access-date=2009-06-30|archive-date=2009-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090626092327/http://report.nih.gov/award/trends/top100fy03.htm|url-status=dead}}</ref>યુ.એસ.ના દરેક શહેરોમાંથી [[નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ હેલ્થ]] દ્વારા બીજાનંબરનું સૌથી વધુ ફંડ મેળવે છે, જેમાંથી મોટા ભાગનું ફંડ મેનહટનના રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યુટમાં જાય છે આ ઇન્સ્ટિટ્યુટમાં [[મેમોરિય સ્લોન-કેટેરિંગ કેન્સર સેન્ટર]], [[રોકફિલ્લર યુનિવર્સિટી]], [[માઉન્ટ સિનાઇ સ્કુલ ઓફ મેડિસિન]], [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી કોલેજ ઓફ ફિઝિશ્યન એન્ડ સર્જન]], [[વેઇલ કોર્નેલ મેડિકલ કોલેજ]] અને [[ન્યુયોર્ક યુનિવર્સિટી સ્કુલ ઓફ મેડિસીન]]નો સમાવેશ થાય છે. દેશમાં સૌથી મોટી જાહેર ક્ષેત્રની પુસ્તકાલય સિસ્ટમ તરીકે કાર્યરત [[ન્યુયોર્ક પબ્લિક લાયબ્રેરી]] મેનહટન દ્વારા સંચાલિત છે.<ref>{{cite web|url=http://www.libraryspot.com/lists/listlargestlibs.htm|title=Nation's Largest Libraries|publisher=LibrarySpot|access-date=2007-06-06|archive-date=2007-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070529215517/http://www.libraryspot.com/lists/listlargestlibs.htm|url-status=dead}}</ref> કેન્દ્રિય લાયબ્રેરીના પાંચ એકમો મેડ-મેનહટન લાયબ્રેરી, ડોન્નલ લાયબ્રેરી સેન્ટર, ધી ન્યુયોર્ક પબ્લિક લાયબ્રેરી ફોર ધી પર્ફોમિંગ આર્ટસ, આન્ડ્રે હેઇસ્કેલ બ્રેઇલ એન્ડ ટોલ્કીંગ બૂક લાયબ્રેરી અને ધી સાયન્સ, ઇન્ડસ્ટ્રી એન્ડ બિઝનેસ લાયબ્રેરી વગેરે મેન્હટન સ્થિત છે.<ref>[http://www.nypl.org/branch/central/ ધી સેન્ટ્રલ લાઇબ્રેરિઝ], [[ન્યૂ યોર્ક પબ્લિક લાઇબ્રેરી]]. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 6, 2007.</ref> આ વિસ્તારમાં લગભગ અન્ય 35 પુસ્તકાલયની જૂદી-જૂદી શાખાઓ આવેલી છે.<ref>[http://www.nypl.org/hours/index.cfm?Trg=1&amp;b=mn મેનહટન મેપ], ન્યૂયોર્ક પબ્લિક લાઇબ્રેરી. પુન:પ્રાપ્તિ 6 જૂન, 2006.</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{commons|Manhattan}} === મેનહટનની સ્થાનિક સરકાર અને સેવાઓ === * [http://www.mbpo.org/ મેનહટન બોરો પ્રમુખની અધિકૃત સાઇટ] * [http://www.nyc.gov/ ન્યૂ યોર્ક શહેરની સરકાર મેનહટનને લગતી એજન્સીઓની લિન્ક સાથે] === નક્શાઓ, શેરીઓ, અને પડોશી વિસ્તારો === * [http://kpblm.info/map_of_manhattan_new_york_city.html મેનહટનનો સવિસ્તાર નક્શો] * [http://www.upnext.com/ મેનહટનનો ઇન્ટરેક્ટિવ 3ડી નક્શો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100524080321/http://upnext.com/ |date=2010-05-24 }} * [http://www.radicalcartography.net/?manhattan-heights બિલ્ડિંગ હાઇટ્સ] અને [http://www.radicalcartography.net/?manhattan-value લેન્ડ વેલ્યૂ]નો નક્શો ઉપરાંત [http://www.radicalcartography.net/?manhattan-dev સૈધ્ધાંતિક] અને [http://www.radicalcartography.net/?manhattan-far ઝોનિંગ આધારિત] અલ્પવિકસિત વિસ્તારોનો નક્શો તમામ નક્શાઓ www.radicalcartography.net ઉપરથી લેવામાં આવ્યા છે. * [https://web.archive.org/web/20120402135944/http://www.mktmap.com/wp-content/uploads/2009/01/manhattan-population.jpg વસતીની માહિતી], [https://web.archive.org/web/20120421214555/http://www.mktmap.com/wp-content/uploads/2009/01/manhattan-ethnicity.jpg એથિનીસિટી નક્શો], અને [https://web.archive.org/web/20120421214558/http://www.mktmap.com/wp-content/uploads/2009/01/manhattan-income-level.jpg આવકનાં સ્તરનો નક્શો] === ઔતિહાસિક સંદર્ભો === * [http://bklyn-genealogy-info.com/Map/NY.1729.html મેનહટનનો 1729ની સાલનો નક્શો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812125529/http://bklyn-genealogy-info.com/Map/NY.1729.html |date=2011-08-12 }} * William J. Broad, [http://www.nytimes.com/2007/10/30/science/30manh.html Why They Called It the Manhattan Project], ''The New York Times'' , October 2007. વિલિયમ જે બોર્ડ દ્વારા લિખિત વ્હાય ધે કોલ્ડ ઇટ ધ મેનહટન પ્રોજેક્ટ, ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સમાં ઓક્ટોબર 2007માં પ્રસિધ્ધ થયેલ લેખ મેનહટનમાં રહેલી એવી દસ જગ્યાઓ કે જેણે વર્ષ 1940માં પ્રથમ એટમ બોમ્બ બનાવવામાં મદદ કરી હતી. === જ્ઞાતિજૂથો અંગેની ચર્ચાઓ === * [http://www.nycmanhattan.info/ એનવાયસી મેનહટન કોમ્યુનિટી ડિસ્કશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721230136/http://www.nycmanhattan.info/ |date=2011-07-21 }} ''(તારીખ 18મી મે 2009થી સંચાલન બંધ)'' * [http://new-york-forum.com/ ન્યૂ યોર્ક ફોરમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170524170211/http://new-york-forum.com/ |date=2017-05-24 }} * [http://www.blog.theofficelinks.com/ એનવાયસી બિઝનેસ એન્ડ ઓફિસ સિલેક્શન એડવાઇઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507133336/http://blog.theofficelinks.com/ |date=2010-05-07 }} === સામાન્ય === {{wikivoyage|Manhattan}} i90gdj0qd20g97n50wmbh85xhad8gxg 0 26624 903814 902450 2026-08-17T01:25:37Z InternetArchiveBot 63183 Add 6 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903814 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name = Birmingham |official_name = |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = "Brum", "Brummagem", "Second City", "City of a thousand trades", "Workshop of the World" |settlement_type = City and Metropolitan borough |motto = Forward <!-- images and maps -----------> |image_skyline = Birmingham -UK -Skyline.jpg |imagesize = 350px |image_caption = Birmingham's skyline with [[10 Holloway Circus|the Holloway Circus Tower]], [[Rotunda (Birmingham)|the Rotunda]] and [[Bull Ring, Birmingham|the Selfridges Building]] visible. |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = Birm 1977 arms.png |blank_emblem_type = Coat of Arms of the City Council |blank_emblem_size = |blank_emblem_link = Coat of arms of Birmingham |image_map = EnglandBirmingham.svg |mapsize = |map_caption = Birmingham shown within England and the West Midlands |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = [[List of sovereign states|Sovereign state]] |subdivision_name = {{flagicon|Great Britain}} [[United Kingdom]] |subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Constituent country]] |subdivision_name1 = {{flagicon|England}} [[England]] |subdivision_type2 = [[Regions of England|Region]] |subdivision_name2 = [[West Midlands (region)|West Midlands]] |subdivision_type3 = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] |subdivision_name3 = [[West Midlands (county)|West Midlands]] |subdivision_type4 = Admin HQ |subdivision_name4 = [[Council House, Birmingham|The Council House]] <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type =[[Metropolitan borough]] |governing_body =[[Government of Birmingham#Birmingham City Council|Birmingham City Council]] |leader_title1 =Lord Mayor |leader_name1 = Michael Wilkes |leader_title2 = Deputy Lord Mayor |leader_name2 = Chauhdry Abdul Rashid |leader_title3 =Council Leader |leader_name3 = [[Mike Whitby]] ([[Conservative Party (UK)|C]]) |leader_title4 = Deputy Council Leader |leader_name4 = [[Paul Tilsley]] ([[Liberal Democrat Party (UK)|Lib Dem]]) |leader_title4 = Council Control |leader_name4 = [[Conservative Party (UK)|Conservative]] / [[Liberal Democrats|Liberal Democrat]] Progressive Partnership |leader_title5 =[[MPs elected in the UK general election, 2005|MPs]] |leader_name5 =[[Richard Burden]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[Liam Byrne]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[John Hemming (politician)|John Hemming]] [[Liberal Democrats|(LD)]]<br />[[Lynne Jones|Dr Lynne Jones]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[Khalid Mahmood]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[Steve McCabe (politician)|Steve McCabe]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[Andrew Mitchell]] [[Conservative Party (UK)|(C)]]<br />[[Clare Short]] [[Clare Short|(IL)]]<br />[[Siôn Simon]] [[Labour Party (UK)|(L)]]<br />[[Gisela Stuart]] [[Labour Party (UK)|(L)]] |established_title = Founded |established_date = 7th century |established_title2 = [[Municipal borough]] |established_date2 = 1838 |established_title3 = [[City status in the United Kingdom|City]] |established_date3 = 1889 <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 267.77<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of =2008 est. |population_footnotes = |population_note = |population_total ={{EnglishDistrictPopulation|ONS=00CN}} ([[List of English districts by population|Ranked {{EnglishDistrictRank|ONS=00CN}}]]) |population_density_km2 =3739 |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = [[West Midlands conurbation|Conurbation]] |population_blank1 = 2,284,093 |population_density_blank1_title = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = |population_blank2_title =Ethnicity <br /><small>(2007 estimates<ref>{{cite web |url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276800&c=birmingham&d=13&e=13&g=373272&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1256075609225&enc=1&dsFamilyId=1812 |title=Resident Population Estimates by Ethnic Group (Percentages) |publisher=Neighbourhood Statistics |month=June |year=2006 |access-date=23 October 2008 |archive-date=19 સપ્ટેમ્બર 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110919144842/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276800&c=birmingham&d=13&e=13&g=373272&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1256075609225&enc=1&dsFamilyId=1812 |url-status=dead }}</ref>) </small> |population_blank2 = 66.7% White (62.1% [[White British]])<br />21.0% [[British Asian|South Asian]]<br />6.7% [[Black British|Black]]<br /> 3.2% [[British Mixed|Mixed Race]]<br />1.2% [[British Chinese|Chinese]]<br />1.2% Other |population_density_blank2_km2 = |population_density_blank2_sq_mi = <!-- General information ---------------> |timezone = [[Greenwich Mean Time]] |utc_offset = +0 |timezone_DST = [[British Summer Time]] |utc_offset_DST = +1 |coordinates_type =region:GB_type:city_scale:1000 |latd=52 |latm=28 |lats=59 |latNS=N |longd=1 |longm=53 |longs=37 |longEW=W |elevation_footnotes = <!--for references: use tags--> |elevation_m = 140 |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = Postcode |postal_code =[[B postcode area|B]] |area_code =0121 |iso_code =GB-BIR |blank1_name =[[ONS coding system|ONS code]] |blank1_info =00CN |blank2_name =[[British national grid reference system|OS grid reference]] |blank2_info ={{gbmappingsmall|SP066868}} |blank3_name =[[Nomenclature of Territorial Units for Statistics|NUTS]] 3 |blank3_info = UKG31 |blank4_name = |blank4_info = |website = [http://www.birmingham.gov.uk/ birmingham.gov.uk] |footnotes = }} '''બર્મિંગહામ''' એક શહેર છે અને ઇંગ્લેન્ડના વેસ્ટ મિડલેન્ડ્સ કાઉન્ટીમાં મેટ્રોપોલિટન બરો છે. તે (2008ના અંદાજ મુજ) 1,016,800ની વસતી સાથે લંડન બહારનું બ્રિટનનું સૌથી વધુ ગીચ વસતી ધરાવતું શહેર છે અને તે 2,284,093ની વસ્તી (2001ની વસતી ગણતરી) સાથેનો બ્રિટનનો બીજા ક્રમે સૌથી વધુ વસતી ધરાવતો શહેરી વિસ્તાર છે અને તે વેસ્ટ મિડલેન્ડના શહેરી વિસ્તારની મધ્યમાં આવેલું છે.<ref name="KSUA">{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8271&More=Y |title=Usual resident population: Census 2001, Key Statistics for urban areas |publisher= Office for National Statistics |access-date=9 June 2007}}</ref> 3,683,000ની વસતી સાથે બર્મિંગહામનો મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર, કે જેમાં પરિવહન સેવાથી જોડાયેલા આજુબાજુના શહેરોનો સમાવેશ થાય છે તે બ્રિટનનો બીજા ક્રમનો સૌથી વધુ ગીચ વિસ્તાર છે.<ref>{{cite web|url=http://www.espon.eu/mmp/online/website/content/projects/261/420/file_2420/fr-1.4.3_April2007-final|title=British urban pattern: population data|access-date=14 March 2009|year=2007|month=March|format=PDF|work=ESPON project 1.4.3 Study on Urban Functions|publisher=European Union – European Spatial Planning Observation Network}} {{dead link| date=June 2010 | bot=DASHBot}}</ref> બર્મિંગહામ ઇંગ્લેન્ડની ઔદ્યોગિક ક્રાંતિનું ઊર્જાસ્ત્રોત હતું, જેનાથી તે ‘‘વર્કશોપ ઓફ ધ વર્લ્ડ” અથવા ‘‘સિટી ઓફ એ થાઉઝન્ડ ટ્રેડ”ના નામે ઓળખાતું થયું હતું.<ref>{{cite web |url=http://icbirmingham.icnetwork.co.uk/mail/news/columnists/goldberg/tm_objectid=16955982&method=full&siteid=50002&headline=decline-of-the-city-of-a-thousand-trades-name_page.html |title=Decline of the city of a thousand trades |publisher=[[Birmingham Mail]] |date=17 April 2006 |access-date=2 August 2006}}</ref> બર્મિંગહામના ઔદ્યોગિક મહત્ત્વમાં ઘટાડો થયો છે, પરંતુ તે નેશનલ કોમર્શિયલ સેન્ટર તરીકે વિકાસ પામ્યું છે અને તેનો બિઝનેસ કરવા માટે બ્રિટનમાં બીજા ક્રમના શ્રેષ્ઠ સ્થળ તરીકે સમાવેશ થયો છે.<ref name="cushman">{{cite web|url=http://www.birminghampost.net/news/newsaggregator/2009/10/06/birmingham-biggest-mover-in-european-league-table-second-to-london-for-uk-business-65233-24859371/|title=Birmingham, biggest mover in European league table, second to London for UK business|date=6 October 2009|author=Anna Blackaby|access-date=6 સપ્ટેમ્બર 2010|archive-date=27 ઑગસ્ટ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110827084202/http://www.birminghampost.net/news/newsaggregator/2009/10/06/birmingham-biggest-mover-in-european-league-table-second-to-london-for-uk-business-65233-24859371/|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામ હાઇ ટેક, રિસર્ચ અને ડેવલપમેન્ટ ક્ષેત્ર સાથે કોન્ફરન્સ, રિટેલ અને વિવિધ કાર્યક્રમો માટેનું રાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર છે અને તેને ત્રણ યુનિવર્સિટીનો સહયોગ છે. તે સૌથી વધુ વિદેશી મુલાકાતીઓ દ્વારા મુલાકાત લેવામાં આવતું બ્રિટનનું ચોથા ક્રમનું શહેર છે,<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=178 |title=National Statistics Online – International Visits |access-date=19 July 2009 |publisher=ONS }}</ref> તે બ્રિટનનું બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું શહેરી અર્થતંત્ર છે<ref>[https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/detail.asp?MediaDetailsID=1562 UKmediacentre.pwc.com]</ref> અને ઘણીવાર તેનો સેકન્ડ સિટી તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. જીવનના વૈશ્વિક ધોરણો અંગેના મર્સર ઇન્ડેક્સમાં 2010માં બર્મિંગહામને વિશ્વમાં રહેવા લાયક શ્રેષ્ઠ શહેરોમાં 55મો ક્રમ આપવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.mercer.com/qualityoflivingpr#Europe |title=Quality of Living worldwide city rankings 2010 – Mercer survey |publisher=Mercer |date=26 May 2010 |access-date=27 May 2010}}</ref> બર્મિંગહામને 20 વર્ષમાં વિશ્વના 20 રહેવાલાયક ટોચના શહેરોમાં સામેલ કરવાના હેતુ સાથે શહેરનો પુનઃવિકાસ કરવા માટેનો બિગ સિટી પ્લાન નામનો એક મોટો કાર્યક્રમ શહેરની મધ્યમાં હાલમાં ચાલી રહ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://bigcityplan.birmingham.gov.uk/|title=Big City Plan Website|publisher=Birmingham City Council|access-date=27 January 2010|archive-date=31 જાન્યુઆરી 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100131191908/http://bigcityplan.birmingham.gov.uk/|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામના લોકો ‘‘બ્રુમિઝ” તરીકે ઓળખાય છે, જે શબ્દ શહેરના ઉપનામ ‘‘બ્રુમ”માંથી ઉતરી આવ્યો છે. આ શબ્દ શહેરની લોકબોલીના શબ્દ બ્રુમેગેમમાંથી ઉતરી આવ્યો હોવાની પણ ધારણા છે,<ref>{{cite web |url=http://www.worldwidewords.org/weirdwords/ww-bru2.htm |title= Brummagem |publisher= Worldwidewords.com |date= 13 December 2003 |access-date=7 June 2008}}</ref> જ્યારે બ્રુમેગેમ શબ્દ આ શહેરના જુના નામ ‘‘બ્રોમવિચેમ’’માંથી આવ્યો હોવાની ધારણા છે.<ref>{{cite book |author=William Hutton |title=An History of Birmingham |url=https://archive.org/details/bim_eighteenth-century_an-history-of-birmingham_hutton-william_1783 |year=1783 }}</ref> બ્રુમી લોકબોલી અને તેના લઢણ અલગ અલગ છે, જે બંને બાજુના બ્લેક કન્ટ્રીથી અલગ પડે છે. == ઇતિહાસ == બર્મિંગહામની સૌ પ્રથમ વસાહતના પુરાવા હસ્તકલાની વસ્તુઓ છે, જે સિટી સેન્ટરની કર્ઝન સ્ટ્રીટ નજીકથી આશરે 10,400 વર્ષ પૂર્વે મળી આવ્યા હતા.<ref name="origins">{{cite web |url=http://www.birminghampost.net/news/west-midlands-news/2009/07/24/evidence-of-stone-age-man-found-in-digbeth-65233-24226815/ |title=Evidence of Stone Age man found in Digbeth |publisher=Birmingham Post |access-date=28 July 2009 |archive-date=8 ઑક્ટોબર 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091008152705/http://www.birminghampost.net/news/west-midlands-news/2009/07/24/evidence-of-stone-age-man-found-in-digbeth-65233-24226815/ |url-status=dead }}</ref> 7મી સદીની શરુઆતમાં<ref>{{Cite web |url=http://www.midlandhistory.bham.ac.uk/issues/2000/bassetts.pdf |title=બેસેટ, એંગ્લો-સેક્સોન બર્મિંગહામ, 2000 |access-date=2010-09-06 |archive-date=2009-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090316044800/http://www.midlandhistory.bham.ac.uk/issues/2000/bassetts.pdf |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ રી નદીના કિનારા પરનું એન્ગો-સેક્સન ખેતી ધરાવતું ગામડું હતું.<ref name="name"/> એવું માનવામાં આવે છે કે ‘‘બર્મિંગહામ” શબ્દ ‘‘બીઓર્મા ઇન્ગા હેમ’’ શબ્દ પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ બીઓર્માના પુત્રો (અથવા વંશજો)ની ખેતીવાડી એવો થાય છે.<ref name="name">{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=SystemAdmin%2FPageLayout&cid=1223092625903&packedargs=subtype%3DPressNewsStandardTemplate%26website%3D1&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper&rendermode=live |title=Birmingham or Brummagem? |publisher=Birmingham City Council |access-date=13 january 2010 |archive-date=29 જૂન 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629134450/http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=SystemAdmin%2FPageLayout&cid=1223092625903&packedargs=subtype=PressNewsStandardTemplate&website=1&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper&rendermode=live |url-status=dead }}</ref> લેખિત દસ્તાવેજમાં બર્મિંગહામનો પ્રથમ ઉલ્લેખ 1086ની ડોમ્સડે બુકમાં માત્ર 20 શિલિંગના મૂલ્યના એક નાનકડા ગામડા તરીકે કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="name"/> આ નામ અંગે ઘણી ભિન્નતા છે. બર્મિગહામ એક બીજુ વર્ઝન છે. [[ચિત્ર:Birmingham - Westley Map 1731.png|left|thumb|વિલિયમ વેસ્લીના બર્મિંગહામનો 1731નો નકશોનકશાની ટોચ પશ્ચિમ તરફ પૂર્વાભિમુખીકરણ છે.]] 1166માં બર્મિંગહામના ઉમરાવ પીટર ડી બર્મિંગહામને તેમના કિલ્લામાં બજારનું આયોજન કરવા માટે રાજવી પરિવાર તરફથી મંજૂરી આપવામાં આવી હતી,<ref name="origins"/><ref>{{cite web |url=http://www.birminghamuk.com/historicbirmingham.htm |title=Historic Birmingham |publisher=Birminghamuk.com |date= |access-date=30 May 2009 }}{{Dead link|date=ફેબ્રુઆરી 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જે બજાર તે સમયે બુલ રિંગ તરીકે જાણીતું બન્યું હતું અને બર્મિંગહામ એક નાનકડા ગામડામાંથી બજારનું શહેર બન્યું હતું. જોહન ડુડલીએ એડવર્ડ ડી બર્મિંગહામની લોર્ડશિપને છેતરપિંડીપૂર્વક છીનવી લીધી ત્યાં સુધી 1530ના દાયકા સુધી ડી બર્મિંગહામ કુટુંબ લોર્ડ ઓફ બર્મિંગહામ તરીકેનો હોદ્દો ભોગવતું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.project-iona.co.uk/landscape/cityscape_past_and_present/birmingham |title=IONA – Birmingham |publisher=Project-iona.co.uk |date= |access-date=30 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071020214707/http://www.project-iona.co.uk/landscape/cityscape_past_and_present/birmingham |archive-date=20 ઑક્ટોબર 2007 |url-status=dead }}</ref> 16મી સદીની શરૂઆતમાં બર્મિંગહામને આયર્ન ઓર અને કોલસાનો પુરવઠો મળવા લાગ્યો હતો અને તેનાથી શહેરમાં ધાતુ પર કામ કરતા ઉદ્યોગોની સ્થાપના થઈ હતી.<ref>{{cite book |author=Hugh Miller |title=First Impressions of England and Its People |url=https://archive.org/details/firstimpression02millgoog |year=1851 |publisher=Gould and Lincoln}}</ref> 17મી સદીમાં ઇંગ્લેન્ડમાં ગૃહ યુદ્ધના સમય સુધી બર્મિંગહામ નાના શસ્ત્રોના ઉત્પાદન માટેની નામના સાથે એક મહત્ત્વનું ઉત્પાદન શહેર બન્યું હતું. બર્મિંગહામના શસ્ત્ર ઉત્પાદકો મુખ્ય વેપારી બન્યા હતા અને આ કારોબાર ગન ક્વાર્ટર તરીકે જાણીતા વિસ્તારમાં કેન્દ્રિત થયો હતો. ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ દરમિયાન (મધ્ય 18મી સદીથી શરૂ થઈને) બર્મિંગહામ ઝડપથી મુખ્ય ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર તરીકે વિકાસ પામ્યું હતું અને શહેરમાં સમૃદ્ધિ આવી હતી. બર્મિંગહામની વસતી 17મી સદીના અંત ભાગમાં 15,000 હતી, જે એક સદી પછી 70,000 થઈ હતી.<ref>"[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/674997/Birmingham બર્મિંગહામ (ઇંગ્લેન્ડ, યુનાઇટેડ કિંગડમ)]". વિશ્વકોશ બ્રિટાનિકા.</ref> 18મી સદીમાં બર્મિંગહામ સ્થાનિક વિચારકો અને ઉદ્યોગપતિઓના મહત્ત્વના સંગઠન લુનાર સોસાયટીનું વતન બન્યું હતું. બર્મિંગહામે 19મી સદીની શરુઆતમાં રાજકીય સુધારા માટેની ઝુંબેશમાં રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં મહત્ત્વનું સ્થાન મેળવ્યું હતું, કારણ કે થોમસ એટવૂડની બર્મિંગહામ પોલિટિકલ યુનિયનને દેશને આંતરવિગ્રહની નજીક લાવી દીધો હતો અને તે પછી ડેઝ ઓફ મે દરિમયાન 1832માં ગ્રેટ રિફોર્મ એક્ટ પસાર કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{Cite book|last=Hilton|first=Boyd|year=2006|title=A Mad, Bad, and Dangerous People?: England, 1783–1846|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=0-19-822830-9|pages=426–427|url=http://books.google.com/?id=D37VByMZSaUC|access-date=7 January 2009}}</ref> 1831 અને 1832માં ન્યૂહોલ હીલ ખાતે આ યુનિયનની બેઠકો બ્રિટને ક્યારેય ન જોઈ હોય તેટલો મોટો રાજકીય મેળાવડો હતો..<ref>{{Cite journal|last=Flick|first=Carlos T.|title=Thomas Attwood, Francis Place, and the Agitation for British Parliamentary Reform|journal=The Huntington Library Quarterly|volume=34|issue=4|year=1971|month=August|publisher=University of California Press|page=359|url=http://www.jstor.org/stable/3816950|access-date=10 January 2009}}</ref> આ ધારાનો મુસદ્દો ઘડનારા લોર્ડ ડરહામએ લખ્યું હતું કે ‘‘સુધારા માટે આ દેશ બર્મિંગહામનો ઋણી છે અને તેને ક્રાંતિમાંથી મુક્તિ અપાવી છે.’’<ref>{{Cite journal |last=Briggs|first=Asa|author-link=Asa Briggs|title=Thomas Attwood and the Economic Background of the Birmingham Political Union|journal=Cambridge Historical Journal|volume=9|issue=2|year=1948|month=|publisher=Cambridge University Press|page=190|url=http://www.jstor.org/stable/3020620|access-date=6 January 2009}}</ref> 1820ના દાયકા સુધીમાં વિશાળ નહેર માળખાનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું, જેનાથી ઉદ્યોગો માટે કુદરતી સંસાધનોના પુરવઠામાં વધારો થયો હતો. બર્મિંગહામમાં 1837માં ગ્રાન્ડ જંક્શન રેલવેના આગમન સાથે રેલવે વ્યવહાર ચાલુ થયો હતો અને એક વર્ષ પછી લંડન અને બર્મિંગહામ રેલવે સેવા ચાલુ થઈ હતી. વિક્ટોરિયન યુગ દરમિયાન બર્મિંગહામની વસતીમાં ખૂબ જ ઝડપથી વધારો થયો હતો અને તેની વસતી 5 લાખના આંકને વટાવી ગઈ હતી<ref name="historicpopulation">{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=Lib-Central-Archives-and-Heritage%2FPageLayout&cid=1223092760414&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper |title=Historic Population Of Birmingham |publisher=Birmingham City Council |access-date=13 January 2010 |archive-date=29 જૂન 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629134523/http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=Lib-Central-Archives-and-Heritage%2FPageLayout&cid=1223092760414&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper |url-status=dead }}</ref> તેમજ બર્મિંગહામ ઇંગ્લેન્ડમાં બીજા ક્રમે સૌથી વધુ વસતી ધરાવતું સેન્ટર બન્યું હતું. બર્મિંગહામને મહારાણી વિક્ટોરિયાએ 1889માં શહેરનો દરજ્જો આપ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/mayors |publisher=Birmingham.gov.uk |title=History of Mayoralty |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609052542/http://www.birmingham.gov.uk/mayors |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> આ શહેરે 1900માં તેની પોતાની યુનિવર્સિટીની સ્થાપના કરી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.bham.ac.uk/about/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080102065752/http://www.bham.ac.uk/about/ |archive-date=2 જાન્યુઆરી 2008 |title=Inside the university |publisher=University of Birmingham |access-date=7 June 2008 |url-status=live }}</ref> [[ચિત્ર:Birmingham in 1886.jpg|thumb|1886નું બર્મિંગહામ ]] [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વયુદ્ધ]]ના ‘‘બર્મિંગહામ બ્લિટ્ઝ’’ દરમિયાન બર્મિંગહામ ભારે બોંબમારાનો શિકાર બન્યું હતું અને શહેરને 1950 અને 1960ના દાયકામાં વ્યાપક પ્રમાણમાં પુનઃવિકસિત કરાયું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?blobcol=urldata&blobheader=application%2Fpdf&blobheadername1=Content-Disposition&blobheadervalue1=attachment%3B+filename%3D6415485.pdf&blobkey=id&blobtable=MungoBlobs&blobwhere=1223418010271&ssbinary=true |title=1960s Architecture in Birmingham |publisher=Birmingham City Council Planning Department |format=PDF |access-date=13 January 2010}} {{dead link| date=June 2010 | bot=DASHBot}}</ref> જેમાં કેસલ વેલ જેવા વિશાળ ટાવર બ્લોક એસ્ટેટના બાંધકામનો સમાવેશ થાય છે. બુલ રિંગનું ફરી બાંધકામ કરાયું હતું અને ન્યૂ સ્ટ્રીટ સ્ટેશનનો ફરી વિકાસ કરાયો હતો. તાજેતરના વર્ષોમાં બર્મિંગહામમાં સેન્ટિનરી સ્ક્વેર અને મિલેનિયમ સ્ક્વેર જેવા નવા સ્ક્વેરના બાંધકામ સાથે મોટું પરિવર્તન આવ્યું છે. જુની શેરીઓ, ઇમારતો અને કેનાલને જાળવી રાખવામાં આવી હતી, લોકો માટેના સબવેઝને દૂર કરવામાં આવ્યા હતા અને બુલ રિંગ શોપિંગ સેન્ટરનું<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/majordevelopments |title=Major Developments |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-date=10 ઑક્ટોબર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010173332/http://www.birmingham.gov.uk/majordevelopments |url-status=dead }}</ref> સંપૂર્ણપણે પુનઃનિર્માણ કરાયું હતું. બર્મિંગહામના પુનઃવિકાસ માટેની બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલની મહત્ત્વકાંક્ષી યોજનાનું આ પ્રથમ પગલું હતું, જે બિગ સિટી પ્લાન તરીકે જાણીતો બન્યો છે.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/artanddesign/2008/jun/29/architecture.regeneration|title=Article reviewing the Architectural regeneration of Birmingham City Centre|publisher= Guardian|access-date=25 January 2010 | location=London | first=Stephen | last=Bayley | date=30 June 2008}}</ref> બીજા વિશ્વ યુદ્ધ પછીના કેટલાંક દાયકામાં બર્મિંગહામના વંશીય માળખામાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યું હતું, કારણ તેમાં કોમનવેલ્થ ઓફ નેશન અને બીજા દેશોના લોકો મોટા પાયે સ્થળાંતર કરીને આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=2392&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=10596 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609021432/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=2392&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=10596 |archive-date=2008-06-09 |title=Birmingham's Post War Black Immigrants |publisher=Birmingham City Council |access-date=22 July 2009 |url-status=dead }}</ref> શહેરની વસતી 1951માં 1,113,000 લોકોની ટોચની સપાટીએ પહોંચી હતી.<ref name="historicpopulation"/> == વહીવટ == [[ચિત્ર:Victoria Square, Birmingham at dusk.jpg|thumb|કાઉન્સિલ હાઉસ, જે બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલની બેઠક છે]] બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ 40 વોર્ડનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા 120 કાઉન્સિલર સાથે બ્રિટનની સૌથી મોટી સ્થાનિક ઓથોરિટી અને યુરોપની સૌથી મોટી કાઉન્સિલ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite/sponsorship?packedargs=website%3D1&rendermode=live|title=Corporate Marketing and Promotions Team: Sponsorship|publisher=Birmingham City Council|access-date=12 September 2009|archive-url=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20100310232453/http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite/sponsorship?packedargs=website%3D1&rendermode=live|archive-date=10 માર્ચ 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/wards |title=Wards |publisher=Birmingham City Council |access-date=13 January 2010}}</ref> તેનું મુખ્યમથક વિક્ટોરિયા સ્ક્વેરમાં કાઉન્સિલ હાઉસ ખાતે આવેલું છે. કોઇ એક પક્ષની એકંદરે બહુમતી નથી અને કાઉન્સિલમાં કન્વર્ઝેવેટિવ/લિબરલ ડેમોક્રેટ ગઠબંધન વહીવટ કરે છે. આ શહેર ઇંગ્લેન્ડના વેસ્ટ મિડલેન્ડ વિસ્તાર માટે પ્રાદેશિક સરકારનું પણ કેન્દ્ર છે, કારણ કે તેમાં આ વિસ્તારની ગવર્નમેન્ટ ઓફિસ,<ref>{{cite web|url=http://www.gos.gov.uk/gowm/contactUs/|title=Contact Us|access-date=3 February 2009|publisher=Government Office for the West Midlands|archive-date=1 માર્ચ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090301044531/http://www.gos.gov.uk/gowm/contactUs/|url-status=dead}}</ref> પ્રાદેશિક વિકાસ એજન્સી એડવાન્ટેજ વેસ્ટ મિડલેન્ડ<ref name="constituencies">{{cite web|url=http://www.advantagewm.co.uk/about-awm/contact-us/default.aspx|title=Contact us|access-date=3 February 2009|publisher=Advantage West Midlands|archive-date=25 જાન્યુઆરી 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090125035230/http://advantagewm.co.uk/about-awm/contact-us/default.aspx|url-status=dead}}</ref> અને વેસ્ટ મિડલેન્ડ રિનજલ એસેમ્બલી આવેલી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.wmra.gov.uk/contact_us/Contact_Us.aspx|title=Contact Us|access-date=3 February 2009|publisher=West Midlands Regional Assembly|archive-date=26 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081226125335/http://www.wmra.gov.uk/contact_us/Contact_Us.aspx|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામમાં 10 સંસદીય મતક્ષેત્રો છે, જે હાઉસ ઓફ કોમન્સમાં આ ક્ષેત્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જેમાં એક બેઠક કન્ઝર્વેટિવ પાસે એક લિબરલ ડેમોક્રેટ પાસે અને આઠ લેબર પાર્ટીના સાંસદ છે. યુરોપિયન સંસદમાં આ શહેર વેસ્ટ મિડલેન્ડ યુરોપીયન સંસદ મતક્ષેત્રનો એક ભાગ છે, જે છ યુરોપીય સંસદ સભ્યોને ચૂંટે છે.<ref name="constituencies"/> બર્મિંગહામ મૂળમાં વોરવિક્સશાયરનો એક ભાગ હતું, પરંતુ 19મી સદીના અંત ભાગમાં અને 20મી સદીની શરુઆતમાં વિસ્તરણ થયું હતું અને દક્ષિણમાં વોરસ્ટરશાયર કેટલાંક ભાગ તેમજ ઉત્તર અને પશ્ચિમમાં સ્ટેફોર્ડશાયરના કેટલાંક ભાગનો તેમાં સમાવેશ થયો હતો.1974માં સટોન કોલ્ડફિલ્ડનો આ શહેરના વિસ્તારમાં સમાવેશ થાય હતો અને તે નવી વેસ્ટ મિડલેન્ડ કાઉન્ટીનું મેટ્રોપોલિયન શહેર બન્યું હતું. 1986 સુધીમાં વેસ્ટ મિડલેન્ડ કાઉન્ટી કાઉન્સિલ બર્મિંગહામ સિટી સેન્ટરમાં બેસતી હતી. બર્મિંગહામમાં કાયદાનું અમલીકરણ કરવાની કામગીરી વેસ્ટ મિડલેન્ડ પોલીસ કરે છે, આગ અને બચાવની કામગીરી વેસ્ટ મિડલેન્ડ ફાયર સર્વિસ કરે છે, જ્યારે ઇમર્જન્સી મેડિકલ સેવા વેસ્ટ મિડલેન્ડ એમ્બ્યુલેન્સ સર્વિસ પૂરી પાડે છે. == ભૂગોળ == બર્મિંગહામ દરિયાની સપાટીથી ઉપર આશરે 500થી 1,000 ફીટ (150થી 300 મીટર) ઊંચાઇ આવેલા બર્મિંગહામ ઉચ્ચપ્રદેશ પર ઇંગ્લેન્ડના વેસ્ટ મિડલેન્ડ વિસ્તારના કેન્દ્રમાં આવેલું છે અને તે સેવર્ન અને ટ્રેન્ટ નદીઓના તટપ્રદેશ વચ્ચેના બ્રિટનના મુખ્ય ઉત્તર-દક્ષિણ જલવિભાજકથી અલગ પડે છે. શહેરના દક્ષિણ અને પશ્ચિમમાં લીકી હિલ્સ,<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/lickey |title=Lickey Hills Country Park |publisher= Birmingham City Council |access-date=13 January 2010}} {{dead link| date=June 2010 | bot=DASHBot}}</ref> ક્લેન્ટ હિલ્સ અને વોલ્ટન હિલ આવેલા છે, જે {{convert|1033|ft|m|0}} સુધી પહોંચે છે અને તેના પરથી શહેરનું એકંદર દ્રશ્ય મેળવી શકાય છે. સિટી ઓફ બર્મિંગહામ દક્ષિણપૂર્વમાં સોલિહુલ મ્યુનિસિપાલિટી તેમજ ઉત્તરપશ્ચિમમાં વોલ્વરહેમ્પ્ટન અને ઔદ્યોગિક શહેર બ્લેક કન્ટ્રી સાથે એક શહેરી વિસ્તારની રચના કરે છે. આ તમામ વિસ્તાર વેસ્ટ મિડલેન્ડ અર્બન એરિયા તરીકે ઓળખાય છે, જે 2,284,093 (2001ની વસતીગણતરી મુજબ) વસતી ધરાવતા {{convert|59972|ha|km2 sqmi|abbr=on|0}} વિસ્તારને આવરી લે છે.<ref name="KSUA"/> સિટીમાં હાલમાં આવરી લેવામાં આવેલો મોટાભાગનો વિસ્તાર મૂળમાં પ્રાચી આર્ડનના જંગલોના ઉત્તરીય વિસ્તાર છે, જેની હાજરીને હજુ પણ શહેરના ઓક વૃક્ષોના ગાઢ કવચ તેમજ મોસેલી, સોલ્ટલી, યાર્ડલી, સ્ટીર્ચલી અને હોકલી કે જેમના નામોના અંતે ‘‘લી’’ શબ્દ આવે છે જેવા સંખ્યાબંધ મોટા જિલ્લાઓમાં હજુ પણ અનુભવી શકાય છે. જૂની અંગ્રેજીમાં ''-lēah'' શબ્દનો અર્થ ‘‘વુડલેન્ડ ક્લિયરિંગ’’ (જંગલોનો નાશ) એવો થાય છે કે જોકે સ્ટીર્ચલીના કિસ્સામાં આ નામ હકીકતમાં ‘‘સ્ટ્રીટલી’’ શબ્દ પરથી ઉતરી આવ્યું છે, જે નામથી આ જિલ્લો આશરે 200 પહેલા સુધી ઓળખાતો હતો.<ref>{{cite book|last=Hooke|first=Della|editor=Brown, Michelle P.; Farr, Carol Ann|title=Mercia: an Anglo-Saxon kingdom in Europe|access-date=9 May 2009|edition=|series=|date=|year=2005|publisher=Continuum|isbn=0826477658|page=167|chapter=Mercia: Landscape and Environment|chapterurl=http://books.google.co.uk/books?id=H8Ke9acHFm4C&pg=PA167}}</ref> [[ચિત્ર:Birmingham panorama from the Lickey Hills.jpg|thumb|800px|center|લિકી હિલ્સથી લીધેલું શહેરનું પરિદ્રશ્ય, લોન્ગબ્રિજ અગ્રસ્થાને છે]] === ભૂસ્તરશાસ્ત્ર === ભૌગોલિક રીતે બર્મિગહામ હાલમાં ''બર્મિંગહામ ફોલ્ટ'' થી ઘેરાયેલું છે, જે દક્ષિણ પશ્ચિમમાં લિકી હિલ્સથી શહેરમાંથી કર્ણરેખામાં પસાર થઈને ઉત્તરપૂર્વમાં એડબેસ્ટન, ધ બુલ રિંગથી એર્ડિંગ્ટન અને સુટોન કોલ્ડફિલ્ડને જોડે છે.<ref name="JPS"/> આ ફોલ્ટના દક્ષિણ અને પૂર્વમાં નરમ જમીન મર્સિય મડસ્ટોન ગ્રૂપ (અગાઉનું નામ કેપેર માર્લ) છે, જેમાં બન્ટર પેબલ (પથ્થરો) ખાણો આવેલી છે અને તેમાંથી ટેમ, રી અને કોલ જેવી નદીઓ તેમની ઉપનદીઓ સાથે વહે છે.<ref>{{cite book |author=Victor Skipp |title=The History of Greater Birmingham – down to 1830 |page=15 |year=1987 |publisher=V. H. T. Skipp |location=Yardley, Birmingham |isbn=0-9506998-0-2}}</ref> આમાંથી મોટાભાગના વિસ્તારનું નિર્માણ પર્મિયન અને ટ્રીએસિક યુગો દરિમયાન થયું હતું.<ref name="JPS">{{cite web |url=http://www.jpservicez-searcharticles.com/article.detail.php/179361/17/Travel/144/Vacations/The_Geography_of_Birmingham |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212130436/http://www.jpservicez-searcharticles.com/article.detail.php/179361/17/Travel/144/Vacations/The_Geography_of_Birmingham |archive-date=12 ફેબ્રુઆરી 2008 |title=The Geography of Birmingham |publisher=JPServicez Search Articles |author=Susan Ashby |date=10 December 2007 |access-date=24 December 2007 |url-status=dead }}</ref> આ ફોલ્ડના ઉત્તર અને પશ્ચિમ વિસ્તાર આજુબાજુના વિસ્તારો કરતા 150થી 600 ફીટ (45થી 180 મીટર) ઊંચાઈએ આવેલો છે અને તે શહેરનો મધ્ય ભાગ છે, જે કેપેર રેતીના ખડકોની લાંબી ગિરિમાળામાં પથરાયેલો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22959 |title=The Growth of the City, A History of the County of Warwick: Volume 7: The City of Birmingham (1964), pp. 4–25 |publisher= British History Online |access-date= 22 July 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.defra.gov.uk/erdp/images/wmgifs/wmgeol.GIF |title=Solid Geology – 1:250,000 scale (Source: British Geological Survey, NERC) |publisher= Department for Environment Food and Rural Affairs |format=gif |access-date=7 June 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20021101221926/http://www.defra.gov.uk/erdp/images/wmgifs/wmgeol.GIF|archive-date=1 November 2002}}</ref> === આબોહવા === બર્મિંગહામની આબોહવાને ટેમ્પરેટ મેરિટાઇમ ક્લાઇમેટ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવેલી છે, જે ઉનાળા (જુલાઇ)માં સરેરાશ મહત્તમ તાપમાન આશરે {{convert|20|°C|°F}} અને શિયાળા (જાન્યુઆરી)માં આશરે {{convert|4.5|°C|°F}} સાથે બ્રિટિશ આસ્લે સાથે મળતું આવે છે. અહીં અત્યંત ખરાબ વાતાવરણ ભાગ્યે જ જોવા મળે છે, પરંતુ શહેર તેના ટોર્નેડો માટે જાણીતું છે- તાજેતરમાં જુલાઈ 2005માં શહેરના દક્ષિણ વિસ્તારમાં આવેલા ટોર્નેડોને કારણે આ વિસ્તારના મકાન અને કારોબારને નુકસાન થયું છે.<ref>{{cite web |url=http://web.archive.org/web/20080618215923rn_1/www.birmingham.gov.uk/tornado.bcc |title=Birmingham Tornado 2005 |publisher=Birmingham City Council |access-date=13 January 2010}}</ref> જુલાઈ 2006માં અનુભવાયેલા હિટવેવ જેવા ઉનાળામાં કોઇકવાર આવતા હીટવેવ તાજેતરના વર્ષોમાં હવે વધુ સામાન્ય બન્યા છે અને બરફવર્ષામાં ઘટાડાને સાથે શિયાળો 1990ના દાયકા પછીથી વધુ હળવો બન્યો છે. બીજા મોટાભાગના મોટા શહેરની જેમ બર્મિંગહામમાં નોંધપાત્ર ‘‘શહેરી ગરમ દ્વીપ’’ની અસર જોવા મળે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2007/03_march/27/climate.shtml |title=Inside Out: Living with global warming |publisher=BBC |date=27 March 2007 |access-date=7 June 2008}}</ref> ઉદાહરણ તરીકે બર્મિગહામમાં નોંધાયેલી સૌથી વધુ ઠંડી રાત્રી (14 જાન્યુઆરી, 1982) દરમિયાન શહેરના પૂર્વ વિસ્તારના છેડે આવેલા બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ ખાતે તાપમાન {{convert|-20.8|°C|°F}} થી ઘટીને {{convert|-12.9|°C|°F}} થયું હતું, પરંતુ શહેરના મધ્યમાં આવેલા એજબેસ્ટન ખાતે તાપમાન માત્ર હતું.<ref name="RCBI">{{cite book |author=Dennis Wheeler |coauthors=Julian Mayes |title=Regional Climates of the British Isles |year=1997 |publisher=Routledge |isbn=0-415-13930-9}}</ref> બ્રિટનના બીજા મોટા નગરજૂથોની સરખામણીમાં બર્મિંગહામ તેના ટાપુ પરના સ્થળ અને તુલનાત્મક રીતે ઊંચાપ્રદેશને કારણે હિમવર્ષાનું શહેર છે.<ref name="RCBI"/> ઉત્તરપશ્ચિમ હવાના પ્રવાહ પરના કેશાયર ગેપ મારફત શહેરમાં ઘણીવાર હિમવર્ષા થાય છે, પરંતુ તે ઉત્તર પૂર્વીય હવાના પ્રવાહમાંથી નોર્થ સીમાં ઘણીવાર શમી પણ જાય છે.<ref name="RCBI"/> {{Infobox Weather |metric_first= Yes |single_line= Yes |location = Birmingham |Jan_Hi_°C = 6.0 |Jan_REC_Hi_°C = 13 |Feb_Hi_°C = 6.2 |Feb_REC_Hi_°C = 16 |Mar_Hi_°C = 8.9 |Mar_REC_Hi_°C = 21 |Apr_Hi_°C = 11.9 |Apr_REC_Hi_°C = 24 |May_Hi_°C = 15.3 |May_REC_Hi_°C = 29 |Jun_Hi_°C = 19.3 |Jun_REC_Hi_°C = 31 |Jul_Hi_°C = 21.2 |Jul_REC_Hi_°C = 32 |Aug_Hi_°C = 20.8 |Aug_REC_Hi_°C = 33 |Sep_Hi_°C = 17.8 |Sep_REC_Hi_°C = 27 |Oct_Hi_°C = 13.8 |Oct_REC_Hi_°C = 25 |Nov_Hi_°C = 9.2 |Nov_REC_Hi_°C = 19 |Dec_Hi_°C = 7.1 |Dec_REC_Hi_°C = 14 |Jan_Lo_°C = 0.3 |Jan_REC_Lo_°C = -12 |Feb_Lo_°C = 0.1 |Feb_REC_Lo_°C = -9 |Mar_Lo_°C = 1.5 |Mar_REC_Lo_°C = -7 |Apr_Lo_°C = 3.3 |Apr_REC_Lo_°C = -2 |May_Lo_°C = 6.0 |May_REC_Lo_°C = -1 |Jun_Lo_°C = 9.8 |Jun_REC_Lo_°C = 3 |Jul_Lo_°C = 11.5 |Jul_REC_Lo_°C = 6 |Aug_Lo_°C = 11.0 |Aug_REC_Lo_°C = 6 |Sep_Lo_°C = 8.8 |Sep_REC_Lo_°C = 3 |Oct_Lo_°C = 6.2 |Oct_REC_Lo_°C = -2 |Nov_Lo_°C = 2.9 |Nov_REC_Lo_°C = -4 |Dec_Lo_°C = 1.3 |Dec_REC_Lo_°C = -6 |Jan_Precip_mm = 56 |Feb_Precip_mm = 48 |Mar_Precip_mm = 52 |Apr_Precip_mm = 48 |May_Precip_mm = 55 |Jun_Precip_mm = 57 |Jul_Precip_mm = 47 |Aug_Precip_mm = 67 |Sep_Precip_mm = 54 |Oct_Precip_mm = 53 |Nov_Precip_mm = 59 |Dec_Precip_mm = 66 |source = United Nations World Meteorological Organization<ref name= >{{cite web| url = http://worldweather.wmo.int/010/c00028.htm| title = Weather Information for Birmingham| access-date = , 2007| publisher = UN World Meteorological Organization| archive-date = 2011-11-16| archive-url = https://web.archive.org/web/20111116060434/http://worldweather.wmo.int/010/c00028.htm| url-status = dead}}</ref>|access-date = 26 August 2007 }} === નજીકના સ્થળો === * આથર્સ્ટોન * બેડવર્થ * બ્રોમ્સગ્રોવ * કેનોક * કોલ્સહિલ * કોવેન્ટ્રી * ડ્રોઇટવીચ * ડુડલી * હેલ્સોવેન * હિન્કલી * કેનિલવર્થ * કિડરમિનસ્ટર * લીચફિલ્ડ * ન્યૂનીટોન * ઓલ્ડબરી * રેડડીચ * રોયલ લિમિંગ્ટન સ્પા * રગ્બી * સોલિહલ * સ્ટેફોર્ડ * સ્ટુઅરબ્રિજ * સ્ટેફોર્ડ-અપોન-એવોન * ટેમવર્થ * ટેલફોર્ડ * વોરવિક * વોલસોલ * વેસ્ટ બ્રોમવિચ * વોલ્વરહેમ્પ્ટન * વોરસેસ્ટર {{endflatlist}} == વસ્તી વિષયક માહિતી == {| class="wikitable" style="float:right;font-size:90%" |- ! ધર્મ ! ટકાવારી <br />વસતી |- | [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધ]] | 0.3% |- | ખ્રિસ્તી | 59% |- | [[હિંદુ|હિન્દુ]] | 2% |- | જેવીશ | 0.2% |- | [[ઇસ્લામ ધર્મ|મુસ્લિમ]] | 14.3% |- | શીખ | 2.9% |- | કોઇ ધર્મ નહીં | 12.4% |- | અનુત્તર\ | 8.4% |} ઓએનએસ (ONS)ના અંદાજ મુજબ 2007માં વસતીમાં 66.7 ટકા લોકો શ્વેત, (2.4 આઇરીશ અને 2.2 અન્ય શ્વેત લોકો સહિત), 21 ટકા [[બ્રિટીશ એશિયન|એશિયન]], 6.7 ટકા અશ્વેત, 1.2 ટકા ચાઇનીઝ, 3.2 મિશ્ર જાતિ અને 1.2 ટકા અન્ય વંશીય<ref>{{cite web |url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276800&c=birmingham&d=13&e=13&g=373272&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1203649391078&enc=1&dsFamilyId=1812 |title=Regional Population Estimates by Ethnic Group |publisher=ONS |access-date=22 July 2009 |archive-date=24 ડિસેમ્બર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081224002326/http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=276800&c=birmingham&d=13&e=13&g=373272&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1203649391078&enc=1&dsFamilyId=1812 |url-status=dead }}</ref> વારસાના હતા. પ્રાયમરી સ્કૂલના 57 ટકા અને સેકન્ડરી સ્કૂલના 52 ટકા વિદ્યાર્થી અશ્વેત બ્રિટિશ પરિવારના છે.<ref>{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/09/27/nschools127.xml |title=One fifth of children from ethnic minorities |publisher=The Daily Telegraph |author=Graeme Paton |date=1 October 2007 |access-date=28 March 2008 |location=London |archive-date=17 એપ્રિલ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417152416/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F09%2F27%2Fnschools127.xml |url-status=dead }}</ref> 16.5 ટકા લોકો બ્રિટનની બહાર જન્મેલા છે. [[ચિત્ર:Birmingham canalside apartments at dusk.jpg|thumb|left|બર્મિંગહામ સિટી સેન્ટરના કેનલસાઇડ એપાર્ટમેન્ટ]] વસતીની ગીચતા ચોરસ માઇલ (3,649/km²) દીઠ 9,451 લોકોની છે, જ્યારે ઇંગ્લેન્ડમાં આ પ્રમાણ ચોરસ માઇલ (377.2/km²) દીઠ 976.9 લોકોની છે. વસતીમાં સ્રીઓનું પ્રમાણ 51.6 ટકા છે, જ્યારે પુરુષોનું પ્રમાણ 48.4 ટકા છે. વધુ મહિલાઓ 70 કે તેથી વધુ ઉંમરની છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/Media?MEDIA_ID=172964 |title=2001 Population Census: Gender Profiles |publisher=Birmingham City Council |format=PDF |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609145143/http://www.birmingham.gov.uk/Media?MEDIA_ID=172964 |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> 60.4 ટકા વસતી 16થી 74ના વયજૂથમાં આવે છે, જ્યારે સમગ્ર ઇંગ્લેન્ડમાં આ પ્રમાણ 66.7 ટકા છે.<ref name="KS">{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=26205&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=11333 |title=2001 Census of Population: Key Findings |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609032140/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=26205&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=11333 |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> 60.3 ટકા કુટુંબો પોતાની માલિકનું મકાન ધરાવે છે અને 27.7 ટકા કુટુંબો સિટી કાઉન્સિલ, હાઉસિંગ એસોસિએશન કે અન્ય રજિસ્ટ્રર્ડ સામાજિક મકાનમાલિકોના ભાડાના મકાનમાં રહે છે. બાકીના 11.8 ટકા કુટુંબો ખાનગી ઘરોમાં ભાડે રહે છે અને ભાડું ચુકવ્યા વગર રહે છે.<ref name="KS"/> સ્થાનિક સરકારી જિલ્લાના પ્રમાણમાં કાર્યરત શહેર-પ્રદેશનું માપ કાઢતા યુરોસ્ટેટ એટલે કે બર્મિગહામ લાર્જર અર્બન ઝોનમાં 2004માં 2,357,100ની વસતી હતી. બર્મિંગહામ ઉપરાંત એલયુઝેડમાં ડુડલી સેન્ડવેલ, સોલિહુલ અને વોલસોલ મેટ્રોપોલિટન બરો તેમજ લીચફિલ્ડ, ટેમવર્થ, નોર્થ વોરવિકશાયર અને બ્રોમ્સગ્રોવ જિલ્લાઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.london.gov.uk/archive/mayor/economic_unit/docs/wp13_towards_a_common_standard.pdf|title=Towards a Common Standard|page=28|format=PDF|publisher=Greater London Authority|access-date=5 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604094316/http://www.london.gov.uk/archive/mayor/economic_unit/docs/wp13_towards_a_common_standard.pdf|archive-date=4 જૂન 2011|url-status=live}}</ref> == રસપ્રદ સ્થળો == [[ચિત્ર:BirminghamBarberInstitute.jpg|thumb|બાર્બર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફાઇન આર્ટસ]] બર્મિંગહામ મ્યુઝિયમ એન્ડ આર્ટ ગેલરી બર્મિંગહામની મુખ્ય આર્ટ ગેલેરી અને મ્યુઝિયમ છે. તેમાં પ્રિ-રેફેલાઇટ બ્રધરહૂડના જાણીતા આર્ટ કલેક્શન અને એડવર્ડ બર્ન-જોન્સના વિશ્વના સૌથી મોટા આર્ટ કલેક્શન સહિત જાણીતી કલાકૃતિનું કલેક્શન છે. શહેરના એસ્ટોન હોલ, બ્લેકસ્લે હોલ, મ્યુઝિયમ ઓફ ધ જ્વેલરી ક્વાર્ટર, સોહો હાઉસ અને જે.આર.આર ટોલ્કીનના ચાહકો માટેનું લોકપ્રિય આકર્ષણ સેરહોલ મિલ જેવા શહેરના બીજા મ્યુઝિયમની માલિકી પણ કાઉન્સિલ પાસે છે. ઇસ્ટસાઇડમાં આવેલું થિન્કટેન્ક શહેરનું એક નવું મ્યુઝિયમ છે, જે ન્યૂહોલ સ્ટ્રીટમાં અગાઉના સાયન્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ મ્યુઝિયમનું સ્થાન લે છે. બર્મિગહામ બેક ટુ બેક્સ શહેરના બેક-ટુ બેક હાઉસની હજુ પણ અસ્તિત્વ ધરાવતી છેલ્લી કોર્ટ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/ELibrary?E_LIBRARY_ID=93&a=1157290087529 |title=Back to back in Birmingham |publisher=Birmingham City Council |format=PDF |access-date=7 June 2008 |archive-date=30 સપ્ટેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930222433/http://www.birmingham.gov.uk/ELibrary?E_LIBRARY_ID=93&a=1157290087529 |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:Brindleyplace Birmingham.jpg|thumb|left|બ્રિન્ડલેપ્લેસ ખાતે બર્મિંગહામ કેનલ નેવિગેશનની બીસીએ મેઇન લાઇન કેનાલ ]] બાર્બર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફાઇન આર્ટસ આર્ટ ગેલરી અને કોન્સર્ટ હોલ એમ બંને છે. તેમાં વિશ્વનું સિક્કાનું સૌથી મોટું કલેક્શન પણ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.barber.org.uk/coins/coinroom.html |title=The Coin Room |publisher=Barber Institute |access-date=7 June 2008 |archive-date=17 એપ્રિલ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417055626/http://www.barber.org.uk/coins/coinroom.html |url-status=dead }}</ref> કેડબરી વર્લ્ડ એક મ્યુઝિયમ છે, જે ચોકલેટના ઉત્પાદનના તબક્કા તેમજ ચોકલેટનો ઇતિહાસ અને કંપનીનો ઇતિહાસ મુલાકાતીઓને દર્શાવે છે. બર્મિંગહામમાં {{convert|8000|acres|0|lk=on|abbr=on}}પાર્કલેન્ડ ખુલ્લી જગ્યાઓ (ઓપન સ્પેસ) આવેલી છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/parks |title=Parks and Nature Conservation |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008}}</ref> સૌથી મોટો પાર્ક સટન પાર્ક છે, જે {{convert|2400|acres|0|abbr=on}} વિસ્તારને આવરે છે અને તેનાથી તે યુરોપનો સૌથી મોટો અર્બન નેચર રિઝર્વ બન્યો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=3039&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=1754 |title=Introduction to Sutton Park |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609040835/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=3039&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=1754 |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ બોટનિકલ ગાર્ડન કલા-સંગીત મંદિર અને બેન્ડસ્ટેન્ડ સાથે સિટી સેન્ટર નજીક આવેલો ગાર્ડન છે, જેનું વિક્ટોરિયન યુગમાં નિર્માણ થયું હતું. યુનિવર્સિટી ઓફ બર્મિગહામ દ્વારા સંચાલિત વિન્ટરબોર્ન બોટનિક ગાર્ડન પણ સિટી સેન્ટરની નજીક આવેલો છે. વૂડગેટ વેલી કન્ટ્રી પાર્ક બાર્ટલી ગ્રીન અને ક્વિનટોનમાં છે. સિટી સેન્ટરમાં સેન્ટિનરી સ્ક્વેર, ચેમ્બરલીન સ્ક્વેર અને વિક્ટોરિયન સ્ક્વેર સહિતના સંખ્યાબંધ જાહેર ચોકઠા આવેલા છે. ઐતિહાસિક ઓલ્ડ સ્ક્વેર કોપોર્રેશન સ્ટ્રીટમાં આવેલો છે. રોટુન્ડા સ્ક્વેર અને સેન્ટ માર્ટિન્સ સ્ક્વેર બર્મિંગહામના બે સૌથી નવા સ્ક્વેર છે અને તે બુલરિંગ શોપિંગ સેન્ટરમાં આવેલા છે. બ્રાન્ડલીપ્લેસમાં પણ ત્રણ સ્ક્વેર અને નેશનલ સી લાઇફ સેન્ટર આવેલું છે. === પ્રાર્થના સ્થળો === [[ચિત્ર:Birmingham Central Mosque.jpg|thumb|left|alt=Birmingham Central Mosque, Highgate, Birmingham, England..|બર્મિંગહામ સેન્ટ્રલ મસ્જિદ]] [[ચિત્ર:St Philips Cathedral, Birmingham from the east.jpg|thumb|right|સેન્ટ ફિલિપ્સ કેથેડ્રલ ]] બર્મિંગહામમાં વસતીની વિવિધતાને કારણે શહેરમાં વિવિધ ધાર્મિક સંકુલો આવેલા છે. સેન્ટ ફિલિપ્સને 1905માં ચર્ચમાંથી કેથેડ્રલ (દેવળ) બનાવવામાં આવ્યું હતું. બીજા બે કેથેડ્રલમાં સેન્ટ ચેડઝ અને સેન્ટ એન્ડ્રીનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં સેન્ટ ચેડ્ઝ બર્મિંગહામના રોમન કેથોલિક પ્રોવિસન્સ અને ગ્રીક રૂઢિચુસ્ત મધર ઓફ ગોડ અને સેન્ટ એન્ડ્રૂ ડોર્મિશનનું સ્થાનક છે. કોપ્ટિક ઓર્થોડોક્સ ડાયોસિસ ઓફ ધ મિડલેન્ડ્સ (બિશપની દેખરેખનો પ્રદેશ) પણ બર્મિંગહામ (દેવળનું બાંધકામ ચાલુ છે)માં આવેલું છે. પાદરીની સત્તા હેઠળના પ્રદેશમાં આવતુ બર્મિંગહામનું મૂળ ચર્ચ સેન્ટ માર્ટિન બુલ રિંગમાં આવેલું છે અને તે ગ્રેડ II* તરીકે નોંધાયેલું છે. ફાઇવ વેઝથી થોડે દૂર આવેલું બર્મિંગહામ ઓરેટરીને કાર્ડિનલ ન્યૂમેન્સના મૂળ સ્થાનકની જગ્યા પર 1910માં બાંધવામાં આવ્યું હતું. [[ચિત્ર:Serbian Orthodox Church of St Lazar, Bournville.jpg|thumb|left|બોર્નવિલામાં સેન્ટ લઝારનું સર્બિયન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ]] બર્મિંગહામનું સૌથી જુનું યહુદી દેવળ 1825 ગ્રીક રિવાઇવલ સેવર્ન સ્ટ્રીટ સિનગોગ છે, હવે તેને ફ્રીમેસન્સ લોજ હોલમાં તબદિલ કરવામાં આવ્યું છે. તેને 1856માં ગ્રેડ II* લિસ્ટેડ સિંગર્સ હિલ સિનેગોગ તરીકે પરિવર્તિત કરવામાં આવ્યું હતું. યુરોપની સૌથી મોટી મસ્જિદમાં સ્થાન ધરાવતી બર્મિંગહામ સેન્ટ્રલ મસ્જિદને 1960ના દાયકામાં બાંધવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/birmingham/faith/places_of_worship/muslim/birmingham_central_mosque.shtml |title=Birmingham Central Mosque |publisher=BBC Birmingham Faith |access-date=7 June 2008}}</ref> જોકે 1999ના દાયકાના પછીના ભાગમાં ઘમકોલ શેરિફ મસ્જિદને સ્મોલ હીથમાં બાંધવામાં આવી હતી અને તે પશ્ચિમ યરોપની સૌથી મોટી મસ્જિદોમાં સ્થાન ધરાવતી હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે.{{સંદર્ભ}}તાજેતરમાં અહમદિયા મુસ્લિમ સમુદાયે બોર્ડસ્લી ગ્રીન એરિયામાં દારુલ બરાકાત મસ્જિદનું નિર્માણ કર્યું હતું. <ref>[http://icbirmingham.icnetwork.co.uk/0100news/0100localnews/tm_objectid=14707141%26method=full%26siteid=50002%26headline=new-city-mosque-a-symbol-of-peace-name_page.html આઇસીબર્મિંગહામ ન્યૂઝ આઇટમઃ શહેરની નવી મસ્જિત શાંતીનું પ્રતીક]</ref> ગુરુ નાનક નિષ્કામ સેવક જાથા [[શીખ]] ગુરુદ્વારાને 1970ના દાયકાના અંત ભાગમાં હેન્ડ્ઝવર્થમાં સોહો રોડ વિસ્તારમાં અને એજબેસ્ટન રિઝર્વોઇર નજીક [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌધ]] ધમ્મટલાકા પીસ પેગોડાનું 1990ના દાયકામાં નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. == અર્થતંત્ર == [[ચિત્ર:ColmoreRowBirmingham.jpg|thumb|બર્મિંગહામ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રીકમાં કોલમોર રો]] બર્મિંગહામે ઉત્પાદન અને ઇજનેરી કેન્દ્ર તરીકે નામના મેળવી છે, પરંતુ તેના અર્થતંત્રમાં સેવા ક્ષેત્રનું પ્રભુત્વ છે, જેને 2003માં શહેરના આર્થિક ઉત્પાદનમાં 78 ટકા અને તેની આર્થિક વૃદ્ધિમાં 97 ટકા હિસ્સો આપ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/NUTS3_Tables_1-12.xls |title=NUTS3 Gross Value Added (GVA) (1995–2003) Tables |publisher=Office for National Statistics |format=xls |access-date=7 June 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20050303060222/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/NUTS3_Tables_1-12.xls|archive-date=3 March 2005}}<br />શીટ NUTS34, લીટી 339 પર માહિતી</ref> બ્રિટનની સૌથી મોટી બે બેન્કોની બર્મિંગહામમાં સ્થાપના થઈ હતી, જેમાં લોઇડ્સ બેન્ક (હવે લોઇડ્સ બેન્કિંગ ગ્રૂપ)ની સ્થાપના 1765<ref>{{cite web |url=http://www.lloydstsb.com/about_ltsb/lloyds_bank.asp |title=Lloyds Bank |publisher=Lloyd's TSB |access-date=7 June 2008}}</ref> અને મિડલેન્ડ બેન્ક (હવે એચએસબીસી બેન્ક)ની સ્થાપના 1836માં કરવામાં આવી હતી<ref>{{cite web |url=http://www.img.ghq.hsbc.com/1/PA_1_1_S5/content/assets/about_hsbc/brief_history_feb2008s3.pdf |title=The HSBC Group in Europe |publisher=HSBC |format=PDF |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080626020058/http://www.img.ghq.hsbc.com/1/PA_1_1_S5/content/assets/about_hsbc/brief_history_feb2008s3.pdf |archive-date=26 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> અને 2007માં શહેરના બેન્કિંગ ફાઇનાન્સ અને વીમા ક્ષેત્રમાં 108,300 લોકો રોજગારી મેળવતા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.birminghameconomy.org.uk/sum/kfsumaes3.htm|title=Employment in Birmingham and the West Midlands 2007|publisher=Birmingham City Council|access-date=13 September 2009|archive-date=30 ઑગસ્ટ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110830124635/http://www.birminghameconomy.org.uk/sum/kfsumaes3.htm|url-status=dead}}</ref> 2009માં કુશમેન એન્ડ વેકફિલ્ડે જણાવ્યું હતું કે બર્મિંગહામ બિઝનેસની સ્થાપના કરવા માટેનું બ્રિટનનું બીજા ક્રમનું અને યુરોપનું 14માં ક્રમનું શ્રેષ્ઠ સ્થળ છે.<ref name="cushman"/> સ્થાનિક અર્થતંત્રમાં પ્રવાસન ક્ષેત્રના મહત્ત્વમાં પણ વધારો થઈ રહ્યો છે. ઇન્ટરનેશનલ કન્વેન્શન સેન્ટર અને નેશનલ એક્ઝિબિશન સેન્ટર જેવી મુખ્ય સુવિધાઓ સાથે બર્મિંગહામ વિસ્તાર બ્રિટનના કોન્ફરન્સ અને એક્ઝિબિઝન વેપારમાં 42 ટકા હિસ્સો આપે છે.<ref name="convention">{{cite web |url=http://www.locatebirmingham.com/conference_city/nec_group |title=NEC Group – Conference City |publisher=Locate Birmingham |access-date=7 June 2008 |archive-date=1 એપ્રિલ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401071154/http://www.locatebirmingham.com/conference_city/nec_group |url-status=dead }}</ref> શહેરના સ્પોર્ટસ અને સાંસ્કૃતિક સ્થળો મોટી સંખ્યામાં મુલાકાતીઓને આકર્ષે છે. શહેરની ત્રણ યુનિવર્સિટીઓ (એસ્ટોન યુનિવર્સિટી, યુનિવર્સિટી ઓફ બર્મિંગહામ અને બર્મિંગહામ સિટી યુનિવર્સિટી) અને બે યુનિવર્સિટી કોલેજમાં 65,000 કરતા વિદ્યાર્થી અને આશરે 15,000 કર્મચારીઓ છે, જે શહેરના અર્થતંત્ર તેમજ તેના સંશોધન અને વિકાસ પાયામાં નોંધપાત્ર પ્રદાન આપે છે. [[ચિત્ર:2009 Jaguar XF DC.JPG|thumb|left|કેસલ બ્રોમવિચ એસેમ્બલી યુનિટ ખાતે જગુઆર કાર્સે બનાવેલી જગુઆર એક્સએફ]] 2.43 અબજ પાઉન્ડના વાર્ષિક ટર્નઓવર સાથે બર્મિંગહામ સિટી સેન્ટર બ્રિટનનું સૌથી મોટું રિટેલ સેન્ટર છે<ref>{{cite web |url=http://www.caci.co.uk/492.aspx |title=Retail Footprint 2010 reveals Britain's shopping successes and strugglers |date=21 May 2010 |access-date=18 July 2010 |publisher=[[CACI|CACI Ltd]] |archive-date=18 જૂન 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100618210926/http://www.caci.co.uk/492.aspx |url-status=dead }}</ref> અને તેમાં દેશના સૌથી વ્યસ્ત શોપિંગ સેન્ટર –બુલરિંગ<ref name="shpcent">{{cite news |title=UK's busiest shopping centre |url=http://icbirmingham.icnetwork.co.uk/post/news/tm_method=full%26objectid=14600178%26siteid=50002-name_page.html |publisher=icBirmingham |date=3 September 2004 |access-date=3 February 2008}}</ref>- અને લંડન બહારનો કોર્પોરેશન સ્ટ્રીટ પરનો સૌથી મોટો ડિપાર્ટમેન્ટલ સ્ટોર હાઉસ ઓફ ફ્રેઝર આવેલા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.propertymall.com/press/article/3888 |title=The 10 largest UK Stores, 1998 |access-date=3 February 2008 |date=5 May 1998 |work=Corporate Intelligence on Retailing – Other – Tesco Overtakes Sainsburys Overall |publisher=propertymall.com}}</ref> શહેરમાં ચાર સેલ્ફફ્રિજ ડિપાર્ટમેન્ટ સ્ટોર અને ડેબેનહામની બીજા ક્રમની સૌથી મોટી બ્રાન્ચ આવેલી છે.<ref name="shpcent"/> 2004માં શહેરને ખરીદી કરવા માટેનું બ્રિટનનું ત્રીજા ક્રમના શ્રેષ્ઠ શહેર તરીકે સ્થાન આપીને તેને ‘‘વર્લ્ડ ક્લાસ શોપિંગ’’ ગણવામાં આવ્યું હતું, તે આ યાદીમાં લંડનના વેસ્ટ એન્ડ અને ગ્લેસગો પછીના ક્રમે આવ્યું હતું. <ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/03/shopping.arts |title=Birmingham soars up the shopping list &#124; UK news |publisher=The Guardian |access-date=30 May 2009 | location=London | first=Gerard | last=Seenan | date=3 March 2004}}</ref> શહેરમાં મેન્યુફેક્ચરિંગમાં ઘટાડો થયો હોવા છતાં કેટલાંક મહત્ત્વના ઔદ્યોગિક પ્લાન્ટ હજુ કાર્યરત છે, જેમાં કેસલ બ્રોમવિચમાં જગુઆર કાર્સ અને બોર્નવિલેમાં કેડબરી ટ્રોબર બેસેટનો સમાવેશ થાય છે. શહેરનો આર્થિક વૃદ્ધિદર 21મી સદીમાં રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતા વધુ રહ્યો છે,<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/NUTS3_Tables_1-12.xls |title=NUTS3 Gross Value Added (GVA) (1995–2003) Tables |publisher=Office for National Statistics |format=xls |access-date=7 June 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20050303060222/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/NUTS3_Tables_1-12.xls|archive-date=3 March 2005}}<br />શીટ NUTS33, લીટી 102 પર માહિતી</ref> પરંતુ તેના લાભ સ્થાનિક લોકોને ઓછા મળ્યા છે, આજુબાજુના વિસ્તારના પરપ્રાંતીયોને કુશળતાની જરુરી હોય તેવી વધારે નોકરીઓ મળી છે. બ્રિટનમાં સૌથી ઊંચો બેરોજગારીનો દર ધરાવતા બે સંસદીય મતક્ષેત્રો લેડીવૂડ એન્ડ સ્પાર્કબ્રુક અને સ્મોલ હીથ બર્મિંગહામમાં આવેલા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_labour/PCAtables.xls |title=Local area labour markets: statistical indicators – Parliamentary Constituency tables (Unemployment Rate January 2005 to December 2005) |publisher=Office for National Statistics |format=xls |access-date=7 June 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20070108225836/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_labour/PCAtables.xls|archive-date=8 January 2007}}</ref> વૃદ્ધિને કારણે શહેરની પરિવહન વ્યવસ્થા પર પણ બોજ પડ્યો છે. ઘણા મુખ્ય રોડ અને સેન્ટ્રલ ન્યૂ સ્ટ્રીટ રેલવે સ્ટેશનનો પીક ટાઇમ દરમિયાન તેમની ક્ષમતા કરતા વધુ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. == પરિવહન == [[ચિત્ર:Birmingham airport arrivals arp.jpg|right|thumb|બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ ]] [[ચિત્ર:390029 'City of Stoke-on-Trent' at Birmingham New Street.JPG|thumb|ન્યૂ સ્ટ્રીટ રેલવે સ્ટેશન ખાતે બર્મિંગહામ-બિલ્ટ પેન્ડોલિનો ]] આંતરિક રીતે કેન્દ્રવર્તી સ્થાનને કારણે બર્મિંગહામ મોટરવે, રેલવે અને કેનાલ નેટવર્ક માટેનું મુખ્ય પરિવહન હબ બન્યું છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/canals |title=Canals in Birmingham |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609052603/http://www.birmingham.gov.uk/canals |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> શહેરમાં સંખ્યાબંધ જાણીતા મોટરવેઝ આવેલા છે, સંભવત બ્રિટનનું સૌથી વધુ જાણીતું મોટરવે જંક્શન સ્પેગેટી જંક્શન છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/legacies/heritage/england/birmingham/article_1.shtml |title=Dad, are we nearly there yet? |publisher=BBC |access-date=7 June 2008}}</ref> નેશનલ એક્સપ્રેસનું બ્રિટનનું હેડક્વાર્ટર્સ બર્મિંગહામના ઇસ્ટસાઇડ વિસ્તારમાં આવેલું છે અને તેની બાજુમાં નવવિકસિત બર્મિંગહામ કોચ સ્ટેશન છે, જે કંપનીના કોચ નેટવર્ક માટેનું રાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર છે. સૌથી નજીકનું એરપોર્ટ શહેરના પૂર્વમાં આવેલા સોલિહુલ બરો આવેલું બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ છે. 2009ના આંકડા મુજબ આ એરપોર્ટ બ્રિટનમાં હવાઇ મુસાફરીના સંદર્ભમાં છઠ્ઠા ક્રમનું સૌથી વ્યસ્ત એરપોર્ટ છે. સ્થાનિક જાહેર પરિવહન માટે બસ, સ્થાનિક ટ્રેન અને ટ્રામનો ઉપયોગ થાય છે. 11એ અને 11 સી નંબર (શહેરમાં પ્રવાસની દિશાના સંદર્ભમાં એ- એટલે એન્ટી ક્લોકવાઇઝ અને સી એટલે ક્લોકવાઇઝ)નો આઉટર સર્કલ બસ રૂટ યુરોપનો સૌથી લાંબો બસ રુટ છે, જે 272 બસ સ્ટોપ સાથે {{convert|26|mi|km}} લાંબો<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/birmingham/content/articles/2005/06/27/number_11_bus_feature.shtml |title=The amazing number 11 bus |publisher=BBC Birmingham |date=27 June 2005 |access-date=7 June 2008}}</ref> છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=61780&CONTENT_ITEM_TYPE=9&MENU_ID=276&CONTENT_TITLE=Route%2011%20Bus%20Showcase |title=Route 11 Bus Showcase |publisher=Birmingham City Council |date=21 June 2005 |author=Barbara Elsom |access-date=7 June 2008 |quote=Since 2001 231 bus stops out of 272 have been upgraded to Showcase standards... |archive-url=https://web.archive.org/web/20081208133513/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=61780&CONTENT_ITEM_TYPE=9&MENU_ID=276&CONTENT_TITLE=Route%2011%20Bus%20Showcase |archive-date=8 ડિસેમ્બર 2008 |url-status=dead }}</ref> બસ રુટનું ખાસ કરીને નેશનલ એક્સપ્રેસ વેસ્ટ મિડલેન્ડ સંચાલન કરે છે, જે બર્મિંગહામમાં તમામ બસ મુસાફરોમાં 80 ટકા લોકોને સેવા પૂરી પાડે છે, જોકે બીજી 50 નાની રજિસ્ટ્રર્ડ બસ કંપનીઓ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.centro.org.uk/wwwroot/Bus/Bus%20intro.asp |title=Bus Services |publisher=Centro |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080522122603/http://www.centro.org.uk/wwwroot/Bus/Bus%20intro.asp |archive-date=22 મે 2008 |url-status=dead }}</ref> વ્યાપક બસ નેટવર્કને કારણે લોકો શહેરના વિવિધ પ્રદેશોમાં સરળતાથી આવજાવ કરી છે, જ્યારે લાંબા બસ રુટ મુસાફરો વોલ્વરહેમ્પ્ટન, ડુડલી, વોલસોલ, વેસ્ટ બ્રોમવિચ, હેલ્સોવેન, સ્ટોબ્રિજ અને મેરી હિલ શોપિંગ સેન્ટર જેવા દૂરના વિસ્તાર સુધી લઈ જાય છે. વેસ્ટ મિડલેન્ડ નગરજૂથના બર્મિંગહામ સાથે જાહેર પરિવહન વ્યવસ્થાથી જોડાયેલા નથી તેવા શહેરોમાં સેડલી, કિંગ્સવિનફોર્ડ, વેડન્ઝફિલ્ડ અને વિલેનહોલનો સમાવેશ થાય છે. શહેરનું મુખ્ય રેલવે સ્ટેશન બર્મિંગહામ ન્યૂ સ્ટ્રીટ નેશનલ રેલવે નેટવર્કના સેન્ટ્રમાં આવેલું છે. સિટી સેન્ટરનું બીજુ મુખ્ય રેલવે સ્ટેશન બર્મિંગહામ સ્નો હિલ સ્ટેશન પણ મિડલેન્ડ મેટ્રોનું ટર્મિનસ છે, આ સ્ટેશન અને વોલ્વરહેમ્પ્ટન વચ્ચેની દોડતી મિડલેન્ડ મેટ્રો બિલસ્ટોન, વેડન્ઝબરી અને વેસ્ટ બ્રોમવિચ જેવા નજીકના શહેરોને પરિવહન સેવા પૂરી પાડે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.travelmetro.co.uk/ |title=Travelmetro.co.uk |publisher=Centro |access-date=7 June 2008 |archive-date=8 જૂન 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080608124147/http://www.travelmetro.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> મિડલેન્ડ મેટ્રોને બર્મિંગહામ સિટી સેન્ટર સુધી લંબાવવાની યોજના છે.<ref>{{cite web |url=http://www.opsi.gov.uk/si/si2005/20051794.htm |title=The Midland Metro (Birmingham City Centre Extension, etc.) Order 2005 |publisher=[[Office of Public Sector Information]] |year=2005 |access-date=7 June 2008}}</ref> બર્મિંગહામમાં વિશાળ રેલ બેસ્ડ પાર્ક અને રાઇડ નેટવર્ક છે, જે સિટી સેન્ટરની જરૂરિયાત પૂરી કરે છે. જુઓ બર્મિંગહોમ રેલ સ્ટેશન. બર્મિંગહામ તેની વિશાળ કેનાલ સિસ્ટમ માટે પણ જાણીતું છે અને શહેરનો ઘણીવાર વેનિસ કરતા વધુ કેનાલ રૂટ હોવા તરીકે પણ ઉલ્લેખ થાય છે. આ કેનાલે ઔદ્યોગિક ક્રાંતિક દરમિયાન શહેરોના ઉદ્યોગોની જરૂરિયાત કરી હતી. બ્રિન્ડલીપ્લેસ જેવી કેનાલસાઇડ રિજનરેશન સ્કીમ્સથી કેનાલ નેટવર્ક પ્રવાસીઓ માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બન્યું છે. == શિક્ષણ == [[ચિત્ર:BirminghamUniversityChancellorsCourt.jpg|thumb|right|યુનિવર્સિટી ઓફ બર્મિંગહામ]] સિટી કાઉન્સિલ ઇંગ્લેન્ડની સૌથી મોટી સ્થાનિક શિક્ષણ ઓથોરિટી છે, જે સીધી કે આડકતરી રીતે 25 નર્સરી સ્કૂલ્સ, 328 પ્રાથમિક શાળા, 77 માધ્યમિક શાળા, અને 29 સ્પેશિયલ સ્કૂલ્સનો વહીવટ કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bgfl.org/services/nqt/sen.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928104556/http://www.bgfl.org/services/nqt/sen.htm |archive-date=28 સપ્ટેમ્બર 2007 |title=Birmingham City Council Special Needs Schools |publisher=Birmingham Grid for Learning (BGfL) |access-date=7 June 2008 |url-status=live }}</ref> તે ગ્રંથાલય સેવા પણ ચલાવે છે, જેનો વર્ષે 40 લાખ લોકો લાભ લે છે અને વર્ષ દરમિયાન આશરે 3,500 પૌઢ શિક્ષણ કોર્સ ઓફર કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.birmingham.gov.uk/adulteducation|title=Birmingham Adult Education Service|publisher=Birmingham City Council|access-date=7 June 2008|archive-date=10 ઑક્ટોબર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081010173416/http://www.birmingham.gov.uk/adulteducation|url-status=dead}}</ref> મુખ્ય ગ્રંથાલય સેન્ટ્રલ લાઇબ્રેરી છે અને બર્મિંગહામમાં બીજા 41 સ્થાનિક ગ્રંથાલયો છે, જે ઉપરાંત એક રેગ્યુલર મોબાઇલ લાયબ્રેરી સર્વિસ પણ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/mobilelibrary |title=Birmingham Mobile Library Service |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-date=24 માર્ચ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100324200749/http://www.birmingham.gov.uk/mobilelibrary |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામની મોટા ભાગની સરકારી શાળાઓ ખાસ કરીને કોમ્યુનિટી સ્કૂલ્સ છે, જેનો બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ દ્વારા એક સ્થાનિક શિક્ષણ ઓથોરિટી (એલઈએ) (LEA) તરીકેની ભૂમિકા હેઠળ સીધો વહીવટ કરવામાં આવે છે. જોકે રાજ્યની શિક્ષણ વ્યવસ્થા હેઠળ મોટી સંખ્યામાં સ્વૈચ્છિક અનુદાન સંચાલિત શાળાઓ પણ છે. કિંગ એડવર્ડઝ સ્કૂલ કદાચ શહેરની સૌથી વધુ પ્રતિષ્ઠિત સ્વતંત્ર શાળા છે. કિંગ એડવર્ડ-6 ફાઉન્ડેશનની સાત શાળા શિક્ષણના ઉચ્ચ ધોરણો સ્થાપિત કરવા માટે રાષ્ટ્રીયસ્તરે જાણીતી છે અને તમામ સ્કૂલો નેશનલ લીગ યાદીમાં સતત ટોચના સ્થાન હાંસલ કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.kingedwardthesixth.org/grammar.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080213094554/http://www.kingedwardthesixth.org/grammar.htm |archive-date=13 ફેબ્રુઆરી 2008 |title=Grammar Schools of King Edward the Sixth |publisher=The Grammar Schools of King Edward the Sixth in Birmingham |access-date=7 June 2008 |url-status=live }}</ref> [[ચિત્ર:BirminghamCentralLibrary.jpg|left|thumb|બર્મિંગહામ સેન્ટ્રલ લાયબ્રેરી]] બર્મિંગહામમાં ત્રણ યુનિવર્સિટી આવેલી છે, જેમાં યુનિવર્સિટી ઓફ બર્મિંગહામ, એસ્ટોન યુનિવર્સિટી, બર્મિંગહામ સિટી યુનિવર્સિટીનો સમાવેશ થાય છે તેમજ ન્યૂમેન યુનિવર્સિટી કોલેજ<ref>{{cite web |url=http://icbirmingham.icnetwork.co.uk/birminghampost/news/tm_headline=city-college-wins-right-to-grant-degrees%26method=full%26objectid=19750162%26siteid=50002-name_page.html |author=Naqvi, Shahid |title=City college wins right to grant degrees |publisher=[[Birmingham Post]] |date=7 September 2007 |access-date=7 June 2008}}</ref> અને યુનિવર્સિટી કોલેજ બર્મિંગહામ એમ બે યુનિવર્સિટી કોલેજ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bcftcs.ac.uk/asp/UCB-faq.asp |title=A New Year and a new name for the College. |access-date=7 January 2008 |publisher=University College Birmingham |archive-date=10 જાન્યુઆરી 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080110092441/http://www.bcftcs.ac.uk/asp/UCB-faq.asp |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ હાલમાં બર્મિંગહામ સિટી યુનિવર્સિટીનો એક ભાગ બનેલી બર્મિંગહામ કન્ઝર્વેટોર (સંગીતની પાઠશાળા) અને બર્મિંગહામ સ્કૂલ ઓફ એક્ટિંગ કલાના ચોક્કસ વિષયમાં ઉચ્ચ ગુણવત્તાનું શિક્ષણ પૂરું પાડે છે. શ્રેણીબદ્ધ યુનિવર્સિટી અને કોલેજને કારણે બર્મિંગહામમાં 65,000 કરતા વધુ હાયર એજ્યુકેશન વિદ્યાર્થી છે અને તે લંડન પછીનું બ્રિટિનનું બીજા ક્રમે સૌથી વધુ વિદ્યાર્થી ધરાવતું શહેર છે. જોસેફ ચેમ્બરલીન મેમોરિયલ ક્લોક ટાવર યુનિવર્સિટી ઓફ બર્મિંગહામની ચાન્સેલર્સ કોર્ટમાં આવેલું ટાવર હાઉસ છે. તે વિશ્વનો સૌથી ઊંચો ફ્રી સ્ટેન્ડિંગ ક્લોક ટાવર છે. શ્રેણીબદ્ધ નાની કોલેજના વિલિનિકરણ દ્વારા રચવામાં આવેલી બર્મિંગહામ મેટ્રોપોલિટન કોલેજ<ref>{{cite web |url=http://www.sutcol.ac.uk |title=Sutton Coldfield College |access-date=7 June 2008 |archive-date=22 માર્ચ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090322022536/http://www.sutcol.ac.uk/ |url-status=dead }}</ref> દેશની ઉચ્ચ શિક્ષણની સૌથી મોટી કોલેજ છે. જોસેફ ચેમ્બરલીન કોલેજ બર્મિંગહામ સોલિહુલની એવી છઠ્ઠા સ્વરૂપની કોલેજ છે, કે જેને બીકન સ્ટેટસ અને ઓવરઓવલ ઓએફએસટીઈડી (OFSTED) ગ્રેડ1 (આઉટસ્ટેન્ડિંગ) આપવામાં આવેલો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.jcc.ac.uk/welcome.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20080205191644/http://www.jcc.ac.uk/welcome.php |archive-date=5 ફેબ્રુઆરી 2008 |title=Joseph Chamberlain College |access-date=7 June 2008 |url-status=live }}</ref> 1970ના દાયકા પછી બર્મિંગહામની મોટાભાગની સેકન્ડરી સ્કૂલ્સ 11-16/18 સિસ્ટમની સર્વગ્રાહી સ્કૂલ્સ છે, જ્યારે પોસ્ટ જીસીએસઈ (GCSE) વિદ્યાર્થીને સ્કૂલ્સના છઠ્ઠા સ્વરૂપમાં અથવા અથવા ફર્થર એજ્યુકેશન કોલેજમાં તેમનો અભ્યાસ ચાલુ રાખવાનો વિકલ્પ મળે છે. બર્મિંગહામે હંમેશા 5-7 વર્ષના બાળકો માટે પ્રાયમરી સ્કૂલ સિસ્ટમ અને 7-11 વર્ષના બાળકો માટે જુનિયર સ્કૂલ સિસ્ટમને અમલી બનાવેલી છે. == રમત-ગમત == [[ચિત્ર:AstonvillavsBirmingham06.JPG|thumb|right|વિલા પાર્ક ખાતે સેકન્ડ સિટી ડરબીમાં એસ્ટોન વિલા વિ. બર્મિંગહામની મેચ]] બર્મિંગહામે રમતગમતના ઇતિહાસમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. વિશ્વની પ્રથમ લીગ ફૂટબોલ સ્પર્ધા સ્થાન ધરાવતી ધ ફૂટબોલ લીગની બર્મિંગહામના નિવાસી અને એસ્ટોન વિલાના ડિરેક્ટર વિલિયમ મેકગ્રેગરે સ્થાપના કરી હતી, તેમણે 1888માં ક્લબના સહ ડિરેક્ટર્સને પત્ર લખીને દરખાસ્ત કરી હતી કે ‘‘ઇંગ્લેન્ડની સૌથી વધુ મહત્ત્વની 10 અથવા 12 ક્લબનું જોડાણ કરીને દરેક સિઝન માટે શહેરમાં એક ટુર્નામેન્ટનું આયોજન કરી શકાય.’’<ref>{{cite web |url=http://www.football-league.co.uk/page/History/HistoryDetail/0,,10794~1357277,00.html|title=History of the Football League|publisher=The Football League|access-date=30 December 2009}}</ref> ટેનિસની આધુનિક રમતનો વિકાસ હેરી જેમ અને તેમના મિત્ર ઓગોરિયા પરેરાએ એજબેસ્ટનમાં પરેરાના મકાનમાં 1859 અને 1865ની વચ્ચે કર્યો હતો,<ref>{{cite web |url=http://www.birminghamcivicsociety.org.uk/lawntennis.htm |title=Lawn Tennis and Major T. H. Gem |publisher=Birmingham Civic Society |access-date=7 June 2008 |archive-date=18 ઑગસ્ટ 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/611hF75my?url=http://www.birminghamcivicsociety.org.uk/lawntennis.htm |url-status=dead }}</ref> જ્યારે એજબેસ્ટોન આર્ચરી અને લોન ટેનિસ સોસાયટી વિશ્વની સૌથી જુની ટેનિસ ક્લબ છે.<ref>{{cite news|first=Anna|last=Tyzack|title=The True Home of Tennis|url=http://www.countrylife.co.uk/news/culture/article/79487/The_True_Home_of_Tennis.html|work=Country Life|publisher=IPC Media|date=22 June 2005|access-date=17 January 2009|archive-date=30 ઑક્ટોબર 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131030083434/http://www.countrylife.co.uk/news/culture/article/79487/The_True_Home_of_Tennis.html|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામ એન્ડ ડિસ્ટ્રિસ્ટ ક્રિકેટ લીગ વિશ્વની સૌથી જુની ક્રિકેટ લીગ છે<ref>{{cite book|last=Davis|first=Alex E|title=First in the field: the history of the world's first cricket league: the Birmingham and District Cricket League, formed 1888|year=1988|publisher=Brewin Books|isbn=0947731342}}</ref> અને બર્મિંગહામ 1973માં વિમેન્સ ક્રિકેટ વર્લ્ડ કપનું સૌ પ્રથમ યજમાન બન્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.icc-europe.org/DATABASE/ARTICLES/articles/000035/003593.shtml|title=ICC Women's World Cup Qualifier schedule|publisher=International Cricket Council|access-date=14 September 2009|archive-date=2 એપ્રિલ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080402102254/http://www.icc-europe.org/DATABASE/ARTICLES/articles/000035/003593.shtml|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામ એવું પ્રથમ શહેર છે કે જેને સ્પોર્ટસ કાઉન્સિલે નેશનલ સિટી સ્પોર્ટસ તરીકે જાહેર કર્યું છે.<ref>{{cite web |url=http://www.marketingbirmingham.com/media_office/fun_facts/fun_facts_sport/ |title=Birmingham – We love our sport |publisher=Marketing Birmingham |access-date=7 June 2008 |archive-date=8 જૂન 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080608151649/http://www.marketingbirmingham.com/media_office/fun_facts/fun_facts_sport/ |url-status=dead }}</ref>. બર્મિંગહામે 1992માં સમર ઓલિમ્પિક માટે નિષ્ફળ બિડ કરી હતી. [[ચિત્ર:Edgbaston - England vs Australia 2009.jpg|thumb|left|એજબેસ્ટન ક્રિકેટ ગ્રાઉન્ડ પર ટેસ્ટ મેચ]] હાલમાં આ શહેરમાં દેશની સૌથી જુની પ્રોફેશનલ ફૂટબોલ ટીમ આવેલી છે, જેમાં એસ્ટોન વિલા બર્મિંગહામ સિટીનો સમાવેશ થાય છે, આમાંથી [[એસ્ટોન વિલા ફૂટબોલ ક્લબ|એસ્ટોન વિલા]]<nowiki/>ની સ્થાપના 1874માં થઈ હતી અને તે વિલા પાર્કમાં મેચ રમે છે, જ્યારે બર્મિંગહામ સિટીની સ્થાપના 1875માં થઈ હતી અને તે સેન્ટ એન્ડ્રૂઝ ખાતે મેચ રમે છે. વિવિધ ક્લબ વચ્ચેની સ્પર્ધા ઘણી જ તીવ્ર હોય છે અને બે ક્લબ વચ્ચેની ટુર્નામેન્ટ સેકન્ડ સિટી ડરબી તરીકે ઓળખાય છે.<ref>[http://www.footballderbies.com/honours/index.php?id=27 ધ સેકન્ડ સિટી ડરબી], footballderbies.com. સુધારો, 30 ડિસેમ્બર 2009</ref> એસ્ટોન વિલાએ 50 વખત ટુર્નામેન્ટ જીતી છે, જ્યારે બર્મિંગહામ સિટી 38 વખત વિજેતા બની છે. બંને ટીમોએ ટ્રોફી જીતી છે, વિલા સાત વખત લીગ ચેમ્પિયન્સ અને 1982માં યુરોપિયન ચેમ્પિયન્સ બની છે. છ વખત કાઉન્ટી ચેમ્પિયનશિપ વિજેતા વોરવિકશાયર કાઉન્ટી ક્રિકેટ ક્લબ એજબેસ્ટન ક્રિકેટ ગાઉન્ડમાં મેચનું આયોજન કરે છે, જેમાં ટેસ્ટ ક્રિકેટ અને વન ડે ઇન્ટરનેશનલનું આયોજન પણ કરવામાં આવે છે. બ્રાયન લારાએ 1994માં વોરવિકશાયર તરફી રમતા 501 રન ફટકાર્યા ત્યારે આ ગ્રાઉન્ડ ફર્સ્ટ કલાસ ક્રિકેટમાં કોઈ બેટ્સમેન દ્વારા સૌથી વધુ રનનો રેકોર્ડનું સાક્ષી બન્યું છે.<ref>{{cite web |url=http://www.thebears.co.uk/history/alumni/brianlara.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20071204030409/http://www.thebears.co.uk/history/alumni/brianlara.shtml |archive-date=4 ડિસેમ્બર 2007 |title=Alumni – Brian Lara |publisher=Warwickshire County Cricket Club |access-date=7 June 2008 |url-status=live }}</ref> [[ચિત્ર:NIA, Birmingham.jpg|thumb|right|નેશનલ ઇન્ડોર એરેના]] ઇન્ટરનેશનલ ટ્રેક એન્ડ ફિલ્ડ મિટીંગ એલેકઝાન્ડર સ્ટેડિયમમાં યોજાય છે, જે ઘણા આંતરરાષ્ટ્રીય એથ્લિટ ધરાવતા બર્ચફિલ્ડ હેરિયર્સનું હોમ ગ્રાઉન્ડ છે. એલેકઝાન્ડર સ્ટેડિયમની બાજુમાં [http://www.birmingham.gov.uk/gmac જીએમએસી (GMAC) જિમ્નેસ્ટિક્સ એન્ડ માર્શલ આર્ટસ સેન્ટર]ને 2008માં ખુલ્લું મુકવામાં આવ્યું હતું અને તેમાં [http://www.aikidofellowship.org.uk/Home/Home.htm ઐકીડો ફેલોશિપ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122131858/http://www.aikidofellowship.org.uk/Home/Home.htm |date=2010-11-22 }}ના હેડક્વાર્ટર્સ સહિત આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો મુજબના જિમ્નેસ્ટિક્સ હોલ અને ત્રણ માર્શલ ડોજા આર્ટ આવેલા છે. 1991માં ખુલ્લુ મૂકાયેલું નેશનલ ઇન્ડોર એરેના (એનઆઇએ) (NIA) <ref>{{cite web |url=http://www.thenia.co.uk |title=The NIA |access-date=7 June 2008 |archive-date=2 ડિસેમ્બર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202161556/http://www.thenia.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> અગ્રણી ઇન્ડોર એથ્લિટિક્સ વેન્યૂ છે, જેમાં 2007માં યુરોપિયન એથ્લિટિક્સ ઇન્ડોર ચેમ્પિયનશિપ્સ અને 2003માં આઈએએએફ (IAAF) વર્લ્ડ ઇન્ડોર ચેમ્પિયનશિપ્સ તેમજ ઘણી ડબલ્યુડબલ્યુએઇ (WWE) રેસલિંગ સ્પર્ધાનું આયોજન થયેલું છે. એટીપી (ATP) ઇન્ટરનેશનલ ટેનિસ હજુ પણ એજબેસ્ટન્સ પ્રાયરી ક્લબમાં રમાય છે.<ref>{{cite book |author=Steve Beauchampe |title=Played in Birmingham |publisher=Malavan Media |year=2006 |isbn=0-9547445-1-9}}<br />{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=82152&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=126 |title=Birmingham's Sporting Heritage |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060630033855/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=82152&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=126 |archive-date=30 જૂન 2006 |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ બિલેસ્લી કોમનના મેદાનનો ઉપયોગ કરતા પ્રોફેશનલ રગબી યુનિયન મોસલે આરએફસી તેમજ પ્રોફેશન બોક્સિંગ, હોકી, સ્કેટબોર્ડિંગ, સ્ટોક-કાર રેસિંગ, ગ્રેહાઉન્ડ રેસિંગ અને સ્પીડવે જેવી રમતો પણ રમાય છે. == ખોરાક અને પીણા == [[ચિત્ર:Birmingham Wholesale Markets.jpg|right|thumb|બર્મિંગહામ હોલસેલ માર્કેટનો ફળ અને શાકભાજી વિભાગ]] બર્મિંગહામનો વેપારના શહેર તરીકેનો વિકાસ થવાનું મૂળ કારણ 1166માં રોયલ ચાર્ટર દ્વારા કૃષિ પેદાશો માટે સ્થાપવામાં આવેલું બજાર છે. પછીની સદીઓમાં વ્યાપક ઔદ્યોગિકરણ થયું હોવા છતાં આ ભૂમિકા જળવાઈ રહી છે અને બર્મિંગહામ હોલસેલ માર્કેટે દેશના સૌથી મોટા સંયુક્ત હોલસેલ ફૂડ માર્કેટ તરીકેનું સ્થાન જાળવી રાખ્યું છે,<ref name="post-2009-03-03">{{cite web|url=http://www.birminghampost.net/news/politics-news/2009/03/03/birmingham-council-set-to-give-green-light-to-digbeth-market-scheme-65233-23047367/|title=Birmingham Council set to give green light to Digbeth market scheme|access-date=29 October 2009|last=Dale|first=Paul|date=3 March 2009|work=Birmingham Post|archive-date=5 જાન્યુઆરી 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120105233013/http://www.birminghampost.net/news/politics-news/2009/03/03/birmingham-council-set-to-give-green-light-to-digbeth-market-scheme-65233-23047367/|url-status=dead}}</ref> જે માંસ, માછલી, ફળ, શાકભાજી અને ફુલોનું વેચાણ કરે છે તેમજ 100 માઇલ દૂર સુધી રેસ્ટોરા અને સ્વતંત્ર રિટેલર્સને તાજી પેદાશો પૂરી પાડે છે.<ref>{{cite news|first=Shepherd|last=Mark|title=The Wholesale shebang: traders at Birmingham's Wholesale Market may have a new home at Prupim's Hub by 2012. But that will happen to the existing site?|url=http://www.propertyweek.com/story.asp?sectioncode=39&storycode=3144234|work=Property Week|publisher=United Business Media|date=3 July 2009|access-date=30 October 2009}}</ref> બર્મિંગહામ લંડન પછી એવું એકમાત્ર શહેર છે કે જેમાં મિશેલિન સ્ટાર ધરાવતી ત્રણ રેસ્ટોરા છે, જેમાં એજબેસ્ટનની ''સિમ્પ્સન્સ'' , હારબોર્ન ખાતેની ''ટર્નર્સ'' અને સિટી સેન્ટર ખાતેની ''પુર્નેલ્સ'' નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://servicesv2.webmichelin.com/frontnews/servlet/GetElement?elementCode=54989|title=Michelin stars 2009|access-date=18 January 2009|publisher=Michelin Group|archive-date=12 ફેબ્રુઆરી 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090212162013/http://servicesv2.webmichelin.com/frontnews/servlet/GetElement?elementCode=54989|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામ સ્થિત બ્રુઅરિઝમાં એન્સેલ્સ, ડેવનપોર્ટ અને મિટસેલ એન્ડ બટલરનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.midlandspubs.co.uk/breweries/birmingham.htm |title=Birmingham Breweries |publisher=Midlands Pubs.co.uk |access-date=7 June 2008 |archive-date=17 મે 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080517144014/http://www.midlandspubs.co.uk/breweries/birmingham.htm |url-status=dead }}</ref> એસ્ટોન મેનોર બ્રુઅરી હાલમાં નોંધપાત્ર કદની એકમાત્ર બ્રુઅરી છે. ઘણા ફાઇન વિક્ટોરિયન પબ અને બાર શહેરમાં હજુ પણ જોવા મળે છે. બર્મિંગહામની સૌથી જુની ઇન ઓલ્ડ ક્રાઉન છે, જે ડેરિટેન્ડ (સિરકા 150{{સંદર્ભ}})માં આવેલી છે. શહેરમાં નાઇટક્લબ અને બારની ભરમાર છે, જેમાં સૌથી સૌથી જાણીતી બ્રોડ સ્ટ્રીટ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.broadstreetbid.com/flash/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930105529/http://www.broadstreetbid.com/flash/index.html |archive-date=30 સપ્ટેમ્બર 2007 |title=BID Broad Street |access-date=7 June 2008 |url-status=dead }}</ref> વિન્ગ યીપ ફૂડ સામ્રાજ્યની સૌ પ્રથમ શરુઆત આ શહેરમાં થઈ હતી અને તે નેશેલ્સમાં હેડક્વાર્ટર ધરાવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birminghampost.net/tm_objectid=16631720&method=full&siteid=50002&headline=taste-of-the-orient-sweet-for-wing-yip-name_page.html |title=Taste of the Orient sweet for Wing Yip |publisher=The Birmingham Post Midland Rich List 2006 |date=6 January 2006 |access-date=7 June 2008 |archive-date=9 માર્ચ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080309190801/http://www.birminghampost.net/tm_objectid%3D16631720%26method%3Dfull%26siteid%3D50002%26headline%3Dtaste-of-the-orient-sweet-for-wing-yip-name_page.html |url-status=dead }}</ref> કરીના એક પ્રકાર બાલ્ટીની શોધ આ શહેરમાં થઈ હતી, જેને ‘બાલ્ટી બેલ્ટ’ અથવા ‘બાલ્ટી ટ્રાયેંગલ’ માટે ઘણી પ્રસિદ્ધિ મેળવી છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/balti |title=The Balti Experience |publisher=Birmingham City Council |access-date=19 December 2006|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110929053142/http://www.birmingham.gov.uk/balti|archive-date=29 September 2011}}</ref> બર્મિંગહામથી શરુ થયેલી જાણીતી ફૂડ બ્રાન્ડ્સમાં ટાઇફૂ ટી, બર્ડઝ કસ્ટાર્ડ, કેડબરી ચોકલેટ અને એચપી સોસનો સમાવેશ થાય છે. === કલા === [[ચિત્ર:Black Sabbath 1999-12-16 Stuttgart.jpg|thumb|right|હેવી મેટલ મ્યુઝિકના સૌ પ્રથમ બેન્ડ બ્લેક સબાથની સ્થાપના બર્મિંગહામમાં થઈ હતી.]] બર્મિંગહામ છેલ્લી સદીથી ધમબકતા અને વૈવિધ્યપૂર્ણ સંગીતનો ઇતિહાસ ધરાવે છે. બર્મિંગહામ બેન્ડ્સે બ્રિટનની સંગીત સંસ્કૃતિમાં મોટું પ્રદાન આપ્યું છે અને ઘણા સમકાલિન મ્યુઝિક બેન્ડ બર્મિંગહામ બેન્ડ્સના તેમના પરના મોટા પ્રભાવનો સ્વીકાર કરે છે. 1960ના દાયકાના ‘બ્રુમ બીટ’ યુગમાં મૂડી બ્લૂ જેવા બ્લૂ અને પ્રારંભિક પ્રોગ્રેસિવ રોક બેન્ડ પ્રસિદ્ધ બન્યા હતા. આ શહેરનો હેવી મેટલ મ્યુઝિકના જન્મસ્થળ તરીકે ઘણીવાર ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે,<ref>{{cite book |author=David Konow |title=Bang Your Head: The Rise and Fall of Heavy Metal |publisher=Three Rivers Press |year=2002 |isbn=0-609-80732-3}}</ref> કારણ કે જુડાસ પ્રિસ્ટ, [[બ્લેક સબાથ]], મેગ્નમ અને લેડ ઝેપબિલનના બે સભ્યો સ્થાનિક રહેવાસી હતા. આ પછી 80ના દાયકામાં નેપામ ડેથ જેવા બેન્ડ બર્મિંગહામ હેવી મેટલમાં જોડાયા હતા. 1870ના દાયકામાં ધ મૂવ અને આઇડલ રેસના સભ્યોએ ઇલેક્ટ્રિક લાઇટ ઓર્કેસ્ટ્રા અને વિઝાર્ડની રચના કરી હતી. 1970ના દાયકામાં સ્ટીલ પલ્સ, યુબી40 (UB40), મ્યુઝિકલ યુથ અને ધ બીક જેવા બેન્ડ્સ સાથે આ શહેરમાં રેગે અને સ્કાનો ઉદભવ થયો હતો, આ બેન્ડ્સે સંગીતમાં વંશીય એકતા દર્શાવી હતી અને ડાબેરી વિચારસરણી ધરાવતા ગીતો અને બહુવંશીય ગીતો રજૂ કરીને બર્મિંગહામનના પ્રવર્તમાન સામાજિક પ્રવાહોનું પ્રતિબિંબ રજૂ કર્યું હતું. 1980ના દાયકાના પોપ બેન્ડ ડુરાન ડુરાન પણ બર્મિંગહામની દેન છે. [[ચિત્ર:ExCathedra-BirminghamTownHall-byJamesAshby-20080301.jpg|thumb|left|બર્મિંગહામ ટાઉન હોલમાં એક્સ કેથેડ્રાનું પર્ફોર્મન્સ]] શહેરમાં જાઝ સંગીત પણ લોકપ્રિય છે અને બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ જાઝ ફેસ્ટિવલ બ્રિટનમાં તેના પ્રકારનો સૌથી મોટો ફેસ્ટિવલ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/birmingham/local_events/2003/07/jazz-calendar.shtml |title=Birmingham Local Events |publisher=BBC |access-date=7 June 2008}}</ref> આ ફેસ્ટિવલનું સ્થાન બર્મિંગહામની બહાર સોલિહુલમાં આવેલું છે. તેનું પ્રથમ આયોજન 1984માં કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.birminghamjazzfestival.com/venues_a.php |title=Birmingham International Jazz Festival venues |publisher=Birmingham Jazz Festival |access-date=7 June 2008 |archive-date=21 ઑગસ્ટ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080821115658/http://www.birminghamjazzfestival.com/venues_a.php |url-status=dead }}</ref> આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખ્યાતિપ્રાપ્ત સિટી ઓફ બર્મિંગહામ સિમ્ફની ઓરકેસ્ટ્રાનું મૂળ વતન સિમ્ફની હોલ છે. સિટી ઓર્ગેનિસ્ટની પણ પ્રથા છે, જેમાં 1843 પછી માત્ર સાત વ્યક્તિને આ દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે. હાલમાં સિટી ઓર્ગેનિસ્ટનો દરજ્જો ધરાવતા થોમસ ટ્રોટર 1983થી આ હોદ્દા પર છે.<ref>{{cite web |url=http://www.patrickgarvey.com/artists/thomas-trotter.html |title=Thomas Trotter – Organ |publisher=Patrick Garvey Management |access-date=7 June 2008 |archive-date=2 જૂન 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080602143448/http://www.patrickgarvey.com/artists/thomas-trotter.html |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ ટાઉન હોલમાં સંગીત વાદ્યોને ખુલ્લા મૂકવામાં આવ્યા પછીથી સાપ્તાહિક સંગીત કાર્યક્રમનું આયોજન કરવામા આવે છે,<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=37342&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=126 |title=Birmingham Town Hall: The Organ |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080611231917/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=37342&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=126 |archive-date=11 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> પરંતુ હવે જીણોર્ધારને પગલે ઓક્ટોબર 2007માં બર્મિંગહામ હોલને ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો ત્યાં સુધી આ કાર્યક્રમનું આયોજન સેન્ટ ફિલિપ્સ કેથેડ્રલમાં કરવામાં આવ્યું હતું. બર્મિંગહામ રોયલ બેલે<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=24788&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=12535#ballet |title=Birmingham Royal Ballet |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605043954/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=24788&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=12535#ballet |archive-date=5 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> તેમજ વિશ્વની સૌથી જુની વોકેશનલ ડાન્સ સ્કૂલ એલ્મહર્સ્ટ સ્કૂલ ફોર ડાન્સ આ શહેરમાં આવેલી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.made-schools.org.uk/schools/elmhurst-school-of-dance|title=Elmhurst School for Dance|publisher=MADE|access-date=3 July 2009|archive-date=21 જુલાઈ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090721050543/http://www.made-schools.org.uk/schools/elmhurst-school-of-dance|url-status=dead}}</ref> બર્મિંગહામમાં ત્રિવાર્ષિક મ્યુઝિક ફેસ્ટિવલનું 1784થી 1912 સુધી આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. મેન્ડલસોહન, ગાઉનોડ, સુલિવાન, ડીવોરેક, બેન્ટોક અને એડવર્ડ એલ્ગર દ્વારા સંગીતની વિશેષ રચના કરીને તેનું પર્ફોર્મન્સ આપવામાં આવે છે.એડવર્ડ એલ્ગરે તેમના સૌથી વધુ પ્રખ્યાત ચાર સમુહગીતો બર્મિંગહામ માટે લખ્યા છે. એલ્ગરના ''ડ્રીમ ઓફ ગેરોન્ટીયસ'' ને સૌથી પ્રથમ 1900માં અહીં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. સિટીમાં જન્મેલા ગીતકારોમાં આલ્બર્ટ વિલિયમ કેટેલબે અને એન્ડ્રુ ગ્લોવરનો સમાવેશ થાય છે. [[ચિત્ર:The Rep from Broad Street, Birmingham.jpg|thumb|બર્મિંગહામ રિપેર્ટરી થીયેટર]] બર્મિંગહામના બીજા શહેર કેન્દ્રિત સંગીત સ્થળોમાં 1991માં ખુલ્લા મૂકવામાં આવેલા નેશનલ ઇન્ડોર એરેના, ડેલ એન્ડમાં 02 એકેડેમીનું સ્થાન લેવા સપ્ટેમ્બર 2009માં બ્રિટલ સ્ટ્રીટ ખાતે ખુલ્લી મૂકવામાં આવેલી 02 એકેડમી, 1997માં ખુલ્લું મૂકવામાં આવેલું સીબીએસઓ (CBSO) સેન્ટર, ડિગબેથ ખાતેના બારફ્લાય અને એડ્રીયન બોલ્ટ હોલનો સમાવેશ થાય છે, જે બર્મિંગહામ કન્ઝવેટર ખાતે પેરેડાઇઝ ફોરમ અને બર્મિંગહામ સેન્ટ્રલ લાયબ્રેરીની સાથે બાંધવામાં આવ્યો હતો. બર્મિંગહામના ઘણા થીયેટરોમાં સૌથી મોટું થીયેટર એલેક્ઝાન્ડરા (‘ધ એલેક્સ’) ધ રેપ, ધ હિપોડ્રોમ અને ઓલ્ડ રેપ છે. ધ ક્રેસેન્ટ થીયેટર અને ઓલ્ડ જોઇન્ટ સ્ટોક થીયેટર સિટી સેન્ટરના બીજા થીયેટરો છે. સિટી સેન્ટરની બહારના થીયેટરોમાં ડ્રમ આર્ટસ સેન્ટર (અગાઉના એસ્ટોન હિપોડ્રોમની નજીક) અને ''મેક'' નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/theatres |title=Theatres in Birmingham |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-date=24 માર્ચ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100324202550/http://www.birmingham.gov.uk/theatres |url-status=dead }}</ref> ધ ફીયર્સ! ધ રેપના સહયોગમાં યોજવામાં આવતા ફીયર્સ નામના ફેસ્ટિવલમાં સ્થાનિક અને રાષ્ટ્રીય કંપનીઓના વાર્ષિક પર્ફોર્મન્સને રજૂ કરવામાં આવે છે. [[ચિત્ર:Birmingham Art Gallery & Museum.jpg|thumb|left|બર્મિંગહામ મ્યુઝિયમ એન્ડ આર્ટ ગેલરી]] બર્મિંગહામ સાથે સંકળાયેલી સાહિત્યની હસ્તીઓમાં સેમ્યુઅલ જોહનસનનો સમાવેશ થાય છે, જેઓ ટૂંકાગાળા માટે બર્મિંગહામમાં રહ્યા હતા અને નજીકના લીચફિલ્ડમાં તેમનો જન્મ થયો હતો. બર્મિંગહામ સેન્ટ્રલ લાયબ્રેરીમાં તેમના આશરે બે હજાર પુસ્તકો છે. આર્થર કોનન ડોયલે બર્મિંગહામના અસ્ટન એરિયામાં કામ કર્યું હતું, જ્યારે કવિ લૂઈસ મેકનીસ છ વર્ષ માટે બર્મિંગહામમાં રહ્યા હતા. અમેરિકાના લેખક વોશિંગ્ટન ઇરવિંગે બર્મિંગહામમાં તેમના નિવાસ દરમિયાન એસ્ટોન હોલ આધારિત કૃતિ ''બ્રેસબ્રિજ હોલ'' અને ''ધ હ્યુમરિસ્ટ્, એ મેડલી'' જેવી તેમની સૌ વધુ પ્રખ્યાત સાહિત્યકૃતિની રચના કરી હતી. બર્મિંગહામમાં જન્મેલા અથવા આ શહેરમાં રહેલા બીજા સાહિત્યકારોમાં ડેવિડ લોજ, જોનાથન કો અને જે.આર.આર ટોલ્કીયનનો સમાવેશ થાય છે, જેમને આ શહેરના વિસ્તારો અને ઇમારતોમાંથી પ્રેરણા મળી હોવાનું માનવામાં આવે છે. બર્મિંગહામ સાથે સંકળાયેલા જાણીતા કવિઓમાં શહેરના છઠ્ઠા પોયેટ લોરિયેટ રોઈ ક્વાબેના<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=23945&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=5247 |title=About the Birmingham Poet Laureate |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609075008/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=23945&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=5247 |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> અને શહેરમાં જન્મેલા બેન્ઝામિન ઝેપફાનિયાહનો સમાવેશ થાય છે. બ્રિટનના સૌથી મોટા સ્થાપિત સ્થાનિક સાયન્સ ફિક્શન ગ્રૂપની 1971માં બર્મિંગહામ સ્થાપના થઈ હતી (જોકે 1940 અને 1960ના દાયકામાં અગાઉના સ્વરુપો હતો) અને તે એન્યૂઅલ એસએફ ઇવેન્ટ નોવાકોનનું આયોજન કરે છે. બર્મિંગહામ મ્યુઝિયમ અને આર્ટ ગેલરીમાં વિશ્વમાં પ્રિ-રેફેલાઇટ કલાના સૌથી મોટા કલેક્શન આવેલા છે. એડવર્ડ બર્ની-જોન્સ બર્મિંગહામમાં જન્મ્યા હતા અને પ્રથમ 20 વર્ષ શહેરમાં વિતાવ્યા હતા અને પછીથી રોયલ બર્મિંગહામ સોસાયટી ઓફ આર્ટિસ્ટના પ્રેસિડન્ટ બન્યા હતા. 2004 ''ગૂડ બ્રિટન ગાઇડ'' દ્વારા બાર્બર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફાઇન આર્ટસને ‘ગેલરી ઓફ ધ યર’ જાહેર કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.barber.org.uk/pr081203.html |title=Barber Institute is 'Gallery of the Year' |date=8 December 2003 |publisher=Barber Institute of Fine Arts |access-date=7 June 2008 |archive-date=8 સપ્ટેમ્બર 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050908083324/http://barber.org.uk/pr081203.html |url-status=dead }}</ref> આઇકોન ગેલરીમાં સમકાલિન કલાકૃતિઓ અને ઇસ્ટસાઇડ પ્રોજેક્ટ્સનું પ્રદર્શન છે. જાણીતા સ્થાનિક આર્ટિસ્ટમાં ડેવિડ કોક્સ, ડેવિડ બોમબર્ગ, પોગસ સીઝર, કીથ પાઇપર અને ડોનાલ્ડ રોડનીનો સમાવેશ થાય છે. જૂના ફોટોગ્રાફના ભંડાર ઓઓએમ (OOM) ગેલરીએ ફેઝેલી સ્ટુડિયોઝ, થ્રી વ્હાઇટ વોલ્સ અને કાઇનેટિક એઆઇયુ (AIU) જેવા સંગઠનો સાથે સહયોગ કર્યો છે. મેન્યુફેક્ચરિંગ અને પ્રિન્ટિંગના સેન્ટર તરીકે બર્મિંગહામની ભૂમિકાને ગ્રાફિક ડિઝાઇન અને પ્રોડકટ ડિઝાઇનની મજબૂત સ્થાનિક પરંપરાથી ટેકો મળ્યો છે. બર્મિંગહામ ડિઝાઇનર્સના જાણીતા વર્કમાં બાસ્કરવિલે ફોન્ટ,<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=76113&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=260 |title=John Baskerville of Birmingham |publisher=Birmingham City Council |access-date=29 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012100752/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=76113&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=260 |archive-date=12 ઑક્ટોબર 2007 |url-status=dead }}</ref> રસ્કીન પોટરી,<ref>{{cite web |url=http://www.geffrye-museum.org.uk/_download/CCECMYVI.pdf |title=Ruskin pottery centenary exhibition |publisher=The Geffrye Museum, London |format=PDF |access-date=29 September 2007}}</ref> એકમે થન્ડરર વ્હિસલ,<ref>{{cite web |url=http://www.drcdurham.ca/htm/history_of_the_whistle.htm |title=History of the Whistle |publisher=District Referee Coordinator – Durham |access-date=29 September 2007 |archive-date=12 ઑક્ટોબર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012100044/http://drcdurham.ca/htm/history_of_the_whistle.htm |url-status=dead }}</ref> ધ આર્ટ ડેકો બ્રાન્ડિંગ ઓફ ઓડિયોન સિનેમાસ<ref>{{cite news |url=http://arts.guardian.co.uk/critic/feature/0,1169,717532,00.html |title=The mogul's monuments – How Oscar Deutsch's Odeon cinemas taught Britain to love modern architecture |author=Jonathan Glancey |publisher= Guardian |date=18 May 2002 |access-date=29 September 2007 | location=London}}</ref> અને મિનીનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.designmuseum.org/design/alec-issigonis |title=Alec Issigonis, Automotive Designer (1906–1988) |publisher=Design Museum, London |access-date=29 September 2007 |archive-date=13 સપ્ટેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070913154950/http://www.designmuseum.org/design/alec-issigonis |url-status=dead }}</ref> === ઉત્સવો અને કાર્યક્રમો === બર્મિગહામમાં સેન્ટ જ્યોર્જ ડે પાર્ટી સહિતના ઘણા રાષ્ટ્રીય, ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક ઉત્સવોનું આયોજન કરવામાં આવે છે. બર્મિંગહામ ટેટૂ નેશનલ ઇન્ડોર એરિયા સાથે દર વર્ષે લાંબા ગાળાથી યોજવામાં આવતો મિલિટરી શો છે. કેરિબિયન શૈલીના બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ કાર્નિવલનું ઘણા વર્ષોથી આયોજન કરવામાં આવે છે. બર્મિંગહામ પ્રાઇડનું ગે વિલેજમાં આયોજન કરવામાં આવે છે અને તેમાં દર વર્ષે 100,000 લોકો આવે છે. 1997થી શહેરમાં વાર્ષિક કલા ઉત્સવ ''આર્ટસફેસ્ટ'' નું આયોજન કરવામાં આવે છે, જે બ્રિટનનું સૌથી મોટો ફ્રી આર્ટસ ફેસ્ટિવલ છે. ડિસેમ્બર 2006માં સિટી કાઉન્સિલે જાહેરાત કરી હતી, તે હવેથી આર્ટફેસ્ટનું આયોજન કરશે નહીં.<ref>{{cite web |url=http://www.birminghammail.net/birmingham-blogs-views/birmingham-mail-columnists/the-stirrer/tm_method=full&objectid=18192354&siteid=50002-name_page.html |title=Will a fest by any other name smell as sweet? |publisher=Birmingham Mail |date=1 December 2006 |access-date=7 June 2008 |archive-date=9 માર્ચ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080309192731/http://www.birminghammail.net/birmingham-blogs-views/birmingham-mail-columnists/the-stirrer/tm_method%3Dfull%26objectid%3D18192354%26siteid%3D50002-name_page.html |url-status=dead }}</ref> શહેરની સૌથી મોટી સિંગલ ડે ઇવેન્ટ સેન્ટ પેટ્રીક્સ ડે પરેડ (યુરોપમાં ડબ્લીન પછીની સૌથી મોટી ઇવેન્ટ) છે.<ref>{{cite web |url=http://www.anysubject.com/st-patricks-day-history-of-st-patricks-day.asp |title=History of St. Patrick's Day |publisher=AnySubject |access-date=7 June 2008 |archive-date=27 માર્ચ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080327033548/http://www.anysubject.com/st-patricks-day-history-of-st-patricks-day.asp |url-status=dead }}</ref> વિવિધ સંસ્કૃતિના બીજા કાર્યક્રમોમાં બંગલા મેલા અને વૈશાખી મેલાનો સમાવેશ થાય છે. બર્મિંગહામ હેરિટેજ ફેસ્ટિવલ ઓગસ્ટમાં યોજવામાં આવતો માર્ડી ગ્રાસ સ્ટાઇલનો કાર્યક્રમ છે. પ્રવાસી ગાયકો દ્વારા કેરિબિયન અને આફ્રિકાની સંસ્કૃતિની પણ પરેડ અને બસ્કર્સ દ્વારા શેરીના કાર્યક્રમો દ્વારા ઉજવણી કરવામાં આવે છે. શહેરના બીજા ઉત્સવોમાં મોસલી પ્રાઇવેટ પાર્ક ખાતે આયોજન કરવામાં આવતા અને નવા અને જુના લોકઉત્સવનું મિશ્રણ કરતા મોસલી ફોક ફેસ્ટિવલ (2006થી) બર્મિંગહામ ઇન્ટરનેશનલ જાઝ ફેસ્ટિવલ, પીટર કે જેવા કાર્યક્રમોથી હેડલાઇનમાં રહેતા બર્મિંગહામ કોમેડી ફેસ્ટિવલ (2001થી), ફાસ્ટ શો, જિમી કાર, લી ઇવેન્સ અને લેની હેનરી, 2009માં શરુ થયેલા ઓફ ધ કફ ફેસ્ટિવલનો સમાવેશ થાય છે.શહેરના જાહેર ઉત્સવો અને કાર્યક્રમોમાં સુધારો કરવાના હેતુ ધરાવતા બી બર્મિંગહામ (બર્મિંગહામની સ્થાનિક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી) દ્વારા પ્રકાશિત બર્મિંગહામ 2026 વિઝનમાં આ ઉત્સવો, કાર્યક્રમો અને પ્રવૃત્તિઓને એક હિસ્સો બનાવવામાં આવ્યો છે.{{સંદર્ભ}}. બર્મિંગહામની 2013માં સિટી ઓફ કલ્ચરનો દરજ્જો મેળવવાના પ્રયાસોને<ref>{{cite web |url=http://birminghamculture.org/ |title=Birmingham Culture - City of Culture Bid 2013 |publisher=Birmingham Cultural Partnership |access-date=May 2010 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528131050/http://birminghamculture.org/ |url-status=dead }}</ref> ક્રિસ અકાબુસી, ડેનિસ લૂઈસ અને જેમ્સ ફેલ્પ્સ એન્ડ ઓલિવર ફેલ્પ્સ (હેરી પોટરના વીઝલે ટ્વીન્સ) જેવી હસ્તીઓએ ટેકો આપ્યો હતો. બર્મિંગહામમાં 2008માં શરુ થયેલા બાયએન્યુઅલ ઇન્ટરનેશનલ ડાન્સ ફેસ્ટિવલનું ડાન્સ એક્સ્ચેન્જ દ્વારા આયોજન કરવામાં આવે છે અને તેમાં શહેરના ઇન્ડોર અને આઉટડોર વેન્યૂને આવરી લેવામાં આવે છે. === પ્રસાર માધ્યમો === [[ચિત્ર:The mailbox.jpg|thumb|right|બીસીસી બર્મિંગહામનું હેડક્વાર્ટર ધ મેઇલબોક્સ]] બર્મિંગહામમાં કેટલાંક અગ્રણી સ્થાનિક વર્તમાનપત્રો છે, જેમાં દૈનિક અખબાર ''બર્મિંગહામ મેઇલ'' , ''બર્મિંગહામ પોસ્ટ'' અને સાપ્તાહિક ''સન્ડે મર્ક્યુરી'' નો સમાવેશ છે, આ તમામની માલિકી ટ્રિનિટી મિરર પાસે છે, જે છેલ્લા 30 વર્ષથી પ્રકાશિત થતા ''વોટઝ ઓન'' મેગેઝિન નામના પખવાડિક મેગેઝિનનું માલિક છે. ''ફોરવર્ડ'' (અગાઉનું નામ બર્મિંગહામ વોઇસ) બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવતું ફ્રીશીટ છે, જેનું શહેરના ઘરોમાં વિતરણ કરવામાં આવે છે. બર્મિંગહામમાં વિવિધ રાષ્ટ્રીય વંશીય પ્રસાર માધ્યમનું પણ કેન્દ્ર છે અને બે રિજનલ મેટ્રો એડિશન (ઇસ્ટ અને વેસ્ટ મિડલેન્ડ્સ)નું બેઝ છે. બર્મિંગહામ સિનેમાનો લાંબા ઇતિહાસ ધરાવે છે. સ્ટ્રેશન સ્ટ્રીટ પરનું ઇલેક્ટ્રિક સિનેમા બ્રિટનનું સૌથી જુનું કાર્યરત સિનેમા છે<ref>{{cite web |url=http://www.theelectric.co.uk/ |title=The Electric Cinema website |access-date=7 June 2008 |archive-date=16 જૂન 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080616175452/http://www.theelectric.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> અને ઓસ્કાર ડ્યૂઇશે 1920ના દાયકા દરમિયાન પેરી બારે તેમના પ્રથમ ઓડિયન સિનેમાને ખુલ્લુ મૂક્યું હતું. બર્મિંગહામમાં જન્મેલા આર્કિટેક્ટ હેરી વીડોને દેશમાં 300થી વધુ સિનેમાના ડિઝાઇનિંગ માટે ઓસ્કાર ડ્યૂઇશ સાથે જોડાણ કર્યું હતું, તેમાંથી મોટા ભાગના અલગ પ્રકારની આર્ટ ડેકો સ્ટાઇલના છે.<ref>{{cite book |title=The Buildings Around Us |author=Thom Gorst |page=93 |year=1995 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0-419-19330-8}}</ref> સ્ટાર સિટી યુરોપનું સૌથી મોટું આનંદપ્રમોદ અને સિનેમા સંકુલ કહેવાય છે.{{Weasel-inline|date=May 2010}} આઇમેક્સ (IMAX) સિનેમાં ઇસ્ટસાઇડમાં મિલિનિયમ પોઇન્ટ પર આવેલું છું.<ref>{{cite web |url=http://www.imax.ac/ |title=Birmingham IMAX |publisher=Thinktank |access-date=28 November 2007 |archive-date=28 નવેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071128022949/http://www.imax.ac/ |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ 1999ની ફિલ્મ ''ફેલિસિયાઝ જર્ની'' સહિતની ફિલ્મોનું લોકેશન છે. આ ફિલ્મમાં 1973ની ફિલ્મ ''ટેક મી હાઇ'' માં ઉપયોગ કરવામાં આવેલા બર્મિંગહામના લોકેશનનો ઉપયોગ કરીને શહેરમાં આવેલા પરિવર્તન દર્શાવવામાં આવ્યા છે.<ref>{{cite book|title=Remaking Birmingham: The Visual Culture of Urban Regeneration |url=https://archive.org/details/remakingbirmingh0000unse |author=Liam Kennedy |page=[https://archive.org/details/remakingbirmingh0000unse/page/115 115] |year=2004 |publisher=Routledge |isbn=0-415-28838-X}}</ref> [[ચિત્ર:ElectricCinema.jpg|thumb|left|ઇલેકટ્રિક સિનેમા]] બર્મિંગહામ ટીવી પ્રોગ્રામના શુટીંગ માટેનું પણ જાણીતું સ્થળ છે અને ટેલિવિઝન પ્રસારણ માટેનું રાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર છે. બીબીસી (BBC) આ શહેરમાં બે ઓફિસ ધરાવે છે. સિટી સેન્ટરમાં આવેલું ધ મેઇલબોક્સ બીબીસી (BBC) ઇંગ્લીશ રિજન્સનું રાષ્ટ્રીય હેડક્વાર્ટર છે,<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/england/about.shtml |title=About Us – Information about BBC English Regions |publisher=BBC |access-date=7 June 2008}}</ref> જે બીબીસી (BBC) વેસ્ટ મિડલેન્ડ અને બીબીસી (BBC) બર્મિંગહામ નેટવર્ક પ્રોડક્શન સેન્ટરનું પણ હેડક્વાર્ટર્સ છે, જે અગાઉ એજબેસ્ટનમાં પેબલ મિલ સ્ટુડિયો ખાતે આવેલું હતું. સેલી ઓક ખાતે આવેલું બીબીસી ડ્રામા વિલેજ ટેલિવિઝન ડ્રામા અને બ્રિટનના નવી કૌટુંબિક ધારાવાહિકમાં સ્પેશ્યલાઇઝેશન ધરાવતું પ્રોડક્શન હાઉસ છે, જેમાં વેસ્ટ મિડલેન્ડ વિસ્તારમા એકમાત્ર ટેલિવિઝન સોપ ઓપેરા ડોક્ટર્સનું નિર્માણ કરાયું હતું અને તે બ્રિટનની એકમાત્ર ડેટાઇમ ધારાવાહિક છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2005/05_may/09/drama_village.shtml |title=Lights, campus, action for BBC Birmingham's Television Drama Village |publisher=BBC Press Release |date=9 May 2005 |access-date=7 June 2008}}</ref> ઓક્ટોબર 2007માં જાહેરાત કરવામાં આવી હતી કે બીબીસી બર્મિંગહામમાં રાષ્ટ્રીયવ્યાપી 2,500માંથી 43 લોકો નોકરી ગુમાવશે. બર્મિંગહામનો સેન્ટ્રલ/એટીવી (ATV) સ્ટુડિયો બંધ થયો ત્યાં સુધી ''ટિસવાન'' અને ''ક્રોસરોડ'' સહિતના આઇટીવી (ITV) માટેના ઘણા પ્રોગ્રામના રેકોર્ડિંગનું સ્થળ હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.transdiffusion.org/emc/studioone/circles.php |title=Ever Decreasing Circles |author=Lee Carey |publisher=Studio One |access-date=10 May 2008 |date=1 February 2003 |archive-date=6 મે 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080506154335/http://www.transdiffusion.org/emc/studioone/circles.php |url-status=dead }}</ref> સેન્ટ્રલ ટીવીએ તેના હાલના ગેસ સ્ટ્રીટ સ્ટુડિયામાં સ્થળાંતર કર્યું ત્યારે તે સીઆઇટીવી (CITV) માટેનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. જોકે પછીથી સીઆઇટીવી (ITV)એ 2004માં માન્ચેસ્ટરમાં તેની ફેસિલિટી ખસેડી હતી. બર્મિંગહામમાંથી આઇટીવી સેન્ટ્રલના પ્રોડક્શન હાલમાં રિજનલ ન્યૂઝ પ્રોગ્રામ ''સેન્ટ્રલ ટુનાઇટ'' ની વેસ્ટ અને ઇસ્ટ એડિશનનો સમાવેશ થાય છે. આ શહેરમાં ઘણા રાષ્ટ્રીય અને પ્રાદેશિક રેડિયો સ્ટેશનો તેમજ સ્થાનિક રેડિયો સ્ટેશનો પણ કાર્યરત છે. જેમાં 96.4 બીઆરએમબી (BRMB), ગેલેક્સી, હાર્ટ એફએમ, કેરેન્ગ! 105.2, ન્યૂ સ્ટાઇલ રેડિયો 98.7 એફએમ, સ્મૂથ રેડિયો 105.7 એફએમ, બીબીસી ડબલ્યુએમ.<ref>{{cite web|url=http://www.radio-now.co.uk/central.htm#WM|title=Radio stations in the West Midlands|publisher=Radio Now|access-date=22 July 2009|archive-date=10 એપ્રિલ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410042132/http://www.radio-now.co.uk/central.htm#WM|url-status=dead}}</ref> ''ધ આર્ચર્સ'' નો સમાવેશ થાય છે. વિશ્વના સૌથી લાંબા રેડિયો પ્રોગ્રામ આર્ચરનું બીસીસી (BBC) રેડિયો 4 માટે બર્મિંગહામમાં રેકોર્ડિંગ થયું છે.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6124558.stm |title=The Archers airs 15,000th episode |publisher=BBC News |date=7 November 2006 |access-date=28 November 2007}}</ref> === આનંદપ્રમોદ === [[ચિત્ર:Vtp200.jpg|thumb|સૂચિત વીટીપી 2000 (VTP200)]] બે મુખ્ય વિકાસ યોજનાથી તાજેતરના વર્ષોમાં શહેરના બે ભાગને નવજીવન મળ્યું છે. નેશનલ સી લાઇફ સેન્ટર સાથે રેસ્ટોરા અને ઓફિસ બિલ્ડિંગ સાથે બ્રિન્ડલેપ્લેસ એક મોટું કેનલસાઇડ ડેવલપમેન્ટ છે. બીજું ડેવલપમેન્ટ બુલરિંગ શોપિંગ સેન્ટર છે, જેનો અગાઉના શોપિંગ સેન્ટરની જગ્યાએ વિકાસ કરાયો છે. કેનલસાઇડ ડેવલપમેન્ટ ધ મેઇલબોક્સમાં ડિઝાઇનર સ્ટોર તેમજ ઓફિસ અને એપાર્ટમેન્ટ આવેલા છે. મેક આર્કિટેક્ટ દ્વારા ડિઝાઇન કરાયેલું ધ ક્યુબ 17 માળનું બહુવિધ ઉપયોગનું બિલ્ડિંગ છે, જેનું હાલમાં મેઇલબોક્સ માસ્ટરપ્લાન હેઠળ બાંધકામ ચાલી રહ્યું છે. નેશનલ ઇન્ડોર એરેનાનો યુરોપના સૌથી મોટા સ્પોર્ટસ અને મનોરંજન સ્થળોમાં સમાવેશ થાય છે. સિટી સેન્ટરની બહાર નેશેલ્સ પાવર સ્ટેશનની અગાઉની જગ્યા પર સ્ટાર સિટી એન્ટરટેઇનમેન્ટ કોમ્પ્લેક્સ આવેલું છે.<ref>{{cite web |url=http://www.memonline.com/news8.html |title=Birmingham's New Leisure Complex |publisher=MEM Online News |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071212014801/http://www.memonline.com/news8.html |archive-date=12 ડિસેમ્બર 2007 |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામની નાઇટલાઇફ ખાસ કરીને બ્રોડ સ્ટ્રીટ અને બ્રિન્ડલેપ્લેસમાં કેન્દ્રિત થયેલી છે. જોકે તાજેતરના વર્ષોમાં સ્ટાઇલિશ ક્લબ અને બારનો બ્રોડ સ્ટ્રીટ એરિયાની બહાર વિકાસ થઈ છે. કસ્ટર્ડ ફેક્ટરીમાં મેડિસિન બાર, ધ સેન્ચ્યુરી રેઇનબો પબ એન્ડ એર ડિગબેથમાં આવેલી મોટી ક્લબ અને બાર છે. ડિગબેથની નજીક આર્કેડિયન અને હર્સ્ટ સ્ટ્રીટ ગે વિલેજ જેવા વિસ્તારોમાં ચાઇનીઝ ક્વાર્ટરના બાર્સ અને નાઇટ્સ ક્લબ આવેલી છે. સમર રો, ધ મેઇલબોક્સ અને સેન્ટ ફિલિપ્સ/કોલમોર રોમાં બર્મિંગહામમાં રહેલા પોલેન્ડના નિવાસીઓ માટે મહિનામાં એક વાર નાઇટ પાર્ટીનું આયોજન કરવામાં આવે છે અને જ્વેલરી ક્વાર્ટરમાં પણ ક્લબ આવેલી છે. આઇરિશ ક્વાર્ટરમાં સંખ્યાબંધ લેટ નાઇટ પબ્સ આવેલા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=24761&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=12535 |title=Nightlife in the City Centre |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080610221029/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=24761&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=12535 |archive-date=10 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> એનઆઇ (NIA)એ નજીક આવેલા લેડીવૂડમાં પચાસ મીટરના ઓલિમ્પિક કદના સ્વિમિંગ પૂલનું નિર્માણ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવેલી છે. ‘'''''બર્મિંગહામ એક્વેટીક્સ એન્ડ લીઝર સેન્ટર'' ''' ’ અથવા ‘'''''બીએએલસી'' ''' ’ (BALC)નો ખર્ચ 5.8 કરોડ પાઉન્ડ છે અને તેને [[લંડન]]માં 2012માં ઓલિમ્પિક ગેમ્સ માટે સમયસર પૂરું કરવાની મૂળ યોજના હતી, જેથી ચીનની સ્વિમિંગ ટીમ પ્રેક્ટિસ માટે તેનો ઉપયોગ કરી શકે, જોકે નાણાના અવરોધને કારણે તેનું સમયસર નિર્માણ થઈ શકશે નહીં. જોકે પ્લાનિંગ મંજૂરી આપવામાં આવી હોવા છતાં બાંધકામ કામગીરી નજીકના સમયમાં ચાલુ થવાની શક્યતા લાગતી નથી. આ પુલ સ્થાનિક લોકો માટે ગરમાગરમ ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે, કારણ કે બીજા મોટા સ્પોર્ટસ વેન્યૂની નજીક આવેલો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.birminghammail.net/news/top-stories/2009/12/19/new-58-million-pool-will-create-parking-chaos-say-ladywood-residents-97319-25425184/|title=New £58 million pool will create parking chaos say Ladywood residents|publisher=Birmingham Mail|date=19 December 2009|access-date=8 January 2010}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === સ્થાપત્ય === [[ચિત્ર:Bell Edison Telephone Building.jpg|thumb|વિક્ટોરિયન યુગની લાલ ઇંટ અને ટેરોકોટાથી નિર્મિત બર્મિંગહામની 17 અને 10 ન્યૂહોલ સ્ટ્રીટ ]] બર્મિંગહામ ખાસ કરીને 18મી, 19મી અને 20મી સદીનું ફરજંદ છે, તેના વિકાસની શરુઆત ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ દરમિયાન થઈ હતી. આ પછીથી તુલનાત્મક રીતે અગાઉના ઇતિહાસની ઘણી જ ઓછી ઇમારતો હાલમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને બચેલી ઇમારતો પણ સંરક્ષિત જાહેર થયેલી છે. બર્મિંગહામમાં 1,946 લિસ્ટેડ બિલ્ડિંગ છે અને પ્રાચીન સ્મારકો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/ELibrary?E_LIBRARY_ID=75&a=1083070309470 |title=Schedule of Nationally Listed Buildings of Historic Interest in Birmingham |publisher=Birmingham City Council Planning Department |format=PDF |access-date=7 June 2008 |archive-date=30 સપ્ટેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930235342/http://www.birmingham.gov.uk/ELibrary?E_LIBRARY_ID=75&a=1083070309470 |url-status=dead }}</ref> બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલે કાનૂની રીતે નોંધણીના દરજ્જા માટે તમામ માપદંડ પૂરી ન કરતી હોય તેવી બિલ્ડિંગ માટે સ્થાનિક નોંધણી યોજના શરુ કરી છે. મધ્યકાલિન બર્મિંગહામના ચિન્હો ખાસ કરીને અસલ [[પેરિસ]] ચર્ચ અને બુલ રિંગમાં આવેલા સેન્ટ માર્ટિન જેવા જુના ચર્ચમાં જોવા મળે છે. મધ્યકાલિન અને ટ્યુડર યુગની બીજી બચી ગયેલી ઇમારતોમાં ''લેડ ઇન ધ લેન'' <ref>{{cite web |url=http://www.pub-explorer.com/wmids/pub/ladinlaneerdington.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071222043422/http://www.pub-explorer.com/wmids/pub/ladinlaneerdington.htm |archive-date=22 ડિસેમ્બર 2007 |title=The Lad In The Lane, Erdington |publisher=pub-explorer.com |access-date=6 સપ્ટેમ્બર 2010 |url-status=dead }}</ref> અને 15મી સદીના ''સેરેકેન્સ હેડ'' પબ્લિક હાઉસ ''ધ ઓલ્ડ ક્રાઉન'' , <ref>{{cite web |url=http://www.pub-explorer.com/wmids/pub/ladinlaneerdington.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071222043422/http://www.pub-explorer.com/wmids/pub/ladinlaneerdington.htm |archive-date=22 ડિસેમ્બર 2007 |title=The Lad In The Lane, Erdington |publisher=pub-explorer.com |access-date=6 સપ્ટેમ્બર 2010 |url-status=dead }}</ref>કિંગ્સ નોર્ટનમાં ઓલ્ડ ગ્રામર સ્કૂલ અને બ્લેકસ્લે હોલનો સમાવેશ થાય છે. [[ચિત્ર:SelfridgesBhamFront.jpg|thumb|left|આર્કિટેક્ટ ફ્યુચર સિસ્ટમે બનાવેલું સેલફ્રીજ]] જ્યોર્જિયન યુગના સંખ્યાબંધ બિલ્ડિંગ પણ હજુ જોવા મળે છે, જેમાં સેન્ટ ફિલિપ્સ કેથેડ્રલ, સોહો હાઉસ, પેરોટ્સ ફોલી, ધ ટાઉન હોલ અને સેન્ટ પોલ્સ સ્ક્વેરનો સમાવેશ થાય છે. વિક્ટોરિયન યુગમાં શહેરમાં મોટા પ્રમાણમાં ઇમારતોનું નિર્માણ થયું હતું. વિક્ટોરિયન લો કોર્ટ (લાલ રંગની ઇંટો અને ટેરાકોટાની લાક્ષણિકતામાં), કાઉન્સિલ હાઉસ, મ્યુઝિયમ એન્ડ આર્ટ ગેલરી જેવા મોટા સિવિલ બિલ્ડિંગનું નિર્માણ થયું છે.<ref>{{cite book |author=Anne Baltz Rodrick |title=Self-Help and Civic Culture: Citizenship in Victorian Birmingham |url=https://archive.org/details/selfhelpciviccul0000rodr |year=2004 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=0-7546-3307-1}}</ref> સેન્ટ ચેડ્ઝ કેથેડ્રલ સુધારા પછી બ્રિટનમાં બાંધવામાં આવેલું પ્રથમ રોમન કેથોલિક કેથેડ્રલ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/birmingham/content/articles/2007/04/05/st_chads_feature.shtml |title=Birmingham's hidden jewel |publisher=BBC Birmingham |access-date=7 June 2008}}</ref> શહેરમાં ઔદ્યોગિક કામદારોને સમાવવા માટેની જરૂરિયાતને કારણે સમાન હારમાં સંખ્યાબંધ મકાનો બાંધવા પડ્યા હતા અને ઘણા હારબંધ મકાનો પછીથી શહેરમાં આંતરિક ઝુંપડપટ્ટી બન્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.gees.bham.ac.uk/research/cpp/membersfiles/phil/leebankabstract.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227084303/http://www.gees.bham.ac.uk/research/cpp/membersfiles/phil/leebankabstract.pdf |archive-date=27 ફેબ્રુઆરી 2008 |title=Tower Block Modernism vs. Urban Morphology: An analysis of Lee Bank, Birmingham |author=Phil Jones |format=PDF |access-date=7 June 2008 |url-status=live }}</ref> યુદ્ધ પછીના પુનઃવિકાસ અને વિક્ટોરિયનવાદ વિરુદ્ધની ઝુંબેશને કારણે બર્મિંગહામ ન્યૂ સ્ટ્રીટ સ્ટેશન અને ઓલ્ડ સેન્ટ્રલ લાયબ્રેરી જેવી આશરે એક ડઝન વિક્ટોરિયન ઇમારતોનો નાશ થયો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=89806&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=10277 |title=Aerial View of New Street Station 1963 |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511152530/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=89806&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=10277 |archive-date=11 મે 2008 |url-status=dead }}</ref> ઇનર સિટી વિસ્તારમાં પણ મોટાભાગના વિક્ટોરિયન મકાનોનો પુનઃવિકાસ કરાયો હતો. પ્રવર્તમાન સમુદાયોને કેસલ વેલ જેવા ટાવર બ્લોક એસ્ટેટમાં ખસેડવામાં આવ્યા હતા. બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ હવે ટાવર બ્લોક ડેમોલિશન એન્ડ રિનોવેશન પ્રોગ્રામ નામનો મોટો પ્રોગ્રામ ચલાવે છે. તાજેતરના વર્ષોમાં સિટી સેન્ટરમાં ઘણું બાંધકામ થયું છે, જેમાં બુલરિંગ શોપિંગ સેન્ટરમાં બાંધવામાં આવેલા એવોર્ડ વિજેતા ફ્યુચર સિસ્ટમ્સ સેલફ્રિજ, બ્રિન્ડલેપ્લેસ રિજનરેશન પ્રોજેક્ટ અને મિલેનિયમ પોઇન્ટ સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી સેન્ટરનો સમાવેશ થાય છે. આમાંથી ઘણા પ્રોજેક્ટ્સ માટેનું ભંડોળ યુરોપિયન યુનિયન તરફથી મળ્યું છે, ઉદાહરણ તરીકે ટાઉન હોલ માટે યુરોપિયન રિજનલ ડેવલપમેન્ટ ફંડમાંથી 30 લાખ પાઉન્ડની સહાય મળી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.thsh.co.uk/page/town-hall-birmingham/|title=Town Hall, Birmingham|publisher=Birmingham City Council|access-date=21 June 2010|archive-date=17 ડિસેમ્બર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091217134925/http://www.thsh.co.uk/page/town-hall-birmingham|url-status=dead}}</ref> બહુમાળી ઇમારતોનું નિર્માણ 1970ના દાયકા પછીથી અને ખાસ કરીને તાજેતરના વર્ષોમાં ધીમું પડ્યું છે, કારણ કે ઊંચી ઇમારતોને કારણે ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (ઉદાહરણ તરીકે બીથમ ટાવર)ના વિમાનને અસર થવાની શક્યતા હોવાથી સિવિલ એવિયેશન ઓથોરિટીએ બિલ્ડિંગની ઊંચાઈ પર નિયંત્રણો મૂક્યા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=13971&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=1453 |title=Birmingham High Places document |publisher=Birmingham City Council |access-date=7 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609045359/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=13971&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=1453 |archive-date=9 જૂન 2008 |url-status=dead }}</ref> == પર્યાવરણ == બર્મિંગહામમાં વન્યજીવો માટે ઘણા કોરિડોર આવેલા છે, જેમાં પ્રોજેક્ટ કિંગફિશર અને વૂડગેટ વેલી કન્ટ્રી પાર્ક જેવા અનૌપચારિક કેન્દ્રો તેમજ હેન્ડ્ઝવર્થ પાર્ક અને સ્મોલ હીથ પાર્ક જેવા પાર્કનો સમાવેશ થાય છે. કિંગ્સ હિથ પાર્ક ખાતેના શહેરના બાગાયતી તાલિમ કેન્દ્રને પેરશોર કોલેજ સાથે જોડી દેવામાં આવ્યું છે. પરંપરાગત પર્યાવરણને જાળવી રાખવા માટે વોલન્ટિયર પ્રેસર ગ્રૂપ બર્મિંગહામ ફ્રેન્ડ્ઝ ઓફ ધ અર્થ દ્વારા વારંવાર પર્યાવરણના મુદ્દા ઉઠાવવામાં આવે છે. આ ગ્રૂપ સ્થાનિક રેલની જાળવણી, વોકિંગ, સાઇકલિંગ, ઊર્જાની માગમાં ઘટાડો, બગાડમાં ઘટાડો અને શહેરમાં પર્યાવરણીય ટેકનોલોજીના વિકાસ જેવા મુદ્દાની હિમાયત કરે છે. બર્મિંગહામના દક્ષિણમાં કોફ્ટન પાર્ક, લિકી હિલ અને વેસ્લી હિલ્સ આવેલા છે, જે સિટી સેન્ટરની શોભામાં વધારો કરે છે તેમજ રાત્રી દરમિયાન શહેર માટે અનોખું કુદરતી દ્રશ્ય ખડું કરે છે. == ગુનાખોરી અને પોલીસ == [[ચિત્ર:Digbeth Police Station, Birmingham.JPG|right|250px|thumb|ડિગબેથ પોલીસ સ્ટેશન]] વેસ્ટ મિડલેન્ડ પોલીસ બર્મિંગહામ અને વેસ્ટ મિડલેન્ડ કાઉન્ટીમાં કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવાની ફરજ બજાવે છે. હેડક્વાર્ટર્સ બર્મિંગહામના સિટી સેન્ટરના લોઇડ હાઉસ ખાતે આવેલું છે. બર્મિંગહામ ઘણી હાઇ પ્રોફાઇલ ઘટનાઓનું સ્થળ બન્યું છે, જેમાં 31 જાન્યુઆરીએ બર્મિંગહામ હુમલો, ન્યૂ યર મર્ડર્સ, 2005ના બર્મિગહામ વંશીય તોફાનો અને 1974ના બર્મિંગહામ પબ બોંબ વિસ્ફોટનો સમાવેશ થાય છે. 2008/2009 માટેના ગુનાના આંકડા (નીચે દર્શાવ્યા છે) દર્શાવે છે કે બર્મિંગહામમાં બ્રિટનમાં સરેરાશ ગુના કરતા વધુ ગુના થાય છે પરંતુ તમામ મોરચે આ સ્થિતિ નથી. ઇંગ્લેન્ડના ‘મુખ્ય શહેરો’ (બર્મિંગહામ, બ્રિસ્ટલ, લીડ્સ, લિવરપૂલ, માન્ચેસ્ટર, ન્યૂકેસલ, નોટિંગહામ અને શેફીલ્ડ)ની સરખામણીમાં બર્મિંગહામમાં ગુનાનો સૌથી નીચો દર છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham-csp.org.uk/current-crime-position.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080108145425/http://www.unitedbirmingham.com/crimeinbirmingham.html |archive-date=8 જાન્યુઆરી 2008 |title=Crime in Birmingham |publisher=United Streets of Birmingham |access-date=5 August 2009 |url-status=live }}</ref> શહેરમાં ગુનાના પ્રમાણમાં ઘટાડો કરવાના પ્રયાસના ભાગરુપે ક્રાઇમ એન્ડ ડિસઓર્ડર પાર્ટનરશિપની શહેરમાં સ્થાપના કરવામાં આવી છે, જે દેશની તેના પ્રકારની સૌથી મોટી છે.<ref name="BCSP">{{cite web |url=http://www.birmingham-csp.org.uk/informationcentre/archiveddocuments/summary8.pdf |title=Birmingham's Crime & Disorder Audit – Summary for Consultation 2005 |publisher=Birmingham Crime Safety Partnership |access-date=18 November 2007 |format=PDF |archive-date=27 નવેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071127152445/http://www.birmingham-csp.org.uk/informationcentre/archiveddocuments/summary8.pdf |url-status=dead }}</ref> આ પાર્ટનરશિપ બર્મિંગહામમાં નેબરહૂડ આધારિત પાંચ કમ્યુનિટી સેફ્ટી પ્રોજેક્ટ માટે કામ કરે છે અને આ પ્રોજેક્ટને ત્યારે પ્રસિદ્ધિ (રિકન્ગાઇઝ્ડ) મળી હતી, જ્યારે ડિસેમ્બર 2004માં તેને યુરોપિયન કમ્યુનિટી સેફ્ટી એવોર્ડ ખાતે પ્રથમ ઇનામ આપવામાં આવ્યું હતું. <ref name="BCSP"/> એસ્ટોન, હેન્ડ્સવર્થ, સ્મોલ હીથ અને બોર્ડસલે ગ્રીન જેવા સ્થળોમાં ગુનાખોરીનો દર ઊંચો છે.<ref name="BCSP"/> {| class="wikitable" |+ બર્મિંગહામમાં 2008/2009 માટેના ગુનાના આંકડા<td><ref>{{cite web |url=http://www.homeoffice.gov.uk/rds/ia/atlas.html |title=Interactive maps of recorded crime data at local authority level |publisher=Home Office |access-date=6 September 2009 |archive-url=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20080917023905/http://www.homeoffice.gov.uk/rds/ia/atlas.html |archive-date=17 સપ્ટેમ્બર 2008 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs09/hosb1109vol1.pdf |title=Findings form the British Crime Survey and police recorded crime |publisher=Home Office |access-date=6 September 2009 |archive-url=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20091217033737/http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs09/hosb1109vol1.pdf |archive-date=17 ડિસેમ્બર 2009 |url-status=live }}</ref></td> |- ! ગુનાકીય પ્રવૃત્તિ ! બર્મિંગહામ સરેરાશ<br />(1,000ની વસતી દીઠ) ! અંગ્રેજી સરેરાશ<br />(1,000ની વસતી દીઠ) |- | કુલ નોંધાયેલા ગુના | 94.92 | 86 |- | વ્યક્તિ સામેની હિંસા | 21.55 | 16 |- | જાતિય અપરાધ | 1.24 | 1 |- | લૂંટફાટના ગુના | 3.88 | 2 |- | ઘરફોડ ચોરી | 12.19 | 11 |- | વાહનો અંગેના ગુના | 14.34 | 11 |- | ચોરીના અન્ય ગુના | 15.24 | 20 |- | આપરાધિક નુકસાન | 15.9 | 17 |- | નશીલા પદાર્થના ગુના | 5.22 | 4 |} == શહેરની જાણીતી હસ્તીઓ == [[ચિત્ર:Chamberlain.jpg|thumb|જોસેબ ચેમ્બરલીન]] બર્મિંગહામમાં વિવિધ ક્ષેત્રોના ઘણા નામી વ્યક્તિઓ સ્થળ છે. એક સમયના બર્મિંગહામના મેયર અને પછી સાંસદ બનેલા જોસેફ ચેમ્બરલીન અને તેમના પુત્ર નેવિલ ચેમ્બરલીન કે જેઓ બર્મિંગહામના લોર્ડ મેયર અને પછી બ્રિટનના વડાપ્રધાન બન્યા હોય તેઓ બર્મિંગહામની સૌથી વધુ જાણીતી રાજકીય હસ્તીઓ છે. રાજકીય નેતા ઇનોચ પોવેલ પણ બર્મિંગહામમાં જન્મ્યા હતા અને તેમણે કિંગ એડવર્ડ સ્કૂલમાં અભ્યાસ કર્યો હતો. જાણીતા લેખક જે.આર.આર ટોલ્કીયનનો બર્મિંગહામમાં ઉછેર થયો હતો તેમજ મોસેલી બોગ, સેરહોલ મિલ અને પેરોટ્સ ફોલી જેવા શહેરના ઘણા સ્થળો લોર્ડ ઓફ ધ રિંગ્સના વિવિધ દ્રશ્યો માટે પ્રેરણાનો સ્રોત બન્યા હોવાનું માનવામાં આવે છે. લેખક ડબલ્યુ. એચ. ઓડેન શહેરના હાર્બોર્ન એરિયામાં ઉછર્યા હતા. અમેરિકાના લેખક વોશિંગ્ટન ઇરવિંગ 1820ના દાયકામાં બર્મિંગહામમાં રહ્યા હતા અને શહેરમાં નિવાસ દરમિયાન તેમણે રિપ વાન વિન્કલ અને ધ લિજન્ડ ઓફ સ્લીપી હોલોનું સર્જન કર્યું હતું. બર્મિંગહામમાં જન્મેલા અથવા થોડા સમય માટે રહેલા મનોરંજન ક્ષેત્રની જાણીતા વ્યક્તિઓમાં કોમેડિયન સીડ ફિલ્ડ, ટોની હેનકોક અને જાસ્પેર કેરેટનો અને અભિનેતા ટ્રેવર ઇવ, એન્ડ્રીય લેસ્ટર, જુલી વોલ્ટર્સ અને માર્ટિન શોનો સમાવેશ થાય છે. બર્મિંગહામે સંખ્યાબંધ મ્યુઝિક બેન્ડ અને સંગીતકારો પણ આપ્યા છે, જેમાં લેડ ઝેપેલિન, ઇલેક્ટ્રીક લાઇટ ઓરકેસ્ટ્રા, યુબી40, ડુરાન ડુરાન, સ્ટીલ પલ્સ, ઓશિન કલર સીન, મૂડી બ્લૂ, ધ મૂવ, જુડાસ પ્રિસ્ટ, [[બ્લેક સબાથ]], નેપામ ડેથ, બેનેડિક્શન, મ્યુઝિકલ યુથ અને ધ સ્ટ્રીટ્સનો સમાવેશ થાય છે. સંગીતકારો જેફ લીન, ઓઝી ઓસ્બોર્ની, કાર્લ પાલ્મર, જોહન લોજ, રોય વૂડ, જોન આર્મટ્રેડિંગ, રબી ટર્નર, ટોયહ વિલકોક્સ, ડેની લેન અને સ્ટીવ વિનવૂડ શહેરમાં મોટા થયા હતા. બીજા જાણીતા વ્યક્તિઓમાં એન્જિનિયર જેમ્સ વોટ, એવોર્ડ વિજેતા રાજકીય નાટ્યલેખક ડેવિડ એડગર અને બુકર પ્રાઇસ વિજેતા નવલકથાકાર ડેવિડ લોજનો સમાવેશ થાય છે. બર્મિંગહામના જાણીતા વ્યક્તિઓનું સન્માન કરવા માટે જુલાઈ 2007માં બ્રોડ સ્ટ્રીટમાં ‘વોક ઓફ સ્ટાર્સ’ને ખુલ્લૂ મૂકવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.walkofstars.co.uk/wp-content/uploads/OZZY_PRESS_RELEASE.pdf |title=Ozzy Osbourne to be the first star on the Birmingham Walk of Stars |publisher=Broad Street Business Improvement District |date=17 May 2007 |format=PDF |access-date=7 June 2008 |archive-date=27 સપ્ટેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927110039/http://www.walkofstars.co.uk/wp-content/uploads/OZZY_PRESS_RELEASE.pdf |url-status=dead }}</ref> == વિજ્ઞાન અને શોધ == [[ચિત્ર:Matthew Boulton - Carl Frederik von Breda.jpg|thumb|left|મેથ્યુ બોલ્ટન]] બર્મિંગહામ કેટલીક મહત્ત્વની શોધ અને વૈજ્ઞાનિક સફળતાનું સ્થળ છે. સ્થાનિક શોધ અને પ્રથમ પહેલોમાં ગેસ લાઇટિંગ, કસ્ટાર્ડ પાવડર, બ્રાઇલક્રીમ, મેગ્નેટ્રોન, ઓપરેશનમાં રેડિયોથેરાપીનો સૌ પ્રથમ ઉપયોગ,<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/xray |title=Major John Hall-Edwards |access-date=2010-09-06 |archive-date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928204852/http://www.birmingham.gov.uk/xray |url-status=dead }}</ref> લૂઇસ પોલ અને જોહન યાટનું પ્રથમ કોટન રોલર સ્પિનિંગ મશીન અને બર્મિંગહામ ચિલ્ડ્રન હોસ્પિટલમાં હોલ ઇન ધ હાર્ટ બ્રિટનના પ્રથમ ઓપરેશનનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url= |title=Facts about Birmingham |publisher=BirminghamNet |access-date=7 June 2008}}</ref> શહેરના જાણીતા વિજ્ઞાનીઓ અને સંશોધકોમાં સોહો એન્જિનિયરિંગ વર્કસના માલિક મેથ્યુ બોલ્ટન, સુપ્રજાજનન થીયરીના જનક અને આંકડાશાસ્ત્રમાં મહત્ત્વની ટેકનિક વિકસાવનારા સર ફ્રાન્સિસ ગેલ્ટન, કેમિસ્ટ જોસેફ પ્રિસ્ટલી અને સ્ટીમ એન્જિન સાથે સંકળાયેલા એન્જિનિયર અને સંશોધક જેમ્સ વોટનો સમાવેશ થાય છે. આમાંથી ઘણા વિજ્ઞાનીઓ શહેરમાં આવેલી લુનાર સોસાયટીનો સભ્ય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birminghamuk.com/lunarsociety.htm |title=Lunar Society |publisher=BirminghamUK |access-date=7 June 2008 }}{{Dead link|date=ફેબ્રુઆરી 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == પડોશના શહેરો == બર્મિંગહામ છ પડોશના શહેરો ધરાવે છે, જેનો બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ ‘ઇન્ટરનેશનલ પાર્ટનર સિટીઝ’ તરીકે ઉલ્લેખ કરે છે.<ref name="BCC partner cities">{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=European-Team%2FPageLayout&cid=1223092718469&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper |title=International Links |publisher=Birmingham City Council |access-date=31 May 2010 |archive-date=17 જુલાઈ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717042531/http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite?c=Page&childpagename=European-Team%2FPageLayout&cid=1223092718469&pagename=BCC%2FCommon%2FWrapper%2FWrapper |url-status=dead }}</ref> તે નીચે મુજબ છે: {| |- | valign="top" | * {{flagicon|USA}} શિકાગો, ઇલિનોઇસ, અમેરિકા * {{flagicon|Germany}} ફ્રેન્કફર્ટ એમ મેન, જર્મની,<ref name="Frankfurt am Main">{{cite web|url=http://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=502645|title=''Frankfurt -Partner Cities''|publisher=[[copyright|©]] 2008 [http://www.frankfurt.de/ Stadt Frankfurt am Main]|access-date=17 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20071107080201/http://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=502645|archive-date=7 નવેમ્બર 2007|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|South Africa}} જોહાનિસબર્ગ, દક્ષિણ આફ્રિકા * {{flagicon|Germany}} લીપઝિગ, જર્મની<ref name="Brno">{{cite web|url=http://www.brno.cz/index.php?nav02=1985&nav01=34&nav03=1010&nav04=1016&nav05=1249&nav06=1272|title=Brno – Partnerská města|publisher=[[copyright|©]] 2006–2009 [http://www.brno.cz/index.php?nav01=70&nav02=2224 City of Brno]|language=Czech|access-date=17 July 2009|archive-date=23 મે 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523100252/http://www2.brno.cz/index.php?nav02=1985&nav01=34&nav03=1010&nav04=1016&nav05=1249&nav06=1272|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|France}} લીયોન, ફ્રાન્સ<ref name="Lyon">{{cite web|url=http://www.lyon.fr/vdl/sections/en/villes_partenaires/villes_partenaires_2/?aIndex=1|title=''Partner Cities of Lyon and Greater Lyon''|publisher=[[copyright|©]] 2008 Mairie de Lyon|access-date=17 July 2009|archive-date=19 જુલાઈ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090719003816/http://www.lyon.fr/vdl/sections/en/villes_partenaires/villes_partenaires_2/?aIndex=1|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|Italy}} મિલાન, ઇટલી<ref name="Milan">{{cite web|url=http://www.comune.milano.it/portale/wps/portal/CDM?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connect/ContentLibrary/In%20Comune/In%20Comune/Citt%20Gemellate|title=''Milano – Città Gemellate''|publisher=[[copyright|©]] 2008 Municipality of Milan (Comune di Milano)|access-date=17 July 2009|archive-date=10 એપ્રિલ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140410020744/http://www.comune.milano.it/portale/wps/portal/CDM?WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2Fwps%2Fwcm%2Fconnect%2FContentLibrary%2FIn%20Comune%2FIn%20Comune%2FCitt%20Gemellate|url-status=dead}}</ref> |} બર્મિંગહામ અને ચીનના ગુયાન્ગઝાઓ વચ્ચે<ref name="BCC partner cities"/><ref name="Guangzhou">{{cite web|url=http://www.gzwaishi.gov.cn/Item/3970.aspx|title=Sister Cities of Guangzhou|publisher=Guangzhou Foreign Affairs Office|access-date=10 February 2010|archive-date=20 ઑક્ટોબર 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020140927/http://www.gzwaishi.gov.cn/Item/3970.aspx|url-status=dead}}</ref> તેમજ બર્મિંગહામ અને આઝાદ કાશ્મીરના મિરપુર વચ્ચે મિત્રતાની સંધિ છે, જે બર્મિંગહામના આશરે 90,000 નાગરિકોનું મૂળ સ્થાન છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birmingham.gov.uk/cs/Satellite/twins?packedargs=website%3D4&rendermode=live |title=Partner Cities |publisher=Birmingham City Council |access-date=31 May 2010 |archive-date=18 સપ્ટેમ્બર 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918175041/http://birmingham.gov.uk/cs/Satellite/twins?packedargs=website%3D4&rendermode=live |url-status=dead }}</ref> બિર્મિંગહામ, આલાબામા, યુએસએનું નામ આ શહેર પરથી પાડવામાં આવ્યું છે અને બંને વચ્ચે ઔદ્યોગિક સામ્યતા છે.<ref>{{cite web |url=http://www.birminghamnet.com/birmingham.htm |title=Birmingham, Alabama |publisher=BirminghamNet |access-date=7 June 2008}}</ref> == સંદર્ભો == === ગ્રંથસુચિ === * {{gutenberg|no=13926|name=An History of Birmingham (1783) by William Hutton}} * {{cite book|author=Gordon E. Cherry|title=Birmingham A Study in Geography, History and Planning|url=https://archive.org/details/birminghamstudyi0000cher|year=1994|isbn=0-471-94900-0}} * {{cite book|author=Canon Doctor Terry Slater|authorlink=Terry Slater|title=A History of Warwickshire|year=1981|isbn=0-85033-416-0}} * {{cite book|author=Johnathan Berg|title=Positively Birmingham|url=https://archive.org/details/positivelybirmin0000berg|year=1994|isbn=0-9523179-0-7}} * {{cite book|author=A. J. Gerard|coauthors=[[Canon Doctor Terry Slater]]|title=Managing a Conurbation: Birmingham and its Region|year=1996|isbn=1-85858-083-8}} === નોંધ === {{Reflist|colwidth=30em}} == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.birmingham.gov.uk/ બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ] * [http://www.bebirmingham.org.uk/ બર્મિંગહામ માટે સ્થાનિક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી] * [http://www.birminghamcivicsociety.org.uk/ બર્મિંગહામ સિવિક સોસાયટી] * [http://www.birminghamtattoo.co.uk/ ધ બર્મિંગહામ મિલિટરી ટેટે] {{wikivoyage|Birmingham (England)|Birmingham}} * [http://www.birminghamcivicsociety.org.uk/plaque_intoduction.htm બર્મિંગહામ સિવિક સોસાયટી નિર્મિત બ્લેક પ્લેક્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061013145237/http://www.birminghamcivicsociety.org.uk/plaque_intoduction.htm |date=2006-10-13 }} fiq6k1qlb5phhv9z4cv0k2n01m8bbbi 0 26628 903817 895532 2026-08-17T01:28:04Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903817 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} <!--{{Infobox military conflict |conflict= Sino-Indian War |partof= |casus= '''Chinese''': Indian military incursions north of the [[McMahon Line]] (Chinese view)<ref>[[Zhou Enlai]]: "But if your (Indian) troops come up north of the McMahon line, and come even further into Chinese territory, how is it possible for us to refrain from retaliating?" "[http://www.state.gov/documents/organization/70143.pdf China]", USA Department of State.</ref>'''Indian''': Chinese invasion of Indian territory in the [[North Eastern Frontier Agency]],<ref name="Calvin"/> provoked by China's desire to punish India for assisting Tibet, especially by providing asylum to the Dalai Lama. |image= [[Image:India China Locator.png|250px]] |caption=The Sino-Indian War occurred between [[India]] and [[People's Republic of China|China]]. |date= October 20<ref name="webster_chronological_dates">Webster's Encyclopedic Unabridged Dictionary of the English language: Chronology of Major Dates in History, page 1686. Dilithium Press Ltd., 1989</ref> - 21 November 1962 |place= South Xinjiang ([[Aksai Chin]]) and [[Arunachal Pradesh]] (South Tibet, [[North-East Frontier Agency]]) |result= Chinese military victory. |territory = No significant territorial change compared with prior to the war.<Br> China controls Tibet (excluding [[Tawang]] and area south of [[McMahon Line]]) and retains Aksai Chin area (''de facto'') and India controls North-East Frontier (South Tibet, [[Arunachal]]) area (''de facto''). |combatant1= <center>{{flagicon|India|size=65px}}<br>[[India]] |combatant2= <center>{{flagicon|People's Republic of China|size=65px}}<br>[[People's Republic of China|China]] |commander1= {{flagicon|India}} [[Brij Mohan Kaul]]<br>{{flagicon|India}} [[Jawaharlal Nehru]]<br>{{flagicon|India}} [[Pran Nath Thapar]] |commander2= {{flagicon|China}} [[Zhang Guohua]]<ref name="Garver"/><br>{{flagicon|China}} [[Mao Zedong]]<br>{{flagicon|China}} [[Liu Bocheng]]<br>{{flagicon|China}} [[Lin Biao]]<br>{{flagicon|China}} [[Zhou Enlai]] |strength1= 10,000-12,000 |strength2= 80,000<ref>H.A.S.C. by United States. Congress. House Committee on Armed Services — 1999, p. 62</ref><ref>''War at the Top of the World: The Struggle for Afghanistan, Kashmir, and Tibet'' by Eric S. Margolis, p. 234.</ref> |casualties1= 1,383 Killed<ref name="Strategic Studies Institute">The US Army [http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/PUB52.pdf] says Indian wounded were 1,047 and attributes it to Indian Defence Ministry's 1965 report, but this report also included a lower estimate of killed.</ref><br>1,047 Wounded <ref name="Strategic Studies Institute"/><br>1,696 Missing<ref name="Strategic Studies Institute"/><br>3,968 Captured<ref name="Strategic Studies Institute"/> |casualties2= 722 Killed.<ref name="Strategic Studies Institute"/><br> 1,697 Wounded</small><ref name="Strategic Studies Institute"/><ref>http://books.google.com/books?id=PsoDGLNmU30C&pg=PA188&lpg=PA188&dq=sino+indian+war+wounded&source=web&ots=goq1pcQc50&sig=FOQDKdciOn6VAd3fOCInHKhOu3U&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=6&ct=result</ref> |notes= }}--> '''ચીન-ભારત યુદ્ધ''' તે '''ચીન-ભારત સરહદી સંઘર્ષ''' ({{zh|s={{linktext|中|印|边|境|战|争}}|t={{linktext|中|印|邊|境|戰|爭}}|p=Zhōng-Yìn Biānjìng Zhànzhēng}}) તરીકે પણ ઓળખાય છે. આ યુદ્ધ 1962માં [[ભારત|ભારત]] અને [[ચીન|ચીન]] વચ્ચે લડાયું હતું. આ યુદ્ધનું મુખ્ય કારણ હિમાલયની વિવાદિત સરહદ હતી, પરંતુ આ યુદ્ધમાં અન્ય કારણોએ પણ ભૂમિકા ભજવી હતી. ભારતે દલાઇ લામાને આશ્રય આપ્યો તે સમયે 1959ના તિબેટના બળવા બાદ સરહદ પર શ્રેણીબદ્ધ હિંસક બનાવો બન્યા હતા. ભારતે ફોરવર્ડ પોલિસીનો આરંભ કર્યો હતો જે હેઠળ તેણે સરહદ પર ચોકીઓ મૂકી હતી, જેમાં 1959માં ચીનના પ્રમુખ ઝોઉ એનલાઇ દ્વારા જાહેર કરાયેલી વાસ્તવિક અંકુશ રેખાના પૂર્વીય હિસ્સારૂપ, મેકમોહન લાઇનની ઉત્તરે આવેલી ઘણી ચોકીઓનો પણ સમાવેશ થતો હતો. ક્યુબાની મિસાઇલ કટોકટીની સાથે સાથે, 20 ઓક્ટોબર 1962ના રોજ લડાખ અને મેકમોહન લાઇન પર ચીને [[લડાખ|લડાખ]] અને મેકમોહન લાઇન પર એકસાથે હુમલાઓ શરૂ કર્યાં. બન્ને મોરચે ચીનના દળોએ ભારતીય સૈન્ય પર જીત મેળવી અને પશ્ચિમી મોરચે ચાઉશુલમાં રેઝાન્ગ લાને, તેમજ પૂર્વીય મોરચે તવાન્ગને કબ્જે કર્યું. 20 નવેમ્બર 1962ના રોજ ચીને યુદ્ધવિરામ જાહેર કરતા આ યુદ્ધનો અંત આવ્યો હતો અને ભારત વિવાદિત ક્ષેત્રમાંથી ખસી ગયું હતું. ચીન-ભારત યુદ્ધની કપરા સંજોગો માટે નોંધ લેવામાં આવે છે જેમાં આશરે 4,250 મીટર (14,000 ફૂટ)ની ઊંચાઇએ ભિષણ યુદ્ધ ખેલાયું હતું.<ref name="Calvin">{{cite web|last =Calvin|first =James Barnard|authorlink =|coauthors =|year = 1984 |month =April |url = http://www.globalsecurity.org/military/library/report/1984/CJB.htm |title =The China-India Border War |publisher = Marine Corps Command and Staff College |access-date = 2006-06-14 }}</ref> આ યુદ્ધને પગલે બન્ને પક્ષે લશ્કરની હિલચાલના સંદર્ભમાં અનેક સમસ્યાઓ ધ્યાનમાં આવી હતી. ચીન-ભારત યુદ્ધની એટલે પણ નોંધ લેવાય છે કે તેમાં ચીન અને ભારત, બન્નેમાંથી કોઇ પણ પક્ષે નૌકાદળ અથવા વાયુસેનાને સામેલ કરી નહોતી ==સ્થળ== ચીન અને [[ભારત|ભારત]] એક લાંબી સરહદ ધરાવે છે, જે [[નેપાળ|નેપાળ]] અને [[ભૂતાન|ભૂતાન]]માં ત્રણ હિસ્સામાં વહેંચાયેલી છે, આ સરહદ [[હિમાલય|હિમાલય]]ની પર્વતમાળાની સાથે સાથે [[બર્મા|બર્મા]] અને તે સમયના પશ્ચિમ પાકિસ્તાન સુધી લંબાય છે. આ સરહદ પર સંખ્યાબંધ વિવાદિત ક્ષેત્રો આવેલા છે. આ સરહદના પશ્ચિમી છેડે અક્સાઈ ચીન પ્રદેશ આવેલો છે, જેનું કદ [[સ્વિત્ઝરલેન્ડ|સ્વિત્ઝર્લેન્ડ]] જેટલું છે, આ પ્રદેશ ચીનના સ્વાયત્ત પ્રદેશ ઝિન્જિયાન્ગ અને તિબેટ (જેને ચીને 1965માં સ્વાયત્ત પ્રદેશ જાહેર કર્યો હતો)ની વચ્ચે આવેલો છે. [[બર્મા|બર્મા]] અને [[ભૂતાન|ભૂતાન]] વચ્ચેની પૂર્વીય સરહદ પર ભારતના વર્તમાન રાજ્ય [[અરુણાચલ પ્રદેશ|અરૂણાચલ પ્રદેશ]] (જે અગાઉ નોર્થ ઇસ્ટ ફ્રન્ટિયર એજન્સી તરીકે ઓળખાતું હતું)નો પણ સમાવેશ થાય છે. આ બન્ને પ્રદેશોને 1962ના સંઘર્ષ દરમિયાન ચીને ઘેરી લીધા હતા. મોટાભાગનું યુદ્ધ ઊંચા પહાડો પર લડાયું હતું. અક્સાઇ ચીન એ મીઠાની સપાટ ભૂમિનો વિશાળ રણપ્રદેશ છે અને તે સમુદ્રસપાટીથી આશરે 5,000 મીટરની ઊંચાઇએ આવેલો છે, અને [[અરુણાચલ પ્રદેશ|અરૂણાચલ પ્રદેશ]] અત્યંત ડુંગરાળ પ્રદેશ છે જેના સંખ્યાબંધ શિખરો 7,000 મીટર કરતા પણ ઊંચા છે. લશ્કરી સિદ્ધાંત મુજબ, હુમલામાં સફળ થવા માટે હુમલાખોરે બચાવ કરનાર પર સામાન્યરીતે 3:1ની આંકડાકીય સરસાઇ રાખવી પડે છે; પહાડો પર થતા યુદ્ધમાં આ ગુણોત્તર નોંધપાત્રપણે ઊંચો હોવો જોઇએ કેમ કે આ પ્રદેશ બચાવ કરનારની તરફેણ કરે એવો હોય છે.{{Citation needed|date=March 2009}} ચીન આ સિદ્ધાંતનો લાભ લઇ શકે તેમ હતું: આ પ્રદેશમાં આવેલા સૌથી ઊંચા શિખરો ચીનના સૈન્યના કબજામાં હતા. ઊંચા ભૌગૌલિક પ્રદેશ અને થિજાવી દેતી ઠંડીના કારણે સૈન્ય પરિવહન તથા કલ્યાણકાર્ય કઠીન બન્યું હતું; ભૂતકાળમાં પણ આની જેવા જ યુદ્ધોમાં (પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં ઇટાલિના લશ્કરી અભિયાન જેવા) શત્રુની કાર્યવાહીને બદલે કપરી પરિસ્થિતિને કારણે વધુ જાનહાનિ થઇ હતી. ચીન-ભારતનું યુદ્ધ તેનાથી કંઈ જૂદું નહોતું અને બન્ને પક્ષના ઘણાં સૈનિકો થિજાવી દેતી ઠંડીમાં મૃત્યુ પામ્યાં હતા.<ref name="Chushul"></ref> ==પૂર્વભૂમિકા== [[File:British Indian Empire 1909 Imperial Gazetteer of India.jpg|thumb|right|1909માં પ્રસિદ્ધ થયેલો અગાઉના સિમલાનો બ્રિટિશ નકશો ભારતની ઉત્તરીય સરહદ તરીકે કહેવાતી "આઉટર લાઇન"ને દર્શાવે છે.]] [[File:Aksai Chin Sino-Indian border map.svg|thumb|નકશામાં અક્સાઇ ચીન ક્ષેત્રમાં સરહદના ભારતીય અને ચીનના દાવા, મકાર્ટની-મેકડોનાલ્ડ લાઇન, વિદેશી ઓફિસ લાઇન, તેમજ ચીન-ભારતીય યુદ્ધ દરમિયાન ચીનોના દળોની પ્રગતિ બતાવવામાં આવી છે.]] આ યુદ્ધનું મુખ્ય કારણ વિસ્તૃત રીતે અલગ અક્સાઇ ચીન અને અરુણાચલ પ્રદેશના સરહદ પ્રદેશોના સાર્વભૌમત્વને લગતાં વિવાદો હતા. ભારતના દાવા પ્રમાણે અક્સાઇ ચીન [[કાશ્મીર|કાશ્મીર]]નો ભાગ હતું અને ચીનના દાવા મુજબ તે ઝિન્જીયાન્ગનો હિસ્સો હતું, આ વિસ્તાર એક મહત્વપૂર્ણ કડીરૂપ માર્ગ છે જે ચીનના તિબેટ અને ઝિન્જીયાન્ગને જોડે છે. આ માર્ગનું ચીને કરેલું બાંધકામ એ આ સંઘર્ષના મુખ્ય પરિબળો પૈકીનું એક હતું. [[અરુણાચલ પ્રદેશ|અરૂણાચલ પ્રદેશ]] (જેને ચીન દક્ષિણ તિબેટ તરીકે ઓળખાવે છે) પર પણ બન્ને દેશોએ દાવો કર્યો છે - કદની દ્વષ્ટિએ તે [[ઑસ્ટ્રિયા|ઓસ્ટ્રિયા]] જેટલો હોવા છતાં, યુદ્ધના દિવસો દરમિયાન ત્યાં પર્વતાળ પ્રદેશને કારણે છૂટીછવાઇ (સંખ્યાબંધ સ્થાનિક જાતિઓ) વસતી હતી.{{Citation needed|date=March 2009}} {{Citation needed|date=March 2009}}જોકે, આજે તે આશરે દસ લાખની વસતી ધરાવે છે. ===જોન્સન લાઇન=== ચીન-ભારત સરહદના પશ્ચિમી હિસ્સાનો ઉદભવ 1834માં થયો હતો, જ્યારે શીખ કન્ફેડરેશને (શીખોના સાર્વભૌમ સંઘે) [[લડાખ|લડાખ]] પર વિજય મેળવ્યો હતો. 1842માં શીખ સંઘે, જે તે સમયે મોટાભાગના ઉત્તર ભારત (જમ્મુ અને [[કાશ્મીર|કાશ્મીર]]ના સરહદી પ્રદેશો સહિત) પર શાસન કરતું હતું, એક સંધિ પર હસ્તાક્ષર કર્યાં હતા જેમાં પોતાના પડોશીઓ સાથેની તેની પ્રવર્તમાન સરહદની અખંડિતતાની બાંયધરી આપવામાં આવી હતી.<ref name="Rubin">ધ સિનો-ઇન્ડિયન બોર્ડર ડિસ્પુટ્સ, આલ્ફ્રેડ પી. રુબિન દ્વારા, ધ ઇન્ટરનેશનલ એન્ડ કમ્પેરિટિવ લો ક્વાર્ટરલી, આવૃત્તિ 9, સંખ્યા 1. (જાન્યુઆરી, 1960), પેજ. 96–125. </ref> 1846માં બ્રિટિશરો સામે શીખોની હારના પરિણામે જમ્મુ અને કાશ્મીર પ્રદેશના હિસ્સારૂપ [[લડાખ]]નું સાર્વભૌમત્વ બ્રિટિશરોના હાથમાં આવ્યું, અને બ્રિટિશ કમિશનરોએ સરહદ અંગે વાતચીત કરવા ચીનના અધિકારીઓનો સંપર્ક કર્યો. આ સરહદ તેના બે છેડાં - પેન્ગોન્ગ તળાવ અને કારાકોરમ ઘાટ સુધી સ્પષ્ટ હતી પણ વચ્ચે આવતો અક્સાઇ ચીન વિસ્તાર અસ્પષ્ટ હતો.<ref name="Neville Maxwell, Economic and Political Weekly">{{cite journal| last = Maxwell| first = Neville| title = Settlements and Disputes: China’s Approach to Territorial Issues| journal = Economic and Political Weekly| volume = 41| issue = 36| pages = 3876| date = 9 September 2006| url = http://www.epw.org.in/articles/2006/09/10532.pdf| access-date = 2006-09-29| format = PDF| archive-date = 2006-10-01| archive-url = https://web.archive.org/web/20061001145204/http://www.epw.org.in/articles/2006/09/10532.pdf| url-status = dead}}</ref> 1865માં, બ્રિટિશ મોજણી અધિકારી{{nowrap|W H Johnson}} કાશ્મીરના મહારાજા, કે જેમણે તેમને કામ સોંપ્યું હતું,<ref>{{cite web| title = Obituary: Mr. W. H. Johnson| work = Proceedings of the Royal Geographical Society and Monthly Record of Geography, New Monthly Series, Vol. 5, No. 5 (May, 1883) , pp. 291-293| url = http://links.jstor.org/sici?sici=0266-626X%28188305%292%3A5%3A5%3C291%3AOMWHJ%3E2.0.CO%3B2-T&size=LARGE&origin=JSTOR-enlargePage| access-date = 2007-05-31}}</ref> સૂચિત "જોનસન લાઇન"ના નિષ્કર્ષ પર આવ્યા જેમાં અક્સાઇ ચીન કાશ્મીરમાં આવતું હતું.<ref name="Guruswamy">મોહન ગુરુસ્વામી, મોહન, "[http://www.rediff.com/news/2003/jun/20spec.htm ધ ગ્રેટ ઇન્ડિયા-ચાઇના ગેમ]", રેડિફ, 23 જૂન 2003. </ref> ચીને આ વ્યવસ્થાને ફગાવી દીધી, અને બ્રિટિશ સરકારે પણ તેની સામે વાંધો લીધો, આથી સમાધાન પર પહોંચવાના પ્રયાસરૂપે આ મુદ્દાને ઉઠાવવાનો નિર્ણય કરવામાં આવ્યો. જોકે આ પ્રશ્ન ઉકેલાય તે પૂર્વે 1892માં, ચીને ઝિન્જીયાન્ગ અને લડાખ વચ્ચેના પૌરાણિક આવનજાવનના માર્ગ પર કારાકોરમ ઘાટ ખાતે સરહદના ચિહ્નોનું બાંધકામ કરી દીધું (જેની સામે બ્રિટિશ હિંદ સરકાર દ્વારા વાંધો લેવામાં આવ્યો હતો).<ref name="Calvin"></ref><ref name="Guruswamy"></ref> 19મી સદીના મોટાભાગના હિસ્સા દરમિયાન, ગ્રેટ બ્રિટન અને વિસ્તરી રહેલા રશિયન સામ્રાજ્ય મધ્ય એશિયામાં પ્રભાવ પાથરવા માટે પ્રયાસો કરી રહ્યાં હતા, અને બ્રિટને રશિયાના આક્રમણને અટકાવવા માટે બફર પ્રદેશ તરીકે અક્સાઇ ચીનને ચીનનાં વહિવટીતંત્રને સોંપી દેવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. નવી સર્જાયેલી સરહદ મેકકર્ટની-મેકડોનલ્ડ લાઇન તરીકે ઓળખાતી હતી, અને બ્રિટિશ આધિપત્ય હેઠળના ભારત અને ચીને હવે અક્સાઇ ચીનને ચીનના પ્રદેશ તરીકે દર્શાવવાનું શરૂ કર્યું હતું.<ref name="Guruswamy"></ref> 1911માં, ઝિન્હાઇ ક્રાંતિના પરિણામે ચીનમાં સત્તામાં બદલાવ આવ્યો, અને 1918 સુધીમાં (રશિયામાં થયેલી બોલ્શેવિક ક્રાંતિને પગલે) બ્રિટિશરોને ચીન આ પ્રદેશની માલિકી ધરાવતું રહે તેમાં કોઇ ભલીવાર ન લાગ્યો. બ્રિટિશરોના નકશાઓમાં આ સરહદને મૂળ જોન્સન લાઇન તરીકે ફરીથી આંકવામાં આવી,<ref name="Calvin"></ref> પરંતુ આ પુનરાવર્તન કરવા છતાં નવી સરહદ નામવિહોણી રહી અને તેનું સીમાંકન થયું નહીં.<ref name="Calvin"></ref><ref name="Guruswamy"></ref> નેવિલ મેક્સવૅલે જણાવ્યા અનુસાર, રાજકીય પરિસ્થિતિ સાથે પોતાના દાવાઓમાં ફેરફાર થતાં, બ્રિટિશરોએ આ પ્રદેશમાં લગભગ 11 વિવિધ સરહદ રેખાઓનો ઉપયોગ કર્યો હતો.<ref name="The Un-Negotiated Dispute">[http://links.jstor.org/sici?sici=0305-7410%28197007%2F09%290%3A43%3C47%3ACAITUD%3E2.0.CO%3B2-Z ચાઇના એન્ડ ઇન્ડિયા]: ધ અન-નેગોશિયેટેડ ડિસ્પુટ. નેવિલ મૅક્સવેલ. ધ ચાઇના ક્વાર્ટરલી, સંખ્યા 43. (જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 1970), પેજ 47–80. </ref> 1947માં ભારતની સ્વતંત્રતાના સમય સુધીમાં, જોન્સન લાઇન ભારતની સત્તાવાર પશ્ચિમી સરહદ બની ગઇ હતી.<ref name="Calvin"></ref> 1 જુલાઈ 1954ના રોજ, ભારતના વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુ ભારતનો પક્ષને સ્પષ્ટ કરી દીધો હતો.<ref name="Noorani">એ. જી. નૂરાની, "[http://www.hinduonnet.com/fline/fl2018/stories/20030912002104800.htm ફેક્ટ ઓફ હિસ્ટ્રી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013172913/http://hinduonnet.com/fline/fl2018/stories/20030912002104800.htm |date=2007-10-13 }}", ''ઇન્ડિયા'સ નેશનલ મેગેઝિન'' , 30 સપ્ટેમ્બર 2003.</ref> તેમણે એવો દાવો કર્યો હતો કે અક્સાઇ ચીન સદીઓથી ભારતના [[લડાખ|લડાખ]] પ્રદેશનાં ભાગરૂપ રહ્યું છે, અને તેમણે એવો પણ દાવો કર્યો હતો કે આ સરહદ (જેને જોન્સન લાઇન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે)ની ચર્ચા થઇ શકે એમ નહોતી.<ref name="Neville_Maxwell">મૅક્સવેલ, નેવિલ, ''[http://www.centurychina.com/plaboard/uploads/1962war.htm ઇન્ડિયા'સ ચાઇના વોર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822215146/http://www.centurychina.com/plaboard/uploads/1962war.htm |date=2008-08-22 }}'' , ન્યૂ યોર્ક, પેન્થિયન, 1970.</ref> જ્યોર્જ એન. પેટરસને જણાવ્યા પ્રમાણે, વિવાદિત વિસ્તાર પર ભારતના દાવાઓના કથિત પુરાવાઓનું વર્ણન કરતા એક અહેવાલને જ્યારે ભારત સરકારે છેવટે રજૂ કર્યો ત્યારે "ભારતના પૂરાવાઓની ગુણવત્તા ઘણી જ નબળી હતી, જે પૈકીના કેટલાક તો અત્યંત શંકાસ્પદ પુરાવા હતા."<ref name="Patterson">જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ. પેટરસન, પેકિંગ વર્સિસ દિલ્હી, ફ્રેડરિક એ. પ્રેઇગર, ઇન્ક., 1963</ref><ref>પેટરસન, પેજ 275.</ref> 1950ના દાયકા દરમિયાન, ચીને અક્સાઇ ચીનમાં ઝિન્જીયાન્ગ અને તિબેટને જોડતા એક માર્ગનું બાંધકામ કર્યું, જે ઘણી જગ્યાએ જોન્સન લાઇનની દક્ષિણે પસાર થતો હતો.<ref name="Calvin"></ref><ref name="Guruswamy"></ref><ref name="Neville_Maxwell"></ref> ચીનના લોકો માટે અક્સાઇ ચીન પહોંચવું સરળ હતું, પરંતુ ભારતના પક્ષેથી કારાકોરમની પહાડીઓમાં થઇને ત્યાં પહોંચવું વધુ અડચણભર્યું હતું.<ref name="Neville_Maxwell"></ref> પરિણામસ્વરૂપે, 1957 સુધી તો ભારતને આ માર્ગના અસ્તિત્વ વિશે જાણવા સુદ્ધાં નહોતું મળ્યું - આખરે જ્યારે ત્યારપછીના વર્ષમાં ચીનના નકશાઓ જોવા મળ્યાં ત્યારે આ વાત પાકાપાયે જાણવા મળી.<ref name="Garver">{{Cite web |url=http://www.people.fas.harvard.edu/~johnston/garver.pdf |title=ચાઇના'સ ડિસિઝન ફોર વોર વિથ ઇન્ડિયા ઇન 1962 જ્હોન ડબ્લ્યુ. ગાર્વર દ્વારા |access-date=2010-09-06 |archive-date=2009-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326032121/http://www.people.fas.harvard.edu/~johnston/garver.pdf |url-status=dead }}</ref> ===મેકમોહન લાઇન=== 1824-1826ના પ્રથમ એન્ગ્લો-બર્મિઝ યુદ્ધને પગલે બ્રિટિશરોએ બર્માની પાસેથી મણિપુર અને [[આસામ|આસામ]]નો કબ્જો આંચકી લીધો ત્યારબાદ 1826માં બ્રિટિશ હિંદ અને ચીન વચ્ચે સમાન સરહદ સર્જાઈ. 1847માં, નોર્થ ઇસ્ટ ફ્રન્ટિયરના એજન્ટ મેજર જે. જેન્કિન્સે એવો અહેવાલ આપ્યો કે તવાન્ગ એ તિબેટનો ભાગ હતું. 1872માં, તિબેટથી મઠના ચાર અધિકારીઓ તવાન્ગ આવ્યા અને નેફા (NEFA)ના અધિકારી મેજર આર. ગ્રેહામની સાથે આશ્ચર્યજનકરીતે સરહદનું સમાધાન કર્યું, જેમાં તવાન્ગના વિસ્તારનો તિબેટના ભાગ તરીકે સમાવેશ થતો હતો. આથી, 19મી સદીના ઉત્તરાર્ધ દરમિયાન, એ વાત સ્પષ્ટ થઇ ગઇ હતી કે બ્રિટિશરો તવાન્ગ પ્રદેશને તિબેટનો એક ભાગ ગણતા હતા. ભારતમાં બ્રિટિશ જનરલના સ્ટાફની 1 જૂન 1912ના રોજની એક નોંધમાં આ સરહદની પાકી જાણકારી મળી, જેમાં એવું જણાવવામાં આવ્યું હતું કે, "હાલની સરહદ (સીમાંકન કરેલી) તવાન્ગની દક્ષિણે છે, જે ઉગલગુડીની નજીકથી પશ્ચિમતરફની ગિરિમાળાઓની ટેકરીઓએ થઈ દક્ષિણીય ભૂતાન સરહદ સુધી જાય છે." <ref name="Calvin"></ref>ભારત સરકારના વિદેશ મંત્રાલય માટે તૈયાર કરવામાં આવેલા પૂર્વ બંગાળ અને આસામના પ્રાંતના 1908ની સાલના નકશામાં ભૂતાનથી હિમાલયની ટેકરીઓ પછીની બારોઇ નદી સુધી સતત લંબાતી આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ દર્શાવવામાં આવી છે.<ref name="Calvin"></ref> 1913માં, ગ્રેટ બ્રિટન, ચીન અને તિબેટના પ્રતિનિધિઓ [[શિમલા|સિમલા]]માં તિબેટ, ચીન અને બ્રિટિશ હિંદ વચ્ચેની સરહદોના સંદર્ભમાં યોજાયેલી એક પરિષદમાં ઉપસ્થિત રહ્યાં. ત્રણેય પક્ષો પ્રારંભિક સમજૂતિ પર આવ્યા, છતાં બાદમાં બેજિંગે ''બાહ્ય તિબેટ'' અને ''આંતરિક તિબેટ'' પ્રદેશો વચ્ચેની સૂચિત સરહદ સામે વાંધો ઉઠાવ્યો અને તેને બહાલી આપી નહી. તે સમયે ચીન સમક્ષ ભારત-તિબેટની સરહદની વિગતો જાહેર કરાઇ નહોતી.<ref name="Calvin"></ref> આ પ્રસ્તાવને ઘડી કાઢનારા બ્રિટિશ હિંદ સરકારના વિદેશ સચિવ હેનરી મેકમોહને (તેના ઉપરી અધિકારીઓએ આવું નહીં કરવાની સૂચના આપી હોવા છતાં) ચીનની ઉપરવટ જઇને તિબેટ સાથે સીધી જ વાટાઘાટ યોજીને એકપક્ષીય રીતે સરહદ નક્કી કરવાનો નિર્ણય કર્યો.<ref name="Neville_Maxwell"></ref> બાદમાં ભારતે કરેલા દાવા અનુસાર, આ સરહદ [[હિમાલય]]ના સર્વોચ્ચ શિખરોએ થઇને પસાર થવાની હતી, કેમ કે હિમાલયની દક્ષિણ તરફના વિસ્તારો પરંપરાગતરીતે ભારતીય હતા.<ref name="VKSingh">[http://www.india-seminar.com/2006/562/562-vk-singh.htm વીકે સિંહ] રિઝોલ્વિંગ ધ બાઉન્ડ્રી ડિસ્પુટ</ref> જોકે, મેકમોહનલાઇન સરહદની દક્ષિણે છે એવો ભારતે દાવો કર્યો.<ref name="Neville_Maxwell"></ref> ભારત સરકાર એવો દ્વષ્ટિકોણ ધરાવતી હતી કે હિમાલય પર્વતમાળા ભારતીય ઉપખંડની પૌરાણિક સરહદ છે, અને આથી તે ભારતની આધુનિક સરહદ પણ બનવી જોઇએ,<ref name="VKSingh"></ref> જ્યારે ચીનની સરકાર એવું વલણ ધરાવતી હતી કે હિમાલયમાં આવેલો આ વિવાદિત વિસ્તાર પૌરાણિક સમયથી ભૌગૌલિક અને સાંસ્કૃતિક રીતે તિબેટનો એક ભાગ રહ્યો છે.<ref>ધ સિનો-ઇન્ડિયન બાઉન્ડ્રી ડિસ્પુટ, ફોરેન લેન્ગ્વેજ પ્રેસ ઓફ ધ પીપલ'સ રિપબ્લિક ઓફ ચાઇના, 1961</ref> સિમલા સમજૂતિના મહિનાઓ બાદ, ચીને મેકમોહન લાઇનની દક્ષિણે સીમા ચિહ્નોની સ્થાપના કરી. નોર્થ ઇસ્ટ ફ્રન્ટિયરના પૂર્વીય ક્ષેત્રના અધિકારી ટી. ઓ'કોલઘને આ તમામ ચિહ્નોને મેકમોહન લાઇનની સહેજ દક્ષિણના એક સ્થળે ખસેડ્યાં, અને ત્યારબાદ આ વિસ્તારમાં ચીનનો કોઇ પ્રભાવ નહોતો તે વાત તિબેટના અધિકારીઓ પાસે પાકી કરવા માટે રિમાની મુલાકાત લીધી.<ref name="Calvin"></ref> બ્રિટિશરોના આધિપત્ય હેઠળની ભારત સરકારે પ્રારંભમાં સિમલા સમજૂતિને નકારી કાઢી હતી કેમ કે તે 1907ના એન્ગ્લો-રશિયન કન્વેન્શન સાથે અસંગત હતી, કન્વેન્શનમાં એવું ઠરાવવામાં આવ્યું હતું કે "ચીનની સરકારની મધ્યસ્થી સિવાય" કોઇ પણ પક્ષ તિબેટ સાથે વાટાઘાટ કરી શકે નહિ".<ref name="Gupta">ગુપ્તા, કરુણાકર, "[http://links.jstor.org/sici?sici=0305-7410%28197107%2F09%290%3A47%3C521%3ATML1TB%3E2.0.CO%3B2-I ધ મેકમોહન લાઇન 1911–45]: ધ બ્રિટિશ લિગસી", ''ધ ચાઇના ક્વાર્ટરલી'' , સંખ્યા 47. (જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર, 1971), પેજ નં. 521–45.</ref> 1907ની આ સમજૂતિને બ્રિટિશરો અને રશિયનોએ પરસ્પર સંમતિ સાથે 1921માં રદ કરી નાખી હતી.<ref name="Free">ફ્રી તિબેટ કેમ્પેઇન, "[http://www.freetibet.org/info/facts/fact17.html તિબેટ ફેક્ટ્સ નં. 17: બ્રિટિશ રિલેશન્સ વિથ તિબેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080411071528/http://www.freetibet.org/info/facts/fact17.html |date=2008-04-11 }}".</ref> 1930ના દશકના અંતભાગ સુધીમાં બ્રિટિશરોએ આ પ્રદેશના સત્તાવાર નકશામાં મેકમોહન લાઇનનો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કર્યું નહોતું. ચીને એવો દ્વષ્ટિકોણ અપનાવ્યો હતો કે તિબેટની સરકારને આ પ્રકારની કોઇ સંધિ કરવાની સત્તા હોવી જોઇએ નહિ. ચીને તિબેટના સ્વતંત્ર શાસનના દાવાઓને નકારી કાઢ્યાં હતા.<ref name="Neville_Maxwell"></ref> વ્યાપારિક શહેર તવાન્ગને બ્રિટિશ-હિંદના સત્તાક્ષેત્રમાં દર્શાવનારા સીમાંકનને બાદ કરતા, તિબેટે પોતાના પક્ષે મેકમોહન લાઇનના કોઇ પણ હિસ્સા સામે વાંધો લીધો નહોતો.<ref name="Neville_Maxwell"></ref> જોકે, [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વયુદ્ધ]]ના અંત સુધીમાં, તિબેટના અધિકારીઓને સંપૂર્ણ સત્તા સાથે તવાન્ગનો વહિવટ કરવાની પરવાનગી આપવામાં આવી હતી. આ સમયગાળા દરમિયાન જાપાન અને ચીનના હુમલાનો ભય વધતાં, બ્રિટિશ હિંદના સૈનિકોએ ભારતની પૂર્વીય સરહદની સુરક્ષાના ભાગરૂપે આ નગરને પોતાને હસ્તક લીધું.<ref name="Calvin"></ref> 1950ના દશકમાં ભારતે આ પ્રદેશમાં સક્રિયપણે પેટ્રોલિંગ કરવાનું શરૂ કર્યું. એવું જાણવા મળ્યું કે, આ વિસ્તારના ઘણા સ્થળોએ આવેલા સૌથી ઊંચા પર્વતો હકીકતમાં તો મેકમોહન લાઇનની ઉત્તરે હતા.<ref name="Neville_Maxwell"></ref> આ લાઇનનો મૂળ હેતુ બન્ને રાષ્ટ્રોને વિશ્વના સૌથી ઊંચા પર્વતો દ્વારા અલગ રાખવાનો છે એવો ઐતિહાસિક દ્વષ્ટિકોણ ભારત ધરાવતું હોવાથી, આ સ્થળઓએ ભારતે પર્વતોની વધુ ઉત્તરે પોતાની ફોરવર્ડ પોસ્ટ્સ ખસેડી. ભારતના મતે આ પગલું મૂળ સીમા પ્રસ્તાવ સાથે સુસંગત હતો, અલબત્ત સિમલા કન્વેન્શનમાં આ હેતુને સ્પષ્ટપણે જણાવવામાં આવ્યો ન હતો.<ref name="Neville_Maxwell"></ref> ==યુદ્ધ તરફ દોરી જનારી ઘટનાઓ== ===તિબેટ વિવાદ=== 1940ના દશકમાં દક્ષિણ એશિયામાં ભારે ફેરફારો થયા, જૈ પૈકી [[ભારતના ભાગલા|1947માં ભારતનું વિભાજન]] થયું (જેના પરિણામે [[ભારત|ભારત]] અને [[પાકિસ્તાન|પાકિસ્તાન]], એમ બે નવા દેશોની સ્થાપના થઇ), અને 1949માં [[ચીન|પિપલ'સ રિપબ્લિક ઓફ ચાઇના]]ની સ્થાપના થઇ. નવી ભારત સરકારની સૌથી પાયારૂપ નીતિઓમાં જૂના સમયના મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધોને પુર્નજીવિત કરવા સાથે ચીન સાથે સૌહાર્દપૂર્ણ સંબંધો નિભાવવાની નીતિનો સમાવેશ થતો હતો. ભારત, નવરચિત પીઆરસી (PRC)ને રાજદ્વારી માન્યતા આપનારા સૌપ્રથમ દેશો પૈકીનું એક હતું.<ref name="officialhistory"></ref> અક્સાઇ ચીન પર અંકુશ અંગેની નહેરુની ખુલ્લી જાહેરાતો અથવા દાવાઓની તે સમયે ચીનના અધિકારીઓએ કોઇ આલોચના કરી નહોતી. 1956માં, ચીનના પ્રમુખ ચાઉ એનલાઇએ જણાવ્યું હતું કે તેઓ ભારત અંકુશિત વિસ્તાર પર કોઇ દાવો ધરાવતા નથી.<ref name="officialhistory"></ref> બાદમાં તેમણે એવી દલીલ કરી હતી કે અક્સાઇ ચીન ચીનના સત્તાક્ષેત્ર હેઠળ પહેલેથી જ છે, તેમણે એ વાત પર ભાર મૂક્યો હતો કે ચીન આ વિસ્તારને "ભારત અંકુશિત" વિસ્તાર તરીકે ગણતું નથી તેથી તેમના અગાઉના નિવેદનમાં કોઇ વિરોધાભાસ નથી અને બ્રિટિશરોએ ચીન સાથે નક્કી કરેલી મેકકર્ટની-મેકડોનલ્ડ લાઇન જ સુસંગત સરહદ છે.<ref name="Neville_Maxwell"></ref> ચાઉએ બાદમાં એવી દલીલ કરી હતી કે સરહદનું સીમાંકન થયું નથી અને તેને ચીન અથવા ભારતીય સરકાર વચ્ચેની કોઇ પણ સંધિમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવી નહોતી, આથી ભારતીય સરકાર એકપક્ષીય રીતે અક્સાઇ ચીનની સરહદો નક્કી કરી શકે નહિ.<ref name="The Un-Negotiated Dispute"></ref> જોકે, ટૂંકાગાળામાં જ પીઆરસીએ તિબેટને પુનઃ પ્રાપ્ત કરવાના પોતાના આશયની જાહેરાત કરી, અને ચીને અક્સાઇ ચીનના ભારતના દાવાવાળા વિસ્તારની અંદર સીમા ચોકીઓ સ્થાપીને પોતાનો પ્રભાવ વિસ્તાર્યો.<ref name="Guruswamy"></ref> ભારતે આ પગલાનો વિરોધ કર્યો અને ચીન-ભારત સરહદ પર શાંતિ રહે તે માટે રાજદ્વારી ઉકેલ શોધવાનો નિર્ણય કર્યો.<ref name="Guruswamy"></ref><ref name="officialhistory"></ref> ભારતના દ્વષ્ટિકોણ અંગેની કોઇ પણ શંકા ન રહે તે માટે, વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુએ સંસદમાં એવી જાહેરાત કરી કે ભારત મેકમોહન લાઇનને તેની સત્તાવાર સરહદ ગણે છે.<ref name="officialhistory"></ref> ચીને આ નિવેદન સામે કોઇ ચિંતા વ્યક્ત કરી નહોતી,<ref name="Guruswamy"></ref><ref name="officialhistory"></ref> અને 1951 તથા 52માં, ચીનની સરકારે ભારપૂર્વક જાહેર કર્યું હતું કે ભારત સમક્ષ ઉઠાવવા જેવો કોઇ સરહદીય પ્રશ્ન નથી.<ref name="officialhistory"></ref> 1954માં, વડાપ્રધાન નહેરુએ ભારતની સરહદોને સ્પષ્ટપણે વ્યક્ત અને સીમાંકૃત કરવાની માગ કરતો એક પત્ર લખ્યો:<ref name="Noorani"></ref> ભારતની અગાઉની વિચારધારાની જેમ જ, ભારતના નકશાઓમાં એક એવી સરહદ દર્શાવવામાં આવી કે જેમાં અમુક ઠેકાણે સરહદ મેકમોહન લાઇનની ઉત્તરે હતી.<ref name="Noorani2">એ. જી. નૂરાની, "[http://www.hinduonnet.com/fline/fl2017/stories/20030829001604900.htm પર્સિવરન્સ ઇન પીસ પ્રોસેસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050326174852/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2017/stories/20030829001604900.htm |date=2005-03-26 }}", ''ઇન્ડિયા'સ નેશનલ મેગેઝિન'' , 29 ઓગસ્ટ 2003.</ref> નવેમ્બર 1956માં, ચીનના પ્રમુખ ચાઉ એનલાઇ પિપલ'સ રિપબ્લિક ભારતીય પ્રદેશ પર કોઇ દાવો ધરાવતું નથી તેવી બાંયધરીનો પુનરોચ્ચાર કર્યો, અલબત્ત ચીનના સત્તાવાર નકશાઓમાં ભારતે દાવો કરેલી 1,20,000 ચોરસ કિલોમીટર જમીનને ચીનનો ભાગ દર્શાવવામાં આવી હતી.<ref name="officialhistory"></ref> આ સમયગાળા દરમિયાનના સીઆઇએના દસ્તાવેજોમાંથી જાણવા મળ્યું કે [[બર્મા|બર્મા]]ના પ્રમુખ બા સ્વેએ આપેલી, ચાઉ સાથે કામ પાર પાડતી વખતે સાવધ રહેવાની ચેતવણીની નહેરૂએ અવગણના કરી હતી.<ref name="CIA:ToI">[http://timesofindia.indiatimes.com/Chinese_deception_Nehrus_naivete_led_to_62_war/articleshow/2155130.cms ચાઇનીઝ ડિસેપ્શન એન્ડ નહેરુ'સ નેઇવેટ લેડ ટુ 62 વોર] ''ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા'' </ref> તેમાં એવો દાવો પણ કરવામાં આવ્યો હતો કે ચાઉએ ઇરાદાપૂર્વકરીતે નહેરુને એવું જણાવ્યું હતું કે ચીન ભારત સાથે સીમાનો કોઇ પ્રશ્ન ધરાવતું નથી.<ref name="CIA:ToI"></ref> 1950માં, ચીનની પિપલ'સ લિબરેશન આર્મીએ તિબેટને પુનઃ પ્રાપ્ત કરવાના પ્રયાસરૂપે તિબેટ પર આક્રમણ કર્યું. ચાર વર્ષ બાદ, 1954માં, ચીન અને ભારતે શાંતિપૂર્ણ સહઅસ્તિત્વના પાંચ સિદ્ધાંતો (પંચશીલ) વિશે વાટાઘાટો કરી, જેના અંતર્ગત બન્ને રાષ્ટ્રો તેમના વિવાદોનો શાંતિપૂર્ણ ઉકેલ માટે સંમત થયા. ભારતે સરહદોનો નકશો ચીનને ભેટ આપ્યો જેનો ચીને સ્વીકાર કર્યો, અને વડાપ્રધાન નહેરુની ભારત સરકારે ''હિંદી-ચીની ભાઈ-ભાઈ'' નાં (ભારતીયો અને ચીનાઓ ભાઈ છે) નારાને બુલંદ બનાવ્યો. રાજકીય વિશ્લેષક જ્યોર્જિયા ટેકના મતાનુસાર,{{nowrap|John W Garver}} તિબેટ અંગે નહેરૂ એક મજબૂત ચીન-ભારતીય હિસ્સેદારીની રચના કરવાની હતી જે સમજૂતિ દ્વારા અસરકારક બને અને તિબેટ પર સમાધાન સાધી શકાય. ગાર્વરની ધારણા અનુસાર નહેરુના પાછલા પગલાઓને કારણે તેમને એવો આત્મવિશ્વાસ હતો કે ચીન ભારત સાથે "એશિયાની ધરી"ની રચના કરવા તૈયાર થઇ જશે.<ref name="Garver"></ref> સંબંધોમાં સધાઇ રહેલી દેખીતી પ્રગતિને એ વખતે મોટો આંચકો લાગ્યો કે જ્યારે, 1959માં, ચીનના શાસનની વિરુદ્ધના નિષ્ફળ તિબેટિયન બળવા બાદ લ્હાસાથી ભાગી આવેલા તિબેટના એ સમયના ધાર્મિક નેતા, 14મા દલાઇ લામાને નહેરુએ આશ્રય આપ્યો. ચીનના સામ્યવાદી પક્ષના ચેરમેન માઓ ઝેદોન્ગ ગુસ્સે ભરાયા હતા અને ઝિન્હુઆ ન્યૂઝ એજન્સીને તિબેટમાં ભારતીય વિસ્તરણવાદીઓની કામગીરી વિશે અહેવાલો રચવા જણાવ્યું. {{Citation needed|date=April 2010}} આ સમયગાળા દરમિયાન સીમાના છમકલાં સતત ચાલું રહ્યાં. ઓગસ્ટ 1959માં, પિપલ'સ લિબરેશન આર્મીએ મેકમોહન લાઇન પર શંકાસ્પદ સ્થિતિ ધરાવતા એક ભારતીય કેદીને લોન્ગ્જુ ખાતે લાવી,<ref name="Calvin"></ref><ref name="Guruswamy"></ref><ref name="Noorani2"></ref><ref name="Noorani3"></ref> અને બે મહિના બાદ અક્સાઇ ચીનમાં થયેલી એક અથડામણમાં ભારતના નવ સરહદી પોલિસના જવાનોના મોત થયા.<ref name="Guruswamy"></ref> 2 ઓક્ટોબરના રોજ, માઓ સાથેની એક બેઠકમાં સોવિયેત યુનિયનના પ્રમુખ નિકિતા ખ્રુશ્ચોવે નહેરુનો બચાવ કર્યો. આ પગલાને કારણે સોવિયેત યુનિયન, અમેરિકા અને ભારત- આ તમામ દેશો ચીનની વિરુદ્ધમાં વિસ્તરણવાદી યોજના ધરાવે છે એવી ચીનની ધારણાને પાકી બની. પિપલ'સ લિબરેશન આર્મી આત્મ-સુરક્ષા માટેના પ્રતિહુમલાની યોજનાને લઇને ઘણી આગળ વધી ગઇ હતી.<ref name="Garver"></ref> બન્ને રાષ્ટ્રો વચ્ચે પુનઃ વાટાઘાટો શરૂ કરાઇ પણ કોઇ પ્રગતિ સાધી શકાઇ નહીં.<ref name="Noorani"></ref><ref>"[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,894328-8,00.html ધ શેડ ઓફ ધ બિગ બન્યન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013163851/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C894328-8%2C00.html |date=2007-10-13 }}" ''ટાઇમ'' , ડિસેમ્બર 14, 1959.</ref> મેકમોહન લાઇન (ઉપર જુઓ)ને પોતાની અસંમતિના પરિણામરૂપે, ચીનના નકશાઓમાં નોર્થ ઇસ્ટ ફ્રન્ટિયર એરિયા નેફા (NEFA) અને અક્સાઇ ચીનને ચીનના પ્રદેશ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા.<ref name="VKSingh"></ref> 1960માં, ચાઉ એનલાઇએ બિનસત્તાવારપણે એવું સૂચન કર્યું કે નેફા (NEFA) ઉપર ચીનના દાવાને પરત ખેંચવાના બદલામાં ભારતે અક્સાઇ ચીન પરનો દાવો જતો કરવો જોઇએ. પોતાની નિર્ધારિત સ્થિતિને વળગી રહેલા, નેહરુ એવી ધારણા ધરાવતા હતા કે ચીન આ બન્નેમાંથી એકપણ પ્રદેશ પર કાયદેસરનો દાવો ધરાવતું નથી, અને આથી તેને માન્ય રાખવા તૈયાર નથી. ચીનમાં આ મક્કમ અભિપ્રાયને તિબેટમાં ચીનના શાસન સામે ભારત દ્વારા વિરોધ તરીકે જોવામાં આવ્યો.<ref name="Garver"></ref> ચીનના સૈનિકો જ્યાં સુધી અક્સાઇ ચીનમાંથી ખસી જાય નહીં ત્યાં સુધી સરહદ વિશે કોઇ પણ વાટાઘાટ યોજવાનો નહેરુએ ઇનકાર કર્યો; આ વલણને આંતરરાષ્ટ્રીય સમાજમાંથી સમર્થન મળ્યું હતું.<ref name="Neville_Maxwell"></ref> ભારતે આ વાટાઘાટો વિશે સંખ્યાબંધ અહેવાલો તૈયાર કર્યાં, અને આંતરરાષ્ટ્રીય ચર્ચામાં માહિતી આપવા માટે ચીનના અહેવાલોનું અંગ્રેજીમાં ભાષાંતર કર્યું. ચીન એવું સમજ્યું કે ભારત "તિબેટ અંગેની પોતાની મુખ્ય યોજના"ને આગળ વધારવા માટે સહજપણે પોતાનો દાવો પાકાપાયે કરી રહ્યું છે.<ref name="Garver"></ref> અક્સાઇ ચીનમાંથી ચીન ખસી જાય એવા ભારતના વલણે રાજદ્વારી પરિસ્થિતિને એ હદે કથળાવી મૂકી કે આંતરિક પરિબળો નહેરુ ઉપર ચીન વિરુદ્ધ લશ્કરી દ્વષ્ટિકોણ અપનાવવા માટે દબાણ કરવા લાગ્યા હતા. ===ફોરવર્ડ પોલિસી=== 1961ના પ્રારંભમાં, નહેરુએ આર્મી ચીફ ઓફ જનરલ સ્ટાફ,<ref name="Maxwell">{{cite web |last =Maxwell |first =Neville |authorlink = |coauthors = |year =2001 |month =April |url =http://www.stratmag.com/issue2Dec-1/kargil.htm |title =Henderson Brooks Report: An Introduction |publisher =stratmag.com |access-date =2006-08-18 |archive-date =2006-12-09 |archive-url =https://web.archive.org/web/20061209140900/http://www.stratmag.com/issue2Dec-1/kargil.htm |url-status =dead }}</ref> તરીકે જનરલની નિમણૂંક કરી,{{nowrap|B. M. Kaul}} પણ સૈન્યના ખર્ચમાં વધારો કરવાનો તથા સંભવિત યુદ્ધ માટે તૈયાર રહેવાનો તેમણે ઇનકાર કરી દીધો.<ref name="Maxwell"></ref> અમેરિકન નૌકાદળના જેમ્સ બર્નાર્ડ કેલ્વિને જણાવ્યા અનુસાર, 1959માં, ભારતે વિવાદિત પ્રદેશોમાં ભારતીય સૈનિકો અને સરહદી ચોકિયાતો મોકલવાનું શરૂ કરી દીધું હતું. આ કાર્યક્રમને પગલે અચાનક અથડામણો થવા લાગી અને ભારત તથા ચીન વચ્ચેના સંબંધો કડવા બન્યા.<ref name="Calvin"></ref> આ નીતિનો હેતુ આગળ વધતા ચીનના સૈનિકોની પાછળ ચોકીઓ સ્થાપીને તેમનો પૂરવઠો રોકી દેવાનો હતો, જેથી તેમને વિવાદિત રેખા (મેકમોહન)ની ઉત્તરે જવાની ફરજ પડે.<ref name="Calvin"></ref><ref name="officialhistory"></ref><ref name="Noorani3">ઇન્ડિયા'સ ફોરવર્ડ પોલિસી, સમીક્ષા લેખક [કો]: એ. જી. નૂરાની, ધ ચાઇના ક્વાર્ટરલી © 1970 સ્કૂલ ઓફ ઓરિયેન્ટલ એન્ડ આફ્રિકન સ્ટડીઝ</ref><ref name="Clark">ગ્રેગરી ક્લાર્ક, "[http://www.gregoryclark.net/redif.html રિમેમ્બરિંગ અ વોર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820204824/http://www.gregoryclark.net/redif.html |date=2016-08-20 }} — ધ 1962 ઇન્ડિયા-ચાઇના કોન્ફ્લિક્ટ", [http://in.rediff.com/news/2002/oct/24chin.htm રેડિફ]</ref> આખરે આ પ્રકારની 60 ચોકીઓ સ્થપાઇ, જેમાં ભારતે જેના સાર્વભૌમત્વનો દાવો કર્યો હતો તે મેકમોહન લાઇનની ઉત્તરે આવેલી 43 ચોકીઓનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="Calvin"></ref><ref name="Noorani"></ref> ચીને આ પગલાને તિબેટ તરફ ભારતની વિસ્તરણવાદી યોજનાના વધુ એક પુરાવા તરીકે નિહાળ્યું. ભારતના સત્તાવાર ઇતિહાસ અનુસાર, ફોરવર્ડ પોલિસીને અમલમાં મૂકવાનો હેતુ અગાઉ કબજામાં નહીં રહેલા વિસ્તારમાં ભારતના કબજાના પૂરાવા પૂરા પાડવાનો હતો જેમાં ચીનના સૈનિકો પહેરો ભરી રહ્યાં હતા. કૌલને ભારતીય જાસૂસો સાથેના સંપર્કો અને સીઆઇએની માહિતીને લીધે એવો આત્મવિશ્વાસ હતો કે ચીન જોશથી પ્રતિક્રિયા નહીં આપે.<ref name="Neville_Maxwell"></ref> હકીકતમાં પીએલએ (PLA) પહેલા તો સરળતાથી પાછીપાની કરી, પરંતુ ચાઇનીઝ દળોએ છેવટે વળતા પગલામાં ભારતના સ્થાનોને મેકમોહન લાઇનની ઉત્તરે ઘેરી લઇને ભારતીય સૈનિકો પર દબાણ કર્યું. આને પગલે ભારત માટે જેવા સાથે તેવાની પ્રતિક્રિયાનો વખત આવ્યો, બન્ને પક્ષો એકબીજાને શિકસ્ત આપવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યાં હતા. આ વિવાદ સતત વકરતો જતો હતો તેમછતાં, બન્ને રાષ્ટ્રના દળોને એકબીજાની સામે સીધાં પગલા લેવાની મનાઇ કરવામાં આવી.<ref name="Garver"></ref> [[ચીની ગણતંત્ર|તાઇવાન]]માં રાષ્ટવાદીઓની સૈન્ય ગતિવિધિઓને કારણે ચીનનું ધ્યાન થોડા સમય માટે તે તરફ ખેંચાયું હતું, પણ 23મી જૂને અમેરિકાએ ચીનને એવું આશ્વાસન આપ્યું કે રાષ્ટ્રવાદીઓના આક્રમણને છૂટ અપાશે નહીં.<ref name="Chang">ચાન્ગ, જન્ગ એન્ડ જોન હેલિડે, ''માઓઃ ધ અનનોન સ્ટોરી'' (2006), પેજ નં. 568, 579.</ref> તે સમયે તાઇવાન સમક્ષ તકાયેલી ચીનનું વિશાળ તોપદળ તિબેટ ખસેડી શકાય તેમ નહોતું.<ref name="Athale">"[http://www.rediff.com/news/2002/nov/07china.htm મિલિટરી નોનસેન્સ]"</ref> ભારતના સત્તાવાર ઇતિહાસના લેખક અનિલ આઠલેએ જણાવ્યા અનુસાર, યુદ્ધ માટે જરૂરી સાધનો એકત્ર કરવામાં ચીનને છથી આઠ મહિના લાગ્યા હતા.<ref name="Athale"></ref> ચીને ભારતના કલકત્તા બંદર મારફત તિબેટમાં બિન-સૈનિક પૂરવઠાનો વિશાળ જથ્થો મોકલ્યો હતો.<ref name="Athale"></ref> ===અગાઉના બનાવો=== ભારત અને ચીન વચ્ચેના વિવિધ સીમાકીય અથડામણો અને "સૈનિક ઘટનાઓ" 1962ના ઊનાળા અને પાનખર ઋતુ દરમિયાન ભડકતી રહી. મે મહિનામાં, ભારતીય વાયુ સેનાને ક્લોઝ એર સપોર્ટની યોજના નહીં બનાવવા જણાવવામાં આવ્યું હતું, જોકે આને ચીન સામે ભારતના સૈનિકોના અસંતુલિત ગુણોત્તરનો ઉકેલ લાવવાનાં સંભવિત માર્ગ તરીકે જોવામાં આવતો હતો.<ref name="Sukumaran">[http://www.ciaonet.org/olj/sa/sa_jul03/sa_jul03sur01.html#txt1 સીઆઇએ જર્નલ્સ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''1962 ઇન્ડિયા-ચાઇના વોર એન્ડ કારગિલ 1999: રેસ્ટ્રીક્શન્સ ઓન એર પાવર'' આર. સુકુમારન દ્વારા</ref> જૂનમાં, એક અથડામણમાં ડઝન જેટલા ચીનના સૈનિકોના મોત થયા. ભારતના ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરોને સીમા પર ચીનની તૈયારી અંગે જાણકારી મળી જે યુદ્ધનું પૂર્વચિહ્નન બની શકે એમ હતી.<ref name="Sukumaran"></ref> જૂન-જુલાઈ 1962 દરમિયાન, ભારતના સૈન્ય વ્યૂહરચનાકારોએ ચીનની વિરુદ્ધમાં "પ્રોબિંગ એકશન"ની તરફેણ કરવાનું શરૂ કર્યું, અને તે અનુસાર, પર્વતીય દળોને ચીનની પૂરવઠા રેખાઓ કાપી નાખવા માટે આગળ વધારવામાં આવ્યા. પેટરસને જણાવ્યા અનુસાર, ભારતના ત્રણ હેતુઓ હતાઃ #ભારતની વિશે ચીનના નિશ્ચય અને હેતુઓની અજમાયશ કરવી. #ચીન-ભારત યુદ્ધની ઘડીએ ભારતને સોવિયેતની મદદ મળી શકે છે કે કેમ તે ચકાસસવું. #અમેરિકાની અંદર ભારત માટે સહાનુભૂતિ સર્જવી. ભારતમાં [[ગોઆ|ગોવા]]ના વિલય બાદ અમેરિકા સાથે ભારતના સંબંધો બગડેલા હતા.<ref name="Patterson"></ref><ref>પેટરસન, પેજ 279</ref> 10 જુલાઈ 1962ના રોજ ચુશુલ (મેકમોહન લાઇનની ઉત્તરે) ભારતના કબજામાં રહેલી ચોકીને ચીનના 350 સૈનિકોએ ઘેરી લીધી પણ લાઉડસ્પીકર દ્વારા થયેલી ગરમ ચર્ચા બાદ તેઓ ખસી ગયા.<ref name="Chushul">{{Cite web |url=http://www.bharat-rakshak.com/MONITOR/ISSUE3-3/lns.html |title=બૅટલ ઓફ ચુશુલ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2001-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010209084245/http://www.bharat-rakshak.com/MONITOR/ISSUE3-3/lns.html |url-status=dead }}</ref> 22 જુલાઈના રોજ, ભારતીય સૈનિકો વિવાદિત ક્ષેત્રમાં પહેલેથી જ મોજૂદ ચીનના દળોને પાછા ધકેલી શકે તે માટે ફોરવર્ડ પોલિસીને આગળ વધારવામાં આવી.<ref name="officialhistory">હિસ્ટ્રી ઓફ ધ કોન્ફ્લિક્ટ વિથ ચાઇના, 1962. પી. બી. સિન્હા, એ. એ. અથાલે, સાથે એસ. એન. પ્રસાદ, ચીફ એડિટર, ઇતિહાસ વિભાગ, સંરક્ષણ મંત્રાલય, ભારત સરકાર, 1992.</ref> ભારતીય સૈનિકોને અગાઉ ફક્ત આત્મ-સુરક્ષા માટે જ ગોળીબાર કરવાની સૂચના આપવામાં આવી હતી, તેવા સમયે હવે તમામ ચોકીના કમાન્ડરોને જો પડકારજનક ઘડી લાગે તો પોતાની મરજી પ્રમાણે ચીનના દળો ઉપર ગોળીબાર કરવાની છૂટ આપવામાં આવી.<ref name="officialhistory"></ref> ઓગસ્ટમાં, ચીનનાં સૈન્યએ મેકમોહન લાઇન પર પોતાની યુદ્ધ માટેની સજ્જતામાં વધારો કર્યો અને દારૂગોળો, હથિયારો તથા ગેસોલિનનો પૂરવઠો જમા કરવો શરૂ કર્યો.<ref name="Calvin"></ref> ==થાગ લા ખાતે સામનો== જૂન 1962માં, ભારતીય દળોએ થાગ લા પર્વતના દક્ષિણ ઢોળાવ પર ધોલા ખાતે એક ચોકી સ્થાપી.<ref name="Calvin"></ref> ધોલા મેકમોહન લાઇનની ઉત્તરે આવતું હતું પણ ભારતના મતાનુસાર મેકમોહન લાઇનનાં ભાગરૂપ પર્વતની દક્ષિણે હતું.{{Citation needed|date=May 2010}}<ref name="Neville_Maxwell"></ref><ref name="Noorani2"></ref><ref name="Joshi">જોશી મનોજ, "લાઇન ઓફ ડિફેન્સ", ''ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા'' , 21 ઓક્ટોબર 2000 </ref> ઓગસ્ટમાં, ચીને રાજદ્વારી વિરોધ શરૂ કર્યો અને થાગ લાની ટોચે જગ્યા લેવાનું શરૂ કરી દીધું.<ref name="Calvin"></ref><ref name="Garver"></ref> 8 સપ્ટેમ્બરના રોજ, પર્વતની દક્ષિણ બાજુએ પીએલએ (PLA)નું 60 સૈનિકોનું જૂથ ઉતરી આવ્યું અને ધોલા ખાતે ભારતીય થાણાંઓ પૈકીનું એક થાણું કબ્જે કર્યું. ગોળીબાર થયો નહોતો, પણ નહેરુએ માધ્યમોને એવું જણાવ્યું હતું કે ભારતીય સૈન્યને "આપણો પ્રદેશ મુક્ત કરાવવાની" સૂચના આપવામાં આવી હતી અને ફોર્સનો ઉપયોગ કરવાનો નિર્ણય કરવા માટે સૈનિકોને છૂટ આપવામાં આવી હતી.<ref name="Garver"></ref> 11 સપ્ટેમ્બરના રોજ, "ભારતીય પ્રદેશમાં પ્રવેશનારા કોઇ પણ શસ્ત્રસજ્જ ચાઇનીઝ પર ગોળીબાર કરવાની તમામ અગ્રિમ ચોકીઓ અને ચોકિયાતોને છૂટ આપવાનો" નિર્ણય કરવામાં આવ્યો.<ref name="officialhistory"></ref> જોકે, નહેરુના અસ્પષ્ટ માર્ગદર્શનને કારણે થાગ લા કબ્જે કરવાનું અભિયાન અપૂર્ણ રહ્યું અને તે આ કારણોસર ખૂબ જ ધીમું ચાલ્યું હતું.<ref name="Calvin"></ref><ref name="Neville_Maxwell"></ref> આ ઉપરાંત, સરહદ પર દરેકજણે લાંબા રસ્તા પર 35 કિલોગ્રામના સામાનનું વહન કરવું પડ્યું હતું, જેને કારણે પ્રતિક્રિયા ખૂબ જ ધીમી પડી ગઇ હતી.<ref name="NamkaChu"></ref> ભારતની બટાલિયનો સંઘર્ષના સ્થળે પહોંચે તે સમય સુધીમાં, ચીનના દળોએ નામ્કા ચુ નદીના બન્ને કિનારાઓ પર અંકુશ મેળવી લીધો હતો.<ref name="Calvin"></ref> 20 સપ્ટેમ્બરના રોજ, ચીનના દળોએ ભારતીય સૈનિકો ઉપર ગ્રેનેડ ફેંક્યા અને તોપમારો થયો, જેને કારણે બાકીના પૂરા સપ્ટેમ્બર મહિના દરમિયાન અથડામણોની એક લાંબી શ્રેણી સર્જાઈ.<ref name="Calvin"></ref><ref name="NamkaChu"></ref> થાગ લા ખાતેના દળોના ઉપરી બ્રિગેડિયર દલવી સહિતના કેટલાક ભારતીય સૈનિકોને પણ એક વાતે ચિંતિત હતા કે જેના માટે તેઓ લડી રહ્યાં છે તે પ્રદેશ એવો પ્રદેશ હતો જ નહી કે "જેને તેઓ પોતાનો માનીને ચાલી શકે".<ref name="Noorani3"></ref> નેવિલ મેક્સવેલના મત પ્રમાણે, ખુદ ભારતીય સંરક્ષણ મંત્રાલયના સદસ્યો પણ થાગ લા ખાતેની અથડામણની યથાર્થતા વિશે સ્પષ્ટપણે ચિન્તિત હતા.<ref name="Neville_Maxwell"></ref> યુદ્ધ શરૂ થવાના એક સપ્તાહ પૂર્વે, 3 ઓક્ટોબરના રોજ, ચાઉ એનલાઇએ નવી દિલ્હીમાં નહેરુની મુલાકાત લીધી અને યુદ્ધ નહીં થાય એવું વચન આપ્યું. 4 ઓક્ટોબરના રોજ, કૌલે થાગ લા પર્વતની દક્ષિણે આવેલા પ્રદેશોને કબ્જે કરવા માટે કેટલાક સૈનિકો મોકલ્યા.<ref name="Calvin"></ref> કૌલે ગુમાવી ચૂકાયેલી ધોલા ચોકીમાં પુનઃ પ્રવેશ કરતા પૂર્વે સૌપ્રથમ તો વ્યૂહાત્મકરીતે મહત્વપૂર્ણ મથક યુમ્ત્સો લાને કબ્જે કરવાનો નિર્ણય કર્યો.<ref name="officialhistory"></ref> ત્યારબાદ કૌલને ભાન થયું કે આ હુમલો જીવલેણ નીવડશે અને ભારતીય સરકારે પૂર્ણકક્ષાના યુદ્ધને વધતું અટકાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. થાગ લા તરફ મુસાફરી કરી રહેલા ભારતીય સૈનિકોને અગાઉ ક્યારેય નહીં અનુભવેલી પરિસ્થિતિમાં સહન કરવું પડ્યું હતું; બે ગુરખા સૈનિકો પલ્મોનરી એડેમાને કારણે મૃત્યુ પામ્યાં.<ref name="NamkaChu"></ref> 10 ઓક્ટોબરના રોજ, યુમ્ત્સો લા જઇ રહેલા 50 સૈનિકોના ભારતીય [[પંજાબ|પંજાબી]] ચોકિયાત દળને અમુક સ્થિતિમાં ગોઠવાયેલા 1,000 ચાઇનીઝ સૈનિકોનો ભેટો થઇ ગયો.<ref name="Calvin"></ref> ભારતીય સૈનિકો યુદ્ધની સ્થિતિમાં નહોતા કેમ કે યુમ્ત્સો લા સમુદ્રસપાટીથી 16,000 ફીટ (4,900 મીટર) ઊંચે હતું અને કૌલે આ સૈનિકોને તોપમારાની મદદ પૂરી પાડવાની યોજના બનાવી નહોતી.<ref name="NamkaChu"></ref> ભારતીય સૈનિકો મેકમોહન લાઇનની ઉત્તરે હોવાની ધારણા સાથે ચીનના સૈનિકોએ ભારતીયો ઉપર ગોળીબાર શરૂ કર્યો. ભારતીયો ચીનના સ્થાનો વડે ઘેરાયેલા હતા અને ચીનના સૈનિકો મોર્ટાર મારો કરી રહ્યાં હતા. જોકે, તેઓએ ચીનના આ પ્રથમ હુમલાને ખાળી દીધો, પણ ભારે જાનહાનિ થઈ.<ref name="Calvin"></ref> આ સમયે, ભારતીય સૈનિકો મોર્ટાર અને મશીનગનના ગોળીબાર સાથે ચીનાઓને પાછા ધકેલી દેવાની સ્થિતિમાં હતા. જોકે, બ્રિગેડિયર દલવીએ ગોળીબાર નહિ કરવાનું પસંદ કર્યું, કેમ કે તેને કારણે ચીનના પુનઃગઠનવાળા વિસ્તારોમાં હજું ફસાયેલા રાજપુતોને જાનથી હાથ ધોવા પડે તેમ હતા. તેઓ નિઃસહાયપણે બીજા હુમલા માટે પોતાની તૈયારી કરી રહેલા ચીનના સૈનિકોને નિહાળતા રહ્યાં.<ref name="NamkaChu"></ref> પરિસ્થિતિ હવે નિરુપાય થઇ ગઇ છે તે વાત સમજી ચૂકેલા ભારતીય સૈનિકોએ ચીનના બીજા હુમલામાં પોતાની પ્રતિક્રિયા આપવી શરૂ કરી. ભારતીય ચોકિયાતોમાં 25 લોકોના મોત થયા, જ્યારે ચીનના પક્ષે 33ની જાનહાનિ થઇ. પ્રતિક્રિયા આપી રહેલા સૈનિકોએ જોયા પ્રમાણે, ભારતીયોએ પ્રતિક્રિયા આપતા ચીનના સૈનિકોએ તેમનો ગોળીબાર રોકી દીધો અને ત્યારબાદ ભારતના મૃતક સૈનિકોને સૈન્ય સન્માન સાથે દફન કરવામાં આવ્યા. યુદ્ધમાં થયેલી ભીષણ લડાઇનો આ સૌપ્રથમ બનાવ હતો.<ref name="Calvin"></ref> આ હુમલાએ ભારતને ચિંતામાં મૂકી દીધું અને નહેરુએ આ સમસ્યાને ઉકેલવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ 18 ઓક્ટોબર સુધીમાં એ વાત સ્પષ્ટ થઇ ગઇ હતી કે ચીન ભારત પર હુમલા માટે તૈયારી કરી રહ્યું છે, અને સરહદ પર વ્યાપકપણે સૈન્ય જમાવટ કરી રહ્યું છે.<ref name="Calvin"></ref> થાગ લા પર્વતની દક્ષિણે આવેલી ચોકીઓ સ્થાપવામાં તથા ચોકીઓને વધારે મજબૂત બનાવવાના કાર્યમાં સહાય કરતી ખચ્ચરો અને મજૂરોની એક લાંબી કતાર પણ જોવા મળી હતી.<ref name="NamkaChu"></ref> ==ચીન અને ભારતની તૈયારીઓ== ===હેતુઓ=== છેવટે ભારતીય દળો સાથેની ચીનની અથડામણો માટે બે મહત્વના પરિબળો કારણભૂત હતા જૈમાં વિવાદિત સરહદ પર ભારતનું વલણ અને તિબેટમાં ભારતની કથિત ભૂમિકા અંગે ચીનનાં ખ્યાલોનો સમાવેશ થાય છે. "તિબેટમાં ચીનના અંકુશને અવગણવાના ભારતના કથિત પ્રયાસોનો અંત લાવવાની આવશ્યક્તા હતી, ભારતીય કથિત પ્રયાસોને ચીન દ્વારા તિબેટમાં 1949 પૂર્વેની સ્થિતિ પુનઃ લાવવાના હેતુથી ભરેલા જોવામાં આવતા હતા." આ સિવાય "સરહદ પર ચીનના પ્રદેશની વિરુદ્ધમાં ભારતની ઉશ્કેરણીનો અંત લાવવાની આવશ્યક્તા હતી." જોન ડબ્લ્યુ. ગાર્વર એવી દલીલ કરે છે કે 1960ના દશકમાં ભારતના સૈન્ય અને નીતિની સ્થિતિ જોવામાં આવે તો સૌપ્રથમ ખ્યાલ ખોટો છે. તેમછતાં, એ ચીનને યુદ્ધ તરફ દોરી જનારું એક મહત્વનું કારણ હતું. જોકે, તેઓ એવી દલીલ કરે છે કે ભારત તરફથી ઉશ્કેરણીનો ચીનનો ખ્યાલ "નોંધપાત્રપણે સાચો" હતો.<ref name="Garver"></ref> સીઆઇએ (CIA)એ તાજેતરમાં જ વર્ગીકૃત કરેલા પોલો (POLO) દસ્તાવેજો આ યુદ્ધના સમયગાળા દરમિયાન ચીનના હેતુઓના સમકાલીન અમેરિકન વિશ્લેષણની વિગતો છતી કરે છે. આ દસ્તાવેજમાં જણાવવામાં આવ્યા પ્રમાણે, "ચીન દેખીતી રીતે એક મુખ્ય કારણને લીધે હુમલા માટે પ્રેરિત થયું હતું - તેઓ 1962માં પીએલએ (PLA)ના દળો જે જમીન ઉપર ઊભા હતા તે જમીનને પુનઃપ્રાપ્ત કરવાનો તથા આ જમીન લઇ લેવાનો પ્રયાસ કરવા બદલ ભારતીયોને સજા કરવાનો નિર્ણય કર્યો હતો."<ref name="CIA:ToI"></ref> ભારત સાથેના યુદ્ધના ચીનનાં નિર્ણયને અસર કરનારા અન્ય પરિબળરૂપ કથિત સોવિયેત-યુ.એસ.-ભારતનો ઘેરો અને ચીનની કથિત અવગણનાને રોકવાની આવશ્યક્તા હતી.<ref name="Garver"></ref> તે સમયે સોવિયેત યુનિયન અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સાથે ભારતના ગાઢ સંબંધો હતા, પણ સોવિયેત યુનિયન પહેલેથી જ ક્યુબન મિસાઇલ કટોકટીમાં રોકાયેલું હતું અને તેણે ચીન-ભારત યુદ્ધમાં હસ્તક્ષેપ કર્યો નહીં.<ref name="Calvin"></ref> પી. બી. સિન્હાના મતાનુસાર ચીને યુદ્ધ માટે સચોટપણે ક્યુબામાં અમેરિકાની ગતિવિધિનો સમય પસંદ કર્યો જેથી અમેરિકા અથવા સોવિયેત યુનિયનની સંડોવણી ટાળી શકાય. ક્યુબાની ફરતે અમેરિકાની સૈન્ય જમાવટ એ જ દિવસે થઇ હતી જ્યારે ધોલા ખાતે સૌપ્રથમ મોટી અથડામણ થઇ હતી. ચીને 10 અને 20 ઓક્ટોબરના રોજ જમાવટ કરી હતી, તે જ સમયગાળામાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે 20 ઓક્ટોબરથી ક્યુબાની વિરુદ્ધમાં સૈન્ય નાકાબંધી કરી હતી.<ref name="officialhistory"></ref> ગાર્વર એવી દલીલ કરે છે કે ચીનના અંકુશ હેઠળના પ્રદેશમાં ધીમે ધીમે વૃદ્ધિ કરવાના પ્રયાસરૂપે ચીને ભારતની સીમા નીતિઓ, ખાસ કરીને ફોરવર્ડ પોલિસીનું સચોટ મૂલ્યાંકન કર્યું હતું. તિબેટ વિશે, ગાર્વર એવી દલીલ કરે છે કે ભારત સાથે યુદ્ધ કરવાના ચીનના નિર્ણય પાછળ જવાબદાર મહત્વના કારણ પૈકીનું એક કારણ "પોતાના આંતરિક હેતુઓને બર લાવવા માટે અન્યનો વાંક કાઢવાની, પોતાના વર્તનનું આળ પરિસ્થિતિજન્ય પરિબળો પર લાદી દેવાની" માનવીય માનસકિતાનું હતું. 1990ના દશકમાં ચીને પ્રસિદ્ધ કરેલા અભ્યાસમાં એ વાતનું સમર્થન કરવામાં આવ્યું છે કે ભારત સાથે યુદ્ધ કરવાના ચીનના નિર્ણયના મૂળ તિબેટમાં ભારતની કથિત ઉશ્કેરણીનું હતું, અને ભારતની ફોરવર્ડ પોલિસી સહજ રીતે જ ચીનની પ્રતિક્રિયા ઉપજાવનારી હતી.<ref name="Garver"></ref> નેવિલ મેક્સવેલ અને એલન વ્હાઇટિંગ એવી દલીલ કરે છે કે ચીનના નેતાઓ એવું માનતા હતા કે તેઓ એક એવા પ્રદેશની સુરક્ષા કરી રહ્યાં છે જેને તેઓ ચીનનો કાયદેસરનો પ્રદેશ ગણે છે અને તે ભારતની મોજૂદગીની પહેલેથી જ ચીનના આધિપત્ય હેઠળ હતો. તેઓ ફોરવર્ડ પોલિસીને પ્રદેશમાં ધીમે ધીમે આગળ વધવાના ભારતનાં પ્રયાસ માનતા હતા.<ref name="Garver"></ref> ખુદ માઓ ઝેદોન્ગે જ ફોરવર્ડ પોલિસીની ચાઇનીઝ ચૅસમાં ભારતની વ્યૂહાત્મક આગેકૂચ સાથે તુલના કરી હતી: {{quote|Their [India's] continually pushing forward is like crossing the [[Xiangqi#Board|Chu Han boundary]]. What should we do? We can also set out a few pawns, on our side of the river. If they don't then cross over, that’s great. If they do cross, we'll eat them up [chess metaphor meaning to take the opponent's pieces]. Of course, we cannot blindly eat them. Lack of forbearance in small matters upsets great plans. We must pay attention to the situation.<ref name="Garver"/>}} ફોરવર્ડ પોલિસીનો હેતુ નેફા (NEFA) અને અક્સાઇ ચીનમાં તહેનાત ચીનના સૈનિકોની પૂરવઠા રેખાને કાપી નાખવાનો હતો.<ref name="Calvin"></ref> ભારતના સત્તાવાર ઇતિહાસમાં જણાવવામાં આવ્યા અનુસાર, ફોરવર્ડ પોલિસીને તેની આરંભિક સફળતાને લીધે ચાલુ રાખવામાં આવી હતી, અને એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે જ્યારે પહેલેથી જ ભારતીય સૈનિકોના નિયંત્રણ હેઠળના વિસ્તારોમાં જ્યારે ચીનના સૈનિકોનો ભેટો થયો ત્યારે ચીનના સૈનિકો પાછા ખસી ગયા હતા. આમાં એવો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો કે મેકમોહન લાઇનની દક્ષિણે આગળ વધી ગયેલા ચીનના સૈનિકોની પૂરવઠા રેખા કાપી નાખવામાં ફોરવર્ડ પોલિસીને સફળતા મળી હતી, તેમ છતાં 1962ના યુદ્ધ પૂ્વે આગળ વધ્યાના કોઇ પૂરાવા નહોતા. જોકે, ફોરવર્ડ પોલિસીમાં એવી ધારણા બાંધી લેવામાં આવી હતી કે ચીનના દળો "જો ભારતીય ચોકીઓ પર બળપ્રયોગ કરવાની સ્થિતિમાં હોય તો પણ તેઓ આપણી ચોકીઓ પૈકીની એકપણ પર બળપ્રયોગ કરે એવી શક્યતા નથી." ચીનના સૈનિકોએ જ્યારે પાછાં હટવાનું બંધ કર્યું ત્યારે પણ આ નીતિનું ગંભીરતા સાથે પુનઃમૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું નહોતું.<ref name="officialhistory"></ref> ચીનના વસતી ધરાવતા વિસ્તારોથી આશરે 5,000 કિલોમીટર છેટેના આ ઊચ્ચ પર્વતાળ પ્રદેશમાં પૂરવઠો પૂરો પાડવામાં ચીનને નડતી મુશ્કેલીઓને નજર સમક્ષ રાખીએ તો નહેરુનો આત્મવિશ્વાસ કદાચ વાજબી હતો. આરંભમાં ચીનના નેતાઓએ ભારત પ્રત્યે સહાનુભૂતિભર્યો દ્વષ્ટિકોણ અપનાવ્યો હતો કેમ કે ભારત પર સદીઓ સુધી બ્રિટિશ શાસકો દ્વારા શાસન કરવામાં આવ્યું હતું. જોકે, નેહેરુની ફોરવર્ડ પોલિસીએ પીઆરસી (PRC)ના નેતાઓને એ વાત ગળે ઉતારી દીધી કે સ્વતંત્ર ભારતની નેતાગીરી એ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદના પુનઃ અવતારરૂપ હતી. માઓ ઝેદોન્ગે જણાવ્યું હતું કેઃ "સતતપણે ઉશ્કેરણીનો ભોગ બનવા કરતા, ચીન જ્યારે હકીકતમાં પોતાની બાંયો ચઢાવે ત્યારે શું થાય છે તે દુનિયાને બતાવી દેવું વધું સારું છે." 1962ના આરંભિક ગાળા સુધીમાં, ચીનના નેતાઓને એ ડર સતાવવા લાગ્યો હતો કે ભારતનો હેતુ ચીનના સૈનિકો પર મોટો હુમલો કરવાનો છે અને ભારતના નેતાઓ યુદ્ધ કરવા માગે છે.<ref name="Calvin"></ref><ref name="Garver"></ref> ગોવાએ ભારતીય સંઘ સમક્ષ એક્સ્લેવ કોલોનીનું સમર્પણ કરવાનો પોર્ટુગલે ઇનકાર કરી દીધા બાદ 1961માં, ભારતના સૈન્યને [[ગોઆ|ગોવા]]માં મોકલવામાં આવ્યું હતું જે ભારતીય સરહદ સિવાય અન્ય કોઇ પણ રાષ્ટ્ર સાથે સરહદ નહીં ધરાવતો એક નાનકડો પ્રદેશ હતો. ભારતના આ પગલાની સામે નગણ્ય કહી શકાય એવો આંતરરાષ્ટ્રીય વિરોધ અથવા પ્રતિકાર થયો હોવા છતાં, ખાસ કરીને ભારતીય નેતાઓના પ્રભાવી ભાષણોને નજર સમક્ષ રાખીને ચીને આ પગલાને ભારતના વિસ્તરણવાદી સ્વભાવના દ્વષ્ટાંત તરીકે લીધું હતું. ભારતના ગૃહપ્રધાને એવી જાહેરાત કરી હતી કે, "જો ચીન તેણે પચાવી પાડેલો પ્રદેશ ખાલી કરશે નહીં, તો ભારતે ગોવામાં જે કર્યું છે તેનું પુનરાવર્તન કરવું પડશે. ભારત બેશક ચીની સૈન્યને હાંકી કાઢશે",<ref name="Calvin"></ref> ભારતના કોંગ્રેસ પક્ષના અન્ય એક સદસ્યએ એવા ઉચ્ચારણો કર્યા હતા કે, "ભારતીય ભૂમિ પર (ચીનના) આક્રમણને ખાળવા માટે ભારત પગલા લેશે, બિલકુલ એ જ રીતે જે રીતે તે ગોવામાં પોર્ટુગલના આક્રમણનો અંત લાવ્યું હતું."<ref name="Patterson"></ref> 1962ના મધ્યગાળા સુધીમાં, ચીનના નેતાઓ સમક્ષ એક વાત સ્પષ્ટ થઇ ચૂકી હતી કે મંત્રણાઓ કોઇ પ્રગતિ સાધવામાં નિષ્ફળ નિવડી હતી, અને ફોરવર્ડ પોલિસીને વધુને વધુ પ્રમાણણાં એક ગંભીર પડકાર તરીકે જોવામાં આવી રહી હતી કેમ કે [[દિલ્હી|દિલ્હી]] સરહદી વિસ્તારોમાં વધુ ઊંડે ચોકિયાતો મોકલી રહ્યું હતું અને ચીનની પૂરવઠા રેખાઓ કાપી રહ્યું હતું.<ref name="Patterson"></ref> વિદેશ પ્રધાન માર્શલ ચેન યીએ એક ઉચ્ચ-સ્તરીય બેઠકમાં એવી ટિપ્પણી કરી હતી કે, "નહેરુની ફોરવર્ડ પોલિસી ચાકુ જેવી છે. જેને તેઓ આપણાં હૃદયમાં ઘોંપી દેવા માગે છે. આપણે આપણી આંખો બંધ કરીને મોતની રાહ જોઇ શકીએ નહીં."<ref name="Garver"></ref> ચીનની નેતાગીરી એવી ધારણા ધરાવતી હતી કે આ મુદ્દે તેમના આત્મસંયમને ભારત નબળાઈ તરીકે જોઇ રહ્યું હતું, જેને કારણે તે સતત ઉશ્કેરણી કરી રહ્યું હતું, અને ભારતની કથિત ઉશ્કેરણીને અટકાવવા માટે એક મોટો પ્રતિ હુમલો જરૂરી બની ગયો છે.<ref name="Garver"></ref> ચીનના પ્રખ્યાત સૈન્ય ઇતિહાસકાર અને પીએલએ (PLA)ની નેશનલ ડિફેન્સ યુનિવર્સિટીના અધ્યાપક ઝુ યાન ચીનના નેતાઓના યુદ્ધ કરવાના નિર્ણય પર પ્રકાશ ફેંકે છે. સપ્ટેમ્બર 1962ના આખરી ભાગ સુધીમાં, ચીનના નેતાઓએ "સશસ્ત્ર સહઅસ્તિત્વ"ની તેમની નીતિની સમીક્ષા કરવાનું શરુ કરી દીધું હતું, જે ફોરવર્ડ પોલિસી અને તિબેટ અંગેની તેમની ચિંતાઓ દૂર કરવામાં નિષ્ફળ નીવડી હતી. ચીનના નેતાઓએ એક વિશાળ અને નિર્ણાયક હુમલાની વિચારણા કરવાનું પણ શરૂ કર્યું હતું.<ref name="Garver"></ref> 22 સપ્ટેમ્બર 1962ના રોજ, પીપલ'સ ડેઇલીએ એક અહેવાલ પ્રસિદ્ધ કર્યો જેમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે "ચીનના લોકો સીમા પર ભારતની કાર્યવાહીથી 'ભારે રોષે' ભરાયા હતા અને નવી દિલ્હી હવે 'અમને પહેલા ચેતવણી આપવામાં આવી નહોતી.' એવું નહી કહી શકે."<ref name="Peoples Daily">પીપલ'સ ડેઇલી, 22 સપ્ટેમ્બર 1962 અંક, પેજ નં. 1</ref><ref name="foia_cia_polo09">{{Cite web |url=http://www.foia.cia.gov/CPE/POLO/polo-09.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2007-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070701042636/http://www.foia.cia.gov/CPE/POLO/polo-09.pdf |url-status=dead }}</ref> ===સૈન્ય આયોજન=== ભારતના પક્ષે એવો વિશ્વાસ પ્રવર્તતો હતો કે યુદ્ધ ભડકી ઉઠશે નહી અને તેણે બહુ મોટી તૈયારી કરી નહોતી. સંઘર્ષના વિસ્તારમાં ભારત ફક્ત બે સૈન્ય ડિવિઝન ધરાવતું હતું.<ref name="Swaminathan">સ્વામિનાથન [http://www.saag.org/papers7/paper693.html સાઉથ એશિયા એનાલિસિસ ગ્રૂપ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030625063031/http://www.saag.org/papers7/paper693.html |date=2003-06-25 }} લેસન્સ ઓફ 1962: અ સ્ટોક ટેકિંગ આફ્ટર 40 યર્સ.</ref> ઓગસ્ટ 1962માં, બ્રિગેડિયર ડી. કે. પાલિતે એવો દાવો કર્યો કે નજીકના ભવિષ્યમાં ચીન સાથેના યુદ્ધની શક્યતા નકારી શકાય નહીં.<ref name="Swaminathan"></ref> સપ્ટેમ્બર 1962માં, જ્યારે ભારતીય સૈનિકોને થાગ લામાંથી "ચીનને હાંકી કાઢવાનો" આદેશ આપવામાં આવ્યો ત્યારે, મેજર જનરલ જે. એસ. ધિલ્લોને એવો અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યો કે "લડાખનો અનુભવ એવું સૂચવે છે કે ચીનાઓ તરફ કરવામાં આવેલા કેટલાક રાઉન્ડ ગોળીબારથી તેઓ ભાગી જશે."<ref name="Garver"></ref><ref name="officialhistory"></ref> આના કારણે, જ્યારે યુમ્ત્સો લા ખાતે હુમલો થયો ત્યારે ભારતીય સૈન્ય સંપૂર્ણપણે તૈયારી વિહોણું જ હતું.<ref name="Calvin"></ref><ref name="Swaminathan"></ref> તાજેતરમાં જ વર્ગીકૃત થયેલા અને તે સમયે સંપાદિત થયેલા સીઆઇએના દસ્તાવેજોમાં એવો ઘટસ્ફોટ કરવામાં આવ્યો છે કે ચીનની ક્ષમતા વિશેના ભારતના અંદાજોમાં આર્થિક વૃદ્ધિની તરફેણમાં તેમની સૈન્ય તાકાતની અવગણના કરવામાં આવી હતી.<ref name="CIA:DNA">[http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1106769 ચાઇના ફિઅર્ડ મિલિટરી કૂપ ઇન ઇન્ડિયા ડ્યુરિંગ 60સ] ''ડીએનએ ઇન્ડિયા'' </ref> એમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે નહેરુની જગ્યાએ જો બીજો કોઇ સૈન્યની વિચારસરણી ધરાવતો માણસ હોત તો, ભારત ચીન તરફથી પ્રતિ-હુમલાના પડકાર માટે તૈયાર રહ્યું હોત.<ref name="CIA:DNA"></ref> 6 ઓક્ટોબર 1962ના રોજ, ચીનના નેતાઓ ભેગા થયા. લિન બાયાઓએ એવો અહેવાલ આપ્યો કે પીએલએ (PLA)ના ઇન્ટેલિજન્સ એકમોને ખાતરી થઇ ચૂકી છે કે ભારતના દળો 10 ઓક્ટોબરના રોજ થાગ લા ખાતેના ચીનના થાણાંઓ ઉપર હુમલો (ઓપરેશન લેઘોર્ન) કરે એવી શક્યતા છે. ચીનના નેતાઓ અને મધ્યસ્થ સૈન્ય પરિષદે ભારત તરફથી કથિત સૈન્ય ઉશ્કેરણી સામે પાઠ ભણાવવા માટે વિશાળ પાયે હુમલો કરીને યુદ્ધ કરવાનો નિર્ણય કર્યો.<ref name="Garver"></ref> બેજિંગમાં, આગામી સંઘર્ષ માટેની યોજના ઘડી કાઢવા માટે ચીનના સૈન્યની એક વિશાળ બેઠક બોલાવવામાં આવી.<ref name="Garver"></ref> માઓ અને ચીનના નેતાઓએ એક નિર્દેશ જારી કર્યો જેમાં આ યુદ્ધના મુખ્ય હેતુઓ વર્ણવવામાં આવ્યા. મુખ્ય હુમલો પૂર્વીય ક્ષેત્રમાં કરવાનો હતો, જેની સાથે પશ્ચિમી ક્ષેત્રમાં એક નાનો હુમલો પણ થવાનો હતો. પૂર્વીય ક્ષેત્રમાં ચીનના દાવાવાળા પ્રદેશમાં રહેલા તમામ ભારતીય સૈનિકોને કાઢી મૂકવા અને આ યુદ્ધ ચીનના એકપક્ષીય યુદ્ધવિરામ સાથે પૂરું થશે તથા યુદ્ધ પૂર્વેની સ્થિતિ પાછી ખેંચી લેવાશે, ત્યારબાદ મંત્રણાના ટેબલ પર પરત ફરવામાં આવશે.<ref name="Garver"></ref> ભારત બિન-સંગઠનવાદી ચળવળમાં આગળ પડતું સ્થાન ધરાવતું હતું, નહેરુ આંતરરાષ્ટ્રીયસ્તરે પ્રતિષ્ઠા ધરાવતા હતા, અને વિશાળ સૈન્ય ધરાવતું ચીન ઉશ્કેરણીકાર તરીકે ચિતરાયું હતું. જોકે, તેમણે જણાવ્યું હતું કે ભારત સાથે સારી રીતે લડાયેલા એક યુદ્ધને કારણે "ઓછામાં ઓછાં ત્રીસ વર્ષ સુધીની શાંતિની ગેરેન્ટી હતી", અને યુદ્ધનો ખર્ચ સરભર થઇ જવાનો લાભ મળે તે નક્કી હતું.<ref name="Garver"></ref> 8 ઓક્ટોબરના રોજ, વધુ અનુભવી અને ચુનંદા ડિવિઝનોને ચેન્ગદુ અને લાન્ઝોઉના સૈન્ય પ્રદેશોમાંથી તિબેટમાં કૂચ કરી જવા માટે તૈયારીઓ કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો.<ref name="Garver"></ref> 12 ઓક્ટોબરના રોજ, નહેરુએ એવી જાહેરાત કરી કે તેમણે "નેફા (NEFA)માં ભારતીય પ્રદેશમાં રહેલા ચીનના આક્રમણખોરોની સાફસૂફી" કરવા માટે ભારતીય સૈન્યને આદેશ આપ્યો હતો અને કૌલને રૂબરૂ મળીને આદેશો આપ્યા હતા. 14 ઓક્ટોબરના રોજ, પીપલ'સ ડેઇલીના તંત્રીલેખમાં ભારતને આખરી ચેતવણી જારી કરવામાં આવીઃ "તો એવું જણાય છે કે શ્રી નહેરુ ચીનના સરહદી ચોકિયાતો ઉપર વધુ મોટાપાયે હુમલો કરવા માટે માનસિકરીતે તૈયાર છે...શ્રી નહેરુને એ જણાવવાનો સમય પાકી ગયો છે કે વિદેશી આક્રમણોનો પ્રતિકાર કરવાની ગૌરવવંતી પરંપરા ધરાવતા ચીનના શૂરવીર સૈનિકોને તેમના પોતાના મુલકમાંથી કોઇ ક્યારેય પણ બહાર કાઢી શકશે નહીં... જો હજું પણ એવા કેટલાક દીવાના માણસો હોય જેઓ અમારી ડહાપણભરી સલાહની બેદરકારીપૂર્ણ રીતે અવગણના કરતા હોય અને બીજો પ્રયત્ન કરવા માગતા હોય, તો તેમને એ કરવા દો. ઇતિહાસ પોતાનો કઠોર ચુકાદો આપશે... આ નિર્ણાયક ઘડીએ... અમે હજુ ફરી એકવાર શ્રી નહેરુને વિનંતી કરવા માગીએ છીએઃ ઢોળાવની ઉપર રહેવામાં જ સારું રહેશે અને પોતાના જુગાર માટે ભારતીય સૈનિકોના જીવન દાવ પર લગાવશો નહીં." <ref name="foia_cia_polo09"></ref> યુદ્ધની વ્યૂહરચના નક્કી કરનારા જૂથનો દોરીસંચાર માર્શલ લિયુ બોશેન્ગના હાથમાં હતો. તેમણે એવો નિષ્કર્ષ કાઢ્યો કે ભારતીય સૈનિકોનો પ્રતિકાર કરવો એ ભારતના લાભમાં છે, અને યુદ્ધમાં વિજય મેળવવા માટે ક્રેક ટ્રૂપ્સને તૈનાત કરવી આવશ્યક બનશે અને નિર્ણાયક વિજય મેળવવા માટે દળોની જમાવટ પર નિર્ભર રહેવું પડશે. 16 ઓક્ટોબના રોજ, યુદ્ધની યોજનાને મંજૂરી આપવામાં આવી, અને 18મીએ, પોલિટબ્યુરોએ 20મીએ થનારા "આત્મ-સુરક્ષા માટેના પ્રતિ-હુમલા"ને આખરી મંજૂરી આપી. ==ચીનનું આક્રમણ== 20 ઓક્ટોબર 1962ના રોજ, ચીનના પીપલ'સ લિબરેશન આર્મીએ 1,000 કિલોમીટરના અંતરે બે હુમલા કર્યાં. પશ્ચિમી મોરચે, પીએલએ (PLA)એ ભારતીય દળો સમક્ષ અક્સાઇ ચીનમાં આવેલી ચિપ ચૅપ ખીણમાંથી હટી જવાની માગ કરી, જ્યારે પૂર્વીય મોરચે પીએલએએ નામ્કા ચુ નદીના બન્ને કિનારાઓનો કબ્જો માગ્યો. નાથુલા ઘાટ ખાતે થોડી અથડામણો પણ થઇ જે ભારતના [[સિક્કિમ|સિક્કીમ]] રાજ્યમાં હતો. સિક્કિમ એ વખતે ભારતનું એક રક્ષિત રાજ્ય હતું. ઉત્તરે પસાર થઇ રહેલી ગુરખા રાઇફલ્સને ચીનના તોપમારાનું લક્ષ્યાંક બનાવવામાં આવી. ચાર દિવસની તીવ્ર લડાઇ બાદ, ચીનના સૈન્યની ત્રણ રેજિમેન્ટ વિવાદિત ક્ષેત્રના નોંધપાત્ર હિસ્સાને કબ્જે લેવામાં સફળ થઇ.<ref name="Calvin"></ref> ===પૂર્વીય મોરચો=== [[File:China India eastern border 88.jpg|thumb|right|પૂર્વીય ક્ષેત્રમાં વિવાદિત વિસ્તારો]] ચીનના સૈનિકોએ 20 ઓક્ટોબરના રોજ નામ્કા ચુ નદીના દક્ષિણી કિનારે હુમલો કર્યો.<ref name="NamkaChu">{{Cite web |url=http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Army/History/1962War/Namka.html |title=બેટલ ઓફ નામ્કા ચુ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2002-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020810075442/http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Army/History/1962War/Namka.html |url-status=dead }}</ref> ભારતીય દળોમાં જોઇએ તે કરતા ઓછાં સૈનિકો હતા, જેમની પાસે સહાય માટે ઓછી ક્ષમતા ધરાવતી એક બટાલિયન જ હતી, જ્યારે ચીનનાં સૈન્યએ નદીની ઉત્તર બાજુએ ત્રણ રેજિમેન્ટ ગોઠવી હતી.<ref name="NamkaChu"></ref> ભારતીયોને એવી ધારણા હતી કે ચીનના દળો નદી પરના પાંચ બ્રિજ પૈકીના કોઇ એકને ઓળંગશે અને પોતે તેમને ઓળંગતા અટકાવશે.<ref name="Calvin"></ref> જોકે, પીએલએ (PLA)એ સુરક્ષાના આ રસ્તાનો વિકલ્પ કાઢ્યો અને પુલ ઓળંગવાને બદલે છિછરી ઓક્ટોબર નદીને ઓળંગી. તેમણે અંધારાનાં ઓળાં હેઠળ નદીની દક્ષિણ બાજુના ભારતીય નિયંત્રણ હેઠળના પ્રદેશમાં બટાલિયનો ગોઠવી, પ્રત્યેક બટાલિયનને રજપૂતના અલગ અલગ જૂથની કામગીરી સોંપવામાં આવી.<ref name="NamkaChu"></ref> સવારે 5:14 કલાકે, ચીનનાં મોર્ટાર મારા સાથે ભારતીય થાણાંઓ પર હુમલો શરૂ થયો. આની સાથોસાથ, ચીને ભારતની ટેલિફોન લાઇનો કાપી નાખી, અને તે રીતે ભારતીયોને તેમના મુખ્ય મથકનો સંપર્ક કરવા દીધો નહીં. સવારે 6:30 કલાકે ચીનનાં પાયદળે સામેથી આશ્ચર્યજનકરીતે હુમલો કર્યો અને ભારતીયોને તેમણે ખોદેલા ખાડાને છોડી જવાની ફરજ પાડી.<ref name="NamkaChu"></ref> મેકમોહન લાઇનની દક્ષિણે ચીનના સૈનિકોએ ભારતીય સૈન્યને શ્રેણીબદ્ધ હુમલાઓમાં કચડી નાખ્યું અને તેમને નામ્કા ચુમાંથી પાછાં જવા ફરજ પાડી.<ref name="NamkaChu"></ref> સતત નુકશાન થવાના ડર સાથે, ભારતીય સૈનિકો [[ભૂતાન|ભૂતાન]]માં ચાલ્યા ગયા. ચીનના દળોએ સીમાનો આદર કર્યો અને તેનું ઉલ્લંઘન કર્યું નહીં.<ref name="Calvin"></ref> થાગ લાની અથડામણના સમયે વિવાદમાં રહેલો તમામ પ્રદેશ હવે ચીનના દળોના નિયંત્રણમાં હતો, પણ તેમણે બાકી બચેલા નેફા (NEFA)માં આગળ ધપવાનું ચાલુ રાખ્યું.<ref name="NamkaChu"></ref> 22 ઓક્ટોબરના રોજ, રાત્રે 12:15 કલાકે, પીએલએ (PLA)એ મેકમોહન લાઇન પર આવેલા વૅલોન્ગ પર મોર્ટાર મારો શરૂ કર્યો.<ref name="Walong">{{Cite web |url=http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Army/History/1962War/Walong.html |title=ધ બેટલ ઓફ વાલોન્ગ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2002-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020615032009/http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Army/History/1962War/Walong.html |url-status=dead }}</ref> પીએલએ (PLA)નાં 400 સૈનિકોએ ત્યાં આવેલી ભારતની ચોકી પર ગોળીબાર શરૂ કર્યો. ત્યારપછીના દિવસે ભારતીય સૈનિકોએ શરૂ કરેલી તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે ખીણની આસપાસ ચીનના સંખ્યાબંધ સૈનિકોની જમાવટ થયેલી હતી.<ref name="Walong"></ref> ભારતીયોએ ચીન વિરુદ્ધ તેમની મોર્ટારનો ઉપયોગ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો પણ પીએલએ (PLA)એ તેનો પ્રતિસાદ બશફાયર હળવી બનાવીને આપ્યો, જેથી ભારતીયો દ્વિધામાં મૂકાઇ ગયા.<ref name="Walong"></ref> 200 સૈનિકોના મોત અથવા ઇજાગ્રસ્ત થયા બાદ છેવટે ચીને વૅલોન્ગ પ્રાપ્ત કર્યું; ભારતીય દળોમાં પણ ભારે જાનહાનિ થઇ. 23 ઓક્ટોબરના રોજ, ચીનના સૈન્યએ તવાન્ગ પર ત્રિપાંખિયો હુમલો કર્યો, જેને ભારતીયોએ કોઇ પણ પ્રકારના પ્રતિકાર વિના જ ખાલી કરી દીધો.<ref name="Calvin"></ref> ===પશ્ચિમી મોરચો=== [[File:China India western border 88.jpg|thumb|right|પશ્ચિમી ક્ષેત્રમાં વિવાદિત વિસ્તારો]] અક્સાઇ ચીનના મોરચે, ચીન પહેલેથી જ મોટાભાગનો વિવાદિત વિસ્તાર પોતાના અંકુશમાં ધરાવતું હતું. આ પ્રદેશને બાકી બચેલા ભારતીય સૈનિકોથી ખાલી કરવા માટે ચીનના સૈન્યએ ઝડપથી કાર્યવાહી કરી.<ref>ઇજી. ચિપ ચૅપ વેલી, પાન્ગોન્ગ</ref> 19 ઓક્ટોબરના રોજ, ચીનના દળોએ સમગ્ર પશ્ચિમી મોરચામાં સંખ્યાબંધ હુમલાઓ કર્યાં.<ref name="Chushul"></ref> 22 ઓક્ટોબર સુધીમાં, ચુશુલની ઉત્તરે આવેલી તમામ ચોકીઓ ચીનના કબજામાં હતી.<ref name="Chushul"></ref> 20 ઓક્ટોબરના રોજ, ચીને સરળતાપૂર્વક રીતે ચિપ ચૅપ ખીણ, ગાલવાન ખીણ અને પેન્ગોન્ગ તળાવનો અંકુશ મેળવી લીધો.<ref name="Burkitt">{{Cite book | last1 = Burkitt | first1 = Laurie | last2 = Scobell | first2 = Andrew | last3 = Wortzel | first3 = Larry M. | title = THE LESSONS OF HISTORY: THE CHINESE PEOPLE’S LIBERATION ARMY AT 75 | publisher = [[Strategic Studies Institute]] | pages = 340–341 | date = July 2003 | isbn = 1-58487-126-1 | url = http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/PUB52.pdf | access-date = 2010-09-06 | archive-date = 2012-02-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120205072610/http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/PUB52.pdf | url-status = dead }}</ref> પશ્ચિમી મોરચા પરની ઘણી ચોકીઓ અને રક્ષણાર્થે રખાયેલા લશ્કર તેમની ફરતેના ચીનના સૈન્યનો પ્રતિકાર કરી શકે તેમ નહોતી. આ ચોકીઓમાં રહેલા મોટાભાગના ભારતીય સૈનિકોએ પ્રતિકાર કર્યો પરંતુ તેઓ કાં તો માર્યા ગયા અથવા તો બંદી બનાવાયા. આ ચોકીઓને ટૂંકાગાળામાં ભારતનો ટેકો મળ્યો નહોતો, જેનો પૂરાવો ગાલવાન ચોકીના દ્વષ્ટાંત પરથી મળે છે, જેને ઓગસ્ટમાં દુશ્મન દળોએ ઘેરી લીધી હતી, પરંતુ આ ઘેરાયેલા લશ્કરને છોડાવવા માટે કોઇ પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો નહોતો. ત્યારબાદના 20મી ઓક્ટોબરે થયેલા હુમલામાં ગાલવાનમાં કશું સાંભળવા મળ્યું નહોતું.<ref name="Calvin"></ref> 24મી ઓક્ટોબરે, ભારતીય સૈનિકો નજીકની હવાઇપટ્ટીને ચીનના હાથમાં જતી અટકાવી રેઝાન્ગ લા પર્વતને જાળવી રાખવા માટે યુદ્ધ લડ્યાં.<ref name="Rezang">[http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Army/History/1962War/Mohan.html મેન ઓફ સ્ટીલ ઓન આઇસી હાઇટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206135922/http://bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Army/History/1962War/Mohan.html |date=2007-02-06 }} મોહન ગુરુસ્વામી ''ડેક્કન ક્રોનિકલ'' .</ref> આ હુમલાની ગંભીરતાને સમજ્યા બાદ, ભારતના પશ્ચિમી કમાન્ડે એકલી અટૂલી ચોકીઓ પૈકીની ઘણી પાછી ખેંચી લઇને દક્ષિણ-પૂર્વમાં લાવી દીધી. દૌલેત બેગ ઓલ્ડીને પણ ખાલી કરાવવામાં આવી, પરંતુ તે ચીનના દાવાવાળી લાઇનની દક્ષિણે હતી અને ચીનના દળોએ તેના સુધી ગયા નહોતા. ચીન દાવાવાળી લાઇનની દક્ષિણે આગળ વધે તે ઘડીનો સામનો કરવા માટે સૈનિકોને એકઠાં કરવા તથા પુનઃગઠન કરવા માટે ભારતીય સૈનિકોને પાછા ખેંચી લેવામાં આવ્યા.<ref name="Calvin"></ref> એકંદરે, પશ્ચિમી મોરચે ભારતીય સૈનિકોની સંખ્યા ખુબ જ ઓછી હતી અને તેમને નબળી નેતાગીરીને કારણે સહન કરવું પડ્યું. {{Citation needed|date=May 2010}} ==લડાઇમાં વિરામ== 24 ઓક્ટોબર સુધીમાં, પીએલએ (PLA) અગાઉ ભારતના નિયંત્રણ હેઠળ રહેલા વિસ્તારમાં પ્રવેશી ગયું હતું જેથી રાજદ્વારી રીતે ભારતની તુલનાએ પીઆરસીની સ્થિતિ મજબૂત બની. સંઘર્ષ પૂર્વે ચીનનું મોટાભાગનું સૈન્ય નિયંત્રણ રેખાની દક્ષિણે 16 કિલોમીટર જેટલું અંદર ઘૂસી ગયું હતું. ચાર દિવસની લડાઇ બાદ ત્રણ સપ્તાહ સુધી શાંતિ રહી. ચાઉએ સૈન્યને અટકી જવાનો હુકમ આપ્યો કેમ કે તેઓએ નહેરુ સાથે મંત્રણા કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. ભારતીય દળો પીછેહટ કરીને સે લા અને બોમ્બદી લાની આસપાસના વધુ ભારે લશ્કરી રક્ષણ ધરાવતા સ્થળોએ ખસી ગયા જ્યાં હુમલો કરવો કઠિન હતો.<ref name="Calvin"></ref> ચાઉએ નહેરુને એક પત્ર મોકલ્યો, જેમાં નીચેના પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યા હતા. # સરહદનું મંત્રણાના આધારે સમાધાન # હાલની વાસ્તવિક નિયંત્રણ રેખાથી બન્ને પક્ષો દૂર રહે અને 20 કિલોમીટર પાછા ખસી જાય # નેફા (NEFA)ની ઉત્તરે ચીન પાછું ખસી જાય # અક્સાઇ ચીનમાં ચીન અને ભારત વર્તમાન નિયંત્રણ રેખાને પાર કરે નહીં<ref name="Calvin"></ref> નહેરુએ 27 ઓક્ટોબરે આપેલા પ્રત્યુત્તરમાં શાંતિની પુનઃ સ્થાપના અને મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો રાખવામાં રસ દર્શાવ્યો અને "8 સપ્ટેમ્બર 1962 પૂર્વેની સરહદ"ને પુનઃ સ્થાપિત કરવાનું સૂચન કર્યું. "ભારતમાં 40 અથવા 60 કિલોમીટર ઊંડે સુધી થયેલા ઊઘાડાં સૈન્ય આક્રમણ" બાદ બન્ને પક્ષો પારસ્પરિક રીતે 20 કિલોમીટર છેટે ખસી જવા બાબતે નહેરુ દેખીતી રીતે જ ચિંતિત હતા. તેઓ એક વધુ વિશાળ તત્કાલિન બફર ઝોનની રચના કરવા ઇચ્છતા હતા અને તે રીતે ફરીવારના આક્રમણની સંભાવનાથી દૂર રહેવા ઇચ્છતા હતા. 4 નવેમ્બરે ચાઉએ આપેલા પ્રત્યુત્તરમાં નેફા (NEFA)માં મેકમોહન લાઇનને પુનઃ સ્થાપિત કરવા અંગેના તેમનાં 1959નાં પ્રસ્તાવને દોહરાવવામાં આવ્યો અને ચીન પરંપરાગતરીતે અક્સાઇ ચીનમાં મેકડોનાલ્ડ લાઇન પર દાવો ધરાવતું હતું. ભારતની ભૂમિ પર ચીનના દળોના નિયંત્રણને જોઇ અને રાજકીય દબાણને ખાળવાના પ્રયાસરૂપે, ભારતીય સંસદે રાષ્ટ્રીય કટોકટીની જાહેરાત કરી અને એક ઠરાવ પસાર કર્યો જેમાં "ભારતની પવિત્ર ભૂમિ પરથી આક્રમણખોરોને હાંકી કાઢવા"નો હેતુ વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો હતો. [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] અને [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઇટેડ કિંગડમે]] ભારતના પ્રત્યુત્તરને ટેકો આપ્યો, જોકે [[સોવિયેત યુનિયન|સોવિયેત યુનિયન]] ક્યુબાની મિસાઇલ કટોકટીમાં પહેલેથી વ્યસ્ત હતું અને તેણે અગાઉના વર્ષોમાં આપ્યો હતો તે રીતે ભારતને ટેકો આપ્યો નહોતો. અન્ય મહાસત્તાઓનો ટેકો મળતાં, નહેરુએ 14મી નવેમ્બરના એક પત્રમાં ચાઉનાં પ્રસ્તાવને ફરી એકવાર નકારી કાઢ્યો.<ref name="Calvin"></ref> બન્નેમાંથી એકપણ પક્ષે યુદ્ધ જાહેર કર્યું નહોતું, તેમના વાયુદળનો વપરાશ કર્યો નહોતો, અથવા સંપૂર્ણપણે પોતાના રાજદ્વારી સંબંધો તોડ્યાં નહોતા; જોકે, આ સંઘર્ષનો સંદર્ભ એક યુદ્ધની જેમ જ સામાન્યપણે આપવામાં આવે છે. આ યુદ્ધ ક્યુબાની મિસાઇલ કટોકટીની સાથોસાથ જ થયું અને તે સમયે પશ્ચિમી રાષ્ટ્રોએ આ યુદ્ધને સામ્યવાદી જૂથના વધુ એક આક્રમણ તરીકે જોયું.<ref name="Calvin"></ref><ref name="Cuba">{{cite web |last =Goldman |first =Jerry |authorlink = |coauthors =Stein, Giel |year = 1997 |month =October |url =http://www.hpol.org/jfk/cuban/ |title =The Cuban Missile Crisis, October&nbsp;18-29 1962 |publisher =hpol.org |access-date = 2006-08-18 }}</ref> કેલ્વિને જણાવ્યા અનુસાર, ચીન સ્પષ્ટપણે એક રાજદ્વારી ઉકેલ ઇચ્છતું હતું અને આ સંઘર્ષને અટકાવવા માગતું હતું.<ref name="Calvin"></ref> ==યુદ્ધ ફરી શરૂ== ચાઉને નહેરુનો પત્ર મળ્યા બાદ, 14 નવેમ્બરે (નહેરુનો જન્મદિન) પૂર્વીય મોરચે લડાઇ પુનઃ શરૂ થઇ, ભારતે ચીનના દાવાવાળાં વૅલોન્ગ પર સે લાનાં રક્ષણાત્મક સ્થાનેથી હુમલો કર્યો અને ચીનના પક્ષે ભારે જાનહાનિ થઇ. વૅલોન્ગની લડાઇના કલાકો બાદ ચીને અક્સાઇ ચીન અને નેફા (NEFA)માં સૈન્ય ગતિવિધિ પુનઃ શરૂ કરી.<ref name="Calvin"></ref> ===પૂર્વીય મોરચો=== પૂર્વીય મોરચે, પીએલએ (PLA)એ 17 નવેમ્બરે સે લા અને બોમ્બ્દી લા નજીક ભારતીય દળો પર હુમલો કર્યો. આ સ્થળોની ભારતની ચોથી ઇન્ફ્રન્ટ્રી ડિવિઝન દ્વારા રક્ષા કરવામાં આવી હતી. અપેક્ષા અનુસાર માર્ગ દ્વારા હુમલો કરવાને બદલે, પીએલએ (PLA)એ પહાડના ઢોળાવ પરથી હુમલો કર્યો, અને તેમના હુમલાએ મુખ્ય માર્ગને બંધ કરી દીધો તથા 10,000 ભારતીય સૈનિકો એકલાં પડી ગયા. સે લા ઊંચી ભૂમિ ધરાવતું હતું, અને આ રક્ષણની દ્વષ્ટિએ મજબૂત સ્થળ પર હુમલો કરવાને બદલે, ચીને થેમ્બાન્ગને કબ્જે કર્યું, જે સે લાનો પૂરવઠા માર્ગ હતો.<ref name="Calvin"></ref> ===પશ્ચિમી મોરચો=== પશ્ચિમી મોરચે, પીએલએ (PLA)ના પાયદળોએ 18 નવેમ્બરે ચુશુલ નજીક ભારે હુમલો કર્યો. આ પ્રદેશના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં ધુમ્મસ છવાયેલું હોવાછતાં, તેમનો હુમલો સવારે 4:35 કલાકે શરૂ થયો. 5:45 કલાકે ચીની સૈન્ય ગુરુન્ગ હિલ પરની ભારતીય ટૂકડીઓની પ્લાટૂન પર હુમલો કરવા માટે ધસી ગઇ. સંદેશાવ્યવહાર ઠપ્પ થઇ ગયો હોવાથી ભારતીયો શું થઇ રહ્યું છે તેનાથી અજાણ હતા. પહેરેગીર ટૂકડી મોકલવામાં આવતા, ચીને મોટી સંખ્યા સાથે હુમલો કર્યો. ભારતીય તોપમારો વિશાળ ચાઇનીઝ દળોને નિયંત્રણમાં રાખી શક્યો નહીં. સવારે 9:00 કલાક સુધીમાં, ચીનના દળોએ ગુરુન્ગ હિલ પર સીધો હુમલો કર્યો અને ભારતીય કમાન્ડરો આ વિસ્તારમાંથી પાછા હટી ગયા.<ref name="Chushul"></ref> આની સાથે સાથે જ, ચીન રેઝાન્ગ લા પર પણ હુમલો કરી રહ્યું હતું જે ભારતની 118 ટ્રૂપ્સના નિયંત્રણમાં હતો. સવારે 5:05 કલાકે, ચીનના દળોએ હિંમત સાથે તેમનો હુમલો શરૂ કર્યો. ચીનના મધ્યમ મશીનગનના ગોળીબારે ભારતની સૂનિયોજિત કિલ્લેબંધીમાં બાકોરાં પાડી દીધાં.<ref name="Chushul"></ref> સવારે 6:55 કલાકે સૂર્યનો ઉદય થયો અને 8મી પ્લાટૂન પર ચીનનો એક પછી એક હુમલો શરૂ થયો. ત્યારપછી, જ્યાં સુધી ચીને સાતમી પ્લાટૂનનો વિનાશ કરી દીધાનો સંકેત પાઠવ્યો નહીં ત્યાં સુધીના કલાકો સુધી લડાઇ ચાલુ રહી. ભારતીયોએ ચીનની મિડીયમ મશીનગન પર હળવી મશીનગનોનો ઉપયોગ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો પણ 10 મિનિટ બાદ લડાઇ જ પૂરી થઇ ગઇ હતી.<ref name="Chushul"></ref> લશ્કરી સાજસરંજામની અપૂર્તિ ફરી એકવાર ભારતીય સૈન્યને નડી ગઇ.<ref name="Yadav">યાદવ, અતુલ, [http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Army/History/1962War/Yadav.html ઇનજસ્ટિસ ટુ ધ આહિર માર્ટિયર્સ ઓફ ધ 1962 વોર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070509224534/http://bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Army/History/1962War/Yadav.html |date=2007-05-09 }}. ધ ટ્રિબ્યૂન. 21 નવેમ્બર 2007</ref> ચીને આદર સાથે ભારતીય સૈનિકોની સૈન્ય અંત્યેષ્ટિ કરી.<ref name="Yadav"></ref> આ યુદ્ધમાં કુમાઉ રેજિમેન્ટના મેજર શૈતાનસિંહનું મોત થયું, જેઓએ રેઝાન્ગ લાની સૌપ્રથમ લડાઇમાં ચાવીરૂપ ભુમિકા ભજવી હતી.<ref name="Yadav"></ref> ભારતીય દળોને ઊંચા પર્વત પર રહેલી ચોકીઓમાંથી ખસી જવાની ફરજ પડી હતી. ભારતીય સૂત્રોની એવી ધારણા છે કે ચીનના દળો પર્વતાળ પ્રદેશમાં યુદ્ધ કરવામાં કુશળ સૈનિકો સાથે જ આવ્યા હતા અને આખરે તેમણે વધુ સૈનિકો બોલાવ્યા હતા. જોકે, ચીને જાહેર કરેલા યુદ્ધવિરામ સાથે આ રક્તપાતનો અંત આવ્યો.<ref name="Chushul"></ref> ભારતીય પક્ષે ભારે જાનહાનિ થઇ, મૃતક ભારતીય સૈનિકોના શબ બરફમાં હાથમાં હથિયાર સાથે થિજી ગયેલી હાલતમાં મળી આવ્યા. ચીનના સૈન્યમાં, ખાસ કરીને રેઝાન્ગ લા ખાતે મોટી જાનહાનિ થઇ. આ સાથે ચીનનું સૈન્ય તેમના દાવાવાળી રેખાએ પહોંચી જતા અક્સાઇ ચીનમાં યુદ્ધ રોકી દેવાનો સંકેત આપ્યો - ભારતના મોટાભાગના સૈનિકોને આ વિસ્તારમાંથી પાછા ખસી જવાનો હુકમ આપવામાં આવ્યો. ચીને એવો દાવો કર્યો કે ભારતીય સૈનિકો હજુ પણ ભયાનક અંત સુધી લડતા રહેવા માગતા હતા. જોકે, તેમની પીછેહટ સાથે યુદ્ધનો અંત આવ્યો, જેથી જાનહાનિનું પ્રમાણ સીમિત રાખી શકાય.<ref name="Calvin"></ref> પીએલએ (PLA)એ આસામનાં તેઝપુરના સીમાડાં સુધી ઘૂસણખોરી કરી, જે [[આસામ|આસામ]]-નોર્થ-ઇસ્ટ ફ્રન્ટિયર એજન્સી સરહદથી લગભગ 50 કિલોમીટર દૂરનું મહત્વનું સરહદી નગર હતું.<ref name="Neville_Maxwell"></ref> સ્થાનિક સરકારે તેઝપુરના નાગરિકોને બ્રહ્મપુત્ર નદીની દક્ષિણે ખસી જવાનો આદેશ આપ્યો, તમામ કેદીઓને છોડી મૂકાયા, અને ચીનના આક્રમણની અટકળને લીધે તેઝપૂરના નાશ કરાયેલા કરન્સી રિઝર્વની પાછળ સરકારના અધિકારીઓએ મુકામ કર્યો.<ref name="officialhistory"></ref> ==યુદ્ધવિરામ== ચીન તેના દાવાવાળી રેખાએ પહોંચી ગયું હતું આથી પીએલએ (PLA) વધુ આગળ વધી નહીં, અને 19 ઓક્ટોબરના રોજ તેણે એકપક્ષીય યુદ્ધવિરામની જાહેરાત કરી. ચાઉ એનલાઇએ 21મી નવેમ્બરની મધ્યરાત્રિથી એકપક્ષીય યુદ્ધવિરામ શરૂ થવાની જાહેરાત કરી. ચાઉએ કરેલી યુદ્ધવિરામની જાહેરાતમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે, {{quote|Beginning from 21 November 1962, the Chinese frontier guards will cease fire along the entire Sino-Indian border. Beginning from 1 December 1962, the Chinese frontier guards will withdraw to positions 20 kilometers behind the line of actual control which existed between China and India on 7 November 1959. In the eastern sector, although the Chinese frontier guards have so far been fighting on Chinese territory north of the traditional customary line, they are prepared to withdraw from their present positions to the north of the illegal McMahon Line, and to withdraw twenty kilometers back from that line. In the middle and western sectors, the Chinese frontier guards will withdraw twenty kilometers from the line of actual control.}} ચાઉએ 19 નવેમ્બરના રોજ સૌપ્રથમ ભારતીય રાજદ્વારી પ્રતિનિધિઓને યુદ્ધવિરામની જાહેરાત સુપરત કરી હતી, (ભારતે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને હવાઇ મદદની વિનંતી કરી તે પૂર્વે) પરંતુ નવી દિલ્હીને ત્યારપછીના 24 કલાક સુધી તે મળી નહોતી. યુદ્ધવિરામ બાદ માલવાહક વિમાનને પરત જવાનો આદેશ અપાયો અને તેથી આ યુદ્ધમાં ભારતના પક્ષે અમેરિકાના હસ્તક્ષેપને રોકી દેવાયો. યુદ્ધવિરામની જાણકારી ધરાવતા કોઇ પણ વ્યક્તિ સાથે સંપર્ક નહિ ધરાવતા ભારતીય સૈનિકો પ્રતિકાર કરી રહ્યાં હતા, તેમની અને નેફા (NEFA) તથા અક્સાઇ ચીનમાં રહેલા ચીનના સૈનિકો કેટલીક નાની લડાઇઓ થઇ<ref name="Calvin"></ref> પરંતુ મોટાભાગની લડાઇમાં યુદ્ધવિરામના લડાઇનો અંત સૂચવતા સંકેત પાઠવ્યો. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વાયુસેના નવેમ્બર 1962માં ભારત પૂરવઠો લઇ આવી, પરંતુ બન્નેમાંથી કોઇ પક્ષ યુદ્ધ ચાલુ રાખવા ઇચ્છતા નહોતા. યુદ્ધના અંતના ગાળામાં ભારતે તિબેટના શરણાર્થીઓ અને ક્રાતિકારીઓને પોતાની મદદ વધારી દીધી, તે પૈકીના કેટલાક ભારતમાં સ્થાયી થયા, કેમ કે તેઓ આ પ્રદેશમાં એક જ દુશ્મન સામે લડી રહ્યાં હતા. નહેરુના વહિવટીતંત્રએ ભારતની તાલીમ સાથે તિબેટના શરણાર્થીઓ વડે બનેલી "તિબેટિયન આર્મર્ડ ફોર્સ" ઉભી કરવાનો આદેશ આપ્યો.<ref>ચુશી ગેન્ગડ્રક "[http://www.chushigangdruk.org/history/history11.html ચુશી ગેન્ગડ્રક: હિસ્ટ્રી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010307182110/http://www.chushigangdruk.org/history/history11.html |date=2001-03-07 }}", ChushiGangdruk.Org</ref> સીઆઇએએ તિબેટમાં પરિવર્તન લાવવા માટે કાર્યવાહી શરૂ કરી દીધી હતી. ==વૈશ્વિક અભિપ્રાય== યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે ચીનના આ સૈન્ય પગલાને તેના સીમાકીય વિવાદોનો ઉકેલ લાવવા અને પોતાના આંતરિક પ્રશ્નોથી લોકોનું ધ્યાન બીજે હટાવવા માટે આક્રમક યુદ્ધોનો ઉપયોગ કરવાની પીઆરસીની નીતિના ભાગરૂપ ગણાવ્યું.<ref>[http://www.stormingmedia.us/92/9232/A923244.html એમ્બ્સ્ટ્રક્ટ ઓફ "ફાઇટિંગ ટુ મેક અ પોઇન્ટ: પોલિસી-મેકિંગ બાય એગ્રેસિવ વોર ઓન ધ ચાઇનીઝ બોર્ડર્સ" જુનિયર પેટ્ટિસ રોય સી. દ્વારા ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928030401/http://www.stormingmedia.us/92/9232/A923244.html |date=2007-09-28 }} — નેશનલ વોર કોલેજ</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ મરીન કોર્પસના જેમ્સ કેલ્વિને જણાવ્યા અનુસાર, ચીન-ભારત સીમા યુદ્ધના સમયે પશ્ચિમી રાષ્ટ્રો ચીનને આક્રમણખોર તરીકે નિહાળતા હતા, અને આ યુદ્ધ વિશ્વભરમાં મજૂરવર્ગની સત્તા ધરાવતા એક વિશ્વની રચના કરવાના એકપક્ષીય સામ્યવાદી હેતુનો જ એક હિસ્સો હતું. માઓ ઝેદોન્ગના વિચારોને લીધે વધુ પ્રતિક્રિયાઓ આવી હતી જેમાં તેમણે જણાવ્યું હતું કેઃ "દુનિયા જીતવાનો માર્ગ હવાના, આક્રા અને કલકત્તા થઇને જાય છે." કેલ્વિનની ધારણા પ્રમાણે ચીનના પગલામાં "વિસ્તરણવાદને બદલે, સંકુચિત હેતુઓ અને મર્યાદિત ઉદ્દેશોની છાપ" જોવા મળે છે અને તેમણે આ સંઘર્ષ માટે ચીન તરફ ભારતની ઉશ્કેરણીને જવાબદાર ઠેરવી હતી. જોકે, કેલ્વિને એવો અભિપ્રાય વ્યક્ત કરે છે કે ભૂતકાળમાં ચીન પોતે જેના પર "પરંપરાગતપણે દાવો" કરતું હતું તે વિસ્તારો પર અંકુશ સ્થાપવા માટે મક્કમ રહ્યું છે, જેને લીધે નેફા (NEFA) અને અક્સાઇ ચીન તથા તિબેટમાં વિવાદ ભડકી શકે છે. કેલ્વિનનું અનુમાન શીત યુદ્ધના ઇતિહાસ અને ડોમિનો અસર પર આધારિત હતું અને તેણે એવું અનુમાન કર્યું હતું કે ચીન પોતે જેને "પરંપરાગતરીતે ચીની" ગણે છે તે તમામ પ્રદેશો ઉપર પોતાનો અંકુશ ફરી સ્થાપવા માટે અંતિમ પ્રયાસ કરી શકે છે, ચીનના દ્વષ્ટિકોણ પ્રમાણે આવા પ્રદેશોમાં સમગ્ર દક્ષિણ પૂર્વ એશિયાનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Calvin"></ref> કેનેડી વહિવટીતંત્ર આ પગલાને "ભારતની વિરુદ્ધ સામ્યવાદી ચીનનું દેખીતું આક્રમણ" ગણતું હતું અને તે આનાથી વિચલિત થયું હતું. મે 1963માં યોજાયેલી નેશનલ સિક્યોરિટી કાઉન્સિલની બેઠકમાં, જો ભારત પર ફરી એકવાર ચીન હુમલો કરે તો તે વખતે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની ભૂમિકાના આકસ્મિક આયોજન વિશે ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. સંરક્ષણ સચિવ રોબર્ટ મેકનમારા અને જનરલ મેક્સવૅલ ટેયલરે પ્રમુખને એવી સલાહ આપી હતી કે આ પ્રકારની પરિસ્થિતિમાં અમેરિકાએ અણુ હથિયારોનો ઉપયોગ કરીને હસ્તક્ષેપ કરવો જોઇએ. કેનેડીએ એવો આગ્રહ રાખ્યો હતો કે વોશિંગ્ટન ભારતની સુરક્ષા કરે કારણ કે તે કોઇપણની સાથે સંધિથી જોડાયેલું રાષ્ટ્ર નથી. તેમણે એવું જણાવ્યું હતું કે "આપણે ભારતની રક્ષા કરવી જોઇએ, અને આથી આપણે ભારતની રક્ષા કરીશું."<ref>[http://www.taipeitimes.com/News/world/archives/2005/08/27/2003269368 ] — ''તાઇપેઇ ટાઇમ્સ'' ,[http://www.iacfpa.org/p_news/nit/iacpa-archieve/2005/09/02/diplo3-02092005.shtml ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604032213/http://www.iacfpa.org/p_news/nit/iacpa-archieve/2005/09/02/diplo3-02092005.shtml |date=2011-06-04 }} ઇન્ડિયન અમેરિકન સેન્ટર ફોર પોલિટિકલ અવેરનેસ</ref> જોન્સન વહિવટીતંત્રએ વિચારણા કરી અને ત્યારબાદ ભારતને પરમાણુ હથિયારોની ટેક્નોલોજી આપવાનો નનૈયો ભણ્યો. બિન-જોડાણવાદી રાષ્ટ્રો, બિનઆશ્ચર્યકારકરીતે કદાચ બિન-જોડાણવાદી જ રહ્યાં હતા, અને માત્ર યુનાઇટેડ આરબ રિપબ્લિકે ભારતને ખુલ્લો ટેકો આપ્યો હતો.<ref name="Retzlaff">"[http://links.jstor.org/sici?sici=0004-4687%28196302%293%3A2%3C96%3AIAYOSA%3E2.0.CO%3B2-P ઇન્ડિયા]: અ યર ઓફ સ્ટેબિલિટી એન્ડ ચેન્જ". રાલ્ફ જે. રેટ્ઝલેફ એશિયન સર્વે, અંક 3, ક્રમ 2, અ સર્વે ઓફ એશિયા ઇન 1962: પાર્ટ II. (ફેબ્રુઆરી, 1963), પેજ નં. 96–106.</ref> 10 ઓક્ટોબર 1962ના રોજ કોલમ્બો ખાતે બિન-જોડાણવાદી રાષ્ટ્રો પૈકીના છ રાષ્ટ્ર ઇજિપ્ત, [[બર્મા|બર્મા]], [[કમ્બોડીયા|કમ્બોડિયા]], [[શ્રીલંકા|શ્રી લંકા]], [[ઘાના|ઘાના]] અને [[ઈંડોનેશિયા|ઇન્ડોનેશિયા]] ભેગા થયા હતા.<ref name="timeline">રેડિફ [http://www.rediff.com/news/chtime.htm ઇન્ડો-ચાઇના ટાઇમલાઇન]</ref> આ રાષ્ટ્રોએ તેમના પ્રસ્તાવમાં બદલામાં ભારતની કોઇપણ પ્રકારની પીછેહટ વિના ચીન પ્રચલિત રેખાએથી 20 કિ.મી. પાછું ખસી જાય તેવું ઠરાવ્યું હતું.<ref name="timeline"></ref> ચીનની સંદિગ્ધપણે ઝાટકણી કાઢીને આ છ રાષ્ટ્રોએ જે નિષ્ફળતા દર્શાવી હતી તેના લીધે ભારત ભારે હતાશ થયું હતું.<ref name="Retzlaff"></ref> 1972માં, ચીનના પ્રમુખ ચાઉએ અમેરિકાના પ્રમુખ નિક્સન સમક્ષ ચીનનો દ્વષ્ટિકોમ વ્યક્ત કર્યો હતો. આ યુદ્ધના કારણમાં, ચાઉએ જણાવ્યું હતું કે ચીને ભારતના સૈનિકોને મેકમોહન લાઇનની દક્ષિણે હાંકી કાઢવાનો પ્રયાસ કર્યો નથી અને યુદ્ધ પૂર્વે નહેરુને ત્રણ ખુલ્લી ચેતવણીના ટેલિગ્રામ પણ મોકલવામાં આવ્યા હતા. જોકે, મેકમોહન લાઇનની દક્ષિણે ભારતના ચોકિયાતોને હાંકી કાઢવામાં આવ્યા હતા અને ચીનના હુમલામાં જાનહાનિ થઇ હતી.<ref>"[https://web.archive.org/web/20060906205124/http://www.state.gov/documents/organization/70143.pdf ચાઇના]", "ફોરેન રિલેશન્સ, 1969–1976, વોલ્યૂમ XVII, પેજ 722", ઓક્ટોબર 1971 – ફેબ્રુઆરી 1972 (ડિક્લાસિફાઇડ)</ref> ચાઉએ નિક્સનને એવું પણ જણાવ્યું હતું કે ચેરમેન માઓએ સુવિશ્વાસ દર્શાવવા માટે સૈન્યને પરત ફરવા આદેશ આપ્યો હતો.<ref>"[https://web.archive.org/web/20060906205124/http://www.state.gov/documents/organization/70143.pdf ચાઇના]", "ફોરેન રિલેશન્સ, 1969–1976, વોલ્યૂમ XVII, પેજ 723", ઓક્ટોબર 1971 – ફેબ્રુઆરી 1972 (ડિક્લાસિફાઇડ)</ref> ભારતની સરકારે જણાવ્યું કે ચીનનું સૈન્ય પરિવહનની સમસ્યાઓને કારણે તથા સંસાધોનો પૂરવઠો કપાઇ જાય તેમ હોવાથી તે કારણે દક્ષિણ તરફ વધુ આગળ વધી શકે તેમ નહોતું. પશ્ચિમી રાષ્ટ્રોને ચીનના ડર અને સ્પર્ધાત્મક્તાને કારણે ચીનનું પગલું આવકારદાયક લાગ્યું નહોતું,<ref name="Calvin"></ref> [[ભારતના ભાગલા|ભારતના વિભાજન]]થી જ ભારત સાથે ડહોળાયેલાં સંબંધો ધરાવતા પાકિસ્તાને આ યુદ્ધ બાદ ચીન સાથેના પોતાના સંબંધો સુધાર્યા હતા.<ref name="Dobell"></ref> આ યુદ્ધ પૂર્વે, પાકિસ્તાન પણ ચીન સાથે વિવાદિત સરહદ ધરાવતું હતું, અને તેણે ભારત સમક્ષ એવો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો કે બન્ને દેશોએ "ઉત્તરીય" શત્રુ (ઉદાહરણ તરીકે ચીન)ની વિરુદ્ધમાં સહિયારી સુરક્ષા રાખવી જોઇએ, આ પ્રસ્તાવને ભારતે નકારી કાઢ્યો હતો.<ref name="officialhistory"></ref> જોકે, ચીન અને પાકિસ્તાને તેમની વચ્ચેની સરહદોની શાંતિપૂર્વક ચર્ચા કરવા માટે પગલા લીધા હતા, તેમની વાટાઘાટો 13મી ઓક્ટોબર, 1962ના રોજ શરૂ થઇ હતી, અને એ જ વર્ષે ડિસેમ્બરમાં પૂરી થઇ હતી.<ref name="Neville_Maxwell"></ref> પાકિસ્તાને એવી દહેશત પણ વ્યક્ત કરી હતી કે ભારતને મળતી પશ્ચિમી દેશોની જંગી સૈન્ય સહાયને લીધે ભારત ભાવિ યુદ્ધોમાં પાકિસ્તાનની સુરક્ષાની સામે પડકાર ઊભો કરશે. પાકિસ્તાનના વિદેશ પ્રધાન મોહમ્મદ અલીએ એવી જાહેરાત કરી કે ચીન-ભારત વિવાદમાં ભારતને મળતી જંગી પશ્ચિમી સહાયને પાકિસ્તાન પ્રત્યેના અમૈત્રીપૂર્ણ વ્યવહાર તરીકે ગણવામાં આવશે. પરિણામસ્વરૂપે, પાકિસ્તાને ચીન સાથેના તેના સંબંધો સુધારવા માટે પ્રયાસ કર્યા. ત્યારપછીના વર્ષે, ચીન અને પાકિસ્તાને શાંતિપૂર્વક તેમની વચ્ચેની સરહદના વિવાદો ઉકેલ્યાં, અને 1963માં ચીન-પાકિસ્તાન સીમા સંધિ તેમજ વેપાર, વાણિજ્ય અને વિનિમયની સંધિઓ અંગે ચર્ચા કરી.<ref name="Dobell"></ref> 2 માર્ચ, 1963ના રોજ, પાકિસ્તાને કારાકોરમ પર્વતમાળા પર વધુ દક્ષિણીય સરહદની તરફેણમાં [[કાશ્મીર|પાકિસ્તાન-અંકુશિત કાશ્મીર]]માં તેની ઉત્તરીય દાવાવાળી લાઇન પર ચીનનો દાવો માન્ય રાખ્યો.<ref name="Neville_Maxwell"></ref><ref name="timeline"></ref><ref name="Dobell"> {{cite journal |quotes = |last = Dobell |first = W. M. |authorlink = |coauthors = |date = |year = 1964 |month = Autumn |title = Ramifications of the China-Pakistan Border Treaty |journal = Pacific Affairs |volume = 37 |issue = 3 |pages = 283–95 |url = http://links.jstor.org/sici?sici=0030-851X%28196423%2937%3A3%3C283%3AROTCBT%3E2.0.CO%3B2-1 |doi =10.2307/2754976 }}</ref> આ સીમા સંધિએ મહદઅંશે સીમાને મેકકર્ટની-મેકડોનલ્ડ લાઇન પર લાવી દીધી.<ref name="Noorani"></ref> ચીન સામે ભારતના સૈન્ય ધબડકાંએ પાકિસ્તાનને ભારત સાથે બીજું કાશ્મીર યુદ્ધ શરૂ કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યું. જોકે, કેલ્વિનના જણાવ્યા પ્રમાણે તે અંતે એક મડાગાંઠમાં પરિણમ્યું. ચીન-ભારત યુદ્ધને કારણે અગાઉ નિષ્ક્રિય રહેલી સરકારે સક્રિયપણે ભારતના સૈન્યનું ઝડપભેર આધુનિકીકરણ કરવાનું વલણ અપનાવ્યું.<ref name="Calvin"></ref> આ યુદ્ધમાં ચીને પાકિસ્તાનને રાજનૈતિક ટેકો આપ્યો પણ કોઇ સૈન્ય સહાય આપી નહીં.<ref name="timeline"></ref> જાન્યુઆરી 1966માં, ચીને ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના તાશ્કંદ કરારને આ પ્રદેશમાં સોવિયેત-યુએસની યોજના ગણાવીને તેની આલોચના કરી.<ref name="timeline"></ref> 1971ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધમાં, પાકિસ્તાને ચીન સૈન્ય સહાય આપશે એવી અપેક્ષા રાખી હતી, પરંતુ ભારતે પૂર્વ પાકિસ્તાનમાં બળવાખોરોને નવા રાષ્ટ્ર બાંગ્લાદેશની રચના કરવામાં સફળતાપૂર્વક મદદ કરતાં પાકિસ્તાન એકલું પડી ગયું હતું.<ref>[http://coat.ncf.ca/our_magazine/links/issue47/articles/a07.htm ધ મેન બિહાઇન્ડ યાહ્યા ઇન ધ ઇન્ડો-પાકિસ્તાની વોર ઓફ 1971] સ્ટીફન આર. શેલોમ દ્વારા, પોલિટિકલ સાયન્સના અધ્યાપક </ref> ==અન્ય રાષ્ટ્રોની સામેલગીરી== યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે ભારતને સૈન્ય સહાય આપી હતી. અમેરિકાએ ભારતને આપેલી સૈન્ય સહાયનું પ્રમાણ અને ગુણવત્તા મર્યાદિત હતાં, પરંતુ ભારતની સુરક્ષા માટે તેનું મોટું મહત્વ હતું કેમ કે તેનાથી એ જોવા મળ્યું કે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ભારતના પક્ષે હતું અને તે રીતે ભારત વિરુદ્ધનું આક્રમણ રોકવાનો ચીનને એક સંકેત હતો. ભારત અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે અન્ય સંખ્યાબંધ રીતે, સૈન્ય અને રાજનૈતિક રીતે-બન્ને, ચીન વિરુદ્ધ જોડાણ કર્યું.<ref>{{Cite web |url=http://prr.hec.gov.pk/Thesis/1956.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2013-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130228130458/http://prr.hec.gov.pk/Thesis/1956.pdf |url-status=dead }}</ref> 1962માં, પાકિસ્તાનના પ્રમુખ અયુબ ખાને ભારત સમક્ષ ચોખવટ કરી કે ભારતીય સૈન્યને પાકિસ્તાનની સીમાએથી સુરક્ષિતપણે હિમાલયમાં ખસેડી શકાશે.<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,842104-10,00.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2013-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521075607/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C842104-10%2C00.html |url-status=dead }}</ref> ==પરિણામો== ===ચીન=== ચીનના સત્તાવાર (સામ્યવાદી) ઇતિહાસ અનુસાર યુદ્ધને કારણે ચીનનો તેની પશ્ચિમી ક્ષેત્રની સરહદો સલામત બનાવવાનો નીતિવિષયક ઉદેશ પાર પડ્યો હતો કારણકે ચીને એક્સાઇ ચીનનો વાસ્તવિક અંકુશ જાળવી રાખ્યો હતો. યુદ્ધ બાદ ભારતે ફોરવર્ડ નીતિનો ત્યાગ કર્યો અને વાસ્તવિક અંકુશ રેખા પર વાસ્તવિક સરહદો સ્થિર કરાઇ. જેમ્સ કેલ્વિનના કહેવા મુજબ ચીને સૈન્ય વિજય મેળવ્યો તેમ છતાં તેને પોતાની આંતરરાષ્ટ્રીય છાપ ખોઈ દીધી. પશ્ચિમી રાષ્ટ્રો તેમાં પણ ખાસ કરીને અમેરિકા પહેલેથી જ ચીનના દ્રષ્ટીકોણ, ઉદ્દેશો અને કાર્યો પર શંકા હતી. આ રાષ્ટ્રોએ ચીનના ઉદેશને વિશ્વ વિજેતા બનવાના પ્રયાસ તરીકે જોયો હતો અને સરહદી યુદ્ધમાં તેને સ્પષ્ટપણે એક હુમલાખોર તરીકે જોયું.<ref name="Calvin"></ref> ઓક્ટોબર 1964માં ચીનનો પરમાણુ હથિયારનો પ્રથમ પ્રયોગ અને 1965માં ભારત પાકિસ્તાન યુદ્ધમાં તેના પાકિસ્તાનને સમર્થનને પગલે ચીનના સામ્યવાદી ઉદેશ અંગે અમેરિકાના મંતવ્યને પુષ્ટી મળી હતી સાથે જ પાકિસ્તાન પર ચીનના વધતા પ્રભાવ અંગે પણ પુષ્ટી થઈ.<ref name="Calvin"></ref> ===ભારત=== આ યુદ્ધના પરિણામે ભવિષ્યમાં આવા યુદ્ધો માટે તૈયાર રહેવા માટે ભારતીય સેનામાં વ્યાપક પરિવર્તન આવ્યા હતા અને વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુ પર દબાણ વધ્યું હતું. નહેરુને ચીનના ભારત પરના હુમલાનું પૂર્વાનુમાન કરવામાં નિષ્ફળ રહેવા માટે જવાબદાર હોવાનું માનવામાં આવે છે. ભારતીયોમાં દેશપ્રેમનો જુવાળ ફરી વળ્યો હતો અને ભારે દેશદાઝ સાથે પ્રતિભાવ આપ્યો હતો. યુદ્ધમાં શહીદ થયેલા જવાનોના માનમાં દેશમાં ઠેર ઠેર સ્મારકો ઉભા કરાયા હતા. આ યુદ્ધમાંથી ભારતને એક પાઠ ભણવા મળ્યો કે ભારતે તેનું પોતાનું સંરક્ષણ મજબૂત બનાવવાની જરૂર છે અને નહેરુની ચીન સાથેના "ભાઈચારા"વાળી વિદેશ નીતિમાં બદલા લાવવાની જરૂર છે. ચીનના હુમલાનું પૂર્વાનુમાન કરવાની ભારતની અક્ષમતાને કારણે [[ભારતના વડાપ્રધાન|વડાપ્રધાન]] નહેરુને તેમના ચીન સાથેના બિનયુદ્ધ સંબંધોને પ્રોત્સાહન આપવા બદલ સરકારી સત્તાવાળીઓની ભારે ટીકાનો સામનો કરવો પડ્યો હતો.<ref name="Neville_Maxwell"></ref> ભારતીયો ચીન અને તેના લશ્કર બાબતે અત્યંત શંકાવાદી બન્યા હતા. ઘણા ભારતીયો આ યુદ્ધને ચીન સાથે લાંબા ગાળાના સંબંધો ઉભા કરવાના ભારતના પ્રયાસને દગાના સ્વરૂપમાં જુએ છે. ભારતીયોએ હવે નહેરુના "હિન્દી-ચીની ભાઈ-ભાઈ"ના સિદ્ધાંત પર સવાલ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. આ યુદ્ધથી નહેરુની તે આશાઓ પર પણ પૂર્ણવિરામ મુકાઇ ગયો હતો કે ભારત અને ચીન એક થઇને શિતયુદ્ધની મહાસત્તાઓને નાથવા એક મજબૂત એશિયન ધરી રચશે.<ref name="Garver"></ref> લશ્કર ઉંઘતું ઝડપાયું તેનો દોષનો ટોપલો સંરક્ષણ મંત્રી મેનોન પર ઢોળવામાં આવ્યો હતો. મેનોને આ યુદ્ધ બાદ ભારતીય લશ્કરને વધુ આધુનિક બનાવવા બીજુ કોઇ આગળ આવે તે માટે સરકારમાંથી સંરક્ષણમંત્રીના પદ પરથી રજીનામું આપ્યું હતું. આમ ભારતની સ્વદેશી સ્ત્રોત અને આત્મ નિર્ભરતા મારફતે શસ્ત્રીકરણની નીતિ મજબૂત થઇ હતી. ભારતીય લશ્કરની નબળાઇ જાણી જઇને ચીનના નીકટના સાથી [[પાકિસ્તાન|પાકિસ્તાને]] [[જમ્મુ અને કાશ્મીર|જમ્મુ અને કાશ્મિર]]માં ઘુસણખોરી મારફતે ભારત વિરોધી ઉશ્કેરણી કરવાની નીતિ શરૂ કરી હતી જેને પગલે 1965માં પાકિસ્તાનનું ભારત સાથે બીજુ કાશ્મિર યુદ્ધ છેડાયું હતું. જો કે ભારતે યુદ્ધમાં તેની બિનસજ્જતાના કારણો શોધવા માટે હેન્ડરસન-બ્રૂક્સ-ભગત રિપોર્ટ તૈયાર કરાવ્યો હતો. આ અહેવાલ પાકિસ્તાની લશ્કરના સંદર્ભમાં તૈયાર કરાયો હતો. તેનું પરિણામ અનિર્ણિત રહ્યું હતું કારણકે વિજય નક્કી કરતા માપદંડ કયા છે તે અંગે મતભેદ હતો. કેટલાક સૂત્રોએ જણાવ્યું હતું કે ભારતે પાકિસ્તાન કરતા વધુ વિસ્તાર કબજે કર્યો હતો માટે ભારતનો સ્પષ્ટ વિજય હતો. જો કે અન્ય કેટલાકે{{Who|date=July 2010}} દલીલ કરી હતી કે ભારતે તેના મોટા લશ્કરના સંદર્ભમાં ઘણુ નુકસાન વેઠ્યું હતું માટે યુદ્ધનું પરિણામ અનિર્ણિત હતું. બે વર્ષ બાદ 1967માં ચીન અને ભારતીય સૈનિકો વચ્ચે ચોલા બનાવ તરીકે ઓળખાતી નાની સરહદી અથડામણ થઇ હતી. આ ઘટનામાં 8 ચીની અને 4 ભારતીય જવાનોના મોત થાય હતા.<ref name="Chola">{{cite web|url=http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/History/1962-71/270-Chola-Incident.html|title=The Chola Incident|publisher=Bharat Rakshak|access-date=2010-09-06|archive-date=2010-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20100329180122/http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/History/1962-71/270-Chola-Incident.html|url-status=dead}}</ref> બ્રિટીશ પત્રકાર નેવિલે મેક્સવેલ લખે છે કે "દિલ્હીના આદેશોથી ચીનની ઉશ્કરણી કરનાર બિનસજ્જ ભારતીય લશ્કરને તેના દુસાહસની જવાનો, નાણા અને રાષ્ટ્રીય અપમાનના સ્વરૂપમાં કિંમત ચૂકવવી પડી હતી."<ref>[http://www.rediff.com/news/2002/oct/08max1.htm ], Rediff.com</ref> યુદ્ધને પગલે ભારતીય સરકારે તપાસ સમિતિ રચી હતી અને યુદ્ધ માટે જવાબદાર કારણો અને નિષ્ફળના કારણો શોધવા માટે હેન્ડરસન-બ્રૂક્સ-ભગત અહેવાલ તૈયાર કરાવ્યો હતો. 1962માં ભારે ઊંચાઇએ ભારતના દેખાવને પગલે [[ભારતીય ભૂમિ સેના|ભારતીય લશ્કર]]માં સિદ્ધાંત, તાલીમ, સંગઠન અને સાધનની દ્રષ્ટિએ ધરખમ પરિવર્તનો આવ્યા હતા. મેક્સવેલે એમ પણ દાવો કર્યો હતો કે સરહદી યુદ્ધ બાદ ભારતની આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતોમાં ભૂમિકા ઘટી હતી અને ભારતની બિનજોડાણ ચળવળને અસર થઇ હતી<ref name="Neville_Maxwell"></ref>. અમેરિકન નૌકાદળના વિશ્લેષક જેમ્સ કેલ્વિનના મત મુજબ ભારતને 1962ના યુદ્ધથી ઘણા લાભ થયા હતા. આ યુદ્ધથી ભારત પહેલા ક્યારેય ના થયો હોય તેટલો એક થયો હતો. ભારતે વિવાદાસ્પદ વિસ્તારનો 32,000 ચો.માઇલ (83 લાખ હેક્ટર, 83,000 ચો.કિ.મી) વિસ્તાર મળ્યો હતો તેમ છતાં તે માનતું હતું કે એનઇએફએ (NEFA) પહેલેથી જ તેનું છે. નવા ભારતીય લોકતંત્રએ યુદ્ધ દરમિયાન મદદની માંગ કરીને આંતરરાષ્ટ્રીય જોડાણો ટાળ્યા હતા. ભારતે કેટલાક ક્ષેત્રોમાં લશ્કરી સહાય સ્વીકારવાની પણ તૈયારી દર્શાવી હતી. અને, અંત ભારત તેના લશ્કરની ગંભીર નબળાઇઓ ઓળખી શક્યું હતું. તે આગામી બે વર્ષમાં તેનું લશ્કરી માનવબળ બમણુ કરશે અને લશ્કરી તાલીમ અને લોજિસ્ટિક્સ સમસ્યાઓને દૂર કરવા ભારે મહેનત કરશે. ભારત તેના લશ્કરને સુધારવાના પ્રયાસોથી તેના લશ્કરની ક્ષમતા અને સજ્જતામાં નોંધપાત્ર વધારો કરી શક્યું હતું.<ref name="Calvin"></ref> ==બાદની અથડામણો== 1962ના યુદ્ધ બાદ અનેક અથડામણોની પણ ભારતે ફરિયાદ કરી હતી પરંતુ ચીને તેને ક્યારેય પુષ્ટિ આપી ન હતી. 1967ના અંતમાં ભારત દ્વારા પુરા પાડવામાં આવેલા અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે સિક્કીમમાં ભારત અને ચીનના દળો વચ્ચે બે અથડામણ નોંધાઇ હતી. પ્રથમ ઘટનાને "નાથુ લા બનાવ" અને બીજી ઘટનાને "ચોલા બનાવ" તરીકે ઓળખવામાં આવી હતી. આ ઘટનાઓ પહેલા ભારતમાં સામ્યવાદી નક્સલવાદીઓ અને માઓવાદીઓ દ્વારા નક્સલબારીનો વ્યાપ વધ્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.cpiml.org/liberation/year_2005/JUNE/naxalbari_day.htm |title=રિમેમ્બરિન્ગ નક્સલબારી ડે |access-date=2010-09-06 |archive-date=2010-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613073432/http://cpiml.org/liberation/year_2005/JUNE/naxalbari_day.htm |url-status=dead }}</ref> ==રાજદ્વારી પ્રક્રિયા== {{POV|Section|date=March 2008}} વાસ્તવિક અંકુશ રેખા એલઓએસી (LoAC) પર શાંતી જાળવવા માટે 1993 અને 1996માં ભારત અને ચીન વચ્ચે સિનો-ઇન્ડિયન બાઇલેટરલ પીસ એન્ડ ટ્રાન્ક્વિલિટી એકોર્ડ કરાર પર હસ્તાક્ષર થયા હતા. એઓએસી (LoAC) ક્યાં છે તે નક્કી કરવા માટે સિનો-ઇન્ડિયન જોઇન્ટ વર્કિંગ ગ્રૂપ (એસઆઇજેડબલ્યુજી) (SIJWG)ની દસ બેઠકો અને નિષ્ણાતોની પાંચ બેઠકો યોજાઇ હતી પરંતુ તે દિશામાં નહિવત પ્રગતી નોંધાઇ છે. ભારત ચીનના લશ્કરી આધુનિકરણથી ચિંતિત છે. 20 નવેમ્બર 2006ના રોજ [[અરુણાચલ પ્રદેશ|અરૂણાચલ પ્રદેશ]]ના એક રાજકીય નેતાઓ સરહદ પર ચીનની 1962ના જેવી લશ્કરી જમાવટને પગલે પીઆરસી (PRC) અંગે કડક વલણ અખત્યાર કરવાની સંસદને વિનંતી કરી હતી.<ref name="India_soft">[http://www.rediff.com/news/2006/nov/20jintao1.htm ઇન્ડિયા સોફ્ટ ઓન અરૂણાચલ પ્રદેશ]</ref> વધુમાં ચીનની પાકિસ્તાનને લશ્કરી સહાય પણ ભારત માટે ચિંતાનો વિષય છે.<ref name="Swaminathan"></ref> ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે 1999માં વધુ એક યુદ્ધ લડાયું હતું. 6 જુલાઈ 2006ના રોજ આ વિસ્તારમાંથી પસાર થતો ઐતિહાસિક સિલ્ક રોડ ફરીથી ખુલ્લો કરાયો હતો. બંને દેશોએ તમામ મુદ્દાઓનો શાંતિપૂર્ણ રીતે ઉકેલ લાવવા તૈયારી દર્શાવી હતી. ==પૂરક વાચન== *{{cite web |last =Calvin |first =James Barnard |authorlink = |coauthors = |year = 1984 |month =April |url =http://www.globalsecurity.org/military/library/report/1984/CJB.htm |title =The China-India Border War |publisher =GlobalSecurity.org |access-date = 2006-06-14 }} *{{cite book | last = Lamb | first = Alastair | title = The China-India Border: The Origins of the Disputed Boundaries | url = https://archive.org/details/chinaindiaborder0000alas | publisher = Oxford University Press | series = L | year = 1964 }} *નેવિલે મેક્સવેલની ''ઇન્ડિયાસ ચાઇના વોર'' , પેન્થિઓન બૂક્સ, યુએસએ, 1971 *ગુન્નાર માયર્ડાલ. ''એશિયન ડ્રામાઃ એન ઇન્ક્વાયરી ઇનટુ ધ પોવર્ટી ઓપ નેશન્સ.'' ન્યૂ યોર્કઃ રેન્ડમ હાઉસ,1968 *''હિસ્ટ્રી ઓફ ધ કનફ્લિક્ટ વિથ ચાઇના'' , 1962. પી.બી.સિંહા, એ.એ.અથાલે, એસ.એન.પ્રસાદ, ચીફ એડિટર, ઇતિહાસ વિભાગ, સંરક્ષણ મંત્રાલય, ભારત સરકાર, 1992. ચીની-ભારતીય યુદ્ધનો સત્તાવાર ભારતીય ઇતિહાસ. *એલેન એસ. વ્હાઇટિંગ. ''ધ ચાઇનિઝ કેલક્યુલસ ઓફ ડિટરન્સઃ ઇન્ડિયા એન્ડ ઇન્ડોચાઇના'' *''ધ સિનો-ઇન્ડિયન બાઉન્ડ્રી ક્વેશ્ચન'' [વિસ્તૃત આવૃત્તિ], ફોરેન લેન્ગ્વેજ પ્રેસ, પેકિંગ, 1962 ==નોંધ== {{Reflist|2}} ==બાહ્ય કડીઓ== * [http://www.foia.cia.gov/CPE/POLO/polo-09.pdf સિનો-ઈન્ડિયન બોર્ડર ડિસ્પુટ (ટોપ સિક્રેટ સીઆઇએ રિપોર્ટ, 1964, ડિક્લાસિફાઇડ 2007)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701042636/http://www.foia.cia.gov/CPE/POLO/polo-09.pdf |date=2007-07-01 }} * [http://www.globalsecurity.org/military/library/report/1984/CJB.htm સિનો-ઇન્ડિયન વોર (1962)] * [http://www.rediff.com/news/indochin.htm રિમેમ્બરિંગ અ વોરઃ ધ 1962 ઇન્ડિયા-ચાઇના કોન્ફ્લિક્ટ] - Rediff.com. * [http://www.centurychina.com/plaboard/uploads/1962war.htm નેવિલ મૅક્સવેલઃ હિન્ડરસન બ્રુક્સ રિપોર્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822215146/http://www.centurychina.com/plaboard/uploads/1962war.htm |date=2008-08-22 }} * [http://www.hindustantimes.com/news/181_284247,001300370003.htm 1962 સિનો-ઇન્ડિયન વોર, હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050113183540/http://www.hindustantimes.com/news/181_284247,001300370003.htm |date=2005-01-13 }} * [http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/showcolumns.aspx?id=COLEN20070022560 વ્હાય ઇન્ડિયા લોસ્ટ ધ 1962 બોર્ડર વોર? - તેજસ પટેલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091015152447/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/showcolumns.aspx?id=COLEN20070022560 |date=2009-10-15 }} * [http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Army/History/1962War/ વોર ઇન ધ હિમાલયાઝઃ 1962 ઇન્ડો-સિનો કોન્ફ્લિક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050507113230/http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Army/History/1962War/ |date=2005-05-07 }} ભારત સરકારના સંરક્ષણ મંત્રાલયના ઇતિહાસ વિભાગમાંથી (સત્તાવાર યુદ્ધ ઇતિહાસ સહિત) * [http://www.bcasnet.org/login/viewarticle.php?pid=100&amp;disp=1 ક્રિટિકલ એશિયન સ્ટડીઝ આર્ટિકલઃ સિનો ઇન્ડિયન વોર 1962] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304003142/http://www.bcasnet.org/login/viewarticle.php?pid=100&disp=1 |date=2007-03-04 }} * [http://news.xinhuanet.com/english/2005-12/16/content_3928187.htm ઇન્ડિયા, ચાઇના ટુ સ્પીડ અપ બોર્ડર ડિસ્પુટ ટોક્સઃ 2005 ઝિન્હુઆનેટ] * [http://ia.rediff.com/news/2002/nov/15chin.htm ધ રેડિફ સ્પેશ્યલ/ ક્લાઉડ અર્પિ] * [http://www.casas-pkucis.org.cn/English/Journals/nyyj/bak/0202-1.htm 1962 વોર એન્ડ ઇટ્સ ઇમ્પ્લિકેશન્સ ફોર સિનો-ઇન્ડિયા રિલેશન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928101820/http://www.casas-pkucis.org.cn/English/Journals/nyyj/bak/0202-1.htm |date=2007-09-28 }} * [http://www.fyjs.cn/bbs/read.php?tid=39277&amp;fpage=1 હિસ્ટ્રી ઓફ સિનો-ઇન્ડિયા બોર્ડર વોર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825131349/http://www.fyjs.cn/bbs/read.php?tid=39277&fpage=1 |date=2009-08-25 }} {{cn icon}} * [http://www.fyjs.cn/bbs/read.php?tid=13872&amp;fpage=1 હિસ્ટોરીકલ મેપ્સ ઓફ ધ સિનો-ઇન્ડિયન બોર્ડર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060530193456/http://www.fyjs.cn/bbs/read.php?tid=13872&fpage=1 |date=2006-05-30 }} {{cn icon}} * [http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/kashmir.html કોન્ફ્લિક્ટ ઇન કાશ્મીરઃ સિલેક્ટેડ ઇન્ટરનેટ રિસોર્સીઝ બાય દ લાયબ્રેરી, યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા, બર્કલી, યુએસએ; યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા, બર્કલી લાયબ્રેરી બિબિલોગ્રાફિઝ એન્ડ વેબ-બિબિલોગ્રાફિઝ લિસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171110214218/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/kashmir.html |date=2017-11-10 }} * [http://journal.frontierindia.com/index.php?option=com_content&amp;task=section&amp;id=7&amp;Itemid=53 ફ્રન્ટિયર ઇન્ડિયા ઇન્ડિયા-ચાઇના સેક્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070215144429/http://journal.frontierindia.com/index.php?option=com_content&task=section&id=7&Itemid=53 |date=2007-02-15 }} * [http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1096493 વ્હાય ચાઇના ઇઝ પ્લેયિંગ હાર્ડબોલ ઇન અરૂણાચલ] વેંકટેશન વેમ્બુ દ્વારા, ડેઇલી ન્યૂઝ એન્ડ એનાલિસિસ, 13 May 2007 * [http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1101845 ચાઇના, ઇન્ડિયા, એન્ડ ધ ફ્રૂટ્સ ઓફ નહેરુ'સ ફોલિ] વેંકટેશન વેમ્બુ દ્વારા, ડેઇલી ન્યૂઝ એન્ડ એનાલિસિસ, 6 June 2007 [[શ્રેણી:ભારતીય સેના]] ooz2b2v8mz2y5cksbhxiswgh8fuuqpo 0 26735 903871 893658 2026-08-17T02:31:20Z InternetArchiveBot 63183 Add 3 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903871 wikitext text/x-wiki {{Infobox martial art | logo = | logocaption = | logosize = | image = Yang-single.jpg | imagecaption = [[Yang Chengfu]] in a posture from the [[Yang style tai chi chuan]] solo form known as ''[[Single Whip]]'' c. 1931 | imagesize = | name = તાઈ ચી ચુઆન<br />(太極拳) | aka = t'ai chi ch'üan; taijiquan | focus = [[Hybrid martial arts|Hybrid]] | hardness = Forms competition, light-contact ([[pushing hands]], no strikes), full contact (striking, kicking, throws, etc.) | country = [[ચીન]] | creator = Disputed | parenthood = [[Tao Yin]] | famous_pract = [[Chen Wangting]], [[Chen Changxing]], [[Yang Lu-ch'an]], [[Wu Yu-hsiang]], [[Wu Ch'uan-yu]], [[Wu Chien-ch'uan]], [[Sun Lu-t'ang]], [[Yang Chengfu]], [[Chen Fake]], [[Wang Pei-sheng]] | olympic = Demonstration only | website = }} {{Chinese |title=Tai chi chuan |t=[[wikt:太|太]][[wikt:極|極]][[wikt:拳|拳]] |s=[[wikt:太|太]][[wikt:极|极]][[wikt:拳|拳]] |p=tàijí quán |w=t'ai⁴ chi² ch'üan² |j=taai³ gik⁶ kyun⁴ |l=supreme ultimate fist }} '''તાઈ ચી ચુઆન''' ({{zh|t=太極拳|s=太极拳|p=tàijíquán|w=t'ai⁴ chi² ch'üan²}}) (સાહિત્યીક ભાષાંતર "સર્વોપરી આખરી મૂક્કો") એ રક્ષાત્મક તાલિમ અને આરોગ્ય સંબંધી ફાયદા એમ બંને હેતુ માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી આંતરિક ચાઈનીઝ લડાઇની રમતગમત છે. આ કલા અન્ય વિવિધ પ્રકારના વ્યકિતગત કારણોથી પણ ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છેઃ જેમાં તેની સખત અને નરમ માર્શલ આર્ટ ટેકનિક, સ્પર્ધાઓમાં નિદર્શન, અને લાંબા આયુષ્યનો સમાવેશ થાય છે. તેના પરીણામ સ્વરૂપે, તેની તાલિમના અનેકવિધ સ્વરૂપો અસ્તિત્વ ધરાવે છે, બંને પરંપરાગત અને આધુનિક, જે આ હેતુઓને પૂરા કરે છે. મોટાભાગના લોકો જેને ધીમી ગતિના હલન-ચલન તરીકે વર્ગીકૃત કરે છે તેવા તાઈ ચી ચુઆનના કેટલાક તાલિમ સ્વરૂપો ઘણાં જ પ્રખ્યાત છે. આજે, તાઈ ચી આખા વિશ્વમાં ફેલાયેલી કલા છે. તાઈ ચીની સૌથી આધુનિક પદ્ધતિ તેના વિકાસને પાંચ પરંપરાગત શાખાઓમાંથી ઓછામાં ઓછા એક સાથે સાંકળે છેઃ ચેન, યાંગ, વૂ/હો, વૂ અને સન. == સંક્ષિપ્ત અહેવાલ == ''તાઈ ચી ચુઆન'' શબ્દનું સાહિત્યીક ભાષાંતર "સર્વોપરી આખરી મૂક્કો", "અમાપ મૂક્કો", "મહાન અંતિમ બોકસગ" અથવા સાદી રીતે "આખરી" (નોંધનીય છે કે અહિંયા ''ચી'' પિનયીનનું વેડગાઈલ્સ ટ્રાન્સલિટરેશન છે અને તે "જીવન-શકિત" અથવા "ઉર્જા" અર્થ ધરાવતા ''ચાઈ'' / ''ક્વિ'' થી અલગ છે) થાય છે. ''તાઈજી'' ("સર્વોપરી આખરી")નો ખ્યાલ [[તાઓ ધર્મ|ટોઈસ્ટ]] અને કન્ફયુશિયર ચાઈનીઝ તત્ત્વજ્ઞાન એમ બંનેમાં જોવા મળે છે,<ref>{{cite book|author=Cheng Man-ch'ing|title=Cheng-Tzu's Thirteen Treatises on T'ai Chi Ch'uan|year=1993|page=21|publisher=North Atlantic Books|isbn=978-0938190455}} </ref> જયાં તે યીન અને યાંગના એક જ અંતિમના મિશ્રણને રજૂ કરે છે, જેને તાઈજીતૂ ચિહ્ન દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે. ચી થીયરી અને પ્રેકિટસ તાઓઈઝમ અને કન્ફયુશિએનિઝમ સહિતનાં ઘણાં ચાઈનિઝ તત્ત્વજ્ઞાન સિદ્ધાંતો પ્રમાણે ઉત્પન્ન થઇ છે. તાઈ ચી તાલિમમાં નેઈ ગૂન્ગ, તૂઇ શૂ (પ્રતિભાવ કવાયત), સેન્સહૂ (સ્વ બચાવ તકનિક), શસ્ત્રો અને ''સ્વરૂપ'' (套路 તાઓલુ) તરીકે ઓળખવામાં આવતા એક હાથને ફેરવવા એમ પાંચ તત્ત્વોનો સમાવેશ થાય છે. લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં તાઈ ચીની છબી ખૂબ જ ધીમા હલન-ચલન ધરાવતી છે, પરંતુ ઘણી તાઈ ચી સ્ટાઈલ્સ (ત્રણ સૌથી લોકપ્રિય સ્ટાઈલ્સ યાંગ, વૂ અને ચેન સહિત) ઝડપી ગતિ સાથેનું બીજું સ્વરૂપ પણ ધરાવે છે. તાઈ ચી કેટલીક પરંપરાગત શાખાઓ "પૂશિંગ હેન્ડ્સ" સહિતની કેટલીક અન્ય કવાયતો અને સ્વરૂપો પોશ્ચર જેવી માર્શલ આર્ટ પણ શીખવે છે. રાજય દરબારના વિદ્વાન ઓંગ ટોંગ હેએ યાંગ લૂ ચાન ("અપારજિત યાંગ")નું પ્રદર્શન જોયું ત્યારે આ કલાને આ નામ આપવામાં આવ્યું. ઓંગે લખ્યું હતું કે, "તાઈજીએ પકડેલા હાથે સમગ્ર દુનિયાને હચમચાવી દે છે, અંતિમ કૌશલ્ય ધરાવતો યુવાન અનેક શૂરવીરોના સમૂહને પરાજિત કરે છે." ચીનમાં, તાઈ ચી ચુઆનને ચાઈનીઝ માર્શલ આર્ટના વૂડાંગ સમૂહમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે<ref>{{cite book|author=Sun Lu Tang|title=Xing Yi Quan Xue|year=2000|page=3|publisher=Unique Publications|isbn=0-86568-185-6}}</ref> - એટલે કે આંતરિક શકિતનો ઉપયોગ કરતી કલા (તેના વિસ્તૃત અર્થમાં આ શબ્દ નાઈજીઆની આંતરિક કલાને પણ સમાવી લે છે). વૂડાંગ નામ લોકોને ખોટી રીતે એવું માનવા પ્રેરી લે છે કે અન્ય કેટલીક કલાઓની માફક આ કલા પણ વુડાંગ પર્વતમાંથી પેદા થઇ હતી, પરંતુ તે માત્ર "આંતરિક કલા"ઓના થીયરી અને ઉપયોગોને "સખત" અથવા "બાહ્ય" માર્શલ આર્ટ સ્ટાઈલ્સથી ધરાવતા શાઓલિન ગ્રૂપથી અલગ પાડવા માટે જ છે. તાઈ ચીના આરોગ્ય સંબંધિત ફાયદાઓનો સૌ પ્રથમ બહોળો પ્રચાર 20મી સદીની શરૂઆતમાં<ref name="Wile1995">{{cite book|last=Wile|first=Douglas|title=Lost T'ai-chi Classics from the Late Ch'ing Dynasty (Chinese Philosophy and Culture)|publisher=State University of New York Press|year=1995|isbn=978-0791426548}}</ref> યાંગ શાઓહૂ, યાંગ ચગફૂ, વુ ચેઈન-ચુઆન અને સન લુટાંગ દ્વારા કરવામાં આવ્યો હોવાને કારણે સ્વાસ્થ્યને થતા લાભ અને સ્વાસ્થ્યને જાળવી રાખવા માટે માર્શલ તાલિમમાં થોડો ગણો અથવા બિલકુલ રસ નહીં ધરાવતા ઘણાં લોકો વિશ્વભરમાં તેને અનુસરવા લાગ્યા.<ref>{{cite web|url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140673605750121/fulltext|title=T'ai Chi gently reduces blood pressure in elderly|publisher=The Lancet|format=required registration|access-date=2007-07-02}}</ref> તાઈ ચીના તબીબી અભ્યાસે પણ વૈકલ્પિક કસરત અને માર્શલ આર્ટ થેરાપીના સ્વરૂપ તરીકેની તેની અસરકારકતાને ટેકો આપ્યો છે. આ સ્વરૂપમાં માત્ર હલન-ચલન પર જ મનને કેન્દ્રિત કરવાથી માનસિક શાંતિ અને સ્પષ્ટતાની સ્થિતિ મેળવવામાં મદદ મળે છે. તાઇ ચી તાલિમને અર્પવામાં આવતા સામાન્ય સ્વાસ્થ્ય લાભ અને તણાવ વ્યવસ્થાપન ઉપરાંત કેટલીક પરંપરાગત શાખાઓમાં તાઈ ચીના વિદ્યાર્થીઓને પરંપરાગત ચાઈનીઝ ઔષધોના પાસાઓનું શિક્ષણ પણ આપવામાં આવે છે.<ref name="Wu2006">{{cite book|last=Wu|first=Kung-tsao|title=Wu Family T'ai Chi Ch'uan (吳家太極拳)|publisher=Chien-ch’uan T’ai-chi Ch’uan Association|year=2006|isbn=0-9780499-0-X}}</ref> જો કે આ કલા સાથે સંકળાયેલા સ્વાસ્થ્ય સંબંધી લાભો માત્ર અમલ કરવાથી જ મેળવી શકાય કે કેમ તે અંગે પ્રશ્નાર્થ છે. પાંચ મુખ્ય કલાસિક લખાણોનો કોઈપણ ભાગ હિલિંગ આર્ટનો સંદર્ભ આપતો નથી.એવું જણાય છે કે ખાસ કરીને 1990થી નવા યુગની ચળવળે આ કલા પર દાવો કરીને તેમાં ફેરફાર કર્યા હતા. મૂળ માર્શલ તાઈ ચી ચુઆન હજુ પણ જોવા મળે છે પરંતુ આ સ્વરૂપની તાલિમથી આગળ અન્ય સામાન્ય ચિહ્નો મેળવવા ઘણાં જ મુશ્કેલ જણાય છે. કેટલીક માર્શલ આર્ટ્સ, ખાસ કરીને જાપાનીઝ માર્શલ આર્ટ્સ, વિદ્યાર્થીઓને પ્રેકિટસ દરમિયાન ગણવેશ પહેરવાની જરૂરીયાત રહેલી હોય છે. તાઈ ચી ચુઆન શાખાઓમાં સામાન્ય રીતે ગણવેશની જરૂરીયાત નથી પરંતુ પરંપરાગત અને આધુનિક એમ બંને પ્રકારની શાખાઓના શિક્ષકો ખુલ્લાં, આરામદાયક કપડાં અને સપાટ તળિયું ધરાવતા જૂતાં પહેરવાની સલાહ આપે છે.<ref>{{cite web|access-date=2008-07-14|url=http://taichiproductions.com/articles/display.php?articleid=50|title=What should I wear to practice Tai Chi?|publisher=Tai Chi Productions|author=Lam, Dr. Paul}}</ref><ref>{{cite book |last=Fu |first=Zhongwen |title=Mastering Yang Style Taijiquan|date=2006-06-09|publisher=Blue Snake Books|location=Berkeley, California |isbn=1583941525 |others=Louis Swaim}}</ref> હુમલાને ખાળવા માટે કે હુમલો કરવા માટે સ્નાયુઓને ખચવાને બદલે તેમાં સંવાદિતા જાળવી અને આરામદાયક સ્થિતિમાં રાખીને તેના આધાર પર સાંધાઓના ભરપૂર ઉપયોગની લાક્ષણિકતા તરીકે તાઈ ચી ચુઆનની શારીરિક ટેકનિકનું વર્ણન પરંપરાગત વિદ્વાનો દ્વારા લખવામાં આવેલા લખાણોના સંગ્રહ તાઈ ચી કલાસિકમાં કરવામાં આવ્યું છે. શીખવાની પ્રક્રિયામાં ધીમી પરંતુ પુનરાવર્તિત કાર્ય આ ફાયદો કઈ રીતે મૃદુતાથી પેદા કરવામાં આવે છે અને માપી શકાય તે રીતે વધારવામાં આવે છે, (શ્વાસ, શરીરની ગરમી, લોહી, લસિકા, પેરિસ્ટાલ્સિસ વગેરેના) આંતરિક ભ્રમણને ખુલ્લું કરે તે દર્શાવે છે. તાઈ ચી ચુઆનના અભ્યાસમાં પ્રાથમિક રીતે ત્રણ પાસાઓનો સમાવેશ થાય છેઃ * સ્વાસ્થ્યઃ બિનતંદુરસ્ત અથવા અન્ય રીતે અસ્વસ્થતા ધરાવતો વ્યકિત શાંતિની સ્થિતિ સુધી પહોંચવા માટે ધ્યાન કરવામાં અથવા તાઈ ચીને માર્શલ આર્ટ તરીકે ઉપયોગ કરવામાં મુશ્કેલી અનુભવી શકે. તેથી તાઈ ચીની સ્વાસ્થ્ય તાલિમ શરીર અને મન પરથી થાકની શારીરિક અસરને દૂર કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તાઈ ચીના માર્શલ ઉપયોગ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતાં લોકો માટે સારી શારીરિક ચુસ્તતા સ્વ-રક્ષણ માટે તરફનું પ્રથમ મહત્ત્વપૂર્ણ પગથિયું છે. * ધ્યાનઃ તાઈ ચીના ધ્યાનના પાસા દ્વારા કેળવવામાં આવેલું ધ્યાન અને શાંતિને મહત્તમ સ્વાસ્થ્ય (થાકને દૂર કરવા અને સમાન સ્તર જાળવી રાખવાની રીતે) માટે અને આ સ્વરૂપના નરમ શૈલીના માર્શલ આર્ટ તરીકેના ઉપયોગમાં ખૂબ જ જરૂરી માનવામાં આવે છે. * માર્શલ આર્ટઃ દ્વંદ યુદ્ધમાં સ્વ-રક્ષાના સ્વરૂપ તરીકે ચાઈ ચીના ઉપયોગની ક્ષમતા આ કલાની વિદ્યાર્થીની સમજણની પરીક્ષા છે. માર્શલની રીતે, તાઈ ચી ચુઆન બહારના બળોના પ્રતિભાવમાં યોગ્ય પરિવર્તનોનો અભ્યાસ છે, તે પરિણામનો અભ્યાસ છે. તે આવતા પ્રહારનો વિરોધી બળથી સામનો કરવાના પ્રયાસના સ્થાને પ્રહારને "વળગી" રહે છે.<ref>{{cite book|author=Wong Kiew Kit|title=The Complete Book of Tai Chi Chuan: A Comprehensive Guide to the Principles|url=https://archive.org/details/completebookofta0000wong|publisher=Element Books Ltd|date=November 1996|isbn=978-1852307929}}</ref>. માર્શલ આર્ટ તરીકે તાઈ ચીનો ઉપયોગ ઘણો પડકારરૂપ છે અને તેમાં ઘણી જ તાલિમની જરૂર પડે છે.<ref>જેફ પીટરસન, અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ તાઇ ચી પુશ હેન્ડ્સ[http://www.nwfighting.com/Tai_Chi_Pushing_Hands.html]</ref> == ઇતિહાસ અને સ્ટાઈલ્સ (શૈલી) == [[ચિત્ર:Lady does Tai Chi.jpg|thumb|યાંગ શૈલીમાં તાઈ ચીનું પ્રદર્શન કરતી ચાઈનીઝ મહિલા]] તાઈ ચી ચુઆનની પાંચ મુખ્ય શૈલીઓ છે, જેને જે પરિવારમાંથી તે શૈલીનો ઉદ્ભવ થયો હોય તેના પરથી નામ આપવામાં આવ્યા છેઃ * ચેન વેંગટિંગની ચેન શૈલી (陳氏) (1580–1660) * યાંગ લૂ-ચાનની યાંગ શૈલી (楊氏) (1799-1872) * વૂ યૂ-હેસિંગની વુ/વુ હો શૈલી (武氏) (1812-1880) * વૂ ચુઆન-યૂ (1834-1902) અને તેના પુત્ર વૂ ચીએન-ચુઆન (1870-1942)ની વૂ શૈલી (吳氏) (1870-1942) * સન લુટાંગની સન શૈલી (孫氏) (1861–1932) ચકાસણી કરેલી સમય પણ ઉપરની યાદીમાં જણાવવામાં આવ્યો છે. (વિવિધ શૈલીઓનું અનુસરણ કરતાં લોકોની સંખ્યાની રીતે) લોકપ્રિયતાનો ક્રમ યાંગ, વૂ, ચેન, સન અને વૂ/હો છે.<ref name="Wile2007"/> મુખ્ય પારિવારિક શૈલીમાં મૂળભૂત થીયરી સમાન હતી, પરંતુ તાલિમ અંગેના તેમના અભિગમમાં તફાવત રહેતો હતો. હાલમાં લગભગ ડઝનેક નવી શૈલી, સંકર શૈલી અને મુખ્ય શૈલીઓની પ્રશાખા જોવા મળે છે, પરંતુ પાંચ પારિવારિક શાખાઓને રૂઢિવાદી શૈલીઓ તરીકે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય દ્વારા માન્યતા આપવામાં આવી છે. અન્ય મહત્ત્વપૂર્ણ શૈલીઓમાં તાજેતરમાં પશ્ચિમી દેશોના પ્રેકિટશનર્સ દ્વારા અલગ શૈલી તરીકે માન્યતા આપવામાં આવેલી ચેન શૈલીની નજીકની ગણવામાં આવતી ઝાઓબાઓ તાઈ ચી અને ચેન, સન અને યાંગ શૈલીમાંથી ઉદ્ભવેલી તથા પા કૂઆ ચંગની ચળવળને સમાવી લઇને ફૂ ચેન સંગ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલી ફૂ સ્ટાઈલનો સમાવેશ થાય છે. હાલમાં અસ્તિત્વ ધરાવતી તમામ શૈલીઓનું મૂળ ચેન શૈલી છે, જે પારિવારિક રહસ્ય તરીકે એક પેઢી બીજી પેઢીને વારસામાં આપતી હતી. ચેન પરિવારની તવારીખમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે પરિવારની નવમી પેઢીમાં જન્મેલા ચેન વેગ્ટિંગ આજે તાઈ ચી તરીકે ઓળખવામાં આવતી કલાના શોધક હતા. યાંગ લી-ચેન પરિવારની બહારથી તાઈ ચી શીખનાર પહેલી વ્યકિત બન્યો હતો. લડાઈમાં તેની સફળતાએ તેને અજેય યાંગનું હુલામણું નામ આપ્યું અને તેની કિર્તી અને પ્રયાસોએ તાઈ ચી જ્ઞાનના વિસ્તારમાં ખૂબ જ મહત્ત્વનું પ્રદાન આપ્યું હતું. જયારે તાઓવાદી અને બૌદ્ધ મોનાસ્ટેરીઝ પરના તાઈ ચી ચુઆનના મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રભાવો અંગે સંશોધન કરવામાં આવે છે ત્યારે આધુનિક ઐતિહાસિક દૃષ્ટિકોણથી દંતકથાઓથી થોડું આગળ વધવું જરૂરી જણાય છે, પરંતુ કેટલીક પરંપરાગત શાખાઓ દ્વારા સંગ વંશના સમયાંગાળાના નીઓ-કન્ફયુશીયાનિઝમ (તાઓવાદી, બૌદ્ધ અને કેન્ફયુશિયન પરંપરાઓનું વિચારપૂર્વક કરાયેલું મિશ્રણ, ખાસ કરીને મેન્સીઅસના શિક્ષણ માટે) સાથેના તાઈ ચી ચુઆનના વ્યવહારુ જોડાણો અને અવલંબનનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે.<ref name="Wile2007"/> આ શાખાઓનું માનવું છે કે તાઈ ચી સિદ્ધાંત અને પ્રેકિટસ 12મી સદીમાં તાઓવાદી સાધુ ઝાંગ સેનફેંગ દ્વારા ઘડવામાં આવ્યા હતા, આ સમયે નીઓ-કન્ફયુશિયન શાખાઓ ચાઈનીઝ બૌદ્ધિક જીવનમાં તેનો પ્રભાવ ફેલાવી રહી હતી.<ref name="Wile2007">{{cite journal|last=Wile|first=Douglas|title=Taijiquan and Taoism from Religion to Martial Art and Martial Art to Religion|journal=Journal of Asian Martial Arts |volume=16|issue=4|publisher= Via Media Publishing |year=2007|issn=1057-8358}}</ref> જો કે, આધુનિક સંશોધનો આ દાવાઓની સત્યતા અંગે ગંભીર શંકાઓ પેદા કરતાં જણાવે છે કે હ્યુઆંગ ઝાગ્સી (1610-1695) દ્વારા રચવામાં આવેલા 17મી સદીના લખાણ એપીટેફ ફોર વગ ઝેંગનન (1669) માં ઝેંગ સેનફેંગ અને માર્શલ આર્ટ વચ્ચેના જોડાણનો સૌથી પહેલો સંદર્ભ આપે છે, અને તેનો સીધો અર્થ ન કાઢતાં તેને રાજકીય રૂપકના સ્વરૂપમાં તેનો અર્થ કાઢવો જોઈએ. તાઈ ચી અને ઝેંગ સેનફેંગ વચ્ચેના જોડાણના દાવાઓ 19મી સદી પહેલાં કરવામાં આવ્યા ન હતા. <ref>{{cite journal|last=Henning|first=Stanley|title=Ignorance, Legend and Taijiquan|journal=Journal of the Chen Style Taijiquan Research Association of Hawaii|volume=2|issue=3|url=http://www.nardis.com/~twchan/henning.html|ref=CITEREFHenning1994|year=1994|access-date=2010-09-09|archive-date=2010-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20100101075956/http://www.nardis.com/~twchan/henning.html|url-status=dead}}</ref> {{clear}} === વંશાવળી === [[ચિત્ર:Eddie Wu Grasp Bird's Tail 1998.jpg|upright|right|thumb|વૂ શૈલીના માસ્ટર એડી વુ કેનેડાના ટોરેન્ટોમાં એક ટુર્નામેન્ટ ખાતે ગ્રાસ્પ ધ બર્ડ્સ ટેઈલનું નિદર્શન કરે છે]] વંશાવળીઓ સંપૂર્ણ નથી. વંશાવળીમાં ફૂદડી (*) દ્વારા દર્શાવવામાં આવેલા નામ દંતકથા અથવા અર્ધ-દંતકથા પર આધારિત નામ છે, મુખ્ય શાખાઓ દ્વારા તેમના વંશાવળીમાં સમાવેશને સ્વીકારવામાં આવ્યો છે, પરંતુ ઉપલબ્ધ ઐતિહાસિક રેકોર્ડમાંથી દરેક નામની સ્વતંત્ર રીતે ચકાસણી કરવામાં આવી નથી. ચેંગ મેન્ચિંગ અને ચાઈનીઝ સ્પોર્ટસ કમિશનના ટૂંકા સ્વરૂપો યાંગ પરિવારના સ્વરૂપોમાંથી ઉતરી આવ્યા છે પરંતુ તેમાંથી એકને પણ યાંગ પરિવારના શિક્ષકો દ્વારા તૈયાર કરાયેલા માપદંડ ધરાવતા યાંગ ફેમિલી તાઈ ચી ચુઆન તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી નથી. ચેન, યાંગ અને વૂ પરિવારો હાલમાં સ્પર્ધાત્મક હેતુ માટે તેમના પોતાના ટૂંકા પ્રદર્શન સ્વરૂપોને પ્રોત્સાહન આપે છે. ==== દંતકથાસમાન વ્યકિતઓ ==== <center> {{familytree/start}} {{familytree | ZS | ZS=[[Zhang Sanfeng]]*<br />c. 12th century<br />[[Neijia|NEIJIA]]}} {{familytree | |!| | }} {{familytree | WZ | WZ=[[Wang Zongyue]]*<br />1733-1795}} {{familytree/end}} </center> ==== પાંચ મુખ્ય કલાસિકલ પારિવારિક શૈલીઓ ==== <center> {{familytree/start}} {{familytree | CW | CW=[[Chen Wangting]]<br />1580–1660<br />9th generation Chen<br />[[Chen style tai chi chuan|CHEN STYLE]]}} {{familytree | |!| }} {{familytree | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| | }} {{familytree | CC | | | | | | | | | | | | | | CY | CC=[[Chen Changxing]]<br />1771–1853<br />14th generation Chen<br />Chen Old Frame | CY=[[Chen Youben]]<br />c. 1800s<br />14th generation Chen<br />Chen New Frame}} {{familytree | |!| | | | | | | | | | | | | | | |!| | }} {{familytree | YL | | | | | | | | | | | | | | CQ | YL=[[Yang Lu-ch'an]]<br />1799–1872<br />[[Yang style Tai Chi Chuan|YANG STYLE]] | CQ=[[Chen Qingping]]<br />1795–1868<br />Chen Small Frame, [[Zhaobao Taijiquan|Zhaobao Frame]]}} {{familytree | |)|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|(| | }} {{familytree | YP | | | | | | YC | | | | | | WY | YP=[[Yang Pan-hou]]<br />1837–1892<br />Yang Small Frame | YC=[[Yang Chien-hou]]<br />1839–1917 | WY=[[Wu Yu-hsiang]]<br />1812–1880<br />[[Wu/Hao style T'ai Chi Ch'uan|WU/HAO STYLE]]}} {{familytree | |)|-|-|-|.| | | |)|-|-|-|.| | | |!| | }} {{familytree | WC | | WJ | | YS | | YC | | LI | WC=[[Wu Ch'uan-yu]]<br />1834–1902 | WJ=Wang Jaio-Yu<br />1836-1939<br />[[Guang Ping Yang Tai Chi Chuan|Original Yang]] | YS=[[Yang Shao-hou]]<br />1862–1930<br />Yang Small Frame | YC=[[Yang Ch'eng-fu]]<br />1883–1936<br />[[103 form Yang family T'ai Chi Ch'uan|Yang Big Frame]] | LI=[[Li I-yü]]<br />1832–1892}} {{familytree | |!| | | |!| | | | | | | |!| | | |!| | }} {{familytree | WC | | KL | | | | | | YS | | HW | WC=[[Wu Chien-ch'üan]]<br />1870–1942<br />[[Wu style T'ai Chi Ch'uan|WU STYLE]]<br />[[108 form Wu family T'ai Chi Ch'uan|108 Form]] | KL=[[Kuo Lien Ying]]<br />1895–1984 | YS=[[Yang Shou-chung]]<br />1910–85 | HW=[[Hao Wei-chen]]<br />1849–1920 }} {{familytree | |!| | | | | | | | | | | | | | | |!| | }} {{familytree | WK | | | | | | | | | | | | | | SL | WK=[[Wu Kung-i]]<br />1900–1970 | SL=[[Sun Lu-t'ang]]<br />1861–1932<br />[[Sun style T'ai Chi Ch'uan|SUN STYLE]] }} {{familytree | |!| | | | | | | | | | | | | | | |!| | }} {{familytree | WT | | | | | | | | | | | | | | SH | WT=[[Wu Ta-k'uei]]<br />1923–1972 | SH=[[Sun Hsing-i]]<br />1891–1929 }} {{familytree/end}} </center> ==== આધુનિક સ્વરૂપો ==== <center> {{familytree/start}} {{familytree | YC | YC=Yang Ch`eng-fu }} {{familytree | |)|-|-|-|.| | }} {{familytree | CM | | CS | CM=[[Cheng Man-ch'ing]]<br />1901–1975<br />Short (37) Form | CS=Chinese Sports Commission<br />1956<br />Beijing [[24 Form]] }} {{familytree | | | | | |:| | }} {{familytree | | | | | CF | CF=1989<br />[[42 Form (Competition Form) T'ai Chi Ch'uan|42 Competition Form]]<br />([[Wushu (sport)|Wushu]] competition form combined from Sun, Wu, Chen, and Yang styles)}} {{familytree/end}} </center> == તાલિમ અને ટેકનિક == [[ચિત્ર:Yang cheng fu single whip application 2 75.jpg|thumb|right|200px|સિંગલ વ્હિપ ટેકનીકની ઘણાં જ શકય ઉપયોગમાંથી એકનો ઉપયોગ કરતા યાંગ ચેંગફૂ]] "તાઈ ચી ચુઆન" નામ પશ્ચિમમાં સામાન્ય રીતે "''યિન-યાંગ'' " ડાયેગ્રામ તરીકે ઓળખવામાં આવતા તાઈજી ચિહ્ન (''તાઇજીતુ'' or ''તાઇ ચી તુ'' , 太極圖) માંથી ઉતરી આવ્યો હોવાનું માનવામાં આવતું હોવાથી તાઈ ચી ચુઆન ''યીન'' (આસાન) અને ''યાંગ'' (સક્રિય) સિદ્ધાંતોનો ચાઈનીઝ કલાસિકસ ખાસ કરીને આઈ ચિંગ અને [[તાઓ તે ચીંગ|તાઓ તે ચિંગ]]માં જેવા મળતા શબ્દોનો ઉપયોગ કરીને અભ્યાસ કરવા માટે તેની પ્રાચીન શાખાઓમાં સાહિત્યમાં સંગ્રહ કરવામાં આવ્યો છે.<ref name="Wile2007"/> મુખ્ય તાલિમમાં બે પાયાના પાસાઓનો સમાવેશ થાય છેઃ પ્રથમ છે એકલ સ્વરૂપ (સોલો ફોર્મ, (''ચુઆન'' અથવા ''ક્વાન'' , 拳) જે સીધી કરોડરજજુ, પેટમાંથી શ્વાસ લેવા પર અને કુદરતી હલન-ચલનની શ્રેણી પર ભાર મૂકે છે; જયારે બીજું પાસું તાલિમના જોડીદાર સાથે મળીને હાથને ધકેલવાના (''તાઇ શુ'' , 推手) અને વધારે પ્રેકિટકલ રીતે હલન-ચલન કરવાને લીધે અલગ પડે છે. સોલો ફોર્મ વિદ્યાર્થીઓને હલન-ચલનની સંપૂર્ણ અને કુદરતી શ્રેણીના માધ્યમથી તેમના ગુરુત્વાકર્ષણના કેન્દ્ર પરથી પસાર કરે છે. સોલો ફોર્મની ચોક્કસ, પુનરાવર્તિત પ્રેકિટસ શરીરના બાંધાને જાળવી રાખે છે, વિદ્યાર્થીઓના સમગ્ર શરીરમાં પરિભ્રમણને પ્રોત્સાહન આપે છે, તેમના સાંધાઓની સ્થિતિસ્થાપકતા જાળવી રાખે છે અને વધુમાં વિદ્યાર્થીઓને આ ફોર્મ દ્વારા આડકતરી રીતે માર્શલ આર્ટના ઉપયોગની શ્રેણીથી પરીચિત કરાવે છે. તાઈચીની મુખ્ય પરંપરાગત શૈલીઓના સ્વરૂપો બાહ્ય રીતે થોડા અલગ પડે છે પરંતુ તેમાં ઘણી દેખીતી સમાનતા પણ છે જે તેમના સામાન્ય ઉદ્ગમ તરફ નિર્દેશ કરે છે. સોલો ફોર્મ, ખાલી હાથ અને શસ્ત્ર, હલન-ચલનની એવી શ્રેણી છે જે હાથને ધકેલીને વ્યકિતગત રીતે પ્રેકિટસ કરી શકાય છે અને સ્વ-રક્ષણ તાલિમ માટે વિદ્યાર્થીઓને તૈયાર કરવાના માર્શલ ઉપયોગની પરિસ્થિતિઓ તૈયાર કરવા માટે ઉપયોગમાં લઇ શકાય છે. મોટાભાગની પરંપરાગત શાખાઓમાં સોલો ફોર્મના વિવિધ પ્રકારોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છેઃ ઉદાહરણ તરીકે, ઝડપી-ધીમા, નાનું વર્તુળ - મોટું વર્તુળ, ચોરસ - વર્તુળ (જે સાંધાઓ દ્વારા વધુ લાભ મેળવવાના વિવિધ હાવભાવ છે), નીચી બેઠક /ઊંચી બેઠક (સમગ્ર ફોર્મ દરમિયાન ભાર સહન કરતાં ઘૂંટણનો બનાવવામાં આવતો ખૂણો). [[ચિત્ર:Pushing hands by yatish.jpg|thumb|left|તાઈ ચીની તાલિમના મુખ્ય ભાગમાં સ્થાન ધરાવતા પુશિંગ હેન્ડ્સ માટે નિર્દેશો મેળવતા બે વિદ્યાર્થીઓ]] તાઈ ચી ચુઆનની ફિલોસોફી એ છે કે જો કોઈ વ્યકિત હિંસક બળનો પ્રતિકાર કરવામાં સખ્તાઈનો ઉપયોગ કરે છે ત્યારે કેટલાક અંશે બંને પક્ષોને ચોક્કસ ઈજા થાય છે. આ પ્રકારની ઈજા, તાઈ ચીના સિદ્ધાંત પ્રમાણે, હિંસક શકિતના હિંસક શકિત સાથેના મેળાપનું કુદરતી પરિણામ છે. તેના બદલે વિદ્યાર્થીઓને આવતા બળ સામે સીધી રીતે લડાઈ કરવાનું અથવા તેનો પ્રતિકાર નહીં કરવાનું શીખવવામાં આવે છે, પરંતુ તેને નરમાશથી રોકવાનું અને જયાં સુધી હુમલો કરતી શકિત પોતાની રીતે જ નાશ ન પામે અથવા તેને સુરક્ષિત રીતે અન્ય દિશામાં વાળવામાં ન આવે ત્યાં સુધી શારીરિક રીતે સંપર્કમાં રહીને હલન-ચલનને અનુસરતા રહેવાનું રહેવાનું એટલે કે યાંગને યીન દ્વારા સામનો કરવાનું શીખવવામાં આવે છે. લડાઈમાં અથવા વિસ્તૃત ફિલોસોફિકલ રીતે પણ યીન/યાંગ અથવા યાંગ/યીનનું સંતુલન યોગ્ય રીતે કરવું એ જ તાઈ ચી ચુઆન તાલિમનો મૂળ ઉદ્દેશ્ય છે. લાઈ ત્ઝુએ [[તાઓ તે ચીંગ|તાઓ તે ચિંગ]]માં આ માટેનો આદર્શ પૂરો પાડ્યો છેઃ "નરમ અને સ્થિતિસ્થાપક સખત અને મજબૂતને પરાજિત કરશે." તાઈ ચીનું માર્શલ પાસું વિરોધીના હલન-ચલન અંગે અને યોગ્ય પ્રતિભાવ નિર્ધારિત કરતા ગુરૂત્વાકર્ષણ કેન્દ્ર અંગેની સંવેદનશીલતા પર આધાર રાખે છે. માર્શલ તાઈ ચીના વિદ્યાર્થીને મૂળભૂત લક્ષ્યાંક તરીકે સંપર્કમાં આવે કે તુરંત જ વિરોધીના ગુરૂત્વાકર્ષણ કેન્દ્રને અસરકારક રીતે અસર કરવાનું અથવા તો તેને "ઝડપી" લેવા અંગેની તાલિમ આપવામાં આપવામાં આવે છે.<ref name="Wu2006"/> કેન્દ્ર પર કબજો જમાવવા માટેની સંવેદનશીલતા ફોર્મ્સ, પુશિંગ હેન્ડ્સ અને સ્પેરિંગથી પ્રથમ ''યીન '' (ધીમી, પુનરાવર્તિત, ધ્યાનવાળી, નીચી અસર) અને ત્યાર બાદ તેમાં ''યાંગ'' ( વાસ્તવિક, સક્રિય, ઝડપી, ઊંચી અસર)ની હજારો કલાકની પ્રેકિટસથી મેળવવામાં આવે છે. તાઈ ચી તાલિમ ત્રણ મૂળભૂત શ્રેણીમાં આપવામાં આવે છેઃ નજીક, મધ્યમ અને લાંબું અને પછીથી આ વચ્ચેનું તમામ. પુશીસ અને ઓપન હેન્ડ સ્ટ્રાઈકસ પંચની સરખામણીએ વધારે સામાન્ય છે, અને કિકસનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે પગ અને ધડના નીચેના ભાગ પરંતુ થાપાથી ઉપરના ભાગ માટે કરવામાં આવતો નથી, જેનો આધાર શૈલી પર રહેલો છે. આંગળીઓ, મૂક્કા, હથેલીઓ, હાથના બાજુના ભાગ, કાંડાઓ, કોણીઓ, ખભાઓ, પીઠ, થાપાઓ, ઘૂંટણો અને પગનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે પ્રહાર કરવા માટે કરવામાં આવે છે જેની સાથે વધારે તાલિમ પામેલા વિદ્યાર્થીઓ પ્રહાર માટે આંખ, ગળા, હૃદય, જંઘામૂળ અને અન્ય એકયુપ્રેશર પોઈન્ટનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. સાંધાઓના ટ્રેપ્સ, લોકસ અને બ્રેકસ (ચી ના)નો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. મોટાભાગના તાઈ ચી શિક્ષકો એવી અપેક્ષા રાખે છે કે તેમના વિદ્યાર્થીઓ પ્રથમ રક્ષણાત્મક અથવા હુમલો ખાળવાનું કૌશલ્ય પ્રથમ શીખે અને પ્રહારના કૌશલ્યોની વિસ્તૃત તાલિમ આપવામાં આવે તે પહેલાં રક્ષણાત્મક કૌશલ્યોનું નિદર્શન અસરકારક રીતે તેમની સામે કરે. પરંપરાગત શાખાઓમાં એવો પણ ભાર મૂકવામાં આવે છે કે વ્યકિતએ રક્ષણવિહીનની રક્ષા કરવા અને હરીફ પ્રત્યે દયા દાખવવીને વૂ ટે (武德), માર્શલ આર્ટના સદ્ગુણો અથવા વિરતાનું પ્રદર્શન કરવું જોઈએ.<ref name="Wile1995"/> શારીરિક સ્વરૂપ ઉપરાંત માર્શલ તાઈ ચી ચુઆન શાખાઓ પ્રહારની ઉર્જા અન્ય વ્યકિત પર કઇ રીતે અસર કરે છે તેને પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે. હથેળી પ્રહાર જે શારીરિક રીતે સમાન દેખાય છે તેને એવી રીતે કરવામાં આવે કે લક્ષ્યાંકના શરીર પર તેની સંપૂર્ણ અલગ પ્રકારની અસર પડે. સામાન્ય રીતે હરીફને પાછળ ધકેલવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા હથેળીના પ્રહારનો ઉપયોગ હરીફને જમીન પરથી ઉભો ઊંચકીને તેના ગુરુત્વાકર્ષણના કેન્દ્રને તોડી નાંખવા કરવો જોઈએ અથવા આંતરિક નુકસાન પહાચાડવાના હેતુથી તે સામેની વ્યકિતના શરીરમાં પ્રહારની શકિતને નાશ કરી દે તે રીતે હથેળીના પ્રહારનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. અન્ય તાલિમ કવાયતમાં નીચેના મુદ્દાઓનો સમાવેશ થાય છેઃ * શસ્ત્રોની તાલિમ અથવા ફેન્સિંગ એપ્લીકેશન્સ જેમાં ''જીયાન'' અથવા ''ચીન'' અથવા ''જીમ'' (જીયાન 劍) તરીકે ઓળખવામાં આવતી સીધી તલવાર, કેટલીક વખત ''લાંબી તલવાર'' અથવા ''તાઓ'' (દાઓ 刀, જેને હકીકતમાં મોટા ખંજર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) તરીકે ઓળખવામાં આવતી વજનદાર વાંકી તલવાર, ''સાન'' તરીકે ઓળખવામાં આવતા ફોલ્ડિંગ ''પંખા'' , ''કુન'' (棍) તરીકે ઓળખાતા (2 મીટર લાંબા) લાકડાના દંડા, સાત ફૂટ (2 મીટર)ના ભાલા અને 13 ફૂટ (4 મીટર) ''બરછી'' નો (બંનેને ક્વાયાંગ 槍 કહેવાય) ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. કેટલીક પરંપરાગત શૈલીમાં હજુ પણ ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા રસપ્રદ શસ્ત્રોમાં મોટા ''ડેડાઓ'' અથવા ''તા તાઓ'' (大刀) અને ''પુડાઓ'' તલવાર અથવા ''પુ તાઓ'' (撲刀), ''હેલબેર્ડ'' (jǐ 戟), ''સોટી'' , ''દોરડાના ગાળિયા'' , ''ત્રિપાંખીયા દંડા'' , ''પવન અને અગ્નિચક્ર'' , ''લાસો'' , ''વ્હિપ'' , ''ચેઈન વ્હિપ'' અને ''સ્ટીલ વ્હિપ'' નો સમાવેશ થાય છે. * બે વ્યકિતઓની સ્પેરિંગ ટુર્નામેન્ટ (પુશ હેન્ડ્સ સ્પર્ધાના અને ''સાનશોઉ'' 散手ના ભાગરૂપે) શ્વાસ લેવાની કવાયત, * શ્વાસ લેવાની કવાયતઃ ''ની કુંગ'' (內功 નીગોંગ) અથવા વધારે સામાન્ય રીતે , ''ચી કુંગ'' (氣功 ગિગોંગ) અથવા શ્વાસની ઉર્જા વધારવા માટે શારીરિક હલનચલનના સમન્વયમાં અને ઉભા રહ્યા પછી અથવા બેના જોડાણમાં. પહેલાં આ કવાયત શિષ્યોને માત્ર અલગ રીતે જ તાલિમ વ્યવસ્થાના વધારાના ઉપયોગી ભાગ તરીકે શીખવવામાં આવતી હતી. છેલ્લા 60 વર્ષોમાં તે સામાન્ય લોકોમાં વધારે જાણીતી બની છે. == આધુનિક તાઈ ચી == [[ચિત્ર:Tai Chi1.jpg|thumb|બેજિંગના ટેમ્પલ ઓફ હેવન ખાતે આઉટડોર પ્રેકિટસ]] સ્વાસ્થ્ય પર ભાર મૂકવાના શુદ્ધ હેતુથી છેલ્લા 20 જેટલા વર્ષોથી તાઈ ચી વર્ગો હોસ્પિટલ, કિલનિક, સમુદાય અને વયોવૃદ્ધ લોકો માટેના કેન્દ્રોમાં લોકપ્રિય બન્યા છે, કારણ કે બેબી બૂમર્સ એજ અને કલાની મોટી ઊંમરના લોકો માટેની ઓછા થાક સાથેની તાલિમ વધારે જાણીતી બની છે.<ref>{{cite journal|last=Yip|first=Y. L.|title=Pivot – Qi|journal=The Journal of Traditional Eastern Health and Fitness|volume=12|issue=3|publisher= Insight Graphics Publishers |date=Autumn 2002|issn=1056-4004}}</ref><ref name="sgma">{{cite web|url=http://www.sgma.com/reports/7_2007-Sports-and-Fitness-Participation-Report|title=SGMA 2007 Sports & Fitness Participation Report From the USA Sports Participation Study|publisher=SGMA|access-date=2007-08-18|page=2|archive-date=2012-12-10|archive-url=https://archive.is/20121210083645/http://www.sgma.com/reports/7_2007-Sports-and-Fitness-Participation-Report|url-status=dead}}</ref> લોકપ્રિયતાના પરીણામના પરીણામ સ્વરૂપે, જે લોકો કહે છે કે તેઓ પ્રથામિક રીતે સ્વ-રક્ષા માટે તાઈ ચીની પ્રેકિટસ કરે છે અને જે લોકો કલાની રીતે (જુઓ વુશુ નીચે) તેની પ્રેકિટસ કરે છે અને જે લોકો શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંબંધી ફાયદાને લીધે તેમાં રસ ધરાવતા થયા છે તેમના વચ્ચે મતભેદ સર્જાયા છે. વુશુ પાસું પ્રાથમિક રીતે પ્રદર્શન માટે છે, આ હેતુ માટે શીખવવામાં આવતા ફોર્મ સ્પર્ધામાં પોઈન્ટ્સ મેળવવા માટે તૈયાર કરવામાં આવે છે અને મોટાભાગે તેને સ્વાસ્થ્યની જાળવણી અથવા માર્શલની ક્ષમતા સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી. વધારે પરંપરાગત સ્ટાઈલિસ્ટ માને છે કે સ્વાસ્થ્ય અને માર્શલ આર્ટ્સના પાસાઓ પણ તેટલા જ મહત્ત્વના છેઃ તાઈ ચી ચુઆનના ''યીન'' અને ''યાંગ'' . તેથી જ તાઈ ચી "પરીવાર" શાખાઓ તેમનું શિક્ષણ માર્શલ આર્ટના સંદર્ભમાં જ આપે છે, ભલેને પછી તેમના વિદ્યાર્થીઓનો આ કલા શીખવા પાછળનો કાંઈ પણ ઈરાદો હોય.<ref>{{cite journal|last=Woolidge|first=Doug|title=T’AI CHI |journal=The International Magazine of T’ai Chi Ch’uan|volume=21|issue=3|publisher=Wayfarer Publications|month=June | year=1997|issn=0730-1049}}</ref> === રમત તરીકે તાઈ ચી === વુશુ ટુર્નામેન્ટમાં નિર્ણય માટે તાઈ ચી ચુઆનના માપંદડ નક્કી કરવા માટે અને ઘણાં તાઈ ચી ટુ ચુઆન શિક્ષકો ચીનની બહાર ચાલ્યા ગયા અથવા તો 1949માં કમ્યુનિસ્ટ સત્તા આવ્યા બાદ તેમને આ કલાની તાલિમ પર મનાઈ ફરમાવવામાં આવી હોવાને કારણે સરકારે ચાઈનીઝ સ્પોર્ટ્સ કમિટી સ્પોન્સર કરી, જેણે ચાર વુશુ શિક્ષકોને ભેગા કરીને 1956માં યાંગ ફેમીલી હેન્ડ ફોર્મને ટૂંકાવીને 24 પોશ્ચરમાં રજૂ કર્યું. તેઓ તાઈ ચી ચુઆનના દેખાવને જાળવી રાખવા માંગતા હતા પરંતુ એવા પ્રકારનું ચીલાચાલુ સ્વરૂપ તૈયાર કરવા માંગતા હતા જે શિખવવામાં ઓછું મુશ્કેલ હોય અને શિખવામાં લાંબા (સામાન્ય રીતે 88 થી 108 પોશ્ચર (અંગમુદ્રાઓ) ધરાવતા), કલાસિકલ સોલો હેન્ડ ફોર્મ્સથી ઘણું ઓછું મુશ્કેલ હોય. 1976માં તેમણે નિદર્શનના હેતુથી થોડું વધારે લાંબું સ્વરૂપ તૈયાર કર્યું જેમાં હજુ પણ પરંપરાગત સ્વરૂપોમાં જરૂરી સંપૂર્ણ સ્મરણશકિત, સંતુલન અને સંવાદિતાનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો ન હતો. આ ''કમ્બાઈન્ડ 48 ફોર્મ્સ'' હતા જેને પ્રોફેસર મેન હુઈ ફેંગના વડપણ હેઠળ ત્રણ વુશુ શિક્ષકોએ તૈયાર કર્યા હતા. કમ્બાઈન્ડ ફોર્મ્સ ચેન, યાંગ, વુ અને સન એમ ચાર મૂળભૂત શૈલીઓના કલાસિકલ ફોર્મ્સની કેટલીક બાબતોને સરળ બનાવીને અને જોડીને તૈયાર કરવામાં આવ્યા હતા. તાઈ ચી ફરીથી તેની માતૃભૂમિમાં લોકપ્રિય બનવાની સાથે છ મિનિટની સમયમર્યાદામાં પૂરા કરવામાં આવતા વધારે સ્પર્ધાત્મક ફોર્મ્સ તૈયાર કરવામાં આવ્યા. 1980ના દાયકાના પાછલા વર્ષોમાં, ચાઈનીઝ સ્પોર્ટ્સ કમિટીએ ઘણાં વિવિધ પ્રકારના સ્પર્ધાત્મક ફોર્મ્સના માપદંડ નક્કી કર્યા. તેમણે ચાર મુખ્ય શૈલીઓ ઉપરાંત કમ્બાઈન્ડ ફોર્મ્સનું પ્રતિનિધિત્ત્વ કરે તેવા સેટ્સ તૈયાર કર્યા. આ પાંચ સેટ્સ વિવિધ ટીમ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યા અને પછીથી ચીનમાં વુશુ કોચની બનેલી કમિટીએ તેને મંજૂરી આપી હતી. આ રીતે તૈયાર કરવામાં આવેલા તમામ સેટ્સને તેમની શૈલી પ્રમાણે નામ આપવામાં આવ્યા હતા, દા.ત. ચેન સ્ટાઈલ નેશનલ કમ્પિટીશન ફોર્મ ''56 ફોર્મ્સ'' છે અને તેવી રીતે અન્ય. કમ્બાઈન્ડ ફોર્મ્સ ''ધ 42 ફોર્મ્સ'' છે અથવા સરળ રીતે ''કમ્પિટીશન ફોર્મ'' છે. અન્ય આધુનિક ફોર્મ ધ 67 મૂવમેન્ટ્સ કમ્બાઈન્ડ તાઈ-ચી ચુઆન ફોર્મ છે, જે 1950ના દાયકામાં તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું, તેમાં યાંગ, વૂ, સન, ચેન અને ફૂ શૈલીઓની લાક્ષણિકતાઓ સંયુકત રીતે ધરાવે છે. વુશુ કોચ બાઉ સીમ માર્ક 67 કમ્બાઈન્ડના ખૂબ જ મોટા પ્રચારક હતા. તાઈ ચી ચુઆનના આ આધુનિક સ્વરૂપો (કેટલીકવાર પિનયિન રોમનાઇઝેશન ''તાઇ જી ક્વાન'' નો ઉપયોગ કરીને લિસ્ટ થાય છે)આંતરરાષ્ટ્રીય વુશુ ટુર્નામેન્ટ સ્પર્ધાના મહત્ત્વના ભાગ બની ગયા છે અને જેટ લી અને ડોની યેન સહિતના પ્રસિદ્ધ વુશુ હરીફોને દર્શાવતી અથવા તેમના દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલી કોરીયોગ્રાફી ધરાવતી લોકપ્રિય ફિલ્મોમાં તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. 1990ની 11મી એશિયન ગેમ્સમાં વુશુને પ્રથમ વખત સ્પર્ધામાં સમાવવામાં આવી હતી જેમાં તાઈ ચીનું પ્રતિનિધિત્ત્વ કરવા માટે ''42 ફોર્મ'' ને પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું. ઈન્ટરનેશનલ વુશુ ફેડરેશન (આઈડબલ્યુયુએફ) (IWUF)એ ઓલિમ્પિક રમતોમાં વુશુને સમાવી લેવા અરજી કરી હતી, પરંતુ તેના ચંદ્રકોને ગણતરીમાં લેવામાં આવશે નહીં.<ref>{{cite web|url=http://en.olympic.cn/08beijing/bocog/2006-10-17/945504.html|title=Wushu likely to be a "specially-set" sport at Olympics|year=2006|publisher=Chinese Olympic Committee|access-date=2007-04-13|archive-date=2007-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070311001132/http://en.olympic.cn/08beijing/bocog/2006-10-17/945504.html|url-status=dead}}</ref> આ કલાની પ્રેકિટસ કરનારા લોકો તેમના પ્રેકિટકલ માર્શલ કૌશલ્યનું પરીક્ષણ અન્ય શાખાઓના વિદ્યાર્થીઓની સામે અને પુશિંગ હેન્ડ્સ અને સેનશાઉ સ્પર્ધામાં તેમના માર્શલ આર્ટ્સ શૈલીનું પરીક્ષણ કરે છે. == સ્વાસ્થ્ય લાભો == [[ચિત્ર:Tai Chi Young and Old.jpg|thumb|right|તાઈ ચીનો વયોવૃદ્ધ અથવા બિમાર લોકોમાં યુવાનીનું કુદરતી જોમ પાછું લાવવાની પદ્ધતિ તરીકે પ્રચાર કરવામાં આવે છે.]] તાઈ ચીનો પશ્ચિમના વિદ્યાર્થીઓને પરિચય કરાવવામાં આવ્યો તે પહેલાં તાઈ ચી ચુઆનના આરોગ્ય સંબંધી ફાયદાઓની વિસ્તૃત સમજણ પરંપરાગત ચીની દવાઓ દ્વારા આપવામાં આવી હતી, જે એવા પ્રકારના અભિપ્રાય પર આધારિત છે કે શરીર અને સારવાર તંત્રના અભ્યાસ અને તેને ટેકો આપવામાં આધુનિક વિજ્ઞાન હંમેશા સક્ષમ નથી. આજે, તાઈ ચી પર પશ્ચિમી દેશોમાં ઘનિષ્ટ વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.<ref name="Wang"/> મોટાભાગના આરોગ્ય અભ્યાસોએ તાઈ ચીની પ્રેકિટસથી કેટલાક ક્ષેત્રોમાં ઘણો જ લાભ થતો હોવાનું દર્શાવ્યું હોવાથી, આરોગ્ય ક્ષેત્રમાં કાર્યરત વ્યાવસાયિકોએ સૌથી વધારે લાભદાયક શૈલી, શ્રેષ્ઠતમ પરીણામો મેળવવા માટે પ્રેકિટસના સમયના સૂચન, અને તાઈ ચી એકસસાઈસના અન્ય સ્વરૂપ તરીકે અસરકારક છે કે નહીં વગેરે જેવા પરીણામસંબંધી કારણો નક્કી કરવા માટે વધારે ઊંડાણપૂર્વકના અભ્યાસનું સૂચન કર્યું છે.<ref name="Wang"/> === દીર્ઘકાલિન પરિસ્થિતિઓ === સંશોધકોએ શોધી કાઢ્યું છે કે તાઈ ચી ની ઘનિષ્ઠ પ્રેકિટસ સંતુલન સંયમ, સ્થિતિસ્થાપકતા, હૃદય સંબંધી તંદુરસ્તી (ર્કાિડયોવાસ્કયુલર ફિટનેસ)માં હકારાત્મક અસરો જોવા મળી છે <ref>{{cite journal|last=Wolf|first=SL|coauthors=Sattin RW & Kutner M|title=Intense tai chi exercise training and fall occurrences in older, transitionally frail adults: a randomized, controlled trial|journal=Journal of the American Geriatric Society|year=2003|volume=51|issue=12|pages=1693–701|access-date=2007-04-13|doi=10.1046/j.1532-5415.2003.51552.x|pmid=14687346}}</ref> અને મોટી ઊંમરના તંદુરસ્ત દર્દીઓ અને દીર્ઘકાલીન રોગોના હુમલા,<ref>{{cite journal |url=http://nnr.sagepub.com/cgi/content/abstract/1545968308326425v1 |journal=Neurorehabilitation and Neural Repair |title=Short-form Tai Chi Improves Standing Balance of People With Chronic Stroke |last=Au-Yeung, PhD |first=Stephanie S. Y. |coauthors=Christina W. Y. Hui-Chan, PhD, and Jervis C. S. Tang, MSW |date=January 7, 2009 |doi=10.1177/1545968308326425 |volume=23 |pages=515 |pmid=19129308 |issue=5 |access-date=સપ્ટેમ્બર 9, 2010 |archive-date=જૂન 20, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090620024317/http://nnr.sagepub.com/cgi/content/abstract/1545968308326425v1 |url-status=dead }}</ref> હૃદય બંધ પડી જવું, હાઈ બ્લડ પ્રેશર, હૃદય રોગ, મલ્ટીપલ સ્કલીરોસીસ, લકવા, અલ્ઝાઈમર્સ અને ફાઈબ્રોમાલ્ગિયામાંથી બહાર આવેલા એમ બંને પ્રકારના લોકોના પડી જવાના જોખમમાં ઘટાડો કરે છે.<ref>તાઈ ચી કસરતની ફાઈબ્રોમીઆલ્ગીઆ ચિહ્નો અને આરોગ્ય સંબંધી જીવનની ગુણવત્તા પર અસર. ટેગ્ગાર્ટ એચ એમ, આર્સલેનિયન સીએલ, બાઈ એસ, સિંઘ કે. આર્મસ્ટ્રોંગ એટલાન્ટિક સ્ટેટ યુનિર્વિસટી, સવાનાહ, જીએ, યુએસએ. પીએમઆઈડીઃ 14595996 (પેબમેડ- ઈન્ડેકસ્ટ ફોર મેડલાઈન)</ref> તાઈ ચી ની નરમ અને ઓછી અસર ધરાવતી મૂવમેન્ટ સર્ફીંગ અને ડાઉનહીલ સ્કિઈંગ કરતાં વધારે પ્રમાણમાં કેલેરી બાળે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nutristrategy.com/activitylist3.htm|publisher=NutriStrategy|title=Calories burned during exercise|access-date=2007-04-13}}</ref> યોગની સાથે તાઈ ચીની પ્રેકિટસ 12-14 અઠવાડિયા સુધી કરવામાં આવતાં એલડીએલ (LDL)ના સ્તરમાં લગભગ 20-26 મિલિગ્રામનો ઘટાડો થાય છે.<ref>{{cite web|access-date=2008-07-14|url=http://www.nytimes.com/2007/08/21/health/21brod.html?adxnnl=1&adxnnlx=1190862080-FWYKVQhkU70Kz/P+y3V9pw|title=Cutting Cholesterol, an Uphill Battle |work=The New York Times|date=2007-08-21|author=Brody, Jane E.}}</ref> આ અભ્યાસોની ઊંડાણપૂર્વકની સમીક્ષાએ કેટલીક મર્યાદાઓ અથવા પૂર્વગ્રહો દર્શાવ્યા હોવાથી તાઈ ચીના ફાયદાઓ અંગેના નિશ્ચિત તારણો કાઢવા મુશ્કેલ બનાવ્યા હતા.<ref name="Wang">{{cite journal|last=Wang|first=C|coauthors=Collet JP & Lau J|title=The effect of Tai Chi on health outcomes in patients with chronic conditions: a systematic review|journal=Archives of Internal Medicine|year=2004|volume=164|issue=5|pages=493–501|access-date=2007-04-13|doi=10.1001/archinte.164.5.493|pmid=15006825}}</ref> આ જ સંશોધકોના વડપણમાં કરવામાં આવેલા પછીના અભ્યાસની સમીક્ષામાં જોવા મળ્યું કે તાઈ ચી (નિયમિત સ્ટ્રેચિંગની સરખામણીએ)એ ઘૂંટણનો તીવ્ર ઓસ્ટેઓઆર્થરાઈટીસ ધરાવતા 60 વર્ષથી વધારે ઉંમરના લોકોમાં દર્દમાં ઘણો જ ઘટાડો કરવાની અને સમગ્ર રીતે શારીરિક અને માનસિક આરોગ્યમાં સુધારો કરવાની ક્ષમતા દર્શાવી હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/lifestyleMolt/idUSTRE49P00R20081026|title=Tai chi helps cut pain of knee arthritis: study|date=October 25, 2008|work=[[Reuters]]|access-date=2008-10-26|quote=Those who did tai chi experienced greater pain reduction, less depression and improvements in physical function and overall health, researchers led by Dr. Chenchen Wang of Tufts Medical Center in Boston reported...}}</ref> વધુમાં, પીર-રીવ્યુડ મેડિકલ જર્નલમાં પ્રકાશિત નહીં થયેલા પ્રાયોગિક અભ્યાસમાં તાઈ ચી અને તેને સંબંધિત કવીગોંગ ડાયાબિટીસની તીવ્રતામાં પણ ઘટાડો કરતાં હોવાના પ્રાથમિક પૂરાવાઓ મળ્યા હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite web|last=Pennington|first=LD|year=2006|title=Tai chi: an effective alternative exercise|url=http://www.diabeteshealth.com/read/2006/07/01/4788.html|publisher=DiabetesHealth|access-date=2007-04-13|archive-date=2007-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20070521200930/http://www.diabeteshealth.com/read/2006/07/01/4788.html|url-status=dead}}</ref> એક તાજેતરના અભ્યાસમાં તાઈ ચી અને આરોગ્ય શિક્ષણ એમ બે પ્રકારની વર્તનસંબંધી દરમિયાનગીરીનું પુખ્તવયના લોકો પરની અસરનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું, જેમને 16 અઠવાડિયાની દરમિયાનગીરી બાદ અસરકારકતા ઓછી કરેલા જીવતા ઓકા મેર્ક વેરીસેલા ઝોસ્ટર વાઈસરની રસી વેરીવેકસનો ડોઝ આપવામાં આવ્યો. એવું જણાયું કે તાઈ ચી વેરીસેલા ઝોસ્ટર વાઈરસ-સ્પેસિફિક સેલ-મીડિયેટેડ ઈમ્યુનિટીની સુષુપ્ત અવસ્થામાં વધારો કરીને વેરીસેલા રસીની અસરકારકતામાં વધારો કરે છે. તાઇ ચી વેરિસેલા ઝોસ્ટર વાઇરસનું રેસ્ટિંગ સ્તર વધારે છે અને વરિસેલા રસીની પ્રતીકારકતા અને કાર્યક્ષમતા વધારે છે. તાઈ ચી સ્વતંત્ર રીતે દરાજની અસરને કે તેની શકયતાને ઓછી કરતી નથી પરંતુ વેરીસેલા ઝોસ્ટર વાઈરસ રસીની અસરકારકતામાં વધારો કરે છે.<ref>{{cite journal|last=Irwin|first=MR|coauthors=Olmstead, R & Oxman, MN|title=Augmenting Immune Responses to Varicella Zoster Virus in Older Adults: A Randomized, Controlled Trial of Tai Chi|year=2007|journal=Journal of the American Geriatrics Society|volume=55|issue=4|pages=511–517|url=http://www.doi.org/10.1111/j.1532-5415.2007.01109.x|doi=10.1111/j.1532-5415.2007.01109.x|access-date=2007-04-08|pmid=17397428}}</ref> === તાણ અને માનસિક આરોગ્ય === એવા પણ નિર્દેશો મળે છે કે તાઈ ચી મૂડ અને હૃદયના ધબકારા પર અસર કરતા નોરેડ્રેનેલિન અને કોર્ટીસોલ સ્ત્રાવોના ઉત્પાદન પર પણ કેટલીક અસર કરે છે. જો કે, આ અસર અન્ય પ્રકારની કસરતથી થતી અસર કરતાં અલગ નથી.<ref>{{cite journal|title=Changes in Heart Rate, Noradrenaline, Cortisol and Mood During Tai Chi|last=Jin|first=P|year=1989|journal=Journal of Psychosomatic Research|volume=33|issue=2|pages=197–206|url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6T8V-46042FC-63&_user=10&_coverDate=12%2F31%2F1989&_rdoc=9&_fmt=summary&_orig=browse&_srch=doc-info(%23toc%235096%231989%23999669997%23320242%23FLP%23display%23Volume)&_cdi=5096&_sort=d&_docanchor=&view=c&_ct=21&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=62495c42abfefc92d2e998a153f93ff6|access-date=2007-04-13|doi=10.1016/0022-3999(89)90047-0|pmid=2724196|archive-date=2007-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012185400/http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6T8V-46042FC-63&_user=10&_coverDate=12%2F31%2F1989&_rdoc=9&_fmt=summary&_orig=browse&_srch=doc-info%28%23toc%235096%231989%23999669997%23320242%23FLP%23display%23Volume%29&_cdi=5096&_sort=d&_docanchor=&view=c&_ct=21&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=62495c42abfefc92d2e998a153f93ff6|url-status=dead}}</ref> એક અભ્યાસમાં તાઈ ચીએ 13 તરુણોમાં એટેન્શન ડેફિસીટ અને ઈપરએકિટવિટી ડિસઓર્ડર (એડીએચડી (ADHD)- બેધ્યાનપણા અને વધારે પડતી સક્રિયતાને કારણ થતી અવ્યવસ્થા)માં ઘટાડો કર્યો હોવાનું પણ ગણાવવામાં આવ્યું છે. તાઈ ચીના સત્રો પૂરા થયા બાદ આ ચિહ્નોમાં સુધારો ચાલુ રહ્યો હોવાનું જણાયું હતું.<ref>{{cite journal|last=Hernandez-Reif|first=M|coauthors=Field, TM & Thimas, E|year=2001|title=Attention deficit hyperactivity disorder: benefits from Tai Chi|url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WHF-45BCC1C-15&_user=10&_coverDate=04%2F30%2F2001&_rdoc=7&_fmt=summary&_orig=browse&_srch=doc-info(%23toc%236849%232001%23999949997%23289835%23FLP%23display%23Volume)&_cdi=6849&_sort=d&_docanchor=&view=f&_ct=10&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=4548a46f902e7d61309ba794e3a8857b|journal=Journal of Bodywork & Movement Therapies|volume=5|issue=2|pages=120–123|access-date=2007-04-13|doi=10.1054/jbmt.2000.0219|archive-date=2007-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012185418/http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WHF-45BCC1C-15&_user=10&_coverDate=04%2F30%2F2001&_rdoc=7&_fmt=summary&_orig=browse&_srch=doc-info%28%23toc%236849%232001%23999949997%23289835%23FLP%23display%23Volume%29&_cdi=6849&_sort=d&_docanchor=&view=f&_ct=10&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=4548a46f902e7d61309ba794e3a8857b|url-status=dead}}</ref> જૂન 2007માં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ નેશનલ સેન્ટર ફોર કોમ્પ્લેમેન્ટરી એન્ડ ઓલ્ટરનેટિવ મેડિસીને યુનિર્વિસટી ઓફ આલ્બેર્ટા સ્થિત પ્રેકિટસ સેન્ટર ખાતેના સંશોધકો દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા મેડિટેશન સંશોધની સ્થિતિના સ્વતંત્ર, સમકક્ષો દ્વારા સમીક્ષા કરાયેલા મેટા-એનાલિસિસને પ્રકાશિત કર્યું હતું. આ અહેવાલમાં ધ્યાનની પાંચ વિસ્તૃત શ્રેણીઓઃ મંત્ર ધ્યાન, માઈન્ડફુલનેસ ધ્યાન, યોગ, તાઈ ચી અને કવી ગોન્ગને સમાવી લેતા 813 અભ્યાસો (જેમાંથી 88 તાઈ ચીના સમાવેશ સાથેના હતા)ની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. આ અહેવાલમાં તારણ કાઢવામાં આવ્યું હતું કે હાલના સાહિત્યને આધારે ધ્યાનની થેરાપેટીક અસરને સ્થાપિત કરી શકાતી નથી અને ઉપલબ્ધ પૂરાવાઓને આધારે ધ્યાનની સ્વાસ્થ્ય અંગેની અસરો અંગે કોઈ નિશ્ચિત તારણ કાઢી શકાતું નથી.<ref>{{cite journal|author=Ospina MB, Bond TK, Karkhaneh M, Tjosvold L, Vandermeer B, Liang Y, Bialy L, Hooton N,Buscemi N, Dryden DM, Klassen TP|date=June 2007|title=Meditation Practices for Health: State of the Research (Prepared by the University of Alberta Evidence-based Practice Center under Contract No. 290-02-0023)|page=6|journal=Evidence Report/Technology Assessment No. 155|issue=AHRQ Publication No. 07-E010|publisher=Agency for Healthcare Research and Quality|location=Rockville, MD|url=http://www.ahrq.gov/downloads/pub/evidence/pdf/meditation/medit.pdf|access-date=2010-09-09|archive-date=2009-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225175425/http://www.ahrq.gov/downloads/pub/evidence/pdf/meditation/medit.pdf|url-status=dead}}</ref> === ઓનલાઈન તાઈ ચી અને આરોગ્ય માહિતી કેન્દ્ર === વિશ્વની સોથી મોટી મેડિકલ લાઈબ્રેરી અને અમેરીકાના આરોગ્ય અને માનવીય સેવાઓના વિભાગોના પેટાવિભાગ નેશનલ લાઈબ્રેરી ઓફ મેડિસીને 2003માં અમેરિકન તાઈ ચી એન્ડ કવીગોન્ગ એસોશિએસનને ધ તાઈ ચી એન્ડ કન્ઝ્યુમર હેલ્થ ઈન્ફોર્મેશન સેન્ટર નામ ધરાવતી વેબસાઈટનું નિર્માણ કરવા માટે ગ્રાન્ટ આપી. આ માહિતી કેન્દ્રનું સત્તાવાર ઉદ્ઘાટન 2004માં કરવામાં આવ્યું અને ત્યારથી તે આર્થરાઈટીસ, ડાયાબિટીસ, દર્દમાં ઘટાડા, માનસિક આરોગ્ય, હૃદય સંબંધી રોગો, તંદુરસ્તી અને સામાન્ય તંદુરસ્તી અંગેના તાઈ ચીના વિવિધ લાભ અંગેની વૈજ્ઞાનિક, ભરોસાપાત્ર અને સમગ્રલક્ષી માહિતી પૂરી પાડે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.americantaichi.net|title=The Online Tai Chi and Health Information Center funded by the U.S. government|access-date=2010-05-23|publisher=American Tai Chi and Qigong Association}}</ref> == તાઈ ચી ચુઆન સાહિત્યમાં == [[ચિત્ર:Tai chi master and pupil.jpg|thumb|right|upright|વિદ્યાર્થીના સ્વરૂપમાં સુધારો કરતાં યાંગ સ્ટાઈલ શિક્ષક]] * તાઈ ચી અને નેઈજીઆએ વુકસીઆ નવલકથાઓ, ફિલ્મો અને ટેલિવિઝન શ્રેણીઓમાં સામાન્ય રીતે ઘણી જ મોટી ભૂમિકા ભજવી છે, જેમાં યુએન વો પિંગની જેટ લીને ચમકાવતી ''તાઈ ચી માસ્ટર'' અને લોકપ્રિય ''ક્રોચિંગ ટાઈગર, હિડન ડ્રેગન'' નો સમાવેશ થાય છે. પરંપરાગત તાઈ ચી ચુઆનના શિક્ષકને મુખ્ય ભુમિકામાં દર્શાવતી ફિલ્મ એંગ લીની પ્રથમ પશ્ચિમી ફિલ્મ ''પુશિંગ હેન્ડસ'' હતી. આંતરિક ખ્યાલની કદાચ મજાક પણ ઉડવવામાં આવતી હોય છે, જેમ કે ''શાઓલિન સોકર'' અને ''કુંગ ફૂ હસ્ટલ'' . સાહિત્યિક ચિત્રણોમાં ઝેંગ સેનફેંગ અને વડાંગશેન પરના તાઓઈસ્ટ મઠનો ઘણી વખત સમાવેશ કરવામાં આવે છે. * ઘણાં વયોવૃદ્ધ લોકો દ્વારા કરવામાં આવતા ચાઈનીઝ વર્કઆઉટ તરીકે તાઈ ચીએ ફાઈવ એન્સેસ્ટર્સ નામની પુસ્તકની શ્રેણીમાં ઘણી જ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. * એનિમેટેડ ટેલિવિઝન શ્રેણીઓમાં વોટરબેન્ડિંગની કલાનો આધાર તાઈ ચી છે. * રીક રીઓર્ડનની લોકપ્રિય રહસ્ય નવલકથાનો જાસૂસ ટ્રેસ નેવેરે તાઈ ચી માસ્ટર છે. * તાઈ ચી લડાઈ શૈલીનો ઉપયોગ ''ડેડ ઓર અલાઈવ'' શ્રેણીમાં લેઈફાંગ અને ''મોર્ટલ કોમ્બેટ'' શ્રેણીમાં કેન્શીએ કર્યો છે. * ''સ્ટ્રીટ ફાઈટર'' શ્રેણીમાં ચુન લી પણ તાઈ ચીની કેટલીક વિવિધતાનો ઉપયોગ કરે છે. == આધુનિક શબ્દસમૂહોમાં તાઈ ચી ચુઆન == ખાસ કરીને ચીન, [[ચીની ગણતંત્ર|તાઈવાન]] અને [[સિંગાપુર|સિંગાપોર]] અને કદાચ વિશ્વના અન્ય ભાગોમાં જયાં વિવિધ એથનિક ચાઈનીઝ સમૂહો મોટા પ્રમાણમાં વસવાટ કરે છે, ત્યાં શબ્દસમૂહનો ઉપયોગ લોકો ધીરેથી પોતાની જવાબદારીમાંથી છટકી જવા માટેનો પ્રયાસ કરે છે તેવું દર્શાવવા કરવામાં આવે છે. {{clear}} == આ પણ જુઓ == {{colbegin|colwidth=30em}} * અસાહી હેલ્થ * સેન્ટર્ડ રાઈડિંગ * ચી કૂંગ * ચાઈનીઝ માર્શલ આર્ટ્સ - કૂંગ ફૂ * ઈન્ટરનેશનલ કૂંગ ફૂ ફેડરેશન * કાઈનેસિઓથેરાપી * લી સ્ટાઈ તાઈ ચી ચુઆન * તાઈ ચી ચુઆન સ્વરૂપોની યાદી * લૂહેબાફા * તાઈ ચી ચુઆન ફિલોસોફી * તાઈજીજીઆન * તાઓવાદી તાઈ ચી * ટીચાંગ ટે-ચેન * વર્લ્ડ તાઈ ચી એન્ડ કિવગોંગ ડે * વુડાંગ સંપ્રદાય * વુડાંગ તાઈ ચી ચુઆન * વુડાંગકયુઆન {{colend}} == નોંધ == {{reflist|colwidth=30em}} == પૂરક વાચન == * {{cite book|last=Davis|first=Barbara|title=Taijiquan Classics: An Annotated Translation|url=https://archive.org/details/taijiquanclassic0000davi|publisher=North Atlantic Books|year=2004|isbn=978-1556434310|ref=CITEREFDavis2004}} * {{cite book|last=Eberhard|first=Wolfram|title=A Dictionary of Chinese Symbols: Hidden Symbols in Chinese Life and Thought|url=https://archive.org/details/dictionaryofchin00wolf|publisher=Routledge & Kegan Paul, London|year=1986|isbn=0415002281|ref=CITEREFEberhard1986}} * {{cite book|last=Jou|first=Tsung-Hwa|title=Tao of Tai Chi Chuan, 3rd ed.|publisher=Tuttle|year=1998|isbn=978-0804813570|ref=CITEREFJou1998}} * {{cite journal|last=|first=|title=T'ai Chi Magazine bimonthly|publisher=Wayfarer Publications|year=2008|issn=0730-1049|url=http://www.tai-chi.com|ref=CITEREFT'aiChi2008}} * {{cite journal|last=|first=|title=Taijiquan Journal|publisher=Taijiquan Journal|year=2008|issn=1528-6290|url=http://www.taijiquanjournal.com/|ref=CITEREFTaijiquan2008|access-date=2022-06-18|archive-date=2021-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226185934/http://www.taijiquanjournal.com/|url-status=dead}} * {{cite book|last=Wile|first=Douglas|title=Tai Chi Touchstones: Yang Family Secret Transmissions|publisher=Sweet Ch'i Press|year=1983|isbn=978-0912059013|ref=CITEREFWile1983}} * {{cite book|last=Yang|first=Yang|title=Taijiquan: The Art of Nurturing, The Science of Power|publisher=Zhenwu Publication; 2nd edition |year=2008|isbn=978-0974099019|ref=CITEREFYang2008}} * {{cite book|title=David Carradine's Tai Chi Workout: The Beginner's Program for a Healthier Mind and Body|format=Paperback |last1=Carradine|first1=David|authorlink1=David Carradine|last2=Nakahara|first2=David|publisher=[[Henry Holt and Company]]|year=1995|isbn=0-8050-3767-5}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons}} {{wikiquote}} * {{cite web|url=http://www.worldtaichiday.org/WTCQDHlthBenft.html|title=Medical Research on T'ai Chi & Qigong (Chi Kung)|access-date=2007-04-13|publisher=World Tai Chi Day}} * {{cite journal|url=http://www.acupuncturetoday.com/archives2003/nov/11taichi.html|title=Tai Chi Boosts Immunity, Improves Physical Health in Seniors|journal=Acupuncture Today|year=2003|volume=04|issue=11|access-date=2007-04-13|archive-date=2011-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927185923/http://www.acupuncturetoday.com/archives2003/nov/11taichi.html|url-status=dead}} * {{cite journal|url=http://ww2.arthritis.org/resources/arthritistoday/2000_archives/2000_07_08_taichi.asp|title=Tai Chi: With slow movements as fluid as silk, the gentle Chinese practice of Tai Chi seems tailor-made for easing sore joints and muscles.|journal=Arthritis Today|access-date=2007-07-09|archive-date=2009-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090509013207/http://ww2.arthritis.org/resources/arthritistoday/2000_archives/2000_07_08_taichi.asp|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.worldtaichiday.org/HeadlineNews.html|title=World T'ai Chi & Qigong Day's Headline News|access-date=2007-04-13|publisher=World Tai Chi Day}} ; ;મુખ્ય શૈલીઓના વિડિઓ * [http://www.youtube.com/watch?v=t_hCCTTG3UY યાંગ ઝેન્ડુઓઝ યાંગ સ્ટાઈલ-] યુ ટ્યુબ પર * [http://www.youtube.com/watch?v=Y18sTuexaTo વૂ યુંઘુઆઝ વૂ જીઆનકયુઆન સ્ટાઈલ] * [http://video.google.com/videoplay?docid=8643034864900307444&amp;q=taijiquan+tai+chi+chuan ચેન શિંગ્ટોન્સ ચેન સ્ટાઈલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629121343/http://video.google.com/videoplay?docid=8643034864900307444&q=taijiquan+tai+chi+chuan |date=2011-06-29 }} - ગૂગલ વિડિયો પર * [http://video.google.com/videoplay?docid=-8979140577195962386&amp;q=taijiquan+tai+chi+chuan સન જીઆનયુન્સ સ્ટાઈલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629121349/http://video.google.com/videoplay?docid=-8979140577195962386&q=taijiquan+tai+chi+chuan |date=2011-06-29 }} * [http://video.google.com/videoplay?docid=4799565770272737492&amp;q=taijiquan+tai+chi+chuan હાઓ શૌરુઝ વૂ હો સ્ટાઈલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629121356/http://video.google.com/videoplay?docid=4799565770272737492&q=taijiquan+tai+chi+chuan |date=2011-06-29 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=TBvF6r6DOvc બેજિંગ સ્વરૂપના 24-સ્વરૂપ] * [http://www.youtube.com/watch?v=XkthQ-nonOQ યાંગ તાઈ ચી ચુઆન સુધીના 108 સ્વરૂપ] [[શ્રેણી:ચાઇનીઝ માર્શલ આર્ટ્સ]] [[શ્રેણી:ચાઈનીઝ સ્વોર્ડમેનશીપ]] [[શ્રેણી:અધ્યાત્મ]] [[શ્રેણી:નેઈજીઆ]] [[શ્રેણી:તાઈ ચી ચુઆન]] [[શ્રેણી:તાઓવાદ]] [[શ્રેણી:પરંપરાગત ચાઈનીઝ દવાઓ]] sb35nncz8swv2z8k6tj4dqzqrupd0dn 0 27016 903854 899607 2026-08-17T02:07:27Z InternetArchiveBot 63183 Add 3 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903854 wikitext text/x-wiki {{Infobox university |image_name= CardSeal-1.gif |image_size= 165px |caption = Seal of Stanford University |name =Stanford University |native_name =Leland Stanford Junior University |motto = {{lang|de|''Die Luft der Freiheit weht''}}<br /> ([[German language|German]])<ref name="casper">{{cite speech|title=Die Luft der Freiheit weht - On and Off|author=Gerhard Casper|first=Gerhard|last=Casper|authorlink=Gerhard Casper|date=1995-10-05|url=http://www.stanford.edu/dept/pres-provost/president/speeches/951005dieluft.html}}</ref> |mottoeng = The wind of freedom blows<ref name="casper" /> |established = 1891<ref>{{cite web | url=http://www.stanford.edu/home/stanford/history/begin.html | title=Stanford University History | publisher=Stanford University | access-date=2007-04-26 | archive-date=2008-01-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080129093210/http://www.stanford.edu/home/stanford/history/begin.html | url-status=dead }}</ref> |type = [[private university|Private]] |calendar= Quarter |president = [[John L. Hennessy]] |provost = [[John Etchemendy]] |city = [[Stanford, California|Stanford]] |state = [[California]] |country = United States |endowment = US$12.6 [[1000000000 (number)|billion]]<ref>As of August 31, 2009. {{cite web| title = Stanford Facts: Finances & Governance| work = Stanford University web site| url = http://www.stanford.edu/about/facts/finances.html| access-date = January 13, 2010| archive-date = નવેમ્બર 15, 2008| archive-url = https://web.archive.org/web/20081115042016/http://www.stanford.edu/about/facts/finances.html| url-status = dead}}</ref> |faculty = 1,878<ref name="StanfordFactsFaculty" /> |students = 15,319 |undergrad = 6,878<ref name="stanford_facts_2010">{{cite book | url = http://www.stanford.edu/home/stanford/facts/chron.html#facultylist | author = Office of University Communications | title = Stanford Facts 2010 | publisher = Stanford University | page = 12 | access-date = 2010-04-01 | archive-date = 2008-07-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080725095156/http://www.stanford.edu/home/stanford/facts/chron.html#facultylist | url-status = dead }}</ref> |postgrad = 8,441<ref name="stanford_facts_2010" /> |campus = [[Suburb]]an, {{convert|8180|acre|km2}}<ref name="stanford_tours" /> |colors = Cardinal red and white {{Color box|#C41E3A}}{{Color box|#ffffff}} |mascot = [[Cardinal (color)|Cardinal red]] <br />[[Stanford Tree|Stanford Tree (unofficial)]] |athletics =[[National Collegiate Athletic Association|NCAA]] [[Division I (NCAA)|Division I]] (FBS) [[Pacific-10 Conference|Pac-10]] |free_label = Athletic nickname |free = [[Stanford Cardinal|Cardinal]] |website = [http://www.stanford.edu/ www.stanford.edu] |logo = [[ચિત્ર:Stanford logo.png|center|225px]] }} ધી '''લેલેન્ડ સ્ટેનફોર્ડ જુનિયર યુનિવર્સિટી''' કે જેનો સામાન્ય રીતે '''સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી''' અથવા '''સ્ટેનફોર્ડ''' તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે તે સ્ટેનફોર્ડ, કેલિફોર્નિયા, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ખાતે આવેલી એક ખાનગી સંશોધન યુનિવર્સિટી છે. યુનિવર્સિટીની સ્થાપના 1891માં કેલિફોર્નિયાના રેલમાર્ગ ઉદ્યોગપતિ લેલેન્ડ સ્ટેનફોર્ડ દ્વારા સ્થાપવામાં આવી હતી અને તેનું નામ તેના તાજેતરના રોગગ્રસ્ત પુત્રના નામ પરથી પાડવામાં આવ્યું હતું. તેના સ્નાતકો દ્વારા સ્થાપવામાં આવેલી કંપનીઓમાં હ્યુવલેટ પેકાર્ડ, ઇલેક્ટ્રોનીક આર્ટસ, સન માઇક્રોસિસ્ટમ્સ, વિદીયા, યાહૂ! (Yahoo!), સિસ્કો સિસ્ટમ્સ, સિલીકોન ગ્રાફિક્સ અને ગૂગલ (Google)નો સમાવેશ થાય છે. વૈશ્વિક યુનિવર્સિટીઓના શૈક્ષણિક ક્રમાંક દ્વારા વિશ્વની યુનિવર્સિટીઓમાં સ્ટેનફોર્ડનો ક્રમ બીજો આવે છે અને સ્નાતકથી ઉતરતી કક્ષાના કાર્યક્રમને હાલમાં ''યુ.એસ. ન્યૂઝ એન્ડ વર્લ્ડ રિપોર્ટ'' દ્વારા ચતુર્થ ક્રમ આપવામાં આવ્યો છે. 2010ના અનુસાર સ્ટેનફોર્ડ 7.1 ટકાના (જેમાં અત્યંત સ્પર્ધાત્મક હાર્વર્ડ છે, જેનો સ્વીકાર્યતા દર 6.9 ટકાનો છે) સ્વીકાર્યતા દર સાથે દેશમાં બીજી સૌથી મોટી પસંદગીની શૈક્ષણિક સંસ્થા છે, જેમાં અત્યંત પસંદગીયુક્ત નિયમિત નિર્ણય પૂલ 5.4 ટકાના સ્તરે છે. <ref>cite news | url=http://thechoice.blogs.nytimes.com/2010-admissions-tally/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101003225835/http://thechoice.blogs.nytimes.com/2010-admissions-tally/ |date=2010-10-03 }}</ref>સ્ટેનફોર્ડ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને સમગ્ર વિશ્વમાંથી આશરે 6,800 સ્નાતકો અને 8,300 સ્નાતકોની ભરતી ધરાવે છે. યુનિવર્સિટીને અસંખ્ય શાળાઓમાં વિભાજિત કરવામાં આવી છે, જેમાં સ્ટેનફોર્ડ ગ્રેજ્યુએટ સ્કુલ ઓફ બિઝનેસ, સ્ટેનફોર્ડ લો સ્કુલ, સ્ટેનફોર્ડ સ્કુલ ઓફ મેડિસિન, અને સ્ટેનફોર્ડ સ્કુલ ઓફ એન્જિનીયરીંગનો સમાવેશ થાય છે. યુનિવર્સિટીની મિલકતોમાં 12.6 અબજ અમેરિકન ડોલરના વાર્ષિક વીમાનો સમાવેશ થાય છે, જે કોઇ પણ શૈક્ષણિક સંસ્થાના વાર્ષિક વીમાઓમાં ત્રીજી સૌથી સંસ્થા છે. સ્ટેનફોર્ડના એથલેટ (દોડ) કાર્યક્રમે છેલ્લા છ વર્ષથી દરેક વર્ષે એનએસીડીએ (NACDA) ડિરેક્ટર્સ કપ જીત્યો છે. <ref>{{cite news|url=http://www.usatoday.com/sports/college/2010-06-22-stanford-directors-cup_N.htm|title=Stanford locks up Directors' Cup award for 16th consecutive season|work=[[USA Today]]|author=[[Eddie Timanus]]|date=June 22, 2010}}</ref> પેસિફિક-10 કોન્ફરન્સમાં સ્પર્ધા કરતી બે યુનિવર્સિટીઓમાંની એક સ્ટેનફોર્ડે કાલ સાથે તેની એથલેટિક હરિફાઇ જાળવી રાખી છે. == ઇતિહાસ == === મૂળ === સ્ટેનફોર્ડની સ્થાપના લેલેન્ડ સ્ટેનફોર્ડ, રેલરોડ માંધાતા, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેનેટર, અને ભૂતપૂર્વ કેલિફોર્નિયાના ગવર્નર, અને તેમના પત્ની, જેન સ્ટેનફોર્ડ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તેનું નામ તેમના એક માત્ર બાળક, લેલેન્ડ સ્ટેનફોર્ડ, જુનિયરની સ્મૃતિમાં આપવામાં આવ્યું છે, જેનું અવસાન તેના 16મા જન્મદિનના થોડા દિવસો પહેલા જ 1884માં થયું હતું. તેમના માતાપિતાએ તેમના પુત્રને એક યુનિવર્સિટી સમર્પિત કરવાનું નક્કી કર્યું હતું અને લેલેન્ડ સ્ટેનફોર્ડે તેમની પત્નીને કહ્યું હતું કે, "કેલિફોર્નિયાના બાળકો અમારા બાળકો બનશે." સેનેટર અને શ્રીમતી સ્ટેનફોર્ડે હાર્વર્ડના પ્રમુખ ઇલીયોટની મૂલાકાત લીધી હતી અને પૂછ્યું હતું કે હાર્વર્ડને કેલિફોર્નિયામાં નકલ કરવા માટે કેટલો ખર્ચ લાગશે. ઇલીયોટે જવાબ આપ્યો હતો કે તેઓ માને છે કે 15 મિલીયન ડોલર પૂરતા થઇ રહેશે. જોકે, સ્ટેનફોર્ડને કોર્નેલ યુનિવર્સિટીના પ્રમુખ એ.ડી. વ્હાઇટને સ્ટેનફોર્ડના સ્થાપક પ્રમુખ પદ પ્રાપ્ત કરવા માટે ગૌરવપૂર્ણ રીતે ના પાડવામાં આવી હતી. <ref>ત્યાં એક લોકપ્રિય વાર્તા રહેલી છે જેમ કે "સુતરાઉ કાપડ"માં વીંટળાયેલી એક સ્ત્રી અને "બરછટ કાપડવાળા સ્યુટ"માં સજ્જ એક ગૃહસ્થ દાન આપવા માટે હાર્વર્ડના પ્રમુખની મુલાકાત લીધી હતી, જેનો કઠોર રીતે અસ્વીકાર કરાયો હતો અને ત્યાર બાદ સ્ટેનફોર્ડની સ્થાપના કરી હતી. {{cite web|title=Stanford University History|publisher=Stanford University|url=http://www.stanford.edu/home/stanford/history/begin.html#myth|access-date=2010-09-23|archive-date=2008-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080129093210/http://www.stanford.edu/home/stanford/history/begin.html#myth|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Dear Uncle Ezra Question #10|publisher=[[Cornell University]]|url=http://ezra.cornell.edu/posting.php?timestamp=1097125200}}</ref> તેના બદલે, વ્હાઇટે ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી અને ઇન્ડિયાના યુનિવર્સિટીના પ્રમુખ ડેવીડ સ્ટાર જોર્ડનને લેવાની ભલામણ કરી હતી. તેમને આઇવી લીગનું વેતન બમણું કરવાની ઓફર હોવા છતા સ્ટેનફોર્ડને માર્ગદર્શન આપવા માટે તેઓ અંતિમ પસંદગી હતા. <ref name="Starr">{{cite book|last=Starr|first=Kevin|title=Americans and the California Dream|url=https://archive.org/details/americanscalifor0000star_e8a5|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=1973|pages=[https://archive.org/details/americanscalifor0000star_e8a5/page/314 314]–315|chapter=Life Among the Best and Truest: David Starr Jordan and the Founding of Stanford University |isbn=0-19-501644-0}}</ref>સ્થાનિક અને યુનિવર્સિટી સમાજના સભ્યો શાળાને '''ધી ફાર્મ''' તરીકે ઉલ્લેખ કરવા માટે જાણીતા હતા, જે યુનિવર્સિટી લેલેન્ડ સ્ટેનફોર્ડના ઘોડાના ફાર્મના અગાઉના સ્થળ પર જ આવેલી છે તે હકીકતનો સંકેત આપે છે. સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીનો સિદ્ધાંત પ્રમુખ જોર્ડન દ્વારા પસંદ કરવામાં આવ્યો હતો, તે એ હતો કે "''ડાઇ લુફ્ટ ડેર ફ્રેઇહેઇટ વેહટ.'' " [[જર્મન ભાષા|જર્મન]]માંથી ભાષાંતર કરેલ આ ટાંકણ અલરિચ વોન હુટ્ટેન પરથી લેવામાં આવ્યું છે, તેનો અર્થ છે "સ્વતંત્રતાના પવનો વીંઝાઇ રહ્યા છે". આ સિદ્ધાંત વિશ્વ યુદ્ધ 1 દરમિયાન વિવાદાસ્પદ બન્યો હતો, જ્યારે જર્મનીમાં કોઇ પણ વસ્તુ પર શંકા વ્યક્ત કરવામા આવતી હતી, તે સમયે યુનિવર્સિટીએ આ સિદ્ધાંત સત્તાવાર હોવા સામે ઇનકાર કર્યો હતો. <ref>{{cite web | last = Casper | first = Gerhard | authorlink = | coauthors = | title = Die Luft der Freiheit weht - On and Off | work = | publisher = Stanford University | date = 1995-10-05 | url = http://www.stanford.edu/dept/pres-provost/president/speeches/951005dieluft.html | doi = | access-date = 2009-09-06 }}</ref>યુનિવર્સિટીની સ્થાપક મંજૂરી 11 નવેમ્બર 1885ના રોજ લખાઇ હતી, અને 14 નવેમ્બરના રોજ ટ્રસ્ટીના પ્રથમ બોર્ડ દ્વારા સ્વીકારવામાં આવી હતી. 14 મે 1887ના રોજ ખૂણાનો પત્થર મૂકવામાં આવ્યો હતો અને આયોજન અને ઇમારતના છ વર્ષો બાદ યુનિવર્સિટીએ 1 ઓક્ટોબર 1891ના રોજ 559 વિદ્યાર્થીઓ અને 15 શિક્ષક સભ્યો સમક્ષ ખુલ્લુ મૂક્યું હતું, જેમાંના સાત કોર્નેલના હતા. <ref name="cornell">[http://ezra.cornell.edu/posting.php?timestamp=1097125200 કોર્નેલ/સ્ટાનફોર્ડ જોડાણ]</ref> જ્યારે શાળાને ખુલ્લી મૂકવામાં આવી ત્યારે વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષણ લેવા માટે કોઇ દર લાગુ પડાયો ન હતો, આ કાર્યક્રમ 1930 સુધી ચાલુ રહ્યો હતો. <ref>{{cite web |url=http://www.stanford.edu/home/stanford/history/leader.html |title=History : Stanford University |publisher=Stanford.edu |date= |access-date=2010-07-09 |archive-date=2008-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080804030656/http://www.stanford.edu/home/stanford/history/leader.html |url-status=dead }}</ref> પ્રથમ વર્ગના વિદ્યાર્થીઓમાંથી ભવિષ્યના યુવાન પ્રમુખ હર્બર્ટ હૂવર હતા, જેઓ સ્ટેનફોર્ડ ખાતે ''કાયમ'' માટે પ્રથમ વિદ્યાર્થી હોવાનો દાવો કરે છે, કેમ કે તેઓ શયનગૃહમાં સુઇ રહેલા પ્રથમ વર્ગમાં પ્રથમ વ્યક્તિ હતા. <ref>દવે રેવસિન, [http://sports.espn.go.com/ncf/columns/story?columnist=revsine_dave&id=2680873 એક બાજુના ક્રમાંકો શનિવારની હરીફ રમતો પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે], ઇએસપીએન.કોમ, નવેમ્બર 30, 2006.</ref>મૂળ 'આંતરિક ચારમાંની એક' ઇમારત (1887–91)ની ડિઝાઇન ફ્રેડેરિક લો ઓલ્મસ્ટેડ, ફ્રાંસિસ એ. વોકર, ચાર્લ્સ એલરટોન કૂલીજ, અને લેલેન્ડ સ્ટેનફોર્ડ પોતાના દ્વારા કરવામાં આવી હતી. ==== સહશિક્ષણ ==== શાળાની સ્થાપના સહશૈક્ષણિક સંસ્થા તરીકે થઇ હતી. જોકે, જેન સ્ટેફોર્ડે તરત જ એક નીતિ જાહેર કરી હતી, જે સ્ત્રીઓની સંખ્યાને 500 સુધીની મર્યાદિત કરી હતી કેમ કે સ્ત્રીઓની મોટી સંખ્યા તેમાં પ્રવેશ લેતી હતી. તેણી શાળાને "પશ્ચિમની વાસ્સાર" બનવા દેવા ઇચ્છતી ન હતી કેમ કે તેણીને એમ લાગ્યું હતું કે તે તેના પુત્ર માટેની યોગ્ય યાદગીરી બની રહેશે નહી. સ્નાતકથી નીચેના (અંડરગ્રેજ્યુએટ) પુરુષોઃસ્ત્રીઓનો ગુણોત્તર 3:1નો રહે તે માટે નીતિમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. <ref>[http://www.godeke.org/News/SigmaRho_Chapter.htm ધી સ્ટેનફોર્ડ ડેઇલી, 12 નવેમ્બર, 2004]</ref> 3:1નો "સ્ટેનફોર્ડનો ગુણોત્તર" 1960ના પ્રારંભ સુધી અસ્તિત્વમાં રહ્યો હતો. 1960 સુધીમાં આ "ગુણોત્તર" અંડરગ્રેજ્યુએટ માટે આશરે 2:1નો રહ્યો હતો, પરંતુ જાણકારી અને બૌદ્ધિક કુશળતાઓ પૂરી પાડવાના અભ્યાસ સિવાય સ્નાતક ધોરણે વધુ મરોડવામાં આવી હતી. 2005ના અનુસાર પ્રવેશને જાતિઓ વચ્ચે લગભગ સરખા ભાગે વહેંચી નાખવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ પુરુષોએ સ્ત્રીઓને આશરે સ્નાતક ધોરણે આશરે 2:1ના ગુણોત્તરથી પાછળ રાખી દીધી હતી. <ref>{{cite web|title=The Undergraduate Program: Stanford University|url=http://stanford.edu/about/facts/undergraduate.html|access-date=2010-09-23|archive-date=2010-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100527220643/http://www.stanford.edu/about/facts/undergraduate.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Graduate Program: Stanford University|url=http://stanford.edu/about/facts/graduate.html|access-date=2010-09-23|archive-date=2010-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100527221101/http://www.stanford.edu/about/facts/graduate.html|url-status=dead}}</ref> ==== પ્રારંભિક ધિરાણો ==== જ્યારે સેનેટર સ્ટેનફોર્ડનું 1893માં અવસાન થયું ત્યારે યુનિવર્સિટીના અસ્તિત્વની સાતત્યતા જોખમમાં મૂકાઇ હતી. સેનેટર સ્ટેનફોર્ડની મિલકત સામે 15 મિલીયન અમેરિકન ડોલરનો દાવો કરાયો હતો, જેમાં 1893ની કટોકટીનો સમાવેશ થતો હતો, તેના કારણે ખર્ચાઓને પહોંચી વળવાનું અત્યંત મુશ્કેલ બન્યું હતું. મોટા ભાગના બોર્ડના ટ્રસ્ટીઓએ જ્યાં સુધી ધિરાણનો ઉકેલ ન મળે ત્યાં સુધી હંગામી ધોરણે બંધ રાખવાની સલાહ આપી હતી. જોકે, જેન સ્ટેનફોર્ડે યુનિવર્સિટી કાર્યરત રહે તેવો આગ્રહ સેવ્યો હતો. યુનિવર્સિટી માટે નાણાંકીય પાયમાલીની શક્યતાનો સામનો કરતા તેણીએ યુનિવર્સિટીમાં 1893-1905 દરમિયાન નાણાંકીય, વહીવટ અને વિકાસકીય બાબતોનો હવાલો સંભાળ્યો હતો; એક માતા અને ગૃહિણી તરીકેના તેમના અનુભવને કારણે તેણી સંસ્થાને એક ઘરની જેમ ચલાવી હતી. તેના પછીના ઘણા વર્ષો સુધી, તેણીએ તેના અંગત સ્રોતોમાંથી વેતનની ચૂકવણી કરી હતી, એટલું જ નહી યુનિવર્સિટીને કાર્યરત રાખવા માટે પોતાના ઝવેરાતને પણ ગીરવે મૂક્યા હતા. જ્યારે 1895માં દાવાને આખરે પડતો મૂકવામાં આવ્યો ત્યારે યુનિવર્સિટીમાં રજા જાહેર કરવામાં આવી હતી. <ref>એડિથ આર. મિરીલીસ, ''સ્ટેનફોર્ડ: યુનિવર્સિટીની વાર્તા'' , (1959), પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 82-91</ref><ref>રોક્સાને નિલાન, "જેન લેથ્રોપ સ્ટેનફોર્ડ અને સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીનું સ્થાનિકીકરણ, 1893-1905", ''સાન જોસ અભ્યાસો'' 1979 5(1): 7-30.</ref>એડવર્ડ અલ્સવર્થ રોસે અમેરિકન સોશિયોલોજીના સ્થાપક પિતા તરીકેની ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરી હતી; 1900માં જેન સ્ટેનફોર્ડે તેમને ઉદ્દામવાદ અને જાતિવાદ માટે કાઢી મૂક્યા હતા અને શૈક્ષણિક સ્વાતંત્ર્યને નિયંત્રણોમાંથી મુક્ત કર્યું હતું. <ref>જેમ્સ સી. મોહર, "શૈક્ષણિક કટોકટી અને જાહેર મંતવ્ય: સ્ટેનફોર્ડ ખાતેનો રોસ કેસ", ''પેસિફિક ઐતિહાસિક સમીક્ષા'' 1970 39(1): 39-61</ref> જેન સ્ટેનફોર્ડના પગલાંને કેટલીકવાર તરંગી હતા. 1897માં તેણીએ ટ્રસ્ટીઓના બોર્ડને આદેશ આપ્યો હતો કે "વિદ્યાર્થીઓને એવુ્ શીખવવામાં આવે કે પૃથ્વી પર જન્મનાર દરેક નવો જીવ બનવાની ક્ષમતા ધરાવે છે અને તેના અહીના જીવનમાં થતા મોટા ભાગના વિકાસ પર આધારિત છે અને જીવનમાં દરેક વસ્તુ શાશ્વત છે". <ref name="Starr1">{{cite book|last=Starr|first=Kevin|title=Americans and the California Dream|url=https://archive.org/details/americanscalifor0000star_e8a5|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=1973|page=[https://archive.org/details/americanscalifor0000star_e8a5/page/329 329]|chapter=Life Among the Best and Truest: David Starr Jordan and the Founding of Stanford University |isbn=0-19-501644-0}}</ref> તેણીએ જીવન-ચિત્ર વર્ગમાં સ્ત્રી મોડેલોના ચિત્રો દોરવા સામે મનાઇ ફરમાવી હતી, કેમ્પસમાં વાહન લાવવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો અને દવાખાનાના બાંધકામને મંજૂરી આપી ન હતી કેમ કે લોકોમાં એવી છાપ ન બંધાવી જોઇએ કે સ્ટેનફોર્ડ બિનતંદુરસ્ત છે. 1899 અને 1905ની વચ્ચે તેણીએ સ્ટેનફોર્ડ પરિવારમાં યાદગીરીઓ ઊભી કરવા માટે વિશાળ બાંધકામ યોજના પાછળ 3 મિલીયન ડોલરનો અપવ્યય કર્યો હતો, જ્યારે યુનિવર્સિટીના શિક્ષકો અને સ્વ સહાય કરતા વિદ્યાર્થીઓ ગરીબીમાં જીવતા હતા. <ref name="Starr1"/> === 20મી સદી === [[ચિત્ર:StanfordLibrary-1906.jpg|thumb|left|1906માં સાનફ્રાંસિસ્કોના ભૂકંપ બાદ સ્ટેનફોર્ડ ગ્રંથાલયનું શાસન ]] 1906ના સાંન ફ્રાંસિસ્કોના ભૂકંપે ચાર ભાગમાંના મુખ્ય ભાગનો (મેમોરિયલ ચર્ચના મૂળ પુનરાવર્તન સહિત) તેમજ શાળાના પ્રવેશ તરીકે ઓળખાતા દરવાજાનો નાશ કર્યો હતો; જોકે તેની પરનું ઓછું ભવ્ય પુનઃબાંધકામ તરત જ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. ==== ફૂટબોલ ==== 1906થી 1919 સુધી થયેલી અસંખ્ય ઇજાઓના પ્રતિભાવમાં ઇન્ટરકોલેજ વચ્ચેની ફૂટબોલ જોખમમાં મૂકાઇ હતી. જ્યારે કેટલીક કોલેજોએ સંપૂર્ણ રીતે ફૂટબોલનો ત્યાગ કર્યો હતો, ત્યારે યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા અને સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીઓ જેવી થોડી યુનવર્સિટીઓએ તેના સ્થાને ઇંગ્લીશ રગ્બીને અપનાવી હતી. 1906થી 1914 સુધી બે શાળાઓએ તેમની મુખ્ય રમત તરીકે રગ્બી રમી હતી, પરંતુ તરત જ તેમણે અનુભવ્યું હતું કે જે ફૂટબોલમાં અનિચ્છનીય આચરણો જોયા હતા તે રગ્બીમાં પણ લાવવામાં આવ્યા હતા. અંતે, જ્યારે ફૂટબોલના નિયમો બદલાઇ ગયા ત્યારે, આ પગલું ફૂટબોલમાં ફરીથી અપનાવવામાં પરિણમ્યુ હતું, જેના કારણે આંતરકોલેજ રમતો પુનઃસજીવન થયું હતું અને વિદ્યાર્થીઓ અને સ્નાતકોને અમેરિકન રમત ફૂટબોલ સાથે ઓળખવા શક્ય બન્યું હતું. <ref>રોબર્ટા જે. પાર્કમ, "ફૂટબોલથી લઇને રગ્બી સુધી - અને પરત, 1906-1919: યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા -સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી '1905ની ફૂટબોલની કટોકટી'", ''રમત ઇતિહાસની જર્નલ'' 1984 11(3): 5-40</ref> ==== હૂવર સંસ્થા ==== સ્ટેનફોર્ડ ખાતે હૂવર સંસ્થા (પૂરું નામ: યુદ્ધ, ક્રાંતિ અને શાંતિ પરની હુવર સંસ્થા)ની સ્થાપના સ્ટેનફોર્ડના અનેક પ્રથમ સ્નાતકોમાંના એક એવા હર્બર્ટ સી. હૂવર દ્વારા કરવામં આવી હતી. 1928માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પ્રમુખની ચુંટણી પહેલા [[પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ]] પછી યુરોપમાં તેઓ અમેરિકન રિલીફ એફોર્ટના હવાલામાં હતા. હૂવરનો સ્પષ્ટ હેતુ જેમ ઘટનાઓ બનતી હતી તેમ સમકાલીન ઇતિહાસના રેકોર્ડઝ એકત્ર કરવાનો હતો. હૂવરના મદદનીશોએ વારંવાર દસ્તાવેજી અને ભાગ્યેજ પ્રિન્ટેડ સામગ્રીઓ પ્રાપ્ત કરવા માટે ખાસ કરીને નાઝી અથવા કોમ્યુનિસ્ટ શાસન હેઠળના દેશો તરફથી તેમની જિંદગીને જોખમમાં નાખી હતી. તેમની અનેક સફળતાઓમાં રોસા લક્ઝેમબર્ગના પેપરો, ગોએબેલ્સની ડાયરીઓ અને પેરિસમાં રશીયન ગુપ્ત પોલીસના રેકોર્ડનો સમાવેશ થાય છે. હૂવરના પ્રભાવ હેઠળ સંશોધન સંસ્થાઓની પણ સ્થાપના કરવામા આવી હતી, જોકે ફરતા દળો, હૂવર અને યજમાન યુનિવર્સિટી વચ્ચે અનિવાર્ય સંઘર્ષો થતા હતા. 1960માં ડબ્લ્યુ. ગ્લેન કેમ્પબેલની નિમણૂંક ડિરેક્ટર તરીકે કરવામાં આવી હતી અને ખર્ચમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો હતો, જે હસ્તાંતરણોમાં અને સંબંધિત સંશોધન પ્રોજેક્ટોના ખર્ચના વધારામાં પરિણમી હતી. 1960માં વિદ્યાર્થીઓની અશાંતિ છતાં સંસ્થા સતત સફળતા પ્રાપ્ત કરતી જતી હતી અને સ્ટેનફોર્ડ સાથે ગાઢ સંબંધો વિકસાવ્યા હતા. ખાસ કરીને, ચાઇનીઝ અને રશીયન એકત્રીકરણોમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો હતો. સંસ્થા ખાસ કરીને 1980થી વોશિંગ્ટોન સાથેના જોડાણમાં વધુને વધુ સંકુચિત વૈચારિક સંસ્થા તરીકે ઉભરી આવી હતી. તે યુનિવર્સિટીના આંતરિક ઘટક તરીકે સતત રહી હતી. <ref>પીટર ડુઇનનાન, "યુદ્ધ, ક્રાંતિ અને શાંતિ અંગેનું હૂવરનુ્ ગ્રંથાલય. ભાગ 1: ઉત્પત્તિ અને વૃદ્ધિ", ''ગ્રંથાલય ઇતિહાસ'' 2001 17(1): 3-19; "યુદ્ધ, ક્રાંતિ અને શાંતિ અંગેનું હુવરનું ગ્રંથાલય. ભાગ 2: કેમબેલ વર્ષો", ''ગ્રંથાલય ઇતિહાસ'' 2001 17(2): 107-118.</ref> === 1945 બાદ === ==== જીવવિજ્ઞાન ==== જૈવિક વિજ્ઞાનોના સંશોધનમાં શિત યુદ્ધ અને અન્ય ઐતિહાસિક નોંધપાત્ર શિક્ષણની બહારની સ્થિતિઓને કારણે ભાર મૂકવામાં ફેરફાર થયો હોવાથી 1946 થી 1972માં તેનો ઝડપથી વિકાસ થયો હતો. સ્ટેનફોર્ડ વિજ્ઞાન તે સમયગાળા દરમિયાન અજમાયશી દિશાના ત્રણ તબક્કાઓમાંથી પસાર થયું હતું. 1950ના પ્રારંભમાં, વિભાગ પ્રાચીન સ્વતંત્રતામાં જ અને સ્વ-માર્ગદર્શિત સંશોધન સ્થિતિમાં જ ઝકડાયેલો રહ્યો હતો, જે આંતરિકશિસ્તતા સહયોગ અને વધુ પડતા સરકારી ભંડોળથી દૂર રહ્યું હતું. 1950 અને 1960ના મધ્યની વચ્ચે જૈવિક સંશોધને પોતાનું ધ્યાન ફેરવી પરમાણુ સ્તરે કેન્દ્રિત કર્યું હતું. ત્યાર બાદ, 1960થી આગળ જતા, સ્ટેનફોર્ડના લક્ષ્યાંકો માનવવાદ તરફ લાગુ પાડી શકાય તેવા સંશોધનો અને તારણો તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા. દરેક તબક્કાઓમાં મોટા સામાજિક મુદ્દાઓ સ્થાન લીધુ હતું જેમ કે શિત યુદ્ધમાં વધારો, સ્પુટનીકનો પ્રારંભ અને તબીબી દુરુપયોગ અંગે જનતાની ચિંતા.<ref>એરિક જે.; વેટ્ટેલ, "સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીના જૈવિક વિજ્ઞાનનો પરિવર્તનશીલ સ્વભાવ, 1946-1972", ''ભૌતિક અને દૈવિક વિજ્ઞાનમાં ઐતિહાસિક અભ્યાસો; 2004 35(1): 95-113'' </ref> ==== હાઇ ટેક (ઉચ્ચ ટેકનોલોજી) ==== સિલીકોન વેલીના ઉદભવમાં પ્રાદેશિક મજબૂતાઇની શક્તિશાળી સમજણે સાથ આપ્યો હતો. 1890થી યુનિવર્સિટીના અગ્રણીઓએ તેમના મિશનને પશ્ચિમમાં એક સેવા તરીકે જોઇ હતી અને તે અનુસાર શાળાને કંડારી હતી. તેજ સમયે, પૂર્વીય હિતોને હાથો બનાવીને પશ્ચિમના દેખીતા શોષણે પોતાના પૂરતી સ્વદેશી સ્થાનિક ઉદ્યોગ ઊભા કરવાના તેજીમય પ્રયત્નોને વેગ પૂરો પાડ્યો હતો. આમ, સિલીકોન વેલીના વિકાસના પ્રથમ પચાસ વર્ષોના ઇતિહાસ સાથે પ્રાદેશિકવાદે સ્ટેનફોર્ડના હિતોને વ્યવસ્થિત કરવામાં સહાય કરી હતી. 20મી સદીના પ્રથમ છ મહિનાઓમાં પશ્ચિમના સ્પષ્ટ પ્રાદેશિક નૈતિક વિચારો એ સિલીકોન વેલીના આગાઉથી તૈયાર થઇ ગયેલા પર્યાવરણના આંતરિક ઘટકો છે, આ એવું આંતરિક ઘટક છે જે તેમના જોખમે નકલકર્તાને અવગણશે. <ref>સ્ટીફન બી આદમ્સ, "સિલીકોન વેલીના ઉદભવમાં સ્ટેનફોર્ડનો પ્રાદેશિકવાદ", ''એન્ટરપ્રાઇસ એન્ડ સોસાયટી'' 2003 4(3): 521-543</ref> 1940 અને 1950ના ગાળા દરમિયાનમાં એન્જિનીયરીંગના ડીન અને વડા ફ્રેડરિક ટર્મનએ તેમની પોતાની કંપનીઓ શરૂ કરવા માટે શિક્ષકો અને સ્નાતકોને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. હ્વુવલેટ પેકાર્ડ, વેરિયન એસોસિયેટ્સ, અને અન્ય હાઇ ટેક કંપનીઓ જ્યાં સુધી [[સિલિકૉન વૅલી|સિલીકોન વેલી]] ન બની અને સ્ટેનફોર્ડ કેમ્પસમાં ન વિકસી ત્યાં સુધી જાળવણી કરવાનો યશ તેમને આપવામાં આવે છે. ટર્મનને ઘણી વખત "સિલીકોન વેલીના પિતા" તરીકે સંબોધવામાં આવે છે. <ref>સી. સ્ટુવર્ટ ગિલમોર, "સ્ટેનફોર્ડ ખાતે ફ્રેડ ટર્માન: શિસ્ત, યુનિવર્સિટી અને સિલીકોન વેલીની રચના કરતા" (2004); [http://www.netvalley.com/archives/mirrors/terman.html નેટવેલીડોટકોમ બેકગ્રાઉન્ડ]</ref> ==== ભૌતિકશાસ્ત્ર ==== 1962-70માં કેન્બ્રિજ ઇલેક્ટ્રોન એક્સેલેટર લેબોરેટરી (હાર્વર્ડ અને મેસાચ્યુએટ્સ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજી દ્વારા વહેંચવામાં આવેલ), સ્ટેનફોર્ડ લિનીયર એક્સેલેટર સેન્ટર અને યુએસ એટોમિક એનર્જી કમિશન વચ્ચે સૂચિત 1970 સ્ટેનફોર્ડ પોસીસ્ટ્રોન ઇલેક્ટ્રોન એસીમેટ્રિક રિંગ (એસપીઇએઆર)ની રચના અંગેની વાટાઘાટોએ સ્થાન લીધું હતું. તે કદાચ સૌપ્રથમ યુએસ ઇલેક્ટ્રોન પોસીસ્ટ્રોન કોલીડીંગ સ્ટોરેજ રિંગ હશે. પેરિસે (2001) બે યુનિવર્સિટી લેબોરેટરીઓ વચ્ચે સ્પર્ધા અને સહકાર હોવાનું શોધી કાઢ્યું હતું અને સૂચિત સવલતો અંગેનો ડાયાગ્રામ, સ્થળ પરિબળોની વિગત દર્શાવતા ચાર્ટસ અને 1967 અને 1970 વચ્ચેની વિવિધ પ્રોજેક્ટ દરખાસ્તોના પરિબળો રજૂ કરે છે. પાંચ વર્ષના ગાળા દરમિયાનામાં યુરોપમાં વિવધ રિંગ્સ ઊભી કરવામાં આવી હતી, જેનો ઉપયોગ પ્રોજેક્ટ માટેના ધિરાણો માટે કરાયો હતો, પરંતુ ઉગ્ર પ્રોજેક્ટ પરિવર્તનો ઝડપથી બાંધવામાં આવેલી શ્રેષ્ઠ ડિઝાઇનમાં પરિણમ્યા હતા અને 1976માં બર્ટોન રિચર અને 1995માં માર્ટિન પર્લ માટે નોબેલ પ્રાઇઝ માટેનો માર્ગ મોકળો કર્યો હતો. <ref>એલિઝાબેથ પેરિસ, "રિંગનો રાજા: સૌપ્રથમ યુ.એસ. ઇલેક્ટ્રોન પોઝીસ્ટ્રોન કોલીડેર ઊભી કરવાની લડત", ''ભૌતિક અને જૈવિક વિજ્ઞાનમાં ઐતિહાસિક અભ્યાસો'' 2001 31(2): 355-380</ref>1955-85 દરમિયાનમાં સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી ખાતેના સોલિડ સ્ટેટ ટેકનોલોજી સંશોધન અને વિકાસે ઔદ્યોગિક શોધના ત્રણ મોઝાઓનું અનુકરણ કર્યું હતું, જે ખાનગી સહકાર દ્વારા શક્ય બનાવાયું હતું, જેમાં મુખ્યત્વે બેલ ટેલિફોન લેબોરેટરીઝ, શોકલી સેમિકન્ડક્ટર, ફેઇરચાઇલ્ડ સેમિકન્ડક્ટર અને ઝેરોક્સ પીએઆરસીનો સમાવેશ થાય છે. 1969માં સ્ટેનફોર્ડ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યુટે [[ઇન્ટરનેટ]]ના પૂરોગામી એર્પાનેટને સમાવતા ચાર મૂળ નોડ્ઝમાંથી એકનું સંચાલન કર્યું હતું. <ref>ક્રિસ્ટોફે લેક્યુયેર, "શુ યુનિવર્સિટી ખરેખર ઉદ્યોગની ઋણી છે? સ્ટેનફોર્ડ ખાતે નક્કર સ્થિતિનો કિસ્સો", ''મિનર્વા: વિજ્ઞાન, શિક્ષણ અને નીતિની સમીક્ષા'' 2005 43(1): 51-71</ref> == કેમ્પસ == [[ચિત્ર:Stanford Campus Aerial Photo.JPG|300px|thumb|right|સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી કેમ્પસની આકાશમાંથી લીધેલી તસવીરો ]] સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી સાન ફ્રાંસિસ્કો દ્વીપકલ્પના {{convert|8180|acre|ha|sing=on}}<ref name="stanford_tours">{{cite web |url=http://admission.stanford.edu/place/tours.html |title=Virtual Tours : Stanford University |access-date= 2009-02-23}}</ref>કેમ્પસ પર આવેલી છે, જે સાન્ટા ક્લેરા વેલી ([[સિલિકૉન વૅલી|સિલીકોન વેલી]])ના ઉત્તરપશ્ચિમ ભાગમાં, સાન ફ્રાંસિસ્કોના આશરે{{convert|37|mi|km|0|sp=us}} દક્ષિણપૂર્વમાં અને સાન જોસના આશરે{{convert|20|mi|km}} ઉત્તરપશ્ચિમ ભાગમાં છે. મુખ્ય કેમ્પસ પાલો અલ્ટોના શહેરની નજીક આવેલું છે, જે અલ કેમિનો રિયલ, સ્ટેનફોર્ડ એવેન્યુ, જુનિપેરો સેરા બૌલેવાર્ડ અને સેન્ડ હીલ રોડથી ઘેરાયેલું છે. યુનિવર્સિટી મોન્ટેરે ખાડીમાં આવેલા પેસિફિક ઉપવન, કેલિફોર્નિયામાં આવેલા હોપકીન્સ મરિન સ્ટેશનનું પણ સંચાલન કરે છે. સ્ટેનફોર્ડ જેની માલિકી {{convert|8183|acre|ha|0}} ધરાવે છે, જે તેને પાસેના વિસ્તાર તરીકે વિશ્વમાં બીજા ક્રમની સૌથી મોટી યુનિવર્સિટી બનાવે છે. {{Citation needed|date=July 2010 }} મોસ્કો સ્ટેટ યુનિવર્સિટી ઊભી રીતે બાંધવામાં આવી છે અને વિશાળ સપાટી (ફ્લોર) વિસ્તાર ધરાવે છે, પરંતુ જમીનનો નાનો ટુકડો રોકે છે. રોમ, જ્યોર્જીયા નજીક આવેલી બેરી કોલેજ, નજીક નજીક જમીન રોકે {{convert|28000|acre|ha}} છે અને પાઉલ સ્મિથસ કોલેજ ન્યુ યોર્કના ઉત્તરીય ભાગના એડીરોનડેક પર્વતોમાં જમીન રોકે {{convert|14200|acre|ha}} છે, પરંતુ તે યુનિવર્સિટી નથી. ડ્યૂક યુનિવર્સિટી જમીન રોકે છે {{convert|8709|acre|ha|0}}, પરંતુ તે નજીક નજીક નથી. <ref>{{cite web|title=Quick Facts about Duke|work=Duke News & Communications|publisher=[[Duke University]]|url=http://www.dukenews.duke.edu/resources/quickfacts.html#buildings|access-date=2010-09-23|archive-date=2011-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110304214630/http://www.dukenews.duke.edu/resources/quickfacts.html#buildings|url-status=dead}}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એર ફોર્સ એકેડમી તેની પાસે રહેલી નિકાલની જમીનમાં નજીક નજીક જમીન રોકે {{convert|18000|acre|ha}} છે, પરંતુ તે યનુવર્સિટી નથી. વિશાળ જમીન મળેલી ડાર્ટમાઉથ કોલેજ, વધુની <ref>{{cite web | url = http://www.dartmouth.edu/~doc/secondcollegegrant/ | title = Second College Grant | publisher = [[Dartmouth Outing Club]] | access-date = 2007-10-30 }}</ref> માલિકી ધરાવે છે {{convert|50000|acre|ha}}, પરંતુ ફક્ત {{convert|269|acre|ha|0}} તે કેમ્પસના ભાગ છે. <ref>{{cite web|title=Dartmouth College: College Life|work=America's Best Colleges 2008|publisher=[[U.S. News & World Report]]|year=2007|url=http://www.usnews.com/usnews/edu/college/directory/brief/drlife_2573_brief.php}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.dartmouth.edu/home/about/facts.html | title = About Dartmouth: Facts | publisher = Dartmouth College | access-date = 2007-10-30 }}</ref> [[Sewanee: The University of the South]] તેની "હદ"માં રોકે {{convert|13000|acres|0|abbr=on}} છે; જોકે, આમાંની મોટા ભાગના વપરાયા વિનાના જંગલ છે. જ્યારે કેમ્પસનું સૌપ્રથમ વખત આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું ત્યારે 1886ના ઉનાળામાં, સ્ટેનફોર્ડે મેસ્સાચ્યુએટ્સ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજીના પ્રમુખ ફ્રાંસિસ અમાસા વોકરને અને બોસ્ટનના વિખ્યાત લેન્ડસ્કેપ સ્થપતિ ફ્રેડેરિક લો ઓમસ્ટેડ વેસ્ટવર્ડને સલાહ માટે બોલાવ્યા હતા. ઓમસ્ટેડે કેમ્પસ અને તેની ઇમારતોના સર્વસામાન્ય વિચારને ઘડી કાઢ્યો હતો, જેમાં વધુ વ્યવહારુ સપાટ જમીનની તરફેમમાં ટેકરાવાળી જમીનનો વિરોધ કર્યો હતો. ત્યાર બાદ ચાર્લ્સ એલ્લેર્ટોન કૂલીડે રિચાર્ડસનીયન રોમનેસ્કમાં તેમના સ્વ ગુરુ હેનરી હોબસન રિચાર્ડસન અનુસાર આ વિચારને વિકસાવ્યો હતો, જેમાં સમચોરસ આકારના પત્થરોની ઇમારતોને અર્ધવર્તુળાકાર કમાનના આર્કેડ દ્વારા જોડવામાં આવ્યો હતો. મૂળ કેમ્પસની સ્પેનિશ વસાહત શૈલીમાં રચના કરવામાં આવી હતી, જે કેલિફોર્નિયાના વિખ્યાત મિશન રિવાઇવલ જેવી સમાન હતી. કેલિફોર્નિયામાં લાલ ટાઇલ્સવાળા છાપરાઓ અને મજબૂત સેન્ડસ્ટોન કડીયાકામગીરી દેખાવમાં સ્પષ્ટ તફાવત પાડે છે અને તેજસ્વી વાદળી આકાશની આ પ્રદેશને એક ભેટ છે અને ત્યાર બાદ બંધાયેલી મોટાભાગની ઇમારતોએ આ પ્રકારેનું બાહ્ય આવરણ જાળવી રાખ્યું છે. પ્રથમ બંધાયેલા બાધકામના મોટા ભાગનો 1906માં આવેલા સાંન ફ્રાંસિસ્કો ભૂકંપ દ્વારા નાશ કરાયો હતો, પરંતુ યનુવર્સિટીના મિનારાઓ ઊભા રહ્યા હતા, જે જૂની ઢબે બંધાયેલું બાધકામ હતું (જે વપરાશમાં ન હતું અને 1989માં આવેલા લોમા પ્રિયેટા ભૂકંપ સુધી ઊભુ હતું.), <ref>{{Cite web |url=http://quake06.stanford.edu/centennial/tour/stop2.html |title=સ્ટેનફોર્ડની શતાબ્દી યાત્રા |access-date=2010-09-23 |archive-date=2024-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604212600/http://quake06.stanford.edu/centennial/tour/stop2.html |url-status=dead }}</ref> અને એન્સિમા હોલ (હર્બર્ટ હૂવર, જોહ્ન સ્ટેઇનબેક, અને એન્થોની કેનેડીનું તેમના સ્ટેનફોર્ડના કાળ દરમિયાનના નિવાસસ્થાનો) ઊભા હતા. 1989ના ભૂકંપ બાદ વધુ નુકસાનનો ફટકો લાગત,ા યુનિવર્સિટીએ નવીન, તૈયાર વપરાશલાયક બનાવવા માટે જૂની ઇમારતોને અસલ સ્થિતિમાં લાવવા અને નવીની કરણ કરવા માટે અબજો ડોલરની મૂડીની સુધારા યોજનાનો અમલ કર્યો હતો. સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી ખરેખર બિનસંગઠિત સાન્ટા ક્લેરા કાઉન્ટીમાં તેની માલિકીનું વસતી માન્ય સ્થળ ધરાવે છે, જો કે યુનિવર્સિટીની કેટલીક જમીન (સ્ટેનફોર્ડ શોપીંગ સેન્ટર અને સ્ટેનફોર્ડ રિસર્ચ પાર્ક સહિત) પાલો અલ્ટો શહેરની હદમાં છે. કેમ્પસમાં મેનલો પાર્ક (સ્ટેનફોર્ડ હીલ્સ પાડોશપણું)ની શહેરી હદમાં રહેલી કેટલીક જમીનનો અને અડીને આવેલ બિનસંગઠિત સામ માટેઓ કાઉન્ટીનો (સ્લેક નેશનલ એક્સેલેટર લેબોરેટરી અને જાસ્પર રિજ બાયોલોજિકલ પ્રિઝર્વ સહિત) પણ સમાવેશ થાય છે. સ્ટેનફોર્ડ મોટા ભાગની જમીનની પાલો અલ્ટો શહેર સાથે વહેંચણી કરે છે, જેમાં તેની શાળા જિલ્લા અને અગ્નિશામક વિભાગનો સમાવેશ થાય છે, જોકે, પોલીસ દળો અલગ છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પોસ્ટલ સર્વિસીઝે સ્ટેનફોર્ડને બે ઝીપ કોડ્ઝ આપ્યા છે: કેમ્પસ પત્ર માટે અને પી.ઓ. બોક્સ પત્ર માટે 94309. તે વિસ્તાર કોડ 650ની હદમાં આવે છે અને કેમ્પસ ફોન નંબરો 721, 723, 724, 725, 736, 497, અથવા 498થી શરૂ થાય છે. ભૌતિકશાસ્ર્તી વેર્નર હેઇસેનબર્ગને પૂછવામાં આવ્યું હતું કે શું તેઓ સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી ક્યાં આવેલી છે તે જાણે છે. "હું માનું છું કે તે સાન ફ્રાંસિસ્કોથી બહુ દૂર નહી તેવા યુનાઇટેડ સ્ટેટસના પશ્ચિમ કિનારે છે. તેની નજીક અન્ય પણ એક શાળા આવેલી છે અને તેઓ બન્ને એકબીજાની સીમાની ચોરી કરે છે", એવો તેમણે સ્ટેનફોર્ડની યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા, બર્કલે સાથેની દુશ્મનાવટનો ઉલ્લેખ કરતા ઉત્તર આપ્યો હતો. <ref name="Heisenberg axe">{{cite book|chapter=The Life and work of [[Felix Bloch]]|title=Guide to the Felix Bloch Papers, 1931-1987|publisher=Stanford University Archives|location=[[Stanford, California]]|url=http://content.cdlib.org/view?docId=tf2n39n5nt&doc.view=entire_text|quote=For the next few months, Bloch stayed mostly at his home in Zurich, but he also traveled to France, Holland, and Denmark. During his summer visit to Copenhagen to see Niels Bohr, he received his first offer from the chairman of the Stanford University physics department, David Locke Webster. Originally, Bloch later confessed, he knew nothing about Stanford so he mentioned the offer to Bohr and Heisenberg and asked for their advice. Heisenberg knew only that Stanford was in California and that the students from Stanford and another school nearby stole each other's axes. Bohr's opinion was definitive: Stanford was a good school; he should go.|access-date=2010-09-23|archive-date=2021-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210223025223/http://content.cdlib.org/view?docId=tf2n39n5nt&doc.view=entire_text|url-status=dead}}</ref> <ref name="Rivalry History">{{cite news |first=Rick |last=DelVecchio |title=Stanford pranks pique Cal |curly=y |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/chronicle/archive/2005/11/18/BAGS4FQHIS1.DTL |work=San Francisco Chronicle |page=B-1 |date=November 18, 2005 |access-date=17 November 2008 |quote=The Cal-Stanford football rivalry, which began in 1892, has produced some memorable mischievous student tricks. Stealing the Axe for Stanford from an armored car (1930) and from a display case (1953). Stenciling bear prints on the side of Stanford's Hoover Tower (1960). Retaking the Axe for Stanford by ruse (1973). Printing a fake issue of the Daily Cal claiming that Stanford won the 1982 game that ended with "The Play." |archive-url=https://web.archive.org/web/20081206060127/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fchronicle%2Farchive%2F2005%2F11%2F18%2FBAGS4FQHIS1.DTL |archive-date=6 ડિસેમ્બર 2008 |url-status=dead }}</ref> === સીમાચિન્હો === {{wide image|stanfordquad.jpg|2000px|<center>''Orthographic panorama of the Main Quad, located in the heart of the Stanford University campus.''</center>}} કેમ્પસના સમકાલીન સીમાચિન્હોમાં મુખ્ય સ્તંભ અને મેમોરિયલ ચર્ચ, કેન્ટોર સેન્ટર ફોર વિઝ્યુઅલ આર્ટસ અને આર્ટ ગેલેરી, સ્ટેનફોર્ડ મૌસોલિયમ અને એન્જલ ઓફ ગ્રિફ, હૂવર ટાવર, રોડીન સ્થાપત્ય બગીચો, પપુઆ ન્યુ જિનીવા સ્કલ્પચર ગાર્ડન, એરિજોના કેક્ટસ ગાર્ડન, સ્ટેનફોર્ડ યુનુવર્સિટી આર્બોરેટમ, ગ્રીન લાયબ્રેરી અને ડીશનો સમાવેશ થાય છે. ફ્રેંક લોયડ વ્રેઇટનું 1937નું હાન્ના-હનીકોમ્બ હાઉસ અને 1919નું લૌ હેનરી અને હર્બર્ટ હૂવર હાઉસ બન્ને નેશનલ હિસ્ટોરિક રજિસ્ટર પર નોંધાયેલ છે. <gallery> File:Stanford University Quad Memorial Church.JPG|સ્ટેનફોર્ડ મેમોરિયલ ચર્ચ File:Lou Henry Hoover House from NW.jpg|લૌ હેનરી અને હર્બર્ટ હૂવર હાઉસ File:Stanford University Hoover Tower.JPG|હૂવર ટાવર File:The Dish, Stanford University.jpg|ધી ડીશ </gallery> === શિક્ષકોના મકાન === સ્ટેનફોર્ડના શિક્ષક સભ્ય હોવા તરીકેના અનેક ફાયદાઓમાંનો એક ફાયદો "ફેકલ્ટી ઘેટ્ટો" (શિક્ષકોનો વસવાટ) છે, જ્યાં શિક્ષક સભ્યો કેમ્પસમાં પગપાળા ચાલી શકાય અથવા બાઇક પર જઇ શકાય તેવા સ્થળે રહી શકે છે. ફેકલ્ટી ઘેટ્ટો સ્ટેનફોર્ડની જ સમગ્ર માલિકીની જમીનમાંથી રચાયેલ હોય છે. કોન્ડોમિનીયમ (કોઈ મંડળે ખરીદેલાં કે ભાડે રાખેલાં મકાનો, ફ્લૅટો ઇ.નું જૂથ)ની જેમ જ, ઘરની ખરીદી કે વેચાણ કરી શકાય છે, પરંતુ તેની હેઠળની જમીન 99 વર્ષના ભાડા પટ્ટે હોય છે. "ઘેટ્ટો"માં રહેલા મકાનોનું મૂલ્ય વધે અને ઘટે છે, પરંતુ [[સિલિકૉન વૅલી|સિલીકોન વેલી]]ના મૂલ્યની જેમ ઝડપથી નહી. આમ છતાં, સંપત્તિની માલિકી ધરાવવી એ ખર્ચાળ વિસ્તાર બનીને રહી ગયો છે અને કેમ્પસ પર એક જ પરિવારની સરેરાશ કિંમત ખરેખર પાલો અલ્ટો કરતા ઊંચી છે. સ્ટેનફોર્ડ પોતે સિલીકોન વેલી જમીનમાલિકોના મૂડી લાભનો ફાયદો ઉઠાવે છે, જોકે તેની સ્થાપનાની શરતો અનુસાર યુનિવર્સિટી જમીનનું વેચાણ કરી શકે નહી. === મુખ્ય કેમ્પસ સિવાયની === મુખ્ય કેમ્પસથી દૂર સહાયને આધારે રચાયેલ, જાસ્પર રિજ બાયોલોજિકલ પ્રિઝર્વ એ કુદરતની અનામત છે જેની માલિકી યુનિવર્સિટીની છે અને તેનો ઉપયોગ સંશોધન માટે જંગલી જીવનના જીવવિજ્ઞાનિકો દ્વારા થાય છે. હૂપકીન્સ મરિન સ્ટેશન, જે પેસિફિક ગ્રોવ, કેલિફોર્નિયામાં આવેલું છે, તે સમુદ્રી જીવવિજ્ઞાન સંશોધન કેન્દ્ર છે, જેની માલિકી 1892થી યુનિવર્સિટીની છે. યુનિવર્સિટી તેનો પોતાનો ગોલ્ફ કોર્સ અને સીઝનલ તળાવ (તળાવ લાગુનીટા, ખરેખર સિંચાઇ સંગ્રહસ્થાન છે) ધરાવે છે, બન્ને ભયંકર કેલિફોર્નિયા ટાઇગર સેલેમેન્ડરનું ઘર છે. તળાવ લાગુનીટા ઘણી વખત સૂકાઇ જાય છે, પરંતુ તેને કૃત્રિમ રીતે ભરવાનો યુનિવર્સિટીનો કોઇ ઇરાદો નથી. <ref>{{cite web |url=http://daily.stanford.edu/article/2005/4/4/noPlansToFillLakeLagunita |title=No plans to fill Lake Lagunita |access-date=12 January 2009 |date=4 April 2005 |author=Bea Sanford |publisher=[[The Stanford Daily]] }}{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{wide image|Lake Lagunita, Stanford University.jpg|800px|<center>''Lake Lagunita in early spring; the Dish is visible in the foothills behind the lake.''</center>}} === સ્ટેનફોર્ડ ખાતેની ટકાઉ મિલકત === સ્ટેનફોર્ડ માર્ગારાઇટ નામની વિના મૂલ્યે શટલ બસની સેવા ઓફર કરે છે અને તેના કર્મચારીઓને કારપૂલીંગ (કારમાં સાથે આવવા માટે) નાણાંકીય વળતરો પણ આપે છે. યુનિવર્સિટી આ ઉપરાંત વિવિધ મિલકત સંબધી સહાયો પણ કરે છે. અધ્યાપક ગિલ માસ્ટર્સના ડિઝાઇન નિરીક્ષણ હેઠળ {{convert|21000|sqft|m2}} ગ્રીન ડોર્ન હાલમાં વિચારણા હેઠળ છે, જેઓ ચાળીસ અને પચાસ વિદ્યાર્થીઓને સમાવી શકાય તેવી રચના કરશે, જેમાં શૂન્ય કાર્બન પ્રદૂષણ હશે અને હાલમાં જે પ્રકાશ આ ઇમારત પેદા કરે છે તેના કરતા વધુ પેદા કરશે. <ref>{{cite web |url=http://www.stanford.edu/group/greendorm/greendorm/goals/performance.html |title=Measurable Environmental Performance |access-date=2009-01-01 |publisher=Lotus Living Laboratory |archive-date=2008-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081017134929/http://www.stanford.edu/group/greendorm/greendorm/goals/performance.html |url-status=dead }}</ref> નવુ્ પર્યાવરણ મુક્ત પર્યાવરણ અને ઉર્જા ઇમારતનું પણ આયોજન કરવામાં આવ્યું છે. વુડ્ઝ ઇન્સ્ટિટ્યુટ પણ યુનિવર્સિટીની પર્યાવરણીય પગલાને "અનેક શિસ્તવાળું પર્યાવરણીય સંશોધન, શિક્ષણ અને પ્રસરતું કેન્દ્ર" તરીકે ટેકો આપે છે. <ref>{{cite web| title =Working for a Sustainable Future| publisher =Stanford University| url =https://thestanfordchallenge.stanford.edu/get/file/g2sdoc/env_l2CaseStatement.pdf| access-date =2010-09-23| archive-date =2010-07-05| archive-url =https://web.archive.org/web/20100705073806/https://thestanfordchallenge.stanford.edu/get/file/g2sdoc/env_l2CaseStatement.pdf| url-status =dead}}</ref> સ્ટેનફોર્ડ એડવાન્સમેન્ટ ઓફ સસ્ટેઇનેબીલિટી ઇન હાયર એજ્યુકેશનની સભ્ય છે. <ref>{{cite web|author=Artifical Turfgrass on Campus |url=http://www.aashe.org/membership/members.php |title=Member Universities, System Offices, NGOs, Businesses, Government Agencies, and K-12 Institutions &#124; Association for the Advancement of Sustainability in Higher Education |publisher=AASHE |date= |access-date= 2010-07-09}}</ref> એસ્પીયન ઇન્સ્ટિટ્યુટે સ્ટેનફોર્ડ ગ્રેજ્યુએટ સ્કુલ ઓફ બિઝનેસને વિશ્વભરમાં આવેલી 590 શાળાઓમાંથી ભવિષ્યના ઉદ્યોગ અગ્રણીઓને તાલીમ આપવામાં સામાજિક અને પર્યાવરણીય મુદ્દાઓની પહેલ કરવા માટે પ્રથમ ક્રમના એમબીએ કાર્યક્રમ તરીકેનો દરજ્જો આપ્યો છે. <ref>{{cite web |url=http://www.beyondgreypinstripes.org/rankings/index.cfm |title=Beyond Grey Pinstripes 2007-2008 Rankings |publisher=Aspen Institute |access-date=2008-08-26 |archive-date=2012-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120517012116/http://www.beyondgreypinstripes.org/rankings/index.cfm |url-status=dead }}</ref> 2009માં, સસ્ટેઇનેબલ એન્ડોવમેન્ટસ ઇન્સ્ટિટ્યુટે તેના વાર્ષિક કોલેજ સસ્ટેનેબીલીટી રિપોર્ડ કાર્ડમાં સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીને A ગ્રેડ આપ્યો છે, જે તેને યુ.એસ. અને કેનેડામાંથી સમીક્ષા કરેલ 300 કોલેજોમાંથી ટોચની 15માંની એક બનાવે છે. (હવામાન, ઉર્જા અને વાહનવ્યવહાર તેના નબળા મુદ્દાઓ હતા.) <ref name="greenreportcard.org">{{cite web |url=http://www.greenreportcard.org/report-card-2009/schools/stanford-university |title=Stanford University - Green Report Card 2009 |publisher=Greenreportcard.org |date=2007-06-30 |access-date=2010-07-09 |archive-date=2010-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620230340/http://greenreportcard.org/report-card-2009/schools/stanford-university |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.endowmentinstitute.org/ |title=College Sustainability Report Card 2008 |access-date= 2008-11-27 |publisher=Sustainable Endowments Institute |access-date= 2008-07-20}}</ref> == વહીવટ અને સંગઠન == ખાનગી રીતે નિમાયેલા 35 સભ્યોના બોર્ડ ઓફ ટ્રસ્ટીની માલિકી અને સંભાળ હેઠળની સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી કર મુક્ત કંપની ટ્રસ્ટ છે. <ref name="FG facts"/> ટ્રસ્ટીઓ પાંચ વર્ષનો કાર્યકાળ ધરાવે છે (બે સતત કાળથી વધુ નહી) અને વર્ષમાં પાંચ વખત મળે છે. <ref>{{cite web |url=http://www.stanford.edu/dept/registrar/bulletin/4807.htm |title=Stanford Bulletin - Board of Trustees |publisher=Stanford University Registrar's Office |access-date=2008-11-27 |archive-date=2008-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081206013243/http://www.stanford.edu/dept/registrar/bulletin/4807.htm |url-status=dead }}</ref> સ્ટેનફોર્ડના ટ્રસ્ટીઓ આ ઉપરાંત સ્ટેનફોર્ડ રિસર્ચ પાર્ક, સ્ટેનફોર્ડ શોપીંગ સેન્ટર, કેન્ટોર સેન્ટર ફોર વિઝ્યુઅલ આર્ટસ, સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી મેડિકલ સેન્ટર, અને ઘણા સંલગ્ન તબીબી સવલતો (લ્યુસાઇલ પેકાર્ડ ચિલ્ડ્રન્સ હોસ્પિટલ સહિત) પર દેખરેખ રાખે છે. <ref name="FG facts">{{cite web |url=http://www.stanford.edu/about/facts/finances.html |title=Stanford University Facts - Finances and Governance |publisher=Stanford University |access-date=2008-11-27 |archive-date=2008-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081115042016/http://www.stanford.edu/about/facts/finances.html |url-status=dead }}</ref> બોર્ડ યુનિવર્સિટીના ચિફ એક્ઝિક્યુટિવ ઓફિસર તરીકે ફરજ બજાવવા માટે પ્રમુખની નિમણૂંક કરે છે અને અધ્યાપકોની ફરજો અને અભ્યાસનો અભ્યાસક્રમ નકી કરે છે, તેમ જ નાણાંકીય અને કારોબારની બાબતોનું સંચાલન કરે છે અને નવ ઉપ પ્રમુખોની નિમણૂંક કરે છે. <ref>{{cite web|url=http://www.stanford.edu/dept/registrar/bulletin/4808.htm |title=Stanford Bulletin - The President |publisher=Stanford University Registrar's Office |access-date= 2008-11-27}}</ref> જોહ્ન એલ. હેનેસ્સીની નિમણૂંક ઓક્ટોબર 2000માં યુનિવર્સિટીના 10મા પ્રમુખ તરીકે કરવામાં આવી હતી. <ref>{{cite web |url=http://www.stanford.edu/dept/president/biography/ |title=Office of the President - Biography |publisher=Stanford University |access-date=2008-11-27 |archive-date=2004-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040416051039/http://www.stanford.edu/dept/president/biography/ |url-status=dead }}</ref> કોલેજનો વડો શૈક્ષણિક અને અંદાજપત્રીય અધિકારી હોય છે, જેને દરેક સાતેય શાળાઓના ડીને અહેવાલ આપવાનો હોય છે. <ref name="Provost">{{cite web|url=http://www.stanford.edu/dept/registrar/bulletin/4810.htm |title=Stanford Bulletin - The Provost |publisher=Stanford University Registrar's Office |access-date= 2008-11-27}}</ref> જોહ્નન એચેમેન્ડીનું નામ સપ્ટેમ્બર 2000માં 12મા કોલેજ વડા તરીકે આપવામાં આવ્યું હતું. <ref>{{cite web |url=http://www.stanford.edu/dept/provost/biography/ |title=Office of the Provost - Biography |publisher=Stanford University |access-date=2008-11-27 |archive-date=2010-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100703052212/http://www.stanford.edu/dept/provost/biography/ |url-status=dead }}</ref> યુનિવર્સિટી સાત શાળાઓમાં સંગઠિત થયેલી છે: સ્કુલ ઓફ હ્યુમેનિટીઝ એન્ડ સાયંસીઝ, સ્કુલ ઓફ એન્જિનીયરીંગ, સ્કુલ ઓફ અર્થ સાયંસીઝ, સ્કુલ ઓફ એજ્યુકેશન, ગ્રેજ્યુએટ સ્કુલ ઓફ બિઝનેસ, સ્ટેનફોડર્ડ લો સ્કુલ અને સ્ટેનફોડર્ડ યુનિવર્સિટી સ્કુલ ઓફ મેડીસિન. <ref name="Provost"/> શિક્ષકોની શક્તિ અને સત્તા એકેડેમિક કાઉન્સીલમાં સમાયેલી છે, જે કાર્યકાળ અને કાર્યકાળ વિનાના શિક્ષકો, સંશોધન શિક્ષકો, કેટલાક નીતિ કેન્દ્રો અને સંસ્થાઓમાં વરિષ્ઠ વિદ્યાર્થીઓ, યુનિવર્સિટીના પ્રમુખ અને અન્ય કેટલાક શૈક્ષણિક વહીવટકર્તાઓથી બનેલી છે, પરંતુ મોટા ભાગની બાબતો ફેકલ્ટી સેનેટ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવે છે, જે શિક્ષકોના 55 ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓની બનેલી છે. <ref>{{cite web|url=http://www.stanford.edu/dept/registrar/bulletin/4811.htm |title=Stanford Bulletin - The Academic Council |publisher=Stanford University Registrar's Office |access-date= 2008-11-27}}</ref> 2006માં, પ્રમુખ હેનેસ્સીએ સ્ટેનફોર્ડ ચેલેન્જ, 4.3 અબજ ડોલરનું ભંડોળ ઊભુ કરવાની ઝુંબેશનો પ્રારંભ કર્યો હતો, જે મુખ્ય ત્રણ બાબતો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી હતી: અનેકશિસ્ત સંશોધન પ્રયત્નો, શિક્ષણ સુધારવાના પ્રયત્નો અને મહત્વનો ટેકો. <ref name="StanfordChallenge">{{cite web |url=http://news-service.stanford.edu/pr/2006/pr-challenge-101106.html |title=The Stanford Challenge: University sets out to address global problems, educate leaders, foster excellence |publisher=Stanford |year=2006 |access-date=2008-11-18 |archive-date=2009-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129202726/http://news-service.stanford.edu/pr/2006/pr-challenge-101106.html |url-status=dead }}</ref> સ્ટેનફોર્ડે ખાનગી દાન પેટે 69,350 દાતાઓ પાસેથી 2006-07માં 832.2 મિલીયન ડોલર ઊભા કતર્યા હતા, જે યુ.એસની દરેક યુનિવર્સિટીઓની તુલનામાં સૌથી વધુ રકમ હતી. <ref name="FG facts"/> એસોસિયેટેડ સ્ટુડન્ટસ ઓફ સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી (એએસએસયુ) સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી માટેની વિદ્યાર્થી સરકાર છે અને નોંધાયેલા તમામ વિદ્યાર્થીઓ તેના સભ્યો છે. <ref name="ASSU">{{cite web|url=http://www.stanford.edu/dept/registrar/bulletin/4813.htm |title=Stanford Bulletin - Associated Students of Stanford University |publisher=Stanford University Registrar's Office |access-date= 2008-11-27}}</ref> તે ચુંટાયેલ સભ્યપદ છે, જેમાં પૂર્વસ્નાતક વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા ચુંટાયેલ પૂર્વસ્નાતક સેનેટ અને પ્રમુખ અને ઉપપ્રમુખ કે જે સમગ્ર વિદ્યાર્થી સંસ્થા દ્વારા ટિકીટ તરીકે ચુંટાયેલા છે તેમનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="ASSU"/> == શિક્ષકો == [[ચિત્ર:Stanford University Walkway Panorama.jpg|thumb|left|ક્વાડ નજીક વોકવે]] સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી વિશાળ, ઉચ્ચ નિવાસી સંશોધન યુનિવર્સિટી છે જેમાં મોટા ભાગનો પ્રવેશ સ્નાતકો અને વ્યાવસાયિક વિદ્યાર્થીઓનો છે. <ref name="Carnegie">{{cite web|url=http://www.carnegiefoundation.org/classifications/sub.asp?key=748&subkey=16815&start=782 |title=Carnegie Classifications - Stanford University |publisher=Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching |access-date= 2008-11-27}}</ref> પૂર્ણકાલીન ચાર વર્ષના પૂર્વસ્નાતક કાર્યક્રમને "સૌથી વધુ પસંદગીયુક્ત" એમ વર્ગીકૃત્ત કરવામાં આવે છે અને ઉચ્ચ સ્નાતક વિદ્યાર્થીઓની હાજરી સાથે કલા અને વિજ્ઞાન પર ભાર મૂકવામાં આવે છે. <ref name="Carnegie"/> સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીને વેસ્ટર્ન એસોસિયેશન ઓફ સ્કુલ્સ એન્ડ કોલેજીસ દ્વાર માન્યતા આપવામાં આવી છે. <ref>{{cite web|url=http://www.stanford.edu/dept/registrar/bulletin/4068.htm |title=Stanford Bulletin – Accreditation |publisher=Stanford University Registrar's Office |access-date= 2008-11-27}}</ref> પૂર્ણકાલીન પૂર્વસ્નાતકોના ટ્યુશન 2008-2009 માટે 36,030 ડોલરના હતા. <ref name="CDS">{{cite web|url=http://ucomm.stanford.edu/cds/ |title=Common Data Set |year=2008 |publisher=Stanford University |access-date= 2008-11-27}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.stanford.edu/dept/registrar/bulletin/4837.htm |title=Stanford Bulletin - Tuition |publisher=Stanford University Registrar's Office |access-date=2008-11-27 |archive-date=2009-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090312041742/http://www.stanford.edu/dept/registrar/bulletin/4837.htm |url-status=dead }}</ref> === સંશોધન કેન્દ્રો અને સંસ્થાઓ === [[ચિત્ર:Hoover Tower from Main Quad.JPG|thumb|મુખ્ય ક્વાડ તરફથી હૂવર ટાવરનું અવલોકન.]] અન્ય સ્ટેનફોર્ડ સંલગ્ન સંસ્થાઓમાં સ્લેક (એસએલએસી) નેશનલ એક્લીલેટર લેબોરેટરી (મૂળ સ્ટેનફોર્ડ લિનીયર એક્સેલેટર સેન્ટર) અને સ્ટેનફોર્ડ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યુટ, જે હવે સ્વતંત્ર સંસ્થા છે જે સ્ટેનફોર્ડ હ્યુમિનીટીઝ સેન્ટર ઉપરાંત યુનિવર્સિટી ખાતે પોતાનું મૂળ ધરાવે છે તેનો સમાવેશ થાય છે. સ્ટેનફોર્ડ મોટી જાહેર નીતિ વૈચારિક સંસ્થા હૂવર [https://gminfotech.org/web-development-course-in-surat.php ઇન્સ્ટિટ્યુશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221007052509/https://gminfotech.org/web-development-course-in-surat.php |date=2022-10-07 }} ઓન વોર, રિવોલ્યુશન એન્ડ પીસને પણ સમાવે છે જે વિશ્વભરમાંથી મૂલાકાત લેતા વિદ્વાનોને {{Dubious|date=September 2009}} આકર્ષે છે, અને ફ્રીમેન સ્પોગલી [https://gminfotech.org/ ઇન્સ્ટિટ્યુટ]{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ફોર ઇન્ટરનેશનલ સ્ટડીઝ, જે આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોના વધુ ચોક્કસ પર સમર્પિત છે તેનો પણ સમાવેશ કરે છે. તેના કોઇ પણ ગ્રંથાલયમાં નકલ સ્થિત કરવા અસમર્થતાને કારણે તેના ''પ્રાવદા'' (તારીખ 5 માર્ચ, 1917)ના પ્રથમ ઇસ્યુની મૂળ આવૃત્તિ માટે હૂવર ઇન્સ્ટિટ્યુશનને કહેવાની સોવિયેત સંઘને ફરજ પાડવામાં આવી હતી. <ref>{{cite news | author = Cynthia Gorney | coauthors = | title = Gorbachev's Scholarly Stopover; Stanford's Hoover Think Tank & The Makings of Soviet History | work = The Washington Post | page = C1 | date = 1990-05-26 }}</ref> સ્ટેનફોર્ડની મેન્ડ્રીયન ચાઇનીઝમાં સ્નાતક વિદ્યાર્થીઓને તાલીમ આપવાની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે ઉગ્ર ભાષા તાલીમ સંસ્થા એવા સ્ટેનફોર્ડ સેન્ટરની મૂળ સ્થાપના નેશનલ તાઇવાન યુનિવર્સિટી (એનટીયુ) ખાતે કરવામાં આવી હતી. પાછળથી અન્ય પ્રતિષ્ઠિત યુનિવર્સિટીઓ બોર્ડમાં જોડાઇ હતી અને સંસ્થાએ તેનું નામ બદલીને ઇન્ટર-યુનિવર્સિટી પ્રોગ્રામ (આઇયુપી) કરી નાખ્યું હતું. આજે, આઇયુપીને બીજિંગ ખાતે પુનઃવસાવવામાં આવ્યું છે, જ્યારે મૂળ તાઇપેઇમાં રહેલો પ્રોગ્રામ એનટીયુ સંસ્થા તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને હવે તે ઇન્ટરનેશનલ ચાઇનીઝ લેંગ્વેજ પ્રોગ્રામ (આઇસીએલપી) તરીકે જાણીતો છે. સ્ટેનફોર્ડ એ જોહ્ન એસ. નાઇટ ફેલોશીપ્સ ફોર પ્રોફેશનલ જર્નાલિસ્ટનું ઘર છે. === ગ્રંથાલયો અને ડિજીટલ સ્રોતો === સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી ગ્રંથાલયો આઠ મિલીયન વોલ્યુમોથી વધુનું એકત્રીકરણ ધરાવે છે. એસયુ ગ્રંથાલય સિસ્ટમમાં આવેલ મુખ્ય ગ્રંથાલય ગ્રીન લાયબ્રેરી છે. મેયેર લાયબ્રેરી વિશાળ પૂર્વ એશિયા એકત્રીકરણ ધરાવે છે અને વિદ્યાર્થીઓ પ્રવેશી શકે તેવો માધ્યમ સ્ત્રોત ધરાવે છે. અન્ય નોંધપાત્ર એકત્રીકરણમાં લેન મેડીકલ લાયબ્રેરી, ટર્મન એન્જિનીયરીંગ લા.યબ્રેરી, જેકસન બિઝનેસ લાયબ્રેરી, ફાલ્કનેર બાયોલોજી લાયબ્રેરી, ક્યુબરલે એજ્યુકેશ લાયબ્રેરી, બ્રાનેર અર્થ સાયંસીઝ લાયબ્રેરી, સ્વેઇન કેમિસ્ટ્રી એન્ડ કેમિકલ એન્જિનીયરીંગ લાયબ્રેરી, જોનસ્સોન ગવર્નમેન્ટ ડોક્યુમેન્ટસ કલેક્શન, ક્રાઉન લો લાયબ્રેરી, સ્ટેનફોર્ડ ઓક્સીલરી લાયબ્રેરી (એસએએલ), એસએલએસી લાયબ્રેરી, હૂવર લાયબ્રેરી, હોપકીન્સ મરિન સ્ટેશન ખાતે મિલર મરિન બાયોલોજી લાયબ્રેરી, મ્યુઝિક લાયબ્રેરી અને યુનિવર્સિટીના ખાસ એકત્રીકરણનો સમાવેશ થાય છે. કુલે થઇને 19 ગ્રંથાલયો છે. ડિજીટલ ગ્રંથાલયો અને પાઠ્ય સેવાઓમાં ડિજીટલ ઇમેજ કલેક્શન્સ, હાઇવાયર પ્રેસ, હ્યુમિનીટીઝ ઇન્ફર્મેશન સર્વિસીઝ ગ્રુપ અને મિડીયા માઇક્રોટેક્સ્ટ સેન્ટરનો સમાવેશ થાય છે. વિવિધ શૈક્ષણિક વિભાગો અને કેટલાક નિવાસો પણ તેમના પોતાના અંગત ગ્રંથાલય ધરાવે છે. સ્ટેનફોર્ડ એ સેનીક (સીઇએનઆઇસી)ના સ્થાપક અને પ્રથમ સભ્ય છે, જે કેલિફોર્નિયામાં એજ્યુકેશન નેટવર્ક માટેના કોર્પોરેશનની પહેલ છે અને બિનનફાકારક સંસ્થા છે જે કેલિફોર્નિયાના કે-20 સંશોધન અને શિક્ષણ સમાજને ઊંચી કામગીરી વાળી ઇન્ટરનેટ આધારિત નેટવર્કીંગ પૂરું પાડે છે. === વિદ્યાર્થી સંગઠન === {| style="text-align:center;float:right;font-size:85%;margin-left:2em;margin:auto" class="wikitable" |+ <td>વિદ્યાર્થી સંગઠનનું વસતી વિષયક<ref name="CDS"/><ref>{{cite web |url=http://ucomm.stanford.edu/cds/cds_2009.html#enrollment |title=Stanford University: Common Data Set 2009-2010 |publisher=Stanford University |access-date=2010-05-29 |archive-date=2010-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100622220558/http://ucomm.stanford.edu/cds/cds_2009.html#enrollment |url-status=dead }}</ref><ref>સંદર્ભ માટે જુઓ કેલિફોર્નિયાની વસતીવિષયક અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની વસતીવિષયક.</ref></td> ! ! પૂર્વસ્નાતક ! સ્નાતક ! કેલિફોર્નિયા ! યુ.એસ. વસતી |- ! આફ્રિકી-અમેરિકી | 10% | 3 | 6.2% | 12.1% |- ! એશિયન અમેરિકન | 23 | 13 | 12.3% | [4] ^ [3] |- ! વાઇટ અમેરિકન | 36% | 35% | 59.8% | 65.8% |- ! હિસ્પાનિક અમેરિકન | 13 | 5% | 35.9% | 14.5% |- ! અમેરિકા વતન હોય તેવું | 2.8% | 1 | 0.7% | 0.9% |- ! આંતરરાષ્ટ્રીય વિદ્યાર્થી | 7% | 33% | એન/એ (N/A) | એન/એ (N/A) |} [[ચિત્ર:Stanford University campus from above.jpg|thumb|ક્વાડની હૂવર ટાવર નિરીક્ષણ ડેક અને પશ્ચિમ તરફના આસપાસના વિસ્તારોનું અવલોકન ]] સ્ટેનફોર્ડે 6,602 અંડરગ્રેજ્યુએટ અને 11,896 સ્નાતકોને 2009માં પ્રવેશ આપ્યો હતો. <ref name="CDS"/> પૂર્વસ્નાતકોમાં સ્ત્રીઓનો 48.7 ટકા અને 39 ટકા વ્યાવસાયિકો અને સ્નાતક વિદ્યાર્થીઓનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="CDS"/> નવા વિદ્યાર્થીઓ લેવાનો દર 2008માં 98 ટકા, ચાર વર્ષની સ્નાતક ટકાવારી 79.4 ટકા અને છ વર્ષની ટકાવારી 94.4 ટકા હતી. <ref name="CDS"/> સંબંધિત રીતે ઓછો ચાર વર્ષનો સ્નાતક દર એ યુનિવર્સિટીની કોટર્મીનલ ડિગ્રી (અથવા "સમક્ષેત્રીય") કાર્યક્રમની કામગીરી છે, જે વિદ્યાર્થીઓને તેમના પૂર્વસ્નાતક કાર્યક્રમનું વિસ્તરણ કરવા તરીકે અનુસ્નાતક ડિગ્રી હાંસલ કરવા માટે સહાય કરે છે. <ref>{{cite web |url=http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/college/highest-grad-rate |title=Best Colleges - Education - US News and World Report |publisher=Colleges.usnews.rankingsandreviews.com |date=2009-08-19 |access-date=2010-07-09 |archive-date=2009-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090314054424/http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/college/highest-grad-rate |url-status=dead }}</ref>સ્ટેનફોર્ડે 2008માં 1646 જેટલી પૂર્વસ્નાતક ડિગ્રીઓ, 1984 અનુસ્નાતક ડિગ્રીઓ અને 271 ડિગ્રીઓ આપી હતી. <ref name="CDS"/> અત્યંત લોકપ્રિય સ્નાતક ડિગ્રી [[સામાજિક વિજ્ઞાન]], આંતરશિસ્ત અભ્યાસ અને એન્જિનીયરીંગમાં હતી. સ્ટેનફોર્ડે 2007-2008માં પૂર્વસ્નાતક કાર્યક્રમમાં પ્રવેશ માટેની 25,299 અરજીઓ પ્રાપ્ત કરી હતી, જેમાં 2,400 (9.8 ટકા)ને દાખલ કર્યા હતા અને 1,703 (71 ટકા)ને પ્રવેશ આપ્યો હતો, આ ટકાવારી યુનિવર્સિટીના 117 વર્ષના ઇતિહાસમાં સૌથી ઓછી હતી. <ref name="CDS"/><ref>{{cite news |url=http://news-service.stanford.edu/news/2008/april2/admission-040208.html |title=2,400 students from record applicant pool offered admission |publisher=Stanford News Service |date=March 28, 2008 |access-date=2008-11-27 |archive-date=2009-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090719071322/http://news-service.stanford.edu/news/2008/april2/admission-040208.html |url-status=dead }}</ref> તેમના હાઇ સ્કુલ વર્ગમાં ટોચના દશમાં 92 ટકા વિદ્યાર્થી સ્નાતક થયા હતા અને એસએટી માટેની આંતરિક ગુણ રેન્જ ગણિતમાં 680-780, લખાણમાં 670-760 અને વાંચનમાં 650-760ની હતી. <ref name="CDS"/>2013ના વર્ગ માટે સ્ટેનફોર્ડે એક જ પસંદગી વહેલા પગલાંમાં 5300 અરજીઓ પ્રાપ્ત કરી હતી અને તેમાં 689 સ્વીકારી હતી, વહેલા પ્રવેશનો દર આશરે 13 ટકા હતો. અરજીઓની આ મૌસમમાં સ્ટેનફોર્ડે 30,000થી વધુ અરજી ફોર્મ મેળવ્યા હતા, જેમાં રેગ્યુલર અને પ્રારંભિક રાઉન્ડનો સમાવેશ થતો હતો અને એકંદરે પ્રવેધ દર 7.2 ટકા રહે તેવી આશા સેવતું હતુ, જે યુનિવર્સિટીના ઇતિહાસમાં સૌથી નીચો દર હતો અને 2012ના વર્ગ માટે 2 ટકાથી પણ ઓછો દર હતો. સ્ટેનફોર્ડ પ્રવેશ પ્રક્રિયા યુએસ નાગરિકો અને કાયમી નિવાસીઓ માટે નીડ બ્લાઇન્ડ હતી. યુનિવર્સિટીએ 2,960 વિદ્યાર્થીઓને 75.6 મિલીયનની સહાય પૂરી પાડી હતી, જે સરેરાશ પેકેજ 33,108 ડોલરનો હતો. <ref name="CDS"/> સ્ટેનફોર્ડને જે પરિવારોની આવક 60,000 ડોલરથી નીચે હોય તેમના તરફથી વાલી ફાળાની જરૂર ન હતી અન જે પરિવારો 100,000 ડોલરથી નીચેની આવક હાલમાં ધરાવે છે તેમના માટે ટ્યુશન દરો આવરી લેવામાં આવ્યા હતા. <ref name="CDS"/><ref>{{cite web |url=http://www.stanford.edu/dept/finaid/undergrad/how/enhancements.html |title=Financial Aid - Enchancements for 2008-2009 |publisher=Stanford University |access-date=2008-11-27 |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216034354/http://www.stanford.edu/dept/finaid/undergrad/how/enhancements.html |url-status=dead }}</ref> === ક્રમાંકો === {{Infobox US university ranking | GUR = 6th | THES_W = 16th | USNWR_NU = 4th | USNWR_LA = | Forbes = 10th | USNWR_Bus = 1st | USNWR_Law = 3rd | USNWR_Medr = 6th | USNWR_Medc = 58th | USNWR_Eng = 2nd | USNWR_Ed = 2nd | CGC_NU = 3rd | ARWU_W = 2nd | ARWU_N = 2nd | ARWU_SCI = 6th | ARWU_ENG = 2nd | ARWU_LIFE = 5th | ARWU_MED = 11th | ARWU_SOC = 4th | Wamo_NU = 4th | FSPI = 5th }} સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીના પૂર્વસ્નાતક કાર્યક્રમને તમામ રાષ્ટ્રીય યુનિવર્સિટીઓમાં ''યુ.એસ. ન્યૂઝ એન્ડ વર્લ્ડ રિપોર્ટ'' (યુએસએનડબ્લ્યુઆર))ના અનુસાર ચતુર્થ ક્રમ આપવામાં આવ્યો છે. <ref>{{cite web|url=http://www.usnews.com/usnews/edu/college/directory/brief/drglance_1305_brief.php |title=America's Best Colleges 2009 |publisher=U.S. News & World Report |year=2009 |access-date= 2009-05-10}}</ref> એકેડેમિક રેન્કીંગ ઓફ વર્લ્ડ યુનિવર્સિટીઝ, શાઘાઇ જિયાગો ટોંગ યુનિવર્સિટી દ્વારા સ્ટેનફોર્ડને વૈશ્વિક યુનિવર્સિટીઓમાં બીજો ક્રમાંક અને અમેરિકામાં તમામ યુનિવર્સિટીઓમાં બીજો ક્રમાંક, ટીએચઇએસ-ક્યુએસ વર્લ્ડ યુનિવર્સિટી રેન્કીંગ્સ (વિષય ક્રમાંકોઃ સામાજિક વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી, 3જી લાઇફ સાયંસીઝ અને પાયોમેડીસિન, 6ઠ્ઠી આર્ટસ અને હ્યુમનીટીઝ, નચરલ સાયંસીઝઃ 8મી) માં વિશ્વની યુનિવર્સિટીઓમાં 17મો ક્રમાંક,<ref>{{cite web |url=http://www.thes.co.uk/worldrankings/ |title=World University Rankings |year=2006 |publisher=The Times Higher Educational Supplement |access-date=2007-04-15 |archive-date=2007-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070504114435/http://www.thes.co.uk/worldrankings/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.timeshighereducation.co.uk/hybrid.asp?typeCode=438 |title=Top 200 World Universities |publisher=The Times Higher Education Supplement |access-date=2009-12-23 |year=2009 |archive-date=2013-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116212417/http://www.timeshighereducation.co.uk/hybrid.asp?typeCode=438 |url-status=dead }}</ref> ''ધી વોશિંગ્ટોન મંથલી'' દ્વારા તમામ યુનિવર્સિટીઓમાં ચતુર્થ ક્રમ, <ref>{{cite web |url=http://www.washingtonmonthly.com/college_guide/rankings/national_university_rank.php |title=The Washington Monthly College Rankings |year=2009 |publisher=The Washington Monthly |access-date=2009-12-23 |archive-date=2010-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100121010040/http://www.washingtonmonthly.com/college_guide/rankings/national_university_rank.php |url-status=dead }}</ref> ''ન્યૂઝવીક'' દ્વારા "વૈશ્વિક યુનિવર્સિટીઓ"માં બીજો ક્રમાંક, <ref>{{cite news |url=http://www.msnbc.msn.com/id/14321230/site/newsweek/ |publisher=Newsweek |title=The World's 100 Most Global Universities |access-date=2007-04-15 |year=2007 |archive-date=2008-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080522052332/http://www.msnbc.msn.com/id/14321230/site/newsweek/ |url-status=dead }}</ref> અને સેન્ટર ફોર મેઝરીંગ યુનિવર્સિટી પરફોર્મન્સ દ્વારા રાષ્ટ્રીય યુનિવર્સિટીઓમાં પ્રથમ ક્રમાંક આપવામાં આવ્યો હતો. <ref>{{cite web |url=http://mup.asu.edu/research2007.pdf |format=PDF |title=The Top American Research Universities: 2007 Annual Report |year=2007 |access-date=2008-11-27 |archive-date=2015-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150505134008/http://mup.asu.edu/research2007.pdf |url-status=dead }}</ref> ''યુ.એસ. ન્યૂઝ એન્ડ વર્લ્ડ રિપોર્ટ'' અનુસાર સ્ટેનફોર્ડ લો સ્કુલને રાષ્ટ્રમાં ત્રીજો જ્યારે તેની એજ્યુકેશન સ્કુલને બીજો અને બિઝનેસ સ્કુલને પ્રથમ ક્રમાંક અપાયો છે. ''ફોર્બ્સે'' તેના 2009ના "બેસ્ટ બિઝનેસ સ્કુલ્સ" યાદીમાં સ્ટેનફોર્ડ ગ્રેજ્યુએટ સ્કુલ ઓફ બિઝનેસને ટોચનો ક્રમાંક આપ્યો હતો. <ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/2009/08/05/best-business-schools-09-leadership-careers-intro.html|title=The Best Business Schools|last=Badenhausen|first=Kurt|date=2009-08-05|work=Forbes|access-date=2009-09-02|archive-url=https://archive.today/20121210040519/http://www.forbes.com/2009/08/05/best-business-schools-09-leadership-careers-intro.html|archive-date=2012-12-10|url-status=live}}</ref> સ્ટેનફોર્ડ સ્કુલ ઓફ મેડિસિન ''યુ.એસ. ન્યૂઝ એન્ડ વર્લ્ડ રિપોર્ટ'' અનુસાર સંશોધન ક્ષેત્રે હાલમાં છઠ્ઠો ક્રમાંક ધરાવે છે. સ્ટેનફોર્ડની દરેક શાળાઓ માટેના પ્રવેશ દરો (પૂર્વસ્નાતક, સ્નાતક અને વ્યાવસાયિક) યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી નીચામાં નીચા દરો (જો સૌથી નીચા ન હોય તો) રહ્યા હતા. ટોપ સ્ટડી લિંક્સ યુનિવર્સિટી ક્રમાંકો 2010 સ્ટેનફોર્ડને વિશ્વમાં ત્રીજી સૌથી શ્રેષ્ઠ યુનિવર્સિટીનો ક્રમાંક આપે છે. <ref>{{cite web |url=http://topstudylinks.com/Top-Universities-in-World.aspx |title=Top Universities in World 2010 |publisher=Top Study Links |date= |access-date=2010-07-09 |archive-date=2010-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722110134/http://topstudylinks.com/Top-Universities-in-World.aspx |url-status=dead }}</ref> === કલા === [[ચિત્ર:Les-bourgeois-de-Calais.jpg|thumb|left|ઔગસ્ટે રોડીન દ્વાકા સ્થાપવામાં આવેલા કાંસાના પૂતળાઓ કેમ્પસમાં પથરાયેલા છે, જેમાં આ કાલાઇસના બર્ઘરોનો પણ સમાવેશ થાય છે. ]] [[ચિત્ર:Leland Stanford p1070023.jpg|thumb|લેલેન્ડ સ્ટેનફોર્ડ, જિયાન લુઇસ અર્નેસ્ટ મેઇસોનિયર, 1881, કેન્ટોર સેન્ટર.]] સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી એ કેન્ટોર સેન્ટર ફોર વિઝ્યુઅલ આર્ટસ મ્યુઝિયમનું ઘર છે, જેમાં 24 ગેલેરીઓ, સ્થાપત્ય બગીચાઓ, અગાશીઓ અને જેન અને લેલેન્ડ દ્વારા તેમના એકના એક બાળકની યાદગીરી રૂપે 1891માં સ્થપાયેલા કંટ્રીયાર્ડનો સમાવેશ થાય છે. નોંધવાલાયક એ છે કે સેન્ટર પેરિસ, ફ્રાંસની બહારની રોડીન કૃતિઓનું સૌથી મોટો સંગ્રહ ધરાવે છે. આખા કેમ્પસમાં મુખ્યત્વે સ્થાપત્યો જ પરંતુ મોટી સંખ્યામાં બહારના કલા ઇન્સ્ટોલેશનો, પરંતુ કેટલાક ભીંત ચિત્રોનો પણ સમાવેશ થાય છે. રોબલ હોલ નજીક પપુઆ ન્યુ ગિનીવા સ્કલ્પચર ગાર્ડનમાં હસ્તબનાવટના કાષ્ટ કોતરણ અને "ટોટેમ પોલ્સ" દર્શાવે છે. સ્ટેનફોર્ડ સમૃદ્ધ કલાત્મક અને સંગીત સમાજ ધરાવે છે. અભ્યાસક્રમ બહારની પ્રવૃત્તિઓમાં થિયેટર ગ્રુપ્સ જેમ કે રા્મના હેડ થિયેટ્રિકલ સોસાયટી અને સ્ટેનફોર્ડ શેક્સપિયર સોસાયટી, પુરસ્કાર વિજેતા કેપેલ્લા સંગીત જૂથો જેમ કે મેન્ડિકેટ્સ, કાઉન્ટરપોઇન્ટ, સ્ટેનફોર્ડ ફ્લીટ સ્ટ્રીટ સિંગર્સ, હાર્મોનિક્સ, મિક્સડ કંપની, ટેસ્ટીમની, તાલીસમેન, એવરીડે પીપલ, રાગાપેલ્લા અને ગિલ્બર્ટ અને સુલીવાનની કૃતિઓ સ્ટેનફોર્ડ સેવોયાર્ડઝને ભજવતાને સમર્પિત જૂથ. આ ઉપરાંત, [http://music.stanford.edu/Home/ સંગીત વિભાગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091011120530/http://music.stanford.edu/Home/ |date=2009-10-11 }} પાંચ ગાયકવૃંદો સહિત [http://sso.stanford.edu/ સ્ટેનફોર્ડ સિમ્ફોની ઓરકેસ્ટ્રા], સ્ટેનફોર્ડ ટાઇકો અને સ્ટેનફોર્ડ વિન્ડ એસેમ્બલ અસંખ્ય ગાયકજૂથોને સ્પોન્સર કરે છે. સ્ટેનફોર્ડનો નૃત્ય કરતો સમાજ દેશમાં અનેક ગતિશીલ સમાજોમાંનો એક છે, ડ્રામા ડિપાર્ટમેન્ટમાં સક્રિય નૃત્ય વિભાગ અને સ્ટેનફોર્ડ બેન્ડના ડોલી નૃત્ય ટુકડીઓ સહિત 30 અલગ અલગ નૃત્ય આધારિત વિદ્યાર્થી જૂથ ધરાવે છે. કદાચ તેના તમામ સામાજિક અને વિન્ટેજ નૃત્ય સમાજથી અલગ, તેમજ નૃત્ય ઇતિહાસકાર રિચાર્ડ પાવર્સ દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યો હતો અને તેને સોથી વધુ વિદ્યાર્થીઓએ અને હજ્જારો સ્નાતકોએ માણ્યો હતો. સ્ટેનફોર્ડ માસિક ધોરણે ઔપચારીક નૃત્યો (જેને જામિક્સ કહેવાય છે) અને વિશાળ ત્રિમાસિક નૃત્ય પ્રસંગો યોજે છે, જેમા રેગટાઇમ બોલ (ફોલ), સ્ટેનફોર્ડ વિયેનીઝ બોલ (શિયાળું) અને બીગ ડાન્સ (હેમંત)નો સમાવેશ થાય છે. સ્ટેનફોર્ડ વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા ચલાવાતી ટુકડીઓ કે જેને સ્વીંગટાઇમ કહેવાય છે તેને અને ડિકેડન્સ અને એકેડેમી ઓફ ડાન્સ લિબ્રે સહિત વિવિધ સ્નાતકોના જૂથોને પ્રોત્સાહન આપે છે. સર્જનાત્મક લખાણ કાર્યક્રમ યુવાન લેખકોને સ્ટેન્જર ફેલોશીપ મારફતે અને અન્ય સ્નાતક સ્કોલરશીપ કાર્યક્રમોને કેમ્પસમાં લાવે છે. ''ધી બોયઝ લાઇફ'' ના લેખક ટોબપીયસ વુલ્ફ પૂર્વસ્નાતક અને સ્નાતક વિદ્યાર્થીઓને લખાણ શીખવે છે. નાઇટ જર્નાલિઝમ ફેલોને કેમ્પસમાં એક વર્ષ વીતાવવા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવે છે જેઓ સેમિનારો અને તેમની પસંદગીના અભ્યાસક્રમો લે છે. વધુમાં વધારાનો અભ્યાસક્રમ લખાણ અને કૌશલ્ય બતાવતું જૂથ પણ છે જેને સ્ટેનફોર્ડ વર્ડ સ્પોકન કલેક્ટીવ કહેવાય છે, જે શાળાની કવિતાની સખત ટીકા કરતી ટીમ તરીકે પણ કામ કરે છે. સ્ટેનફોર્ડ પણ વ્યાવસાયિકો માટે વિવિધ પ્રકાશન અભ્યાસક્રમો ચલાવે છે. સ્ટેનફોર્ડ પબ્લીશીંગ કોર્સ, કે જે 1970ના અંતથી કેમ્પસ પર ઓફર કરવામાં આવે છે તે મેગેઝીન અને પુસ્તક પ્રકાશનમાં બદલાતા જતા બિઝનેસ મોડેલોની ચર્ચા કરવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રકાશક વ્યાવસાયિકોને એકત્ર કરે છે. == કાયમી આવક (એન્ડોવમેન્ટ) અને ભંડોળ ઊભુ કરવું == ૩૦ જૂન 2008ના રોજ પૂરા થતા નાણાંકીય વર્ષના અંતે 785 મિલીયન ડોલર સ્ટેનફોર્ડ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ટોચની ભંડોળ એકત્ર કરનારી યુનિવર્સિટી હતી.<ref>{{cite news | title =Top Fund-Raising Institutions, 2007-8 | work = [[The Chronicle of Higher Education]]| page = A16| date = March 6, 2009}}</ref> સ્ટેનફોર્ડ મેનજમેન્ટ કંપની દ્વારા સંચાલિત યુનિવર્સિટીનો એન્ડોવમેન્ટ કાર્યક્રમનું મૂલ્ય 2008માં 17.2 અબજ હતું અને તેણે વાર્ષિક ધોરણે 1998થી 15.1 ટકાનો વળતર દર પ્રાપ્ત કર્યો હતો. <ref name="FG facts"/><ref>{{cite web |url=http://www.stanfordmanage.org/smc_endowment.html |title=Endowment Asset Allocation |publisher=Stanford Management Company |access-date=2008-11-27 |archive-date=2009-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090322155818/http://www.stanfordmanage.org/smc_endowment.html |url-status=dead }}</ref> જાન્યુઆરી 2009ના આર્થિક પછડાટમાં એન્ડોવમેન્ટમાં 20થી 30 ટકાનો ઘટાડોનો થયો હતો. <ref>{{cite web|url=http://www.mercurynews.com/ci_11540137 |title=Stanford suspends $1.3 billion in construction projects as endowment plunges|access-date= 2009-02-14}}</ref> ''સાન ફ્રાંસિસ્કો ક્રોનિકલ'' ના અનુસાર, "સ્ટેનફોર્ડના એન્ડોવમેન્ટે 2008થી આશરે 4 અબજ ડોલરથી 5 અબજ ડોલર અથવા તેના મૂલ્યના 20થી 30 ટકા ગુમાવ્યા હતા. પરિણામસ્વરૂપે, દરેક કેમ્પસ એકમોએ 2009માં તેમના ખર્ચમાં 15 ટકાનો કાપ મૂક્યો હતો. <ref>{{cite news|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/02/25/SPOR1653KJ.DTL|title=Stanford athletics cuts 21 posts|last=FitzGerald|first=Tom|date=2009-02-26|work=[[San Francisco Chronicle]]|publisher=[[Hearst Corporation]]|pages=D-5|access-date=2009-03-07|archive-date=2011-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429204532/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2009%2F02%2F25%2FSPOR1653KJ.DTL|url-status=dead}}</ref> == વિદ્યાર્થી જીવન == [[ચિત્ર:Stanford-bikes.jpg|thumb|મોટા કેમ્પસની આસપાસ આંટો મારવા ઘણા વિદ્યાર્થીઓ સાયકલનો ઉપયોગ કરે છે. ]] === શયનગૃહો અને વિદ્યાર્થી નિવાસો === નેવ્યાસી ટકા પૂર્વસ્નાતક વિદ્યાર્થીઓ કેમ્પસ પરના યુનિવર્સિટી હાઉસીંગમાં રહે છે, તેમાં થોડુ કારણ પાંચ વર્ષના વિદ્યાર્થીઓને કેમ્પસમાં રહેવાની જરૂરિયાત છે તે છે અને અન્ય કારણ વિદ્યાર્થીઓને તેમની પૂર્વસ્નાતકની કારકીર્દીના દરેક ચાર વર્ષો માટે બાંયધરીપૂર્વકનો નિવાસ છે. <ref name="CDS"/><ref>{{cite web |url=http://www.stanford.edu/dept/rde/shs/ugrad/eligibility_09.htm |title=Stanford University - Student Housing - Apply for Housing 2009-10 |publisher=Stanford.edu |date= |access-date=2010-07-09 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514044643/http://www.stanford.edu/dept/rde/shs/ugrad/eligibility_09.htm |url-status=dead }}</ref> સ્ટેનફોર્ડ હાઉસીંગ એસાઇનમેન્ટ ઓફિસના અનુસાર પૂર્વસ્નાતકો 80 વિવિધ ઘરોમાં રહે છે, જેમાં શયનગૃહો, સહચારીતા, રો હાઉસ, ભાઈચારા અને સ્ત્રી પૂર્વસ્નાતકોની સામાજિક ક્લબોનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="ugradres">{{cite web |url=http://www.stanford.edu/dept/resed/Residences/ |title=Stanford Housing - Undergraduate Residences |publisher=Stanford University |access-date=2008-11-27 |archive-date=2012-12-15 |archive-url=https://archive.is/20121215043129/http://www.stanford.edu/dept/resed/Residences/ |url-status=dead }}</ref> મેન્ઝાનીટા પાર્ક ખાતે 118 મોબાઇલ ઘરોને 1960ના અંતથી 1991 સુધી "હંગામી" નિવાસ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ હવે તે આધુનિક ડોર્મસ કેસ્ટાનો, કિમ્બોલ અને લેન્ટાનાની સાઇટ બની ગયા છે. <ref>{{cite web |url=http://news.stanford.edu/pr/91/910724Arc1246.html |title=Manzanita trailers to house Webb Ranch workers |publisher=News.stanford.edu |date= |access-date=2010-07-09 |archive-date=2010-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100729084308/http://news.stanford.edu/pr/91/910724Arc1246.html |url-status=dead }}</ref> મોટા ભાગના વિદ્યાર્થીઓના નિવાસો કેમ્પસની હદની બહાર સ્થિત છે, જે મોટા ભાગના વર્ગો અને ગ્રંથાલયોથી દસ મિનીટ (ચાલતા અથવા બાઇક પર)ના અંતરે છે. કેટલાક લોકો તદ્દન નવા જ હોય છે; અન્યો યુનિવર્સિટીના બીજા વર્ગના વિદ્યાર્થીને અગ્રિમતા આપે છે, અન્યો ઉપરના વર્ગનાને જ પ્રાધાન્ય આપે છે અને કેટલાક લોકો દરેક ચાર વર્ગ માટે ખુલ્લા રહે છે. મોટા ભાગના નિવાસો સ્ત્રી અને પુરુષ એમ બન્ને માટે છે; સાત દરેક પુરુષ ભાઈઓ, ત્રણ સ્ત્રી સામાજિક ક્લબ, અને એક દરેક સ્ત્રી, સ્ત્રી સભ્ય સિવાયના નિવાસો રોથ નિવાસ હોય છે. મોટા ભાગના નિવાસોમાં, પુરુષો અને સ્ત્રીઓ એક જ માળ પર રહે છે, પરંતુ બહુ ઓછા શયનગૃહો પુરુષો અને સ્ત્રીઓને એક જ માળ પર રહેવા માટે રચાયેલા હોય છે (એક જ જાતિના માળ), જેમાં એરોયો અને ઓકાડા સિવાયના વિલ્બુર શયનગૃહોનો સમાવેશ થાય છે. <ref>{{cite web |url=http://www.stanford.edu/dept/rde/shs/ugrad/wilbur.htm#junipero |title=Stanford University - Student Housing - Tour Undergraduate Housing |publisher=Stanford.edu |date= |access-date=2010-07-09 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514044724/http://www.stanford.edu/dept/rde/shs/ugrad/wilbur.htm#junipero |url-status=dead }}</ref> 2009-10ના શરૂ થયેલ યુનિવર્સિટીની નિવાસ યોજનામાં એવી ધારણા કરવામા આવી હતી કે દરેક નવો માણસ દરેક નવા માણસોના શયનગૃહમાં રહેવાની ઇચ્છા ધરાવતો હોય તેને સમાવી લેવાશે. 2009-10માં મોટે ભાગે બે તૃતીયાંશ નવા માણસોને સ્ટેર્મ અને વિલ્બુર હોલ્સમાં સમાવી લેવાશે. એક તૃતીયાંશ કે જેમણે ચાર વર્ગ નિવાસની વિનંતી કરી હતી તેમને કેમ્પસમાં આવેલી ફ્લોરેન્સ મૂર (ફ્લોમો) સહિતના શયનગૃહમાં સમાવવામાં આવશે. <ref name="froshhousing">{{cite web |url=http://parents.stanford.edu/newsletter/09fall/golder.html |title=Parents' Newsletter, Fall 2009 - Golder looks to improve life and learning in the residences |publisher=Stanford University |access-date=2009-09-16 |archive-date=2010-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100705165210/http://parents.stanford.edu/newsletter/09fall/golder.html |url-status=dead }}</ref> એપ્રિલ 2008માં, સ્ટેનફોર્ડે પાંચ કેમ્પસ નિવાસોમાં જાતિ તટસ્થતાના પરીક્ષણ માટે નવી અગ્રણી નવી યોજનાનો પ્રારંભ કર્યો હતો, જેમાં પુરુષ અને સ્ત્રીઓને એક જ ખંડમાં રહેવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. આવું વિદ્યાર્થીઓમાં અરસપરસનો તણાવ તેમજ હરીફ સંસ્થાઓ ખાતેની સમાન નીતિઓ ધરાવતી સંસ્થાઓ જેમ કે વેસલીયન, ઓબર્લીન, ક્લાર્ક, ડાર્ટમાઉથ, બ્રાઉન, અને ઉપેને અનુસર્યા બાદ કરવામાં આવ્યું હતું. <ref name="genderblind">{{cite news |url=http://daily.stanford.edu/article/2008/4/8/genderneutralHousingPlanUnveiled |title=Gender-neutral housing plan unveiled |publisher=Stanford Daily |date=April 8, 2008 |access-date=2008-11-27 |last=Xu |first=Joanna |archive-date=2008-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080621003855/http://daily.stanford.edu/article/2008/4/8/genderneutralHousingPlanUnveiled |url-status=dead }}</ref> વિવિધ નિવાસોને વિષય બાબત નિવાસો તરીકે ગણવામાં આવે છે. શૈક્ષણિક, ભાષા અને સંસ્કૃતિ નિવાસોમાં ઇસ્ટ (પૂર્વ એશિયન અભ્યાસ વિષય), હેમાર્સ્કજોલ્ડ (આંતરરાષ્ટ્રીય વિષય), હાઉસ મિટ્ટેલિયુરોપા (મધ્ય યુરોપીયન વિષય), લા કાસા ઇટીલીયાના (ઇટાલીયન ભાષા અને સંસ્કૃતિ), લા મેઇસન ફ્રાંન્કાઇસ (ફ્રેંચ ભાષા અને સંસ્કૃતિ નિવાસ), સ્લેવિયન ડોમ (સ્લેવિક/પૂર્વ યુરોપીયન વિષય નિવાસ), સ્ટોરે (માનવ જૈવિક વિષય નિવાસ), અને યોસ્ટ (સ્પેનિશ ભાષા અને સંસ્કૃતિ)નો સમાવેશ થાય છે. અનેક સંસ્કૃતિ વિષય નિવાસોમાં કાસા ઝેપાટા (સ્ટર્મ હોલમાં ચિકાનો/લેટિનો વિષય), મ્યુવેકમા-તાહ-રુક (અમેરિકન ભારતીય/અલાસ્કા વતન, અને નેટિવ હવાલીયન વિષય), ઓકાડા (વિલ્બુર હોલમાં એશિયન-અમેરિકન વિષય), અને ઉજામા (લેગ્યુનીટા કોર્ટમાં કાળા/આફ્રિકન વિષય)નો સમાવેશ થાય છે. ભાર મૂકવામાં આવતા નિવાસોમાં ફ્રેશમેન-સોફોમોર કોલેજ (નવા આવનાર પર ધ્યાન), બ્રાનેર હોલ (સમાજ સેવા), કિમ્બોલ (કલા અને કૌશલ્યદર્શક કલાઓ), ક્રોથર્સ (વૈશ્વિક નાગરિકત્વ) અને ટોયોન (સોફોમોર અગ્રિમતા)નો સમાવેશ થાય છે. <ref>{{cite web |url=http://www.stanford.edu/dept/resed/Residences/ |title=Stanford Undergraduate Residences |publisher=Stanford University |access-date=2009-12-30 |archive-date=2012-12-15 |archive-url=https://archive.is/20121215043129/http://www.stanford.edu/dept/resed/Residences/ |url-status=bot: unknown }}</ref> સ્ટેનફોર્ડમાં અન્ય વિખ્યાત નિવાસની શૈલી કો-ઓપ્સ છે. આ મકાનો સહકારી રહેવાસ દર્શાવે છે, જ્યાં નિવાસીઓ અને સમાન ખાનારાઓ દરેક ઘર ચલાવવા માટે કામમાં સહયોગ આપે છે, જેમ કે વહેચાયેલી જગ્યાઓમાં ખાવાનું અથવા ચોખ્ખાઇ રાખવી. કો-ઓપ્સ કેમ્પસોમાં ચિ થેટા ચિ, કોલંબા, એન્ચેન્ટેડ બ્રોકૂલી ફોરેસ્ટ (ઇબીએફ), હેમાર્સ્કજોલ્ડ (કે જે આંતરરાષ્ટ્રીય વિષય ગૃહ પણ છે), કેઇરોસ, ટેરા અને સિનર્જીનો સમાવેશ થાય છે. <ref>{{cite web |url=http://www.stanford.edu/dept/resed/Staff/StaffResources/StudentMgmt/CoOps.html |title=Residential Education - Cooperative Houses |publisher=Stanford University |access-date=2008-11-27 |archive-date=2009-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090526032501/http://www.stanford.edu/dept/resed/Staff/StaffResources/StudentMgmt/CoOps.html |url-status=dead }}</ref> કોઇ પણ સમયે, આશરે 50 ટકાની આસપાસની સ્નાતક વસતી કેમ્પસ પર રહે છે. હવે તે બાંધકામ નવા મુન્ગર સ્નાતક નિવાસમાં પૂર્ણ થયું છે, આ ટકાવારીમાં કદાચ વધારો થયો છે. પાંચ વર્ષના સ્નાતક વિદ્યાર્થીઓને બાંયધરીપૂર્વકનો નિવાસ અપાય છે. === પરંપરાઓ === [[ચિત્ર:Stanford banner.jpg|right|thumb|વિન્ટેજ સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી પોસ્ટકાર્ડ]] * પ્રાંગણમાં આખો ચંદ્રમાઃ વિશ્વવિદ્યાલયના મુખ્‍ય પ્રાંગણમાં વિદ્યાર્થીઓનો મેળાવડો. પરંપરાગત રીતે વરિષ્ઠ વિદ્યાર્થીઓ નવા વિદ્યાર્થીઓ સાથે ચુંબનની આપ-લે કરે છે, જો કે, ચારેય વર્ગના બધા જ વિદ્યાર્થીઓ (એ જ રીતે અનિયમિત સ્‍નાતક કક્ષાના વિદ્યાર્થી કે અજાણ્‍યા) ભાગ લેવા માટે જાણીતા છે. * રવિવારની ફિલ્મઃ મેમોરિયલ ઓડિટોરિયમમાં અઠવાડિક [[રવિવાર]] રાતની ફિલ્મનું પ્રદર્શન. સામાન્‍ય રીતે, ફિલ્મ પ્રદર્શન વખતે વિદ્યાર્થીઓ ખૂબ બૂમો પાડતા હોય છે અને ઉત્તેજિત હોય છે, અને કાગળનાં એરોપ્‍લેન ઉડાડતા કે સીધા છાપાંના ડૂચા એકબીજા પર ફેંકતા જોવા મળી શકે છે. 2006માં સિનેમા ગંભીર આર્થિક સમસ્‍યામાં ધકેલાઇ ગયું હતું અને એએસએસયુ દ્વારા રાહત સહાય મળતાં તે બધા જ વિદ્યાર્થીઓ માટે મફ્‍ત કરી દેવામાં આવ્‍યું હતું. * વરાળની સુરંગઃ સ્ટેનફોર્ડના કૅમ્‍પસમાં વરાળની સુરંગનું સંશોધન કરવાની ક્રિયા ધ્‍યાનપૂર્વક જોવાની ક્રિયા. * ફુવારા પરના કૂદકાઃ કૅમ્‍પસમાં એક ફુવારાએથી બીજા ફુવારા પર દોડવાની ક્રિયા, અથવા માત્ર સ્ટેનફોર્ડના ઘણા બધા ફુવારામાંથી ગમે તેમાં છલાંગ મારવાનું/તરવાનું (જેમ કે, વ્હાઇટ પ્લાઝામાં સ્ટેટેનફેર્ડ ક્‍લો ફઉન્‍ટેન). * બીગ ગેમના પ્રસંગોઃ સપ્તાહમાં થયેલી ઘટનાઓ કે બીગ ગેમ વિરુદ્ધ યુસી બર્કલે તરફ દોરી જાય છે, જેમાં ગેઈટીસ (રામ્‍સ હેડ થીએટ્રીકલ સોસાયટી'ના વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા સંગીતમય રીતે લખાયેલું, કમ્‍પોઝ થયેલું, તૈયાર થયેલું અને પ્રસ્‍તુત થયેલું), બેરીઅલ (જેમાં સ્ટેનફોર્ડ બેન્‍ડ અંતિમવિધિની જેમ સમુહમાં ચાલવાની ક્રિયા અને સ્ટેનફોર્ડ ક્‍લો ફુવારાની ટોચ પર ઝીલાયેલું ઠૂંસાયેલ રીંછ), અને દર કલાકની શ્રૃંખલામાં આવતો ટ્રેઇનની સીટી જેવો અવાજ કે જે બીગ ગેમ'ની શરૂઆત સુધીના કલાકોનું કાઉન્‍ટ ડાઉન કરે છે, જે સ્ટેનફોર્ડ એક્‍સ કમીટી દ્વારા સંગઠિત (ઓર્કેર્સ્‍ટે્રટેડ) કરવામાં આવ્‍યું છે. * મૂળભૂત ચીસઃ તણાવગ્રસ્‍ત વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા ડેડ વીક દરમિયાન અર્ધી રાત્રે (આખર પહેલાંનું સપ્તાહ) પ્રદર્શિત થયેલું. * અર્ધી રાત્રિનો નાસ્તો: શિયાળાના ત્રિમાસિક ડેડ વીક દરમિયાન, સ્ટેનફોર્ડનો શિક્ષકવર્ગ કેમ્‍પસ પરનાં કેટલાંક સ્થળોએ વિદ્યાર્થીઓને નાસ્‍તો આપે છે (તમે કોલેજના નાયબ વડાને નારંગીનો રસ ફરીથી ભરી દેતાં જોઈ શકો, વગેરે.) * વિયેનીસ બોલઃ હાલમાં બંધ થઇ ગયો છે તેવો વિયેના ઓવરસીઝ કાર્યક્રમમાંથી પરત ફરી રહેલા વિદ્યોર્થીઓ દ્વારા 1970માં શરૂ કરાયેલ વાલ્તઝ સાથેનો સામાન્ય બોલ. <ref>{{cite news|title=Strictly Ballroom|author=Theresa Johnston|first=Theresa|last=Johnston|work=Stanford Magazine|publisher=Stanford Alumni Association|date=May 2002|url=http://www.stanfordalumni.org/news/magazine/2002/mayjun/features/vienneseball.html|access-date=2010-09-23|archive-date=2010-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20100221113650/http://www.stanfordalumni.org/news/magazine/2002/mayjun/features/vienneseball.html|url-status=dead}}</ref> * સ્ટેનફોર્ડ પોવોવ (ઝડપી ખાનગી પરિસંવાદ): સ્ટેનફોર્ડ અમેરિકન ઈન્‍ડિયન ઓર્ગેનાઈઝેશન દ્વારા 1971 શરૂ કરાયેલ અને દર મધર્સ ડેના અઠવાડિયાની આખરમાં આયોજિત થતો હતો. <ref>{{Cite web |url=http://powwow.stanford.edu/ |title=37મો વાર્ષિક સ્ટેનફોર્ડ પરિસંવાદ મે 9-11, 2008 |access-date=2010-09-23 |archive-date=2010-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100719070037/http://powwow.stanford.edu/ |url-status=dead }}</ref> * મૌસોલિમ પાર્ટીઃ સ્ટેનફોર્ડ મૌસોલિયમમાં એક વાર્ષિક [[હેલોવીન|હોલોવીન]] પાર્ટીનું આયોજન, જેમાં લેલેન્‍ડ સ્ટેનફોર્ડ, જુનિઅર અને તેના વાલીઓના મૃતદેહ રખાયા છે. 20 વર્ષ જૂની પરંપરા. સ્નાતકો દ્વારા મળતા ભંડોળના અભાવે 2002થી 2005 <ref>{{cite web |url=http://www.stanfordalumni.org/news/magazine/2007/janfeb/red/mausoleum.html |title=A Party to Die For |date=January/February 2007 |work=Stanford Magazine |publisher=Stanford Alumni Association |access-date=2009-11-03 |archive-date=2010-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101103192446/http://www.stanfordalumni.org/news/magazine/2007/janfeb/red/mausoleum.html |url-status=dead }}</ref> સુધી સ્‍થગિત રહી હતી, <ref>http://www.stanforddaily.com/cgi-bin/?p=1018874{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> પરંતુ 2006માં ફરી ચાલુ થઇ હતી. 2008માં તે મૂળ મૌસોલિમને બદલે ઓલ્‍ડ યુનિયન'માં આયોજિત કરવામાં આવી, કારણ કે વરસાદ જનરેટર (વિદ્યુત ઉત્‍પાદક યંત્ર)ને ભાડે લેતાં રોકતો હતો. <ref>http://www.stanforddaily.com/cgi-bin/?p=954{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જુનિઅર ક્‍લાસ'ના પ્રમુખો અને એએસએસયુ એક્‍સીક્‍યુટીવ દ્વારા 2009માં ભંડોળ ઊભા કરવાના પ્રયત્‍નો પછી, પ્રારંભિક વર્ષોમાં ખર્ચમાં કાપનો સામનો કરવા છતાં, આ પ્રસંગ મૌસોલિમમાં ફરી શરૂ થઈ શક્‍યો હતો. <ref>{{cite web |url=http://www.stanforddaily.com/2009/10/07/mausoleum-next-to-die/ |title=Mausoleum: next to die? |publisher=Stanford Daily |date=2009-10-07 |access-date=2010-07-09 |archive-date=2011-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430043003/http://www.stanforddaily.com/2009/10/07/mausoleum-next-to-die/ |url-status=dead }}</ref> * સ્ટેનફોર્ડ ચેરિટી ફ્‍ૅશન શોઃ મોટી સંખ્‍યામાં વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા ચલાવાતો વૈવિધ્‍યસભર ફ્‍ૅશન શો, જે 1991માં શરૂ થયો હતો, તેમાં વિદ્યાર્થીઓ ઉપરાંત સ્થાનિક અને આંતરરાષ્‍ટ્રીય ડિઝાઈનરો ભાગ લે છે. <ref>[charityfashionshow.stanford.edu]</ref> * સીનિઅર પબ નાઈટઃ અભ્‍યાસના વર્ષો દરમિયાન, મોટા ભાગના ગુરુવારે બધા સીનિઅર પાલો અલ્‍ટો અથવા સૅન ફ્રાન્‍સીસ્‍કોમાંના બારમાં ભેગા થાય છે. દર સપ્તાહે સ્થાન ક્રમાનુસાર બદલાતું રહે છે, અને સીનિઅર્સને બાર અને કૅમ્‍પસની વચ્‍ચે સુરક્ષિત રીતે લઈ જવા માટે વિશેષ બસોની વ્‍યવસ્‍થા કરવામાં આવે છે. * અસાધારણ પુરુષ / અસાધારણ સ્રીઃ સ્‍ટેનફોર્ડ માનદ્‌ ઉપાધિઓ (ડિગ્રી) આપતી નથી,<ref>{{Cite web |url=http://registrar.stanford.edu/bulletin/4913.htm |title=સ્ટેનફોર્ડ બુલેટીન: ડિગ્રી એનાયત કરવાની ક્રિયા |access-date=2010-09-23 |archive-date=2011-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111228213935/http://registrar.stanford.edu/bulletin/4913.htm |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.stanford.edu/dept/registrar/bulletin0809/4913.htm સ્ટેનફોર્ડ બુલેટીન 2008/2009: ડિગ્રી એનાયત કરવાની ક્રિયા]</ref> પરંતુ 1953માં યુનિવર્સિટીએ અનકોમન મેન' (અસાધારણ પુરુષ) / અનકોમન વુમન'(અસાધારણ સ્રી)ની ઉપાધિ વ્‍યક્‍તિગત સ્‍તરે એવી વ્‍યક્‍તિઓ માટે રચી હતી, કે જેમણે ભાગ્‍યે જ જોવા મળતી અને અસામાન્‍ય રીતે સારી સેવા યુનિવર્સિટીને આપી હોય. * યુનિવર્સિટીનું સૌથી ઊંચું સન્માન, ઉપાધિ નક્કી કરેલા સમયગાળાએ આપવામાં આવતી નથી, પણ માત્ર ત્‍યારે જ અપાય છે જ્‍યારે અસાધારણ સેવાને માન્‍યતા આપવી અને તેની કદર કરવી ઉચિત હોય. તેના પ્રાપ્તિકર્તાઓમાં હર્બર્ટ હૂવર, બિલ હ્યુવલેટ, દવે પૅકાર્ડ, લુસીલ પેકાર્ડ અને જ્‍હૉન ગાર્ડનરનો સમાવેશ થાય છે. <ref>{{cite web|title=Degree of Uncommon Man and Uncommon Woman Award|publisher=Stanford Alumni Association|url=http://www.stanfordalumni.org/volunteer/assoc/awards/umwa.html}}</ref> * બર્થડે શૉવર્સઃ વિદ્યાર્થીઓને તેમના જન્‍મદિવસે અરધી રાત્રે તેમના મિત્રો દ્વારા ફવારામાં ફ્‍ેંકી દેવામાં આવે છે. * કેપેલા જૂથો ન્‍યૂ સ્‍ટુડન્‍ટ ઓરિએન્‍ટેશન દરમિયાન અને આખા વર્ષ દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓના રહેઠાણોમાં કૌશલ્ય રજૂ કરે છે. સૌથી વધુ નોંધપાત્ર એવા ctN ગીતોમાં વિનોદ-કેન્‍દ્રિત ફ્‍લીટ સ્‍ટ્રીટનાં "એવરીવન પીઝ ઈન ધ શૉવર" અને "પ્રે ટુ ધી ગોડ ઑફ્‍ પાર્શિયલ ક્રેડિટ" ગીતોનો સમાવેશ થાય છે. * ધી ગેમ: વસંત અથવા ઉનાળામાં છાત્રાલયના સ્‍ટાફ્‍ દ્વારા શરૂ કરાયેલ શિકારની રમત. ભૂતપૂર્વ કૅમ્‍પસની પરંપરાઓમાં બીગ ગેમ'નો સમાવેશ થાય છે. બીગ ગેમની લેક લગુનિટા (એક મોસમી તળાવ કે જે સામાન્‍ય રીતે પાનખરમાં સૂકાઈ જાય છે) પરની હોળી, જે હવે તળાવના તળિયે સૅલમૅન્‍ડરના ભયમાં મૂકાવાને કારણે નિષ્‍ક્રિય છે. === ગ્રીકનું જીવન === 1891થી, જ્‍યારે યુનિવર્સિટી સૌથી પ્રથમવખત શરૂઆત થઈ, ત્યારે સ્ટેનફોર્ડના કૅમ્‍પસમાં ભાઈચારા અને સ્ત્રીઓની ક્લબો સક્રિય રહી હતી. 1944માં યુનિવર્સિટીના પ્રમુખ ડોનાલ્‍ડ ટ્રેસીડરે હદ બહારની સ્‍પર્ધાને કારણે સ્ટેનફોર્ડની બધી જ સ્ત્રીક્લબો પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો. <ref>{{cite web |url=http://chapters.kappakappagamma.org/betaeta/pages/our-chapter.php |title=Kappa Kappa Gamma |publisher=Chapters.kappakappagamma.org |date=1944-04-26 |access-date=2010-07-09 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528005547/http://chapters.kappakappagamma.org/betaeta/pages/our-chapter.php |url-status=dead }}</ref> આમ છતાં, ટાઈટલ IXને અનુસરતાં, 1977માં બોર્ડ ઑફ્‍ ટ્રસ્‍ટીએ 33 વર્ષનો સોરોરીટીસ પરનો પ્રતિબંધ ઉઠાવી લીધો હતો. <ref>{{Cite web |url=http://cgi.stanford.edu/group/chiomega/cgi-bin/history.php |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-23 |archive-date=2013-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120104456/http://cgi.stanford.edu/group/chiomega/cgi-bin/history.php |url-status=dead }}</ref> સ્‍ટેનફોર્ડ હવે 28 ગ્રીક સંસ્થઆઓનું ઘર બની ગઇ છે, જેમાં 12 સ્ત્રી ક્લબો અને 16 ભાઈચારા ક્લબોનો સમાવેશ થાય છે, જે પૂર્વસ્નાતકોના 13 ટકા હિસ્સાને પ્રદર્શિત કરે છે. ઘણી યુનિવર્સિટીઓની તુલનામાં, દસમાંથી નવ ગ્રીક સંસ્થાઓ યુનિવર્સિટીની માલિકીના મકાનોમાં રહે છે, જેમાં સિગ્મા ચી અપવાદરૂપ છે કેમ કે તે ધી રો પર પોતાનું મકાન ધરાવે છે (પરંતુ જમીન નહી). પાંચ શાખાઓ આફ્રિકન અમેરિકન ફ્રેટર્નલ એન્‍ડ સોરોરલ એસોસીએશન'ની સભ્‍ય છે, અગિયાર શાખાઓ ઇન્‍ટરફ્રટર્નિટી કાઉન્‍સીલની સભ્‍ય છે, છ શાખાઓ ઇન્‍ટરસોરોરીટી કાઉન્‍સીલ સાથે સંકળાયેલી છે, અને છ શાખાઓ મલ્‍ટીકલ્‍ચરલ ગ્રીક કાઉન્‍સીલ સાથે સંકળાયેલી છે. <ref>{{cite web |url=http://osa.stanford.edu/greek/learn/whatis.htm |title=What is Greek Life @ Stanford? |publisher=Osa.stanford.edu |date= |access-date=2010-07-09 |archive-date=2010-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704182330/http://osa.stanford.edu/greek/learn/whatis.htm |url-status=dead }}</ref> *સ્ટેનફોર્ડ એ બે, મકાન ન ધરાવતાં ઐતિહાસિક એનપીએચસી (નેશનલ પૅન-હૅલેન્‍ટીક કાઉન્‍સીલ કે "ડિવાઈન નાઈન") સોરોરીટીસ (આલ્‍ફા કાપ્‍પા આલ્ફા અને ડેલ્‍ટા સીગ્‍મા થીટા) અને ત્રણ મકાન ન ધરાવતાં એનપીએચસી ફ્રેટર્નિટીસ (આલ્‍ફા ફી આલ્‍ફા, ઓમેગા સી ફી, અને ફી બીટા સીગ્‍મા)નું ઘર છે. આ ભાઈચારા અને સ્ત્રીઓની ક્લબો એએએફ્‍એસએ (આફ્રિકન અમેરિકન ફ્રેટર્નિટી સોરોરલ એસોસીએશન)ની નીચે સ્ટેનફોર્ડ ખાતે ચલાવવામાં આવે છે. *છ ઐતિહાસિક એનપીસી (નેશનલ પાનહેલેનીક કૉન્‍ફ્‍રન્‍સ) સ્ત્રીક્લબો, જેમાંની ત્રણ મકાન ધરાવતી નથી (આલ્‍ફા એપ્‍સીલોન ફી, ચી ઓમેગા અને કાપ્‍પા કાપ્‍પા ગામ્‍મા) અને જેમાંની ત્રણ મકાન ધરાવે છે (ડેલ્‍ટા ડેલ્‍ટા ડેલ્‍ટા, કાપ્‍પા આલ્‍ફ થેટા, અને પી બીટા ફી) સ્ટેનફોર્ડને ઘર માને છે. આ સ્ત્રીક્લબો સ્ટેનફોર્ડ ઇન્‍ટર-સોરોરીટી કાઉન્‍સીલ (આઈએસસી)ની નીચે કામગીરી આવે છે. *અગિયાર ઐતિહાસિક એનઆઈસી (નેશનલ ઇન્‍ટરફ્રેટર્નિટી કૉન્‍ફ્‍રન્‍સ) ફ્રેટરનીટીસનું પણ સ્ટેનફોર્ડ ખાતે પ્રતિનિધિત્‍વ કરવામાં આવે છે, જેમાં ચાર, મકાન ન ધરાવતી ફ્રેટરનીટીસ (આલ્‍ફા એપ્‍સીલોન પી, ડેલ્‍ટા કાપ્‍પા એપ્‍સીલોન, ડેલ્‍ટા ટૌ ડેલ્‍ટા, અને સીગ્‍મા ફી એપ્‍સીલોન) અને સાત, મકાન ધરાવતી ફ્રેટર્નિટીસ (કાપ્‍પા આલ્‍ફા, કાપ્‍પા સીગ્‍મા, ફી કાપ્‍પા સી, સીગ્‍મા આલ્‍ફા એપ્‍સીલોન, સીગ્‍મા ચી, સીગ્‍મા નુ, અને થીટા ડેલ્‍ટા ચી) નો સમાવેશ થાય છે. આ ભાઈચારા ક્લબો સ્ટેનફોર્ડ ઇન્‍ટર-ફ્રેટર્નિટી કાઉન્‍સીલ (આઈએફ્‍સી) હેઠળ કામગીરી કરે છે. *કૅમ્‍પસમાં ચાર, મકાન ન ધરાવતાં એમજીસી (મલ્‍ટીકલ્‍ચરલ ગ્રીક કાઉન્‍સીલ) સોરોરીટીસ (આલ્‍ફા કાપ્‍પા ડેલ્‍ટા ફી, લામડા થીટા નુ, સીગ્‍મા સી ઝીટા, અને સીગ્‍મા થીટા સી), તેમજ સાથે મકાન ન ધરાવતાં બે એમજીસી ફ્રેટર્નિટીસ (ગામા ઝીટા આલ્‍ફા અને લામડા ફી એપ્‍સીલોન)પણ છે. લામડા ફી એપ્‍સીલોન નેશનલ ઇન્‍ટરફ્રેટર્નિટી કોન્ફરન્સ' (એનઆઈસી) દ્વારા ઓળખાય છે. <ref>{{cite web |url=http://www.lambdaphiepsilon.com/about.php |title=Lambda Phi Epsilon National Fraternity |publisher=Lambdaphiepsilon.com |date= |access-date=2010-07-09 |archive-date=2009-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090211130555/http://www.lambdaphiepsilon.com/about.php |url-status=dead }}</ref> === વિદ્યાર્થીઓના જૂથો === સ્ટેનફોર્ડ તેના વિદ્યાર્થીઓને 650થી વધુ જૂથોમાં સામેલ થવાની તક પૂરી પાડે છે. <ref>{{cite web |url=http://www.stanford.edu/dept/uga/student/organizations/index.html |title=Student Organizations |access-date=2010-09-23 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528022711/http://www.stanford.edu/dept/uga/student/organizations/index.html |url-status=dead }}</ref> જૂથો હંમેશા નહી પરંતુ ઘણી વખત થાય છે, જેને વિદ્યાર્થી સરકારી સંસ્થા એએસએસયુના આદેશ મારફતે યુનિવર્સિટી દ્વારા અંશતઃ ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવે છે. આ ભંડોળમાં "ખાસ ફી", જે વિદ્યાર્થીઓની સંસ્થા દ્વારા અપાતા સ્પ્રીંગ ક્વાર્ટર મત દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે. જૂથોમાં એથલેટિક/મનોરંજન, કારકીર્દી/પૂર્વ વ્યાવસાયિક, સમાજ સેવા, એથનિક/સાસ્કૃતિક, ભાઈચારો/સ્ત્રી ક્લબ, આરોગ્ય/સલાહકારી, માધ્યમો/પ્રકાશનો, સંગીત/નૃત્ય/સર્જનાત્મક કલાઓથી લઇને ધાર્મિક/માન્યતા તરફે રાજકીય/સામાજિક સતર્કતા સુધીનો સમાવેશ થાય છે. જૂથોમાં સમાવેશ થાય છે (પરંતુ મર્યાદિત નહી): * ''સ્ટેનફોર્ડ દૈનિક'' એ ખરેખર સ્વસંતત્ર સંસ્થા છે, પરંતુ તે સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીમાં વહેચાતું દૈનિક અખબાર નથી અને જ્યારે 1892માં યુનિવર્સિટીની સ્થાપના થઇ ત્યારથી તે પ્રકાશિત થાય છે. * સ્ટેનફોર્ડ એક્સ સમિતિ એ સ્ટેનફોર્ડ એક્સની સત્તાવાર પાલક છે તેમજ તમામ સ્ટેનફોર્ડ પરંપરા અને વિદ્વતાને જાળવે છે. તે સ્ટેનફોર્ડની સ્થાનિક ફૂટબોલ રમતોના મેદાનમાં દેખાય છે. * સ્ટેનફોર્ડ પૂર્વ ઉદ્યોગ સંગઠન <ref>{{cite web |url=http://spba.stanford.edu/ |title=SPBA |access-date=2010-09-23 |archive-date=2018-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181207191411/http://spba.stanford.edu/ |url-status=dead }}</ref> સૌથી મોટું ઉદ્યોગ કેન્દ્રિત પૂર્વસ્નાતકોની સંસ્થા છે. તે ઉદ્યોગ, સ્નાતક અને વિદ્યાર્થી સમુદાય વચ્ચે કાર્યરત કડી જોડવામાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. * સ્ટેનફોર્ડ સોલર કાર પ્રોજેક્ટ, કે જ્યાં વિદ્યાર્થીઓ સૂર્ય આધારિત કાર દર બે વર્ષે બનાવે છે અને નોર્થ અમેરિકન સોલર ચેલેન્જ અથવા વિશ્વ સોલર ચેલેન્જમાં સ્પર્ધા કરે છે. * સ્ટેનફોર્ડ એસ્ટ્રોનોમિકલ સોસાયટી ઉલ્કા શોઅર્સ, ચંદ્ર ગ્રહણ અને અન્ય અવકાશી ઘટનાઓનું આયોજન કરે છે. * સ્ટેનફોર્ડ કાઇ ફ્લાયીંગ સોસાયટી <ref>{{cite web |url=http://sites.google.com/site/stanfordkfs/ |title=Stanford Kite Flying Society |access-date=2010-09-23 |archive-date=2011-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430030254/http://sites.google.com/site/stanfordkfs/ |url-status=dead }}</ref> (સ્થાપના 2008માં), પૂર્વસ્નાતકોનું જૂથ કે જે પતંગ ઉડાવવા પ્રત્યે સમર્પિત છે. સોસાયટીની "બેઠકો" સામાન્ય રીતે વિલ્બુર ફિલ્ડમાં હવા ન હોય ત્યારે યોજાય છે. * પેલિપિનો અમેરિકન સ્ટુડન્ટ યુનિયન (પીએએસયુ), એ સંસ્કૃતિ આધારિત સમાજ સેવા અને સામાજિક કાર્યકર્તા જૂથ છે. તેમજ પીએએસયુનો આંતરિક ભાગ એ પરંપરાગત કલા દર્શાવતી પાંખ છે જે કાયુમાન્ગી તરીકે ઓળખાય છે. * સ્ટેનફોર્ડ ફાયનાન્સ એ પૂર્વ વ્યાવસાયિક સંસ્થા છે જેનો ઉદ્દેશ જે વિદ્યાર્થીઓ માર્ગદર્શન અથવા ઇન્ટર્નશીપ દ્વારા નાણા ક્ષેત્રની કારકીર્દીમાં પ્રવેશવા માગતા હોય તેવા વિદ્યાર્થીઓને માર્ગદર્શન પૂરું પાડવાનો છે. * બિઝનેસ એસોસિયેશન ઓફ સ્ટેનફોર્ડ એન્ટપ્રિન્યુરીયલ સ્ટુડન્ટસ [http://bases.stanford.edu/ બીએએસઇએસ (BASES)]) એ 5000થી વધુ સભ્યો ધરાવતું સિલીકોન વેલીમાં સૌથી મોટી વ્યાવસાયિક સંસ્થા છે. તેનો ઉદ્દેશ સાહસિકોની હવે પછીની પેઢીને ટેકો પૂરો પાડવાનો છે. *સ્ટેનફોર્ડફ્લીટ સ્ટ્રીટ સિંગર્સ એ તમામ પુરુષો ધરાવતું એકાપ્પેલા જૂથ છે જે ખાસ કરીને રમૂજને લગતી મૂળ રચનાઓ, જાઝમાં, અને સ્ટેનફોર્ડ લડાઇ ગીતોમાં વિશિષ્ટતા ધરાવે છે. ફ્લીટ સ્ટ્રીટ સ્ટેનફોર્ડના ગીતોને તેના ભજવાતા નાટિકાસંગ્રહના એક ભાગ તરીકે જાળવી રાખે છે, સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીએ ફ્લીટ સ્ટ્રીટનો યુનિવર્સિટીની શતાબ્દી ઉજવણી દરમિયાન એક રાજદૂત તરીકે ઉપયોગ કરે છે અને સ્ટેનફોર્ડના ગીતોના એક આલ્બમનો પ્રારંભ કર્યો હતો જેનું શિર્ષક હતું અપ ટોવર્ડ માઉન્ટેઇન્સ હાયર(1999), જેને વિશ્વના તમામ સ્નાતકો સુધી મોકલવામાં આવ્યું હતું. * ધી સ્ટેનફોર્ડ માર્શલ આર્ટસ પ્રોગ્રામ (એસએમએપી) એ કેમ્પસ પર આવેલી 11 વિવિધ માર્શલ આર્ટસ જૂથો માટે એક છત્ર સંસ્થા છે: એઇકીડો, કોપેઇરા, એસ્ક્રિમા, જૂડો, જુજિત્સુ, કેન્પો કરાટે, મુઆય થાઇ, વિંગ ચૂન, જેકેએ શોટોકન, ટાએકવોન્ડો અને વુશુ. * સ્ટેનફોર્ડ વિમેન ઇન બિઝનેસ (એસડબ્લ્યુઆઇબી)<ref>{{cite web |url=http://swib.stanford.edu/ |title=SWIB |access-date=2010-09-23 |archive-date=2010-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731160330/http://swib.stanford.edu/ |url-status=dead }}</ref> એ કેમ્પસ પરની ઉદ્યોગ સંસ્થા છે જેમાં બોર્ડ પરના 40 અને 100 જેટલા સક્રિય સભ્યોનો સમાવેશ થાય છે. દર વર્ષે, એસડબ્લુઆઇબી 25થી વધુ કાર્યક્રમો અને વર્કશોપ્સનું આયોજન કરે છે, જેમાં શિયાળુ અને હેંમંત પરિસંવાદ બોલાવે છે અને માર્ગદર્શન અને સ્પ્રીંગ ક્વાર્ટર ઇન્ટર્નશીપ પૂરી પાડે છે. === કેમ્પસમાં આવેલા સમય વીતાવવાના સ્થળો === કેમ્પસમાં અસંખ્ય સ્થળો છે જ્યાં વિદ્યાર્થીઓ કામ માટે અથવા સમય વીતાવવા જાય છે, જે શયનગૃહમાં હોતું નથી. * ઓલ્ડ સ્ટુડન્ટ યુનિયન - આ ઇમારત વિદ્યાર્થીઓની જૂથ કામગીરીનું મધ્યબિંદુ છે. અસંખ્ય કોચ સામાન્ય બેઠકમાં વિદ્યાર્થીઓ માટે વિશ્રાંતીસ્થળ પૂરું પાડે છે, જેમાં મિત્રો સાથે હોય છે કે ઓફિસ કલાકો માટે ટીએ હોય છે. આ ઉપરાંત વિવિધ પરિસંવાદો માટે ખંડો પણ ઉપલબ્ધ છે, જેનો સામાન્ય રીતે બેઠકો માટે વિદ્યાર્થીઓના જૂથો દ્વારા ઉપયોગ થાય છે. * કોહો (કોફી હાઉસ) - ટ્રેસીડર યુનિયનમાં આવેલું છે, કોહો આરામ, મૈત્રીપૂર્ણ વાતાવરણ આપવાની સાથે વિદ્યાર્થીઓની મૂળ કલાથી તેમજ અસંખ્ય વિખ્યાત સ્ટેનફોર્ડના ફિગરહેડ્ઝ (કેટલીક પ્રશ્નાર્થ પ્રવૃત્તિઓ માટે આવરણ તરીકે જેનો ઉપયોગ થાય છે તેવી વ્યક્તિ)ના વ્યંગચિત્રોથી શણગારેલ દિવાલો પૂરી પાડે છે. મોટા ભાગની સાંજે તેઓ જીવંત સંગીત પણ રાખે છે. * સ્ટેનફોર્ડ બુકસ્ટોર અને જૂના યુનિયન વચ્ચે આવેલ વ્હાઇટ પ્લાઝા - વ્હાઇટ પ્લાઝા એવું સ્થળ છે જ્યાં તમે મેળાઓ ભરાતા, વિદ્યાર્થીઓના સમય પસાર કરતા તરફેણકારી જૂથો,ફૂવારા પર કૂદાકૂદ કરતા કોઇક જગ્યાએ અઢેલીને ઊભા લોકો, ભંડોળ ઊભુ કરનારા બૂથ જે ચલ્લાહ બ્રેડનું વેચાણ કરે છે તેવા લોકો અથવા પાળવા માટે નાની બકરીઓનું વેચાણ કરનારા લોક અને તે રીતેની અન્ય પ્રવૃત્તિઓ થતી જોશો. == એથલેટિક્સ (વ્યાયામની રમતો) == સ્ટેનફોર્ડ એનસીએએના વિભાગ આઇ-એમાં ભાગ લે છે અને પેસિફિક-10 પરિસંવાદની સભ્ય છે . તે માઉન્ટેઇન પેસિફિક સ્પોર્ટસ ફેડરેશન માં ઇન્ડોર ટ્રેક (પુરુષો અને સ્ત્રીઓ), વોટર પોલો (પુરુષો અને સ્ત્રીઓ), સ્ત્રીઓની કસરત, સ્ત્રીઓની લાક્રોસે (હોકી જેવી દડાની અમેરિકન રમત), પુરુષોની કસરત, અને પુરુષોના વોલીબોલમાં પણ ભાગ લે છે. સ્ત્રીઓની ફિલ્ડ હોકી ટીમ એ નોરપાક પરિસંવાદનો ભાગ છે. <ref>{{cite web|url=http://www.norpacfieldhockey.com/ |title=NorPac |publisher=i2i Interactive |year=2007 |access-date= 2007-06-08}}</ref> સ્ટેનફોર્ડની પરંપરાગત રમતોમાં હરીફ યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા, બર્કલે છે, જે પૂર્વ ખાડીમાં ઉત્તરનું પડોશી છે. સ્ટેનફોર્ડ 34 યુનિવર્સિટી રમતો (18 સ્ત્રી, 15 પુરુષ, એક બન્નેની સાથે), 19 ક્લબ રમતો અને 37 વર્ગમાં શીખવાતી રમતો ઓફર કરે છે-આશરે 800 વિદ્યાર્થીઓ આંતરકોલેજની રમતોમાં ભાગ લે છે. યુનિવર્સિટી આશરે 300 એથલેટિક સ્કોલરશીપ ઓફર કરે છે. [[ચિત્ર:Stanstadium view.jpg|thumb|right|નવું સ્ટેનફોર્ડ સ્ટેડીયમ, સ્થાનિક ફૂટબોલની રમતોનું સ્થળ. ]] કાલ અને સ્ટેનફોર્ડ ફૂટબોલ ટીમો વચ્ચે રમાતી વાર્ષિક "મોટી રમત"ના વિજેતા સ્ટેનફોર્ડ એક્સનો હવાલો જીતી લે છે. પ્રથમ "મોટી રમત", 19 માર્ચ 1892ના રોજ સાન ફ્રાંસિસ્કો ખાતે હેઇટ સ્ટ્રીટમાં રમાઇ હતી, જેણે પશ્ચિમ કિનારે ફૂટબોલની સ્થાપના કરી હતી. સ્ટેનફોર્ડે 8 હજાર દર્શકો સામે 14થી 10 જીત્યા હતા. સ્ટેનફોર્ડની ફૂટબોલ ટીમ 1902માં પ્રથમ રોઝ બોઉલ રમી હતી. જોકે, તે સમયે રમતની હિંસા સાથે શરાબ પીધેલા દર્શકોનું રમત પછીનુ તોફાન સાન ફ્રાંસિસ્કોને 1905માં શહેરમાં "મોટી રમત" કરવા પ્રેર્યુ હતું. 1906માં ડેવીડ સ્ટાર જોર્ડને સ્ટેનફોર્ડ પર ફૂટબાલ પ્રતિબંધિત કર્યો હતો. 1906-1914ની "મોટી રમત"માં ફૂટબોલને બદલે રગ્બીનું નિદર્શન કર્યું હતું. સ્ટેનફોર્ડે ફૂટબોલનો 1919માં પુનઃપ્રારંભ કર્યો હતો. <ref name="Starr3">{{cite book|last=Starr|first=Kevin|title=Americans and the California Dream|url=https://archive.org/details/americanscalifor0000star_e8a5|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=1973|pages=[https://archive.org/details/americanscalifor0000star_e8a5/page/336 336]–338|chapter=Life Among the Best and Truest: David Starr Jordan and the Founding of Stanford University |isbn=0-19-501644-0}}</ref> સ્ટેનફોર્ડે 1971 અને 1972માં બેક ટુ બેક રોઝ બાઉલ્સ ફરી જીતી લીધો હતો. સ્ટેનફોર્ડે અત્યંત તાજેતર 2000માં 12 રોઝ બાઉલ્સ રમ્યા હતા. સ્ટેનફોર્ડના જિમ પ્લુનકેટ્ટે હેઇસમેન ટ્રોફી 1970માં જીતી હતી. ક્લબ રમતો, જોકે સત્તાવાર રીતે નહી પરંતુ સ્ટેનફોર્ડના એથલેટનો ભાગ છે અને સ્ટેનફોર્ડ ખાતે તે અસંખ્ય છે. રમતોમાં બાણવિદ્યા, બેડમિંટોન, ક્રિકેટ, સાયક્લીંગ, ઘોડેસવારી, હોકી જેવી આઇરીશ રમત (હર્લીંગ), આઇસ હોકી, જૂડો, કેકીંગ, પુરુષોનું લાક્રોસે, પોલો, રેક્વેટબોલ, રગ્બી યુનિયન, સ્ક્વોશ, સ્કઇંગ, ટાએકવોન્ડો, ટેનિસ, ટ્રિયાથલોન અને અલ્ટિમેટનો સમાવેશ થાય છે. પુરુષોની અલ્ટિમેટ ટીમે 1984 અને 2002માં,<ref name="UPA College Open Champions">{{Cite web |url=http://upa.org/hallofchampions/college/openchampions |title=કોલેજ ઓપન ચેમ્પીયન્સ અલ્ટીમેટ પ્લેયર્સ એસોસિયેશન |access-date=2010-09-23 |archive-date=2009-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091216040956/http://www.upa.org/hallofchampions/college/openchampions |url-status=dead }}</ref> સ્ત્રીઓની અલ્ટિમેટ ટીમે 1997, 1998, 1999, 2003, 2005, 2006, અને 2007માં,<ref name="UPA College Women's Champions">{{Cite web |url=http://upa.org/hallofchampions/college/womenschampions |title=કોલેજ વિમેન્સ ચેમ્પીયન્સ અલ્ટીમેટ પ્લેયર્સ એસોસિયેશન |access-date=2010-09-23 |archive-date=2009-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090818025728/http://www.upa.org/hallofchampions/college/womenschampions |url-status=dead }}</ref> સ્ત્રીઓની રગ્બી ટીમે 1999, 2005, 2006 અને 2008માં નેશનલ ચેમ્પીયનશીપ્સ જીતી લીધી હતી. સાયક્લીંગ ટીમે 2007માં ડિવીઝન I યુએસએ સાયક્લીંગ કોલેજિયેટ રોડ નેશનલ ચેમ્પીયનશીપ જીતી હતી. 1930 સુધી, સ્ટેનફોર્ડ પાસે તેની એથલેટિક ટીમો માટે "માસ્કોટ" નામ ન હતું. તે વર્ષમાં એથલેટિક વિભાગે નામ "ભારતીય" અપનાવ્યું હતું. 1972માં, નેટિવ અમેરિકન વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા જાતિવાદ સંવેદનશૂન્યતાની ફરિયાદ થયા બાદ "ભારતીય"ને પડતું મૂકવામાં આવ્યું હતું. [[ચિત્ર:11-04-06-LSJUMB-003.jpg|thumb|લેલેન્ડ સ્ટેનફોર્ડ જુનિયર યુનિવર્સિટી માર્ચીંગ બેન્ડ "ઓલ રાઇટ નાવ" અને અન્ય હંગામી સંગીત દ્વારા ફૂટબોલના ચાહકોને આનંદ પૂરો પાડે છે.]] સ્ટેનફોર્ડ રમત ટીમોનો હવે સત્તાવાર રીતે સ્ટેનફોર્ડ કાર્ડીનલ તરીકે ઉલ્લેખ કરાય છે, જે ઘાટા લાલ રંગનો ઉલ્લેખ કરે છે, કાર્ડીનલ પક્ષી નહી. કાર્ડીનલ (ઘેરો કિરમજી રંગ)અને પાછળના કાર્ડીનલ અને સફેદ યુનિવર્સિટીના 19મી સદીથી સત્તાવાર રંગ બની ગયા છે. બેન્ડના માસ્કોટ, "ધી ટ્રી", સામાન્ય રીતે શાળા સાથે સંલગ્ન બની ગયા છે. લેલેન્ડ સ્ટેનફોર્ડ જુનિયર યુનિવર્સિટી માર્ચીંગ બેન્ડ (એલએસજેયુએમબી)નો થોડા ભાગમાં, ઝાડનું સંકેત અલ પાલો અલ્ટો સ્ટેનફોર્ડ અને પાલો અલ્ટો સીલ્સ પરના રેડવુડથી પ્રાપ્ત કરવામાં આવ્યું છે. સ્ટેનફોર્ડ વાર્ષિક યુ.એસ. ઓપન સિરીઝ ટેનિસ ટૂર્નામેન્ટ, બેન્ક ઓફ ધ વેસ્ટ ક્લાસિકનું ટૌબે સ્ટેડીયમ ખાતે યોજે છે. કોબ્બ ટ્રેક, એન્જેલ ફિલ્ડ, અને એવરી સ્ટેડીયમ પૂલની ગણના વિશ્વ કક્ષાની એથલેટિક સવલતો તરીકે થાય છે. સ્ટેનફોર્ડ સ્ટેડીયમે 20 જાન્યુઆરી 1985ના રોજસુપર બાઉલ XIXનું આયોજન કર્યું હતું, જેમાં સાન ફ્રાંસિસ્કો 49 વર્ષના લોકોએ 38-16 સ્કોરથી મિયામી ડોલ્ફીન્સને હરાવી હતી. સ્ટેનફોર્ડે ટોચના ક્રમાંકિત કોલેજ સ્તરનો એથલેટિક કાર્યક્રમ - એનએસીડીએ (NACDA) ડિરેક્ટર્સ કપ, જે અગાઉ ''સિયર્સ કપ'' — કે જે છેલ્લા 16 વર્ષોથી દર વર્ષે યોજાય છે તે જીત્યો હતો. સ્ટેનફોર્ડ પાસે 1976-77 શાળા વર્ષથી દર વર્ષે ઓછામાં ઓછી એક એનસીએએ ટીમ વિજેતા રહી છે. <ref>[http://www.usatoday.com/sports/college/2010-06-22-stanford-directors-cup_N.htm યુએસએ ટુડે, 22 જૂન, 2010]</ref> '''એનસીએએની સિદ્ધિઓ:''' સ્ટેનફોર્ડે તેની સ્થાપના થઇ ત્યારથી અત્યાર સુધીમાં 99નેશનલ કોલેજ સ્તરના એથલેટિક એસોસિયેશન નેશનલ ટીમ ટાઇટલ્સ મેળવ્યા છે, જે યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા, લોસ એંજલસ અન 421 વ્યક્તિગત એનસીએએ ચેમ્પીયનશીપ્સ બાદ બીજા ક્રમે આવે છે, જે કોઇ પણ યુનિવર્સિટીએ જીતેલામાં સૌથી વધુ છે. <ref>{{Cite web |url=http://web1.ncaa.org/web_files/stats/champs_records_book/summaries/combined.pdf |title=એનસીએએ વેબસાઇટ |access-date=2010-09-23 |archive-date=2010-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100627170832/http://web1.ncaa.org/web_files/stats/champs_records_book/summaries/combined.pdf |url-status=dead }}</ref> '''ઓલિમ્પિક સિદ્ધિઓ:''' ''સ્ટેનફોર્ડ દૈનિક'' ના અનુસાર, "સ્ટેનફોર્ડે 1908થી દરેક ઉનાળુ ઓલિમ્પીયાડમાં પોતાની હાજરી રાખી છે." <ref name="olympics">{{Cite web |url=http://daily.stanford.edu/article/2000/2/2/cardinalBoastsGoldenHistory |title=કાર્ડિનલ સોનેરી ઇતિહાસનું ગર્વ લે છે - ધી સ્ટેનફોર્ડ ડેઇલી ઓલાઇન |access-date=2010-09-23 |archive-date=2008-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207041903/http://daily.stanford.edu/article/2000/2/2/cardinalBoastsGoldenHistory |url-status=dead }}</ref> 2004ના અનુસાર, સ્ટેનફોર્ડ એથલેટોએ 182 ઓલિમ્પીક ચંદ્રકો ઉનાળુ રમતોમાં જીત્યા છે; "હકીકતમાં, દરેક 1912થી ઓલિમ્પીયાડમાં સ્ટેનફોર્ડ એથલેટિસે ઓછામાં ઓછો એક અને વધુમાં વધુ 17 સુવર્ણ ચંદ્રકો જીત્યા છે." <ref name="olympicmedals">{{Cite web |url=http://daily.stanford.edu/article/2004/8/12/fortytwoAthletesTryLivingUpToStanfordsOlympicLegacy |title=42 દોડવીરો સ્ટેનફોર્ડના ઓલિમ્પીક વારસા સુધી રહેવાનો પ્રયત્ન કરે છે - ધી સ્ટેનફોર્ડ ડેઇલી ઓનલાઇન |access-date=2010-09-23 |archive-date=2008-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080905025919/http://daily.stanford.edu/article/2004/8/12/fortytwoAthletesTryLivingUpToStanfordsOlympicLegacy |url-status=dead }}</ref> સ્ટેનફોર્ડ એથલેટ્સે 2008 ઉનાળુ રમતોમાં 24 ચંદ્રકો મેળવ્યા હતા, જેમાં 8 સુવર્ણ, 12 ચાંદીના અન 4 કાંસાના ચંદ્રકોનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="olympics08">{{Cite web |url=http://gostanford.cstv.com/sports/olympics/spec-rel/082408aaa.html |title=25 ઓલિમ્પીક ચંદ્રકો સાથે સ્ટેનફોર્ડ વિશ્વવિક્રમ સ્થાપિત કરે છે |access-date=2010-09-23 |archive-date=2008-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207232918/http://gostanford.cstv.com/sports/olympics/spec-rel/082408aaa.html |url-status=dead }}</ref> == વિખ્યાત સ્નાતક, શિક્ષક અને કર્મચારીઓ == વિન્ટોન સર્ફ, "ઇન્ટરનેટના પિતા", સ્ટેનફોર્ડમાંથી સ્નાતક થયા છે. સ્ટેનફોર્ડના જે સ્નાતકોએ કંપનીઓનો પ્રારંભ કર્યો હતો તેમાં હ્યુવલેટ પેકાર્ડ (વિલીયમ હ્યુવલેટ અને ડેવીડ પેકાર્ડ), સિસ્કો સિસ્ટમ્સ (સાન્ડ્રા લર્નર અને લિયોનાર્દ બોસેક), એનવીઆઇડીઆઇએ, એસજીઆઇ, વીએમવેર, એમઆઇપીએસ ટેકનોલોજીસ , યાહૂ! (Yahoo!) (ચિહ-યૂઆ યાંગ અને ડેવીડ ફિલો), ગૂગલ (Google) (સેર્જી બ્રીન અને લૌરેન્સ પેજ), વિપ્રો ટેકનોલોજીસ, નાઇક, ગેપ (ડોરિસ ફિશર) અને સન માઇક્રોસિસ્ટમ્સનો સમાવેશ થાય છે. સન માઇક્રોસિસ્ટમમાં ''સન'' નો મૂળભૂત રીતે "સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી નેટવર્ક" તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે. <ref>{{cite web | title = Mr. Scott McNealy | publisher = Sun Microsystems, Inc. | date = 2005-04-24 | url = http://www.sun.com/products-n-solutions/edu/gelc/bios/scottmcnealy.html | access-date = 2009-09-17}}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogs.sun.com/dador/entry/sunw_stanford_university_network_workstation |title=Jim McGuinness's Weblog |access-date= 2009-02-22 |work= |publisher= |date=2007-08-27 |author=Jim McGuinness}}</ref> સ્ટેનફોર્ડના પ્રવર્તમાન વિદ્વાનોના સમૂહમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે: * 16 [[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબેલ ઇનામ]] વિજેતા;<ref name="StanfordFactsFaculty">{{cite web | url = http://www.stanford.edu/about/facts/faculty.html | title = Stanford Facts: Faculty | publisher = Stanford University | access-date = 2009-09-17 | archive-date = 2010-05-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100527220858/http://www.stanford.edu/about/facts/faculty.html | url-status = dead }}</ref> * નેશનલ એકેડમી ઓફ સાયંસીઝના 136 સભ્યો; <ref name="StanfordFactsFaculty"/> * નેશનલ એકેડમી ઓફ એન્જિનીયંરીંગના 83 સભ્યો <ref name="StanfordFactsFaculty"/> * અમેરિકન એકેડમી ઓફ આર્ટસ એન્ડ સાયંસીઝના 244 સભ્યો; <ref name="StanfordFactsFaculty"/> * નેશનલ મેડલ ઓફ સાયંસ 19 પ્રાપ્તિકર્તાઓ; <ref name="StanfordFactsFaculty"/> * નેશનલ મેડલ ઓફ ટેકનોલોજીના 2 પ્રાપ્તિકર્તાઓ; <ref name="StanfordFactsFaculty"/> * નેશનલ એકેડમી ઓફ એજ્યુકેશનના 27 સભ્યો; <ref name="StanfordFactsFaculty"/> * અમેરિકન ફિલોસોફિકલ સોસાયટીના 46 સભ્યો; <ref name="StanfordFactsFaculty"/> * 4 પુલિત્ઝર ઇનામ વિજેતાઓ; <ref name="StanfordFactsFaculty"/> * 23 મેકઆર્થર ફેલો; <ref name="StanfordFactsFaculty"/> * 8 વુલ્ફ ફાઉન્ડેશન ઇનામ વિજેતાઓ; <ref name="StanfordFactsFaculty"/> * 6 કોરેટ ફાઉન્ડેશન ઇનામના વિજેતાઓ; <ref name="StanfordFactsFaculty"/> * 3 પ્રેસીડેન્શિયલ મેડલ ઓફ ફ્રીડમ વિજેતાઓ. <ref name="StanfordFactsFaculty"/><ref name="Teller">{{cite news |first=Dawn |last=Levy |title=Edward Teller wins Presidential Medal of Freedom |curly=y |work= |page=http://news-service.stanford.edu/pr/03/teller723.html |date=2003-07-22 |access-date=17 November 2008 |quote=Teller, 95, is the third Stanford scholar to be awarded a Presidential Medal of Freedom. The others are Nobel Prize-winning economist Milton Friedman (1988) and former Secretary of State George Shultz (1989). |url=http://news-service.stanford.edu/pr/03/teller723.html |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614040209/http://news-service.stanford.edu/pr/03/teller723.html |url-status=dead }}</ref> ભૂતપૂર્વ જાપાનીઝ વડાપ્રધાન યૂકીઓ હાટોયામા,<ref>{{cite web |author= |title=The Dish: Stanford alum primed to be Japan's next premier; multitasking experts juggle media; and much more |url=http://news.stanford.edu/news/2009/august31/the-dish-090209.html |work=Stanford Report |publisher=Stanford News Service |date=2009-09-01 |access-date=2009-10-12 |archive-date=2010-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100616003743/http://news.stanford.edu/news/2009/august31/the-dish-090209.html |url-status=dead }}</ref> ભૂતપૂર્વ યુ.એસ. પ્રમુખ હર્બર્ટ હૂવર, ભૂતપૂર્વ યુ.એસ. સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ વોરેન ક્રિસ્ટોફર, અને ભૂતપૂર્વ ઇઝરાયેલી વડાપ્રધાન એહુદ બારાક સ્નાતકો છે. એનએફએલ ક્વાર્ટરબેક્સ (ફૂટબોલ)રમનારાઓમાં જિમ પ્લન્કેટ્ટ, ટ્રેન્ટ એડવર્ડઝ અને જોહ્ન એલવે, એનએફએલ મેળવનારાઓમાં ગોર્ડોન બેન્કસ અને ઇડી મેકાફ્રેનો સમાવેશ થાય છે, એનએફએલ ફુલબેકમાં જોન રિચી, રનર યાન હોલ, એમએલબી પ્રારંભકર્તા પીચર માઇક મ્યુસિયાના, એમએલબી ડાબોડી ફિલ્ડર કાર્લોસ ક્વીન્ટીન, ગ્રાન્ડ સ્લેમ વિજેતા ટેનિસ ખેલાડીઓ જોહ્ન મેકએનરો (સ્નાતક ન હતા) (સિંગલ્સ અને ડબલ્સ) અને (ડબલ્સ) બોબ અને માઇક બ્રાયન, વ્યાવસાયિક ગોલ્ફ રમનાર ટાઇગર વુડ્ઝ (સ્નાતક ન હતા), ન્યુ ઝીલેન્ડ ફૂટબોલ અને બ્લેકબર્ન રોવર્સ બચાવકર્તા યાન નેલ્સેન, ઓલિમ્પીક તરવૈયાઓ જેન્ની થોમ્પસન, સમર સેન્ડર્સ અને પાબલો મોરાલ્સ, ઓલિમ્પીક ફિગર સ્ટેકર ડેબી થોમસ, ઓલિમ્પીક વોટર પોલો ખેલાડીઓ ટોની એઝેવેડો અને બ્રેન્ડા વિલ્લા, ઓલિમ્પીક સોફ્ટબોલ ખેલાડી જેસિકા મેન્ડોઝા, હેઇસમેન અંતિમ ચરણવાળા ટોબી ગર્હાર્ટ, અને અભિનેત્રી રીસ વિથર્સસ્પૂન (સ્નાતક ન હતા) સ્નાતકો છે. અભિનેત્રીઓ જેનિફર કોનેલી અને સિગૌર્ની વીવર (તેનો સ્નાતકનો દરજ્જો 2009ની ફિલ્મ અવતારમાં દર્શાવાયો હતો), અભિનેતા ફ્રેડ સેવેજ, અને રાજકીય ટિપ્પણીકાર રાશેલ મેડ્ડો આગળ પડતા સ્નાતકો હતા. == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == વધુ વાંચન == * રોનાલ્ડ એન. બ્રેસવેલ, ''ટ્રીઝ ઓફ સ્ટેનફોર્ડ એન્ડ એન્વાયર્નસ'' (સ્ટેનફોર્ડ હિસ્ટોરિકલ સોસાયટી, 2005) * કેન ફેન્યો, ''ધી સ્ટેનફોર્ડ ડેઇલી 100 યર્સ ઓફ હેડલાઇન્સ'' (2003-10-01) ISBN 0-9743654-0-8 * જિયાન ફેટ્ટર, ''પ્રશ્નો અને પ્રવેશ: સ્ટેનફોર્ડ ખાતે 100,000 પ્રવેશના નિર્ણયોનું પ્રતિબિંબ'' (1997-07-01) ISBN 0-8047-3158-6 * રિકાર્ડ જોનકાસ, ડેવીડ ન્યુમાન અને પાઉલ વી.ટર્નર. ''સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી, '' ''કેમ્પસ માર્ગદર્શિકા.'' પ્રિન્સટોન આર્કિટેક્ચરલ પ્રેસ, 2006. [http://www.springerlink.com/content/h236g6/ ઓનલાઇન ઉપલબ્ધ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190919035307/https://link.springer.com/book/10.1007/1-56898-664-5 |date=2019-09-19 }}. * સ્ટુઅર્ટ ડબ્લ્યુ, લેસ્લીન'', ધી કોલ્ડ વોર અને અમેરિકન સાયંસ: એમઆઇટી અને સ્ટેનફોર્ડ ખાતે મિલીટ્રી-ઇન્ડસ્ટ્રીયલ કોમ્પ્લેક્સ'' , કોલંબીયા યુનિવર્સિટી પ્રેસ 1994 * રેબેક્કા એસ. લોવેન, આર.એસ.લોવેન, ''કોલ્ડ વોર યુનિવર્સિટીનું સર્જન કરતા: સ્ટેનફોર્ડનું પરિવર્તન'' , યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ 1997 === દ્રષ્ટિ === * ડીવીડી: સ્ટેનફોર્ડની દંતકથાઓ (2008-09-23) યુપીસી: 182490000514 [http://www.amazon.com/Legends-Stanford/dp/B001CQ5FEW એમેઝોન પ્રવેશ] == બાહ્ય કડીઓ == * ફેસબુક ખાતે [http://www.facebook.com/stanford સ્ટેનફોર્ડ] [[શ્રેણી:અમેરિકન યુનિવર્સિટીઓ]] [[શ્રેણી:સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી]] [[શ્રેણી:વિદેશી યુનિવર્સિટીઓ]] aezwne928xrub23d3neafyhkanex8ah 0 27317 903831 859808 2026-08-17T01:44:01Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903831 wikitext text/x-wiki :''[[ગ્રીક અક્ષર]] અહીં પરત આવે છે.'' ''ગ્રીક અક્ષરો પરથી નામ રાખવામાં આવ્યું હોય તેવી કેટલીક સંસ્થાઓ માટે [[ભાઈચારા મંડળ અને ભગિની સંઘ]] જુઓ'' '''ગ્રીક મૂળાક્ષરો''' એ 24 અક્ષરોનો સમૂહ છે, જેનો ઉપયોગ 9મી સદીના અંતથી અથવા ઈ.સ.પૂ. 8મી સદીના પ્રારંભથી [[ગ્રીક ભાષા]] લખવા માટે થતો હતો. તે સંક્ષિપ્ત સમજણમાં તે સૌપ્રથમ અને સૌથી જૂનો {1)મૂળાક્ષર{/1} અલગ સંકેત સાથે [[સ્વર]] અને [[વ્યંજન]]ની નોંધ રાખે છે. <ref name="Blackwell">{{cite book|last=Coulmas|first=Florian|title=The Blackwell Encyclopedia of Writing Systems|year=1996|publisher=Blackwell Publishers Ltd.|location=Oxford|isbn=0-631-21481-X}}</ref> તે લગભગ આજ સુધી સતત ઉપયોગમાં છે. આ અક્ષરોનો 2જી સદીના ઈ.સ.પૂ.ના પ્રારંભમાં [[ગ્રીક સંખ્યાઓ]] રજૂ કરવા માટે પણ ઉપયોગ થાય છે. ગ્રીક મૂળાક્ષર [[ફોનીશિયન મૂળાક્ષર]] પરથી ઉતરી આવ્યો છે અને તે [[લિનીયર બી]] અથવા [[સિપ્રીયોટ સિલેબરી]] સાથે સંબધિત નથી, જે અગાઉની ગ્રીકની લેખિત પદ્ધતિ હતી. તેણે [[લેટિન મૂળાક્ષર]] સહિત [[યુરોપ]] અને [[મધ્ય પૂર્વ]]માં વપરાતા અસંખ્ય ઘણા મૂળાક્ષરોને વેગ આપ્યો હતો. <ref name="Blackwell"/> [[આધુનિક ગ્રીક]] લખવા માટેના ઉપયોગથી વધુમાં, તેના અક્ષરોનો આજે [[ગણિત અને વિજ્ઞાનમાં સંકેતો]], ભૌતિકશાસ્ત્રમાં [[પાર્ટીકલ નામો]], [[તારાઓના નામ]] તરીકે, [[ભાઈચારા મંડળો અને ભગિની સંઘ]]માં, [[વિશિષ્ટ વાવાઝોડાના નામો આપવામાં]], અને અન્ય હેતુઓ માટે ઉપયોગ થાય છે. == ઇતિહાસ == ગ્રીક મૂળાક્ષરો ઈ.સ.પૂ. આઠમી સદીના મધ્યમાં, <ref>અગાઉના હસ્તલિખીત શબ્દ (નમયોગી અવ્યય લાગેલ હોય તે શબ્દ)ની તારીખ; એન.સ્ટેમ્પોલિડીસ અને વી. કારાગિયોર્ઘીસ વગેરેમાં એ.ડબ્લ્યુ.જોહ્નસ્ટોન, "મૂળાક્ષર", ''સિડોનથી હ્યુલ્વા સુધીનો દરિયાઇ માર્ગ: મેડીટેરેનિયનમાં આંતરિક જોડાણો'' 2003:263-76, જે ડેટીંગ પર પ્રવર્તમાન સ્કોલરશીપને સંક્ષિપ્ત કરે છે. </ref> [[માયસેનિયન]] નાગરિકત્વની પડતી અને પ્રારંભિક [[ગ્રીક]] લખાણ પદ્ધતિ તેના [[લિનીયર બી]] લખાણના ત્યાર બાદની સ્વચ્છંદતા બાદ ઉભરી આવ્યા હતા. લિનીયર બી [[લિનીયર એ]] પરથી ઉતરી આવ્યું છે, જેની રચના [[મિનોઆન્સ]] દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જેની ભાષા સંભવતઃ ગ્રીક સાથે સંબધિત ન હતી; પરિણામે મિનોઆનની સસ્વર લિપીએ ગ્રીક ભાષાના અવાજોના લિવ્યંતર માટે ઉત્તમ માધ્યમ પૂરું પાડ્યું ન હતું. ગ્રીક આલ્ફાબેટને આજે આપણે [[ગ્રીક ડાર્ક એજીસ]] બાદ થયેલા ઉદભવ તરીકે ઓળખીએ છીએ, એટલે કે [[માયસેને]]ની પડતીની વચ્ચેનો ગાળો (સીએ. 1200 ઈ.સ.પૂ.) અને [[પ્રાચીન ગ્રીસ]]નો ઉદભવ, જેનો પ્રારંભ હોમર ઐતિહાસિક વર્ણનોના દેખાવ સાથે, અને 800 ઈ.સ.પૂ.ની આસપાસ અને 776મી સદીમાં [[પ્રાચીન ઓલિમ્પીક રમતો]]ની સંસ્થા સાથે થાય છે. તેના નોંધપાત્ર ફેરફારમાં [[ફોનિશિયન મૂળાક્ષર]]ની સ્વીકાર્યતા તરીકે, સ્વર અક્ષરોની ઓળખ છે, જેના વિના ગ્રીક ગેરલાયક ઠરશે. <ref name="Blackwell"/> સ્વરોના સંકેતો મૂળભૂત રીતે સેમિટિક મૂળાક્ષરોમાં ઉપયોગમાં લેવાતા ન હતા. અગાઉ હસ્તલિપીના પશ્ચિમી સેમિટિક પરિવાર ([[ફોનિશિયન]], [[હર્બ્યુ]], [[મોઆબાઇટ]] વગેરે.)માં અક્ષર હંમેશા માટે અનિશ્ચિત સ્વર અથવા સ્વર વિનાની સાથે વ્યંજન માટે ઊભો રહ્યો હતો. તેણે લાયકાતમાં ઘટાડો કર્યો ન હતો કારણ કે [[સેમિટિક ભાષાઓ]]માં રહેલા શબ્દો [[ત્રિપક્ષીય]] મૂળો પર આધારિત છે જે ફક્ત વ્યંજનો દર્શાવે છે અને સ્વરો સંદર્ભથી સ્પષ્ટ છે તેવો અર્થ સ્પષ્ટ કરે છે. તેનાથી વિરુદ્ધમાં, ગ્રીક એ [[ઇન્ડો-યુરોપીયન ભાષા]] છે, અને આમ સ્વરોમાં રહેલા તફાવતો અર્થમાં પણ વિશાળ તફાવત પાડે છે. આમ, ગ્રીક મૂળાક્ષર અક્ષરોને બે કક્ષામાં વહેંચે છે, [[વ્યંજનો]] ("જે વસ્તુઓ સાથે બને છે") અને [[સ્વરો]], જ્યાં વ્યંજન અક્ષર હંમેશા ઉચ્ચાર કરી શકાય તેવા એકમનું સર્જન કરવા માટે સ્વરો દ્વારા જોડાયેલો હોય છે. જૂની [[યુગારિટીક મૂળાક્ષર]]એ ''[[માટ્રેસ લેક્શનિસ]]'' ની રચના કરી હોવાથી, એટલે કે સ્વરો દર્શાવવા માટે વ્યંજન અક્ષરોનો ઉપયોગ, તેમને કદી પણ પદ્ધતિસર લાગુ પાડવામાં આવ્યા ન હતા. પ્રથણ સ્વર [[અક્ષરો]] એ ([[આલ્ફા]]), ઇ ([[એપ્સિલોન]]), આઇ ([[ઇઓટા]]), ઓ ([[ઓમિક્રોન]]), અને વાય ([[અપ્સિલોન]]), સેમિટેક ગ્લોટલ, ફેરીન્જિયલ અથવા ગ્લાઇડ [[વ્યજન]] તે ગ્રીકમાં મોટે ભાગે જરૂર કરતા નકામા હતા: {{IPA|/ʔ/}} (''[['આલેફ]]'' ), {{IPA|/h/}} (''[[હી]]'' ), {{IPA|/j/}} (''[[યોધ]]'' ), {{IPA|/ʕ/}} (''[[{{IPA|ʿayin}}]]'' ), અને {{IPA|/w/}} (''[[વો]]'' ), અનુક્રમે. પૂર્વ ગ્રીકમાં, જેમાં સમગ્ર રીતે મહત્વાકાંક્ષાનો અભાવ હતો, અક્ષર એચ, ([[ઇટા]]), સેમિટિક ગ્લોટલ વ્યંજન {{IPA|/ħ/}}નો (''[[હેથ]]'' ) [[લાંબા સ્વર]] માટે ઉપયોગમાં લેવાતો હતો{{IPA|/ɛː/}}, અને આખરે અક્ષર ક્યુ ([[ઓમેગા]]) લાંબા સમય સુધી અમલી બન્યો હતો{{IPA|/ɔː/}}. ''ઇ'' અને ''ઓ'' માટે લાંબા સમય સુધી પૂરા પાડવા અક્ષરોના પરિચયનું કારણ ભાષાની મૌખિક મોર્ફોલોજીમાં રહેલું છે. પ્રાચીન ગ્રીકમાં [[સંકેતાત્મક]] અને [[સંશયાર્થ]] વચ્ચે ભેદભાવ હતો, જેને ‘ε (ઇ) વિ. η (એચ)’ અને ‘ઓ (O) વિરુદ્ધ ω (ક્યુ)’ની શોધ દ્વારા સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું. અન્ય સ્વરોમાં ''ટૂંકા'' અને ''લાંબા'' વચ્ચેના ભેદભાવમાં ગ્રાફિકની જરૂરિયાત ન હતી. શબ્દકોષની ચીજો માટે આ સામાન્ય રીતેબિનજરૂરી લક્ષણ હતું, પરંતુ જ્યાં પણ લાંબા સ્વરો η અને ω મૌખિક પદ્ધતિ બહાર બન્યા હતા અને તેઓ α, ι and υની જેમ સર્વવ્યાપી હતા – તેમને કદાચ ગ્રાફિકલી હોવાનુ માનવામાં આવતા હતા. અન્ય બે લાંબા સ્વરોએ ગ્રાફિક તફાવત મેળવ્યા હતા: લોંગ ક્લોઝ્ડ ''ઇ'' (ει) અને લોંગ ક્લોઝ્ડ ''u'' (ου) - બન્ને ડાઇગ્રાફ સાથે અનુભવવામાં આવ્યા હતા. ગ્રીકે વધુમાં ત્રણ નવા વ્યંજન અક્ષરો, Φ ([[પીએચઆઇ]]), Χ ([[સીએચઆઇ]]) અને Ψ ([[પીએસઆઇ]]) વ્યવહારમાં મૂક્યા હતા, જેની રચના કરાઇ હોવાથી મૂળાક્ષરના અંતમાં ઉમેરવામાં આવ્યા હતા. આ વ્યંજનોની ફોનિશિયનમાં તુલનાત્મક [[એસ્પીરન્ટ]] (હ સાથે ભળેલું વ્યંજન) અભાવ માટે રચના કરાઇ હતી. પશ્ચિમી ગ્રીકમાં, એક્સનો ઉપયોગ ના માટે {{IPA|/ks/}} અને ના માટે Ψ {{IPA|/kʰ/}} — તેથી લેટિન અક્ષરની કિંમત ''X'' , [[પશ્ચિમી ગ્રીક મૂળાક્ષર]]માંથી પ્રાપ્ત કરવામાં આવી હતી. આ અક્ષરોની ઉત્પત્તિ વિવાદાસ્પદ છે. અક્ષર {{Unicode|Ϻ}} ([[સાન]])નો ઉપયોગ Σ ([[સિગ્મા]]) સાથે વિસંગતીમાં થતો હતો. પ્રાચીન સમયમાં સિગ્માએ વિજય હાંસલ કર્યો હતો એ સાન મૂળાક્ષરમાંથી અદ્રશ્ય થઇ ગયું હતું. અક્ષરો {{Unicode|Ϝ}} (વાઉ, જેને બાદમાં [[દિગામા]]) કહેવાતા હતા અને {{Unicode|Ϙ}} ([[કોપ્પા]]) પણ બિનઉપયોગી સાબિત થયા હતા. અગાઉની ફક્ત પશ્ચિમી ડાયાલેક્ટિક માટે જરૂર પડી હતી અને બાદમાં તેની ક્યારેય પણ જરૂર પડી ન હતી. પરંતુ આ અક્ષરો [[આયોનિક ન્યુમરિકલ સિસ્ટમ]]માં રહ્યા હતા, જેમાં સંક્ષિપ્ત સંખ્યાકીય મૂલ્યો સાથે શ્રેણીબદ્ધ અક્ષરોના લખાણનો સમાવેશ થતો હતો. {{Unicode|Ϡ}} ([[સેમ્પી]]), સ્પષ્ટ રીતે આયોનીકા જવલ્લેજ સ્થાનિક [[પ્રતિકાત્મક ચિહ્ન]] હતુ, જેને 900ના ટેકા તરીકે ઉત્તરાર્ધમાં લાગુ પાડવામાં આવ્યું હતું. ઉપર ડાબી તરફે ચિહ્નોનો ઉપયોગ કરીને હજ્જારો લખાયા હતા ('1000 માટે A વગેરે.). ઘણી પાછળથી ગ્રીક [[મિનીસ્કલ(ઘણુ નાનુ)]] ઉદભવ થયો હતો, સેન માટે હાલમાં કોઇ ઐતિહાસિક મિનીસ્કલનું અસ્તિત્વ નથી. અન્ય અક્ષરો માટેનું સંક્ષિપ્ત સ્વરૂપનો ફક્ત ક્રમાંક તરીકે જ ઉપયોગ થતો હતો. {{polytonic|ϛ}}) જો દિગામા અથવા ΣΤ/στ ઉપલબ્ધ ન હોય તો તેના બદલે ક્રમાંક 6 માટે આધુનિક ગ્રીકો જૂના [[યુક્તાક્ષર]]નો ઉપયોગ કરે છે જેને [[સ્ટીગ્મા]] કહેવાય છે <font size="2">({{polytonic|Ϛ}}</font>. 90 માટે આધુનિક ''ઝેડ'' -આકારના ક્વોપાનો ઉપયોગ થતો હતો : <font size="3"> {{polytonic|Ϟ}}, {{polytonic|ϟ}}</font>. ''(યાદ રાખો કે કેટલાકવેબ બ્રાઉઝર/ફોન્ટ મિશ્રણો અહીં અન્ય ક્વોપા દર્શાવશે.)'' મૂળભૂત રીતે તે ગ્રીક મૂળાક્ષરના વિવિધ સ્વરૂપો હતો, તેમાં સૌથી અગત્યના [[વેસ્ટર્ન]] (ચેલ્સિડીયન) અને ઇસ્ટર્ન (આયોનિક) ગ્રીક હતા. અગાઉનાએ [[જૂના ઇટાલિક મૂળાક્ષર]]ને અને તે સમયથી [[લેટિન મૂળાક્ષર]]ને વેગ આપ્યો હતો, જ્યારે અક્ષર એ વર્તમાન ગ્રીક મૂળાક્ષરનો પાયો છે. [[એથેન્સ]]નો મૂળભૂત રીતે સત્તાવાર દસ્તાવેજો માટે એટિક હસ્તપ્રત જેમ કે કાયદાઓ અને હોમરની કૃતિઓ માટે ઉપયોગ થતો હતો: તેમાં આલ્ફાથી લઇને અપ્સિલોન સુધીના અક્ષરોનો જ સમાવેશ કરે છે અને લાંબા "ઇ" ઉચ્ચારણને બદલે "એચ" ઉચ્ચારણ કરવા માટે અક્ષર ઇટાનો ઉપયોગ થાય છે. ઈ.સ.પૂ. 403માં, એથેન્સે તેના ધોરણ તરીકકે આયોનિક હસ્તપ્રત અપનાવી હતી અને તરત જ અન્ય વર્ઝન અદ્રશ્ય થઇ ગયા હતા. [[ચિત્ર:NAMA Alphabet grec.jpg|thumb|right|નેશનલ આર્કાઇયોલોજિકલ મ્યુઝિયમ ઓફ એથેન્સમાં કુંભારકામ પર પ્રાચીન ગ્રીક મૂળાક્ષર]] ત્યારથી ગ્રીક ડાબેથી જમણી બાજુ લખવામાં આવતું હતું, પરંતુ મૂળભૂત રીતે જમણેથી ડાબી બાજુ લખાતુ હતુ (અસમપ્રમાણતાવાળા કેરેક્ટરો સાથે) અને તેની વચ્ચે અન્ય રીતે લખાતુ હતું અથવા મોટે ભાગે ''[[બૌસ્ટ્રોફેડોન]]'' શૈલીમાં લખાતુ હતુ, જ્યાં પછીની લાઇનો દિશાઓ વારે વારે બદલતી હતી. [[હેલેનીસ્ટિક ગાળા]]માં, [[એરિસ્ટોફેન્સ ઓફ બાયઝેન્ટિયમે]] ગ્રીક અક્ષરોમાં ઉચ્ચારણ ચોક્કસતા માટે [[વિશેષક]]ની રજૂઆત કરી હતી. [[મધ્યકાલીન]] યુગમાં, ગ્રીક હસ્તપ્રતમાં લેટિન મૂળાક્ષર જેવા સમાંતર ફેરફારો થયા હતા : જ્યારે જૂના સ્વરૂપોને યાદગાર હસ્તપ્રત, [[અનશિયલ]](ચોથાથી આઠમા સૈકા દરમ્યાન મળેલા આધુનિક કેપિટલ અક્ષરોને મળતા અક્ષરોમાં કરેલા લખાણનું એવો અક્ષર અથવા એવા અક્ષરમાં લખેલ દસ્તાવેજ)અને આખરે સંક્ષિપ્ત લિપીનો પ્રભાવ રહ્યો હતો. અક્ષર σ ને શબ્દના અંતે ς પણ લખી શકાય છે, જે લેટિન [[લાંબા અને ટૂંકાનો સમાંતર ઉપયોગ દર્શાવે છે '''']] . === અક્ષરના નામો === દરેક ફોનિશિયન અક્ષરનું નામ એ શબ્દ હતો કે જેનો પ્રારંભ તે અક્ષર દ્વારા રજૂ થતા ધ્વનિની સાથે થતો; આમ ''[[ʾએલેફ]]'' , શબ્દ "ઓએક્સ"ને ગ્લોટલ સ્ટોપ {{IPA|/ʔ/}}, ''[[બેટ]]'' માટે, અથવા ધ્વનિ માટે "હાઉસ"{{IPA|/b/}} અને તે રીતે સ્વીકારવામાં આવ્યો હતો. જ્યારે અક્ષરોને ગ્રીકો દ્વારા સ્વીકારવામાં આવ્યા હતા ત્યારે, મોટા ભાગના ફોનિશિયન નામોને જાળવી રાખવામાં આવ્યા હતા અથવા તો ગ્રીક ફોનોલોજીમાં બંધ બેસે તે રીતે થોડા સુધારવામાં આવ્યા હતા; આમ, ''ʾએલેફ, બેટ, જિમેલ'' ''આલ્ફા, બીટા, ગામા'' બની ગયા હતા. આ ઉધાર નામોનો અક્ષરોના લેબલ સિવાય ગ્રીકમાં કોઇ અર્થ ન હતો. જોકે, થોડા સંકેતો કે જેમને ઉમેરવામાં આવ્યા હતા અથવા ગ્રીક્સ અક્ષરો દ્વારા સુધારવામાં આવ્યા હતા તે હકીકતમાં તો અર્થપૂર્ણ નામો હતા. ઉદાહરણ તરીકે, ''o મિક્રોન'' અને ''o મેગા'' નો અર્થ "નાનો o" અને "મોટો o" એમ થાય છે. તેજ રીતે, ''e સિલોન'' and ''u સિલોન'' નો અર્થ અનુક્રમે "શુદ્ધ e" અને "શુદ્ધ u" થાય છે. == મુખ્ય અક્ષરો == નીચે આપેલા કોષ્ટકમાં ગ્રીક અક્ષરોની તેમજ તેમના સ્વરૂપોનુ જ્યારે [[રોમનીકરણ]] કરવામા આવ્યું હતું તેની યાદી આપવામાં આવી છે. આ કોષ્ટક વધુમાં સમાન [[ફોનિશિયન અક્ષર]] પણ પૂરા પાડે છે, જેમાંથી દરેક ગ્રીક શબ્દ મેળવવામાં આવ્યો હતો. [[આંતરરાષ્ટ્રીય ફોનેટિક આલ્ફાબેટ]]નો ઉપયોગ કરીને ઉચ્ચારણોની લિપી તૈયાર કરવામાં આવી હતી. નીચે આપવામાં આવેલા પ્રાચીન ઉચ્ચાર એ 5મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં અને 4થી સદીના (ઈ.સ.પૂ.) પૂર્વાધમાં એટિકના પુનઃબંધારણ કરેલા ઉચ્ચાર છે. પ્રાચીન સમય પહેલાના સમયમાં અથવા એટિન ડાયલેક્ટિક સિવાયનામાં કેટલાક અક્ષરોના અલગ ઉચ્ચારો થતા હતા. વધુ વિગત માટે જુઓ, [[ગ્રીક આલ્ફાબેટનો ઇતિહાસ]] અને [[પ્રાચીન ગ્રીક ફોનોલોજી]]. પ્રાચીન યુગ પછીના પ્રાચીન ગ્રીક ઉચ્ચાર પરની વિગતો માટે જુઓ, [[કોઇન ગ્રીક ફોનોલોજી]]. {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse;text-align:center" ! rowspan="2" style="background:#ccf"|"અક્ષર" ! rowspan="2" style="background:#ccf"|સમાન <br />[[ફોનિશીયન]] <br />અક્ષર ! colspan="4" style="background:#ccf"|નામ ! colspan="2" style="background:#ccf"|[[ટ્રાન્સલિટરેશન]]<sup>1</sup> ! colspan="2" style="background:#ccf"|[[ઉચ્ચાર]] ! rowspan="2" style="background:#ccf"|[[સાંખ્યિક]]<br />[[મૂલ્ય]] |- ! style="background:#ccffff"|અંગ્રેજી ! style="background:#ccffff"|પ્રાચીન<br />ગ્રીક ! style="background:#ccffff"|મધ્યયુગીન<br />ગ્રીક<br />([[પોલિટોનીક]]) ! style="background:#ccffff"|{{audio-nohelp|Ell-AlphabitosUpload.ogg|Modern<br />Greek}} ! style="background:#ccffff"|પ્રાચીન<br />ગ્રીક ! style="background:#ccffff"|વર્તમાન<br />ગ્રીક ! style="background:#ccffff"|જૂનુ<br />પ્રાચીન<br />ગ્રીક ! style="background:#ccffff"|વર્તમાન<br />ગ્રીક |- | style="font-size:133%"|Α α | [[ચિત્ર:Phoenician aleph.svg|20px|એલેફ]] [[એલેફ]] | [[આલ્ફા]] | colspan="2"|{{polytonic|ἄλφα}} | άλφα | colspan="2"|એ | {{IPA|[a] [aː]}} | {{IPA|[a]}} | 1 |- | <span style="font-size:133%">Β β</span> | [[ચિત્ર:Phoenician beth.svg|20px|પેથ]] [[બેથ]] | [[બીટા]] | colspan="2"|{{polytonic|βῆτα}} | βήτα | બી | વી | {{IPA|[b]}} | {{IPA|[v]}} | 2 |- | style="font-size:133%"|Γ γ | [[ચિત્ર:Phoenician gimel.svg|20px|જિમેલ]] [[જિમેલ]] | [[ગામા]] | colspan="2"|{{polytonic|γάμμα}} | γάμμα<br />γάμα | જી | જીએચ, જી, વાય | {{IPA|[ɡ]}} | {{IPA|[ɣ], [ʝ]}} | 3 |- | style="font-size:133%"|Δ δ | [[ચિત્ર:Phoenician daleth.svg|20px|ડેલેથ]] [[ડેલેથ]] | [[ડેલ્ટા]] | colspan="2"|{{polytonic|δέλτα}} | δέλτα | ડી | ડી, ડીએચ, ટીએચ | {{IPA|[d]}} | {{IPA|[ð]}} | 4 |- | <span style="font-size:133%">Ε ε</span> | [[ચિત્ર:Phoenician he.svg|20px|હે]] [[એચઇ]] | [[એપ્સિલોન]] | {{polytonic|ε{{unicode|ἶ}}}} | {{polytonic|{{unicode|ἒ}} ψιλόν}} | έψιλον | colspan="2"|ઈ | colspan="2"|{{IPA|[e]}} | 5 |- | style="font-size:133%"|Ζ ζ | [[ચિત્ર:Phoenician zayin.svg|20px|ઝાયીન]] [[ઝાયીન]] | [[ઝીટા]] | colspan="2"|{{polytonic|ζῆτα}} | ζήτα | colspan="2"|ઝેડ | {{IPA|[zd]}}<br />([[અથવા {{IPA|[dz]}}]])<br />બાદમાં {{IPA|[zː]}} | {{IPA|[z]}} | 7 |- | <span style="font-size:133%">Η η</span> | [[ચિત્ર:Phoenician heth.svg|20px|હેથ]] [[હેથ]] | [[ઇટા]] | colspan="2"|{{polytonic|ἦτα}} | ήτα | e, ē | આઈ | {{IPA|[ɛː]}} | {{IPA|[i]}} | 8 |- | <span style="font-size:133%">Θ θ</span> | [[ચિત્ર:Phoenician teth.svg|20px|ટેથ]] [[ટેથ]] | [[થીટા]] | colspan="2"|{{polytonic|θῆτα}} | θήτα | colspan="2"|ટીએચ | {{IPA|[tʰ]}} | {{IPA|[θ]}} | 9 |- | style="font-size:133%"|Ι ι | [[ચિત્ર:Phoenician yodh.svg|20px|યોધ]] [[યોધ]] | [[આયોટા]] | colspan="2"|{{polytonic|ἰῶτα}} | ιώτα<br />γιώτα | colspan="2"|આઈ | {{IPA|[i] [iː]}} | {{IPA|[i], [ʝ]}} | 10 |- | <span style="font-size:133%">Κ κ</span> | [[ચિત્ર:Phoenician kaph.svg|20px|કાફ]] [[કાફ]] | [[કપ્પા]] | colspan="2"|{{polytonic|κάππα}} | κάππα<br />κάπα | colspan="2"|કે | {{IPA|[k]}} | {{IPA|[k], [c]}} | 20 |- | style="font-size:133%"|Λ λ | [[ચિત્ર:Phoenician lamedh.svg|20px|લેમેધ]] [[લામેધ]] | [[લેમડા]] | {{polytonic|λάβδα}} | {{polytonic|λάμβδα}} | λάμδα<br />λάμβδα | colspan="2"|એલ | colspan="2"|{{IPA|[l]}} | 30 |- | style="font-size:133%"|Μ μ | [[ચિત્ર:Phoenician mem.svg|20px|મેમ]] [[મેમ]] | [[એમયુ]] | colspan="2"|{{polytonic|μῦ}} | μι<br />μυ | colspan="2"|એમ | colspan="2"|{{IPA|[m]}} | 40 |- | style="font-size:133%"|Ν ν | [[ચિત્ર:Phoenician nun.svg|20px|નૂન]] [[નૂન]] | [[Nu]] | colspan="2"|{{polytonic|νῦ}} | νι<br />વીયુ | colspan="2"|એન | colspan="2"|{{IPA|[n]}} | 50 |- | style="font-size:133%"|Ξ ξ | [[ચિત્ર:Phoenician samekh.svg|20px|સ્મેખ]] [[સામેખ]] | [[Xi]] | {{polytonic|ξεῖ}} | {{polytonic|ξῖ}} | ξι | એકસ | એક્સ, કેએસ | colspan="2"|{{IPA|[ks]}} | 60 |- | style="font-size:133%"|Ο ο | [[ચિત્ર:Phoenician ayin.svg|20px|આયીન]] [['આયીન]] | [[ઓમિક્રોન]] | {{polytonic|οὖ}} | {{polytonic|ὂ μικρόν}} | όμικρον | colspan="2"|ઓ | colspan="2"|{{IPA|[o]}} | 70 |- | <span style="font-size:133%">Π π</span> | [[ચિત્ર:Phoenician pe.svg|20px|પે]] [[પીઇ]] | [[પાઈ]] | {{polytonic|πεῖ}} | {{polytonic|πῖ}} | πι | colspan="2"|પી | colspan="2"|{{IPA|[p]}} | 80 |- | <span style="font-size:133%">Ρ ρ</span> | [[ચિત્ર:Phoenician res.svg|20px|રેસ]] [[રેશ]] | [[આરએચઓ]] | colspan="2"|{{polytonic|ῥῶ}} | ρω | r ({{polytonic|ῥ}}: rh) | આર | {{IPA|[r]}}, {{IPA|[r̥]}} | {{IPA|[r]}} | 100 |- | <span style="font-size:133%">Σ σ ς</span> | [[ચિત્ર:Phoenician sin.svg|20px|સિન]] [[સિન]] | [[સિગ્મા]] | colspan="2"|{{polytonic|σῖγμα}} | σίγμα | colspan="2"|એસ | colspan="2"|{{IPA|[s]}} | 200 |- | style="font-size:133%"|ટી τ | [[ચિત્ર:Phoenician taw.svg|20px|ટો]] [[ટો]] | [[ટૌ]] | colspan="2"|{{polytonic|ταῦ}} | ταυ | colspan="2"|ટી | colspan="2"|{{IPA|[t]}} | 300 |- | <span style="font-size:133%">Υ υ</span> | [[ચિત્ર:Phoenician waw.svg|20px|વો]] [[વોવ]] | [[ઉપ્સીલોન]] | {{polytonic|ὖ}} | {{polytonic|ὖ ψιλόν}} | ύψιλον | યુ, વાય | વાય, વી, એફ | {{IPA|[y] [yː]<br />(earlier [ʉ] [ʉː])}} | {{IPA|[i]}} | 400 |- | <span style="font-size:133%">Φ φ</span> | rowspan="3"|ઉત્પત્તિ વિવાદાસ્પદ<br />(માહિતી જુઓ) | [[ફિ]] | {{polytonic|φεῖ}} | {{polytonic|φῖ}} | φι | પીએચ | એફ | {{IPA|[pʰ]}} | {{IPA|[f]}} | 500 |- | style="font-size:133%"|એક્સ χ | [[સી]] | {{polytonic|χεῖ}} | {{polytonic|χῖ}} | χι | સીએચ | સીએચ, કેએચ | {{IPA|[kʰ]}} | {{IPA|[x], [ç]}} | 600 |- | style="font-size:133%"|Ψ ψ | [[પીએસઆઇ]] | {{polytonic|ψεῖ}} | {{polytonic|ψῖ}} | ψι | colspan="2"|પીએસ | colspan="2"|{{IPA|[ps]}} | 700 |- | style="font-size:133%"|Ω ω | [[ચિત્ર:Phoenician ayin.svg|20px|આયીન]] [['આયીન]] | [[ઓમેગા]] | {{polytonic|ὦ}} | {{polytonic|ὦ μέγα}} | ωμέγα | ઓ, ō | ઓ | {{IPA|[ɔː]}} | {{IPA|[o]}} | 800 |- |} # વિગત અને વિવિધ લિવ્યંતર પદ્ધતિઓ માટે જુઓ [[ગ્રીકનું રોમનીકરણ]]. === ભિન્ન સ્વરૂપો === કેટલાક અક્ષરો મોટે ભાગે મધ્યયુગીન [[સંક્ષિપ્ત]] હસ્તલખાણમાં ભિન્ન આકારોમાં સ્થાન છે, ગ્રીકની સામાન્ય ટાઇપોગ્રાફીમાં તેમનો ઉપયોગ સ્પષ્ટ રીતે ફોન્ટના પ્રકારની બાબત છે, ત્યારે કેટલાક સ્વરૂપોને [[યુનિકોડ]]માં અલગ એનકોડીંગ આપવામાં આવ્યા છે. * પ્રતીક {{Unicode|ϐ}} ("વાંકડીયા બીટા") એ [[બીટા]] (β)નું વળાંકવાળું સ્વરૂપ છે. પ્રાચીન ગ્રીક ટાઇપોગ્રાફીની ફ્રેંચ પરંપરામાં βનો ઉપયોગ પ્રારંભિક શબ્દ {{Unicode|ϐ}}નો ઉપયોગ શબ્દ આંતરિક રીતે થાય છે. * શબ્દ [[એપ્સિલોન]] બે સામન સતત વિશિષ્ટ પ્રકાર સ્વરૂપમાં કોઇપણ આકારમાં બની શકે છે. <math>\epsilon\,\!</math> ('અર્ધચંદ્રાકાર એપ્સિલોન', જેમ કે લાઇન સાથે અર્ધવર્તુળ) અથવા <math>\varepsilon\,\!</math> (ક્રમાક 3ને ઊંધો કરીએ તેવું). પ્રતીક {{Unicode|ϵ}} (U+03F5) ની રચના ખાસ કરીને અર્ધચંદ્રાકાર સ્વરૂપમાં કરવામાં આવી છે, જેનો ટેકનિકલ પ્રતીક તરીકે ઉપયોગ થાય છે. * પ્રતીક {{Unicode|ϑ}} ("સ્ક્રીપ્ટ થીટા") [[થીટા]] (θ)નું વળાંકવાળું સ્વરૂપ છે, જે હસ્તલખાણમાં વારંવાર વપરાય છે અને ટેકનિકલ પ્રતીક તરીકે ખાસ અર્થ સાથે તેનો ઉપયોગ થાય છે. * પ્રતીક {{Unicode|ϰ}} ("કપ્પા પ્રતીક") [[કપ્પા]]નું વળાંકવાળું સ્વરૂપ છે, જેનો ઉપયોગ ટેકનિકલ સ્વરૂપ તરીકે થાય છે. * પ્રતીક {{Unicode|ϖ}} ("ભિન્ન પાઇ") [[પાઇ]] (π)નું કાલગ્રસ્ત સ્વરૂપ છે, જેનો ઉપયોગ ટેકિનિકલ પ્રતીક તરીકે પણ થાય છે. * શબ્દ [[આરએઓ]] (ρ) વિવિધ વિશિષ્ટ સ્વરૂપમાં થાય છે, જેમાં તેનો ઉતરતો અંતનો ભાગ ક્યાં તો સીધો જ નીચે જાય છે અથવા જમણી બાજુ વળાંક લે છે. પ્રતીક {{Unicode|ϱ}} (U+03F1) ખાસ કરીને વળાંકવાળા સ્વરૂપ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેનો ઉપયોગ ટેકનિકલ પ્રતીક તરીકે થાય છે. * શબ્દ [[સિગ્મા]], એ નિયત સાચી જોડણી છે, તેના બે સ્વરૂપો છે: ς, નો ઉપયોગ ફક્ત શબ્દોના અંતે જ થાય છે અને σ નો ઉપયોગ ગમે ત્યાં થાય છે. સ્વરૂપ {{Unicode|ϲ}} ("અર્ધચંદ્રાકાર સિગ્મા", લેટિન ''[[c]]'' ) સાથે મળતું આવે છે, જે મધ્યયુગીન વિશિષ્ટ સ્વરૂપ છે જેનો ઉપયોગ અંતિમ/અંતિમ નહી તફાવત વિના બન્ને સ્થિતિઓમાં ઉપયોગ થાય છે. * મોટો શબ્દ [[ઉપ્સીલોન]] (Υ) વિવિધ વિશિષ્ટ સ્વરૂપમાં આકાર લે છે, જેમાં ઉપરની લાઇન ક્યાં તો લેટિન ''Y'' અથવા થોડી વળાંકવાળી હોય છે. પ્રતીક {{Unicode|ϒ}} (U+03D2)ને ખાસ કરીને વળાંકવાળા સ્વરૂપ માટે ઓળખવામાં આવે છે, જેનો ટેકનિકલ સ્વરૂપ તરીકે ઉપયોગ થાય છે. * શબ્દ [[પીએચઆઇ]] બે સમાન વારંવાર વિશિષ્ટ સ્વરૂપમાં આકાર લે છે, જેનો આકાર ક્યાં તો <math>\textstyle\phi\,\!</math> (તેની આરપાર ઊભી લાઇન પસાર થાય છે) અથવા તો <math>\textstyle\varphi\,\!</math> (વળાંકવાળો આકાર જે ઉપર ખુલે છે). પ્રતીક {{Unicode|ϕ}} (U+03D5) ને ખાસ કરીને બંધ સ્વરૂપ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેનો ઉપયોગ ટેકનિકલ સ્વરૂપ તરીકે થાય છે. == બીજ == {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse;text-align:center" ! rowspan="2" style="background:#ccf"|"અક્ષર." ! rowspan="2" style="background:#ccf"|અનુરૂપ<br />[[ફોનિશિયન]] <br />"અક્ષર." ! colspan="3" style="background:#ccf"|નામ ! rowspan="2" style="background:#ccf"|[[લિવ્યંતર]] ! rowspan="2" style="background:#ccf"|ઉચ્ચાર ! rowspan="2" style="background:#ccf"|[[સંખ્યાકીય મૂલ્ય]] |- ! style="background:#ccffff"|અંગ્રેજી ! style="background:#ccffff"|પ્રારંભિક<br />ગ્રીક<br /> ! style="background:#ccffff"|પાર્શ્વિક<br />ગ્રીક<br />([[પોલીટોનીક]]) |- |style="font-size:133%;"|Ϛ ϛ | – | [[સ્તિગ્મ]] | - | {{polytonic|στῖγμα}} | | {{IPA|[st]}} | 6 |- | style="font-size:133%"|Ϙ ϙ<br />Ϟ ϟ (વારાફરતી) | [[ચિત્ર:Phoenician qoph.svg|20px|ઉફ]] [[ઓફ]] | [[ઓપ્પા]] | {{polytonic|ϙόππα}} | {{polytonic|κόππα}} | કયુ | {{IPA|[k]}} પહેલા/યુ/, /o/ | 90 |- | style="font-size:133%"|Ͳͳ<br />Ϡϡ (વારાફરતી) | ઉત્પત્તિ વિવાદાસ્પદ,<br />શક્યતઃ[[ચિત્ર:Phoenician sade.svg|20px|સેડ]] [[સેડ]] | [[સેમ્પી]] | - | {{polytonic|σαμπῖ}} | એસએસ | સંભવિત એફ્રિકેટ<br />પરંતુ ખરેખર મૂલ્ય ચર્ચામાં છે.<br />{{IPA|[sː]}}, {{IPA|[ks]}}, {{IPA|[ts]}} સુચિત છે | 900 |} == કાલગ્રસ્ત શબ્દો == નીચે જણાવેલા શબ્દો નિયત ગ્રીક મૂળાક્ષરનો ભાગ નથી, પરંતુ તે ચોક્કસ ડાયાલેક્ટિકમાં પ્રાચીન સમય પૂર્વે વપરાશમાં હતા. શબ્દો દિગામા, સાન, ક્વોપ્પા અને સેમ્પીનો ઉપયોગ પણ [[ગ્રીક સંખ્યાઓ]]માં થતો હતો. {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse;text-align:center" ! rowspan="2" style="background:#ccf"|"અક્ષર." ! rowspan="2" style="background:#ccf"|અનુરૂપ<br />[[ફોનિશિયન]] <br />"અક્ષર." ! colspan="3" style="background:#ccf"|નામ ! rowspan="2" style="background:#ccf"|[[લિવ્યંતર]] ! rowspan="2" style="background:#ccf"|ઉચ્ચાર ! rowspan="2" style="background:#ccf"|[[સંખ્યાકીય મૂલ્ય]] |- ! style="background:#ccffff"|અંગ્રેજી ! style="background:#ccffff"|પ્રારંભિક<br />ગ્રીક<br /> ! style="background:#ccffff"|પાર્શ્વિક<br />ગ્રીક<br />([[પોલીટોનીક]]) |- | style="font-size:133%"|એફ Ϝ ϝ | [[ચિત્ર:Phoenician waw.svg|20px|વો]] [[વાવ]] | [[દિગામા]] | {{polytonic|ϝαῦ}} | {{polytonic|δίγαμμα}} | ડબલ્યૂ | {{IPA|[w]}} | 6 |- |style="font-size:133%;"|Ͱ ͱ | [[Image:Phoenician heth.svg|20px|Heth]] [[હેથ]] | [[હેત]] | {{polytonic|ῆτα}} | {{polytonic|ήτα}} | | {{IPA|[h]}} | |- | style="font-size:133%"|એમ Ϻ ϻ | [[ચિત્ર:Phoenician sade.svg|20px|સેડ]] [[સેડ]] (સ્થિતિ)<br />[[ચિત્ર:Phoenician sin.svg|20px|સિન]] [[સિન]] (નામ) | [[સેન]] | {{polytonic|ϻάν}} | {{polytonic|σάν}} | એસ | {{IPA|[s]}} | |- |style="font-size:133%;"|Ϸ ϸ | [[Image:Phoenician sin.svg|20px|Shin]] [[સિન]] | [[શો]] | - | - | | {{IPA|[ʃ]}} | |} * ધ્વનિ નોંધેલો હોવાથી દિગામા મૂળાક્ષરમાંથી ગાયબ છે, ધ [[વોઇસ્ડ લેબિયલ-વેલર એપ્રોક્સીમન્ટ]] {{IPA|[w]}}, [[આયોનિક ડાયાલેક્ટ]]માંથી ગાયબ થઇ ગયા હતા અને મોટા ભાગના અન્ય પણ ગાયબ થઇ ગયા હતા. તે સંખ્યાકીય સંકેત તરીકે વપરાશમાં રહ્યા હતા જે સંખ્યા છ દર્શાવતા હતા. આ કાર્યમાં, તેને ''સ્ટિગ્મા'' ({{unicode|ϛ}}), યુક્તાક્ષર સંકેત સાથે મધ્યયુગીન ગ્રીક હસ્તલખાણમાં બાદમાં ભેળવી દેવામાં આવ્યા હતા, જે તેના નીચા કેસ સ્વરૂપમાં સમાન આકાર ધરાવે છે. * સેમ્પી (જેને ''ડિસીગ્મા'' પણ કહેવાય છે)એ [[જેમિનેટેડ]] [[એફ્રિકેટ]] નોધ્યું હતું, જે બાદમાં {{polytonic|-σσ-}} (શક્યતઃ {{IPA|[sː]}}) મોટા ભાગના ડાયલેક્ટસમાં વિકસ્યું હતું અને {{polytonic|-ττ-}} (શક્યતઃ {{IPA|[tː]}}) [[એટિક]]માં. તેના ખરેખર મૂલ્યની ભારે ચર્ચા કરવામાં આવી છે, પરંતુ {{IPA|[ts]}} વારંવાર તેનું સુચન કરવામાં આવે છે. તેનું આધુનિક નામ તેના આકાર પરથી મેળવવામાં આવ્યું છે: (ω)σαν πι = જેમ કે (શબ્દ) પાઇ. શબ્દોનો ટી સુધીનો ક્રમ [[ફોનિશિયન]]માં અથવા [[હેબ્રુ]] મૂળાક્ષરમાં આવે છે. == વિશેષક == [[પોલીટોનીક ઓર્થોગ્રાફી]]માં પ્રાચીન ગ્રીક માટે પરંપરાગત રીતે ઉપયોગ થાય છે, સ્વરો [[વિશેષક]] ધરાવી શકે છે તેના નામોમાં ભારપૂર્વકનો ઉચ્ચાર અને શ્વાસોચ્છાસનો સમાવેશ થાય છે. ભારપૂર્વકના ઉચ્ચારો [[ગંભીર ભારપૂર્વકનો ઉચ્ચાર]] ({{Huge|{{Polytonic|´}}}}), [[ઉદાસ ભારપૂર્વકનો ઉચ્ચાર]] ({{Huge|{{Polytonic|`}}}}), અને [[સર્કમફ્લેક્સ ( સ્વરનું હૃસ્વ કે દીર્ઘત્વ ) ભારપૂર્વકનો ઉચ્ચાર]] ({{Huge|{{Polytonic|ˆ}}}}) છે.. પ્રાચીન ગ્રીકમાં આ ભારપૂર્વકના ઉચ્ચારો સ્વરો પર [[ઠોકી બેસાડેલા ભારપૂર્વકના ઉચ્ચારો]]ના વિવિધ સ્વરૂપોનો સંકેત આપે છે. રોમના ગાળાના અંત સુધીમાં ઠોકી બેસાડેલા ભારપૂર્વકના ઉચ્ચારો [[દબાયેલા ભારપૂર્વકના ઉચ્ચારો]]માં વિકસ્યા હતા અને તે પછીના ગ્રીકમાં આ તમામ ભારપૂર્વકના ઉચ્ચારો દબાયેલા સ્વરોનો સંકેત આપતા હતા. શ્વાસોચ્છાસ (બ્રીધીંગ) એ [[રફ બ્રીધીંગ]] ({{Huge|{{Polytonic|῾}}}}) છે, જે શબ્દના પ્રારંભમાં થતા {{IPA|/h/}} ધ્વનિનો સંકેત આપે છે અને [[સરળ બ્રીધીંગ]] ({{Huge|{{Polytonic|᾽}}}}), એ શબ્દના પ્રારંભમાં થતા ધ્વનિ {{IPA|/h/}}ના અભાવનો સંકેત આપે છે. શબ્દ આરએચઓ (ρ), સ્વર નહી હોવા છતાંયે હંમેશા તે જ્યારે શબ્દનો પ્રારંભ કરે ત્યારે રફ બ્રીધીંગ ધરાવે છે. ગ્રીકમાં વપરાતા અન્ય ડાયાક્રિટીક [[ડાઇયરસિસ]] ( સ્વરનો સ્વતંત્ર ઉચ્ચાર થાય છે તે બતાવનારું ચિહ્ન) ({{Huge|{{Polytonic|¨}}}}), [[સ્વરવિચ્છેદ]]નો નિર્દેશ આપે છે. 1982માં જૂની સ્પેલીંગ પદ્ધતિ પોલીટોનીક તરીકે જાણીતી હતી, જેને મોનોટોનીક પદ્ધતિ બનાવવા માટે સરળ બનાવવામાં આવી હતી, જે હાલમાં ગ્રીસમાં સત્તાવાર છે. ભારપૂર્વકના ઉચ્ચારોને ઘટાડીને એક કરવામાં આવ્યા હતા, ''ટોનોસ'' , અને બ્રીધીંગને કાઢી નાખવામાં આવ્યા હતા. == ડાઇગ્રાફ અને સંયુક્ત સ્વરો == [[ડાઇગ્રાફ]] એ શબ્દોની જોડી છે, જે એક ધ્વનિ લખવા માટે વપરાય છે અથવા ધ્વનિનું મિશ્રણ છે જે શ્રેણીમાં લખેલા શબ્દોને અનુરૂપ નથી. ગ્રીકની સાચી જોડણીની કળામાં વિવિધ ડાઇગ્રાફનો સમાવેશ થાય છે જે સ્વર શબ્દોની વિવિધ જોડી ધરાવે છે, જેનો ઉપયોગ [[સંયુક્ત સ્વર]] તરીકે ઉચ્ચાર કરવામાં થાય છે, પરંતુ તેને ઉચ્ચારમાં સંક્ષિપ્ત રૂપ આપીને [[એકાક્ષર]] કરવામાં આવ્યો છે. આધુનિક ગ્રીકના આમાંના કેટલાક લાક્ષણિક વિકાસ દર્શાવે છે, પરંતુ કેટલાક પહેલેથી જ પ્રાચીન ગ્રીકમાં સમાવિષ્ટ છે. તેમાંના કોઇ પણ મૂળાક્ષરના શબ્દ તરીકે ઓળખાતા નથી. [[બાયઝાન્ટાઇન ગાળા]] દરમિયાન, તે [[આયોટા સબસ્ક્રિપ્ટ]] તરીકે ડાઇગ્રાફમાં [[સાયલંટ]] આયોટા તરીકે લખવામાં પ્રચલિત બન્યા હતા. ({{polytonic|ᾳ, ῃ, ῳ}}). == ગ્રીક મૂળાક્ષરનો અન્ય ભાષાઓ માટે ઉપયોગ == ગ્રીક મૂળાક્ષરનો ઉપયોગ હંમેશા માટે ગ્રીક ભાષા લખવા માટે થતો હતો. જોકે, વિવિધ સમયે અને વિવિધ સ્થળોએ તેનો ઉપયોગ અન્ય ભાષા લખવા માટે થતો હતો. .<ref>ગ્રંતસુચિ માટે જુઓ એસ. માક્રાકીસ, 1996</ref> === અગાઉના ઉદાહરણો === * મોટા ભાગના [[એશિયા માઇનોરના મૂળાક્ષરો]], સીના ઉપયોગમા છે. [[લીડીયન]] અને [[ફ્રીજીયન]] જેવી ભાષાઓ ઈ.સ.પૂ. 800-300 સદીમાં લખવામાં આવતી હતી, જે થોડા ફેરફારો સાથેના અગાઉના ગ્રીક મૂળાક્ષરો હતા-કેમ કે તે મૂળ [[જૂના ઇટાલિક મૂળાક્ષર]] હતા. * [[થ્રેસિયન]] સહિતની કેટલીક [[પાલીયો-બાલ્કન ભાષાઓ]]. અન્ય પડોશી ભાષાઓ અથવા ડાયાલેક્ટસ જેમ કે [[પ્રાચીન મેસડોમેન]], એકલા શબ્દો છે, જેને ગ્રીક ટેક્ટ્સમાં સાચવવામાં આવ્યા છે, પરંતુ સતત કોઇ ટેક્સ્ટને સાચવવામાં આવી નથી. * કેટલાક [[ગૌલીશ]] હસ્તલખાણો (આધુનિક ફ્રાંસમાં) ગ્રીક મૂળાક્ષરનો ઉપયોગ કરે છે. (સી.. <span class="goog-gtc-fnr-highlight">ઈ.સ.પૂ.</span> 300). * [[બાઇબલ]]ની [[હિબ્રુ]] ટેક્સ્ટ [[ઓરિજેન]]ના [[હેક્ઝાપ્લા]]માં ગ્રીક અક્ષરોમાં લખાયેલી હતી. * 8મી સદીના [[અરેબિક]] ટુકડાઓમાં ગ્રીક મૂળાક્ષરોમાં ટેક્સ્ટ ધરાવે છે. * 10-12સી સીઇનું [[ઓલ્ડ ઓસેટિક]] હસ્તલખાણ [[આર્કઝી]]માં મળી આવે છે, જે ઓસેટિક ભાષાનું સૌથી જૂનું જાણીતુ પ્રમાણ છે. === વધારાના અક્ષરો સાથે === વિવિધ મૂળાક્ષરોમાં થોડા વધારાના અક્ષરો સાથેના ગ્રીક મૂળાક્ષર વધારાનો સમાવેશ થાય છે. * બેક્ટ્રીયન મૂળાક્ષર અક્ષર [[એસએચઓ]] ઉમેરે છે અને તેનો ઉપયોગ [[કુશાન સામ્રાજ્ય]] (65-250 સદી) હેઠળ [[બેક્ટ્રીયન ભાષા]] લખવા માટે થતો હતો. <ref>[http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html પ્રાચીન અફઘાનિસ્તાનમાં નવા તારણો — ઉત્તરીય હિન્દુ કુશમાંથી શાધી કાઢવામાં આવેલો બેક્ટેરીયન દસ્તાવેજ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070610192252/http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |date=2007-06-10 }}, અધ્યાપક નિકોલસ સિમ-વિલીયમ્સ (યુનિવર્સિટી ઓફ લંડન) દ્વારા વ્યાખ્યાન</ref> * [[કોપ્ટીક મૂળાક્ષર]] [[.ડેમોટિક]].માંથી પ્રાપ્ત કરવામાં આવેલા આઠ અક્ષરો ઉમેરે છે. ખાસ કરીને ઇજિપ્તમાં [[કોપ્ટિક ભાષા]] લખવા માટે તેનો આજે પણ ઉપયોગ થાય છે. અક્ષરો સામાન્ય રીતે [[યુનિસિયલ (ચોથાથી આઠમા સૈકા દરમ્યાન મળેલા આધુનિક કેપિટલ અક્ષરોને મળતા અક્ષરોમાં કરેલા લખાણનું એવો અક્ષર અથવા એવા અક્ષરમાં લખેલ દસ્તાવેજ) સ્વરૂપ]] જાળવી રાખે છે, જે આજે ગ્રીકમાં વપરાતા સ્વરૂપથી અલગ છે. ([[ગેલિક સ્ક્રીપ્ટ]]માં વપરાતા લેટિન અક્ષરોના સ્વરૂપ સાથે તુલના કરતા) * [[મેક્યુરીયા]] (આધુનિક સુદાન)ની [[ઓલ્ડ ન્યુબીયન ભાષા]] ત્રણ કોપ્ટિક અક્ષરો ઉમેરે છે, જેમાં બે અક્ષરો [[મેરોઇટિક સ્ક્રીપ્ટ]], અને બે ગ્રીક ગામાના ડાઇગ્રાફ માથી બે અક્ષરો મેળવવામાં આવ્યા હતા અને તેને એનજી માટે વપરાતા હતા. === વધુ આધુનિક સમયમાં === * [[કોપ્ટિક]] (જુઓ ઉપર). * [[રૂઢીગત ખ્રિસ્તીઓ]] (''[[કરમનલીદેસ]]'' ) દ્વારા બોલાતી [[તૂર્કીશ]] ઘણી વાર ગ્રીક સ્ક્રીપ્ટમાં લકાતી હતી અને તેને ''[[કરમનલીડિકા]]'' કહેવાતી હતી. * [[ટોસ્ક]] [[અલ્બેનિયન]] ઘણી વખત ગ્રીક મૂળાક્ષરોનો ઉપયોગ કરીને લખવામાં આવતી હતી જેનો પ્રારંભ આશરે 1500 (એલ્સી, 1991)માં થયો હતો. [[મોશોપોલીસ]] ખાતેના પ્રેસે 18મી સદી દરમિયાનમાં વિવિધ અલ્બેનીયન ટેક્સ્ટસ પ્રકાશિત કરી હતી. 1908માં જ [[મોનસ્ટિર]] કોન્ફરન્સે [[લેટિન સાચી જોડણી]] ટોસ્ક અને [[ઘેગ]] માટે નિયમત કરી હતી. ગ્રીક આધારિત [[આર્વાનિટીક મૂળાક્ષર]]નો હાલમાં ગ્રીસમાં ઉપયોગ થાય છે. * વિવિધ [[દક્ષિણ સ્લેવિક]] ડાયાલેક્ટ્સ, આધુનિક [[બલ્ગેરીયન]] અને [[મેસોડોનીયન]] ભાષાઓ જેવા છે, જેને ગ્રીક સ્ક્રીપ્ટમાં લખવામાં આવ્યા છે. આધુનિક દક્ષિણ સ્લેવિક ભાષાઓ હાલમાં સુધારેલા [[સિરીલીક મૂળાક્ષર]]નો ઉપયોગ કરે છે. <ref>"ડીવીએ હાલગાર્સ્કી રેકોપિસા એસ ગ્રાકો પિઝ્મો", ''બાલગાર્સ્કી સ્ટારીની'' '''6''' , 1920; એન્ડ્રે મેઝોન અને એન્ડ્રે વાઇલન્ટ, ''એલ, ઇવાનગેલેર ડિ કુલાકીયા, અન પાર્લેર સ્લેવ ડિ બાસ-વાર્દાર'' , બિબ્લીયોથેક ડિ એટ્યુડ્ઝ બાલકાનીક્સ '''6''' , 1938; જુર્ગન ક્રિસ્ટોફસોન, "દાસ લેક્સિકોન ટેટ્રાગ્લોસ્સોન દેસ ડેનીલ મોસ્કોપોલીટિસ", ''ઝેઇટ્ઝક્રિફ્ટ ફુર બાલ્કાનોલોગી'' '''9''' :11; મેક્સ ડેમીટર પેફુસ, ''ડાઇ ડ્રકેરેઇ વોન મોસ્કોપોલીસ, 1731-1769: એર્ઝસ્ટુમ એક્રિડામાં બુચડ્રક ઉન્ડ હેલીજેનવેરેહરંગ'' , વેઇનર આર્ચિવ ફુર ગેશિશ્ટે દેસ સ્લોવેન્ટુમ ઉન્ડ અસ્ટેઉરોપાસ'''13''' , 1989.</ref> * [[એરોમેનીયન]] (લેશ) ગ્રીક અક્ષરોમાં લખાયેલી છે. એરોમેનીયન માટે હાલમાં કોઇ નિયત સાચી જોડણી નથી, પરંતુ તે રોમાનીયન સાચી જોડણી પર આધારિત હોવાનું મનાય છે તેને સ્વીકારવામાં આવશે. * ઉત્તર પૂર્વ બાલ્કન્સની [[તૂર્કીક ભાષા]] [[ગાગૌઝ]]. * [[તૂર્કીક ભાષા]] [[સુગુચ]], ઉત્તર પૂર્વ [[રૂઢીગત ખ્રિસ્તીઓ]]ના નાના જૂથ દ્વારા બોલાતી હતી. * [[ઉરુમ]] અથવા ગ્રીક ટાટાર. == મેળવવામાં આવેલા મૂળાક્ષરો == ગ્રીક મૂળાક્ષરે વિવિધ અન્યોને વેગ આપ્યો હતોઃ <ref name="Blackwell"/> * ગ્રીક મૂળાક્ષરનું કાલગ્રસ્ત [[પશ્ચિમ સ્વરૂપ]]ની શાખા [[લેટિન મૂળાક્ષર]]. * [[ગોથીક ભાષા]] લખવા માટે [[મધ્યયુગ પૂર્વેના પ્રાચીન કાળના અંત]]માં [[ગોથીક મૂળાક્ષર]]ની મૌલિક શોધ કરવામાં આવી હતી. * [[સ્લેવિક ભાષા]] લખવા માટે [[મધ્ય યુગ]]માં [[ગ્લેગોલિટીક મૂળાક્ષર]]ની મૌલિક શોધ કરવામાં આવી હતી. * [[સિરીલીક મૂળાક્ષર]], જેણે ગ્લેગોલિટીક મૂળાક્ષરનું ત્યાર બાદ સ્થાન લીધુ હતું. એવું પણ વિચારવામાં આવે છે [[અર્મેનીયન મૂળાક્ષર]]ના સંભવિત વંશજ હશે અને તેમનો પ્રભાવ [[જ્યોર્જીયન મૂળાક્ષર]] પર હતો. == ગણિતમાં ગ્રીક == {{main|Greek letters used in mathematics, science, and engineering}} ગ્રીક પ્રતીકોનો પરંપરાગત રીતે [[ગણિત]], [[ભૌતિકશાસ્ત્ર]] અને અન્ય [[વિજ્ઞાન]]માં એક નામ તરીકે ઉપયોગ થાય છે. લેટિન પાત્રોને એકત્ર કરતા, લેટિન પાત્રો સામાન્ય રીતે [[પરિવર્તનશીલતા]]નો, જ્યારે ગ્રીક [[પરિબળો]]નો સંકેત આપે છે. ઘણા પ્રતીકો પરંપરાગત અર્થો ધરાવે છે, જેમ કે તરલ ડાયનેમિક્સમાં [[હૂમલાના ખૂણા]] માટે નીચલા સ્તરનો આલ્ફા (α), [[લવાદી રીતે નાના સકારાત્મક ક્રમાંક]] માટે નીચલા સ્તરનો એપ્સિલોનl (ε), સરવાળા માટે મોટો સિગ્મા, અને [[નિયત વિષયાંતર]] માટે નીચલા સ્તરનો સિગ્મા(σ). == ગ્રીક સંકેત લેખન == કોમ્પ્યુટર્સમાં ઉપયોગ માટે, વિવિધ પ્રકારના સંકેત લેખનનો ગ્રીક ઓનલાઇન માટે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, તેમાંના કેટલાકનું આરએફસી 1947માં દસ્તાવેજીકરણ કરવામાં આવ્યું હતું. બે સિદ્ધાંતો કે જેનો આજે પણ ઉપયોગ થાય છે તે છે [[ISO/IEC 8859-7]] અને [[યુનિકોડ]]. ISO 8859-7 ફક્ત મોનોટોનીક સાચી જોડણીને ટેકો આપે છે. યુનિકોડ પોલીટોનીક સાચી જોડણીને ટેકો આપે છે. === ISO/IEC 8859-7 === રેન્જ A0-FF (હેક્સ) માટે તે યુનિકોડ રેન્જ 370-3સીએફ (જુઓ નીચે)ને અનુસરે છે સિવાય કે તેમાં કેટલાક પ્રતીકો જેમ કે ©, ½, § વગેરેનો ઉપયોગ યુનિકોડ બિનવપરાશ સ્થળ ધરાવતા હોય ત્યાં થાય છે. દરેકની જેમ આઇએસઓ-8859 એનકોડીંગ્સ, ઓઓ-7એફ (હેક્સ) માટે એએસસીII જેમ સમાન છે. === યુનિકોડમાં ગ્રીક === આધુનિક અને પ્રાચીન ગ્રીકમાં સામાન્ય સતત ટેક્સ્ટ માટે સારી રીતે યુનિકોડ પોલીટોનીક સાચી જોડણીને ટેકો આપે છે અને એટલું જ નહી [[એપિગ્રાફી]] માટે ઘણા કાલગ્રસ્ત સ્વરૂપને પણ ટેકો આપે છે. [[મિશ્રીત પાત્રો]]ના ઉપયોગ સાથે, યુનિકોડ ગ્રીક [[માન્યતા]] અને [[ડાયાલેક્ટોલોજી]] અને વિવિધ અન્ય ખાસ જરૂરિયાતો પણ ટેકો પૂરો પાડે છે. જોકે, અત્યંત આધુનિક ટેક્સ્ટ જે એન્જિન પૂરા પાડે છે જે મિશ્રીત પાત્રોને સારી રીતે ટેકો પૂરો પાડતા નથી, જોકે [[માક્રોન]] અને [[એક્યુટ]] સાથે આલ્ફાને U+03B1 U+0304 U+0301 તરીકે ''રજૂ કરી શકાય'' આ ભાગ્યે સારી રીતે કામગીરી બજાવે છે: {{Polytonic|ᾱ́}}.<ref>યુનિકોડમાં આકાર લેતા સમસ્યારૂપ ગ્રીક અક્ષરોની વિસ્તરિત ચર્ચા માટે જુઓ [http://www.opoudjis.net/unicode/unicode.html ગ્રીક યુનિકોડ ઇસ્યુઓ].</ref> [[યુનિકોડ]]માં ગ્રીક પાત્રના 2 મુખ્ય બ્લોક્સ છે. પ્રથમ "ગ્રીક અને કોપીક" (U+0370 to U+03FF) છે. આ બ્લોક [[આઇએસઓ 8859-7]] પર આધારિત છે અે આધુનિક ગ્રીક લખવા માટે પૂરતા છે. કેટલાક કાલગ્રસ્ત અક્ષરો પણ અને ગ્રીક આધારિત ટેકિનિકલ પ્રતીકો પણ છે. બ્લોક [[કોપીક મૂળાક્ષર]]ને પણ ટેકો પૂરો પાડે છે. અગાઉ મોટા ભાગના કોપીક અક્ષરો સમાન દેખાતા ગ્રીક અક્ષરો સાથે કોડ પોઇન્ટની વહેંચણી કરી હતી; પરંતુ ઘણા શાળાકીય કામોમાં, બન્ને સ્ક્રિપ્ટ આકાર લે છે, જેમાં તદ્દન અલગ અક્ષરના આકાર હોય છે, તેથી યુનિકોડ 4.1, કોપ્ટીક અને ગ્રીક અલગ પડી ગયા હતા. કોપ્ટીક અક્ષરોની સાથે કોઇ પણ ગ્રીક સમાનતા હજુપણ બ્લોકમાં નથી. પોલીટોનીક ગ્રીક લખવા માટે, જે તે વ્યક્તિ [[ડાયાલેક્ટિકલ માર્કને મિશ્રીત કરતા]] અથવા ગ્રીક દ્વારા લંબાવવામાં આવેલા બ્લોક (U+1F00 to U+1FFF)માં અગાઉથી કંપોઝ કરેલા પાત્રનો ઉપયોગ થાય છે. ==== ગ્રીક અને કોપ્ટીક ==== {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse" |- style="background:#ddd" ! width="7.2%"|&nbsp; ! width="5.8%"|૦ ! width="5.8%"|1 ! width="5.8%"|2 ! width="5.8%"|3 ! width="5.8%"|4 ! width="5.8%"|5 ! width="5.8%"|6 ! width="5.8%"|7 ! width="5.8%"|8 ! width="5.8%"|9 ! width="5.8%"|એ ! width="5.8%"|બી ! width="5.8%"|સી ! width="5.8%"|ડી ! width="5.8%"|ઈ ! width="5.8%"|એફ |- align="center" ! style="background:#ddd"|0370 | [[Ͱ]] | [[ͱ]] | [[Ͳ]] | [[ͳ]] | {{Polytonic|ʹ}} | {{Polytonic|͵}} | [[Ͷ]] | [[ͷ]] | style="background:#bbb"|&nbsp; | style="background:#bbb"|&nbsp; | {{Polytonic|ͺ}} | ͻ | ͼ | ͽ | {{Polytonic|;}} | style="background:#bbb"|&nbsp; |- align="center" ! style="background:#ddd"|0380 | style="background:#bbb"|&nbsp; | style="background:#bbb"|&nbsp; | style="background:#bbb"|&nbsp; | style="background:#bbb"|&nbsp; | {{Polytonic|΄}} | {{Polytonic|΅}} | {{Polytonic|[[Ά]]}} | {{Polytonic|·}} | {{Polytonic|[[Έ]]}} | {{Polytonic|[[Ή]]}} | {{Polytonic|[[Ί]]}} | style="background:#bbb"|&nbsp; | {{Polytonic|[[Ό]]}} | style="background:#bbb"|&nbsp; | {{Polytonic|[[Ύ]]}} | {{Polytonic|[[Ώ]]}} |- align="center" ! style="background:#ddd"|0390 | {{Polytonic|[[ΐ]]}} | [[એ]] | [[બી]] | [[Γ]] | [[Δ]] | [[ઇ]] | [[ઝેડ]] | [[એચ]] | [[Θ]] | [[આઇ]] | [[કે]] | [[એ]] | [[એમ]] | [[એન]] | [[Ξ]] | [[ઓ]] |- align="center" ! style="background:#ddd"|03A0 | [[Π]] | [[પી]] | style="background:#bbb"|&nbsp; | [[Σ]] | [[ટી]] | [[વાય]] | [[Φ]] | [[એક્સ]] | [[Ψ]] | [[Ω]] | {{Polytonic|[[Ϊ]]}} | {{Polytonic|[[Ϋ]]}} | {{Polytonic|[[ά]]}} | {{Polytonic|[[έ]]}} | {{Polytonic|[[ή]]}} | {{Polytonic|[[ί]]}} |- align="center" ! style="background:#ddd"|03B0 | {{Polytonic|[[ΰ]]}} | [[α]] | [[β]] | [[γ]] | [[δ]] | [[ε]] | [[ζ]] | [[η]] | [[θ]] | [[ι]] | [[κ]] | [[λ]] | [[μ]] | [[ν]] | [[ξ]] | [[ο]] |- align="center" ! style="background:#ddd"|03C0 | [[π]] | [[ρ]] | {{Polytonic|[[ς]]}} | [[σ]] | [[τ]] | [[υ]] | [[φ]] | [[χ]] | [[ψ]] | [[ω]] | {{Polytonic|[[ϊ]]}} | {{Polytonic|[[ϋ]]}} | {{Polytonic|[[ό]]}} | {{Polytonic|[[ύ]]}} | {{Polytonic|[[ώ]]}} | [[Ϗ]] |- align="center" ! style="background:#ddd"|03D0 | {{Polytonic|ϐ}} | {{Polytonic|ϑ}} | {{Polytonic|ϒ}} | {{Polytonic|[[ϓ]]}} | {{Polytonic|[[ϔ]]}} | {{Polytonic|ϕ}} | {{Polytonic|ϖ}} | {{Polytonic|[[ϗ]]}} | {{Polytonic|[[Ϙ]]}} | {{Polytonic|[[ϙ]]}} | {{Polytonic|[[Ϛ]]}} | {{Polytonic|[[ϛ]]}} | {{Polytonic|[[Ϝ]]}} | {{Polytonic|[[ϝ]]}} | {{Polytonic|[[Ϟ]]}} | {{Polytonic|[[ϟ]]}} |- align="center" ! style="background:#ddd"|03E0 | {{Polytonic|[[Ϡ]]}} | {{Polytonic|[[ϡ]]}} | colspan="14" style="background:#bbb"|''([[કોપ્ટીક અક્ષરો]] અહીં)'' |- align="center" ! style="background:#ddd"|03F0 | {{Polytonic|ϰ}} | {{Polytonic|ϱ}} | {{Polytonic|ϲ}} | {{Polytonic|[[ϳ]]}} | {{Polytonic|ϴ}} | {{Polytonic|ϵ}} | {{Polytonic|϶}} | {{Polytonic|[[Ϸ]]}} | {{Polytonic|[[ϸ]]}} | {{Polytonic|Ϲ}} | {{Polytonic|[[Ϻ]]}} | {{Polytonic|[[ϻ]]}} | {{Polytonic|ϼ}} | {{Polytonic|Ͻ}} | {{Polytonic|Ͼ}} | {{Polytonic|Ͽ}} |} ==== ગ્રીક વિસ્તરિત (અગાઉથી કંપોઝ કરેલ પોલીટોનીક ગ્રીક) ==== {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse" |- style="background:#ddd" ! width="7.2%"|&nbsp; ! width="5.8%"|ઓ ! width="5.8%"|1 ! width="5.8%"|2 ! width="5.8%"|3 ! width="5.8%"|4 ! width="5.8%"|5 ! width="5.8%"|6 ! width="5.8%"|7 ! width="5.8%"|8 ! width="5.8%"|9 ! width="5.8%"|એ ! width="5.8%"|બી ! width="5.8%"|સી ! width="5.8%"|ડી ! width="5.8%"|ઈ ! width="5.8%"|એફ |- align="center" ! style="background:#ddd"|1F00 | {{Polytonic|ἀ}} | {{Polytonic|ἁ}} | {{Polytonic|ἂ}} | {{Polytonic|ἃ}} | {{Polytonic|ἄ}} | {{Polytonic|ἅ}} | {{Polytonic|ἆ}} | {{Polytonic|ἇ}} | {{Polytonic|Ἀ}} | {{Polytonic|Ἁ}} | {{Polytonic|Ἂ}} | {{Polytonic|Ἃ}} | {{Polytonic|Ἄ}} | {{Polytonic|Ἅ}} | {{Polytonic|Ἆ}} | {{Polytonic|Ἇ}} |- align="center" ! style="background:#ddd"|1F10 | {{Polytonic|ἐ}} | {{Polytonic|ἑ}} | {{Polytonic|ἒ}} | {{Polytonic|ἓ}} | {{Polytonic|ἔ}} | {{Polytonic|ἕ}} | style="background:#bbb"|&nbsp; | style="background:#bbb"|&nbsp; | {{Polytonic|Ἐ}} | {{Polytonic|Ἑ}} | {{Polytonic|Ἒ}} | {{Polytonic|Ἓ}} | {{Polytonic|Ἔ}} | {{Polytonic|Ἕ}} | style="background:#bbb"|&nbsp; | style="background:#bbb"|&nbsp; |- align="center" ! style="background:#ddd"|1F20 | {{Polytonic|ἠ}} | {{Polytonic|ἡ}} | {{Polytonic|ἢ}} | {{Polytonic|ἣ}} | {{Polytonic|ἤ}} | {{Polytonic|ἥ}} | {{Polytonic|ἦ}} | {{Polytonic|ἧ}} | {{Polytonic|Ἠ}} | {{Polytonic|Ἡ}} | {{Polytonic|Ἢ}} | {{Polytonic|Ἣ}} | {{Polytonic|Ἤ}} | {{Polytonic|Ἥ}} | {{Polytonic|Ἦ}} | {{Polytonic|Ἧ}} |- align="center" ! style="background:#ddd"|1F30 | {{Polytonic|ἰ}} | {{Polytonic|ἱ}} | {{Polytonic|ἲ}} | {{Polytonic|ἳ}} | {{Polytonic|ἴ}} | {{Polytonic|ἵ}} | {{Polytonic|ἶ}} | {{Polytonic|ἷ}} | {{Polytonic|Ἰ}} | {{Polytonic|Ἱ}} | {{Polytonic|Ἲ}} | {{Polytonic|Ἳ}} | {{Polytonic|Ἴ}} | {{Polytonic|Ἵ}} | {{Polytonic|Ἶ}} | {{Polytonic|Ἷ}} |- align="center" ! style="background:#ddd"|1F40 | {{Polytonic|ὀ}} | {{Polytonic|ὁ}} | {{Polytonic|ὂ}} | {{Polytonic|ὃ}} | {{Polytonic|ὄ}} | {{Polytonic|ὅ}} | style="background:#bbb"|&nbsp; | style="background:#bbb"|&nbsp; | {{Polytonic|Ὀ}} | {{Polytonic|Ὁ}} | {{Polytonic|Ὂ}} | {{Polytonic|Ὃ}} | {{Polytonic|Ὄ}} | {{Polytonic|Ὅ}} | style="background:#bbb"|&nbsp; | style="background:#bbb"|&nbsp; |- align="center" ! style="background:#ddd"|1F50 | {{Polytonic|ὐ}} | {{Polytonic|ὑ}} | {{Polytonic|ὒ}} | {{Polytonic|ὓ}} | {{Polytonic|ὔ}} | {{Polytonic|ὕ}} | {{Polytonic|ὖ}} | {{Polytonic|ὗ}} | style="background:#bbb"|&nbsp; | {{Polytonic|Ὑ}} | style="background:#bbb"|&nbsp; | {{Polytonic|Ὓ}} | style="background:#bbb"|&nbsp; | {{Polytonic|Ὕ}} | style="background:#bbb"|&nbsp; | {{Polytonic|Ὗ}} |- align="center" ! style="background:#ddd"|1F60 | {{Polytonic|ὠ}} | {{Polytonic|ὡ}} | {{Polytonic|ὢ}} | {{Polytonic|ὣ}} | {{Polytonic|ὤ}} | {{Polytonic|ὥ}} | {{Polytonic|ὦ}} | {{Polytonic|ὧ}} | {{Polytonic|Ὠ}} | {{Polytonic|Ὡ}} | {{Polytonic|Ὢ}} | {{Polytonic|Ὣ}} | {{Polytonic|Ὤ}} | {{Polytonic|Ὥ}} | {{Polytonic|Ὦ}} | {{Polytonic|Ὧ}} |- align="center" ! style="background:#ddd"|1F70 | {{Polytonic|ὰ}} | {{Polytonic|ά}} | {{Polytonic|ὲ}} | {{Polytonic|έ}} | {{Polytonic|ὴ}} | {{Polytonic|ή}} | {{Polytonic|ὶ}} | {{Polytonic|ί}} | {{Polytonic|ὸ}} | {{Polytonic|ό}} | {{Polytonic|ὺ}} | {{Polytonic|ύ}} | {{Polytonic|ὼ}} | {{Polytonic|ώ}} | style="background:#bbb"|&nbsp; | style="background:#bbb"|&nbsp; |- align="center" ! style="background:#ddd"|1F80 | {{Polytonic|ᾀ}} | {{Polytonic|ᾁ}} | {{Polytonic|ᾂ}} | {{Polytonic|ᾃ}} | {{Polytonic|ᾄ}} | {{Polytonic|ᾅ}} | {{Polytonic|ᾆ}} | {{Polytonic|ᾇ}} | {{Polytonic|ᾈ}} | {{Polytonic|ᾉ}} | {{Polytonic|ᾊ}} | {{Polytonic|ᾋ}} | {{Polytonic|ᾌ}} | {{Polytonic|ᾍ}} | {{Polytonic|ᾎ}} | {{Polytonic|ᾏ}} |- align="center" ! style="background:#ddd"|1F90 | {{Polytonic|ᾐ}} | {{Polytonic|ᾑ}} | {{Polytonic|ᾒ}} | {{Polytonic|ᾓ}} | {{Polytonic|ᾔ}} | {{Polytonic|ᾕ}} | {{Polytonic|ᾖ}} | {{Polytonic|ᾗ}} | {{Polytonic|ᾘ}} | {{Polytonic|ᾙ}} | {{Polytonic|ᾚ}} | {{Polytonic|ᾛ}} | {{Polytonic|ᾜ}} | {{Polytonic|ᾝ}} | {{Polytonic|ᾞ}} | {{Polytonic|ᾟ}} |- align="center" ! style="background:#ddd"|1FA0 | {{Polytonic|ᾠ}} | {{Polytonic|ᾡ}} | {{Polytonic|ᾢ}} | {{Polytonic|ᾣ}} | {{Polytonic|ᾤ}} | {{Polytonic|ᾥ}} | {{Polytonic|ᾦ}} | {{Polytonic|ᾧ}} | {{Polytonic|ᾨ}} | {{Polytonic|ᾩ}} | {{Polytonic|ᾪ}} | {{Polytonic|ᾫ}} | {{Polytonic|ᾬ}} | {{Polytonic|ᾭ}} | {{Polytonic|ᾮ}} | {{Polytonic|ᾯ}} |- align="center" ! style="background:#ddd"|1FB0 | {{Polytonic|ᾰ}} | {{Polytonic|ᾱ}} | {{Polytonic|ᾲ}} | {{Polytonic|ᾳ}} | {{Polytonic|ᾴ}} | style="background:#bbb"|&nbsp; | {{Polytonic|ᾶ}} | {{Polytonic|ᾷ}} | {{Polytonic|Ᾰ}} | {{Polytonic|Ᾱ}} | {{Polytonic|Ὰ}} | {{Polytonic|Ά}} | {{Polytonic|ᾼ}} | {{Polytonic|᾽}} | {{Polytonic|ι}} | {{Polytonic|᾿}} |- align="center" ! style="background:#ddd"|1FC0 | {{Polytonic|῀}} | {{Polytonic|῁}} | {{Polytonic|ῂ}} | {{Polytonic|ῃ}} | {{Polytonic|ῄ}} | style="background:#bbb"|&nbsp; | {{Polytonic|ῆ}} | {{Polytonic|ῇ}} | {{Polytonic|Ὲ}} | {{Polytonic|Έ}} | {{Polytonic|Ὴ}} | {{Polytonic|Ή}} | {{Polytonic|ῌ}} | {{Polytonic|῍}} | {{Polytonic|῎}} | {{Polytonic|῏}} |- align="center" ! style="background:#ddd"|1FD0 | {{Polytonic|ῐ}} | {{Polytonic|ῑ}} | {{Polytonic|ῒ}} | {{Polytonic|ΐ}} | style="background:#bbb"|&nbsp; | style="background:#bbb"|&nbsp; | {{Polytonic|ῖ}} | {{Polytonic|ῗ}} | {{Polytonic|Ῐ}} | {{Polytonic|Ῑ}} | {{Polytonic|Ὶ}} | {{Polytonic|Ί}} | style="background:#bbb"|&nbsp; | {{Polytonic|῝}} | {{Polytonic|῞}} | {{Polytonic|῟}} |- align="center" ! style="background:#ddd"|1FE0 | {{Polytonic|ῠ}} | {{Polytonic|ῡ}} | {{Polytonic|ῢ}} | {{Polytonic|ΰ}} | {{Polytonic|ῤ}} | {{Polytonic|ῥ}} | {{Polytonic|ῦ}} | {{Polytonic|ῧ}} | {{Polytonic|Ῠ}} | {{Polytonic|Ῡ}} | {{Polytonic|Ὺ}} | {{Polytonic|Ύ}} | {{Polytonic|Ῥ}} | {{Polytonic|῭}} | {{Polytonic|΅}} | {{Polytonic|`}} |- align="center" ! style="background:#ddd"|1FF0 | style="background:#bbb"|&nbsp; | style="background:#bbb"|&nbsp; | {{Polytonic|ῲ}} | {{Polytonic|ῳ}} | {{Polytonic|ῴ}} | style="background:#bbb"|&nbsp; | {{Polytonic|ῶ}} | {{Polytonic|ῷ}} | {{Polytonic|Ὸ}} | {{Polytonic|Ό}} | {{Polytonic|Ὼ}} | {{Polytonic|Ώ}} | {{Polytonic|ῼ}} | {{Polytonic|´}} | {{Polytonic|῾}} | style="background:#bbb"|&nbsp; |} ==== મિશ્રણ અને અક્ષર મુક્ત ડાયાક્રિટીક્સ ==== [[મિશ્રણ]] અને જગ્યા છોડવી (અક્ષર મુક્ત) [[ડાયાક્રિટીકલ નિશાની]] [[ગ્રીક ભાષા]]ને લાગે વળગે છે. {| class="wikitable" !મિશ્રણ કરવું !જગ્યા છોડવી !નમૂનો !વર્ણન |- | U+0300 | U+0060 | ( {{polytonic|&nbsp;̀}}) | "વારિયા / [[ગ્રેવ એસેન્ટ]]" |- | U+0301 | U+00B4, U+0384 | ( {{polytonic|&nbsp;́}}) | "ઓક્સીયા / ટોનોસ / [[એક્યુટ એસેન્ટ]]" |- | U+0304 | U+00AF | ( {{unicode|&nbsp;̄}}) | "[[માક્રોન]]" |- | U+0306 | U+02D8 | ( {{unicode|&nbsp;̆}}) | "વ્રેચી / [[બ્રીવ]]" |- | U+0308 | U+00A8 | ( {{unicode|&nbsp;̈}}) | "ડાયલિટીકા / [[ડાયાઇરેસિસ]]" |- | U+0313 | U+02BC | ( {{unicode|&nbsp;̓}}) | "સિલી / ઉપર કોમા" ([[સ્પીરીચસ લેનિસ]]) |- | U+0314 | U+02BD | ( {{unicode|&nbsp;̔}}) | "ડેસિયા / ઉપર રિવર્સ કોમા" ([[સ્પીરીચસ એસ્પર]]) |- | U+0342 | | ( {{unicode|&nbsp;͂}}) | "પેરિસ્પોમેની" ([[સર્કમફ્લેક્સ]]) |- | U+0343 | | ( {{unicode|&nbsp;̓}}) | "[[કોરોનીસ]]" (= યુ+0313) |- | U+0344 | U+0385 | ( {{unicode|&nbsp;̈́}}) | "ડાયાલિટીકી ટોનોસ" (વખોડી કઢાયેલ, = યુ+0308 યુ+0301) |- | U+0345 | U+037A | ( {{unicode|&nbsp;ͅ}}) | "પ્રોગેગામેની / [[આયોટા સબસ્ક્રિપ્ટ]]". |} === ગ્રીક મૂળાક્ષરના પેટાજૂથ સાથે એનકોડીંગ === [[આઇબીએમ]] કોડ પાના [[437]], [[860]], [[861]], [[862]], [[863]], અને [[865]]માં અક્ષરો ΓΘΣΦΩαδεπστφ ([[ß]] માટે વૈકલ્પિક અર્થઘટન તરીકે વત્તા β). == આ પણ જુઓ == {{Commons|Greek alphabet}} * [[પ્રાચીન ગ્રીક ફોનોલોજી]] * [[આર્વાનીટિક આલ્ફાબેટ]] * [[એટિક સંખ્યાઓ]], જે ગ્રીક મૂળાક્ષરોના અક્ષરોનો ઉપયોગ કરીને એક્રોફોનીકની રજૂઆત કરતા ક્રમાંકોની પદ્ધતિ છે. * [[ક્યુમા મૂળાક્ષર]] * [[ગ્રીક અક્ષરોનો ઇંગ્લીશ ઉચ્ચાર]] * [[ગ્રીક ફોન્ટ સોસાયટી]] * [[ગણિત, વિજ્ઞાન અને એન્જિનીયરીંગમાં વપરાતા ગ્રીક અક્ષરો]] * [[ગ્રીક સંખ્યાઓ]], ગ્રીક મૂળાક્ષરના અક્ષરોનો ઉપયોગ કરીને સંખ્યાઓની ઘટનાક્રમ રજૂઆતની પદ્ધતિ * [[ગ્રીકનું રોમનીકરણ]] == ગ્રંથસૂચિ == * {{cite journal|first=Robert|last=Elsie|title=Albanian Literature in Greek Script: the Eighteenth and Early Nineteenth-Century Orthodox Tradition in Albanian Writing|journal=Byzantine and Modern Greek Studies|volume=15|issue=20|year=1991|url=/pub/pdf_articles/A1991AlbLitGreek.pdf|format=PDF 0.0&nbsp;bytes<!-- text/html, 0 bytes -->}} * {{cite book|last=Humez|first=Alexander|last=Nicholas Humez|title=Alpha to omega: the life & times of the Greek alphabet|publisher=Godine|year=1981|isbn=0-87923-377-X}} — વિખ્યાત ઇતિહાસ, જેમાં મૂળાક્ષર ઉપરાંત ઇંગ્લીશમાં ગ્રીકના મૂળ વિશે વધુ આપવામાં આવ્યું છે. * {{cite book|last=Jeffery|first=Lilian Hamilton|title=The local scripts of archaic Greece: a study of the origin of the Greek alphabet and its development from the eighth to the fifth centuries B.C.|publisher=Oxford|year=1961|isbn=0-19-814061-4}} * {{cite book|first=Michael S. (ed.)|last=Macrakis|title=Greek letters: from tablets to pixels: proceedings of a conference sponsored by the Greek Font Society|publisher=Oak Knoll|year=1996|isbn=1-884718-27-2}} — તેમાં [[હર્મન ઝપ્ફ]], [[મેથ્યુ કાર્ટર]], નિકોલસ બાર્કર, જોહ્ન એ. લેન, કાયલ મેકકાર્ટર, જેરોમ પેઇનોટ, પિયર મેકકે, સિલ્વીઓ લેવી, ''અને અન્યો દ્વારા ઇતિહાસ પરના પેપરો, ટાઇપોગ્રાફી અને કેરેક્ટર કોડીંગનો સમાવેશ થાય છે. '' * {{cite book|last=Hansen and Quinn|title=Greek - An Intensive Course, Second Revised Edition|publisher=Fordham University Press|year=1992 - especially noted for an excellent discussion on traditional accents and breathings, as well as verbal formation}} * {{cite book|last=Powell|first=Barry B.|title=Homer and the Origin of the Greek Alphabet|url=https://archive.org/details/homeroriginofgre0000powe|year=1991}} — ડેટીંગ (વિજાતીય વ્યક્તિની મુલાકાતની ગોઠવણ), અગાઉના શિલાલેખ અને હોમરની ટેક્સ્ટ સાથે જોડે છે. આઇએસબીએન 9780761933250. * {{cite book|last=Macrakis|first=Stavros M.|title=Character codes for Greek: Problems and modern solutions|year=1996|url=http://www.writingsystems.net/systems/greek/languages.htm|access-date=2010-10-07|archive-date=2005-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20051216225737/http://www.writingsystems.net/systems/greek/languages.htm|url-status=dead}} — તેમાં ગ્રીક કરતા ભાષાઓ માટે વપરાતા ગ્રીક આલ્ફાબેટની ચર્ચાનો સમાવેશ થાય છે. * સી.જે. રુઇઘ (1998) સુર લા ડેટ ડિ લા ક્રિયેશન ડિ આલ્ફાબેટ ગ્રીક. ''નેમોસીન'' 51, 658–687 === નોંધ === {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://unicode.org/charts/PDF/U0370.pdf યુનિકોડ - ગ્રીક રેન્જ] * [http://ellinikasimera.dartmouth.edu/resources/texts/shapes1.html ગ્રીક હસ્તલખાણના ઉદાહરણો ] * [http://www.opoudjis.net/unicode/unicode.html ગ્રીક યુનિકોડ ઇસ્યુઝ] * [http://www.unicode.org/faq/greek.html યુનિકોટ એફએક્યુ-ગ્રીક ભાષા અને હસ્તલિપી] * [http://www.alanwood.net/unicode/greek.html ગ્રીક યુનિકોડ રેન્જ માટે યુનિકોડ મૂળાક્ષરીય કસોટી] * [http://www.alanwood.net/unicode/ancient-greek-numbers.html ગ્રીક યુનકોડ રેન્જ માટે યુનિકોડ સંખ્યાકીય કસોટી] * [http://www.opoudjis.net/unicode/unicode_stories.html દરેક ગ્રીક સંબંધિત યુનિકોડ રેન્જ માટે યુનિકોડ કસોટી] === ટાઇપોગ્રાફી === * વિના મૂલ્યે ફોન્ટ (અક્ષરો)નું એકત્રીકરણ: [http://www.greekfontsociety.gr/pages/en_typefaces1.html ગ્રીકફોન્ટસોસાયટી.જીઆર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180120133822/http://www.greekfontsociety.gr/pages/en_typefaces1.html |date=2018-01-20 }} * વિનામૂલ્યે ટ્રુટાઇપ પોલીટોનીક ફોન્ટસનું એકત્રીકરણ: [http://enoriaka.gr/index.php?option=content&amp;task=view&amp;id=748 એનોરિયાકા.જીઆર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100418063133/http://www.enoriaka.gr/index.php?option=content&task=view&id=748 |date=2010-04-18 }} [[શ્રેણી:ગ્રીક મૂળાક્ષર]] [[શ્રેણી:ગ્રીક અક્ષરો]] [[શ્રેણી:રેકોર્ડેડ ઉચ્ચારો સહિતના લેખો]] hbuhckmm12jr8kk83wlxiinnx4oi2i8 0 27338 903836 890371 2026-08-17T01:48:34Z InternetArchiveBot 63183 Add 4 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903836 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | company_name = Harley-Davidson | company_logo = [[ચિત્ર:Harley-Davidson.svg|250px]] | company_type = [[Public company|Public]] ({{nyse|HOG}}) | foundation = 1903 | founder = [[William S. Harley]]<br />[[Arthur Davidson (Harley-Davidson founder)|Arthur Davidson]]<br />Walter Davidson <br />William A. Davidson | location = [[Milwaukee|Milwaukee, Wisconsin]],<br />United States | key_people = Keith E. Wandell, CEO | industry = | products = [[Motorcycle]]s | subsid = [[MV Agusta]] |revenue = {{loss}} [[United States Dollar|US$]]4.29 Billion (''FY 2009'')<ref name = 09results>{{cite news | publisher= Wall Street Journal | url= http://online.wsj.com/article/PR-CO-20100122-903313.html?mod=wsjcrmain | title= Harley-Davidson Reports 2009 Results | date= 22 January 2010 | access-date= 29 January 2009 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | operating_income = {{loss}} [[United States Dollar|US$]]70.6 million (''FY 2009'')<ref name= 09results/> | num_employees = 9,700 (2006)<ref>{{cite book | title = Standard and Poor's 500 Guide | url = https://archive.org/details/standardpoors5000000stan_2007 | publisher = The McGraw-Hill Companies, Inc. | year = 2007 | isbn = 0-07-147906-6 }}</ref> | homepage = [http://www.harley-davidson.com/ www.harley-davidson.com] }} '''હાર્લી-ડેવિડસન''' ({{nyse|HOG}}, ભૂતકાળની એચડીઆઇ (HDI)<ref>{{cite web| title=Harley-Davidson to get new ticker|author=The Business Journal of Milwaukee| work=The Business Journal of Milwaukee| month=August | year=2006 |url=http://www.bizjournals.com/milwaukee/stories/2006/08/07/daily37.html |access-date= 2008-03-01}}</ref>), જેને ઘણી વખત સંક્ષિપ્ત રૂપે '''એચ-ડી''' અથવા '''હાર્લી (H-D)''' તરીકે બોલાય છે, તે અમેરિકન મોટરસાયકલ ઉત્પાદક છે. 20મી સદીના પ્રથમ દાયકા દરમિયાનમાં મિલવૌકી વિસ્કોન્સીન ખાતે સ્થપાયેલી, આ કંપની ગ્રેટ ડિપ્રેશન (ભારે મંદી)ના સમયગાળામાં અસ્તિત્વ ટકાવી રાખ્યું હતું તેવી બે મોટી અમેરિકન મોટરસાયકલ ઉત્પાદકોમાંની એક છે.<ref name="PopMechP2">{{Cite web |url=http://www.popularmechanics.com/automotive/new_cars/1268626.html?page=2 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-10-08 |archive-date=2009-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091117101633/http://www.popularmechanics.com/automotive/new_cars/1268626.html?page=2 |url-status=dead }}</ref> હાર્લી-ડેવિડસન નબળા ગુણવત્તા નિયંત્રણ અને જાપાનીઝ ઉત્પાદકો તરફની હરિફાઇના ગાળામાં પણ ટકી રહી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.hotbikeweb.com/features/0701_hbkp_american_machine_foundry/index.html|title=American Machine Foundry - Journey Into History - Hot Bike Magazine|publisher=www.hotbikeweb.com|access-date=2008-04-27|last=|first=|archive-date=2010-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20101231030238/http://www.hotbikeweb.com/features/0701_hbkp_american_machine_foundry/index.html|url-status=dead}}</ref> કંપની હેવીવેઇટ (750&nbsp;સીસીથી વધુની) મોટરસાયકલોનું ધોરીમાર્ગ પર ફરવા માટે વેચાણ કરે છે. હાર્લી-ડેવિડસન મોટરસાયકલો (જે લોકપ્રિય રીતે "હાર્લીસ" તરીકે જાણીતી છે) આગવી ડિઝાઇન અને એક્સહોસ્ટ (પ્રદૂષણમુક્ત) નોંધ ધરાવે છે. તે ખાસ કરીને ઊંચી જરૂરિયાતવાળી પરંપરાઓ માટે જાણીતી હતી જેણે હેલિકોપ્ટર જેવી શૈલીની મોટરસાયકલોને વેગ આપ્યો હતો. <ref name="wfwvmg">{{cite web|url=http://appft1.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&Sect2=HITOFF&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-bool.html&r=1&f=G&l=50&co1=AND&d=PG01&s1=11136081&OS=11136081&RS=11136081|title=United States Patent Application: 0060260569|publisher=appft1.uspto.gov|access-date=2008-04-27|last=Nelson|first=Gregory J.|archive-date=2015-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903231430/http://appft1.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&Sect2=HITOFF&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-bool.html&r=1&f=G&l=50&co1=AND&d=PG01&s1=11136081&OS=11136081&RS=11136081|url-status=dead}}</ref> આધુનિક વીઆરએસસી (VRSC) મોડેલ પરિવાર સિવાય, પ્રવર્તમાન હાર્લી-ડેવિડસન મોટરસાયકલો પ્રાચીન હાર્લી ડિઝાઇનોનો પ્રતિબિંબ પાડે છે. હાર્લી-ડેવિડસનનો પોતાની જાતને હળવી મોટરસાયકલ બજારમાં સ્થાપિત કરવાના પ્રયત્નને મર્યાદિત સફળતા પ્રાપ્ત થઇ હતી અને મોટે ભાગે તેણે તેની 1978માં એર્માચ્ચી પેટાકંપનીના વેચાણ બાદ આ કાર્ય અધવચ્ચેથી છોડી દીધું હતું. હાર્લી-ડેવિડસને ઉમદા બ્રાન્ડ કોમ્યુનિટી ટકાવી રાખી છે, જે ક્લબો, પ્રસંગો અને મ્યુઝિયમ દ્વારા સક્રિય રાખે છે. હાર્લી-ડેવિડસન લોગોનો પરવાનો કંપનીની ચોખ્ખી આવકના આશરે 5 ટકાનો હિસ્સો ધરાવે છે. == ઇતિહાસ == === પ્રારંભ === [[ચિત્ર:Harley Davidson founders.jpg|thumb|ઉપર ડાબેથી ઘડિયાળના કાંટા અનુસાર: વિલીયમ એસ. હાર્લી, વિલીયમ એ. ડેવીડસન, વોલ્ટર ડેવીડસન, સિનીયર આર્થર ડેવીડસન]] 1901માં, 21 વર્ષના વિલીયન એસ. હાર્લીએ, નાના એન્જિનને છૂટુ પાડીને (ડિપ્લેસમેન્ટ) {{convert|7.07|cuin|cc|0}} અને ચાર ઇંચ (102 ઇંચ) ફ્લાયવ્હીલ્સ સાથે યોજના ઘડી કાઢી હતી. આ એન્જિનની નિયમિતપણે પેડલ-સાયકલ ફ્રેમમાં વપરાશ માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી હતી. પછીના બે વર્ષો સુધી હાર્લી અને તેમના બાળપણના મિત્ર આર્થર ડેવીડસને તેમના મિત્ર હેનરી મેલ્કના ઘરે ઉત્તરમાં આવેલા મિલવૌકી મશીન (યંત્ર)નો ઉપયોગ કરીને તેમની મોટર સાયકલ પર ભારે મહેનત કરી હતી. તે આર્થરના ભાઈ વોલ્ટર ડેવીડસનની મદદથી 1903માં પૂર્ણ થયું હતું. પૂર્ણતાને આરે, છોકરાઓને ખબર પડી હતી કે તેમની પાવર સાયકલ મિલવૌકીની નાની ટેકરીઓ પર પેડલની સહાય વિના ચડવા સક્ષમ નથી. વિલ હાર્લી અને ડેવીડસન તેમની પ્રથમ મોટર સાયકલને એક મૂલ્યવાન શિક્ષણ અનુભવ તરીકે ઝડપથી ભૂલી ગયા હતા. <ref>હર્બર્ટ વેગનર, 2003. ''એટ ધ ક્રિયેશનઃ માયથ, રિયાલિટી અને ઓરિજીન ઓફ ધ હાર્લી-ડેવિડસન મોટરસાયકલ, 1901–1909'' (મેડીસન: વિસ્કોન્સિન હિસ્ટોરિકલ સોસાયટી પ્રેસ), પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 22-28, 42-44.</ref> તરત જ નવી અને સુધારેલી બીજી પેઢીના મશીન પર કામ શરૂ કરી દીધું હતું. આ પ્રથમ "વાસ્તવિક" હાર્લી-ડેવિડસન મોટરસાયકલને મોટા એન્જિન {{convert|24.74|cuin|cc|0}} સાથે {{convert|9.75|in|cm|0}} ફ્લાયવ્હીલ્સ લાગેલા{{convert|28|lb|kg|abbr=on}} હતા. આ મશીનની એડવાન્સ્ડ લૂપ-ફ્રેમ પદ્ધતિ 1903ની મિલવૌકી મર્કેલ મોટરસાયકલ (જેની રચના જોસેફ મર્કેલે કરી હતી, બાદમાં ફ્લાયીંગ મશીન પ્રસિદ્ધિ મેળવી હતી) જેવી જ હતી મોટા એન્જિન અને લૂપ-ફ્રેમ ડીઝાઇને તેમને મોટરાઇઝ્ડ-મોટરસાયકલ કક્ષામાંથી બહાર કાઢ્યા હતા અને તેમને કદાચ આગામી વર્ષોમાં આધુનિક મોટરસાયકલમાં શુ હોવું જોઇએ તે નક્કી કરવામાં સહાય કરી હશે. જેઓ તે સમયે મિલવૌકી લેક સ્ટ્રીટ પર પોતાની ડિઝાઇનના ગેસ એન્જિનો બનાવતા હતા તેવા ભૂતકાળના મોટર અગ્રણી ઓલે એવિનરુડ પાસેથી પણ છોકરાઓને તેમના મોટા એન્જિનની સહાય મળી હતી. નવા લૂપ-ફ્રેમના અસલ નમૂના હાર્લી-ડેવિડસનને {{convert|10|x|15|ft|m|abbr=on}} ડેવીડસન પરિવાર બેકયાર્ડમાં આવેલા શેડમાં એસેમ્બલ કરવામાં આવ્યો હતો. મોટા ભાગના પૂર્જાઓ જોકે અન્યત્ર સ્થળે બન્યા હતા, જેમાં કદાચ કેટલાક વેસ્ટ મિલવૌકી રેલશોપ્સમાં ફેબ્રીકેટ કરવામાં આવ્યા હતા, જ્યાં સૌથી મોટા ભાઈ વિલીયન એ. ડેવીડસન ત્યારે ટૂલરુમ ફોરમેન હતા. આ અસલ મશીન, જ્યારે તેણે સ્ટેટ ફેર પાર્કમાં યોજાયેલ મિલવૌકી મોટરસાયકલ સ્પર્ધામાં ભાગ લીધો હતો ત્યારે 8 સપ્ટેમ્બર 1904 સુધીમાં કાર્યરત થયું હતું. તેની પર એડવર્ડ હિલ્ડેબ્રાન્ડ દ્વારા સવારી કરવામાં આવી હતી અને ચતુર્થ ક્રમ પ્રાપ્ત કર્યો હતો. હાર્લી-ડેવિડસન મોટરસાયકલનો ઐતિહાસિક રેકોર્ડમાં આ પ્રથમ દસ્તાવેજી પ્રદર્શન છે. <ref>વેગનર, 2003. પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 45-62.</ref> જાન્યુઆરી 1905માં "ઓટોમોબાઇલ એન્ડ સાયકલ ટ્રેડ જર્નલ"માં નાના જાહેરાત મૂકવામાં આવી હતી, જેણે ડુ-ઇટ-યોરસેલ્ફ વેપારમાં ખુલ્લા હાર્લી-ડેવિડસન એન્જિન ઓફર કર્યા હતા. એપ્રિલ સુધીમાં મર્યાદિત ધોરણે સંપૂર્ણ મોટરસાયકલોનું ઉત્પાદન કરવામાં આવતુ હતું. તે વર્ષે હાર્લી-ડેવિડસનનો પ્રથમ ડીલર, શિકાગોના કાર્લ એચ. લેંગે ડઝનમાંથી કે ડેવીડસન બેકયારાડ શેડમાં બનતી બાઇકોમાથી ત્રણ બાઇકોનું વેચાણ કર્યું હતું. (કેટલાક વર્ષો બાદ મૂળ શેડને જુનેઉ એવેન્યુ ખાતે લઇ જવામાં આવ્યો હતો, જ્યાં તે મોટર કંપનીની બિનકુશળ ઉત્પત્તિને શ્રદ્ધાંજલિ તરીકે દાયકાઓ સુધી ઊભી રહી હતી. કમનસીબે, પ્રથમ શેડનો 1970ના પ્રારંભમાં ફેક્ટરી યાર્ડની ચોખ્ખાઇ દરિમયાન કોન્ટ્રાક્ટરો દ્વારા આકસ્મિક રીતે નાશ કરાયો હતો.) 1906માં, હાર્લી અને ડેવીડસન ભાઈઓએ ચેસ્ટનટ સ્ટ્રીટ (બાદમાં જુનેઇ એવેન્યુ) પર તેમની ફેક્ટરી બાંધી હતી. આ સ્થળ આજે હાર્લી-ડેવિડસનનું કોર્પોરેટ વડુમથક છે. પ્રથમ જુનેઇ એવેન્યુ પ્લાન્ટ {{convert|40|x|60|ft|m|abbr=on}} એક માળનું લાકડાનું માળખું હતું. તે વર્ષે કંપનીએ આશરે 50 મોટરસાયકલોનું ઉત્પાદન કર્યું હતું. [[ચિત્ર:1907 Harley Davidson.jpg|thumb|left|1907 મોડેલ]] [[ચિત્ર:Harley-Davidson 1000 cc HT 1916.jpg|thumb|left|હાર્લી ડેવીડસન 1000 સીસી એચટી 1916]] 1907માં, વિલીયમ એસ. હાર્લી યુનિવર્સિટી ઓફ વિસ્કોન્સીન-મેડીસનમાંથી મિકેનિકલ એન્જિનીયરીંગની પદવી સાથે સ્નાતક થયા હતા. તે વર્ષે ફેકટરીનું વધારાનું વિસ્તરણ બીજા માળ સાથે થયું હતું અને બાદમાં તારની વાડ અને મિલવૌકી પાલ બલો ("ક્રીમ") ઇંટનો વધારો કરાયો હતો. નવી સવલતો સાથે ઉત્પાદન 1907માં વધીને 150 મોટરસાયકલોનું થયું હતું. કંપની સત્તાવાર રીતે તે સપ્ટેમ્બરમાં અસ્તિત્વમાં આવી હતી. તેમણે આ સમય આસપાસમાં પોલીસ વિભાગોમાં મોયરસાયકલોનું વેચાણ કરવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો, એ બજાર ત્યારથી જ કાયમ માટે તેમના અગત્યનું બની ગયું છે. <ref>વેગનર, 2003. પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ.68-81, 118.</ref> 1905 અને 1906માં એન્જિનો સાથે {{convert|26.84|cuin|cc|0}} સીંગલ સિલીંડરનું ઉત્પાદન કરાયું હતું. ફેબ્રુઆરી 1907માં 45 ડિગ્રી વી-ટ્વીન એન્જિન સાથેનું અસલ મોડેલ શિકાગો ઓટોમોબાઇલ શોમાં નિદર્શન માટે મૂકાયું હતું. દર્શાવવામા અને જાહેરાત આપી હોવા છતાં, બહુ ઓછા વી-ટ્વીન મોડેલો 1907 અને 1910માં બનાવવામાં આવ્યા હતા. આ પ્રથમ વી-ટ્વીન્સને બદલવામાં આવ્યા હતા {{convert|53.68|cuin|cc|0}} અને ઉત્પાદન કરાયું હતું. {{convert|7|hp|kW|abbr=off}}. તેણે પ્રથમ સિંગલ્સન લગભગ બમણી શક્તિ આપી હતી. સૌથી વધુ ગતિ આશરે હતી {{convert|60|mph|km/h|-1|abbr=on}}. 1908માં ઉત્પાદન જે 450ના આંક પર હતું તે 1909માં વધીને 1,149 મશીનોનું થયું હતું. <ref>વેગનર, 2003. પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 124-25.</ref> 1911 સુધીમાં, આશરે 150 મોટરસાયકલોની બનાવટો યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં બનાવવામાં આવી હતી- જોકે તેમાંથી 1910 સુધીમાં બહુ ઓછી સંખ્યામાં અસ્તિત્વમાં રહ્યા હતા. 1911માં સુધારેલ વી-ટ્વીન મોડલે રજૂ કરાયું હતું. નવું એન્જિનમાં મિકેનિકલી સંચાલિત ઇનટેક વાલ્વસ હતા, જે "ઓટોમેટિક" ઇનટેક વાલ્વસ કે જે અગાઉના વી-ટ્વીન્સમાં વપરાતા હતા અને એન્જિન વેક્યુમ દ્વાર ખોલવામાં આવતા હતા તેનાથી વિરુદ્ધ હતા. બદલાવવાની સાથે {{convert|49.48|cuin|cc|0}}, 1911 વી-ટ્વીન અગાઉના ટ્વીન કરતા નાના હતા પરંતુ વધુ સારી કામગીરી આપતા હતા. 1913 બાદ, હાર્લી-ડેવિડસન દ્વારા ઉત્પાદિત મોટા ભાગની બાઇકો શક્યતઃ વી-ટ્વીન મોડેલો હતી. 1913 સુધીમાં, યલો ઇંટવાળી ફેક્ટરીને પાડી નાખવામાં આવી હતી અને તે સ્થળે 5 માળનું કોક્રિટ અને લાલ ઇંટ વાળું માળખું બાંધવામાં આવ્યું હતું. 1910માં શરૂ થયેલ, અસંખ્ય વધારાઓ સાથેની લાલ ઇંટવાળી ફેક્ટરી જુનેઉ એવેન્યુ અને 38મી સ્ટ્રીટના ખૂણાની આસપાસ સુધી બે બ્લોકમાં વિસ્તરી હતી. સ્પર્ધા હોવા છતાં, હાર્લી-ડેવિડસન ભારતીય કરતા આગળ પહેલેથી જ આગળ હતા અને 1914 બાદ મોટરસાયકલોની હરિફાઇઓમાં પ્રભુત્વ ધરાવતા હતા. તે વર્ષે ઉત્પાદન વધીને 16,284 મશીનોનું થયું હતું. [[ચિત્ર:RalphHepburn1922.jpg|thumb|right|upright|આ 1919ની તસવીરમાં રાલ્ફ હેપબર્ન તેમની હાર્લી સ્પર્ધાની બાઇક પર.]] === વિશ્વયુદ્ધ 1 === 1917માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વિશ્વયુદ્ધ 1માં પ્રવેશ્યું હતું અને લશ્કરોએ યુદ્ધ કરવા માટે વધુ મોટરસાયકલોની માગ કરી હતી. <ref>{{cite web |title = The National World War One Museum - Recent Acquisitions - Model J 1917 Harley-Davidson Army Motorcycle |url = http://www.theworldwar.org/s/110/display.aspx?sid=110&gid=1&pgid=967 |work = [http://www.theworldwar.org/s/110/index.aspx The National World War One Museum] |access-date = 2009-06-13 |archive-date = 2008-12-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081224180234/http://www.theworldwar.org/s/110/display.aspx?sid=110&gid=1&pgid=967 |url-status = dead }}</ref> હાર્લીસનો લશ્કર દ્વારા પાંચો વિલા એક્પીડીશન<ref>{{cite book|last=Sterling|first=Christopher H.|title=Military Communications: From Ancient Times to the 21st Century|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781851097326|page=493|chapter=V: Vehicles and Transport}}</ref><ref>{{cite book|first1=Philip S.,last1=Jowett, first2=A. M.,last2=De Quesada, first3=Stephen, last3=Walsh|title=The Mexican Revolution, 1910-20|year=2006|publisher=Osprey Publishing|isbn=9781841769899|page=61}}</ref>માં અગાઉ પર ઉપયોગ કરાતો હતો, પરંતુ વિશ્વયુદ્ધ I એ પ્રથમ ઘટના હતી જેમાં મોટરસાયકલોને સામનો કરવા માટે અપનાવવામાં આવી હતી.{{Citation needed|date=June 2009}} હાર્લી-ડેવિડસને વિશ્વયુદ્ધ 1 દરમિયાન લશ્કરી દળોને આશરે 15,000 મશીનો પૂરા પાડ્યા હતા. <ref name="PBS_HD_9_2006">{{cite web |first = Tukufu |last = Zuberi |title = History Detectives - Episode 9, 2006: Harley-Davidson Motorcycle, Flemington, New Jersey |url = http://www.pbs.org/opb/historydetectives/pdf/409_harley.pdf |publisher = Oregon Public Broadcasting |format = PDF |year = 2006 |access-date = 2009-06-13 |archive-date = 2008-12-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081201081032/http://www.pbs.org/opb/historydetectives/pdf/409_harley.pdf |url-status = dead }}</ref> === 1920નો દાયકો === [[ચિત્ર:Harley-Davidson 1000 cc HT 1923.jpg|thumb|left|હાર્લી-ડેવિડસન 1000 સીસી એચટી 1923]] 1920 સુધીમાં હાર્લી-ડેવિડસન વિશ્વમાં સૌથી મોટા મોટરસાયકલ ઉત્પાદક હતા. તેમની મોટરસાયકલોનું ડીલરો દ્વારા 67 દેશોમાં વેચાણ કરવામાં આવતું હતું. ત્યારે ઉત્પાદન 28,189 મશીનોનું હતું. <ref>{{cite web |url=http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/H-D_History/history_1920s.jsp?locale=en_US |title=Harley Davidson History Timeline |publisher=Harley Davidson Motorcycle Company |access-date=March 2010 |archive-date=2011-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930052726/http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/H-D_History/history_1920s.jsp?locale=en_US |url-status=dead }}</ref> 1921માં, હાર્લી-ડેવિડસન પર ઓટ્ટો વોકરે સવારી કરી હતી, જેણે સરેરાશ ગતિની ઉપર સ્પર્ધા જીતનાર સૌપ્રથમ મોટરસાયકલ હતી. {{convert|100|mph|km/h|-1|abbr=on}}.<ref>{{cite web|url=http://home.ama-cycle.org/forms/museum/biopage.asp?id=57|title=Otto Walker|publisher=home.ama-cycle.org|access-date=2008-04-26|archive-date=2010-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20100908103659/http://home.ama-cycle.org/forms/museum/biopage.asp?id=57|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.statnekov.com/motorcycles/lives19.html|title=Pioneers of American Motorcycle Racing, Chapter 19|work = [http://www.statnekov.com/motorcycles/index.html American Vintage Racing Motorcycles 1900 - 1933]|publisher=Daniel K. Statnekov|access-date= 2008-04-26}}</ref> 1920 દરમિયાન વિવિધ સુધારાઓ કરવામાં આવ્યા હતા, જેમ કે નવા 74 ક્યુબિક ઇંચ (1200 સીસી) વી-ટ્વીન, જે 1922માં રજૂ કરાયું હતું અને "ટિયરડ્રોપ" ગેસ ટેન્ક 1925માં રજૂ કરાઇ હતી. 1928માં આગળની બ્રેકનો ઉમેરો કરાયો હતો. {{Citation needed|date=June 2009}} 1929ના ઉનાળાના અતમાં, હાર્લી-ડેવિડસને તેમની {{convert|45|cuin|cc|0}} ફ્લેથેડ વી-ટ્વીનને ઇન્ડિયન 101 સ્કાઉટ અને એક્સેલસિયોર સુપર એક્સ સાથે સ્પર્ધા કરવા રજૂ કરી હતી. <ref name="Chronicle68">{{cite book|author=Mitchel, D.|title=Harley-Davidson Chronicle - An American Original|pages=68–69|publisher=Publications International Limited|year=1997|isbn=0-7853-2514-X}}</ref> આ "ડી" મોડેલ હતું, જેનું ઉત્પાદન 1929 થી 1931 દરમિયાન કરાયું હતું. <ref>{{cite web |first = Andy |last = Hornsby |title = American V - A Potted History of Harley-Davidson: Part 1 1903-1954 |url = http://www.american-v.co.uk/heritage/timeline/pottedhist1/index.html |work = [http://www.american-v.co.uk/index.html American V] |publisher = American-V |location = Crewe, England |access-date = 2009-06-13 |archive-date = 2007-09-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070928094348/http://www.american-v.co.uk/heritage/timeline/pottedhist1/index.html |url-status = dead }}</ref> ભારતીય મોટરસાયકલોના સવારોએ આ મોડેલનો "ત્રણ સિલીન્ડર હાર્લી" તરીકે મજાકની રીતે નિર્દેશ કર્યો હતો કેમ કે જનરેટર ઉપર તરફ (અપરાઇટ) હતું અને આગળના સિલીંડરને સમાંતર હતું. <ref>મિશેલ, પૃષ્ઠ.70</ref> {{convert|2.745|in|mm|1|abbr=on}} બોર અને {{convert|3.8125|in|mm|1|abbr=on}} સ્ટ્રોક 750 એન્જિનના મોટા ભાગની શ્રેણીઓમાં સતત રહ્યા હતાઃ જેના અપવાદોમાં XA XR750નો સમાવેશ થાય છે. {{Citation needed|date=June 2009}} === મહામંદી === [[ચિત્ર:Harley-Davidson 1200 cc SV 1931.jpg|thumb|હાર્લી-ડેવિડસન 1200 સીસી એસવી 1931]] તેમની 45 ક્યુબિક ઇંચ મોડેલની રજૂઆતના થોડા મહિનાઓ બાદ મહામંદીનો પ્રારંભ થયો હતો. હાર્લી-ડેવિડસનનું વેચાણ 1929માં 21,000ના સ્તરે હતું તે ઘટીને 1933માં 3,703ના સ્તરે આવી ગયું હતું. ઓછી સંખ્યામાં પણ હાર્લી-ડેવિડસને ગર્વથી તેની 1934ની યોજનાનો પ્રારંભ કર્યો હતો, જેમાં આર્ટ ડેકોની સ્ટાઇલ વાળા ફ્લેથેડનો સમાવેશ થાય છે. <ref>{{cite web|url=http://www.motorcycleclassics.com/harley-davidson/1934-harley-davidson-vld.aspx|title=1934 Harley-Davidson VLD|publisher=Motorcycle Classics| access-date= 2009-08-05|date= March/April 2009|author= Margie Siegal}}</ref> મંદીના બાકીના સમયગાળામાં અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે કંપનીએ તેમની મોટરસાયકલના એન્જિન પર આધારિત ઔદ્યોગિક વીજપ્લાન્ટોનું ઉત્પાદન કર્યું હતું. તેણે સેરવી-કાર કહેવાતા ત્રણ પૈડા વાળા ડિલીવરી વાહનોની પણ ડિઝાઇન અને ઉત્પાદન કર્યું હતું, જેનું 1973 સુધી ઉત્પાદન થતુ હતું. <ref name="Chronicle68"/> [[ચિત્ર:Harley-Davidson 10.jpg|left|thumb|હાર્લી-ડેવિડસન ડબ્લ્યુએલ (UL)]] 1930ના મધ્યમાં, આલ્ફ્રેડ રિચ ચિલ્ડે {{convert|74|cuin|cc}} વીએલ (VL) સાથે [[જાપાન]]માં ઉત્પાદન લાઇન ખોલી હતી. જાપાનીઝ પરવાના-ધારકે 1936માં હાર્લી-ડેવિડસન સાથે તેના વ્યાવસાયિક સંબંધો કાપી નાખ્યા હતા અને રિકુઓ નામ હેઠળ વીએલ (VL) મશીનોનું ઉત્પાદન કરવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. <ref>[http://www.motorcyclemuseum.org/classics/bike.asp?id=81 ફેમ મ્યુઝિયમનો મોટરસાયકલ હોલ - 1958 રિકુઓ આરટી2: હાર્લી-ડેવિડસનનું જાપાનીઝ જોડાણ]</ref> {{convert|80|cuin|cc}} લાઇન પર 1935માં ફ્લેથેડ એન્જિન ઉમેરવામાં આવ્યું હતું, જે સમયે એક જ સિલીન્ડર ધરાવતી મોટરસાયકલો બજારમાં રહી ન હતી. <ref name="Chronicle92">મિશેલ, પૃષ્ઠ 92</ref> 1936માં, "નુકલહેડ" ઓએચવી એન્જિન સાથેના 61E અને 61EL મોડેલો રજૂ કરાયા હતા.<ref name="Chronicle94">મિશેલ, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 94–95</ref> નુકલહેડ એન્જિનના પ્રથમ વર્ષના ઉત્પાદનમાં અગાઉના નુકલહેડ એન્જિનોમાં વાલ્વટ્રેઇન સમસ્યામાં અર્ધોઅડધ પુનઃડિઝાઇન કરવાની અને અગાઉના એન્જિનોમાં નવા વાલ્વટ્રેઇનને લગાવવાની જરૂરિયાત હતી. <ref name="ClassicMotorcycles53">{{cite book|last=Johnstone|first=Gary|title=Classic Motorcycles|url=https://archive.org/details/classicmotorcycl0000gary|origyear=First published 1993 by Boxtree Ltd.|year=1995|publisher=Tiger Books International|location=Twickenham|isbn=1-85501-731-8|page=[https://archive.org/details/classicmotorcycl0000gary/page/53 53]|chapter=Union Pacific Meets Roy Rogers}}</ref> 1937 સુધીમાં, તમામ હાર્લી-ડેવિડસનના ફ્લેથેડ એન્જિનોને ડ્રાય સમ્પ ઓઇલ પુનઃભ્રમણ પદ્ધતિથી સજ્જ કરાયા હતા, જે "નુકલહેડ" ઓએચવી એન્જિનમાં રજૂ કરાયું હતું તેના જેવું જ હતું. સુધારેલ {{convert|74|cuin|cc}} વી અને વીએલ (VL) મોડેલોને યુ અને યુએલ (UL) એવું ફરી નામ અપાયું હતું {{convert|80|cuin|cc}} વીએચ અને વીએલ (VL)એચને યુએચ (UH) અને યુએલ (UL)એચ અને {{convert|45|cuin|cc}} આરને ડબ્લ્યુ ફરી નામ અપાયું હતું. <ref name="Chronicle94"/> 1941માં {{convert|74|cuin|cc}} "નુકલહેડ"ને એફ અને એફએલ તરીકે રજૂ કરાયું હતું. {{convert|80|cuin|cc}} ફ્લેથહેડ યુએચ (UH) અને યુએલ (UL)એચ મોડેલો 1941 બાદ પાછા ખેંચી લેવાયા હતા, જ્યારે 74" યુ &amp; યુએલ (UL) ફ્લેથહેડ મોડેલોનું 1948 સુધી ઉત્પાદન કરાયું હતું. <ref name="Chronicle94"/> === વિશ્વ યુદ્ધ-2 === [[ચિત્ર:xa-600.jpg|thumb|હાર્લીએ તેના એક્સએ (XA) મોડેલનું ઉત્પાદન કરવા માટે બીએમડબ્લ્યુ આર71ની નકલ કરી હતી. ]] બે અમેરિકન સાયકલ ઉત્પાદકોમાંથી એક મહા મંદીમાં અસ્તિત્વ ટકાવી શક્યા હતા, <ref name="PopMechP2"/><ref name="UltiMoto17">{{cite book|last=Wilson|first=Hugo|title=The Ultimate Motorcycle Book|url=https://archive.org/details/ultimatemotorcyc0000wils|year=1993|publisher=Dorling Kindersley|location=London|language=UK English|isbn=0 7513 0043 8|page=[https://archive.org/details/ultimatemotorcyc0000wils/page/17 17]|chapter=The World's Motorcycles: America}}</ref> હાર્લી ડેવીડસને ફરીથી [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|વિશ્વયુદ્ધ 2]]માં અમેરિકન લશ્કર માટે મોટી સંખ્યામાં મોટરસાયકલોનું ઉત્પાદન કર્યું હતું અને ત્યાર બાદ નાગરિકો માટે ઉત્પાદનનો પ્રારંભ કર્યો હતો, જેમાં મોટી વી-ટ્વીન મોટરસાયકલોનું ઉત્પાદન કર્યું હતું તે સ્પર્ધકો અને ખાનગી ખરીદારો એમ બન્ને માટે સફળ રહી હતી. હાર્લી-ડેવિડસન વિશ્વયુદ્ધ 2ની ઘટનામાં પહેલેથી જ તેની {{convert|45|cuin|cc}} ડબ્લ્યુએલ (UL) લાઇનની લશ્કરી શ્રેણી, કે જેને ડબ્લ્યુએલ (UL)એ કહેવાય છે તે પૂરા પાડતા હતા. (આ કિસ્સામાં એ એટલે "આર્મી" થાય છે.) યુદ્ધ ફાટી નીકળતા કંપનીએ અન્ય ઉત્પાદકીય સાહસો સાથે યુદ્ધની કામગીરીમાં સ્થળાંતર કર્યું હતું. 90,000 લશ્કરી મોટરસાયકલોથી વધુ, મોટે ભાગે ડબ્લ્યુએલ (UL)એ અને ડબ્લ્યુએલ (UL)સી (કેનેડીયન વર્ઝન)નું ઉત્પાદન કરાયું હતું, જેમાંના ઘણા સાથીઓને પૂરા પડાયા હતા. <ref name="wildthing">''સ્મિથસોનીયન'' મેગેઝીન, ઔગસ્ટ 2003, પાનું 34 - "વાઇલ્ડ થિંગ", રોબર્ટ એફ. હોવે</ref> હાર્લી-ડેવિડસને એક 1943માં અને બીજો 1945માં એમ બે આર્મી-નેવી ‘ઇ’ એવોર્ડ મેળવ્યા હતા, જે ઉત્પાદનમાં શ્રેષ્ઠતા માટે અપાયા હતા. [[ચિત્ર:HD Liberator.jpg|left|thumb|હાર્લીએ કેનેડીયન લશ્કર માટે ડબ્લ્યુએલ (UL)સીનું ઉત્પાદન કર્યું હતું.]] લેન્ડ લિઝ કાર્યક્રમ હેઠળ [[સોવિયેત યુનિયન]]ને કરવામાં આવેલા શિપમેન્ટની સંખ્યા ઓછામાં ઓછી 30,000ની હતી. {{Citation needed|date=April 2010}} યુદ્ધના ચાર વર્ષો દરમિયાન ડબ્લ્યુએલ (UL)એનું ઉત્પાદન સામાન્ય રીતે 1942 ક્રમાંકોમાં હતું. ડબ્લ્યુએલ (UL)એનું ઉત્પાદન વિશ્વયુદ્ધ 2ના અંતે અટકાવી દેવાયું હતું, પરંતુ કોરીયન યુદ્ધમાં વપરાશ માટે ફરીથી 1950થી 1952 સુધી શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. યુ,એસ. લશ્કરે બીએમડબ્લ્યુના સાઇડ વાલ્વ અને શાફ્ટ ડ્રીવન આર71ના મોટા ભાગના લક્ષણો ધરાવતી નવી મોટરસાયકલનું ઉત્પાદન કરવા માટે કહ્યુ હતું. હાર્લીએ મહદઅંશે બીએમડબ્લ્યુ એન્જિન અને ડ્રાઇવ ટ્રેઇનનો ઉપયોગ કરીને શાફ્ટ ડ્રીવન 750 સીસી 1942 હાર્લી-ડેવિડસન એક્સએ (XA)નું ઉત્પાદન કર્યું હતું. તેમાં અગાઉની હાર્લી-ડેવિડસન એન્જિન સાથે (સાઇડ વાલ્વસ સિવાય) મેળ નહી ખાતા કોઇ પણ પરિમાણ, કોઇ પૂર્જાઓ અને કોઇ ડિઝાઇન રાખવામાં આવી ન હતી. આખા ફ્રેમ પર સિલીંન્ડરો સાથે ફ્લેટ ટ્વીન એન્જિનની શ્રેષ્ઠતમ ઠંડકને કારણે, હાર્લીના એક્સએ (XA) સિલીન્ડર હેડઝ તેના વી-ટ્વીન્સની તુલનામાં 100&nbsp;°F (56&nbsp;°C) વધુ ઠંડક પૂરી પાડે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.motorcyclemuseum.org/classics/bike.asp?id=71 |title=Motorcycle Hall of Fame Museum: 1942 Harley-Davidson XA |publisher=Motorcyclemuseum.org |date= |access-date= 2009-01-05}}</ref> એક્સએ (XA) કદીયે પૂર્ણ ઉત્પાદનમાં આવ્યા ન હતા: તે સમયની મોટરસાયકલ લશ્કરના સામાન્ય હેતુ તરીકેના વાહન જીપ દ્વારા અદ્રશ્ય થઇ ગઇ હતી અને ડબ્લ્યુએલ (UL)એ-નું ઉત્પાદન ચાલુ જ હતું-જે તેની મર્યાદિત પોલીસ, રક્ષણ અને કુરીયર ભૂમિકા માટે પૂરતા હતા. ફક્ત 1,000 બનાવવામાં આવ્યા હતા અને એક્સએ (XA)નું કદીયે પૂર્ણ કક્ષાએ ઉત્પાદન થયું ન હતું. તે અગાઉ ક્યારે પણ ન બનાવ્યા હોય તેવા ફક્ત શાફ્ટ ડ્રીવન હાર્લી-ડેવિડસન બનીને રહ્યા હતા. === નાના હાર્લીસ - હુમર્સ અને એર્માચીસ === [[ચિત્ર:Harley-Davidson Hummer.jpg|thumb|હાર્લી-ડેવિડસન હુમ્મર]] {{See also|Harley-Davidson Hummer}} {{See also|Harley-Davidson Topper}} યુદ્ધ મરમ્મતોના એક ભાગ રૂપે, હાર્લી-ડેવિડસને નાની જર્મન મોટરસાયકલ ડીકેડબ્લ્યુ આરટી125ની ડિઝાઇન હસ્તગત કરી હતી, જેને તેમણે 1947થી 1966માં અપનાવી હતી, ઉત્પાદન કર્યુ હતું અને વેચાણ કર્યું હતું. <ref name="HummerClub">[http://www.harleyhummerclub.org/history હાર્લી હુમ્મર ક્લબ-ઇતિહાસ]</ref> હુમ્મેર સહિત 1955થી 1959ના ગાળામાં વિવિધ મોડેલો બનાવવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ હાલમાં તેને રોજીંદી ભાષામાં "હુમેર્સ" તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. <ref name="HummerDotCom">[http://www.harleyhummer.com/ હાર્લી હુમ્મર.][http://www.harleyhummer.com/ કોમ]</ref> [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]]માં બીએસએ (BSA)એ તેમના બીએસએ (BSA) બન્ટામના પાયા તરીકે સમાન ડિઝાઇન લીધી હતી.<ref name="EncycMoto37">વિલ્સન, એચ. "મોટરસાયકલનો જ્ઞાનકોશ" પૃષ્ઠ 37 ડોર્લીંગ-કિન્ડર્સલી લિમીટેડ, 1995 ISBN 0-7513-0206-6</ref> [[ચિત્ર:Aermacchi Turismo Veloce 1971 crop.jpg|thumb|left|1971 એર્માચ્ચી હાર્લી-ડેવિડસન તૂરીસ્મો વેલોસ]] 1960માં, હાર્લી-ડેવિડસને મોડેલ 165 અને હુમેર લાઇન્સને સુપર-10માં મજબૂત કર્યું હતું, અને ટોપર સ્કુટર રજૂ કર્યું હતું અને એરોનૌટિકા મેકચીના મોટરસાયકલ વિભાગનો 50 ટકા હિસ્સો ખરીદ્યો હતો.<ref name="EncycMoto252">વિલ્સન, પૃષ્ઠ 252</ref> એર્માચીની 250 સીસી હોરિઝોન્ટલ સિંગલની આયાત તે પછીના વર્ષે શરૂ થઇ હતી. બાઇક બોર હાર્લી-ડેવિડસનનું પ્રતીક છે અને હાર્લી-ડેવિડસન સ્પ્રીન્ટ તરીકે તેનું માર્કેટીંગ કરાયું હતું. <ref name="EncycMoto74">વિલ્સન, પૃષ્ઠ 74</ref><ref name="Chronicle187">મિશેલ, પૃષ્ઠ 187</ref> સ્પ્રીન્ટના એન્જિનને 1969માં 350 સીસી સુધી વધારવામાં આવ્યું હતું અને જ્યારે ફોર-સ્ટ્રોક સ્પ્રીન્ટ પાછા ખેંચવામાં આવ્યા ત્યારે કદાચ 1974 સુધી તેજ કદમાં રહ્યું હતું. <ref name="Chronicle215">મિશેલ, પૃષ્ઠ 215</ref> પેસર અને સ્કેટ મોડેલોને 1965ના અંતમાં પાછા ખેંચવામાં આવ્યા તે પછી, બોબકેટ હાર્લી-ડેવિડસનની અમેરિકી બનાવટના છેલ્લા બે સ્ટ્રોક વાળી મોટરસાયકલો બની હતી. બોબકેટનું ઉત્પાદન ફક્ત 1966ના નમૂનારૂપ વર્ષમાં જ કરાયું હતું. <ref name="Chronicle193">મિશેલ પૃષ્ઠ 193</ref> હાર્લી-ડેવિડસને તેમની અમેરિકી બનાવટની હળવા વજનવાળી ટુ સ્ટ્રોક મોટરસાયકલને સ્થાને એર્માચી બનાવટની ટુ સ્ટ્રોક સજ્જ એમ-65, એમ-65એસ અને રાપીડો મૂકી હતી. એમ-65માં ફ્રેમ અને ટાંકીમાં સેમી સ્ટેપ હતા. એમ-65એસ એમ-65 હતી જેમાં મોટી ટાંકી હતી, જેણે સ્ટેપ-થ્રુ લક્ષણને દૂર કર્યું હતું. રાપીડો 125 સીસી એન્જિન સાથેની મોટી બાઇક હતી. <ref name="Chronicle218">મિશેલ, પૃષ્ઠ 218</ref> એર્માચી બનાવટની હાર્લી-ડેવિડસન્સ સંપૂર્ણ બે સ્ટ્રોકવાળી બાઇક બની હતી જ્યારે 250 સીસી બે સ્ટ્રોક વાળી એસએસ 250એ ચાર સ્ટ્રોકવાળી 350 સીસી સ્પ્રીન્ટનું 1974માં સ્થાન લીધું હતું. <ref name="Chronicle247">મિશેલ પૃષ્ઠ 247, p.250</ref> હાર્લી-ડેવિડસને 1974માં એમાર્ચીની મોટરસાયકલના ઉત્પાદનનું સંપૂર્ણ નિયંત્રણ ખરીદી લીધુ હતું અને ત્યાં 1978 સુધી, જ્યારે તેમણે તે સવલતનું કેગીવાને વેચાણ કર્યું ત્યાં સુધી બે સ્ટ્રોકવાળી મોટરસાયકલનું ઉત્પાદન કરવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. <ref name="EncycMoto252"/> === કલંકિત પ્રતિષ્ઠા === [[ચિત્ર:ZweiRadMuseumNSU EasyRider.JPG|thumb|right|upright|ફિલ્મ ઇઝી રાઇડર પરથી "કેપ્ટન અમેરિકા"ની નકલ ]] 1952માં, તેમણે આયાતી મોટરસાયકલો પર 40 ટકા કર લાદવાની યુએસ જકાત કમિશનને કરેલી અરજીને પગલે હાર્લી-ડેવિડસન પર નિયંત્રિત આચરણોનો આરોપ મૂકાયો હતો. <ref>{{cite web|author=Ian Chadwick, ichadwick@sympatico.ca |url=http://www.ianchadwick.com/motorcycles/triumph/time03.html |title=Triumph Motorcycles Timeline: Recovery and Growth 1946–1962 |publisher=Ianchadwick.com |date= |access-date= 2009-01-05}}</ref> 4 જુલાઇ 1947ના રોજ હોલીસ્ટર તોફાનને પગલે 1950થી 1970 સુધીમાં કાયદો તોડતી બાઇકર ટોળકી ફિલ્મોનું સર્જન થયું હોવાથી હોલીવુડે હાર્લીની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું "હાર્લી-ડેવિડસન" લાંબા સમય સુધી હેલ્સ એન્જલ્સ અને અન્ય કાયદો તોડતા મોટરસાયક્લીસ્ટોના પર્યાય બની રહ્યા હતા. {{Citation needed|date=August 2009}} [[ચિત્ર:Harley-Davidson 6.jpg|thumb|left|એએમએફ એચ-ડી ઇલેક્ટ્રા ગ્લાઇડ]] 1969માં, અમેરિકન મશીનરી એન્ડ ફાઉન્ડ્રી (એએમએફ)એ કંપનીને ખરીદી લીધી હતી, ઉત્પાદન શરૂ કર્યું હતું અને શ્રમદળમાં ઘટાડો કર્યો હતો. આ યુક્તિ મજૂરોની હડતાલ અને બાઇકની નીચી ગુણવત્તામાં પરિણમી હતી. બાઇકો ખર્ચાળ હતી અને [[જાપાન|જાપાની]]ઝ મોટરસાયકલોની કામગીરી, સંચાલન અને ગુણવત્તાની તુલનામાં ઉતરતી કક્ષાની હતી. વેચાણ ઘટી ગયું હતું, ગુણવત્તા ઉતરતી કક્ષાની હતી અને કંપની મોટે ભાગે ફડચામાં જતી રહી હતી. <ref>{{cite web |url=http://www.hotbikeweb.com/features/0701_hbkp_american_machine_foundry/index.html |title=American Machine Foundry - Journey Into History - Hot Bike Magazine |publisher=www.hotbikeweb.com |access-date=2008-04-27 |last= |first= |archive-date=2010-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101231030238/http://www.hotbikeweb.com/features/0701_hbkp_american_machine_foundry/index.html |url-status=dead }}</ref> "હાર્લી-ડેવિડસન" નામની "હાર્ડલી એબલસન", "હાર્ડલી ડ્રાઇવેબલ," અને "હોગલી ફર્ગ્યુસન" તરીકે ઠેકડી ઉડાવવામાં આવતી હતી, <ref> {{cite web |url=http://www.totalmotorcycle.com/dictionary/H.htm |title=The Motorcycle Bikers Dictionary - H |publisher=www.totalmotorcycle.com |access-date= 2008-04-27 |last= |first= }} </ref><ref>{{cite web |url=http://www.isnare.com/?aid=243636&ca=Automotive |title=William Harley, Arthur Davidson & Soichiro Honda Didn't Like Bikes! – Isnare.com Articles |publisher=www.isnare.com |access-date=2008-04-27 |last= |first= |archive-date=2016-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160805212526/https://www.isnare.com/?aid=243636&ca=Automotive |url-status=dead }}</ref> અને હૂલામણું નામ "હોગ" નિંદાત્મક બની ગયું હતું. {{Citation needed|date=August 2009}} 1977માં, હાર્લી-ડેવિડસને જે ઉત્પાદન કર્યું હતું તે અનેક વિવાદાસ્પદ મોડેલોમાંનું એક એવા કોનફેડરેટ એડિશન બની ગયું હતું. બાઇક મૂળભૂત રીકે કોનફેડરેટ આધારિત રંગ અને વિગતો સાથે સ્ટોક હાર્લી હતી. <ref>{{cite web|url=http://www.motorcycleclassics.com/motorcycle-reviews/harley-davidson.aspx|title=1977 Harley-Davidson Confederate Edition|publisher=Motorcycle Classics|access-date=2009-08-05|date=January/February 2009|author=Chris MacMahan|archive-date=2009-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090810072516/http://www.motorcycleclassics.com/motorcycle-reviews/harley-davidson.aspx|url-status=dead}}</ref> === પુનઃગઠન અને પુનઃસજીવન === 1981માં, એએમએફે વૌઘન બીલ્સ અને વીલી જી. ડેવીડસનના નેતૃત્વ હેઠળના 13 રોકાણકારોના જૂથને 80 મિલીયન ડોલરમાં વેચી દીધી હતી. <ref name="wild_thing">''સ્મિથસોનીયન'' મેગેઝીન, ઓગસ્ટ, 2003, પૃષ્ઠ 36 - "વાઇલ્ડ થિંગ", રોબર્ટ એફ. હોવે</ref> જસ્ટ ઇન ટાઇમ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને માલસામાન પર સખત નિયંત્રણ લાવવામાં આવ્યું હતું. એંસીના પ્રારંભિક ગાળામાં, હાર્લી ડેવીડસને એવો દાવો કર્યો હતો કે જાપાનીઝ ઉત્પાદકો યુએસમાં એવા જથ્થામાં મોટરસાયકલોની આયાત કરતા હતા કે સ્થાનિક ઉત્પાદકોને તે નુકસાન પહોંચાડી શકે તેમ હતા કે જોખમરૂપ હતા. યુએસ ઇન્ટરનેશનલ ટ્રેડ કમિશન દ્વારા હાથ ધરાયેલી તપાસ બાદ પ્રમુખ રીગને 1983માં આયાતી બાઇકો અને 700 સીસી એન્જિનથી વધુની બાઇકો પર 45 ટકા જકાત લાદી દીધી હતી. પરિણામે હાર્લી ડેવીડસને જાપાનીઝ મોટરસાયકલ ઉત્પાદકો પાસેથી સહાયની ઓફર નકારી કાઢી હતી. <ref name="7/83 US IMPOSES 45% TARIFF ON IMPORTED MOTORCYCLES">[http://www.japanlaw.info/lawletter/july83/ase.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308143411/http://www.japanlaw.info/lawletter/july83/ase.htm |date=2008-03-08 }} - 7/83 યુએસે આયાતી મોટરસાયકલો પર 45 ટકા જકાત લાદી હતી</ref><ref name="Two American Legends: Ford and Harley-Davidson">[http://www.prnewswire.com/cgi-bin/stories.pl?ACCT=104&amp;STORY=/www/story/01-06-2000/0001109273&amp;EDATE= ] - બે અમેરિકન દંતકથાઓ: ફોર્ડ અને હાર્લી-ડેવિડસન</ref> જાપાનીઝ સાથે મેળ બેસાડવાનો પ્રયત્ન કરવાને બદલે નવા સંચાલને મશીન, મોટરસાયકલ બનાવવાની "અગાઉ"ની અરજ ઇરાદાપૂર્ર્વક સાંભળી ન હતી અને જાણીજોઇને તેમના અગાઉના મશીનનો દેખાવ અને અસર અપનાવી હતી અને તે યુગના માલિકોની જરૂરિયાતો મુજબની બાઇકો કરી હતી. અસંખ્ય પૂર્જાઓ જેમ કે બ્રેક્સ, ફોર્કસ, શોક્સ, કાર્બ્યુરેટર્સ, ઇલેક્ટ્રીક્સ અને વ્હીલ્સ વિદેશી ઉત્પાદકો પાસેથી પ્રાપ્ત કરવામાં આવતા હતા અને ગુણવત્તામાં વધારો, ટેકનિકલ સુધારાઓ કરવામાં આવ્યા હતા અને ગ્રાહકો ધીમે ધીમે પરત ફર્યા હતા. [[ચિત્ર:Ford-F150-Harley.jpg|thumb|left|ફોર્ડ એફ-150 સુપર ક્રુ હાર્લી-ડેવિડસન આવૃત્તિ]] બેવડી બેલ્ટ-ડ્રાઇવને વેગ આપતા "સ્ટ્રગીસ" મોડેલને રદૂ કરાયું હતું. 1990 સુધીમાં, "ફેટ બોય"ની રજૂઆત સાથે હાર્લી ફરી એક વાર હેવીવેઇટ (750 સીસીથી વધુ) બજારામાં સૌથી વધુ વેચાણ ધરાવતી બની ગઇ હતી. ફેટ બોય મોડેલની રજૂઆત સમયે આ વાર્તાએ ઝડપથી તેના સિલ્વર પેઇન્ટ જોબને પ્રસાર્યો હતો અને અન્ય લક્ષણો વિશ્વયુદ્ધ 2 અમેરિકન બી-29 બોમ્બર પરથી પ્રેરીત હતા; અને તે (ફેટ બોય નામ અમુ બોમ્બ ફેટ મેન અને લિટલ બોય)ના નામોનું મિશ્રણ હતું, જે અનુક્રમે નાગાસાકી અને હીરોશીમા પર નાખવામાં આવ્યા હતા. આમ છતાં, અર્બન લિજેન્ડ રેફરન્સ પેજીસ આ વાર્તાને શહેરી દંતકથા તરીકે નોંધે છે. <ref>{{cite web | title = Urban Legends Reference Pages: Harley-Davidson Fat Boy | publisher = Snopes | url = http://www.snopes.com/business/market/fatboy.asp | access-date = 2007-12-14}}</ref><ref>{{cite news | title = Road Test: Harley-Davidson FLSTF Fat Boy | publisher = The Independent | url = http://www.independent.co.uk/living/motoring/road_tests/article1978866.ece | access-date = 2007-12-14 | location = London | date = 2006-11-14 | archive-date = 2009-02-14 | archive-url = https://archive.today/20090214055127/http://www.independent.co.uk/living/motoring/road_tests/article1978866.ece | url-status = dead }}</ref> 1993માં એફએક્સઆરને ડાયના વડે બદલાતુ જોવામાં આવ્યું હતું, જો કે તેને સંક્ષિપ્ત રીતે 1999થી 2000માં ખાસ મર્યાદિત આવૃત્તિઓ (FXR2,FXR3 &amp; FXR4) માટે પુનઃજીવીત કરવામાં આવ્યા હતા. 2000માં ફોર્ડ મોટર કંપનીએ હાર્લી-ડેવિડસન લોગો સાથે સંપૂર્ણપણે હાર્લી-ડેવિડસન આવૃત્તિને ફોર્ડ એફ-સિરીઝ એફ-150 લાઇનમાં ઉમેર્યા હતા. આ ટ્રક નમૂના વર્ષ 2000 માટે સુપર કેબ હતી. 2001માં, ફોર્ડે ટ્રકને સુપર ક્રૂમાં ફેરવી હતી અને 2002માં સુપર-ચાર્જડ એન્જિનનો ઉમેરો કર્યો હતો (5.4 L) જે 2003 સુધી સતત રહ્યું હતું. 2003 મોડેલ બોર પ્રતીકો બન્ને કંપનીઓ માટે 100મી જન્મજયંતિ ઉજવે છે. 2004માં, ફોર્ડ/હાર્લી સુપર ડ્યુટીમાં ફેરવાઇ હતી, જે 2009 સુધી સતત રહ્યું હતું. ફોર્ડે ફરીથી હાર્લી-ડેવિડસન એડિશન એફ-150નું તેમના 2006 નમૂના વર્ષ માટે પણ ઉત્પાદન કર્યું હતું. 1 જૂન 2006ના રોજ મેનોમોની રિવર વેલીમાં 75 મિલીયન ડોલરના 130,000 ચોરસફૂટ (12,000 એમ<sup>2</sup>) હાર્લી-ડેવિડસન મ્યુઝિયમમાં બનાવવાનો પ્રારંભ કરાયો હતો. તે 2008માં ખુલ્યું હતું અને રેસ્ટોરન્ટ, કાફે અન મૂલાકાત જગ્યાઓ સાથે કંપનીની ઐતિહાસિક મોટરસાયકલો અને કોર્પોરેટ આર્કાઇવ્સના વિશાળ એકત્રીકરણનો સમાવેશ કરે છે. <ref name="museum">[http://milwaukee.bizjournals.com/milwaukee/stories/2006/05/29/daily31.html ધી બિઝનેસ જર્નલ (મિલવૌકી)] - હાર્લી-ડેવિડસને 75 એમ ડોલરનો મ્યુઝિયમ પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો હતો.</ref> === બ્યુએલે મોટરસાયકલ કંપની === {{Main|Buell Motorcycle Company}} હાર્લી-ડેવિડસનનો સ્પોર્ટબાઇક ઉત્પાદક બ્યુએલે મોટરસાયકલ કંપની સાથેનો સહયોગ જ્યારે તેમણે બ્યુએલેને 50 વધારાના XR1000 એન્જિનો પૂરા પાડ્યા ત્યારે 1987માં શરૂ થયો હતો. બ્યુએલે 1993 સુધી હાર્લી-ડેવિડસન પાસેથી એન્જિનો ખરીદવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું, ત્યારે હાર્લી-ડેવિડસને બ્યુએલે મોટરસાયકલ કંપનીમાં ઓગણપચાસ ટકા હિસ્સો ખરીદ્યો હતો. <ref name="MCJuly08">{{cite journal |last= Frank|first= Aaron|author= |authorlink= |coauthors= |date= |year= 2008|month= July|day= |title= 25 Years of Buellishness: American Genius or America's Fool?|journal= Motorcyclist|volume= |series= |issue= |page= |pages= 82–94|publisher= Source Interlink Magazines|location= |issn= |pmid= |pmc= |doi= |bibcode= |oclc= |id= |url= |language= |format= |access-date= |laysummary= |laysource= |laydate= |quote=}}</ref> હાર્લી-ડેવિડસને 1998માં બ્યુએલેમાં તેનો હિસ્સો અઠ્ઠાણુ ટકા સુધી વધાર્યો હતો અને 2003માં માલિકી પૂર્ણ કરી હતી. <ref>{{cite web | title = Buell Motorcycle Co. - Two Wheel Innovation | publisher = Industry Today | url = http://www.industrytoday.com/article_view.asp?ArticleID=1485 | access-date = 2009-06-13 | archive-date = 2011-07-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110713025945/http://www.industrytoday.com/article_view.asp?ArticleID=1485 | url-status = dead }}</ref> સામાન્ય અર્થમાં મોટરસાયક્લીંગમાં અને ખાસ અર્થમાં હાર્લી-ડેવિડસનમાં નવાઆંગતુકોને આકર્ષવા માટે, બ્યુએલે ઓછા ખર્ચવાળી, ઓછા નિભાવવાળી મોટરસાયકલ વિકસાવી હતી. પરિણામે વિકસેલી સિંગલ સિલીંડર બ્યુએલે બ્લાસ્ટને 2000માં રજૂ કરવામાં આવી હતી <ref name="MOBlast">[116] ^</ref> અને 2009માં બનાવવામાં આવી હતી, જે બ્યુએલેના અનુસાર ઉત્પાદનનું અંતિમ વર્ષ છે. <ref name="Procter2009">{{Cite news |url=http://www.motorcyclenews.com/MCN/News/newsresults/General-news/2009/July/jul3109-Buell-derides-and-crushes-regrettable-Blast/?R=EPI-117242 |title=Buell derides and crushes 'regrettable' Blast |first=Guy |last=Procter |date=31 July 2009 |periodical=Motorcycle News |publisher=Bauer }}</ref> 15 ઓક્ટોબર 2009ના રોજ, કંપનીએ સત્તાવાર નિવેદન જારી કર્યું હતું કે તે બ્લ્યુલાઇનને પાછી ખેંચશે અને ઉત્પાદનનો તાત્કાલિક ધોરણે અંત આણશે. <ref name="Harley-Davidson.com Oct 15">{{cite news| url=http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/HD_News/Company/newsarticle.jsp?locale=en_US&articleLink=News/0581_press_release.hdnews&newsYear=2009&history=news| title=Harley-Davidson announces 3rd quarter results, Unveils long-term business strategy| publisher=Harley-Davidson.com| access-date=2009-10-19| archive-date=2012-03-25| archive-url=https://web.archive.org/web/20120325235556/http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/HD_News/Company/newsarticle.jsp?locale=en_US&articleLink=News%2F0581_press_release.hdnews&newsYear=2009&history=news| url-status=dead}}</ref> === શેર ભાવમાં ગરબડનો દાવો === [[ચિત્ર:HOG 5years.PNG|frame|right|હાર્લી ડેવીડસન ઇન્ક (એનવાયએસઇ:એચઓજી (HOG)) શેર ભાવ (સ્ત્રોત: ZenoBank.com)]] ભારે માગના 1990 અને 2000ના પ્રારંભના ભારે માગના સમયગાળા દરમિયાનમાં, હાર્લી-ડેવિડસન દેશભરમાં ડીલરશીપની સંખ્યા વિસ્તારવાના કાર્યક્રમનો પ્રારંભ કર્યો હતો. તેજ સમયે તેના પ્રવર્તમાન ડીલરો ખાસ કરીને પ્રતીક્ષા યાદીમાં હતા જે કેટલાક લોકપ્રિય મોડેલો માટે એક વર્ષ સુધી લાંબુ ચાલ્યું હતું. ઓટો ઉત્પાદકોની જેમ, હાર્લી-ડેવિડસન જ્યારે ઉપભોક્તાઓ તેમની પેદાશ ખરીદે છે ત્યારે નહી પરંતુ, ડીલરને તેની ડિલવરી અપાય ત્યારે વેચાણ નોંધે છે. તેથી, વ્યવહારમાં ઇચ્છીત એવા ચેનલ સ્ટફીંગ તરીકે ઓળખાતી પદ્ધતિને બદલે વધુ માલસામાન સ્વીકારવા માટે ડીલરો દ્વારા માગ કરાતા વેચાણ આંકડાઓમાં વધારો કરવો ઉત્પાદક માટે શક્ય છે. વિશિષ્ટ 2003ના નમૂના વર્ષમાં જ્યારે માગમાં ઘટાડો થયો ત્યારે, આ સમાચાર શેર ભાવમાં નાટ્યાત્મક ઘટાડામાં પરિણમ્યા હતા. એપ્રિલ 20004માં જ, એચઓજી (HOG) શેરની કિંમત 60 ડોલરથી ઘટીને 40 ડોલરની નીચે આવી ગઇ હતી. આ ઘટાડાની થોડા પહેલા, નિવૃત્ત થતા સીઇઓ જેફરી બ્લ્યુસ્ટેઇને એમ્પ્લોયી સ્ટોક ઓપ્શન્સની કવાયત પર 42 મિલીયન ડોલરનો નફો કર્યો હતો. <ref>{{cite web|url=http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/793952/000122520804000684/xslF345X02/doc4.xml|title=SEC Form 4|publisher=EDGAR|date=April 15, 2004}}</ref> હાર્લી-ડેવિડસનનું નામ રોકાણકારો દ્વારા ફાઇલ કરેલા અસંખ્ય ક્લાસ એકશન દાવાઓમાં પ્રતિવાદી તરીકે નામ હતું, જેમણે એવો દાવો કર્યો હતો કે હાર્લી-ડેવિડસનના સંચાલન અને ડિરેક્ટરો દ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય છેતરપીંડી કરવામાં આવી હતી. <ref>{{cite web |url=http://www.glancylaw.com/amazing_case.php?caseid=125 |title=Glancy Binkow & Goldberg LLP - Attorneys at Law |publisher=Glancylaw.com |date=2004-01-21 |access-date=2009-01-05 |archive-date=2008-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080621221725/http://www.glancylaw.com/amazing_case.php?caseid=125 |url-status=dead }}</ref> 2007 જાન્યુઆરી સુધીમાં, હાર્લી-ડેવિડસનના શેરની કિંમત 70 ડોલર સુધી પહોંચી ગઇ હતી. === 2007 કામદારોની હડતાલ === 2 ફેબ્રુઆરી 2007ના રોજ તેમના સંગઠનનો કરાર પૂર્ણ થતાં યોર્ક, પીએમાં હાર્લી-ડેવિડસન ઇન્ક,ના સૌથી મોટા ઉત્પાદકીય પ્લાન્ટ ખાતે આશરે 2,700 કર્મચારીઓ વેતન અને આરોગ્ય લાભો પરની સંમતિ નિષ્ફળ જતા હડતાલ પર જતા રહ્યા હતા. <ref>{{cite news|title=2,700 union workers strike Harley-Davidson|publisher=United Press International|date=February 2, 2007|url=http://www.newsdaily.com/Business/UPI-1-20070202-12373100-bc-us-harleydavidson.xml|access-date=ઑક્ટોબર 8, 2010|archive-date=ફેબ્રુઆરી 19, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080219232206/http://www.newsdaily.com/Business/UPI-1-20070202-12373100-bc-us-harleydavidson.xml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Strike shuts down Harley-Davidson plant, Company suspends production of motorcycles amid contract dispute|publisher=Associated Press via MSNBC|date=February 2, 2007|url=http://www.msnbc.msn.com/id/16941254/|access-date=ઑક્ટોબર 8, 2010|archive-date=નવેમ્બર 5, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105121333/http://www.msnbc.msn.com/id/16941254/|url-status=dead}}</ref> હડતાલની અનિશ્ચિતતા દરમિયાન કંપનીએ હડતાલ પરના કર્મચારીઓની આરોગ્ય સંભાળનો કોઇ પણ હિસ્સો ચૂકવવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. <ref>{{cite news|title=Striking Harley workers take hits in the pocketbook|publisher=The York Dispatch|date=February 12, 2007|url=http://www.yorkdispatch.com/local/ci_5211461|access-date=ઑક્ટોબર 8, 2010|archive-date=ઑક્ટોબર 15, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015233709/http://www.yorkdispatch.com/local/ci_5211461|url-status=dead}}</ref> હડતાલના એક દિવસ, પહેલા સંગઠને સૂચિત કરાર વિરુદ્ધ મતદાન કર્યું હતું અને હડતાલને માન્ય ગણી હતી, અને કંપનીએ પ્લાન્ટ ખાતે તમામ ઉત્પાદન કાર્ય બંધ કરી દીધું હતું. યોર્ક સવલત સંગઠન અને સંગઠન સિવાયના એમ 3,200થી વધુ કામદારોને રોજગારી આપે છે. <ref>{{cite news|title=Harley closes big plant on strike threat|publisher=United Press International|date=February 1, 2007|url=http://www.newsdaily.com/Business/UPI-1-20070201-18094300-bc-us-harley.xml|access-date=ઑક્ટોબર 8, 2010|archive-date=ફેબ્રુઆરી 19, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080219232200/http://www.newsdaily.com/Business/UPI-1-20070201-18094300-bc-us-harley.xml|url-status=dead}}</ref> હાર્લી-ડેવિડસને 16 ફેબ્રુઆરી 2007ના રોજ જાહેરાત કરી હતી કે તેણે તેની સૌથી મોટા ઉત્પાદન પ્લાન્ટ ખાતેના સંગઠનના કામદારો સાથે શ્રમ સંમતિ સાધી છે, જે બે સપ્તાહ જૂની હડતાલમાં એક સિદ્ધિ હતી. <ref>{{cite news|title=Deal ends Harley-Davidson strike|year=2007|publisher=The Associated Press|url=http://www.msnbc.msn.com/id/17192748/|access-date=2010-10-08|archive-date=2012-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109052446/http://www.msnbc.msn.com/id/17192748|url-status=dead}}</ref> હડતાલે હાર્લી-ડેવિડસનના રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદનને ખોરવી નાખ્યું હતું અને તેની અનેક અસરો ઉદભવી હતી, જેમ કે વિસ્કોન્સીન, કે જ્યાં 440 કર્મચારીઓને લે ઓફ અપાયો હતો અને હાર્લીના અસંખ્ય સપ્લાયરોએ હડતાલને કારણે તેમના મજૂરોને લે-ઓફ આપ્યા હતા.<ref>{{cite news|title=Tentative deal in Harley-Davidson strike - 2,800 workers out since February 2; rank-and-file still must vote on deal|publisher=Associated Press via MSNBC|date=February 16, 2007|url=http://www.msnbc.msn.com/id/17192748/|access-date=ઑક્ટોબર 8, 2010|archive-date=નવેમ્બર 9, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109052446/http://www.msnbc.msn.com/id/17192748|url-status=dead}}</ref> === એમવી ઓગસ્ટા ગ્રુપ હસ્તાંતરણ === 11 જુલાઇ, 2008ના રોજ હાર્લી-ડેવિડસને જાહેરાત કરી હતી કે તેમણે એમવી ઓગસ્ટા ગ્રુપને 109 એમ અમેરિકન ડોલરમાં હસ્તગત કરવા આખરી કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. એમવી ઓગસ્ટા ગ્રુપ મોટરસાયકલોની બે લાઇન ધરાવે છેઃ હાઇ-પરફોર્મન્સ (ઉચ્ચ કામગીરીવાળી) એમવી ઓગસ્ટા બ્રાન્ડ અને લાઇટવેઇટ (હળવી)કેગિવા બ્રાન્ડ. <ref name="SuperbikePlanet.com July 11">{{cite news | url=http://www.superbikeplanet.com/2008/Jul/080711b.htm | title=Harley-Davidson Acquires Both MV Agusta & Cagiva! | publisher=SuperbikePlanet.com | access-date=2008-07-11 | archive-date=2008-07-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080714123334/http://www.superbikeplanet.com/2008/Jul/080711b.htm | url-status=dead }}</ref><ref name="Harley-Davidson.com July 11">{{cite news | url=http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/HD_News/Company/newsarticle.jsp?locale=en_US&articleLink=News/0292_press_release.hdnews&newsYear=2008&history=news | title=Harley-Davidson to acquire Mv Agusta Group expanding presence in Europe | publisher=Harley-Davidson.com | access-date=2008-07-11 | archive-date=2012-08-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120809082414/http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/HD_News/Company/newsarticle.jsp?locale=en_US&articleLink=News%2F0292_press_release.hdnews&newsYear=2008&history=news | url-status=dead }}</ref> આ હસ્તાંતરણ 8 ઓગસ્ટના રોજ પૂર્ણ થયું હતું. <ref>{{cite web | title = Harley-Davidson Completes Acquisition of MV Agusta | publisher = Motorcycle Daily.com | url = http://www.motorcycledaily.com/080808pressrelease1.htm | access-date = 2008-09-14 | archive-date = 2009-05-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090503053454/http://www.motorcycledaily.com/080808pressrelease1.htm | url-status = dead }}</ref> 15 ઓક્ટોબર 2009ના રોજ હાર્લી-ડેવિડસને જાહેરાત કરી હતી કે તે એમવી ઓગસ્ટામાં હિસ્સાનું વેચાણ કરશે. <ref name="Harley-Davidson.com Oct 15"/> === ભારતમાં નિકાસ કરવા તરફના પગલાઓ === ઓગસ્ટ 2009માં, હાર્લી-ડેવિડસને ભારતીય બજારમાં પ્રવેશવાની જાહેરાત કરી હતી, અખબારી યાદીના અનુસાર તે 2010માં મોટરસાયકલનું વેચાણ શરૂ કરવાની આશા રાખે છે. કંપનીએ દિલ્હી નજીક ગુરગાંવમાં પેટા કંપનીની સ્થાપના કરી છે અને ડીલરો મેળવવાની પ્રક્રિયાનો પ્રારંભ કર્યો છે. <ref>{{cite news | title = Harley to Ride Indian Growth | publisher = [[Wall Street Journal]] | url = http://online.wsj.com/article/SB125135162394762877.html | date= August 28, 2009 | first= Eric | last= Bellman | access-date = 2009-08-28}}</ref> ઊંચી જકાતો અને પ્રદૂષણ નિયમનોને કારણે કેટલાક વર્ષો સુધી ભારતીય બજારમાં પ્રવેશવાની યોજનાઓ વિલબંમાં મૂકાઇ હતી. પ્રદૂષણના નિયમનોમાં તાજેતરમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે, પરંતુ જકાતને લગતી મુશ્કેલી હજુ વણઉકેલાયેલી જ છે. <ref name="Strumph2009">{{cite news |title=Harley-Davidson to sell motorcycles in India |last=Strumph |first=Dan |publisher=[[The Associated Press]] |url=http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5hWzmxqlnUjGk28uKnovEO75fdWZwD9ABBDC01 |date=27 August 2009 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2007માં, યુ.એસ. વ્યાપાર પ્રતિનિધિ સુસાન શ્વાબ અને ભારતના વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ પ્રધાન, કમલનાથે, ભારતીય કેરીની નિકાસના વિનીમયમાં હાર્લી-ડેવિડસન મોટરસાયકલને ભારતીય બજારમાં પ્રવેશવાની સંમતિ આપી હતી.<ref>{{cite news|title= India will export mangoes, import motorbikes from US|publisher=The Hindu Business Line|date=April 13, 2007|url=http://www.thehindubusinessline.com/2007/04/14/stories/2007041403971000.htm}}</ref> જોકે, ભારતે 500 સીસીથી વધુ ડિસ્પ્લેસમેન્ટની મોટરસાયકલો માટે પ્રધૂષણના ધોરણો નિયત કર્યા નથી, જે અન્ય ઉત્પાદકોના મોટા ભાગના મોડેલોની સાથે હાર્લી-ડેવિડસનની આયાતને અસરકારક રીતે અટકાવી રહ્યા છે.<ref>{{cite news|title=India Swaps Mangoes for Harley-Davidson Motorcycles|publisher=World Press|date=May 10, 2007 |url=http://www.worldpress.org/Asia/2785.cfm}}</ref> વધુમાં 60 ટકાની આયાત જકાત અને 30 ટકા કરને કારણે પણ ભારતમાં નિકાસ કરવાની યોજના સ્થગિત કરી દેવાઇ હતી, જેણે વેચાણ ભાવ અસરકારક રીતે બમણો કર્યો હતો. <ref>{{cite news|title=Harley shelves India plans, citing duties|publisher=Mint|date=May 1, 2007 |url=http://www.livemint.com/2007/05/01000418/Harley-shelves-India-plans-ci.html}}</ref> હાર્લી-ડેવિડસનના પ્રવક્તાએ જણાવ્યું હતું કે કંપની માને છે કે જકાતના પ્રશ્નને પહોંચી વળવા માટે માગ પૂરતા પ્રમાણમાં ઊંચી છે અને ચીફ ઓપરેટીંગ ઓફિસર મેટ્ટ લેવાટિકે જણાવ્યું હતું કે તેઓ નીચી જકાત માટે દબાણ કરવાનું ચાલુ રાખશે.<ref name="Strumph2009"/> હાર્લી-ડેવિડસન પાંચ મોટરસાયકલની રેન્જમાંથી ભારતમાં 12 મોડેલો રજૂ કરી રહી છે, જેના નામ છે સ્પોર્ટસ્ટર, ડાયના, વીઆરએસસી (VRSC), સોફ્ટેઇલ અને સીવીઓ (CVO). મોટરસાયકલો સંપૂર્ણપણે બંધાયેલા એકમમાં છે અને તેની ભારતમાં આયાત કરાશે, આમ 695,00 રૂપીયા અને 3,495,000 એકસ શોરૂમ કિંમત પર 100 ટકા કર આકર્ષે છે. તેનુ બુકીંગ એપ્રિલ 2010માં શરૂ થવાની ધારણા છે અને મોટરસાયકલની ડિલીવરી જૂન 2010થી શરૂ થશે. તેના પ્રારંભની સાથે, હવે પછીના પાંચ વર્ષો સુધીમાં ડીલરશીપ્સનો આંક 20થી વધુ કરવાના લક્ષ્યાંક સાથે હાર્લી ડેવીડસન પાસે પાંચ ડીલરશીપ્સ (દિલ્હી, મુંબઇ, બેંગલોર, હૈદરાબાદ અને ચંદીગઢ) હશે. <ref>[http://www.motorcycle-usa.com/568/5429/Motorcycle-Article/Harley-Davidson-India-Intros-Motorcycle-Lineup.aspx હાર્લી-ડેવિડસન ઇન્ડિયા ઇન્ટ્રોસ મોટરસાયકલ લાઇનઅપ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100530054808/http://www.motorcycle-usa.com/568/5429/Motorcycle-Article/Harley-Davidson-India-Intros-Motorcycle-Lineup.aspx |date=2010-05-30 }} MotorcycleUSA.com</ref> === નાણાંકીય કટોકટી === ઇન્ટરબ્રાન્ડના અનુસાર હાર્લી-ડેવિડસનનું મૂલ્ય 2009માં 43 ટકા ઘટીને 4.34 અબજ ડોલરનું હતું. મૂલ્યમાં થયેલો ઘટાડો અગાઉના વર્ષના બે ત્રિમાસિક ગાળાઓમાં કંપનીના નફામાં થયેલા 66 ટકાના ઘટાડા સાથે સંકળાયેલો હોવાનું મનાય છે. <ref>{{cite web|url=http://english.pravda.ru/business/companies/23-09-2009/109454-harley_davidson-0|title=Harley-Davidson, Toyota and Porsche Brands Lose Value|access-date= 2009-10-01 |date=2009-09-21 |publisher=Pravda.ru}}</ref> 29 એપ્રિલ 2010ના રોજ હાર્લી-ડેવિડસને જણાવ્યું હતું કે તેમને તેમની વિસ્કોન્સીન ઉત્પાદન સવલતમાથી ઉત્પાદન ખર્ચમાં 54 મિલીયન ડોલરનો કાપ મૂકવો પડશે અને તેને સરભર કરવા માટે તેઓ યુ.એસ. સાઇટમાં વિકલ્પ શોધશે. કંપનીમાં ચાલતા મોટા પાયાની પુનઃરચનાને ધોરણે આ જાહેરાત કરવામાં આવી હતી, જે 2009માં શરૂ થઇ હતી અને તેમાં બે ફેક્ટરીઓ, વિતરણ કેન્દ્ર અને કુલ શ્રમદળમાંથી આશરે 25 ટકા (આશરે 3,500 કર્મચારીઓ) ઓછી કરવાનો સમાવેશ થાય છે. વિસ્કોન્સીન ઉત્પાદન સવલતોને અન્ત્ર લઇ જવી કે નહી તેનો અંતિમ નિર્ણય 2010ના અંતમાં લેવામાં આવશે. <ref>http://www.jsonline.com/business/92418964.html</ref> == હાર્લી-ડેવિડસન એન્જિનો == [[ચિત્ર:Harley Davidson.jpg|thumb|upright|એચડી રોડ કીંગમાં વી-ટ્વીન]] {{Main|Harley-Davidson engine timeline}} ક્લાસિક હાર્લી-ડેવિડસન એન્જિનો બે -સિલીંડર, વી-ટ્વીન એન્જિનોની સાથે 45° "V"માં લગાવેલા પિસ્ટોન સાથેના છે. ક્રેન્કશાફ્ટ એક જ પીન ધરાવે છે અને પિસ્ટોન તેમના કનેક્ટીંગ રોડ મારફતે આ પીનમાં જોડાયેલા છે. <ref name="wfwvmg"/> આ ડિઝાઇન વારંવાર વિરામોમાં પિસ્ટોનમાં આગ લાગવા માટે કારણભૂત બન્યા હતા. આનુ કારણ નાની જગ્યામાં મોટા, હાઇ-ટોર્ક એન્જિનનું સર્જન કરવા માટે એન્જિનીયરીંગ માલના સમાધાનરૂપી વિનીમય (ટ્રેડઓફ) છે. આ ડિઝાઇન પસંદગી એન્જિનીયરીંગના દ્રષિકોણથી સંપૂર્ણપણે અવશેષ છે, પરંતુ વિશિષ્ટ અવાજ અને હાર્લી-ડેવિડસન બ્રાન્ડ વચ્ચેના મજબૂત જોડાણને કારણે ટકી રહી છે. આ ડિઝાઇન કે જેને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પેટન્ટ હેઠળ આવરી લેવાઇ છે તે હાર્લી-ડેવિડસન વી-ટ્વીનને તેનો ઘોંઘાટવાળો "પોટેટો-પોટેટો" એવો અવાજ આપે છે. એન્જિનને સરળ બનાવવા અને ખર્ચ ઘટાડવા માટે, વી-ટ્વીન ઇગ્નીશનની પોઇન્ટના સિંગલ સેટ અને ડિસ્ટ્રીબ્યૂટર વિના ચલાવવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી હતી. આ ડ્યૂઅલ ફાયર ઇગ્નીશ તરીકે જાણીતી છે, જે બન્ને સ્પાર્ક પ્લગ્સને ફાયર કરવા માટે કારણભૂત છે, જેમાં તેની પરના કોમ્પ્રેસન સ્ટ્રોક પર ક્યુ સિલીંડર છે તેની પરવાહ હોતી નથી, જ્યારે અન્ય સ્પાર્ક પ્લગ ફાયરીંગ કે તેના સિલીંડના એક્સહૌસ્ટ સ્ટ્રોક પર થાય છે તે અસરકારક રીતે "સ્પાર્કનો બગાડ"" કરે છે. એક્સહૌસ્ટ નોટ એ મૂળભૂત રીતે કેટલાક ધડાકાઓ સાથેનો કર્કશ બણાબણાટ વાળો અવાજ છે. એન્જિનની 45° ડિઝાઇન આમ એવી રીતે પ્લગ ફાયરીગનું સર્જન કરે છે: પ્રથમ સિલીંડર ફાયર, બીજો (પાછળનો) સિલીંડર 315° પાછળથી ફાયર કરે છે, ત્યાર બાદ જ્યાં સુધી પ્રથમ સિલીંડર ફરીથી ફાયર ન કરે ત્યાં સુધી 405°નો ગાળો હોય છે, જે એન્જિનને તેનો વિશિષ્ટ અવાજ આપે છે.<ref> {{cite web |url=http://auto.howstuffworks.com/harley3.htm |title=Howstuffworks "The Harley Sound and Mystique" |publisher=auto.howstuffworks.com |access-date= 2008-04-27 |last= |first= }} </ref> હાર્લી-ડેવિડસને તેના ઇતિહાસમાં વિવિધ ઇગ્નીશન પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કર્યો છે-ચાહે તે અગાઉના પોઇન્ટસ હોય કે /કન્ડેન્સર સિસ્ટમ, (1978 સુધી બીગ ટ્વીન અને 1970થી 1978 સુધી સ્પોર્ટસ્ટર), 1958થી 1969ના સ્પોર્ટસ્ટર પર મેગ્નેટ્ટો ઇગ્નીશન સિસ્ટમ ઉપયોગમાં લેવાઇ હતી, સેન્ટ્રીફ્યુગલ મિકેનિકલ એડજવાન્સ વજનો સાથે અગાઉના ઇલેક્ટ્રોનીક (તમામ મોડેલો 1978 અને અર્ધા 1979ના), અથવા ટ્રાન્સિસ્ટોરાઇઝડ ઇગ્નીશન કંટ્રોલ મોડ્યૂલ સાથે બાદના ઇલેક્ટ્રોનીક, જે વધુ પરિચીત રીતે બ્લેક બોક્સ અથવા બ્રેઇન (તમામ મોડેલો 1980થી લઇને અત્યાર સુધી) તરીકે ઓળખાય છે. 1995માં શરૂ કરીને, કંપનીએ 30મી જન્મશતાબ્દીની આવૃત્તિ ઇલેક્ટ્રા ગ્લાઇડ માટે ઇલેક્ટ્રોનીક ફ્યૂઅલ ઇન્જેક્શન (ઇએફઆઇ) રજૂ કર્યા હતા. <ref>{{cite web |url=http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/H-D_History/history_1990s.jsp?locale=en_US |title=Harley-Davidson - Timeline 1990's |publisher=www.harley-davidson.com |access-date=2008-04-27 |last= |first= |archive-date=2008-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081003125510/http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/H-D_History/history_1990s.jsp?locale=en_US |url-status=dead }}</ref> 2007 પ્રોડક્ટ લાઇનની રજૂઆત સાથે, ઇએફઆઇ હાલમાં સ્પોર્ટસ્ટર સહિતના દરેક મોડેલોમાં સમાન છે. <ref> {{cite web |url=http://www.nightrider.com/biketech/motorcycle_efi_basics.htm |title=Harley-Davidson Motorcycle Fuel Injection Explained |publisher=www.nightrider.com |access-date= 2008-04-27 |last= |first= }} </ref> ઓરફિલ્ડ લેબ્સ, બ્રુએલ અને કજાર, ટીઇએસી, યામાહા, સેનહેઇસર, એસએમએસ અને કોર્ટેક્સ દ્વારા સ્થપાયેલા સાઉન્ડ ક્વોલિટી વર્કીંગ ગ્રુપમાં ભાગ લેવાનું હાર્લી-ડેવીસને 1991માં શરૂ કર્યું હતું. મનોવૈજ્ઞાનિક શ્રવણેન્દ્રિય ઉપર સંશોધન કરવા માટેનું આ રાષ્ટ્રનું સૌપ્રથમ જૂથ હતું. તે વર્ષ બાદ, હાર્લી-ડેવિડસને પૃથ્થકરણ દ્વારા "હાર્લી સાઉન્ડ" ઝડપી લેવાની સાથે ઇયુ માટેના અવાજના સ્તર સુધી નીચે લઇ જવાના ઉદ્દેશ સાથે તાલાડેગા સુપરસ્પીડવે ખાતે લેવામાં આવેલા રેકોર્ડીંગ્સને આધારે ઓરફિલ્ડ લેબ ખાતેના અસંખ્ય અવાજ ગુણવત્તા અભ્યાસોમાં ભાગ લીધો હતો. {{Citation needed|date=July 2007}} આ સંશોધનો એવી બાઇકોમાં પરિણમ્યા હતા કે જેની રજૂઆત 1998માં ઇયુ ધોરણો અનુસારની કરવામાં આવી હતી. 1 ફેબ્રુઆરી 1994ના રોજ, કંપનીએ હાર્લી-ડેવિડસન મોટરસાયકલ એન્જિનના વિશિષ્ટ અવાજ માટે સાઉન્ડ ટ્રેડમાર્ક અરજી ફાઇલ કરી હતી: "આ માર્કમાં વી-ટ્વીન દ્વારા ઉત્પન્ન કરેલ અરદજારના એક્સહૌસ્ટ અવાજ, જ્યારે માલ વપરાશમાં હોય ત્યારે સામાન્ય ક્રેન્કપીન મોટરસાયકલનો સમાવેશ થાય છે. હાર્લી-ડેવિડસનના નવ હરીફોએ અરજીનો વિરોધ કરતા પોતાની ટિપ્પણીઓ ફાઇલ કરી હતી, જેમાં એવી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે વિવિધ બ્રાન્ડની ક્રૂઝર સ્ટાઇલ મોટરસાયકલ સિંગલ-ક્રેન્કપીન વી-ટ્વીન એન્જિનનો ઉપયોગ કરે છે, જે સમાન પ્રકારનો અવાજ ઉત્પન્ન કરે છે. <ref>{{cite web |url=http://www.bc.edu/bc_org/avp/law/st_org/iptf/articles/content/1998101101.html |title=The Trademark Registrability of the Harley-Davidson Roar: A Multimedia Analysis |publisher=www.bc.edu |access-date=2008-04-27 |last= |first= |archive-date=2010-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100604001508/http://www.bc.edu/bc_org/avp/law/st_org/iptf/articles/content/1998101101.html |url-status=dead }}</ref> આ વિરોધ બાદ આરોપો થયા હતા. 2001 ઓગસ્ટમાં, કંપનીએ તેનો ટ્રેડમાર્ક ફેરડલી રજિસ્ટર કરવાના પ્રયત્નો પડતા મૂક્યા હતા. આમ છતાં, કંપનીના કાનૂની સલાહકાર એવો દાવો કરે છે કે હાર્લી-ડેવિડસન હજુ પણ રજિસ્ટ્રેશન વિના પણ અવાજમાં ટ્રેડમાર્ક ધરાવે છે. <ref>{{cite web |url=http://www.themabreys.com/northtexashog/history.htm |title=Chuck Mabrey - Harley History |publisher=www.themabreys.com |access-date=2008-04-27 |last= |first= |archive-date=2009-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091127081008/http://www.themabreys.com/northtexashog/history.htm |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:harley.electraglide.750pix.jpg|thumb|બ્રિસ્ટોલમાં ઇલેક્ટ્રા ગ્લાઇડ "અલ્ટ્રા ક્લાસિક"]] === મોટા વી ટ્વીન્સ === * એફ-હેડ, કે જે જેડી તરીકે પણ ઓળખાય છે તે પોકેટ વાલ્વ અને આઇઓઇ (ઇનટેક ઓવર એક્સહૌસ્ટ) છે, 1914-1929 (1000 સીસી) અને 1922-1929 (1200 સીસી) * ફલેથહેડ, 1930–1948 (1200&nbsp;સીસી) અને 1935–1941 (1300&nbsp;સીસી). * નૂકલહેડ, 1936–1947 61&nbsp;ક્યૂબિક ઇંચ (1000&nbsp;સીસી), અને 1941–1947 74&nbsp;ક્યૂબિક ઇંચ (1200&nbsp;સીસી) * પાનહેડ, 1948–1965 61&nbsp;ક્યૂબિક ઇંચ (1000&nbsp;સીસી), અને 1948–1965, 74&nbsp;ક્યૂબિક ઇંચ (1200&nbsp;સીસી) * શોવહેડ, 1966–1984, 74&nbsp;ક્યૂબિક ઇંચ (1200&nbsp;સીસી) અને 80&nbsp;ક્યૂબિક ઇંચ (1345&nbsp;સીસી) 1978ના અંત સુધી * વિકાસ (એ.કે.એ. "ઇવો" અને "બ્લોકહેડ"), 1984–2000, 80&nbsp;ક્યૂબિક ઇંચ (1340&nbsp;સીસી) * ટ્વીન કેમ 88 (એ.કે.એ. "ફાથેડ") 1999–2006, 88&nbsp;ક્યૂબિક ઇંચ (1450&nbsp;સીસી) * ટ્વીન કેમ 88બી (ટ્વીન કેમ 88નો પ્રતિસ્પર્ધી સંતુલન વર્ઝન) 2000–2006, 88&nbsp;ક્યૂબિક ઇંચ (1450&nbsp;સીસી) * ટ્વીન કેમ 95, 2000થી, 95&nbsp;ક્યૂબિક ઇંચ (1550&nbsp;સીસી) (પ્રારંભિક સી.વી.ઓ. મોડેલો માટેના એન્જિનો) * ટ્વીન કેમ 96, 2007થી, 96 ક્યુબિક ઇંચ (1584&nbsp;સીસી) * ટ્વીન કેમ 103, 2003–2006, 2009, 103&nbsp;ક્યૂબિક ઇંચ (1690&nbsp;સીસી) (સી.વી.ઓ. મોડેલો માટેના એન્જિનો) * ટ્વીન કેમ 110, 2007થી, 110&nbsp;ક્યૂબિક ઇંચ (1802&nbsp;સીસી) (સી.વી.ઓ. મોડેલ માટેના એન્જિનો) [[ચિત્ર:Sportster moving.jpg|thumb|ઇવોલ્યુશન સ્પોર્ટસ્ટર ડાઉનટાઉન બ્યુનોસ એઇર્સની આસપાસ ફરે છે. ]] === નાના વી ટ્વીન્સ === * ડી મોડેલ, 1929–1931, 750 સીસી * આર. મોડેલ, 1932–1936, 750 સીસી * ડબ્લ્યુ મોડેલ, 1937–1952, 750 સીસી, એકમાત્ર (ફક્ત 2 વ્હીલ ફ્રેમ) * જી (સેરવી-કાર) મોડેલ, 1932–1973, 750 સીસી * કે મોડેલ, 1952–1953, 750 સીસી * કેએચ મોડેલ, 1954–1956, 900 સીસી * આયર્નહેડ, 1957–1971, 900 સીસી; 1971–1985, 1000 સીસી * વિકાસ, 1986થી, 883&nbsp;સીસી, 1100&nbsp;સીસી અને 1200&nbsp;સીસી [[ચિત્ર:Vrod.jpg|thumb|શો રુમ ફ્લોર પર વી-રોડ]] === રિવોલ્યુશન એન્જિન === રિવોલ્યુશન એન્જિન એ વીઆર-1000 સુપરબાઇક સ્પર્ધા કાર્યક્રમ પર આધારિત છે, જે હાર્લી-ડેવિડસનની પાવરટ્રીમ એન્જિનીયરીંગ ટીમ અને [[સ્ટુટગાર્ટ|સ્ટટ્ટગાર્ટ]], જર્મનીમાં પોર્શી દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યું હતું. તે લિક્વીડ કૂલ્ડ, ડ્યૂઅલ ઓવરહેડ કેમ, 69 ક્યૂબિક ઇંચ (1130 સીસી) ડિસ્પ્લેસમેન્ટ સાથે આંતરિક કાઉન્ટરબેલેન્સ્ડ 60 ડિગ્રી વી-ટ્વીન એન્જિન છે, જે 9000 આરપીએમની રેડલાઇન સાથે ક્રેન્ક ખાતે 8250 આરપીએમ પર ઉત્પન્ન {{convert|115|hp|abbr=on}} કરે છે. <ref>{{cite web | title = First Ride: 2002 Harley-Davidson VRSCA V-Rod | publisher = motorcycle.com | url = http://www.motorcycle.com/manufacturer/harley-davidson/first-ride-2002-harleydavidson-vrsca-vrod-13245.html | access-date = 2007-12-14}}</ref><ref>{{cite web | title = Harley-davidson v-rod - jeckyl or hyde! | publisher = Motorbikes Today | url = http://www.motorbikestoday.com/reviews/Articles/harley_vrod.htm | access-date = 2007-12-14}}</ref> તે 2002 નમૂના વર્ષમાં નવા વી-રોડ લાઇન માટે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતુ, જેમાં સિંગલ વીઆરએસસી (VRSC)એ (વી-ટ્વીન રેસીંગ સ્ટ્રીટ કસ્ટમ) મોડેલથી પ્રારંભ કરવામાં આવ્યો હતો. <ref>{{cite web | title = Harley-Davidson Company History Timeline 2000 | publisher = Harley-Davidson Motor Company Website | url = http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/H-D_History/history_2000s.jsp?locale=en_US | access-date = 2007-12-14 | archive-date = 2007-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071224224528/http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/H-D_History/history_2000s.jsp?locale=en_US | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | title = Motor Company History | publisher = North Texas Harley Owners Group | url = http://www.nthog.com/html/motor_company_history.html | access-date = 2007-12-14 | archive-date = 2008-02-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080227145357/http://www.nthog.com/html/motor_company_history.html | url-status = dead }}</ref> રિવોલ્યુશન એન્જિનનું 1250 સીસી સ્ક્રીયેમિન ઇગલ વર્ઝન 2005 અને 2006માં ઉપલબ્ધ બનાવવામાં આવ્યું હતું અને ત્યાર બાદ તેને 2005થી 2007માં એક જ ઉત્પાદન મોડેલ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. 2008માં, 1250 સીસી રિવોલ્યુશન એન્જિન સમગ્ર વીઆરએસસી (VRSC) લાઇન માટે નિયત બની ગયું હતું. હાર્લી-ડેવિડસન 2008 વીઆરએસસી (VRSC)એડબ્લ્યુ મોડેલ માટેના {{convert|123|hp|abbr=on}} ક્રેન્ક પર દાવો કરે છે. વીઆરએસએક્સએ (XA)સઇ ''ડિસ્ટ્રોયર'' સ્ટ્રોકર (75 એમએમ ક્રેન્ક) સ્ક્રિયમિન ઇગલ 79 ક્યુબિક ઇંચ (1300 સીસી) રિવોલ્યુશન એન્જિનથી સજ્જ છે, જેનું ઉત્પાદન બંધ કરાયું હતું. {{convert|165|hp|abbr=on}}. == મોડેલ ડેઝીગ્નેશન્સ (ઓળખ) == {{multiple issues|section=April 2010|unreferenced=January 2009|cleanup=January 2009}} હાર્લી મોડેલ ડેઝીગ્નેશન્સ શબ્દો અને ક્રમાંકોની શ્રેણી છે, જે મર્યાદિત રીતે મિશ્રીત છે. 2006માં મોડેલ ડેઝીગ્નેશન FLHTCUS માં હતું તેમ શ્રેણી લાંબી હોઇ શકે છે. પ્રથમ શબ્દ નીચે જણાવેલમાથી કોઇ પણ એક હોઇ શકે છે. :K ('50s ફ્લેથહેડ સ્મોલ ટ્વીન), E, F (1936-* સિંગલ કેમ ઓએચવી બીગ ટ્વીન), U, V (1930-48 ચાર કેમ ફ્લેથહેડ બીગ ટ્વીન), D, G, R, W (ફ્લેથહેડ સ્મોલ ટ્વીન), X (સ્પોર્ટસ્ટર ઓએચવી), અથવા V (વીઆરએસસી (VRSC)) 1984થી ફક્ત F (બીગ ટ્વીન), X (સ્પોર્ટસ્ટર) અને V (વી_રોડ)નો નિયમિતપણે ઉપયોગ થતો આવ્યો છે. શબ્દો એક જ સંખ્યામાં અથવા જોડમાં નીચે દર્શાવ્યા અનુસાર ઉમેરવામાં આવ્યા છે. :બી (B) (બ્લેક્ડ આઉટ (BLACKED OUT) એટલે કે સ્ટ્રીટ બોબ, નાઇટ ટ્રેઇન, અને ક્રોસ બોન્સ મોડેલ્સ), સી (C) (ક્લાસિક અથવા કસ્ટમ), સીડબ્લ્યુ (CW) (કસ્ટમ વાઇડ (2008 સોફ્ટેઇલ રોકર)) ડી (D) (ડાયના ચેસિસ અથવા સોફ્ટેઇલ ડ્યૂસ), ઇ (E) (ઇલેક્ટ્રોનીક સ્ટાર્ટ), એફ (F) (ફેટ બોય (1990–હાલમાં); ફેટ બોબ (2008–હાલમાં) અથવા ફૂટ-શિફ્ટ (1972 અને તેની પહેલા)), એચ (H) (હેન્ડલ બાર/ ફ્રન્ટ એન્ડ માઉન્ટેડ ફાયરીંગ (HANDLE BAR/ FRONT END MOUNTED FAIRING). એટલે બેટ વિંગ ફેઇરીંગ/ક્વિક રિલીઝ વિન્ડશિલ્ડ.), આઇ (I) (ફ્યૂઅલ ઇન્જેક્શન), એલ (L) (લો રાઇડર)), એન (N) {(નોસ્ટાલ્જીયા જેમ કે સોફ્ટેઇલ ડિલક્સ/નોસ્ટાલ્જીયા/સ્પેશિયલ) અને સ્પોર્ટસ્ચર પરિવારમાં નાઇટસ્ટર} પી (P) (પોલીસ), આર (R) (રેસ, રોડ કીંગ અથવા રબર-માઉન્ટ), એસ (S) (સ્પોર્ટ સ્પ્રિંગર), એસટી (ST) (સોફ્ટેઇલ), ટી (T) (ફ્રેમ માઉન્ટેડ ફાયરીંગ (FRAME MOUNTED FAIRING)), ડબ્લ્યુજી (WG) (વાઇડ ગ્લાઇડ), એસઇ (SE) (સ્ક્રિયેમિન ઇગલ), યુ (U) (અલ્ટ્રા) એક્સ (X) (એએલએચએક્સ(FLHX) સ્ટ્રીટ ગ્લાઇડ), ડાયના મોડેલોમાં સ્પોર્ટ અને ટુરીંગ મોડેલોમાં ગ્લાઇડ) એક્સટી (XT) (ટી (T)-સ્પોર્ટ ડાયના મોડેલ). કસ્ટમ વેહિકલ ઓપરેશન્સ મોડેલો પણ તેમાં ઉમેરેલા (2,3,4) ક્રમાંકો ધરાવી શકે છે. નોંધી રાખો કે મોડેલ ડેઝીગેશન્સ માટેની પરંપરાઓ કંપની દ્વારા નિયમિતપણે તોડવામાં આવે છે. === પ્રવર્તમાન મોડેલના નામ === [[ચિત્ર:HD 883 Hugger.JPG|thumb|2001 883 સ્પોર્ટસ્ટર હગર]] * 1980ના શેરીમાં જતા XR1000ના અપવાદ સાથે '''સ્પોર્ટસ્ટર''' અને XR1200 મોટા ભાગના સ્પોર્ટસ્ટરો શેરીમાં વપરાશ માટે બનાવવામાં આવ્યા હતા, તે તેમના મોડેલ ડેઝીગ્નેશનમાં ઉપસર્ગ XLનો ઉપયોગ કરે છે. સ્પોર્ટસ્ટર ઇવોલ્યુશન એન્જિન માટે તેનો વપરાશ 1980ના મધ્યથી થાય છે, ત્યારથી બે એન્જિનના કદ છે. નાના એન્જિન સાથેની મોટરસાયકલોને એક્સએલ (XL) 883 તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જ્યારે મોટા એન્જિન ધરાવતી મોટરસાયકલોને પ્રાથમિક રીતે એક્સએલ (XL) 1100 તરીકે ઓળખવામાં આવતી હતી. મોટા એન્જિનનું કદ 1,100 સીસીથી વધારીને 1,200 સીસીનું કરવામાં આવ્યું ત્યારે તેની ઓળખાણમાં તે અનુસાર એક્સએલ (XL) 1100 થી એક્સએલ (XL) 1200 સુધી ફેરફાર થયો હતો. તેના પછી આવતા શબ્દો સ્પોર્ટસ્ટર રેન્જમાં મોડેલ વિવિધતાનો નિર્દેશ કરે છે, ઉદાહરણ તરીકે, એક્લએલ (XL) 883સી 883 સીસી સ્પોર્ટસ્ટર કસ્ટમનો નિર્દેશ કરે છે, જ્યારે એક્સએલ (XL) 1200એસ હાલમાં પાછી ખેંચી લેવાયેલી 1200 સ્પોર્ટસ્ટર સ્પોર્ટ તરીકે ઓળખાય છે. * '''ડાયના''' મોડેલ્સ બીગ ટ્વીન એન્જિન (એફ), જે નાના ડાયામીટર ટેલિસ્કોપ ફોર્કસ સ્પોર્ટસ્ટર (એક્સ) અને ડાયના ચેસિસ (ડી)માં વપરાતા હતા તેના જેવા જ છે. તેથી, દરેક ડાયના મોડેલો એવી ઓળખાણો ધરાવે છે જે એફએક્સડી (FXD)થી શરૂ થાય છે, ''ઉદાહરણ'' , એફએક્સડીડબ્લ્યુજી (FXDWG) (ડાયના વાઇડ ગ્લાઇડ) અને એફએક્સડીએલ (FXDL) (ડાયના લો રાઇડર). * '''સોફ્ટેઇલ''' મોડેલો બીગ ટ્વીન એન્જિન (એફ) અને સોફ્ટેઇલ ચેસિસ (એસટી)નો ઉપયોગ કરે છે. ** સોફ્ટેઇલ મોડેલો કે જે નાના ડાયામીટર ટેલિસ્કોપીક ફોર્કનો ઉપયોગ કરે છે તે સ્પોર્ટસ્ટર (એક્સ) પર વપરાય છે તેના જેવા જ છે, તે એફએક્સએસટી (FXST)થી શરૂ થતી ઓળખો ધરાવે છે, ''ઉદાહરણ'' , એફએક્સએસટીબી (FXSTB) (નાઇટ ટ્રેઇન), એફએક્સએસટીડી (FXSTD) (ડ્યૂસ), અને એફએક્સએસટીએસ (FXSTS)(સ્પ્રીંગર). ** સોફ્ટેઇલ મોડેલો કે જે મોટા ટેલિસ્કોપીક ફોર્કસ, પ્રવાસ માટે વપરાતી બાઇકો (એલ)માં વપરાય છે તેના જેવા જ હોય છે, તે એફએલએસટી (FLST)થી શરૂ થતી ઓળખો ધરાવે છે, ''ઉદાહરણ '' , એફએલએસટીએફ (FLSTF) (ફેટ બોય), એફએલએસટીસી (FLSTC) (હેરિટેજ સોફ્ટેઇલ ક્લાસિક), અને એફએલએસટીએન (FLSTN) (સોફ્ટેઇલ ડિલક્સ). ** સોફ્ટેઇલ મોડેલો કે જે {{convert|21|in|mm|sing=on}} વ્હીલ સાથે સ્પ્રીંગર ફોર્કનો ઉપયોગ કરે છે તે એફએક્સએસટીએસ (FXSTS)થી શરૂ થતી ઓળખો ધરાવે છે, ''ઉદાહરણ'' , એફએક્સએસટીએસ (FXSTS) (સ્પ્રીંગર સોફ્ટેઇલ) અને એફએક્સએ (XA)સટીએસબી (FXSTSB) (બેડ બોય). ** સોફ્ટેઇલ મોડેલો કે જે {{convert|16|in|mm|sing=on}} વ્હીલ સાથે સ્પ્રીંગર ફોર્કનો ઉપયોગ કરે છે તે એફએલએસટીએસ (FLSTS)થી શરૂ થતી ઓળખો ધરાવે છે, ''ઉદાહરણ'' , એફએલએસટીએસસી (FLSTSC) (સ્પ્રીંગર ક્લાસિક) અને એફએલએસટીએસબી (FLSTSB) (ક્રોસ બોન્સ). * '''પ્રવાસના''' મોડેલો બીગ ટ્વીન એન્જિનો અને મોટા ડાયામીટર ટેલિસ્કોપિક ફોર્કસનો ઉપયોગ કરે છે. તમામ પ્રવાસ ઓળખો શબ્દો એફએલ (FL) સાથે શરૂ થાય છે, ''ઉદાહરણ'' , એફએલએચઆર (FLHR) (રોડ કીંગ) અને એફએલટીઆર (FLTR) (રોડ ગ્લાઇડ). * '''રિવોલ્યુશન''' મોડેલો રિવોલ્યુશન એન્જિન (વીઆર)નો ઉપયોગ કરે છે અને સ્ટ્રીટ વર્ઝનો સ્ટ્રીટ કસ્ટમ (એસસી) તરીકે ઓળખાય છે. વીઆરએસસી (VRSC) ઉપસર્ગ બાદ દરેક સ્ટ્રીટ રિવોલ્યુશન બાઇક્સમાં સામાન્ય છે, પછીનો અક્ષર મોડેલનું નિરૂપણ કરે છે, એ (A) (બેઝ વી-રોડ: પાછી ખેંચી લેવાયેલી), એડબ્લ્યુ (AW) (બેઝ વી-રોડ + ડબ્લ્યુ (W) 240 એમએમ પાછળના ટાયર સાથે પહોળુ), બી (B) (પાછી ખેંચી લેવાયેલ), ડી (D) (નાઇટ રોડ: પાછી ખેંચી લેવાયેલી), આર (R) (સ્ટ્રીટ રોડ: પાછી ખેંચી લેવાયેલી), એસઇ (SE) અને એસઇઆઇઆઇ(SEII) (સીવીઓ (CVO) સ્પેશિયલ એડિશન ), અથવા એક્સ (X) (સ્પેશિયલ એડિશન). મોડેલોમાં વધુ તફાવતો વધારાના અક્ષરથી પાડવામાં આવ્યા છે, ''ઉદાહરણ'' , વીઆરએસસીડીએક્સ (VRSCDX) નાઇટ રોડ સ્પેશિયલનો ઉલ્લેખ કરે છે. ** ફેક્ટરી દ્વારા આગળ ધકેલવામાં આવેલી બાઇક વીઆરએક્સએ (XA)સઇ (VRXSE) ડિસ્ટ્રોયર, નોન સ્ટ્રીટ બાઇક દર્શાવવા માટે એસસી(SC)ને બદલે એક્સ(X)નો ઉપયોગ કરે છે, અને એસઇ (SE) સીવીઓ (CVO) (CVO) સ્પેશિયલ એડિશન દર્શાવે છે. == મોડેલ પરિવારો == આધુનિક હાર્લી બ્રાન્ડની મોટરસાયકલો પાંચ મોડેલ પરિવારોમાંના એકમાં આવે છે: ટુરીંગ, સોફ્ટેઇલ, ડાયના, સ્પોર્ટસ્ટર અને વીઆરએસસી (VRSC). મોડેલ પરિવારો ફ્રેમ, એન્જિન, સસ્પેન્શન અને અન્ય લાક્ષણિકતાઓ દ્વારા ઓળખાય છે. === પ્રવાસ (ટુરીંગ) === [[ચિત્ર:PolizeiHarley.JPG|thumb|હેમબર્ગ પોલીસ ઇલેક્ટ્રા ગ્લાઇડ]] {{See also|Harley-Davidson FL}} પ્રવાર (ટુરીંગ) પરિવાર કે જે "ડ્રેસર્સ" તરીકે પણ ઓળખાય છે, તેમાં રોડ કીંગ મોડેલો અને વિવિધ ટ્રીમમાં ઓફર કરાતા ઇલેક્ટ્રા ગ્લાઇડ મોડેલોનો સમાવેશ થાય છે. રોડ કીંગ્સ "રેટ્રો ક્રુઝર" દેખાવ ધરાવે છે અને મોટો સ્પષ્ટ કાચથી સજ્જ છે. રોડ કીંગ્સ 1940 અને 50મી સદીના બીગ ટ્વીનની યાદ અપાવે છે. ઇલેક્ટ્રા ગ્લાઇડ્ઝને તેમના ફુલ ફ્રન્ટ ફેઇરીંગ દ્વારા ઓળખી શકાય છે. મોટા ભાગના ઇલેક્ટ્રા અલગ ગ્લાઇડ્ઝ ફોર્ક માઉન્ટેડ ફેઇરીંગ ધરાવે છે જેને તેના ક્ષતિ વિનાના આકારને કારણે "બેટવીંગ" તરીકે ઓળખાય છે. રોડ ગ્લાઇડ ફ્રેમ-માઉન્ટેડ ફેઇરીંગ ધરાવે છે, જેને "શાર્કનોઝ" તરીકે ઉલ્લેખ કરાય છે. શાર્કનોઝમાં વિશિષ્ટ, ડ્યૂલ ફ્રન્ટ હેડલાઇટનો સમાવેશ થાય છે. ટુરીંગ મોડેલોને તેમના મોટા સેડલબેગ્સ, એર સસ્પેન્શન પર રિયર કોઇલ દ્વારા અલગ તારવી શકાય છે અને તે ફક્ત એવા મોડેલો છે જે રેડીયો/સીબી સાથે સંપૂર્ણ સુંદરતા બક્ષે છે. દરેક ટુરીંગ મોડેલો સમાન ફ્રેમનો ઉપયોગ કરે છે, તેને સૌપ્રથમ 1980માં શોવેલહેડ સાથે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું અને જ્યારે તેમાં સતત પુનઃડિઝાઇન કરવામાં આવતી હતી ત્યારે 2009 સુધી સામાન્ય સુધારાઓ સાથે આગળ ધપાવવામાં આવ્યું હતું. ફોર્કના આગળના ભાગમં સ્ટયરીંગ હેડના સ્થળ દ્વારા ફ્રેમને અલગ તારવી શકાય છે અને ડ્રાઇવટ્રેઇન પર રબર માઉન્ટ કરનાર પ્રથમ એચ-ડી ફ્રેમ હતી જે સવારને મોટા વી-ટ્વીનના આંદોલનોથી અળગી કરતી હતી. જ્યારે ઓઇલની ટાંકી ટ્રાન્સમિશન હેઠળ ગઇ ત્યારે 1994ના નમૂના વર્ષશ માટે ફ્રેમમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો અને બેટરીને જમણી સેડલબેગહેઠળથી બેઠકની નીચેથી ઇનબોર્ડમાં ફેરવવામાં આવી હતી. 1997માં, ફ્રેમને ફરીથી સુધારવામાં આવી હતી જેથી મોટી બેટરીને બેઠક નીચે લાવી શકાય અને બેઠકની ઊંચાઇમાં ઘટાડો કરી શકાય. 2007માં, હાર્લીએ 96 ક્યૂબિક ઇંચ મોટર તેમજ સવારને ધોરમાર્ગ પર વધુ સારી ગતિ પૂરી પાડવા માટે 6 સ્પીડ ટ્રાન્સમિશનો રજૂ કર્યા હતા. ભૂતકાળના વર્ષોમાં,સ આ ટુરીંગ મોડેલો વિવિધ સ્થાનિક અને રાજ્યની પોલીસ એજન્સીઓ જેમ કે શિકાગો પોલીસ ડિપાર્ટમેન્ટ, લોસ એંજલસ પોલીસ ડિપાર્ટમેન્ટ, આઇઓવા સ્ટેટ પેટ્રોલ, અને અન્ય વિવિધ વિભાગોમાં લોકપ્રિય બન્યા હતા. 2006માં, હાર્લીએ એફએલએચએક્સ (FLHX), બાઇક રજૂ કરી હતી, જેની ડિઝાઇન વિલી જી. ડેવીડસન દ્વારા તેની ટુરીંગ લાઇન પર પોતાની અંગત સવારી માટે કરવામાં આવી હતી. <ref>{{cite web| url=http://www.brainbucketmag.com/News/article/sid=408.html |last=Newbern |first=Michael |title=First Ride: 2007 FLHX |date=2006-08-08}}</ref> 2008માં, હાર્લીએ એન્ટી લોક બ્રેકીંગ સિસ્ટમ અને ક્રૂઇઝ કંટ્રોલનો તમામ ટુરીંગ મોડેલો પર ફેક્ટરી સ્થાપિત વિકલ્પ તરીકે ઉમેરો કર્યો હતો. <ref name="ABS">{{cite press release |title=ABS OPTION ON ALL HARLEY-DAVIDSON TOURING AND VRSC MODELS |publisher=Harley-Davidson |date=2007-07-09 |url=http://www.harley-davidson.com/CO/NEW/en/PressRelease_date.asp?locale=en_US&bmLocale=en_US&HDCWPSession=vHLgG6cQLh81Jl9BDmTDST1frXYC02vTcXyzfQGn090yRDvTJyQb!-1996869500!400212047&id_in=1244&dspmm=7&dspyy=2007&FROM=NewsARCHIVE |access-date=2007-09-26 |archivedate=2008-02-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080220062801/http://www.harley-davidson.com/CO/NEW/en/PressRelease_date.asp?locale=en_US&bmLocale=en_US&HDCWPSession=vHLgG6cQLh81Jl9BDmTDST1frXYC02vTcXyzfQGn090yRDvTJyQb!-1996869500!400212047&id_in=1244&dspmm=7&dspyy=2007&FROM=NewsARCHIVE }}</ref> આ ઉપરાંત વર્ષ 2008 માટે દરેક ટુરીંગ મોડેલોમાં 6 ગેલોન ઇંધણ ટાંકી નવી હતી. 2009 માટે, હાર્લી-ડેવિડસને નવી ફ્રેમ, નવી સ્વીનગાર્મ, સંપૂર્ણપણે સુધારેલ એન્જિન-માઉન્ટીંગ સિસ્ટમ, {{convert|17|in|mm|adj=on}} દરેક માટે ફ્રન્ટ વ્હીલ્સ પરંતુ એફએલએચઆરસી અને 2-1-2 એક્સહૌસ્ટ સહિતના વિવિધ સુધારાઓ સાથે સમગ્ર ટુરીંગ રેન્જની પુનઃડિઝાઇન કરી હતી. આ સુધારાઓ ભારે મોટી વજન લઇ જવાની ક્ષમતા, વધુ સારા સંચાલન, અંતરાયવિહીન એન્જિન, લાંબી રેન્જ અને ઓછી એક્સહૌસ્ટ ગરમી કે સવાર અને મુસાફરને તબદિલ કરવામાં આવે છે તેમાં પરિણમ્યા હતા. <ref>{{Cite web |url=http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/2009_Motorcycles/2009_Motorcycles.jsp?locale=en_US#/family/to |title=2009 હાર્લી ડેવિડસન 2009 મોડેલ લાઇન |access-date=2010-10-08 |archive-date=2014-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209133329/http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/2009_Motorcycles/2009_Motorcycles.jsp?locale=en_US#/family/to |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.motorcycledaily.com/04august08_2009hd_vrod&touring.htm|last=Edge|first=Dirck|title=2009 Harley-Davidson Touring Models and V-Rod Muscle - MD First Rides|date=2008-08-04|access-date=2021-07-10|archive-date=2009-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090511121725/http://www.motorcycledaily.com/04august08_2009hd_vrod%26touring.htm|url-status=dead}}</ref> 2009ના નમીના વર્ષ માટે રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા તેમાં એફએલએચટીસીયુટીજી ટ્રાઇ-ગ્લાઇડ અલ્ટ્રા ક્લાસિક, પ્રથમ ત્રિ-ચક્રીય હાર્લી, જ્યાં સુધી 1973માં સેરવી-કાર પાછી ખેંચવામાં આવી ન હતી તેનો સમાવેશ થાય છે. મોડેલ વિશિષ્ટ ફ્રેમ અને ફક્ત ટ્રાઇક માટે જ 103 સીઆઇ એન્જિન દર્શાવે છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/2009_Motorcycles/2009_Motorcycles.jsp?locale=en_US#/model/flhtcutg |title=2009 હાર્લી-ડેવિડસન ટ્રિ-ગ્લાઇડ અલ્ટ્રા ક્લાસિક |access-date=2010-10-08 |archive-date=2014-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209133329/http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/2009_Motorcycles/2009_Motorcycles.jsp?locale=en_US#/model/flhtcutg |url-status=dead }}</ref> === સોફ્ટેઇલ === [[ચિત્ર:Evb-my hog.jpg|thumb|2002 સોફ્ટટેઇલ હેરિટેજ ક્લાસિક ]] {{Main|Softail}} આ બીગ-ટ્વીન મોટરસાયકલો હાર્લીની પરંપરા પરના મજબૂત મૂલ્યના લાભનો ફાયદો ઉઠાવે છે. પાછળનું વ્હીલ ટ્રાન્સમિશનની હેઠળ છૂપાયેલું હોવાથી, તે દેખીતી રીતે "હાર્ડટેઇલ" હેલિકોપ્ટર જેવા હોય છે, જે 1960 અને 1970માં તેમજ તેમના અગાઉના ઇતિહાસ પરથી લોકપ્રિય હતા. તે પરંપરાને જાળવી રાખતા "સ્પ્રીંગર" ફ્રન્ટ એન્ડ અને "હેરિટેજ" શૈલી સાથેના સોફ્ટેઇલ મોડેલો તેમના ઇતિહાસ પરથી જ ડિઝાઇન અંગેની પ્રેરણા લે છે. === ડાયના === {{Main|Harley-Davidson Super Glide}} [[ચિત્ર:Harley-Davidson 18.jpg|thumb|2005 ડાયના સુપર ગ્લાઇડ કસ્ટમ]] ડાયના મોટરસાયલ બીગ ટ્વીન એન્જિનો અને પરંપરાગત શૈલી ધરાવે છે. સોફ્ટેઇલમાં જેમ પરંપરાગત કોઇલ સસ્પેન્શનની ઉપર હોય છે અને જે સ્વીનગાર્મને ફ્રેમ સાથે જોડે છે તેનાથી અને સ્પોર્ટસ્ટરના તેમના મોટા એન્જિનોથી અલગ પાડી શકાય છે. આ મોડેલો પર, ટ્રાન્સમિશન એન્જિનના ઓઇલ સંગ્રહસ્થાનને પણ ધરાવે છે. 2006મા, હાર્લી ડેવીડસને પાંચ ડાયના મોડેલો માટેની રૂપરેખા ઘડી હતી: સુપર ગ્લાઇડ, સુપર ગ્લાઇડ કસ્ટમ, સ્ટ્રીટ બોબ, લો રાઇડર અને વાઇડ ગ્લાઇડ. 2008માં, ડાયના ફેટ બોબ ડાયના લાઇન-અપમાં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જે આક્રમક સ્ટાઇલીંગ ધરાવે છે જેમાં નવી 2-1-2 એક્સહૌસ્ટ, ટ્વીન હેડલેમ્પસ, 180 એમએમ પાછળના ટાયર અને 130 એમએમ આગળના ટાયરનો સમાવેશ થાય છે. ડાયના પરિવાર 99-06થી 88 ક્યૂબિક ઇંચ ટ્વીન કેમનો ઉપયોગ કરે છે. 2007થી અને વિસ્થાપનને પગલે 96 ક્યૂબિક ઇંચ સુધી વધારવામાં આવ્યું હતું. ફેક્ટરીએ સ્ટ્રોકને 4 3/8" ઇંચ સુધી વધાર્યા તેનું પરિણામ હતું. === સ્પોર્ટસ્ટર === {{Main|Harley-Davidson Sportster}} [[ચિત્ર:200501DIRTYDEBBIE 003a.jpg|thumb|2002 સ્પોર્ટસ્ટર 883 કસ્ટમ]] [[ચિત્ર:2003 HD XL1200C Anniversary Edition.jpg|thumb|2003 હાર્લી ડેવીડસન એક્સએ (XA)લ 1200 કસ્ટમ એનિવર્સરી એડિશન]] 1957માં રજૂ કરાયેલ, સ્પોર્ટસ્ટર હાર્લી-ડેવિડસન યોજના (લાઇનઅપ)માં લાંબા સમયથી ચાલી આવતો મોડેલ પરિવાર છે. {{Citation needed|date=June 2009}} તેની સ્પર્ધામાં વપરાતી મોટરસાયકલ તરીકે કલ્પના કરવામાં આવી હતી અને ધૂળવાળા અને સપાટ-માર્ગ રેસ કોર્સ પર 1960 અને 1970માં લોકપ્રિય રહી હતી. હાર્લીના અન્ય મોડેલોની તુલનામાં વધુ નાના અને વધુ હળવા આ સમકાલીન સ્પોર્ટસ્ટર્સમાં 883 સીસી અથવા 1,200 સીસી ઇવોલ્યુશન એન્જિનનો ઉપયોગ થાય છે અને તેમાં વારંવાર સુધારો કરાયો હોવાથી તેમના સ્પર્ધામાં વપરાતી અગાઉના મોડેલો સાથે સમાન પ્રકારનો દેખાવ ધરાવે છે. <ref>{{cite web|url=http://www.motorcycleclassics.com/motorcycle-reviews/harley-davidson-sportster-1000.aspx|title=1972-1985 Harley-Davidson Sportster 1000|publisher=Motorcycle Classics|access-date= 2010-05-21|date=March/April 2010|author=Richard Backus }}</ref> નમૂના વર્ષ 2003 સુધી સ્પોર્ટસ્ટર પરના એન્જિનને બળપૂર્વક ફ્રેમ પર બેસાડવામાં (માઉન્ટ) આવતા હતા. 2004 સ્પોર્ટસ્ટરે રબર માઉન્ટેડ એન્જિનને સમાવતી નવી ફ્રેમ પ્રાપ્ત કરી હતી. આણે બાઇકને વધુ ભારે અને ઉપલબ્ધ પાતળા ખૂણામાં ઘટાડો કર્યો હોવા છતાં ફ્રેમ અને સવાર પર ટ્રાન્સમિટ કરવામાં આવતા આંદોલનોની માત્રામાં ઘટાડો કર્યો હતો. <ref>[http://www.motorcyclecruiser.com/roadtests/2004_harley_davidson_sportster/ ''મોટરસાયકલ ક્રુઇઝર'' પ્રથમ સવારી: 2004 હાર્લી-ડેવિડસન સ્પોર્ટસ્ટર મોટરસાયકલ્સ]</ref> રબર માઉન્ટેડ એન્જિન સવાર અને મુસાફરને નોંધપાત્ર રીતે સરળ સવારી પૂરી પાડે છે અને લાંબી મુસાફરીની સવલત પૂરી પાડે છે. નમૂના વર્ષ 2007માં હાર્લી-ડેવિડસને સ્પોર્ટસ્ટચરની 50મી જન્મજયંતિની ઉજવણી કરી હતી અને કહેવાતી એક્સએલ50ની મર્યાદિત આવૃ્તિઓનું ઉત્પાદન કર્યું હતું, જેમાંથી ફક્ત 2000નું જ વિશ્વભરમાં વેચાણ કરવામાં આવ્યું હતું. દરેક મોટરસાયકલને વ્યક્તિગત નંબર હતો અને બે કલર જેમ કે મિરાજ પર્લ ઓરેન્જ અથવા વિવિદ બ્લેકમાં આવતી હતી. 2007માં પણ ફ્યૂઅલ ઇન્જેક્શન સ્પોર્ટસ્ટર પરિવારમાં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું અને નાઇટસ્ટર મોડેલને વર્ષના મધ્યમાં રજૂ કરાયું હતું. 2009માં હાર્લી-ડેવિડસને સ્પોર્ટસ્ટર લાઇનમાં આઇરોન 883 ઉમેર્યુ હતુ, જે ડાર્ક કસ્ટમ શ્રેણીમાં તદ્દન નવું જ હતું. 2008ના વર્ષમાં હાર્લી-ડેવિડસને યુરોપ, આફ્રિકા અને મધ્ય પૂર્વમાં એક્સઆર (XR) 1200 સ્પોર્ટસ્ટર રજૂ કર્યું હતું. એક્સઆર (XR) 1200 ચાર પિસ્ટોન ડ્યૂઅલ ફ્રન્ટ બ્રેક્સ અને એલ્યુમિનયમ સ્વીંગ આર્મનું ઉત્પાદન {{convert|91|bhp|abbr=on}} કરવા માટે ઇવોલ્યુશન એન્જિન હતું. ''મોટરસાયક્લીસ્ટે'' તેના જુલાઇ 2008ના ઇસ્યુના આવરણ પર એક્સઆર (XR) 1200 દર્શાવ્યું હતું અને તેઓ તેમના "ફર્સ્ટ રાઇડ" સ્ટોરીમાં સામાન્ય રીતે સકારાત્મક વલણ દાખવતા હતા, જેમાં હાર્લી-ડેવિડસને તેનું યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં વેચાણ કરવાનું વારંવાર કહેવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite journal |last= Cathcart|first= Alan|coauthors= |date= |year= 2008|month= July|title= First Ride: 2008 Harley-Davidson XR1200 - Get Sporty!|journal= Motorcyclist|volume= |series= |issue= |page= |pages= 49–53|publisher= Source Interlink Magazines|location= |issn= |pmid= |pmc= |doi= |bibcode= |oclc= |id= |url= |language= |format= |access-date= |laysummary= |laysource= |laydate= |quote=}}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં થયેલા વિલંબનું એક શક્ય કારણની હકીકત એ હતી કે હાર્લી-ડેવિડસનને તેમની વેન્ચ્યુરા, કાલિફમાં આવેલી હાર્લી કસ્ટમાઇઝીંગ શોપ સ્ટોર્ઝ પરફોર્મન્સ પાસેથી એક્સઆર1200 "XR1200" નામના હક્કો પ્રાપ્ત કરવા હતા. <ref>{{cite web|url=http://www.motorcycleclassics.com/motorcycle-reviews/2009-harley-davidson-xr1200.aspx|title=2009 Harley-Davidson XR1200|publisher=Motorcycle Classics|access-date= 2009-08-20|date=September/October 2009|author=Richard Backus}}</ref> એક્સઆર1200 (XR1200)ને મિરાજ ઓરેન્જ કલર સહિત 2009માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જે ધૂળવાળા રસ્તા પર ચાલનાર ઐતિહાસિક વાહન પર ભાર મૂકતું હતું. 2009માં પ્રથમ 750 એક્સઆર1200 (XR1200) મોડેલોનો અગાઉથી ઓર્ડર આપી દેવાયો હતો અને બાઇકની આગળના ભાગમાં ક્રમાંક 1ના ટેગ સાથે અને કેન્ની કૂલબેથ અને સ્કોટ્ટ પાર્કરના હસ્તાક્ષર સાથે તેમજ બીલ ડેવીડસને સહી કરેલ કંપનીના તમારો આભાર/આવકાર પત્ર પણ આવતો હતો. {{Citation needed|date=July 2009}} === વીઆરએસસી (VRSC) === {{Main|Harley-Davidson VRSC}} [[ચિત્ર:Harley 5-06.jpg|thumb|ગ્રેવલ ડ્રાઇવ વેમાં વી-રોડ.]] 2001માં રજૂ થયેલ વીઆરએસસી (VRSC). પરિવાર હાર્લીની વધુ પરંપરાગત યોજના સાથે થોડીક સામ્‍યતા ધરાવે છે. જાપાનીઝ અને અમેરીકન મજબૂત બાઇક્‍સ સાથે સ્પર્ધા કરતા અને તેના બજાર વિસ્તરણની અરજની ઇચ્છા રાખતા, પોર્ચી સાથે મળીને વિકસાવેલા મશીનનો "વી રોડે" ઉપયોગ કર્યો હતો, જે હાર્લીના ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત હતું, જેમણે ઓવરહેડ કેમ અને લિક્વીડ કૂલીંગનો પ્રારંભ કર્યો હતો. વી-રોડ દેખીતી રીતે જ અલગ છે, જે 60 ડિગ્રી વી-ટ્વીન એન્જિન, રેડિયેટર દ્વારા સરળતાથી ઓળખી શકાય છે અને હાઇડ્રોફોર્મડ ફ્રેમ મેમ્બર્સ જે રાઉન્‍ડ ટોપ્ડ એર ક્‍લીનરને ટેકો આપે છે. વીઆર-1000 રેસીંગ મોટર સાયકલ પર આધાર રાખતા તે પ્લેટફોર્મ તરીકે સતત રાખે છે, જેની આસપાસ હાર્લી- ડેવીડસને ડ્રેગ રેસીંગ સ્પર્ધાત્મક મશીન્‍સની રચના કરે છે. વી-રોડે યુ.એસ., યુરોપ અને ઓસ્‍ટ્રેલીયાને પગલે ઉત્‍સાહીત લોકોને એકત્રીત કર્યા હતા અને મેક્સ મિલેન્ડર દ્વારા કાનાસ શહેરની ઉત્પાદન સવલત ખાતે વાર્ષિક રેલીનું આયોજન કરાયું હતું અને 21000+ના સભ્યો મજબૂત ચર્ચા મંચ ધરાવતા [http://www.1130cc.com www.1130cc.com] હતા. જેણે નાઇટ રોડ સ્પેશિયલ (વીઆરએસસીડીએક્સ (VRSCDX)) જેવા મોડેલો વિકસાવવાનું સતત રાખ્યું છે તેવા વીઆરએસસી (VRSC) પ્લેટફોર્મને મંચે આપેલા યોગદાનને ઓળખી કાઢવા માટે હસ્તાક્ષરીત એરબોક્સ કવર સાથે બીલ ડેવીડસને મિ. મિલેન્ડર રજૂ કર્યું હતું. 2008માં હાર્લીએ દરેક વીઆરએસસી (VRSC) મોડેલો પર ફ્‍ેક્‍ટરી સ્થાપિત વિકલ્પ તરીકે એન્‍ટીલોક બ્રેકીંગ સીસ્‍ટમનો ઉમેરો કર્યો હતો. <ref name="ABS"/> હાર્લી એ સ્ટોક એન્જિનના વિસ્થાપનમાં વધારો કર્યો હતો {{convert|1130|to|1250|cc|cuin|abbr=on}} જે સ્‍ક્રીમીન ઇગલમાંથી અગાઉ જ ઉપલબ્ધ હતુ અને પ્રમાણભૂત સાધન તરીકે સ્‍લીપર કલ્‍ચનો ઉમેરો કર્યો હતો. વીઆરએસસી (VRSC) મોડેલોમાં સમાવેશ થાય છે : વીઆરએસસીએ (VRSCA) : વી-રોડ (2002-2006) વીઆરએસસીએડબ્લ્યુ (VRSCAW): વી-રોડ (2007–2010), વીઆરએસસીબી (VRSCB) : વી-રોડ (2004–2005), વીઆરએસસીડી (VRSCD): નાઇટ રોડ (2006-2008) વીઆરએસસીડીએક્સ (VRSCDX): નાઇટ રોડ સ્પેશિયલ (2007–2010), વીઆરએસસીએસઇ (VRSCSE): સ્‍ક્રીમીન ઇગલ સીવીઓ (CVO) વી- રોડ (2005), વીઆરએસસીએસઇ2 (VRSCSE2): સ્‍ક્રીમીન ઇગલ સીવીઓ (CVO) વી-રોડ (2006), વીઆરએસસીઆર (VRSCR): સ્‍ટ્રીટ રોડ (2006–2007), વીઆરએસસીએક્સ (VRSCX): સ્‍ક્રીમીન ઇગલ ટ્રીબ્‍યુટ વી-રોડ (2007), વીઆરએસસીએફ (VRSCF): વી-રોડ મસલ (2009-2010). ==== વીઆરએક્‍સએસઇ ==== વીઆરએક્‍સએસઇ વી-રોડ ડિસ્ટ્રોયર હાર્લી-ડેવિડસનના ઉત્પાદનમાં બળપૂર્વક લીધેલી સ્પર્ધાની મોટરસાયકલ છે, જેની રચના દસ સેકંડની અંદર માઇલનો ચતુર્થ ભાગ દોડવા માટે કરાઇ હતી. જે વીઆરએસસી (VRSC) લાઇને મજબૂત કરે છે તે સમાન ક્રાન્‍તિકારી મશીન પર આધારીત છે. પરંતુ વીઆરએક્‍સએસઇ સ્ક્રીમીન ઇગલ 1,300 સીસી, "સ્ટ્રોક્ડ" પુનઃઅવરતારનો ઉપયોગ કરે છે, જે 75એમએમ ક્રેન્‍કશાફ્‍ટ, 105 એમએમ પીસ્‍ટોન અને 58 એમએમ થ્રોટલ રચનાના લક્ષણો ધરાવે છે. વી-રોડ ડિસ્ટ્રોયર એ શેરીની કાયદેસરની મોટરસાયકલ નથી. == પર્યાવરણીય ઇતિહાસ == એન્વાયર્નમેન્ટલ પ્રોટેક્શન એજેન્સીએ 2005માં એન આર્બોર, મિશીગનમાં પ્રદૂષણ-પ્રમાણપત્ર અને પ્રતિનિધિત્વ પ્રદૂષણ પરીક્ષણ હાથ ધર્યું હતું. પરિણામે, હાર્લી ડેવિડસને "એન્‍વાયર્નમેન્‍ટલ વોંરંટી" ઉત્પન્ન કરી હતી. આ બાંયધરી પ્રથમ અને તેના પછીના માલિકોને પૂરી પડાય છે, જેમ કે દરેક વાહનની ડિઝાઇન અને રચના ક્ષતિ વિનાની સામગ્રીઓમાંથી બનાવવામાં આવી છે અને વાહન માટે કારણભૂત વર્કમેનશીપ ઇપીએ ધોરણો સંતોષતી નથી. <ref>[http://epa.gov/otaq/regs/roadbike/21-harley-pres.pdf રિપ્રેઝેન્ટેટિવ એમિશન ટેસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090127003227/http://epa.gov/otaq/regs/roadbike/21-harley-pres.pdf |date=2009-01-27 }} 9 માર્ચ 2005 14 મે 2008ના રોજ સુધારેલ</ref> 2005માં ઇપીએ અને પેનસિલ્વેનીયા ડીપાર્ટમેન્‍ટ ઓફ્‍ એન્‍વાયર્નમેન્‍ટલ પ્રોટેક્‍શનએ હાર્લી ડેવીડસનને વન ક્લિન અપ પ્રોગ્રામમાં સ્‍વૈચ્‍છીક રીતે સભ્‍ય થનાર પ્રથમ કોર્પોરેશન તરીકે સમર્થન આપ્યું હતું. આ કાર્યક્રમ અગાઉના યોર્ક નેવલ ઓર્ડનન્સ પ્લાન્ટ ખાતે અસરગ્રસ્ત જમીન અને ભુજળને ચોખ્ખું કરવા માટે રચવામાં આવ્યો હતો. આ કાર્યક્રમ ભાગ લેતી સંસ્થાઓ અને કોર્પોરેશનો સાથે રાજ્ય અને સ્થાનિક સરકાર દ્વારા આગળ ધપાવવામાં આવ્યો છે. આ કાર્યક્મને ભાગ લેતી સંસ્થાઓ અને કોર્પોરેશનો સાથે રાજ્ય અને સ્થાનિક સરકારનો ટેકો છે. <ref name="vupxae">[http://www.yorksiteremedy.com/ અગાઉનો યોર્ક નેવલ ઓર્ડનન્સ પ્લાન્ટ] 2005. 14 મે 2008ના સુધારેલ.</ref> ઇપીએના ડિરેક્ટર ઓફ ઓપરેશન્સ પૌલ ગોથહોલ્ડે મોટર કંપનીને અભિનંદન આપ્‍યા હતાઃ {{cquote| "Harley-Davidson has taken their environmental responsibilities very seriously and has already made substantial progress in the investigation and cleanup of past contamination. Proof of Harley's efforts can be found in the recent EPA determination that designates the Harley property as 'under control' for cleanup purposes. This determination means that there are no serious contamination problems at the facility. Under the new One Cleanup Program, Harley, EPA, and PADEP will expedite the completion of the property investigation and reach a final solution that will permanently protect human health and the environment."<ref name = "vupxae"/>}} હાર્લી ડેવીડસને મોટાભાગના કાસ્ટએલોય ખરીદી લીધા હતા. જે દક્ષિણ ઓસ્ટ્રેલીયાના કાસ્ટ મોટરસાયકલ વ્હીલ્સ અને હબ્સના ઉત્પાદક છે. સાઉથ ઓસ્‍ટ્રેલિયન સરકારે "પર્યાવરણીય ખતરાઓ સામે ખરીદનારને રક્ષણ (હાર્લી-ડેવિડસન)"નો પ્રારંભ કર્યો હતો. <ref>[http://www.minterellison.com/public/connect/Internet/Home/Expertise/Track+Records/TR-Harley-Davidson હાર્લી-ડેવિડસનની કેસ્ટાલોય મિલકતની ખરીદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807072632/http://www.minterellison.com/public/connect/Internet/Home/Expertise/Track+Records/TR-Harley-Davidson/ |date=2011-08-07 }} 2008. 14 મે 2008ના સુધારેલ.</ref> == ફ્‍ેક્‍ટરી પ્રવાસ અને સંગ્રહાલય == {{Wide image|HD museum panorama.jpg|1000px|Harley-Davidson Museum in Milwaukee|35%|right|alt=}} હાર્લી ડેવીડસને તેના ચાર ઉત્‍પાદક ફ્‍ેક્‍ટરી સ્‍થળોએ ફ્‍ેક્‍ટરી પ્રવાસ ઓફર કરે છે અને હાર્લી-ડેવિડસન મ્યુઝિયમ, જે 2008માં ખુલ્‍લુ મૂકાયું હતું, તે હાર્લી-ડેવિડસનનો ઇતિહાસ, સંસ્‍કૃતિ અને વાહનોનું પ્રદર્શન કરે છે, જેમાં મોટર કંપનીના કોર્પોરેટ આર્કાઇવ્સનો સમાવેશ થાય છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/Factory_Tours/factory_tours.jsp?locale=en_US |title=હાર્લી-ડેવિડસન યુએસએ: ''ધી ગ્રેટ અમેરિકન ફેક્ટરી ટુર'' |access-date=2010-10-08 |archive-date=2010-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100105182827/http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/Factory_Tours/factory_tours.jsp?locale=en_US |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/HD_Museum/visit_the_museum.jsp?locale=en_US |title=હાર્લી-ડેવિડસન યુએસએઃ ''હાર્લી-ડેવિડસન દ્વારા મ્યુઝિયમમાં ફેરફારો'' |access-date=2010-10-08 |archive-date=2012-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120131184321/http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/HD_Museum/visit_the_museum.jsp?locale=en_US |url-status=dead }}</ref> * યોર્ક પેનસિલ્વેનીયા વેહિકલ ઓપરેશન્સઃ પ્રવાસી વર્ગ, સોફ્ટેઇલ અને કસ્ટમ માટે ઉત્‍પાદક સ્‍થળ. * ટોમહોક, વીલકોન્સીન - ટોમહોક ઓપરેશન્સ : સવલતો કે જેમાં સાઇડકાર, સેડલબેગ,વિન્‍ડશીલ્‍ડ બનાવે છે. * કાન્સાસ સિટી, મિસૌરી - વેહિકલ અને પાવરટ્રેઇન ઓપરેશન્સ : સ્પોર્ટસ્ટર અને અન્ય વાહનોનું ઉત્‍પાદક સ્‍થળ. * મેનોમોની ફોલ્‍સ, વીસ્કોન્સીન - પિલગ્રીમ રોડ પાવરટ્રેઇન ઓપરેશન્સ પ્‍લાન્ટ, બે પ્રકારના પ્રવાસ. * મિલવૌકી, વિસ્કોન્સીન - હાર્લી-ડેવિડસન મ્‍યુઝીયમ : આર્કાઇવ, લોકો, ઉત્‍પાદનો, સંસ્‍કૃતિ અને ઇતિહાસ; રેસ્‍ટોરન્‍ટ અને કાફે, સંગ્રહાલય સ્‍ટોરનું પ્રદર્શન. કામગીરીમાં મજબૂતાઈને કારણે, વૌવાટોસા, વિસ્કોન્સીનનું કેપિટલ ડ્રાઇવ ટુર સેન્ટર 2009 માં બંધ થયુ હતુ. == હાર્લી-ડેવિડસન સંસ્‍કૃતિ == [[ચિત્ર:HarleyDavidsonCafeLV.jpg|thumb|લાસ વેગાસમાં સ્થિત હાર્લી ડેવીડસન કાફે અનુસારનો રેસ્ટોરન્ટ ]] હાર્લી-ડેવિડસનના તાજેતરના અભ્‍યાસ મુજબ, 1987માં હાર્લી સવારોમાંથી અડધા 35થી નીચેની ઉંમરના હતા. <ref name="age35"/> હવે, માત્ર 15% હાર્લીના ખરીદારો 35થી નીચેના છે <ref name="age35">[http://www.businessweek.com/magazine/content/06_45/b4008069.htm બિઝનેસ વીક - હાર્લી ફરવાનુ સતત રાખે છે]</ref> અને 2005ના અનુસાર મધ્‍યમ વર્ષ વધીને 46.7 થયા છે. <ref name="age46.7">{{Cite web |url=http://www.timescommunity.com/site/tab2.cfm?newsid=14245896&BRD=2553&PAG=461&dept_id=506066&rfi=6 |title=હાર્લી-ડેવિડસન રાઇડર્સ સેટલ ઇનટુ મિડલ એઇજ, ટાઇમ્સ કોમ્યુનિટી ન્યૂઝપેપર્સ |access-date=2021-07-10 |archive-date=2008-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220105508/http://www.timescommunity.com/site/tab2.cfm?newsid=14245896&BRD=2553&PAG=461&dept_id=506066&rfi=6 |url-status=dead }}</ref><ref name="age47">{{Cite web |url=http://new.savannahnow.com/node/280591 |title=સ્પર્ધકોમાં સુધારો થતાં હાર્લી માટે કપરી સવારી, કસ્ટમર્સ એઇજ, સવાન્નાનાવ |access-date=2010-10-08 |archive-date=2009-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090803223335/http://new.savannahnow.com/node/280591 |url-status=dead }}</ref><ref name="seniors">{{Cite web |url=http://www.coastalsenior.com/archives/march2003/SNReasyriders.html |title=પેક્સ ઓફ ઇઝી રાઇડર્સ વધુ ગોલ્ડન એજરોને આકર્ષે છે, કોસ્ટલ સિનીયર |access-date=2010-10-08 |archive-date=2009-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090516065753/http://www.coastalsenior.com/archives/march2003/SNReasyriders.html |url-status=dead }}</ref><ref name="chart">[http://reporting.journalism.ku.edu/fall06/fred-musser/jn-median-age-21.html ચાર્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313000844/http://reporting.journalism.ku.edu/fall06/fred-musser/jn-median-age-21.html |date=2012-03-13 }}, સ્ત્રોતઃ હાર્લી-ડેવિડસન</ref> હાર્લી-ડેવિડસન સવારની સરેરાશ આવક પણ વધી છે. 1987માં હાર્લી-ડેવિડસન સવારની મધ્યમ નિવાસી આવક 38,000 ડોલર હતી. 1997 સુધીમાં, તે સવારોની મધ્‍યમ નિવાસી આવક બમણા કરતા વધુ 83,000 ડોલરની થઇ હતી. <ref name="age35"/>{{Clarify|date=January 2009}} હાર્લી-ડેવિડસન લોગોનો પરવાનો કંપનીની ચોખ્ખી આવક (2004માં 41 મિલીયન ડોલર)ના આશરે 5 ટકાનો હિસ્સો ધરાવવાની <ref>{{cite web | title=Harley-Davidson's 100th anniversary - the sound of a legend | author=Richard Pierson and Alexander Bozmoski | work=Sound and Vibration | month=March | year=2003 | url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4075/is_200303/ai_n9223788 | access-date=2007-12-13 | archive-date=2011-06-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110624040731/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4075/is_200303/ai_n9223788/ | url-status=dead }}</ref> સાથે હાર્લી-ડેવિડસન ઉમદા બ્રાન્ડ કોમ્યુનિટીને આકર્ષે છે. <ref>{{cite book | title = The Standard & Poor's 500 Guide | year = 2006 | url = https://archive.org/details/standardpoors50000stan_1 | publisher = McGraw-Hill Professional | author = Standard & Poor's | isbn = 0071468234 | access-date = 2007-12-22}}</ref> હાર્લી-ડેવિડસન તેમના મોટરસાયકલના કાફલાઓ સાથે અસંખ્ય અમેરિકન પોલીસ દળો પૂરા પાડે છે. <ref name="On Patrol">{{cite web | title = On Patrol | work = 2005 Harley-Davidson Police Motorcycles | url = http://www.mapc.org/services/GBPC/Harley/On%20Patrol%202005%20Harley-Davidson%20Police%20Motorcycles%20Catalog.pdf | format = PDF | access-date = 2007-06-18 | archive-date = 2007-09-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070927190348/http://www.mapc.org/services/GBPC/Harley/On%20Patrol%202005%20Harley-Davidson%20Police%20Motorcycles%20Catalog.pdf | url-status = dead }}</ref> હાર્લી-ડેવિડસન મોટરસાયકલો નીચેની પેટા સંસ્કૃતિઓ સાથે લાંબા ગાળા સુધી સંલગ્ન રહી હતી: * બાઇકર * મોટર સાયકલ ક્લબ * કાયદોતોડતી મોટરસાયકલ ક્લબો, બાઇકરો === "હોગ" હૂલામણા નામની ઉત્પત્તિ === 1920ના પ્રારંભમાં, રાય વેઇશાર સહિતના ખેત યુવકોની એક ટીમ, કે જે "હોગ બોયઝ" તરીકે જણીતી બની હતી, તેણે સતત સ્પર્ધાઓ જીતી હતી. જૂથ પાસે સારા પગલાના પ્રાણી તરીકે ડુક્કર અથવા સુઅર હતા. જીતને પગલે તેઓ ડુક્કર (જીવતા)ને તેમના હાર્લી પર મુકતા અને જીતનો અવાજ કરતા હતા. <ref name="history">[http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/H-D_History/history_1920s.jsp?locale=en_US હાર્લી-ડેવિડસન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930052726/http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/H-D_History/history_1920s.jsp?locale=en_US |date=2011-09-30 }} - ઇતિહાસ</ref> 1983માં મોટર કંપનીએ હાર્લી ઓનર્સ ગ્રુપ માટે "હોગ"ને એચઓજી (HOG) ટૂંકાક્ષરમાં ફેરવીને લાંબા ગાળાથી ચાલી આવતા હૂલામણા નામનો ફાયદો ઉઠાવતા તેના ઉત્‍પાદનોના માલિકો માટે એક ક્લબની સ્થાપના કરી હતી. હાર્લી-ડેવિડસને "હોગ" ટ્રેડમાર્કનો પ્રયત્ન કર્યો હતો, પરંતુ સ્વતંત્ર હાર્લી-ડેવિડસન નિષ્ણાત ધી હોગ ફાર્મ ઓફ વેસ્ટ સેનેકા, એનવાય, સામે <ref>{{cite web|url=http://www.the-hog-farm.com/another-victory.html |title=Decision at the U.S. Second Circuit Federal Court of Appeals N.Y.C.: Corporate Harley Davidson LOST the Hog Trademark |publisher=The-hog-farm |date=1999-01-15 |access-date= 2009-01-05}}</ref> 1999માં કેસ હારી ગયા હતા, જ્યારે એપેલેટ પેનલે એવો ચૂકાદો આપ્યો હતો કે "હોગ" એ મોટી મોટરસાયકલો માટે ઉત્પત્તિ શબ્દ બની ગયો છે અને તેથી તે ટ્રેડમાર્ક તરીકે બિનરક્ષીત છે. <ref>{{cite web | title = Motorcycle manufacturer has no trademark right in 'hog' | publisher = News Media Update | url = http://www.rcfp.org/news/1999/0208k.html | access-date = 2007-12-13 | archive-date = 2008-02-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080221004252/http://www.rcfp.org/news/1999/0208k.html | url-status = dead }}</ref> 15 ઓગસ્ટ 2006ના રોજ, હાર્લી-ડેવિડસન ઇન્ક. પાસે તેનું એનવાયએસઇ ટિકર પ્રતીક હતું જે એટડીઆઇથી બદલાઇને એચઓજી (HOG) થયું હતું. <ref>{{cite web | title = Harley-Davidson: High on the Hog | publisher = BusinessWeek | url = http://www.businessweek.com/investor/content/aug2006/pi20060825_905406.htm?campaign_id=rss_null | access-date = 2007-12-13}}</ref> ડબ્લ્યુએચ (UH)ક્યુજી, મુખ્ય રોક રેડીયો સ્‍ટેશન હતું, જે મિલવૌકી મહાનગરીય વિસ્‍તારમાં સેવા આપે છે, તે પોતાના વતનના મોટરસાયકલ ઉત્પાદક તેમજ તેના ચાહકો અને સવારોને શ્રદ્ધાંજલિ રૂપે તેમની સત્તાવાર કોલસાઇન (102.9 ધી હોગ) માં મોનીકરનો ઉપયોગ કરે છે. === હાર્લી-ડેવિડસન રાઇડર્સ કલ્બ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન === [http://www.harley-davidson-hangout.com હાર્લી-ડેવિડસન રાઇડર્સ ક્લબ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100629062428/http://www.harley-davidson-hangout.com/ |date=2010-06-29 }} (સ્થાપના 1949) એ પ્રથમ બ્રિટીશ સવાર ક્લબ (મોટરસાયકલ ક્લબની વિરુદ્ધમાં) હતી અને તેણે પ્રારંભથી જ રાષ્ટ્રીય રેલીઓ અને સવારીઓનું આયોજન કર્યું હતું. 1982ની રેલીએ ઘટનાઓનો લોકપ્રિય ગાળાની શરૂઆત થઇ હતી, જેમાં શક્યતઃ વીલીયમ જી. ડેવીડસનના સારા નસીબને કારણે તેઓ ગ્રેટ બ્રિટનમાં યુ.એસની બહાર તેમની પ્રથમ રેલીમાં હાજર રહ્યા હતા. એચડીઆરસીજીબી મેગેઝીન "હાર્લીક્વીન"ની હેમંત આવૃત્તિના આવરણ પર ગુપ્ત "ઇવોલ્યુશન મોટર"ની સમગ્ર વિગતો કેવી રીતે આવી તે શોધી કાઢવા તેઓ વધુ આતુર હોવાનું મનાય છે, પરંતુ ક્ષમા આપવાના તેમના સ્વભાવને કારણે, વીલી. જી. 1984માં [http://www.hdrcgb.org.uk એચ.ડી.આર.સી.જી.બી.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190415040624/http://www.hdrcgb.org.uk/ |date=2019-04-15 }} (H.D.R.C.G.B.) દ્વારા ચલાવવામાં આવતી બીજી બ્રાઇટન ઇન્ટરનેશનલ સુપર રેલીમાં પરીક્ષણ સવારી કાફલા દ્વારા સત્તાવાર રીતે ઇવોલ્યુશન એન્જિનનું પ્રદર્શન કરવા વૌઘન બીલ્સ અને લેન થોમસન સાથે પરત ફર્યા હતા. પ્રદર્શનકારી સવારીઓ યુરોપીયન રેલીમાં સૌપ્રથમ હતી. તેમના ઓસ્ટ્રેલીયાના સ્થાપક સભ્યને ભૂલી નહી જઇને ક્લબ હાલમાં યુ.કે., યુ.એસ.એ. અને યુરોપમાં આશરે 1800 સભ્યો ધરાવે છે. ક્લબને પ્રદેશોમાં વિભાજિત કરવામાં આવી છે અને મોટે ભાગે ઉનાળામાં રેલીઓનું આયોજન કરે છે અને ક્લબ્સ [http://www.harley-davidson-hangout.com/pages/oz2008/index.htm ઇન્ટરનેશનલ રેલી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090715143922/http://www.harley-davidson-hangout.com/pages/oz2008/index.htm |date=2009-07-15 }}[[ચિત્ર:Harley Rider.JPG|thumb|right|હાર્લી-ડેવિડસન 2004 હેરિટેજ]]માં પૂર્ણ થાય છે. === હાર્લી માલિક જૂથ (હાર્લી ઓનર્સ ગ્રુપ) === હાર્લી-ડેવિડસને ફક્ત ઉપભોક્તા પેદાશ તરીકે જ નહી પરંતુ જીવનશૈલી તરીકે પ્રોત્સાહન આપવાના ઉદ્દેશથી હાર્લી-ડેવિડસનની મજબૂત નિષ્ઠા અને ભાઈચારો ઊભો કરવા માટે હાર્લી ઓનર્સ ગ્રુપ (એચઓજી (HOG))ની 1983માં સ્થાપના કરી હતી. એચઓજી (HOG) કંપની માટે નવા આવક પ્રવાહો ખોલવા માટેની કામગીરી પણ ધરાવે છે, તેની સાથે એક મિલીયનથી વધુ મજબૂત સંખ્યાના ક્લબ સભ્યોને ટાઇ-ઇન મર્ચેન્ડાઇઝના ઉત્પાદનને ક્લબના સભ્યોને ઓફર કરવામાં આવે છે. અન્ય મોટરસાયકલ બ્રાન્ડઝ, <ref>{{Cite book |publisher=Global Co-Operation in the New Millennium The 9th European Conference on Information Systems |location=Bled, Slovenia |date=June 27–29, 2001 |title=EMBARKING ON E-BUSINESS AT DUCATI MOTORCYCLES (ITALY) <nowiki>[CASE STUDY]</nowiki> |first1=Tawfik |last1=Jelassi |first2=Stefanie |last2=Leenen |url=http://is2.lse.ac.uk/Support/ECIS2001/pdf/040_Jelassi.pdf |format=PDF |quote= |access-date=2010-10-08 |archive-date=2011-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221173802/http://is2.lse.ac.uk/Support/ECIS2001/pdf/040_Jelassi.pdf |url-status=dead }}</ref> અને અન્ય અને ઉપભોક્તા બ્રાન્ડો મોટરસાયક્લીંગને બહાર રાખે છે, તેણે પોતાના માટે ફેક્ટરી સ્પોન્સર્ડ કોમ્યુનિટી માર્કેટીંગનું સર્જન કરીને આ પ્રયત્નમાં હાર્લી-ડેવિડસનની સફળતાને સાંકળવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. <ref>{{Cite book |title=Satisfaction: How Every Great Company Listens to the Voice of the Customer |first1=Chris |last1=Denove |first2=James D. |last2=Power, IV |publisher=Portfolio |year=2007 |isbn=159184164X, 9781591841647 |url=http://books.google.com/?id=PzSnr1xjOpUC&pg=PA195 |page=195}}</ref> એચઓજી (HOG) સભ્યોએ વિશિષ્ટ રીતે વસ્ત્રો અને હાર્લી-ડેવિડસન દ્વારા સ્પોન્સર કરાયેલા પ્રસંગો પર અન્ય હાર્લી માલિકોની તુલનામાં 30 ટકા વધુ ખર્ચ કર્યું છે. <ref>{{Cite book |title=Brands and branding; The economist series |first1=Rita |last1= Clifton |first2=John |last2=Simmons |first3=Sameena |last3=Ahmad |edition=2nd |publisher=Bloomberg Press |year=2004 |isbn=1576601471, 9781576601471 |url=http://books.google.com/?id=ykUGuV3ncaEC&pg=PA106 }}</ref> 1991માં, ચેલ્તેનહામ, ઇંગ્લેંડમાં પ્રથમ સત્તાવાર યુરોપીયન એચઓજી (HOG) રેલી સાથે એચઓજી (HOG) આંતરરાષ્ટ્રીય ફલક પર ગઇ હતી. <ref>{{cite web | title = H.O.G. History | publisher = Windsor Harley Owners Group | url = http://www.windsorhog.com/about.php | access-date = 2007-12-13 | archive-date = 2005-11-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20051109164711/http://www.windsorhog.com/about.php | url-status = dead }}</ref> આજે, એક મિલીયનથી વધુ સભ્યો અને વિશ્વભરમાં 1400થી વધુ પ્રકરણો એચઓજી (HOG)ને વિશ્વમાં સૌથી મોટી ફેક્ટરી સ્પોન્સર્ડ મોટરસાયકલ સંસ્થા બનાવે છે. <ref>{{cite web | title = Harley Owners Group Members Ready To Rendezvous In Adirondacks | publisher = Motorcyclist | url = http://www.motorcyclistonline.com/calendar/122_0709_hog_members_adirondacks/ | access-date = 2007-12-13 | archive-date = 2012-07-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120716111552/http://www.motorcyclistonline.com/calendar/122_0709_hog_members_adirondacks/ | url-status = dead }}</ref> એચઓજી (HOG)ના ફાયદાઓમાં સંગઠિત જૂથ સવારીઓ, અનન્ય પેદાશો અને પેદાશ ડિસ્કાઉન્ટ (વટાવ), ઇન્સ્યોરન્સ પ્રિમીયમ ડિસ્કાઉન્ટ અને એચઓજી (HOG) ટેલ્સ ન્યૂઝલેટરનો સમાવેશ થાય છે. એક વર્ષના પૂર્ણ સભ્યપદમાં નવી, બિનનોંધાયેલ હાર્લી-ડેવિડસનની ખરીદીનો સમાવેશ થાય છે. <ref>{{cite web | title = H.O.G. Membership | publisher = Harley-Davidson Motor Company | url = http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/HOG/HOG.jsp?locale=en_US | access-date = 2007-12-13 | archive-date = 2007-12-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071213084554/http://www.harley-davidson.com/wcm/content/pages/hog/hog.jsp?locale=en_us | url-status = dead }}</ref> 2008માં, એચઓજી (HOG)એ હાર્લી મિલવૌકી વિસ્કોન્સીનમાં 105મી સાથેના સંદર્ભમાં તેની 25મી જન્મજયંતિ ઉજવી હતી. === જન્મજયંતિ ઉજવણીઓ === 1993માં હાર્લી-ડેવિડસનની 90મી જન્મજયંતિ સાથે પ્રારંભ કરતા, હાર્લી-ડેવિડસને "રાઇડ હોમ" તરીકે ઓળખાતા મિલવૌકીમાં સવારી ઉજવણી કરી હતી. <ref>{{Cite web |url=http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/Events/105th_Coverage/ride_home.jsp?locale=en_US |title=રાઇડ હોમ |access-date=2010-10-08 |archive-date=2014-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140414115657/http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/Events/105th_Coverage/ride_home.jsp?locale=en_US |url-status=dead }}</ref> આ નવી પરંપરા દર પાંચ વર્ષે ચાલુ રહી હતી અને તેને મિલવૌકીના અન્ય તહેવારો (સમરફેસ્ટ, જર્મન ફેસ્ટ, ફેસ્ટા ઇટાલીયાના વગેરે)ની સાથે બિનસત્તાવાર રીતે "હાર્લીફેસ્ટ" તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. આ ઘટના હાર્લી સવારોને વિશ્વભરમાંથી એકત્ર કરે છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/Events/105th_Coverage/blog_detail.jsp?locale=en_US&postID=54879120&postAuthor=MikeMorgan |title=હાર્લીફેસ્ટ ઉદાહરણ |access-date=2021-07-10 |archive-date=2008-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080904175043/http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/Events/105th_Coverage/blog_detail.jsp?locale=en_US&postID=54879120&postAuthor=MikeMorgan |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.myfoxmilwaukee.com/myfox/pages/Home/Detail?contentId=7152483&version=1&locale=EN-US&layoutCode=VSTY&pageId=1.1.1 | title=Milwaukee Area Homes Rented To Harley Fest Bikers | publisher=[[WITI (TV)|WITI]] | date=2008-08-06}}</ref> 105મી જન્મજયંતિ ઉજવણી 28-31 ઓગસ્ટ, 2008ના રોજ ઉજવાઇ હતી, <ref>{{Cite web |url=http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/Events/105th_Coverage/landing.jsp?camp_id=16&source_cd=SEM_entertainment&locale=en_US&GCID=S18577x001&KEYWORD=anniversary+harley |title=105મી |access-date=2021-07-10 |archive-date=2009-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214112330/http://www.harley-davidson.com/wcm/Content/Pages/Events/105th_Coverage/landing.jsp?camp_id=16&source_cd=SEM_entertainment&locale=en_US&GCID=S18577x001&KEYWORD=anniversary+harley |url-status=dead }}</ref> અને મિલવૌકી, વૌકેશા, રેસિન અને દક્ષિણપૂર્વમાં કેનોશા કાઉન્ટીમાં થતી ઘટનાઓને સમાવી લેવાઇ હતી. === લેબર હોલ ઓફ ફેમ === વિલીયમ એસ. હાર્લી, આર્થર ડેવીડસન, વિલીયન એ. ડેવીડસન અને વોલ્ટર ડેવીડસન, સિનીયરે એચ.ડી. પ્રોડક્ટનો વપરાશ કર્યો હોવાથી તેમાં માનતા હોવાથી અને ગુણવત્તાયુક્ત મોટરસાયકલોનું ઉત્પાદન કરવા માટે તેમના કર્મચારીઓની સમર્પિતતા પર વિશ્વાસ રાખતા હોવાથી ચાર વ્યક્તિઓને [[:Category:Labor Hall of Fame Honorees|લેબર હોલ ઓફ ફેમ]]માં સમાવવામાં આવ્યા હતા. <ref>{{Cite web |url=http://www.dol.gov/oasam/programs/laborhall/2004_davidson.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-10-08 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930180954/http://www.dol.gov/oasam/programs/laborhall/2004_davidson.htm |url-status=dead }}</ref> == આ પણ જુઓ == * હાર્લી-ડેવિડસન મોટરસાયકલોની યાદી * [[:Category:Harley-Davidson engines|કેટેગરીઃ હારલી-ડેવિડસન એન્જિન્સ]] == નોંધ == {{reflist|colwidth=30em}} == સંદર્ભો == * બેચ. શેરોન, અને ઓસ્ટરમેન કેન, ઇડીએસ. 1993). ''દંતકથાનો પ્રારંભ થાય છે: હારલી-ડેવિડસન મોટરસાયકલ્સ, 1903–1969'' (હારલી-ડેવિડસન ઇન્ક.) * {{cite book|author=Mitchel, D.|title=Harley-Davidson Chronicle - An American Original|page=|publisher=Publications International Limited|year=1997|isbn=0-7853-2514-X}} * વેગનર, હર્બર્ટ, 2003. ''એટ ધ ક્રિયેશન: માયથ, રિયાલિટી એન્ડ ધ ઓરિજીન ઓફ હાર્લી-ડેવિડસન મોટરસાયકલ, 1901–1909'' (વિસ્કોન્સીન હિસ્ટોરિકલ સોસાયટી પ્રેસ) * વિલ્સન, એચ. "મોટરસાયકલનો જ્ઞાનકોશ" ડોર્લીંગ કિન્ડર્સલી લિમીટેડ, 1995 ISBN 0-7513-0206-6 == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Harley-Davidson motorcycles}} * [http://www.harley-davidson.com/ સત્તાવાર હાર્લી-ડેવિડસન ઇન્ક. કોર્પોરેટ વેબસાઇટ] * {{dmoz|/Recreation/Motorcycles/Makes_and_Models/Harley-Davidson/|Harley-Davidson}} {{Milwaukee Based Companies}} {{Major USA motorcycle manufacturers}} [[શ્રેણી:યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના મોટરસાયકલ ઉત્પાદકો]] [[શ્રેણી:મિલવૌકી, વિસ્કોન્સીનમાં સ્થિત કંપનીઓ]] [[શ્રેણી:૧૮૬૯માં સ્થપાયેલી કંપનીઓ]] [[શ્રેણી:હાર્લી-ડેવિડસન]] [[શ્રેણી:ઔદ્યોગિક ડિઝાઈન]] [[શ્રેણી:યુનાઇટડે સ્ટેટ્સમાં ઉત્પાદિત મોટર વાહનો]] [[શ્રેણી:કંપનીઓ]] dkml8pbur85wilew8bfmuibba3jhhgk 0 27632 903868 870246 2026-08-17T02:29:26Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903868 wikitext text/x-wiki '''બજરંગ દળ''' (હિન્દિ: बजरंग दल}}), એક હિંદુ સંગઠન છે, જે [[ભારત|ભારત]]માં કાર્યરત છે. તે વિશ્વ હિંદુ પરિષદ (વીએચપી (VHP))ની યુવા પાંખ છે અને તે હિંદુત્વની વિચારધારા પર આધારીત છે.<ref name="EV105">{{cite book |author= Chetan Bhatt |title= Hindu Nationalism: Origins, Ideologies and Modern Myths |publisher= Berg Publishers |location= |year= ૨૦૦૧ |page= ૧૯૯ |isbn= 9781859733486 |oclc= |doi= }}</ref><ref>[http://www.hindu.com/2008/09/07/stories/2008090750160100.htm દક્ષિણ કન્નાડામાં ’નૈતિક આચરણના ઉલ્લંઘન પર તૂટી પડવું’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217033804/http://www.hindu.com/2008/09/07/stories/2008090750160100.htm |date=2009-02-17 }} ''ધ હિંદુ''</ref> [[ભારત|ભારત]]ના [[ઉત્તર પ્રદેશ|ઉત્તરપ્રદેશ]]માં [[ઓક્ટોબર ૧| પહેલી ઓક્ટોબર]], [[૧૯૮૪]]ના રોજ સ્થાપના થઈ હતી. ત્યારબાદ સમગ્ર દેશમાં આ દળનો ફેલાવો થયો છે. આ જૂથ ૧,૩૦૦,૦૦૦ સભ્યો હોવાનો દાવો કરે છે,{{Citation needed|date=June 2008}}જેમાં ૮૫૦,૦૦૦ કાર્યકરો છે અને ૨,૫૦૦ જેટલા અખાડા ચલાવે છે (રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની શાખાની જેમ જ). "બજરંગ" શબ્દનો સંદર્ભ [[હિંદુ|હિંદુ]] સંસ્કૃતિના એક દેવ [[હનુમાન|હનુમાન]] પરથી લેવામાં આવ્યો છે. બજરંગ દળનું સૂત્ર 'સેવા, સુરક્ષા અને સંસ્કૃતિ' છે. તેના એજન્ડાનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ ગૌહત્યાને અટકાવવાનો છે, જે ભારતીય બંધારણની 48મી ધારામાં સામેલ છે.<ref>[http://www.servat.unibe.ch/icl/in00000_.html આર્ટ.48] </ref> દળના મુખ્ય હેતુઓમાંનો એક હેતુ [[અયોધ્યા|અયોધ્યા]]માં રામજન્મભૂમિ મંદિર, [[મથુરા|મથુરા]]માં ક્રિષ્નાજન્મભૂમિ મંદિર અને [[વારાણસી|કાશી]] (વારાણસી)માં [[વારાણસી|કાશી વિશ્વનાથ]] મંદિરનું નિર્માણ કરવાનો છે, જે અત્યારે પૂજા-અર્ચનાના વિવાદાસ્પદ સ્થળો છે. તેના અન્ય લક્ષ્યાંકોમાં સામ્યવાદ, મુસ્લિમ વસતિમાં વૃદ્ધિ અને ખ્રિસ્તી ધર્મ પરિવર્તનના જોખમથી ભારતની હિંદુ સંસ્કૃતિ કે ઓળખનું સંરક્ષણ સામેલ છે. ==ઉત્પત્તિ== ઓક્ટોબર, ૧૯૮૪માં વિશ્વ હિંદુ પરિષદ (વીએચપી (VHP))એ [[ઉત્તર પ્રદેશ|ઉત્તરપ્રદેશ]]ના [[અયોધ્યા|અયોધ્યા]]માં નિયમિતપણે શોભાયાત્રા કાઢવાની શરૂઆત કરી હતી. આ શોભાયાત્રા "રામ-જાનકી રથયાત્રા" તરીકે ઓળખાતું હતું અને તેનો ઉદ્દેશ "સમાજમાં જાગૃતિ" આણવાનો હતો. આ યાત્રામાં કોઈ પણ ધર્મવિરોધી અભિયાન હોવાનો દાવો વીએચપી (VHP)એ કર્યો નહોતો ત્યારે ભારતમાં સમાજના અનેક વર્ગોએ તેને હિંદુત્વવાદી આંદોલન ગણાવ્યું હતું. તેના પરિણામે કોમી તનાવનું વાતાવરણ ઊભું થયું હતું અને જેને આ રથયાત્રા માટે જોખમ સર્જાયુ હતું. આ પ્રકારના સંજોગોમાં 'પવિત્ર સંતો'એ (વીએચપી (VHP)ના સભ્યો) રથયાત્રાની રક્ષા કરવા યુવાનોને હાકલ કરી હતી, જેના પગલે બજરંગ દળની રચના થઈ હતી. તેના પરિણામે બજરંગ દળની રચના થઈ અને આ દળની પાંખો અત્યારે [[ઉત્તર પ્રદેશ|ઉત્તરપ્રદેશ]]ની બહાર પણ ફેલાઈ છે અને દેશના વિવિધ રાજ્યોમાં તેના સભ્યો છે. ==વિચારધારા અને એજન્ડા== બજરંગ દળ વિવિધ લક્ષ્યાંકો ધરાવે છે. તેમાંથી એક મહત્વપૂર્ણ લક્ષ્યાંક આધુનિક ભારતમાં મુસ્લિમ વિજેતાઓ અને બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય દ્વારા થયેલા સામાજિક-સાંસ્કૃતિ આક્રમણને ખાળવાનો અને ભારતીય સમાજમાં હિંદુ સંસ્કૃતિ કે હિંદુત્વને પુનઃપ્રસ્થાપિત કરવાનો છે. તેમાં ઐતિહાસિક સાંસ્કૃતિક સ્થળોને પરિવર્તિત કરવાની માગણી સામેલ છે. દેશમાં કેટલાંક ધાર્મિક શહેરોમાં ઐતિહાસિક મંદિરોને લઈને વિવાદ ચાલી રહ્યો છે, જે હિંદુઓને સુપ્રત કરવા આ દળ માગણી કરી રહ્યું છે<ref>{{Cite web |url=http://hinduunity.org/aboutus.html |title=બજરંગ દળની વેબસાઇટમાંથી |access-date=2010-10-21 |archive-date=2013-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130410113724/http://hinduunity.org/aboutus.html |url-status=dead }}</ref> . બજરંગ દળે તેની વેબસાઈટ પર ભાર મૂક્યો છે કે દળ ન તો કોમવાદી છે, ન વિભાજનવાદી. ખાસ કરીને, સંગઠનનું કહેવું છે કે <ref>{{Cite web |url=http://www.hinduunity.org/bajrangdal.html |title=બજરંગ દળની વેબસાઇટમાંથી ઘોષણાપત્ર |access-date=2010-10-21 |archive-date=2005-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050305034932/http://www.hinduunity.org/bajrangdal.html |url-status=dead }}</ref> <blockquote>"બજરંગ દળ કોઈ ધર્મવિરોધી નથી. તે અન્ય લોકોની ધાર્મિક આસ્થાથી વાકેફ છે, પણ હિંદુઓની ધાર્મિક ભાવનાને પણ તેટલું જ સન્માન મળે તેવી અપેક્ષા રાખે છે અને તેના પર ભાર મૂકે છે. હિંદુ સંસ્કૃતિમાં માન્યતા ધરાવતું હોવાથી બજરંગ દળ જાતિ, રંગ અને ધર્મ (આત્મસ્વત સર્વ ભૂતેષુ)ને ધ્યાનમાં રાખ્યાં વિના તમામ ધર્મોને માન્યતા આપવામાં અને તમામ મનુષ્યોને સન્માન આપવામાં માને છે. આ હેતુ માટે બજરંગ દળે વિવિધ જનજાગરણ અભિયાન હાથ ધર્યા છે. દળ હિંસા કે કોઈ પણ પ્રકારની ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિમાં વિશ્વાસ ધરાવતું નથી."</blockquote> ઉપરાંત બજરંગ દળે જણાવ્યું હતું કે તેઓ ૫૦ લાખ પત્રિકાઓ વહેંચશે, જેમાં ખ્રિસ્તી પાદરીઓની પ્રવૃત્તિની વિસ્તૃત માહિતી આપશે. બજરંગ દળના રાષ્ટ્રીય સંયોજક સુરેન્દ્ર કુમાર જૈને કહ્યું હતું કે સંગઠન શાંતિપૂર્ણ રીતે કેટલીક ખ્રિસ્તી સંસ્થાઓએ વૈશ્વિક ખ્રિસ્તીકરણ યોજના હેઠળ ગરીબ લોકોનું ધર્મ પરિવર્તન કરવા અપનાવેલા શંકાસ્પદ ઉપાયોનો ઘટસ્ફોટ કરશે. આ યોજના ખાસ કરીને ભારતમાં બહુમતી હિંદુઓને લક્ષ્યાંક બનાવે છે<ref name="Media Watch">{{Cite web |url=http://www.media-watch.org/articles/0299/224.html |title=મીડિયા વોચ |access-date=2010-10-21 |archive-date=2006-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060903115324/http://www.media-watch.org/articles/0299/224.html |url-status=dead }}</ref>. વિશ્વ હિંદુ પરિષદ સાથે બજરંગ દળ ભારતમાં ઇસ્લામિક આતંકવાદનો ખુલ્લો વિરોધ કરે છે અને સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં જાગૃતિ અભિયાન હાથ ધરશે તેવી જાહેરાત પણ કરી છે. બજરંગ દળના સભ્યોનું કહેવું છે કે ઇસ્લામિક આતંકવાદ ભારતમાં સામાન્ય વસતિમાં છુપાયેલો છે અને તેમને ઉઘાડા પાડવામાં આવશે<ref>[http://www.deccanherald.com/deccanherald/oct312006/district17225420061030.asp આતંકઃ વીએચપીની જનજાગૃતિની યોજના],''ડેક્કન હેરાલ્ડ'' </ref>.બજરંગ દળના સંયોજક પ્રકાશ શર્માએ ભાર મૂક્યો હતો કે તેઓ કોઈ ખાસ કોમને લક્ષ્યાંક બનાવતા નથી, પણ ભારતની જનતાને-ખાસ કરીને યુવાનોને-આતંકવાદી જૂથ લશ્કર-એ-તોઇબા દ્વારા રચિત અને વર્ષ 2002માં થયેલા અક્ષરધામ મંદિર હુમલા જેવા બનાવોમાં આતંકવાદના ભયસ્થાને વિષે જાગૃત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યાં છે<ref>[http://www.tribuneindia.com/2002/20021021/ldh1.htm#6 બજરંગ દળે અભિયાન શરૂ કર્યું],''ધ ટ્રિબ્યુન'' </ref><ref>{{cite news |first= |last= |authorlink= |coauthors= |title=Three get death for Akshardham attack |url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/msid-1696455,prtpage-1.cms |work=Times of India |publisher= |date= 2006-06-02 |access-date=2008-08-04 }}</ref>. વીએચપી (VHP)ના ગૌહત્યાના વિરોધને પણ બજરંગ દળ સંપૂર્ણપણે ટેકો આપે છે અને તેના પર પ્રતિબંધ મૂકવાની યોજનાને સમર્થન જાહેર કર્યું છે (અનેક હિંદુઓ ગાયને પવિત્ર માને છે).<ref>[http://www.deccanherald.com/deccanherald/apr192005/district1941312005418.asp ગૌહત્યાઃ બજરંગ દળે ફોરમના વલણને હિંદુવિરોધી ગણાવ્યું],''ડેક્કન હેરાલ્ડ'' </ref> . બજરંગ દળની ગુજરાત પાંખ સૌંદર્ય સ્પર્ધાવિરોધી અભિયાનમાં અગ્રેસર છે. તેનો અન્ય એક હેતુ હિંદુ-મુસ્લિમ આંતરલગ્નો અટકાવવાનો છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.india-today.com/itoday/08021999/cover3.html |title=બજરંગ દળ સામૂહિક ગાંડપણ |access-date=2010-10-21 |archive-date=2008-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081122060101/http://www.india-today.com/itoday/08021999/cover3.html |url-status=dead }}</ref> ==વિવાદો== * હ્યુમન રાઇટ્સ વોચના જણાવ્યા મુજબ, ગુજરાતમાં વર્ષ 2002માં થયેલા મુસ્લિમ વિરોધી કોમી રમખાણોમાં બજરંગ દળ સામેલ હતું<ref>[http://hrw.org/reports/2002/india/ ગુજરાતમાં કોમી રમખાણમાં સરકારની ભાગીદારી અને જોડાણ] હ્યુમન રાઇટ્સ વોચ-જૂન,2002</ref>. * એપ્રિલ, 2006માં મહારાષ્ટ્રના નાન્દેડ નજીક બોમ્બ બનાવવાની પ્રક્રિયામાં બજરંગ દળના બે કાર્યકરો માર્યા ગયા હતા. આ જ જૂથના કાર્યકરો વર્ષ 2003માં પરભાણી મસ્જિદ વિસ્ફોટના ષડયંત્રમાં સામેલ હોવાની પણ શંકા હતી<ref>[http://www.hindu.com/2006/09/09/stories/2006090907431100.htm માલેગાંવઃ અધોગતિનો માર્ગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070319194647/http://www.hindu.com/2006/09/09/stories/2006090907431100.htm |date=2007-03-19 }},''ધ હિંદુ''</ref>. પાછળથી ધરપકડ થયેલા લોકોએ પૂછપરછ દરમિયાન જણાવ્યું હતું કે તેઓ દેશમાં થયેલા કેટલાંક બોંબ વિસ્ફોટોનો બદલો લેવા માગતા હતા.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1971372.cms ] માલેગાંવ વિસ્ફોટઃ બજરંગ કે લશ્કર?</ref> તે પછી એનડીટીવી (NDTV)એ નાન્દેડ<ref>[http://www.ndtv.com/morenews/showmorestory.asp?id=93414&amp;frmsrch=1&amp;txtsrch=nanded નાન્દેડ વિસ્ફોટમાં પોલીસનો ઢાંકપિછોડો],''NDTV.com'' .</ref> પ્રકરણમાં પોલીસ છુપાવી રહી હોવાનો આરોપ મૂક્યો હતો. સેક્યુલર સિટિઝન્સ ફોરમ અને પીયુસીએલ (PUCL), નાગપુરે એક રીપોર્ટમાં દાવો કર્યો હતો કે બોંબ બનાવવાની પ્રક્રિયામાં મૃત્યુ પામેલા બજરંગ દળના બે કાર્યકરોમાંથી એકના ઘરેથી વિવિધ મસ્જિદોના નકશા મળ્યાં હતાં.<ref>[http://www.pucl.org/Topics/Religion-communalism/2006/nanded.htm મહારાષ્ટ્રના નાન્દેડમાં આરએસએસના જાણીતા કાર્યકરના ઘરમાં બોમ્બ વિસ્ફોટનો અહેવાલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924083128/http://www.pucl.org/Topics/Religion-communalism/2006/nanded.htm |date=2015-09-24 }},''pucl.org''</ref> * વીએચપી (VHP)ના નેતા પ્રવીણ તોગડિયાએ રાજસ્થાનના અજમેરમાં પ્રતિબંધ અને પ્રતિબંધક આદેશોની અવગણના કરીને બજરંગ દળના કાર્યકર્તાઓમાં ત્રિશૂળની વહેંચણી કરી હતી, જે પછી એપ્રિલ 2003માં તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. તોગડિયાએ ભારપૂર્વક કહ્યું હતું કે ભારતીય રાજ્ય [[રાજસ્થાન|રાજસ્થાન]]માં વિધાનસભાની આગામી ચૂંટણી ત્રિશૂળના મુદ્દે લડાશે અને તેમણે શાસક કોંગ્રેસ પક્ષ ચૂંટણીમાં ફાયદો મેળવવા મુસ્લિમોને ખુશ રાખે છે તેવો આક્ષેપ પણ કર્યો હતો. આ ઘટનાને કારણે મળેલી પ્રસિદ્ધિ પર તેમણે સંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો<ref>[http://www.hinduonnet.com/2003/04/14/stories/2003041404280100.htm તોગડિયાએ પ્રતિબંધની અવગણના કરી, ત્રિશૂળ વહેંચ્યા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090218171206/http://www.hinduonnet.com/2003/04/14/stories/2003041404280100.htm |date=2009-02-18 }},''ધ હિંદુ''</ref>. * ગુજરાતના કેટલાંક વિસ્તારોમાં મુસ્લિમોને ઘર કે ફ્લેટનું વેચાણ કરનાર વેપારીઓ પર હુમલો કરી મુસ્લિમોને તેમની માલિકીની જમીન કે મકાનમાં ન પ્રવેશવા દેવાનો આરોપ પણ બજરંગ દળ પર મૂકાયો છે. એટલું જ નહીં બજરંગ દળના કાર્યકર્તાઓ મુસ્લિમોને મકાન કે ફ્લેટ વેચવા દબાણ કરે છે તેવો આક્ષેપ પણ થયો છે. તેના પગલે [[અમદાવાદ|અમદાવાદ]] અને [[વડોદરા|વડોદરા]] જેવા ગુજરાતના મોટા શહેરોમાં કોમી વિસ્તારો ઊભા થયા છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.hinduonnet.com/fline/fl2106/stories/20040326004301700.htm |title=સંગઠિત અસહિષ્ણુતા |access-date=2010-10-21 |archive-date=2009-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218171444/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2106/stories/20040326004301700.htm |url-status=dead }}</ref> *કેટલાંક પ્રસંગે બજરંગ દળના કાર્યકર્તાઓએ "સમાજના સ્વયંભૂ રખેવાળ"ની ભૂમિકા ભજવી વેલેન્ટાઇન ડેના રોજ અપરણિત યુગલ કે યુવાન પ્રેમીપંખીડાઓને ઝડપી લીધા હતા અને તેમની ઇચ્છા વિરૂદ્ધ બળજબરીપૂર્વક લગ્ન કરવાની કે રાખડી બાંધવાની એટલે કે ભાઈ-બહેન હોવાનો સ્વીકાર કરવાની ફરજ પાડી હતી. બજરંગ દળના કાર્યકર્તાઓ અવારનવાર હિંસક તોફાન કરે છે, ગિફ્ટ શોપ્સ અને રેસ્ટોરામાં તોડફોડ કરે છે અને વેલેન્ડાઇન ડેના રોજ યુગલોને ધમકાવે છે<ref>વેલેન્ટાઇન ડે</ref>.<ref>http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2783653.cms</ref><ref>http://www.rediff.com/news/2008/feb/14vday.htm</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2008/12/12/stories/2008121255701700.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-10-21 |archive-date=2008-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081214200050/http://www.hindu.com/2008/12/12/stories/2008121255701700.htm |url-status=dead }}</ref> *મહારાષ્ટ્રના નાન્દેડ<ref>[http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1052080 સુરક્ષા એજન્સીઓ દ્વારા બજરંગ દળની તપાસ, બાંગલનો માલેંગાવ સાથે સંબંધ] ડીએનએ ઇન્ડિયા- 6 સપ્ટેમ્બર, 2006</ref>માં છ ઓગસ્ટ, 2006 અને ઉત્તરપ્રદેશના કાનપુરમાં 24 ઓગસ્ટ, 2008ના રોજ બોમ્બ બનાવવાના બનાવોમાં પણ બજરંગ દળ સામેલ હતું<ref>[http://www.indianexpress.com/story/354326.html કાનપુરમાં બજરંગ દળે બદલો લેવા વિસ્ફોટો કરવાની યોજના ઘડી હતીઃ ઉત્તરપ્રદેશ પોલીસ] ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ-28 ઓગસ્ટ, 2008</ref>. *ન્યૂલાઇફ પાદરીઓ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા ધર્મ પરિવર્તન અભિયાન અને હિંદુ દેવીદેવતાઓના અપમાનના વિરોધમાં બજરંગ દળે સપ્ટેમ્બર, 2008માં ન્યૂલાઇફ ખ્રિસ્તી દેવળો અને [[કર્ણાટક|કર્ણાટક]]માં પ્રાર્થના ખંડ સામે હુમલાનો દોર નવેસરથી શરૂ કરવાની સૂચના આપી હતી. ત્યારબાદ તે સંબધે બજરંગ દળના સંયોજક મહેન્દ્ર કુમારની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. જોકે તેમણે આ હુમલાઓ માટે તેઓ જવાબદાર નહીં હોવાની જાહેરાત કરી હતી. ત્યારબાદ કેન્દ્ર સરકારએ રાજ્ય સરકારની ટીકા કરી હતી. ઉપરાંત લઘુમતીઓ માટેના રાષ્ટ્રીય પંચએ પણ ભાજપશાસિત રાજ્યો કર્ણાટક અને [[ઓરિસ્સા|ઓરિસ્સા]]માં ધાર્મિક હિંસા માટે પણ બજરંગ દળને જવાબદાર ઠેરવ્યું હતું<ref>[http://economictimes.indiatimes.com/PoliticsNation/Christians_Sangh_Parivars_new_target/articleshow/3505720.cms ખ્રિસ્તી સમુદાયઃ સંઘ પરિવારનું નવું લક્ષ્યાંક] ધ ઇકોનોમિક ટાઇમ્સ-20 સપ્ટેમ્બર, 2008</ref>. જોકે પોલીસના કેટલાંક અહેવાલોમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે બજરંગ દળ ''તેની સંસ્કૃતિને ધ્યાનમાં રાખીને'' આ પ્રકારના હુમલામાં સંકળાયેલ નહોતું અને હુમલાઓ તોફાની જૂથોએ કર્યા હતા. જોકે બજરંગ દળના કાર્યકર્તાઓની જુબાની તેનાથી વિપરીત વાત રજૂ કરે છે, કારણ કે તેઓ હુમલાનું વર્ણન કરે છે અને ખુલ્લેઆમ વધુ હિંસાની ચેતવણી આપે છે<ref>[http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080066428 કર્ણાટક પર બાજપ, દળને જુદાં જુદાં સૂર] એનડીટીવી-23 સપ્ટેમ્બર, 2008</ref>. ==ટીકા== યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડીપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટના વર્ષ 2000 માટે આંતરરાષ્ટ્રીય ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને વૈશ્વિક અહેવાલ (2000)ના અહેવાલમાં આ સંગઠનને હિંદુ ઉગ્રવાહી જૂથ ગણાવાયું છે. આ રીપોર્ટ હ્યુમન રાઇટ્સ વોચએ તૈયાર કર્યો છે.<ref name="ARIRR">{{cite book |author= Barbara Larkin |title= Annual Report on International Religious Freedom 2000 |publisher= |location= |year= |page= 508 |isbn= 0756712297 |oclc= |doi= }}</ref><ref name="HRWWR">{{cite book |author= |title= Human Rights Watch World Report 2000 |year= 1999 |url= https://archive.org/details/humanrightswatch0000unse_i9c3 |publisher= [[Human Rights Watch]] |location= |page= [https://archive.org/details/humanrightswatch0000unse_i9c3/page/n215 188] |isbn= 1564322386 |oclc= |doi= }}</ref> વોશિંગ્ટન યુનિવર્સિટીના રાજ્યશાસ્ત્ર અને દક્ષિણ એશિયાના અભ્યાસ વિભાગના માનદ પ્રોફેસર પોલ આર બ્રાસએ બજરંગ દળને ભારતનું નાઝી જર્મની સંગઠન સ્ટર્માટીલંગ ગણાવ્યું છે.<ref name="TITCRCV">{{cite book |author= Paul R. Brass |title= Theft of an Idol: Text and Context in the Representation of Collective Violence |publisher= [[Princeton University Press]] |location= |year= 1997 |page= 17 |isbn= 0691026505 |oclc= |doi= }}</ref> બજરંગ દળની ટીકા હિંદુ મહાસભા જેવા આધુનિક હિંદુ રાષ્ટ્રવાદી જેવા સંગઠનોએ પણ કરી છે. ઇસ્લામિક આતંકવાદના પ્રસારને અટકાવવા ઇસ્લામિક કટ્ટરપંથીઓ જેવી જ પદ્ધતિઓ અપનાવવા બદલ બજરંગ દળની ટીકા થઈ રહી છે. આ કદમને મહાસભા પ્રત્યાઘાતી કદમ ગણાવે છે<ref>[http://hindutva.org/bajrang.html બજરંગીઓ-હિંદુ જેહાદીઓ ન બનો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040612044145/http://hindutva.org/bajrang.html |date=2004-06-12 }},''hindutva.org''</ref>. ઉપરાંત ભારતીય જનતા પક્ષના સભ્ય અને ભારતના ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયીએ પણ બજરંગ દળની ટીકા કરી હતી. વાજપેયીએ કહ્યું હતું કે બજરંગ દળ "ફક્ત ભાજપની મૂંઝવણમાં વધારો જ કરે છે" અને સંઘ પરિવારને "બજરંગ દળને અંકુશમાં લેવાની" વિનંતી કરી હતી<ref>[http://www.tribuneindia.com/2002/20020429/nation.htm#1 પરિવારની પાંખો પર લગામ કસો, વડાપ્રધાનની આરએસએસને સલાહ],''ધ ટ્રિબ્યુન'' </ref>. ઓરિસ્સામાં ધર્મ આધારિત તોફાનો થયા પછી ભારતીય જનતા પક્ષના [[ભારતના વડાપ્રધાન|વડાપ્રધાન પદ]]ના દાવેદાર એલ. કે. અડવાણીએ બજરંગ દળના હિંસાનો ત્યાગ કરવાની સલાહ આપી હતી. તેનાથી [[દિલ્હી|દિલ્હી]]માં યુપીએ (UPA) સરકાર પરથી દબાણ હળવું થઈ જશે તેવી બાબતે તેઓ ચિંતિત હતા<ref>[http://www.telegraphindia.com/1081004/jsp/nation/story_9926821.jsp ભાજપની સલાહને અવગણતું બજરંગ દળ] ધ ટેલીગ્રાફ, કોલકાતા-3 ઓક્ટોબર, 2008</ref> ==પ્રતિબંધ માટે માગણી== *તાજેતરમાં પ્રતિબંધ મૂકવા માટે કોઈ માગણી થઈ નથી છતાં શાસક કોંગ્રેસે પ્રતિબંધ માટે અનેક વખત માગણી કરી છે, જેના પર વિપક્ષ લઘુમતી તુષ્ટિકરણનો આરોપ મૂકે છે. ઉપરાંત સરકાર સંચાલિત લઘુમતીઓ માટેના રાષ્ટ્રીય પંચ સહિત વિવિધ લઘુમતી જૂથોએ પણ પ્રતિબંધની માગણી કરી છે. જોકે પુરાવાના અભાવના ડરે સરકારે પ્રતિબંધ ન મૂકવાનો નિર્ણય લીધો છે.<ref>[http://www.rediff.com/news/2008/oct/13ban.htm રાજકીય ધ્રુવીકરણનો એક કેસ]</ref> ઉપરાંત ભારતના રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકારે સૂચવ્યું હતું કે બજરંગ દળ પર પ્રતિબંધ ટકી શકે તે નથી.<ref>[http://www.rediff.com/news/2008/oct/12ban.htm?zcc=rl બજરંગ દળ સામે પ્રતિબંધ ટકી ન શકેઃએનએસએ] (NSA)</ref> *સપ્ટેમ્બર, 2008માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ (આઇએનસી (INC))એ બજરંગ દળ અને વિશ્વ હિંદુ પરિષદ (વીએચપી (VHP)) પર પ્રતિબંધની માગણી કરી હતી. આઇએનસી (INC)ના જણાવ્યા મુજબ, આ સંગઠનો રાષ્ટ્રવિરોધી પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ છે. કોંગ્રેસના પ્રવક્તા મનિષ તિવારીએ કહ્યું હતું કે, "સિમી (SIMI) જેવા સંગઠન સામે જ શ્વેતપત્ર જાહેર કરવાની જરૂરી નથી, પણ બજરંગ દળ અને વીએચપી (VHP) જેવા રાષ્ટ્રવિરોધી કૃત્યોમાં સામેલ તમામ સંગઠનો સામે શ્વેતપત્ર જાહેર કરવું જોઈએ."<ref>[http://www.zeenews.com/articles.asp?aid=466509&amp;sid=NAT બજરંગ દળ, વીએચપી (VHP)પર શ્વેતપત્ર લાવવા કોંગ્રેસની માગણી]</ref> કોંગ્રેસના પ્રવક્તા શકીલ અહમદે કહ્યું હતું કે, "જે સંગઠનો આતંકવાદી પ્રવૃત્તિમાં સંકળાયેલા હોય તેની તપાસ થવી જોઈએ તો પ્રશ્ન એ છે કે બજરંગ દળ પર પ્રતિબંધ શા માટે ન મૂકાવો ન જોઈએ".<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/India/Congress_demands_ban_on_Bajrang_Dal/articleshow/3423922.cms બજરંગ દળ પર પ્રતિબંધ મૂકવા કોંગ્રેસની માગણી]</ref> મુસ્લિમ મૌલવી મૌલાના ખાલિદ રાશિદ ફિરંગી માહલીએ પણ કાનપુર વિસ્ફોટના પગલે આ સંગઠન પર પ્રતિબંધ મૂકવાની માગણી કરી છે. તેઓ "મૂવમેન્ટ અગેઇન્સ્ટ ટેરરિઝમ" સાથે સંકળાયેલા છે.<ref>[http://www.expressindia.com/latest-news/Muslim-cleric-demands-ban-on-Bajrang-Dal/353369/ બજરંગ દળ પર પ્રતિબંધ મૂકવા મુસ્લિમ મૌલવીની માગણી]</ref> *માસિક સામયિક ''કોમ્યુનાલિઝમ કોમ્બેટ'' માનવાધિકાર કાર્યકર્તા તીસ્તા સેતલવાડએ શરૂ કર્યું છે, જેમાં ઓગસ્ટ, 20008માં બજરંગ દળ પર તાત્કાલિક ધોરણે પ્રતિબંધ મૂકવાની માગણી કરી છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2008/08/30/stories/2008083061311300.htm |title=બજરંગ દળ, વીએચપી (VHP) પર તાત્કાલિક પ્રતિબંધ મૂકવા માગણી |access-date=2010-10-21 |archive-date=2008-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080902110434/http://www.hindu.com/2008/08/30/stories/2008083061311300.htm |url-status=dead }}</ref> લોક જનશક્તિ પાર્ટી (એલજેપી (LJP))ના નેતા રામચંદ્ર પાસવાને બજરંગ દળને કોમી સંગઠન ગણાવતા કહ્યું હતું કે, "બજરંગ દળ અને વીએચપી (VHP) પર તાત્કાલિક પ્રતિબંધ મૂકી દેવો જોઈએ."<ref>[http://www.zeenews.com/articles.asp?aid=466488&amp;sid=REG બજરંગ દળ, વીએચપી (VHP) પર પ્રતિબંધ મૂકવા એલજેપી (LJP)ની માગણી]</ref> *ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ, કેન્દ્રીય મંત્રી રામવિલાસ પાસવાન, ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન એચ. ડી. દેવે ગૌડા અને ઉત્તરપ્રદેશના મુખ્યમંત્રી [[માયાવતી|માયાવતી]]એ બજરંગ દળ અને શ્રી રામ સેના પર પ્રતિબંધ મૂકવાની માગણી કરી છે. આ સંબંધે દેવે ગૌડાએ વડાપ્રધાનને એક પત્ર લખ્યો છે અને બજરંગ દળ પર ઓરિસ્સા અને કર્ણાટકમાં લઘુમતીઓ સામે અવિચારી હિંસા કરવાનો આરોપ મૂક્યો છે.<ref>[http://www.thestatesman.net/page.news.php?clid=2&amp;theme=&amp;usrsess=1&amp;id=223444 બજરંગ દળ પર પ્રતિબંધ મૂકવા ગૌડા, માયાની માગણી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217001736/http://www.thestatesman.net/page.news.php?clid=2&theme=&usrsess=1&id=223444 |date=2009-02-17 }} ધ ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા,22 સપ્ટેમ્બર2008</ref><ref>[http://www.hindu.com/2008/09/20/stories/2008092055961300.htm બજરંગ દળ, વીએચપી (VHP) પર પ્રતિબંધ મૂકવા પાસવાનની માગણી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080922112921/http://www.hindu.com/2008/09/20/stories/2008092055961300.htm |date=2008-09-22 }} ધ હિંદુ, 20 સપ્ટેમ્બર, 2008</ref><ref>[http://sify.com/news/fullstory.php?id=14762651 બજરંગ દળ, વીએચપી (VHP) પર પ્રતિબંધ મૂકવા કોંગ્રેસની માગણી] સિફી ન્યૂઝ, 20 સપ્ટેમ્બર, 2008</ref> *પાંચ ઓક્ટોબર, 2008ના રોજ લઘુમતીઓ માટેના રાષ્ટ્રીય પંચએ કર્ણાટકમાં ખ્રિસ્તી સંસ્થાઓ પર હુમલામાં શંકાસ્પદ ભૂમિકા બદલ બજરંગ દળ અને વીએચપી પર પ્રતિબંધ મૂકવાની ભલામણ કરી છે<ref>[http://www.ibnlive.com/news/ban-bajrang-dal-says-national-minorities-panel/75102-3.html બજંરગ દળ પર પ્રતિબંધ મૂકોઃ રાષ્ટ્રીય લઘુમતી પંચ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081009065723/http://www.ibnlive.com/news/ban-bajrang-dal-says-national-minorities-panel/75102-3.html |date=2008-10-09 }} સીએનએન-આઇબીએન, 6 ઓક્ટોબર 2008</ref>. જોકે રાજ્યસ સરકાર પાસે <ref>[http://www.rediff.com/news/2008/sep/26karna.htm?zcc=rl ટીકા ]</ref> લઘુમતીઓ પંચની ભલામણો છે, પણ તે સૂચનોને સમર્થન આપતી નથી. *ઓરિસ્સા અને કર્ણાટકમાં ખ્રિસ્તીઓ અને તેમની સંસ્થાઓ પર સતત હુમલાને કારણે બજરંગ દળ અને વિશ્વ હિંદુ પરિષદ પર પ્રતિબંદ મૂકવાની શક્યતા પર ચર્ચા કરવા પાંચ ઓક્ટોબર, 2008ના રોજ ભારતીય વડાપ્રધાને મંત્રીમંડળની વિશેષ બેઠક બોલાવી હતી<ref>[http://www.telegraphindia.com/1081005/jsp/nation/story_9930126.jsp બજરંગ દળ, વીએચપી (VHP) પર પ્રતિબંધ મૂકવા મંત્રીમંડળની ચર્ચા] ધ ટેલીગ્રાફ</ref>. ==પ્રમુખોની યાદી== *વિનય કટિયાર *જયભાણ સિંહ પવૈયા *ડો. સુરેન્દ્ર જૈન ==આ પણ જુઓ== *રોહિત વ્યાસમાન ==સંદર્ભો== {{Reflist|2}} ==બાહ્ય લિંક્સ== * [http://www.bajrangdal.org બજરંગ દળની અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181128164352/https://bajrangdal.org/ |date=2018-11-28 }} * [http://hrw.org/reports/2002/india/ ગુજરાતમાં વર્ષ 2002માં થયેલા કોમી રમખાણોમાં બજરંગ દળની ભૂમિકા સંદર્ભે હ્યુમન રાઇટ્સ (માનવાધિકારો) વોચનો રીપોર્ટ] {{Sangh Parivar}} [[Category:1984માં સ્થપાયેલી સંસ્થાઓ]] [[Category:હિંદુત્વ]] [[Category:સંઘ પરિવાર]] [[Category:ધર્મ અને રાજકારણ]] [[Category:ભારતમાં ધાર્મિક હિંસા]] [[Category:ભારતમાં જમણેરી રાજકારણ]] j86ofj4m2bw0f53h2n8z00o5ckzx7wv 0 27755 903861 901884 2026-08-17T02:19:58Z InternetArchiveBot 63183 Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903861 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ડિસેમ્બર ૨૦૧૨}} {{cleanup}} {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''અલિસિયા ઓગેલો કૂક''' (જન્મ 25 જાન્યુઆરી, 1981), જે પોતાના સ્ટેજના નામ અલિસિયા કીઝથી વધુ જાણીતી છે, તે અમેરિકન રેકોર્ડિંગ કલાકાર, સંગીતકાર અને અભિનેત્રી છે. ==વિગત== ન્યુયોર્ક શહેરના મેનહટ્ટનમાં આવેલા હેલ્સ કિચન વિસ્તારમાં રહેલી એકલી માતા દ્વારા તેનો ઉછેર કરવામાં આવ્યો હતો. સાત વર્ષની ઊંમરે તે પિયાનો પર શાસ્ત્રીય સંગીત વગાડતી હતી. તેણે પ્રોફેશનલ પરફોર્મિંગ આર્ટ્સ સ્કૂલમાં ભણીને 16 વર્ષની વયે શ્રેષ્ઠ દેખાવ કરનાર તરીકે સ્નાતકની પદવી મેળવી હતી. ત્યારબાદ સંગીત ક્ષેત્રે કારકિર્દી બનાવવા તે છોડીને કોલંબિયા યુનિવર્સિટીમાં જોડાઈ હતી. કીઝે પોતાનું પહેલું આલ્બમ જે રેકોર્ડઝ સાથે કર્યું હતું, તે અગાઉ તે કોલંબિયા અને ત્યારબાદ અરિસ્ટા રેકોર્ડઝ સાથે રેકોર્ડ સોદા કરી ચૂકી હતી. કીઝના પહેલા આલ્બમ ''સોંગ્સ ઇન અ મીરર'' ને વ્યાવસાયિક સફ્ળતા મળી હતી, સમગ્ર વિશ્વમાં તેની 12 મિલિયન કોપી વેચાઈ હતી. તે 2001માં સૌથી વધુ વેચાતા આલ્બમની નવી કલાકાર અને સૌથી વધુ વેચાતી આર એન્ડ બી (R&amp;B)ની કલાકાર બની હતી. આ આલ્બમને કારણે કીઝે 2002માં પાંચ ગ્રેમી એવોર્ડઝ મેળવ્યા હતાં, તેમાં "ફેલીન" માટે શ્રેષ્ઠ નવી કલાકાર અને વર્ષનું સૌથી શ્રેષ્ઠ ગીતનો સમાવેશ થાય છે. તેનું બીજુ સ્ટુડિયો આલ્બમ, ''ધ ડાયરી ઓફ અલિસિયા કીઝ'' 2003માં બહાર પડયું હતું અને તેને પણ વિશ્વભરમાં સફળતા મળી હતી, તેની આઠ મિલિયન કોપી વેચાઈ હતી. આ આલ્બમને કારણે તેને વધુ ચાર ગ્રેમી એવોર્ડઝ 2005માં મળ્યા હતા. તે વર્ષના ઉત્તરાર્ધમાં તેણે પોતાનું પહેલું લાઇવ આલ્બમ ''અનપ્લગ્ડ'' બહાર પાડયું હતું, જેને અમેરિકામાં પ્રથમ સ્થાન મેળવ્યું હતું. તે પહેલી મહિલા હતી જેના ''એમટીવી અનપ્લગ્ડ'' આલ્બમે પ્રથમ સ્થાન મેળવ્યું હતું અને 1994માં નિર્વાણાથી તે સૌથી અગ્રેસર રહ્યું હતું. તે પછીના વર્ષોમાં કીઝે ટેલિવિઝનની કેટલીક શ્રેણીઓમાં મહેમાન કલાકાર તરીકે ભૂમિકા ભજવી હતી, તેની શરૂઆત ''ચાર્મ્ડ'' સાથે થઇ હતી. તેણે ''સ્મોકિન એસિસ'' દ્વારા ફિલ્મ ક્ષેત્રે પદાર્પણ કર્યું અને તે 2007માં ''ધ નેની ડાયરીઝ'' માં પણ જોવા મળી. તેનું ત્રીજુ સ્ટુડિયો આલ્બમ, ''એઝ આઇ એમ'' , તે જ વર્ષમાં બહાર પડયું હતું અને સમગ્ર વિશ્વમાં તેની છ મિલિયન કોપી વેચાઇ હતી, જેના કારણે કીઝને વધુ ત્રણ ગ્રેમી એવોર્ડઝ મળ્યા હતા. તે પછીના વર્ષમાં તે ''ધ સિક્રેટ લાઇફ ઓફ બિઝ'' માં દેખાઇ હતી, જેને એનએએસીપી (NAACP) ઇમેજ એવોર્ડઝમાં નોમિનેશન મળ્યું હતું. તેને પોતાનું ચોથુ આલ્બમ, ''ધ એલિમેન્ટ ઓફ ફ્રિડમ'' ડિસેમ્બર 2009માં બહાર પાડયું હતું, જે બ્રિટનમાં કીઝનું પહેલું ચાર્ટમાં ટોચનું સ્થાન મેળવનાર આલ્બમ હતું. સમગ્ર કારકિર્દી દરમ્યાન, કીઝે અસંખ્ય એવોર્ડઝ મેળવ્યા હતાં અને સમગ્ર વિશ્વમાં તેના 30 મિલિયન આલ્બમ વેચાયા હતા. ''બિલબોર્ડ'' મેગેઝિને તેને 2000-2009ના દાયકાની ટોચની આર એન્ડ બી (R&amp;B) કલાકારનું બિરૂદ આપ્યું હતું, અને તેને પોતાના સમયની શ્રેષ્ઠ અને સૌથી વધુ વેચાતી કલાકારમાંની એક ગણાવી હતી. 2010માં, વીએચ1 (VH1) એ કીઝનો સમાવેશ અત્યાર સુધીના 100 મહાન કલાકારોની યાદીમાં કર્યો હતો.<ref>— "[http://blog.vh1.com/2010-08-25/who-will-come-out-on-top-of-vh1s-100-greatest-artists-of-all-time/ VH1ના 100 ગ્રેટેસ્ટ આર્ટિસ્ટ્સ ઓફ ઓલ ટાઇમમાં ટોચ પણ કોણ આવશે?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150701153718/http://blog.vh1.com/2010-08-25/who-will-come-out-on-top-of-vh1s-100-greatest-artists-of-all-time/ |date=2015-07-01 }}". વીએચ1 (VH1). સુધારો 28 ઓગસ્ટ , 2010.</ref> == જીવન અને કારકિર્દી == === 1970–1985: પ્રારંભિક જીવન === કીઝનો જન્મ અલિસિયા ઓગેલો કૂક તરીકે 1981માં 25મી જાન્યુઆરીએ ન્યુ યોર્કના ન્યુ યોર્ક સીટીના મેનહટ્ટનના હેલ્સ કિચન વિસ્તારમાં થયો હતો.<ref name="Allmusic">{{cite web|title=Alicia Keys Biography|work=[[Allmusic]]|url=http://www.allmusic.com/artist/p469431|access-date=November 2, 2008}}</ref><ref name="The Guardian Interview">{{cite web|date=November 2, 2001|title=Interview: Alicia Keys|work=[[The Guardian]]|publisher=[[Guardian Media Group]]|url=http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/2001/nov/02/shopping.artsfeatures9|access-date=January 6, 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.post-gazette.com/pg/08108/873962-42.stm|title=Music Preview: Through her first several records, Alicia Keys has a golden touch|last=Mervis|first=Scott|date=April 17, 2008|work=[[Pittsburgh Post-Gazette]]|publisher=[[Block Communications]]|access-date=November 22, 2009|archive-date=મે 29, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100529050433/http://www.post-gazette.com/pg/08108/873962-42.stm|url-status=dead}}</ref> તે ટેરેસા ઓગેલોની પુત્રી અને એકમાત્ર સંતાન હતી, તેની માતા પેરાલિગલ(વકીલની મદદ કરનાર) અને પાર્ટ ટાઇમ અભિનેત્રી હતી,અને ક્રેગ કૂક, ફ્લાઇટ એટેનડન્ટ હતાં.<ref name="Rolling Stone">{{cite web|title=Alicia Keys: Biography|work=Rolling Stone|publisher=[[Jann Wenner|Wenner Media]]|url=http://www.rollingstone.com/artists/aliciakeys/biography|access-date=December 7, 2008|archive-date=ફેબ્રુઆરી 16, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100216125654/http://www.rollingstone.com/artists/aliciakeys/biography|url-status=dead}}</ref><ref name="China Daily">{{cite web|date=September 7, 2004|title=Alicia Keys|work=[[China Daily]]|publisher=China Daily Group|url=http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2004-09/07/content_372259.htm|access-date=December 16, 2008}}</ref><ref name="The Times">{{cite web|last=Iley|first=Chrissy|date=February 24, 2008|title=Alicia Keys, the girl who made Bob Dylan weep|work=[[The Times]]|publisher=[[News Corporation]]|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/article3403940.ece|access-date=December 16, 2008|location=London|archive-date=મે 11, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080511203947/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/article3403940.ece|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Vineyard|first=Jennifer|date=January 12, 2006|title=Alicia Keys' Early Years To Be Made Into A TV Series|work=[[MTV News]]|url=http://www.mtv.com/news/articles/1520667/20060112/keys_alicia.jhtml|access-date=November 3, 2008|archive-date=ડિસેમ્બર 5, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081205201119/http://www.mtv.com/news/articles/1520667/20060112/keys_alicia.jhtml|url-status=dead}}</ref> કીઝની માતા સ્કોટિશ, આઇરિશ અને ઇટાલિયનની વંશજ, અને તેના પિતા આફ્રિકન અમેરિકન છે.<ref name="ref111">ઘણાં લોકો માને છે કે હું અમુક અંશે જમૈકન છું, હું નથી છતાં. ચોક્કસ હું શ્યામ અને ઇટાલિયન છું અને અમુક અંશે આઇરિશ અથવા સ્કોટિશ છું."{{cite news|last=Bream|first=Jon|coauthors=|title=More Keys to Alicia's Life|pages=|publisher=StarTribune.com|date=April 28, 2008|url=http://www.startribune.com/entertainment/music/18138354.html?elr=KArksD:aDyaEP:kD:aUt:aDyaEP:kD:aUiacyKUUr|access-date=November 13, 2009|archive-date=ઑક્ટોબર 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011164021/http://www.startribune.com/entertainment/music/18138354.html?elr=KArksD:aDyaEP:kD:aUt:aDyaEP:kD:aUiacyKUUr|url-status=dead}}</ref> કીઝે જણાવ્યું હતું કે તે પોતાના ભાતીગળ વારસાથી ખુશ છે કારણ કે તેણે અનુભવ્યું છે કે તે પોતાના વારસાને કારણે "વિવિધ સંસ્કૃતિઓ સાથે તાદાત્મ્ય સાધી શકતી હતી".<ref name="The Guardian Interview"/><ref>{{cite web|date=December 1, 2004|title=Alicia Keys – Keys Avoids Mixed Race Abuse|work=[[Contactmusic.com]]|url=http://www.contactmusic.com/new/xmlfeed.nsf/story/keys-avoids-mixed-race-abuse|access-date=August 21, 2009}}</ref> બે વર્ષથી હતી ત્યારે તેના માતા-પિતા છૂટા પડયા હતા અને તેનો ઉછેર અને ઘડતર તેની માતાએ મેનહટ્ટનમાં હેલ્સ કિચનમાં કર્યો હતો.<ref>{{cite web|last=Ojumu|first=Akin|date=November 16, 2003|title=Soul sister|work=The Guardian|publisher=Guardian Media Group|url=http://www.guardian.co.uk/music/2003/nov/16/aliciakeys|access-date=January 24, 2009}}</ref> 1985માં, ચાર વર્ષની ઊંમરે કીઝે ''ધ કોસ્બી શો'' માં ભાગ લીધો હતો, જેમાં તેણે બીજી છોકરીઓના ગ્રુપ સાથે "સ્લમ્બર પાર્ટી" એપિસોર્ડમાં રૂબી હક્સટેબલના સ્લીપઓવર ગેસ્ટ્સ(બીજાના ઘરમાં રાતવાસો કરનાર)ની ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="The Age">{{cite web|url=http://www.theage.com.au/news/entertainment/film/the-secret-life-of-keys/2009/02/23/1235237496952.html|title=The secret life of Alicia Keys|last=Sams|first=Christine|date=February 23, 2009|work=[[The Age]]|publisher=[[Fairfax Media]]|pages=1–3|access-date=March 8, 2009}}</ref><ref name="Cosby Show">{{cite episode|title=Slumber Party|episodelink=list of The Cosby Show episodes#Season 1: 1984–1985|series=The Cosby Show|serieslink=The Cosby Show|airdate=March 28, 1985|season=1|number=22}}</ref> બાળપણમાં તેની માતા તેને સંગીત અને નૃત્ય શીખવા મોકલતી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.thaindian.com/newsportal/sports/music-and-dance-kept-alicia-keys-out-of-trouble-during-childhood_10071626.html|title=Music and dance kept Alicia Keys out of trouble during childhood|date=July 15, 2008|work=[[Thaindian News]]|publisher=Thaindian.com Company Limited|access-date=April 8, 2009|archive-date=મે 3, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090503045023/http://www.thaindian.com/newsportal/sports/music-and-dance-kept-alicia-keys-out-of-trouble-during-childhood_10071626.html|url-status=dead}}</ref> સાત વર્ષની ઊંમરે તેણે પિયાનો વગાડવાનું શરૂ કર્યું અને તેણે બીથોવન, મોઝાર્ટ અને ચોપીન જેવા સંગીત રચિયતાઓ પાસેથી શાસ્ત્રીય સંગીતની શિક્ષા લીધી હતી.<ref name="Rolling Stone"/> 12 વર્ષની ઊંમરે કીઝ પ્રોફેશનલ પરફોર્મિંગ આર્ટ્સ સ્કૂલમાં જોડાઇ હતી, જ્યાં તે ગાયકવૃંદમાં જોડાઇ હતી અને 14 વર્ષની ઊંમરે ગીતો લખવાનું શરૂ કર્યું હતું.<ref name="China Daily"/><ref name="WeinerUnlocked">{{cite web|last=Weiner|first=Jonah|date=March 19, 2008|title=Alicia Keys: Unlocked|work=[[Blender (magazine)|Blender]]|publisher=Alpha Media Group|url=http://www.blender.com/guide/61246/aliciakeysunlocked.html|pages=1–4|access-date=November 16, 2008}}</ref> ત્રણ વર્ષમાં તેણે શ્રેષ્ઠ દેખાવ કરનાર તરીકે સ્નાતકની પદવી મેળવી ત્યારે તેની ઊંમર 16 વર્ષની હતી.<ref name="NY Times">{{cite web|last=Pareles|first=Jon|date=January 27, 2002|title=Music; To Be Alicia Keys: Young, Gifted and in Control|work=[[The New York Times]]|publisher=[[The New York Times Company]]|url=http://www.nytimes.com/2002/01/27/arts/music-to-be-alicia-keys-young-gifted-and-in-control.html|pages=1–3|access-date=November 8, 2008}}</ref> કોલંબિયા યુનિવર્સિટીમાં તેને પસંદગી થઇ હતી અને કોલંબિયા રેકોર્ડ્સ તરફથી રેકોર્ડિંગનો કરાર મળ્યો હતો, તેણે બંને બાજુ ધ્યાન આપવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો પણ સંગીતમાં કારકિર્દી બનાવવા તેને ચાર અઠવાડિયામાં કોલેજ છોડવી પડી.<ref name="NY Times"/><ref name="Jet">{{cite journal|year=2004|month=|title=New Singer Alicia Keys Sitting Pretty with Smash Debut Album 'Songs In A Minor'|journal=[[Jet (magazine)|Jet]]|volume=100|issue=9|pages=60–61|publisher=[[Johnson Publishing Company]]|url=http://books.google.com/?id=IbUDAAAAMBAJ&pg=PA58&dq=alicia+keys+songs+in+a+minor#PPA60,M1|access-date=April 30, 2009}}</ref> === 1997–2000: કારકિર્દીની શરૂઆત === કીઝે જરમેઇન ડુપરી અને સો સો ડેફ રેકોર્ડિંગ્સ સાથે ડેમો ડીલ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા,જેમાં તે લેબલ્સ ક્રિસમસ આલ્બમ "ધ લિટલ ડ્રમર ગર્લ" માં પ્રદર્શન કર્યું હતું. તેણે "ડે ડી ડા(સેક્સી થીંગ)" ગીત લખવામાં સહકાર આપ્યો હતો અને તેને રેકોર્ડ કર્યું હતું,જે 1997ની ફિલ્મ ''મેન ઇન બ્લેક'' માં પણ આવ્યું હતું.<ref name="Jet"/> આ ગીત કીઝનું પહેલું વ્યવસાયિક રેકોર્ડિંગ હતું, જોકે, તે ક્યારેય એકલુ બહાર પડયું નહોતું અને લેબલ સાથેના વિવાદ બાદ કોલંબિયા સાથેના તેના રેકોર્ડ કરારનો અંત આવ્યો હતો. કીઝને ક્લાઇવ ડેવિસ દ્વારા બોલાવવામાં આવી, જેમને કીઝ તેના પરફોર્મન્સ દ્વારા "ખાસ અને અનોખી" કલાકાર લાગી હતી અને એરિસ્ટા રેકોર્ડસ સાથે તેને કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા, જેનો પાછળથી ભંગ થઇ ગયો હતો.<ref name="Allmusic"/><ref name="The Guardian Interview"/> કીઝ પોતાના સ્ટેજ પરના નામ તરીકે વાઇલ્ડની પસંદગી કરી ચુકી હતી પણ તેના મેનેજરે પોતે જોયેલા એક સ્વપ્ર બાદ તેને કીઝ નામનું સૂચન કર્યું. કીઝને લાગ્યું કે તે નામ એક કલાકાર અને વ્યક્તિ તરીકે તેનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.<ref>{{cite web|last=Vineyard|first=Jennifer|date=January 18, 2006|title=Alicia Keys Nearly Spills Secrets To ''Jane''|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/news/articles/1521106/20060118/keys_alicia.jhtml|access-date=March 7, 2008|archive-date=માર્ચ 11, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080311171739/http://www.mtv.com/news/articles/1521106/20060118/keys_alicia.jhtml|url-status=dead}}</ref> ડેવિસના નવા રચાયેલા જે રેકોર્ડસ લેબલ સાથે તેણે "રોક વિથ યુ" અને "રિયર વ્યુ મિરર" ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા, જે પાછળથી ફ્લ્મ્સિ ''શેફ્ટ'' (2000) અને ''ડો. ડુલિટલ 2'' (2001)માં જોવા મળ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/fm20011003a2.html|title=Alicia Keys: 'Songs in A Minor'|last=Brasor|first=Philip|date=October 3, 2001|work=[[The Japan Times]]|access-date=February 26, 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/r536187|title=Dr. Dolittle 2 – Overview|last=Birchmeier|first=Jason |work=Allmusic|access-date=February 26, 2009}}</ref> === 2001–02: ''સોંગ્સ ઇન અ મિરર'' === {{Listen|filename=Alicia Keys - Fallin' sample.ogg|title="Fallin" (2001)|description="Fallin'" is a [[gospel music|gospel]]-influenced piano ballad.<ref>{{cite web|url=http://www.rollingstone.com/news/story/5938578/cover_story_the_next_queen_of_soul|title=The Next Queen of Soul|date=November 8, 2001|work=Rolling Stone|publisher=Wenner Media|pages=1–6|access-date=August 10, 2009|archive-date=જૂન 27, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080627212849/http://www.rollingstone.com/news/story/5938578/cover_story_the_next_queen_of_soul|url-status=dead}}</ref> Often considered her [[signature song]], it describes the "ins and outs" of being in a relationship.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/hot-product-915447.story|title=Hot Product|date=June 11, 2001|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|publisher=[[Nielsen Company|Nielsen Business Media]]|access-date=August 3, 2009}}</ref>|format=[[Ogg]]|pos=right}} [[ચિત્ર:Alicia Keys.jpg|thumb|190px|કીઝનું ફ્રેન્કર્ફ્ટ, જર્મનીનું પરફોર્મન્સ,2002]] કીઝે પોતાનું પહેલુ સ્ટુડિયો આલ્બમ ''સોંગ્સ ઇન અ મિરર'' જૂન 2001માં બહાર પાડયું હતું. ''બિલબોર્ડ'' 200માં તેને પ્રથમ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું હતું અને પહેલા સપ્તાહમાં તેની ૨૩૬,000 કોપી વેચાઇ હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/keys-debut-tops-the-billboard-200-943381.story|title=Keys' Debut Tops The Billboard 200|last=Martens|first=Todd|date=July 5, 2001|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=August 1, 2009}}</ref> અમેરિકામાં આ આલ્બમની 6.2 મિલિયન કોપી વેચાઇ હતી,<ref>{{cite web|url=http://new.music.yahoo.com/blogs/chart_watch/39906/chart-watch-extra-the-top-20-new-acts-of-the-2000s/|title=Chart Watch Extra: The Top 20 New Acts Of The 2000s|last=Grein|first=Paul|date=July 22, 2009|work=[[Yahoo! Music]]|access-date=July 22, 2009|archive-date=ઑક્ટોબર 13, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111013084002/http://new.music.yahoo.com/blogs/chart_watch/39906/chart-watch-extra-the-top-20-new-acts-of-the-2000s/|url-status=dead}}</ref> જ્યાં તેને રેકોર્ડિંગ ઇન્ડસ્ટ્રી એસોસિએશન ઓફ અમેરિકા(આરઆઇએએ (RIAA)) દ્વારા છ વાર પ્લેટિનમ દ્વારા પ્રમાણિત કરવામાં આવી હતી.<ref name="RIAA">{{cite web|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&artist=alicia%20keys&format=ALBUM&startYear=1958&endYear=2009&sort=Artist&perPage=25|title=RIAA – Gold & Platinum|work=RIAA|access-date=March 14, 2009|archive-date=ઑગસ્ટ 7, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130807093634/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&artist=alicia%20keys&format=ALBUM&startYear=1958&endYear=2009&sort=Artist&perPage=25|url-status=dead}}</ref> સમગ્ર વિશ્વમાં તેની 12 મિલિયન કોપી વેચાઇ હતી,<ref>{{cite web|url=http://www.metro.co.uk/fame/article.html?in_article_id=112579&in_page_id=7|title=Alicia adds tour dates|date=March 7, 2008|work=[[Metro (Associated Metro Limited)|Metro]]|publisher=[[Associated Newspapers]]|access-date=June 10, 2009|archive-date=એપ્રિલ 4, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200404082729/http://www.metro.co.uk/fame/article.html?in_article_id=112579&in_page_id=7|url-status=dead}}</ref> તેના કારણે કીઝને અમેરિકાની અંદર અને બહાર લોકપ્રિયતા મળી હતી, જ્યાં તે જેની સૌથી વધુ કૃતિઓ વેચાય છે તેવી શ્રેષ્ઠ નવી કલાકાર અને 2001ની જેની સૌથી વધુ કૃતિઓ વેચાય છે તેવી આર એન્ડ બી (R&amp;B) કલાકાર બની હતી.<ref name="Buzzworthy">{{cite web|last=Anitai|first=Tamar|date=November 12, 2007|title=MTV Artist of the Week: Alicia Keys|work=MTV News|url=http://buzzworthy.mtv.com/2007/11/12/mtv-artist-of-the-week-alicia-keys/|access-date=November 9, 2008|archive-date=મે 21, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150521143137/http://buzzworthy.mtv.com/2007/11/12/mtv-artist-of-the-week-alicia-keys/|url-status=dead}}</ref> આલ્બમનું મુખ્ય ગીત "ફેલીન'" ''બિલબોર્ડ'' ના હોટ 100માં છ સપ્તાહ સુધી પહેલા સ્થાને રહ્યું હતું.<ref>{{cite web|last=Martens|first=Todd|date=December 4, 2001|title=Alicia Keys' U.S. Tour Bows Jan. 22|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|url=http://www.billboard.com/#/news/alicia-keys-u-s-tour-bows-jan-22-1148403.story|access-date=August 1, 2009}}</ref> આલ્બમનું બીજુ ગીત "એ વુમન્સ વર્થ" તે જ ચાર્ટ પર ત્રીજા નંબરે રહ્યું હતું.<ref>{{cite web|last=Jeckell|first=Barry A.|coauthors=Mitchell, Gail|date=May 2, 2002|title='Totally Hits 2002' Packs In 20 Top Tracks|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|url=http://www.billboard.com/#/news/totally-hits-2002-packs-in-20-top-tracks-1481371.story|access-date=August 1, 2009}}</ref> તે પછીના વર્ષમાં, આ આલ્બમ ''રિમિક્સ એન્ડ અનપ્લગ્ડ ઇન અ મિરર'' તરીકે ફ્રી બહાર પડયું હતું, જેમાં મૂળ ગીતની આઠ રિમિક્સ અને સાત અનપ્લગ્ડ આવૃત્તિઓનો સમાવેશ કરાયો હતો. 2002 ગ્રેમી એવોર્ડઝમાં ''સોંગ્સ ઇન અ મિરર'' ને કારણે કીઝે પાંચ એવોર્ડ્ઝ જીત્યા હતાઃ સોંગ ઓફ ધ ઇયર, બેસ્ટ ફિમેલ આર એન્ડ બી (R&amp;B) વોકસ પરફોર્મન્સ, અને ફેલીન માટે બેસ્ટ આર એન્ડ બી (R&amp;B) સોંગ, બેસ્ટ ન્યુ આર્ટિસ્ટ, અને બેસ્ટ આર એન્ડ બી (R&amp;B) આલ્બમ, રેકોર્ડ ઓફ ધ ઇયર માટે "ફેલિન'"ને નોમિનેશન પણ મળ્યું હતું. એક રાતમાં પાંચ ગ્રેમી એવોર્ડઝ મેળવનાર કીઝ બીજી મહિલા સોલો કલાકાર બની હતી, તે પહેલા લૌરિન હીલને 41માં ગ્રેમી એવોર્ડઝમાં આ રીતે એવોર્ડઝ મળ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.bbcamerica.com/content/23/anglophenia.jsp?bc_id=899|title=Yes, America, Amy Winehouse Is a Star|date=February 11, 2008|access-date=February 13, 2008 |work=[[BBC America]]}}</ref> તે જ વર્ષે તેણે ક્રિસ્ટીના એગલેરા સાથે આગામી આલ્બમ ''સ્ટ્રાઇપ્ડ'' માટે જોડાણ કર્યું હતું, જેનું મુખ્ય ગીત "ઇમ્પોસિબલ" કીઝે લખ્યું હતું તેનું સહ-નિર્માણ કર્યું હતું અને પાશ્વ ગાયન કર્યું હતું.<ref>{{cite web|last=Reid|first=Shaheem|date=June 25, 2002|title=Christina Aguilera, Alicia Keys Party Up For 'Impossible'|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/news/articles/1455399/20020625/aguilera_christina.jhtml|access-date=November 9, 2008|archive-date=ડિસેમ્બર 6, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206003148/http://www.mtv.com/news/articles/1455399/20020625/aguilera_christina.jhtml|url-status=dead}}</ref> 2000ના પૂર્વાર્ધમાં, કીઝે પણ ટેલિવિઝન શ્રેણીઓ ''ચાર્મ્ડ'' અને ''અમેરિકન ડ્રીમ્સ'' માં ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="Rolling Stone"/> === 2003–05: ''ધ ડાયરી ઓફ અલિસિયા કીઝ'' અને ''અનપ્લગ્ડ'' === ત્યારબાદ કીઝે ''ધ ડાયરી ઓફ અલિસિયા કીઝ'' દ્વારા પદાર્પણ કર્યું, જે ડિસેમ્બર 2003માં બહાર પડયું હતું. ''બિલબોર્ડ'' 200માં તેને પ્રથમ સ્થાન મેળવ્યું હતું, અને બહાર પડયાના પહેલા સપ્તાહમાં તેની 618,000 કોપી વેચાઇ હતી, અને 2003માં કોઇ મહિલા કલાકાર માટે તે પહેલા સપ્તાહનું સૌથી વધુ વેચાણ બન્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2004_Feb_17/ai_113344090/|title=Verizon Ladies First Tour 2004 Starring Beyoncé, Alicia Keys and Missy Elliott With Special Guest Tamia|date=February 17, 2004|work=[[FindArticles]]|publisher=[[CBS Corporation]]|access-date=January 27, 2009|archive-url=https://archive.today/20120525113819/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2004_Feb_17/ai_113344090/|archive-date=મે 25, 2012|url-status=live}}</ref> અમેરિકામાં તેની 4.4 મિલિયન કોપી વેચાઇ હતી અને આરઆઇએએ (RIAA) દ્વારા તેને ચાર વાર પ્લેટિનમ દ્વારા પ્રમાણિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="RIAA"/><ref>{{cite web|last=Hope|first=Clover|date=February 3, 2006|title=Keys Pleasantly Surprised By Grammy Nominations|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|url=http://www.billboard.com/#/news/keys-pleasantly-surprised-by-grammy-nominations-1001956959.story|access-date=August 1, 2009}}</ref> સમગ્ર વિશ્વમાં તેની આઠ મિલિયન કોપી વેચાઇ હતી,<ref>{{cite web|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/article2819353.ece|title=The ascent of Alicia Keys|last=Batey|first=Angus|date=November 10, 2007|work=The Times|publisher=News Corporation|access-date=January 27, 2009|location=London|archive-date=મે 16, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080516200257/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/article2819353.ece|url-status=dead}}</ref> અને તે મહિલા કલાકારનું છઠ્ઠુ સૌથી વધુ વેચાતુ આલ્બમ અને મહિલા આર એન્ડ બી (R&amp;B) કલાકારનું બીજુ સૌથી વધુ વેચાતુ આલ્બમ બન્યું હતું.<ref>{{cite web|last=Ah-young|first=Chung|date=June 3, 2008|title=R&B Diva Alicia Keys in Town|work=[[The Korea Times]]|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2008/10/143_25231.html|access-date=November 14, 2008}}</ref> "યુ ડોન્ટ નો માય નેમ" અને "ઇફ આઇ એન્ટ ગોટ યુ" બંને ગીતો ''બિલબોર્ડ'' હોટ 100ના ચાર્ટ પર ટોચના પાંચ ગીતોમાં સ્થાન પામ્યા હતા. અને ત્રીજુ ગીત "ડાયરી" ટોચના દસ ગીતોમાં સ્થાન પામ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/singles-chart-remains-in-outkast-s-command-2074215.story|title=Singles Chart Remains In OutKast's Command|last=Martens|first=Todd|date=January 22, 2004|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=August 1, 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/usher-locks-up-singles-chart-again-1000550918.story|title=Usher Locks Up Singles Chart Again|last=Whitmir|first=Margo|date=June 24, 2004|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=August 1, 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/ciara-keeps-goodies-perched-on-top-1000640864.story|title=Ciara Keeps 'Goodies' Perched On Top|last=Whitmir|first=Margo|date=September 23, 2004|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=August 1, 2009}}</ref> ચોથા ગીત "કર્મા"ને ''બિલબોર્ડ'' હોટ 100માં ઓછી સફ્ળતા મળી હતી, તે 20માં સ્થાને રહ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/song/alicia-keys/karma/5053548|title=Karma – Alicia Keys|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=August 1, 2009}}</ref> "ઇફ એન્ટ ગોટ યુ" એક મહિલા કલાકારનું પહેલુ એવુ ગીત હતું જે ''બિલબોર્ડ'' હોટ આર એન્ડ બી (R&amp;B) હીપ હોપ સોંગ્સના ચાર્ટ પર એક વર્ષ સુધી રહ્યું હતું.<ref name="NY Daily News">{{cite web|last=Huguenin|first=Patrick|date=October 11, 2008|title='Secret Life of Bees' star Alicia Keys' hive of activity|work=[[Daily News (New York)|New York Daily News]]|publisher=[[Mortimer Zuckerman]]|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/music/2008/10/12/2008-10-12_secret_life_of_bees_star_alicia_keys_hiv.html|access-date=December 4, 2008|archive-date=ડિસેમ્બર 4, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081204050621/http://www.nydailynews.com/entertainment/music/2008/10/12/2008-10-12_secret_life_of_bees_star_alicia_keys_hiv.html|url-status=dead}}</ref> કીઝને "ઇફ આઇ એન્ટ ગોટ યુ" માટે 2004 એમટીવી વિડિયો મ્યુઝિક એવોર્ડઝમાં શ્રેષ્ઠ આર એન્ડ બી (R&amp;B) વિડિયોનો એવોર્ડ મળ્યો હતો, તેણે આ ગીત અને "હાયર ગ્રાઉન્ડ" લેની ક્રેવિઝ તેમજ સ્ટીવ વન્ડર સાથે ભજવ્યું હતું.<ref>{{cite web|date=August 30, 2004|title=MTV Awards 2004: The winners|work=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3611884.stm|access-date=November 14, 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.blender.com/guide/67645/outkast-jay-z-dominate-tame-mtv-awards.html|title=Outkast, Jay-Z Dominate Tame MTV Awards|last=[[Jason Buhrmester|Buhrmester]]|first=[[Jason Buhrmester|Jason]]|date=August 30, 2004|work=Blender|publisher=Alpha Media Group|access-date=February 3, 2009}}</ref> તે જ વર્ષમાં કીઝે પોતાનું પુસ્તક તે જ વર્ષમાં કીઝે પોતાનું પુસ્તક ''ટીયર્સ ફેર વોટરઃ સોંગબૂક ઓફ પોયમ્સ એન્ડ લિરિક્સ'' પ્રકાશિત કર્યું હતું , જેમાં તેના જર્નલ્સ અને લિરિક્સની પ્રકાશિત ન થયેલી કવિતાઓ હતી. તેનું મથાળું તેની એક કવિતા "લવ એન્ડ ચેઇન્સ"ની એક લાઇન "આઇ ડોન્ટ માઇન્ડ ડ્રીંકીંગ માય ટિયર્સ ફેર વોટર" પરથી લેવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|date=November 11, 2004|title=The Poetry of Alicia Keys|work=[[CBS News]]|url=http://www.cbsnews.com/stories/2004/11/11/earlyshow/leisure/celebspot/main655152.shtml|access-date=December 4, 2008|archive-date=ડિસેમ્બર 7, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207032618/http://www.cbsnews.com/stories/2004/11/11/earlyshow/leisure/celebspot/main655152.shtml|url-status=dead}}</ref> તેણે જણાવ્યું હતું કે આ મથાળુ તેના લેખનકાર્યનો પાયો હતો કારણ કે "મેં જે કંઇ લખ્યું છે તે મારા આનંદના અશ્રુઓ, પીડા, દુઃખ, હતાશા અને પ્રશ્નોમાંથી પણ ફ્ટયું છે".<ref>{{cite web|date=2004-11|title=In Tears for Water: Songbook of Poems and Lyrics|work=FindArticles|publisher=CBS Corporation|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1077/is_1_60/ai_n6260841/|access-date=December 4, 2008|archive-url=https://archive.today/20120525113826/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1077/is_1_60/ai_n6260841/|archive-date=મે 25, 2012|url-status=live}}</ref> આ પુસ્તક 500,000 યુએસ ડોલરમાં વેચાયું હતું અને કીઝે ''ધ ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ'' 2005ની બેસ્ટસેલરની યાદીમાં સ્થાન મેળવ્યું હતું.<ref name="Daily Telegraph">{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/sunday-telegraph/alicia-keys-superwoman/story-e6frewt9-1111118050168|title=Alicia Keys, superwoman|last=Stark|first=Petra|date=November 16, 2008|work=[[The Daily Telegraph]]|publisher=[[News Limited]]|access-date=July 17, 2009|archive-date=ફેબ્રુઆરી 11, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120211164736/http://www.dailytelegraph.com.au/news/sunday-telegraph/alicia-keys-superwoman/story-e6frewt9-1111118050168|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Lafranco|first=Robert|date=February 10, 2005|title=Money Makers|work=Rolling Stone|publisher=Wenner Media|url=http://www.rollingstone.com/news/story/6959138/money_makers/4|access-date=December 4, 2008|archive-date=ડિસેમ્બર 16, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216114355/http://www.rollingstone.com/news/story/6959138/money_makers/4|url-status=dead}}</ref> તે પછીના વર્ષમાં તેણે "કર્મા"ના વિડિયો માટે એમટીવી વિડિયો મ્યુઝિક એવોર્ડઝમાં બીજો શ્રેષ્ઠ આર એન્ડ બી (R&amp;B) વિડિયોનો એવોર્ડ મેળવ્યો હતો.<ref>{{cite web|last=Barkham|first=Patrick|date=August 30, 2005|title=Green Day takes top honours at MTV awards ceremony|work=The Guardian|publisher=Guardian Media Group|url=http://www.guardian.co.uk/world/2005/aug/30/media.arts|access-date=November 14, 2008}}</ref> કીઝે "ઇફ એન્ટ ગોટ યુ" ભજવ્યું અને 2005ના ગ્રેમી એવોર્ડઝમાં જેમી ફેક્સ અને ક્વિન્સી જોન્સ સાથે રે ચાલ્સે 1950માં બનાવેલા હોગી કારમાઇકલ ગીત "જ્યોર્જિયા ઓન માય માઇન્ડ" ભજવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/music/2005/feb/14/raycharles|title=Late Ray Charles tops Grammy Awards|date=February 15, 2002|work=The Guardian|publisher=Guardian Media Group|access-date=November 14, 2008}}</ref> તે સાંજે તેણે ચાર ગ્રેમી એવોર્ડઝ : "ઇફ આઇ એન્ટ ગોટ યુ" માટે બેસ્ટ ફિમેલ આર એન્ડ બી (R&amp;B) વોકલ પરફોર્મન્સ, "યુ ડોન્ટ નો માય નેમ" માટે બેસ્ટ આર એન્ડ બી (R&amp;B) સોંગ, ''ધ ડાયરી ઓફ અલિસિયા કીઝ'' માટે શ્રેષ્ઠ આર એન્ડ બી (R&amp;B) આલ્બમ, બે વ્યક્તિ કે ગ્રુપમા ગીતો સાથે બેસ્ટ આર એન્ડ બી (R&amp;B) પરફોર્મન્સનો એવોર્ડ "માય બૂના ગીતો માટે મળ્યો હતો.જેમાં તેની સાથે બીજા સહાયકો પણ હતા.<ref>{{cite web|date=February 13, 2005|title=2005 Grammy Award Winners|work=CBS News|url=http://www.cbsnews.com/stories/2005/02/14/in_depth_showbiz/main673822.shtml|access-date=November 9, 2008|archive-date=જૂન 20, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620131904/http://www.cbsnews.com/stories/2005/02/14/in_depth_showbiz/main673822.shtml|url-status=dead}}</ref> કીઝે તેની બાકી રહેલી ''એમટીવી અનપ્લગ્ડ'' શ્રેણીને જુલાઇ 2005માં બ્રૂકલિન એકેડેમી ઓફ મ્યુઝિકમાં બાકીનું પરફોર્મ અને રેકોર્ડિંગનું કામ કર્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://new.music.yahoo.com/alicia-keys/news/keys-plugs-in-at-no-1--24723802|title=Keys Plugs In at No. 1|last=Jenison|first=David|date=October 19, 2005|work=[[Yahoo! Music]]|access-date=December 7, 2006|archive-date=ઑક્ટોબર 13, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111013082413/http://new.music.yahoo.com/alicia-keys/news/keys-plugs-in-at-no-1--24723802|url-status=dead}}</ref> આ સમય દરમિયાન, કીઝે તેના મૂળ ગીતોમાં નવી ગોઠવણ કરી હતી અને કેટલાંક પસંદગીના કવર્સ ભજવ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/keys-blends-old-with-new-on-unplugged-1001019121.story|title=Keys Blends Old With New On 'Unplugged'|last=Cohen|first=Jonathan|date=August 22, 2005|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=August 1, 2009}}</ref> આ સેશન ઓક્ટોબર 2005માં સીડી અને ડીવીડીમાં બહાર પડયું હતું. ''અનપ્લગ્ડ'' ના સાદા ટાઇટલ સાથેનું આલ્બમ યુએસ ''બિલબોર્ડ'' 200ના ચાર્ટ પર પ્રથમ સ્થાને રહ્યું હતું અને બહાર પડયાના પહેલા સપ્તાહમાં તેના 196,000 યુનિટ વેચાયા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/keys-unplugs-for-3rd-straight-no-1-disc-1001347290.story|title=Keys 'Unplugs' For 3rd Straight No. 1 Disc|last=Whitmire|first=Margo|date=October 19, 2005|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=August 1, 2009}}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં તેના આલ્બમની એક મિલિયન કોપી વેચાઇ હતી, જ્યાં તેને આરઆઇએએ (RIAA) દ્વારા પ્લેટિનમ દ્વારા પ્રમાણિત કરવામાં આવી હતી અને સમગ્ર વિશ્વમાં તેની બે મિલિયન કોપી વેચાઇ હતી.<ref name="Rolling Stone"/><ref name="RIAA"/><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/keys-craves-strange-as-hell-collaborations-1001883836.story|title=Keys Craves 'Strange As Hell' Collaborations|last=Hope|first=Clover|date=January 24, 2006|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=August 1, 2009}}</ref> નિર્વાણાના 1994 ''ન્યુયોર્કમાં એમટીવી અનપ્લગ્ડ'' ગ્ની શરૂઆત થઇ ત્યારથી કીઝના ''અનપ્લગ્ડ'' ની પ્રથમ રજૂઆત ''એમટીવી અનપ્લગ્ડ'' માટે સૌથી ઊંચી રહી હતી અને મહિલા કલાકાર દ્વારા પહેલુ ''અનપ્લગ્ડ'' હતું જે પ્રથમ સ્થાને આવ્યું હતું.<ref name="Buzzworthy"/> આલ્બમનું પહેલું ગીત "અનબ્રેકેબલ" ''બિલબોર્ડ'' હોટ 100માં 34માં નંબરે અને હોટ આર એન્ડ બી (R&amp;B)/હીપ-હોપ સોંગ્સમાં ચોથા સ્થાને રહ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/r795026|title=Unplugged – Charts & Awards – Billboard Singles|work=Allmusic|access-date=March 10, 2009}}</ref> તે ''બિલબોર્ડ'' હોટ એડલ્ડ આર એન્ડ બી (R&amp;B) એરપ્લે પર 11 સપ્તાહ સુધી પ્રથમ સ્થાને રહ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/chart-beat-1001918986.story|title=Chart Beat|last=Bronson|first=Fred|date=January 26, 2006|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=August 3, 2009}}</ref> કીઝે લોંગ આઇલેન્ડ, ન્યુયોર્કમાં ધ ઓવન સ્ટુડિયોના નામે રેકોર્ડિંગ સ્ટુડિયો ખોલ્યો હતો, તેણે ભાગીદાર કેરી "ક્રુશિયલ" બ્રધર્સ સાથે તેની માલિકી, નિર્માણ અને ગીતલેખનમાં ભાગીદારી કરી હતી.<ref>{{cite web|last=Weiss|first=David|date=October 1, 2005|title=Alicia Keys Opens Recording Studio in New York|work=[[Mix (magazine)|Mix]]|publisher=[[Penton Media]]|url=http://mixonline.com/mag/audio_oven_studios/|access-date=December 7, 2006|archive-date=સપ્ટેમ્બર 7, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060907022745/http://www.mixonline.com/mag/audio_oven_studios/|url-status=dead}}</ref> આ સ્ટુડિયોની ડિઝાઇન ડબલ્યુએસડીજીના વિખ્યાત સ્ટુડિયો સ્થાપત્યકાર જોન સ્ટોરિકે કરી હતી, જે જિમિ હેન્ડરિક્સ'ના ઇલેક્ટ્રીક લેડી સ્ટુડિયોઝના પણ ડિઝાઇનર હતા. કીઝ એન્ડ બ્રધર્સ ક્રુશિયલકીઝ એન્ટરપ્રાઇઝિઝના સહ-સ્થાપક છે, જે એક પ્રોડક્શન અને ગીતકાર ટીમ છે, તેઓ કીઝને તેના આલ્બમ બનાવવામાં મદદ કરે છે સાથે જ બીજા કલાકારો માટે પણ સંગીત આપે છે.<ref>{{cite web|last=LeRoy|first=Dan|date=December 7, 2005|title=Alicia Collaborator Krucial Goes Solo|work=Rolling Stone|publisher=Wenner Media|url=http://www.rollingstone.com/news/story/8933895/alicia_collaborator_krucial_goes_solo|access-date=December 7, 2006|archive-date=મે 2, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090502005930/http://www.rollingstone.com/news/story/8933895/alicia_collaborator_krucial_goes_solo|url-status=dead}}</ref> === 2006–08: ફિલ્મમાં શરૂઆત અને ''એઝ આઇ એમ'' === 2006માં, કીઝે ત્રણ એનએએસીપી (NAACP) ઇમેજ એવોર્ડઝ જીત્યા હતા, તેમાં આઉટસ્ટેડિંગ ફિમેલ આર્ટિસ્ટ અને "અનબ્રેકેબલ" માટે આઉટસ્ટેન્ડિંગ સોંગનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/image-awards-honor-foxx-keys-carey-1002075032.story|title=Image Awards Honor Foxx, Keys, Carey|date=February 26, 2006|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=August 3, 2009}}</ref> સોંગરાઇટર્સ હોલ ઓફ ફ્મ દ્વારા તેને સ્ટારલાઇટ એવોર્ડ પણ મળ્યો હતો.<ref>{{cite web|title=Alicia Keys – A Legend Grows|work=ASCAP|url=https://www.ascap.com/playback/2005/summer/features/keys.html|access-date=December 9, 2008|archive-date=ઑગસ્ટ 9, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100809130539/http://www.ascap.com/playback/2005/summer/features/keys.html|url-status=dead}}</ref> ઓક્ટોબર 2006માં, તેણે બાળકોની ટેલિવિઝન શ્રેણી ''ધ બેકયાર્ડિગન્સ'' ના "મિશન ઓફ માર્સ" એપિસોર્ડમાં મોમી માર્ટિન માટે અવાજ આપ્યો હતો, જેમાં તેણે અસલ ગીત "અલમોસ્ટ એવ્રીથીંગ ઇઝ બોઇંગા હીયર" ગાયું હતું.<ref>{{cite web|date=September 20, 2006|title=For The Record: Quick News On Alicia Keys, Cameron Diaz, Justin Timberlake, Lance Bass, Beyoncé & More|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/news/articles/1541325/20060920/keys_alicia.jhtml|access-date=December 6, 2008|archive-date=ડિસેમ્બર 16, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216120228/http://www.mtv.com/news/articles/1541325/20060920/keys_alicia.jhtml|url-status=dead}}</ref> તે જ વર્ષે, કીઝ માનસિક રીતે ભાંગી પડી હતી. તેની દાદીમાનું મૃત્યુ થયું હતું અને તેનો પરિવાર મોટેભાગે તેમના પર આધારિત હતો. તેને લાગ્‍યું કે તેણે ત્રણ સપ્તાહ સુધી ઇજિપ્ત "ભાગી જવાની" જરૂર છે. તેણે જણાવ્યું હતું કે, "તે સમય મારા માટે અત્યાર સુધીના મારા જીવનમાં મેં અનુભવેલો સૌથી વધુ કપરો સમય હતો. હું ખૂબજ મુશ્કેલ સમયમાંથી પસાર થઇ રહી હતી, અને એક સમય એવો આવ્યો હતો કે જ્યાં હું ખરેખર ક્યાંક ભાગી જવા માંગતી હતી. અને શક્ય હોય તેટલુ દૂર જતી રહેવા માંગતી હતી."<ref name="PopMatters">{{cite web|last=Bream|first=Jon|date=April 25, 2008|title=Alicia Keys: From near-breakdown to breakthrough with 'Yes I Am'|work=[[PopMatters]]|url=http://www.popmatters.com/pm/article/alicia-keys-from-near-breakdown-to-breakthrough-with-yes-i-am|access-date=December 16, 2008}}</ref><ref>{{cite web|date=November 23, 2008|title=Analyse This: Alicia Keys, singer|work=[[Daily Mail]]|publisher=[[Associated Newspapers Ltd|Associated Newspapers]]|url=http://www.dailymail.co.uk/femail/article-1088762/Alicia-Keys-price-fame-loss-inspired-latest-music.html|access-date=January 9, 2009}}</ref> કીઝે ફિલ્મ ક્ષેત્રે તેની પ્રથમ શરૂઆત 2007ના પૂર્વાર્ધમાં ગુનાખોરીની ફિલ્મ ''સ્મોકિન' એસિસ'' દ્વારા કરી હતી, જ્યોર્જિયા સાઇક્સ નામની ખૂની સહ-કલાકાર તરીકે તેણે બેન એફ્લેક અને એન્ડી ગર્સિયા સામે કામ કર્યું હતું. કીઝને આ ફિલ્મમાં સહકલાકારો તરફથી ઘણા વખાણ સાંભળવા મળ્યા હતા, રેનોલ્ડ્સે કહ્યું હતું કે કીઝ એટલી બધી "સ્વાભાવિક" હતી અને તે "બીજા બધાને ઝાંખા પાડી દેશે".<ref>{{cite web|date=January 28, 2007|title=Smokin' Aces Tranforms Alicia Keys from Artist to Assassin|work=[[IGN]]|url=http://movies.ign.com/articles/755/755255p1.html|access-date=December 10, 2008|archive-date=ડિસેમ્બર 16, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216114409/http://movies.ign.com/articles/755/755255p1.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Carroll|first=Larry|date=January 2, 2007|title=Alicia Keys Kills — Literally — In Film Debut, 'Smokin' Aces'|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1548928/story.jhtml|access-date=January 24, 2009|archive-date=ફેબ્રુઆરી 16, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090216164104/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1548928/story.jhtml|url-status=dead}}</ref> તે જ વર્ષે કીઝે તેની બીજી ફિલ્મ ''ધ નેની ડાયરીઝ'' માટે પણ ઘણી સરાહના મેળવી, જે તે નામના 2002ના નોવેલ પર આધારિત હતી, જેમાં તેને સ્કારલેટ જોહનસન અને ક્રિસ ઇવાન્સ જેવા સહ-કલાકારો સાથે કામ કર્યું હતું.<ref>{{cite web|last=Carroll|first=Larry|date=April 13, 2006|title=Alicia Keys Works Her Hollywood Mojo, Joins Johansson In 'Nanny Diaries'|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1528672/story.jhtml|access-date=December 10, 2008|archive-date=ડિસેમ્બર 16, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216120056/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1528672/story.jhtml|url-status=dead}}</ref> તેણે ''કેન'' નાટક શ્રેણીના "વન મેન ઇઝ એન્ડ આઇલેન્ડ"માં પણ મહેમાન કલાકાર તરીકે કામ કર્યું હતું.<ref>{{cite web|title=Cane – One Man is an Island|work=Yahoo!|url=http://tv.yahoo.com/episode/151729/castcrew|access-date=December 6, 2008|archive-date=જૂન 15, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110615071205/http://tv.yahoo.com/episode/151729/castcrew|url-status=dead}}</ref> [[ચિત્ર:Alicia performing1.jpg|thumb|left|કીઝનું જીવંત પરફોર્મન્સ, માર્ચ 20,2008]] કીઝે તેનું ત્રીજુ સ્ટુડિયો આલ્બમ ''એઝ આઇ એમ'' નવેમ્બર 2007માં બહાર પાડયું હતું, ''બિલબોર્ડ'' 200 પર તે પ્રથમ સ્થાને રહ્યું હતું, પ્રથમ સપ્તાહમાં તેની 742,000 કોપી વેચાઇ હતી. તેના કારણે કીઝ તેની કારકિર્દીમાં પ્રથમ સપ્તાહમાં સૌથી વધુ વેચાણ મેળવી ચુકી હતી અને તે અનુક્રમે તેનું ચોથુ નંબર વન આલ્બમ બન્યું હતું,અને બ્રિટની સ્પિયર્સ સાથે ''બિલબોર્ડ'' 200 પર મહિલા કલાકાર દ્વારા નંબર વન રહેલા આલ્બમ માટે ટાઇ થઇ હતી.<ref>{{cite web|last=Harris|first=Chris|date=November 21, 2007|title=Alicia Keys Lands Fourth Consecutive #1 On Billboard Chart With As I Am|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/news/articles/1574872/20071121/keys_alicia.jhtml|access-date=December 7, 2008|archive-date=ડિસેમ્બર 12, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212124034/http://www.mtv.com/news/articles/1574872/20071121/keys_alicia.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Caulfield|first=Kieth|date=November 21, 2007|title=Alicia Keys 'As I Am' Bows Big at No. 1 |work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|url=http://www.billboard.biz/bbbiz/content_display/charts/chart_alert/e3i3567e69804be692d4caf2cff3b560fea|access-date=December 7, 2008}}</ref> આ સપ્તાહ 2007નું ફિમેલ સોલો આર્ટિસ્ટનું સૌથી વધુ વેચાણનું બીજુ સૌથી મોટુ સપ્તાહ બની રહ્યું હતું. આ પહેલા 2004માં ગાયક નોરાહ જોન્સના આલ્બમ ''ફીલ લાઇક હોમ'' માટે આ સ્થિતિ સર્જાઇ હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/keys-storms-chart-with-mega-selling-as-i-1003676535.story|title=Keys Storms Chart With Mega-Selling 'As I Am'|last=Cohen|first=Jonathan|date=November 21, 2007|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=August 1, 2009}}</ref> આ આલ્બમની લગભગ ચાર મિલિયન કોપી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં વેચાઇ હતી અને આરઆઇએએ (RIAA) દ્વારા ત્રણવાર પ્લેટિનમથી તેને પ્રમાણિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|last=Celizic|first=Mike|date=April 27, 2008|title=Alicia Keys kicks off TODAY concert series|work=[[msnbc.com]]|publisher=[[NBC Universal]]|url=http://today.msnbc.msn.com/id/24238729/|access-date=December 7, 2008|archive-date=ડિસેમ્બર 17, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091217094846/http://today.msnbc.msn.com/id/24238729/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&artist=Alicia%20Keys&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2009Artist&perPage=25|title=Gold and Platinum|publisher=Recording Industry Association of America|access-date=January 4, 2009|archive-date=ઑગસ્ટ 7, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130807095932/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=1&table=SEARCH_RESULTS&artist=Alicia%20Keys&startMonth=1&endMonth=1&startYear=1958&endYear=2009Artist&perPage=25|url-status=dead}}</ref> સમગ્ર વિશ્વમાં તેની છ મિલિયન કોપી વેચાઇ હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS230622+16-Apr-2008+PRN20080416|title=Alicia Keys Gears Up for North American Leg of As I Am Tour Presented By Lexus on...|date=April 16, 2008|work=[[Reuters]]|publisher=[[Thomson Reuters]]|access-date=April 8, 2009|archive-date=મે 2, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090502143901/http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS230622+16-Apr-2008+PRN20080416|url-status=dead}}</ref> 2008 અમેરિકન મ્યુઝિક એવોર્ડમાં ''એઝ આઇ એમ'' માટે કીઝે પાંચ નોમિનેશન મેળવ્યા હતા અને બે એવોર્ડ જીત્યા હતા.<ref>{{cite web|last=Goodman|first=Dean|date=November 23, 2008|title=R&B star Chris Brown sweeps American Music Awards|work=Reuters|publisher=Thomson Reuters|url=http://ca.reuters.com/article/domesticNews/idUSTRE4AN0H620081124|access-date=December 7, 2008|archive-date=ડિસેમ્બર 16, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216120032/http://ca.reuters.com/article/domesticNews/idUSTRE4AN0H620081124|url-status=dead}}</ref> આ આલ્બમનું મુખ્ય ગીત "નો વન" ''બિલબોર્ડ'' હોટ 100 અને હોટ આરએન્ડબી ( R&amp;B)/ હીપ-હોપ સોંગ્સમાં પ્રથન સ્થાને રહ્યું હતું, અને કીઝને દરેક ચાર્ટ પર અનુક્રમે ત્રીજો અને પાંચમો નંબર મળ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/chart-beat-1003660178.story|title=Chart Beat|last=Bonson|first=Fred|date=October 18, 2007|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media, Inc|access-date=August 3, 2009}}</ref> આ આલ્બમનું બીજુ ગીત "લાઇક યુ વીલ નેવર સી મી અગેઇન" 2007ના ઉત્તરાર્ધમાં બહાર પડયું હતું અને ''બિલબોર્ડ'' હોટ 100 પર બારમા સ્થાને રહ્યું હતું તેમજ હોટ આરએન્ડબી ( R&amp;B)/હીપ હોપ સોંગ્સમાં પ્રથમ સ્થાને રહ્યું હતું.<ref name="As I Am singles">{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/r1213242|title=As I Am – Charts & Awards – Billboard Singles|work=Allmusic|access-date=August 3, 2009}}</ref> આ આલ્બમનું ત્રીજુ ગીત "ટીનેજ લવ અફેર" હોટ આરએન્ડબી/હીપ હોપ સોંગ્સ ચાર્ટમાં ત્રીજા સ્થાને રહ્યું હતું.<ref name="As I Am singles"/> તેણે ચોથુ ગીત "સુપરવુમન" બહાર પાડયું હતું જે ''બિલબોર્ડ'' હોટ 100 પર 82માં નંબરે હોટ આરએન્ડબી ( R&amp;B)/હીપ હોપ સોંગ્સ પર બારમા સ્થાને રહ્યું હતું.<ref name="As I Am singles"/><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/alicia-keys-mulls-next-album-new-single-1003795464.story|title=Alicia Mulls Next Album, New Single|last=Graff|first=Gary|date=April 28, 2008|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=August 1, 2009}}</ref> [[ચિત્ર:Alicia Keys at the Summer Sonic Festival crop.jpg|thumb|right|180px|કીઝનું ટોકિયો, જાપાનમાં થયેલું 2008 સમર સોનિક ફેસ્ટિવલનું પરફોર્મન્સ]] "નો વન" ને કારણે કીઝને 2008ના ગ્રેમી એવોર્ડઝમાં બેસ્ટ ફિમેલ આર એન્ડ બી (R&amp;B) વોકલ પરફોર્મન્સ અને બેસ્ટ આર એન્ડ બી (R&amp;B) સોંગના એવોર્ડઝ મળ્યા હતા.<ref>{{cite web|date=February 10, 2008|title=Grammy 2008 Winners List|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/news/articles/1581272/20080210/story.jhtml|access-date=November 9, 2008|archive-date=જૂન 22, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120622121558/http://www.mtv.com/news/articles/1581272/grammy-2008-winners.jhtml|url-status=dead}}</ref> કીઝે આ સમારંભની શરૂઆત ફ્રેન્ક સિનાટ્રાના 1950ના ગીત લર્નિંન ધ બ્લ્યુઝ "ડયુએટ" તરીકે સિનાટ્રાના સંગ્રહાયેલા દ્રશ્યો સાથે ગાયું હતું અને આ શોમાં પાછળથી જ્હોન મેયર સાથે "નો વન" ગાયું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/grammy-performances-meld-classic-contemporary-1003709145.story|title=Grammy Performances Meld Classic, Contemporary|last=Donahue|first=Ann|date=February 11, 2008|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=August 1, 2009}}</ref> આ શો દરમિયાન કીઝ બેસ્ટ ફિમેલ આર એન્ડ બી (R&amp;B) આર્ટિસ્ટ પણ બની હતી.<ref>{{cite web|last=Reid|first=Shaheem|date=June 25, 2008|title=Kanye West, UGK Win Big At BET Awards, But Ne-Yo, Alicia Keys, Lil Wayne Performances Steal The Show|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/news/articles/1589931/20080625/fergie__4_.jhtml|access-date=June 24, 2008|archive-date=માર્ચ 3, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303090608/http://www.mtv.com/news/articles/1589931/20080625/fergie__4_.jhtml|url-status=dead}}</ref> તે ડોવ ગો ફ્રેશ દ્વારા બનાવાયેલી વ્યવસાયિક માઇક્રો-સિરિઝ "ફ્રેશ ટેક્સ"માં પણ ચમકી હતી, જેનું પ્રિમિયર માર્ચ થી એપ્રિલ 2008 દરમિયાન એમટીવીના ''ધ હીલ્સ'' માં થયું હતું. આ પ્રિમીયરમાં નવા ડવ ગો ફ્રેશની રજુઆતની ઉજવણી કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|date=March 24, 2008|title=Video: Alicia Keys and Dove(R) Give Women a Fresh Take on Life in Their Twenties|work=Reuters|publisher=Thomson Reuters|url=http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS76429+24-Mar-2008+PRN20080324|access-date=December 6, 2008|archive-date=માર્ચ 17, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090317092513/http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS76429+24-Mar-2008+PRN20080324|url-status=dead}}</ref> તેણે ઉત્પાદનની જાહેરાત માટે પ્રવક્તા તરીકે ગ્લેસેઉસ વિટામિનવોટર સાથે પણ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા,<ref>{{cite web|date=August 6, 2008|title=OK! Interview: Alicia Keys|work=[[OK!]]|url=http://www.okmagazine.com/2008/08/ok-interview-alicia-keys-8283/|access-date=July 17, 2009|archive-date=મે 29, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100529095057/http://www.okmagazine.com/2008/08/ok-interview-alicia-keys-8283/|url-status=dead}}</ref> અને તેણે અમેરિકન એક્સપ્રેસની જાહેરાત આર યુ એ કાર્ડ મેમ્બર? માં પણ કામ કર્યું હતું. અભિયાનમાં પણ ભાગ લીધો હતો.<ref>{{cite web|date=June 1, 2007|title=Martin Scorsese Directs Andre Agassi, Sheryl Crow, Ellen DeGeneres, Alicia Keys and Shaun White in New American Express(R) Campaign for 'The Members Project'|work=[[PR Newswire]]|url=http://www.prnewswire.com/cgi-bin/stories.pl?ACCT=104&STORY=/www/story/06-01-2007/0004600061|access-date=December 10, 2008}}</ref> કીઝે ધ વ્હાઇટ સ્ટ્રાઇપ્સ, ગિટારવાદક અને મુખ્ય ગાયક જેક વ્હાઇટ સાથે મળીને બોન્ડના ગીતોના ઇતિહાસમાં પહેલુ ડયુએટ '''' કોન્ટમ ઓફ સોલેસનું થીમ ગીત રેકોર્ડ કર્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/reviews/first-listen-another-way-to-die-james-bond-theme-jack-white-and-alicia-keys-935406.html|title=First Listen: Another Way To Die, James Bond Theme, Jack White and Alicia Keys|last=Bray|first=Elisa|date=September 19, 2008|work=[[The Independent]]|publisher=[[Independent News & Media]]|access-date=January 17, 2009|archive-date=જુલાઈ 23, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100723154102/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/reviews/first-listen-another-way-to-die-james-bond-theme-jack-white-and-alicia-keys-935406.html|url-status=dead}}</ref> 2008માં, કીઝે ''બિલબોર્ડ'' હોટ 100 ના ઓલ ટાઇમ ટોપ આર્ટિસ્ટ્સમાં 80મું સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું હતું.<ref>{{cite web|title=The Billboard Hot 100 All-Time Top Artists (80–61)|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|url=http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-artists-80.shtml|access-date=November 8, 2008|archive-url=https://archive.today/20120525113840/http://www.billboard.com/bbcom/specials/hot100/charts/top100-artists-80.shtml|archive-date=મે 25, 2012|url-status=live}}</ref> તે ''ધ સિક્રેટ લાઇફ ઓફ બિઝ'' માં પણ ચમકી હતી, આ ફિલ્મ સુ મોન્ક કિડ્સની 2003ની તે જ નામની સૌથી વધુ વેચાતી નોવેલનું રૂપાંતરણ હતું, સાથે જ જેનિફ્ર હડસન અને ક્વીન લતિફ ઓક્ટોબર 2008માં ફેક્સ સર્ચલાઇટ દ્વારા બહાર પડયા હતા.<ref>{{cite web|last=Zeitchik|first=Steven|date=December 26, 2007|title=Dakota Fanning and Alicia Keys drawn to "Bees"|work=Reuters|publisher=Thomson Reuters|url=http://www.reuters.com/article/filmNews/idUSN2064532120071220|access-date=December 29, 2007}}</ref> તેની ભૂમિકાને કારણે તે એનએએસીપી (NAACP) ઇમેજ એવોર્ડઝના મોશન પિક્ચરમાં આઉટસ્ટેન્ડિંગ સપોર્ટિંગ એક્ટ્રેસ માટે નોમિનેશન જીતી શકી હતી.<ref>{{cite web|date=January 7, 2009|title=40th NAACP Image Awards|work=NAACP|url=http://www.naacp.org/news/press/2009-01-07/40th.NIA.Nominees.Release.pdf|format=PDF|access-date=January 9, 2009|archive-date=ડિસેમ્બર 25, 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5mHMcM5S1?url=http://www.naacp.org/news/press/2009-01-07/40th.NIA.Nominees.Release.pdf|url-status=dead}}</ref> તેણે 2009 ગ્રેમી એવોર્ડઝમાં ત્રણ નોમિનેશન્સ મેળવ્યા હતા અને "સુપરવુમન" માટે બેસ્ટ ફિમેલ આર એન્ડ બી (R&amp;B) વોકલ પરફોર્મન્સ એવોર્ડ જીત્યો હતો.<ref>{{cite web|title=The 51st Annual Grammy Awards Nominations List|work=[[Grammy Award|Grammy]]|url=http://content.grammy.com/grammy_awards/51st_show/list.aspx|access-date=December 4, 2008|archive-date=ડિસેમ્બર 5, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081205175335/http://content.grammy.com/Grammy_Awards/51st_show/list.aspx|url-status=dead}}</ref> ''બ્લેન્ડર'' મેગેઝિન સાથેના એક ઇન્ટરવ્યુ દરમિયાન કીઝે આરોપ લગાવતા જણાવ્યું હતું કે, "'ગેંગસ્ટા રેપ' કાળા લોકોને એકબીજાને મારવા તૈયાર કરવાનું કાવતરૂ હતું, ગેંગસ્ટા રેપનું કોઇ અસ્તિત્વ નહોતું અને એવું કહેવાતું હતં કે તે "સરકાર" દ્વારા રચવામાં આવ્યું હતું. મેગેઝીને એવો પણ દાવો કર્યો હતો કે કીઝે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે ટુપેક શકુર અને નોટોરિયસ બી.આઇ.જી.ને "દગો દઇને મારી નંખાયા હતા, તેમનું માંસ સરકાર અને મિડિયા દ્વારા રાખવામાં આવ્યું હતું જેથી બીજો કોઇ મહાન કાળાઓનો નેતા માથુ ન ઉચકે".<ref name="WeinerUnlocked"/> કીઝે પાછળથી આ મુદ્દાઓ પર સ્પષ્ટતા આપી હતી અને જણાવ્યું હતું કે તેના શબ્દોનો ખોટો અર્થ લેવામાં આવ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2008/04/15/alicia-keys-backtracks-on_n_96867.html|title=Alicia Keys Backtracks On Gangsta Rap Conspiracy Claims|date=April 15, 2008|work=[[The Huffington Post]]|access-date=February 4, 2009}}</ref> તે વર્ષે પાછળથી, વ્યસન વિરોધી અભિયાનકારો દ્વારા કીઝની ટીકા કરવામાં આવી હતી કારણ કે કીઝની આગામી ઇન્ડોનેશિયામાં થનારી કોન્સર્ટ્સના બિલબોર્ડ પોસ્ટર્સમાં એક માઇલ્ડ સિગરેટ બ્રાન્ડનો લોગો હતો જેને તમાકુની કંપની ફ્લિપ મોરિસ દ્વારા સ્પોન્સર કરવામાં આવ્યું હતું. આ કંપની દ્વારા કોન્સર્ટ સ્પોન્સર છે તે જાણ્યા બાદ કીઝે માફી માંગી હતી અને તેને "સુધારવાના પગલા" લેવા કહ્યું હતું. તેની પ્રતિક્રિયા રૂપે, કંપનીએ તેની સ્પોન્સરશીપ રદ કરી હતી.<ref>{{cite web|date=July 28, 2008|title=Keys 'sorry' for tobacco adverts|work=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7529354.stm|access-date=July 28, 2008}}</ref> === 2009–વર્તમાનઃ ''ધ એલિમેન્ટ ઓફ ફ્રિડમ'' અને લગ્ન === [[File:Alicia Keys 2009.jpg|thumb|left|170px| 2009ના અમેરિકન મ્યુઝિક એવોર્ડમાં કીઝ રેડ કાર્પેટ પર.]] કીઝ અને મેનેજર જેફ્ રોબિનસને ડીઝની સાથે લાઇવ એક્શન અને એનિમેટેડ પ્રોજેક્ટ્સના વિકાસ માટે ફિલ્મ નિર્માણના કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. તેમની પહેલી ફિલ્મ 1958ની કોમેડી ''બેલ, બૂક એન્ડ કેન્ડલ'' નું પુનઃનિર્માણ હશે અને તેમાં કીઝ એક જાદુગર મહિલા બનશે જે પ્રતિસ્પર્ધીની પ્રેમિકાને ખુશ કરવા પ્રેમ જગાવશે.<ref>{{cite web|date=July 14, 2006|title=For The Record: Quick News On Justin Timberlake, Michael Jackson, Britney Spears, 'Snakes On A Plane' & More|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/news/articles/1536391/20060714/timberlake_justin.jhtml|access-date=December 9, 2006|archive-date=ફેબ્રુઆરી 10, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210125117/http://www.mtv.com/news/articles/1536391/20060714/timberlake_justin.jhtml|url-status=dead}}</ref> કીઝ અને રોબિનસને બિગ પિટા નામની ટેલિવિઝન નિર્માણ કંપની રચી છે.<ref name="Big Pita">{{cite web|last=Elber|first=Lynn|date=January 18, 2006|title=Alicia Keys forms production company|work=[[The Seattle Times]]|publisher=[[The Seattle Times Company]]|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/entertainment/2002745532_aliciakeys18.html|access-date=December 9, 2006}}</ref> તેમની કંપની બિગ પિટા અને લિટલ પિટા દ્વારા કીઝ અને રોબિનસન લાઇવ-એક્શન અને એનિમેટેડ પ્રોજેક્ટ્સ પર કામ કરશે, જેમાં કીઝ નિર્માતા, કલાકાર, બેનરની આગેવાની અને ધ્વનિ તેમજ સંગીત નિરિક્ષક છે.<ref>{{cite web|last=Fleming|first=Michael|date=July 13, 2006|title=Mouse locking up Keys|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|publisher=[[Reed Business Information]]|url=http://www.variety.com/article/VR1117946792.html?categoryid=16&cs=1|access-date=December 10, 2008}}</ref> કીઝે વિટની હટસનના સાતમા સ્ટુડિયો આલ્બમ ''લૂક ટુ યુ'' માટે "મિલિયન ડોલર બિલ"ને લખવા અને નિર્માણના કામ માટે રેકોર્ડ નિર્માતા સ્વિઝ બિટ્સ સાથે સહકાર સાધ્યો હતો. કીઝે આલ્બમમાં ગીત ઉમેરવાની મંજૂરી મેળવવા માટે ક્લાઇવ ડેવિસનો સંપર્ક સાધ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.rap-up.com/2009/07/24/preview-whitney-houston-i-look-to-you/|title=Preview: Whitney Houston – 'I Look to You'|work=[[Rap-Up]]|access-date=August 10, 2009|archive-date=સપ્ટેમ્બર 21, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100921112012/http://www.rap-up.com/2009/07/24/preview-whitney-houston-i-look-to-you/|url-status=dead}}</ref> કીઝે રેકોર્ડિંગ કલાકાર જય-ઝેડના 2009ના આલ્બમ ''ધ બ્લ્યુપ્રિન્ટ 3'' ના ગીત "એમ્પાયર સ્ટેટ ઓફ માઇન્ડ" માટે તેની સાથે પણ સહકાર સાધ્યો હતો. ''બિલબોર્ડ'' હોટ 100માં આ ગીત ટોચ પર રહ્યું હતું અને તે ચાર્ટ પર તેનું ચોથુ પહેલા નંબરનું ગીત બન્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/news#/news/jay-z-rules-hot-100-lady-antebellum-jumps-1004044405.story|title=Jay-Z Rules Hot 100, Lady Antebellum Jumps into Top 10|last=Pietroluong|first=Silvio|date=November 19, 2009|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=November 22, 2009}}</ref> સ્વિઝ બિટ્સે મે 2009માં જાહેરાત કરી હતી કે તે અને કીઝ અને તે એકબીજા સાથે પ્રણય સંબંધથી જોડાયેલા છે. ''ધ બોસ્ટન ગ્લોબે'' જણાવ્યું હતું કે "સ્વિઝ અને તેની વિમુખ પત્નિ મેશોન્ડાના સંબંધ હાલ દુશ્મની અને કડવાશભર્યા છૂટાછેડા સુધી પહોંચી ગયા છે. તેણે પોતાના લગ્ન વિચ્છેદ માટે એલિસિયાને જવાબદાર માનવાની વાત હંમેશા નકારી હતી".<ref>{{Cite news|title=Alicia Keys dating rapper|url=http://www.boston.com/ae/celebrity/articles/2009/05/18/alicia_keys_dating_rapper/|newspaper=[[The Boston Globe]]|date=2009-05-18|access-date=2009-12-04}}</ref> તે પછીના મહિને, અમેરિકાના ગીતકારો, લેખકો અને પ્રકાશકોએ કીઝને ગોલ્ડન નોટ એવોર્ડ દ્વારા સન્માનિત કરી હતી, આ એવોર્ડ એવા કલાકારોને આપવામાં આવે છે "જેમને કારકિર્દીમાં અસામાન્ય સિદ્ધિઓ હાંસલ કરી હોય".<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.biz/bbbiz/content_display/industry/e3i2c0d30928617f5ec2a961b09d785be34|title=Stargate, Tricky Stewart, The-Dream ASCAP's Top Songwriters|last=Mitchell|first=Gail|date=June 26, 2009|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=June 27, 2009}}</ref> તેણે સ્પેનિશ રેકોર્ડિંગ કલાકાર અલજેન્ડ્રો સાંઝ સાથે "લૂકિંગ ફેર પેરેડાઇઝ" માટે સહકાર સાધ્યો હતો, જે હોટ લેટિન ગીતોના ચાર્ટ પર ટોચ પર રહ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/song/alejandro-sanz/looking-for-paradise/14253569|title=Looking for Paradise – Alejandro Sanz|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=April 5, 2010}}</ref> કીઝે તેનું ચોથુ સ્ટુડિયો આલ્બમ ''ધ એલિમેન્ટ ઓફ ફ્રિડમ'' ડિસેમ્બર 2009માં બહાર પાડયું હતું.<ref name="Rap-Up">{{cite web|url=http://www.rap-up.com/2009/10/25/alicia-keys-will-wait-for-freedom/|title=Alicia Keys Will Wait for 'Freedom'|work=Rap-Up|access-date=October 26, 2009}}</ref> ''બિલબોર્ડ'' 200 પર તે બીજા નંબરે આવ્યું હતું, પહેલા સપ્તાહમાં તેની 417,000 કોપી વેચાઇ હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/susan-boyle-blocks-alicia-keys-from-no-1-1004055332.story|title=Susan Boyle Blocks Alicia Keys From No. 1 on Billboard 200|last=Caulfield|first=Keith|date=December 23, 2009|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=December 23, 2009}}</ref> આલ્બમના પ્રસાર કાર્યના ભાગરૂપે તેણે પાંચમી ડિસેમ્બરે કેમેન જેઝ ફ્ેસ્ટિવલમાં પરફોર્મ કર્યું હતું, ત્રણ દિવસની ઉજવણીની છેલ્લી રાતનું પ્રસારણ બ્લેક એન્ટરટેઇનમેન્ટ ટેલિવિઝન(બીઇટી) પર થવાનું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.caymannewsservice.com/local-news/2009/05/11/alicia-keys-perform-jazz-fest|title=Alicia Keys to perform at Jazz Fest|date=May 11, 2009|work=Cayman News Service|access-date=May 12, 2009|archive-date=મે 15, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090515011632/http://www.caymannewsservice.com/local-news/2009/05/11/alicia-keys-perform-jazz-fest|url-status=dead}}</ref> આલ્બમનું મુખ્ય ગીત "ડઝન્ટ મીન એનીથીંગ" ''બિલબોર્ડ'' હોટ 100 પર 60માં સ્થાને રહ્યું હતું.<ref name="Rap-Up"/> ''બિલબોર્ડ'' મેગેઝિન દ્વારા કીઝને ૨૦૦૦-2009ના દાયકાની ટોચની આરએન્ડબી ( R&amp;B) રેકોર્ડિંગ કલાકાર ગણવામાં આવી હતી અને દાયકાના કલાકાર તરીકે તેને પાંચમુ સ્થાન મળ્યું હતું, જ્યારે તેનું ગીત "નો વન" મેગેઝિનના દાયકાના શ્રેષ્ઠ ગીતોમાં છઠ્ઠા સ્થાને રહ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://uk.reuters.com/article/idUKTRE5BH5HN20091218|title=Alicia Keys named top R&B artist of decade|last=George|first=Raphael|date=December 18, 2009|publisher=[[Reuters]]|access-date=February 11, 2010|archive-date=મે 28, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100528174655/http://uk.reuters.com/article/idUKTRE5BH5HN20091218|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009#/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009|title=Best of the 2000s – Artists of the Decade|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=December 12, 2009|archive-url=https://archive.today/20120525113855/http://www.billboard.com/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009%23/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009#/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009|archive-date=મે 25, 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009#/charts-decade-end/hot-100-songs?year=2009|title=Best of the 2000s – Hot 100 Songs|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=December 12, 2009|archive-url=https://archive.today/20120525113856/http://www.billboard.com/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009%23/charts-decade-end/hot-100-songs?year=2009#/charts-decade-end/hot-100-songs?year=2009|archive-date=મે 25, 2012|url-status=live}}</ref> યુનાઇટેડ કિંગડમમાં, ''ધ એલિમેન્ટ ઓફ ફ્રિડમ'' કીઝના યુકેના આલ્બમ્સ ચાર્ટ પર ટોચ પર રહેલું પહેલું આલ્બમ બન્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/#/news/alicia-keys-scores-first-u-k-no-1-album-1004065738.story|title=Alicia Keys Scores First U.K. No. 1 Album|last=Sexton|first=Paul|date=February 8, 2010|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=February 10, 2010}}</ref> મે 2010માં, કીઝ અને સ્વિઝ બિટ્સના પ્રતિનિધિએ સમર્થન આપ્યું હતું કે તેમની સગાઇ થઇ ચુકી હતી અને તેઓ એક બાળકની અપેક્ષા રાખી રહ્યા હતા.<ref>{{cite web|last=Laudadio|first=Marisa|date=May 27, 2010|title=Alicia Keys and Swizz Beatz Are Engaged – and Expecting!|url=http://www.people.com/people/article/0,,20389363,00.html|work=People|publisher=Time|access-date=May 27, 2010}}</ref> 2010 ફીફા વર્લ્ડ કપ દરમિયાન, આ યુગલે તેમાં ભાગ લીધો હતો અને ઝુલુ સેરિમનીમાં કૂખમાં રહેલા બાળકને આશીર્વાદ મળ્યા હતા, જે દક્ષિણ આફ્રિકાના ઇઓવો સબર્બમાં યોજાઇ હતી.<ref>{{cite web|title=Alicia Keys and Swizz Beatz Receive Zulu Blessing in Africa|url=http://www.rap-up.com/2010/06/22/alicia-keys-and-swizz-beatz-receive-zulu-blessing-in-africa/|work=Rap-Up|access-date=August 2, 2010|archive-date=જૂન 26, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100626111754/http://www.rap-up.com/2010/06/22/alicia-keys-and-swizz-beatz-receive-zulu-blessing-in-africa/|url-status=dead}}</ref> કીઝ અને સ્વિઝ બિટ્ઝે ૩1મી જુલાઇ 2010ના રોજ ફ્રેન્ચ ટાપુ કોર્સિકા પર લગ્નની ઉજવણી કરી હતી.<ref>{{cite web|last=Baertlein|first=Lisa|date=August 2, 2010|title=Alicia Keys Marries Swizz Beatz|url=http://www.billboard.com/news/alicia-keys-marries-swizz-beatz-in-france-1004107126.story#/news/alicia-keys-marries-swizz-beatz-in-france-1004107126.story|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|access-date=August 2, 2010}}</ref> જોકે, અમેરિકામાં તેમના લગ્ન કાનૂની બનાવવા માટે જાહેર ઉજવણી હજુ પણ જરૂરી હતી.<ref>{{cite web|last=Serpe|first=Gina|date=August 1, 2010|title=Call Her Mrs. Beatz: Alicia Keys Weds! url=http://au.eonline.com/uberblog/b193211_call_her_mrs_beatz_alicia_keys_weds.html|work=EOnline|publisher=EOnline|access-date=August 1, 2010}}</ref> == સંગીતની શૈલી == {{Listen|filename=Alicia Keys - If I Ain't Go You sample.ogg|title="If I Ain't Got You" (2003)|description=Keys often incorporates piano into her songs|format=[[Ogg]]}} કુશળ પિયાનોવાદક હોવાથી, કીઝે તેના મોટાભાગના ગીતોમાં પિયાનોનો ઉપયોગ કર્યો છે અને ઘણીવાર તે પ્રેમ, દીલનું તૂટવું અને મહિલા સશક્તિકરણ વિશે લખે છે.<ref name="The Guardian Interview"/><ref name="Daily Telegraph"/> તેણે પોતાની પ્રેરણા તરીકે કેટલાંક સંગીતકારોનું ઉદાહરણ લીધુ છે જેમાં પ્રિન્સ, નિના સિમોન, બાર્બરા સ્ટ્રેઇસેન્ડ, માર્વિન ગેય, ક્વિન્સી જોન્સ, ડોની હેથવે અને સ્ટિવ વંડરનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20135193,00.html|title=Keys to Success|date=August 27, 2001|work=[[People (magazine)|People]]|publisher=[[Time Inc.|Time]]|access-date=February 4, 2009|archive-date=માર્ચ 3, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303214830/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20135193,00.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,1186026,00.html|title=Opening Doors|last=Fiore|first=Raymond|date=April 21, 2006|work=[[Entertainment Weekly]]|publisher=Time|access-date=February 14, 2009|archive-date=ઑક્ટોબર 20, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020054602/http://www.ew.com/ew/article/0,,1186026,00.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/music/rockandjazzmusic/3607474/CD-of-the-week-The-Diary-of-Alicia-Keys-by-Alicia-Keys.html|title=CD of the week: The Diary of Alicia Keys by Alicia Keys|last=Horan|first=Tom|date=November 29, 2003|work=The Daily Telegraph|publisher=News Limited|access-date=July 2, 2009}}</ref> કીઝની શૈલીનું મૂળ સનાતન અને ખાસ પ્રકારના આત્મિય સંગીત, મંદ સ્વર અને પ્રોગ્રામ કરેલી ડ્રમની બિટ્સમાં રહેલું છે.<ref name="Inner Rebel">{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2007/09/09/arts/music/09pare.html|title=A Neo-Soul Star as She Is: Nurturing Her Inner Rebel|last=Pareles|first=Jon|date=September 9, 2007|work=The New York Times|publisher=The New York Times Company|pages=1–2|access-date=February 14, 2009}}</ref> તે પોતાના સંગીતમાં આરએન્ડબી ( R&amp;B) સાથેના શાસ્ત્રીય પિયાનો, સોલ અને જેઝનો ઘણો ઉપયોગ કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/musicnightlife/2008188607_keys19.html|title=Six years after 'Minor' success, Alicia Keys is a major star|last=MacDonald|first=Patrick|date=September 19, 2008|work=The Seattle Times|publisher=The Seattle Times Company|access-date=March 13, 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.popmatters.com/music/reviews/k/keysalicia-songs.shtml|title=Song in A Minor: A Major Debut|last=Neal|first=Mark Anthony|work=PopMatters|access-date=February 4, 2009}}</ref> તેણે બીજા પ્રકારો સાથે પ્રયોગ કરવાનું પણ શરૂ કર્યું છે, તેમાં તેણે પોતાના ત્રીજા સ્ટુડિયો આલ્બમ ''એઝ આઇ એમ'' માં પોપ અને રોક,<ref name="Inner Rebel"/><ref name="Blender">{{cite web|url=http://www.blender.com/guide/new/54849/as-i-am.html|title=Alicia Keys – As I Am on Blender|last=Pareles|first=Jon|date=November 13, 2007|work=Blender|publisher=Alpha Media Group|access-date=February 4, 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/album/r1213242|title=As I Am – Overview|last=Brown|first=Marisa|work=Allmusic|access-date=February 4, 2009}}</ref> તેના ચોથા આલ્બમ ''ધ એલિમેન્ટ ઓફ ફ્રિડમ'' માં 1980ના નિયો સોલમાંથી 1990ના આર એન્ડ બી (R&amp;B) સાઉન્ડ તરફ વળીને તેનો ઉપયોગ કર્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2009/12/14/arts/music/14choi.html|title=News CDs from Alicia Keys, Timbaland and Jimmy Buffett – Review|last=Ratliff|first=Ben|date=December 13, 2009|work=The New York Times|publisher=The New York Times Company|access-date=December 14, 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://blogs.chron.com/peep/2009/12/alicia_keys_and_the_freedom_of_1.html|title=Alicia Keys and the Freedom of love|date=December 14, 2009|work=[[Houston Chronicle]]|publisher=[[Hearst Corporation]]|access-date=December 14, 2009|archive-date=જાન્યુઆરી 17, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100117171134/http://blogs.chron.com/peep/2009/12/alicia_keys_and_the_freedom_of_1.html|url-status=dead}}</ref> ''ન્યુ યોર્ક ડેઇલી ન્યુઝ'' ના પેટ્રીક હ્યુગેનિને જણાવ્યું હતું કે શાસ્ત્રીય પિયાનો સંગીત સાથેના તેના ઐક્યએ કીઝની અસામાન્ય સફ્ળતામાં ભાગ ભજવ્યો હતો.<ref name="NY Daily News"/> ''જેટ'' મેગેઝિને જણાવ્યું હતું કે તે પોતાના ચાહકોને "પિયાનોની કુશળતા, શબ્દો અને અવાજની મધુરતા દ્વારા સ્પર્થીને સફ્ળતા પ્રાપ્ત કરે છે".<ref>{{cite journal|year=2004|month=|title=Alicia Keys Wraps Up Busy Year With Awards, Hit CD, Tour And Poetry Book?|journal=Jet|volume=106|issue=24|page=61|publisher=Johnson Publishing Company|url=http://books.google.com/?id=F78DAAAAMBAJ&pg=PA58&dq=alicia+keys+voice#PPA61,M1|access-date=December 25, 2008}}</ref> ''ધ ઇનડિપેન્ડન્ટ'' તેની શૈલીને "ક્રાઉલિંગ બ્લ્યુઝ સાથે હીપ-હોપ બેકબીટ"ની સુસંગતતા જણાવે છે. તેના ગીતોમાં ભાગ્યેજ દીલની વાત ન હોય તેવું બને".<ref name="The Independent">{{cite web|date=November 18, 2005|title=Alicia Keys: Soul princess|work=The Independent|publisher=Independent News & Media|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/alicia-keys-soul-princess-515710.html|access-date=December 25, 2008|archive-date=મે 29, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100529231533/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/alicia-keys-soul-princess-515710.html|url-status=dead}}</ref> ''બ્લેન્ડર'' મેગેઝિને તેને મિલેનિયમની "પહેલી નવી પોપ આર્ટિસ્ટ ગણાવી હતી જે સંગીતને બદલવા માટે સક્ષમ છે".<ref>{{cite web|date=February 12, 2003|title=Alicia Keys: Album review|work=Blender|publisher=Blender|url=http://www.blender.com/guide/new/51866/diary-alicia-keys.html|access-date=May 18, 2009}}</ref> [[ચિત્ર:Alicia Keys at the Summer Sonic Festival on piano crop.jpg|thumb|240px|left|પરફોર્મ કરતી વખતે કીઝનું પિયાનો વાદન, તેની આસપાસ ત્રણ પાશ્વ ગાયકો]] કીઝ કોન્ટ્રાલ્ટો(સૌથી નીચા સ્વરમાં ગાનારી ગાયિકા)ની અવાજની રેન્જ ધરાવે છે, જે ત્રણ સ્વરાષ્ટકમાં ફેલાઇ શકે છે.<ref name="NY Daily News"/><ref>{{cite web|url=http://www.canada.com/ottawacitizen/story.html?id=f04af0a4-3aa8-477c-b783-903549139ac3|title=Alicia Keys: She sings, she acts, she smoulders|date=October 15, 2008|work=[[Canwest News Service]]|publisher=Canwest Mediaworks Publications|access-date=April 16, 2009|archive-date=મે 3, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090503015841/http://www.canada.com/ottawacitizen/story.html?id=f04af0a4-3aa8-477c-b783-903549139ac3|url-status=dead}}</ref> તેને ઘણીવાર "પ્રિન્સેસ ઓફ સોલ" ગણવામાં આવે છે.<ref name="The Independent"/><ref>{{cite web|url=http://www.rollingstone.com/artists/aliciakeys/articles/story/5938578/cover_story_the_next_queen_of_soul|title=The Next Queen of Soul|date=November 8, 2001|work=Rolling Stone|publisher=Wenner Media|access-date=November 22, 2009|archive-date=જૂન 14, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080614022437/http://www.rollingstone.com/artists/aliciakeys/articles/story/5938578/cover_story_the_next_queen_of_soul|url-status=dead}}</ref> કીઝના એક મજબૂત, પ્રાકૃતિક અને ખૂબ જુસ્સાવાળા અવાજ માટે વખાણ થાય છે.<ref name="Warming Up">{{cite web|last= Freedom du Lac|first=J.|date=November 13, 2007|title=Alicia Keys, Still Warming Up|work=[[The Washington Post]]|publisher=[[The Washington Post Company]]|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/11/12/AR2007111201967.html|access-date=December 7, 2008}}</ref><ref name="Chicago Tribune">{{cite web|url=http://leisureblogs.chicagotribune.com/turn_it_up/2007/11/drab-production.html|title=Drab production keeps Alicia Keys' promise unfulfilled|last=Kot|first=Greg|date=November 11, 2007|work=[[Chicago Tribune]]|publisher=[[Tribune Company]]|access-date=February 14, 2009}}</ref> બીજા લોકો અનુભવે છે કે તેનો અવાજ "સંવેદનશીલતા સાથે બનેલો" છે અને તે પોતાનો અવાજ પોતાની પ્રાકૃતિક રેન્જની બહાર લઇ જાય છે.<ref name="Warming Up"/><ref name="Chicago Tribune"/> કીઝના ગીતલેખનની ઘણીવાર તેમાં ઊંડાણની કમી હોવાને કારણે ટીકા થાય છે, જેથી તેની લેખન ક્ષમતાઓને મર્યાદિત માનવામાં આવે છે.<ref name="Warming Up"/> તેના ગીતોને સામાન્ય, અતિ રૂઢ અને અસ્પષ્ટ ગણવામાં આવે છે.<ref name="Inner Rebel"/><ref name="Warming Up"/> ''શિકાગો ટ્રીબ્યુન'' ના ગ્રેગ કોટને લાગે છે કે તે "કોઇ કલાત્મક આવૃત્તિને મહત્વ આપવાની જગ્યાએ વિવિધ ફેર્મેટના હીટ ગીતો આપે છે".<ref name="Chicago Tribune"/> તેનાથી વિરૂદ્ધ ''બ્લેન્ડર'' મેગેઝિનના જોન પેરલેસે જણાવ્યું હતું કે તેના ગીતોનું સંગીત તેના ગીતના શબ્દોની નબળાઇને ઢાંકી દે છે,<ref name="Blender"/> જ્યારે ''ધ વિલેજ વોઇસ'' ના ગ્રેગરી સ્ટિફ્ન ટેટ કીઝના લેખન અને નિર્માણને 1970ના સંગીત સાથે સરખાવે છે.<ref name="Extensions"/> ''ધ ન્યુઝિલેન્ડ હેરાલ્ડ'' ના જોના હંકીને કીઝના એક પરફોર્મન્સનું નિરિક્ષણ કર્યું હતું જેમાં કાયલિ મિનોગ પણ હાજર રહ્યા હતા. તેમણે કીઝના પરફોર્મન્સ પર મિનોગની પ્રતિક્રિયાનું વર્ણન કરતા કહ્યું હતું કે "સ્વાભાવિક છે કે તેઓ પણ વેક્ટર એરેનામાં રહેલા બીજા 10, ચાહકો જેટલા જ કીઝના ચાહક હતા". તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે મિનોગ "ઓરિજિનલ પોપ પ્રિન્સેસ છે જે આધુનિક સમયની ક્વીન ઓફ સોલ સામે ઝુકી ગયા હતા".<ref name="NZHerald">{{cite web|last=Hunkin|first=Joanna|date=December 8, 2008|title=Review: Kylie checks out Alicia Keys in concert|work=[[The New Zealand Herald]]|publisher=[[APN News & Media]]|url=http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=10546900|access-date=December 29, 2008|archive-date=ફેબ્રુઆરી 20, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110220032322/http://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&objectid=10546900|url-status=dead}}</ref> હંકીને કીઝના પ્રારંભિક પરફોર્મન્સને "હેડબેન્ગિંગ (હલબલાવી નાખે તેવું), હીપ-ગાયરેટિંગ (ઘુમાવી દે તેવું)" ગણાવ્યું હતું, અને તેના જુસ્સાને "હાઇ ઓક્ટેવ એનર્જી ગણાવી હતી જે મોટાભાગના બેન્ડ પોતાના ક્લોઝિંગ ફિનાલે(સમારંભની પૂર્ણાહૂતિ) માટે જાળવી રાખે છે". બે કલાકના પરફોર્મન્સને અંતે તેના ચાહકો "ચીસો પાડવા લાગ્યા, પગ પછાડવા લાગ્યા અને ફ્રી એકવાર ગાવાની માંગણી કરવા લાગ્યા".<ref name="NZHerald"/> ''બિલબોર્ડ'' મેગેઝિનના હિલેરી ક્રોસલિ અને મેરિયલ કંન્સેપ્શને નોંધ્યું હતું કે કીઝના શો દર્શકોના "ધ્યાન સાથે ખૂબજ અનુબદ્ધિત" હોય છે અને તે એક સરખુ જળવાઇ રહે છે". આ શોના અંતે બધાએ ઉભા થઇને તાળીનો ગડગડાટ કર્યો હતો અને "કીઝે એક જીવંત પરફોર્મન્સ સિદ્ધ કર્યું હતું સાથે જ ઉત્કૃષ્ટ સંગીતજ્ઞતા હંમેશા જીતે છે તે પણ સિદ્ધ કર્યું હતું".<ref>{{cite web|last=Crosley|first=Hillary|coauthors=Concepcion, Mariel|date=June 20, 2008|title=Alicia Keys / June 18, 2008 / New York, NY (Madison Square Garden)|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media|url=http://www.billboard.com/#/news/alicia-keys-june-18-2008-new-york-ny-madison-square-garden-1003819334.story|access-date=August 3, 2009}}</ref> પોતાની કારકિર્દી દરમિયાન કીઝે અસંખ્ય એવોર્ડઝ જીત્યા છે અને તે 15 મિલિયન પ્રમાણિત આલ્બમ્સ સાથે અમેરિકાની રેકોર્ડિંગ ઇન્ડસ્ટ્રી એસોશિયેશનમાં તે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના બેસ્ટ સેલિંગ આર્ટિસ્ટ્સની યાદીમાં સ્થાન પામી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=2&table=tblTopArt&action=|title=RIAA – Gold & Platinum – Top Selling Artists|work=[[Recording Industry Association of America|RIAA]]|access-date=March 3, 2009|archive-date=જુલાઈ 25, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130725020825/http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?resultpage=2&table=tblTopArt&action=|url-status=dead}}</ref> તેણે સમગ્ર વિશ્વમાં 30 મિલિયન આલ્બમ્સનું વેચાણ કર્યું છે અને પોતાની જાતને પોતાના સમયની બેસ્ટ સેલિંગ આર્ટિસ્ટ્સમાંની એક તરીકે સ્થાપિત કરી છે.<ref name="The Age"/><ref name="Extensions">{{cite web|url=http://www.villagevoice.com/2007-11-20/music/extensions-of-a-woman/|title=Extensions of a Woman|last=Tate|first=Gregory Stephen|date=November 20, 2007|work=[[The Village Voice]]|publisher=[[New Times Media]]|pages=1–2|access-date=February 14, 2009|archive-date=ફેબ્રુઆરી 12, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090212154921/http://www.villagevoice.com/2007-11-20/music/extensions-of-a-woman/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eastvalleytribune.com/story/121327|title=R&B queen Alicia Keys to play Dodge Theatre|last=Orf|first=Chris Hansen|date=July 22, 2008|work=[[East Valley Tribune]]|access-date=November 8, 2008|archive-date=ઑક્ટોબર 14, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081014112443/http://www.eastvalleytribune.com/story/121327|url-status=dead}}</ref> == પરોપકાર == [[ચિત્ર:Alicia Keys at Live Earth.jpg|thumb|right|upright|કીઝનું લાઇવ અર્થ કોન્સર્ટનું પરફોર્મન્સ]] કીઝ બિન નફાકારક સંગઠન કીપ એ ચાઇલ્ડ અલાઇવ(બાળકને જીવતુ રાખો)ની સહ-સ્થાપક અને વૈશ્વિક રાજદૂત છે, આ સંસ્થા આફ્રિકામાં એચઆઇવી અને [[એડ્સ|એઇડ્સ]] ધરાવતા પરિવારોને દવાઓ પુરી પાડે છે.<ref>{{cite web|date=November 20, 2008|title=Green Family Foundation Sponsors Alicia Keys' Keep a Child Alive College Student...|work=Reuters|publisher=Thomson Reuters|url=http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS145550+20-Nov-2008+PRN20081120|access-date=December 16, 2008|archive-date=ફેબ્રુઆરી 17, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090217130741/http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS145550+20-Nov-2008+PRN20081120|url-status=dead}}</ref> કીઝ અને યુ2ના મુખ્ય ગાયક બોનોએ વિશ્વ એઇડ્સ દિવસ 2005ના માનમાં પિટર ગેબ્રિટલઅને કેટ બૂશની "ડોન્ટ ગીવ અપ"ની મુખ્ય આવૃત્તિ રેકોર્ડ કરી હતી. કીઝ અને બોનોના આ ગીતની આવૃત્તિનું ફરી નામકરણ "ડોન્ટ ગીવ અપ(આફ્રિકા)" તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું જે તેનાથી થતા દાનના લાભનું સૂચન કરે છે.<ref>{{cite web|date=December 1, 2005|title=Alicia Keys And Bono Team Up For Charity Track|work=[[Vibe (magazine)|Vibe]]|publisher=Vibe Media Group|url=http://www.vibe.com/news/news_headlines/2005/12/alicia_keys_bono_dont_give_up_africa/|access-date=December 16, 2008|archive-date=સપ્ટેમ્બર 15, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080915122631/http://www.vibe.com/news/news_headlines/2005/12/alicia_keys_bono_dont_give_up_africa/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=December 4, 2005|title=Bono and Keys duet on Africa song |work=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4497232.stm|access-date=December 16, 2008}}</ref> તેણે એઇડ્સથી પીડાતા બાળકોની કાળજીને પ્રોત્સાહન આપવા યુગાન્ડા, કેન્યા અને દક્ષિણ આફ્રિકા જેવા આફ્રિકાના દેશોની મુલાકાત લીધી છે.<ref>{{cite web|date=April 10, 2006|title=For The Record: Quick News On Gwyneth Paltrow, Chris Martin, Obie Trice, Notorious B.I.G., Jessica Simpson & More|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/news/articles/1528266/20060410/coldplay.jhtml|access-date=December 16, 2008|archive-date=ડિસેમ્બર 27, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081227235047/http://www.mtv.com/news/articles/1528266/20060410/coldplay.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=|first=|date=April 16, 2006|title=Alicia Keys and 'Keep a Child Alive' Visit AHF's Ithembalabantu Clinic, Free AIDS Clinic in Durban, South Africa Run by AIDS Healthcare Foundation|work=PR Newswire|url=http://www.prnewswire.co.uk/cgi/news/release?id=168584|access-date=December 4, 2006|archive-date=ઑક્ટોબર 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011101846/https://www.prnewswire.co.uk/cgi/news/release?id=168584|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.usatoday.com/life/people/2006-04-06-alicia-keys_x.htm|title=Alicia Keys in Kenya for HIV Project|date=April 6, 2006|work=[[USA Today]]|publisher=[[Gannett Company]]|access-date=July 17, 2009}}</ref> આફ્રિકામાં તેના કાર્યો ''એલિસિયા ઇને આફ્રિકાઃ જર્ની ટુ ધ મધરલેન્ડ'' નામની દસ્તાવેજી ફિલ્મમાં નોંધાયેલા છે જે એપ્રિલ 2008માં ઉપલબ્ધ બની હતી.<ref>{{cite web|date=April 7, 2008|title=Alicia Keys' Documentary "Alicia in Africa: Journey to the Motherland" Available...|work=Reuters|publisher=Thomson Reuters|url=http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS189864+07-Apr-2008+BW20080407|access-date=December 16, 2008|archive-date=મે 2, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090502100042/http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS189864+07-Apr-2008+BW20080407|url-status=dead}}</ref> કીઝે બિનનફકારક સંગઠન ફ્રમ ધ ગ્રાઉન્ડ અપ માટે પણ દાન આપ્યું હતું જે બાળકો અને કિશોરોને શિષ્યવૃત્તિ આપે છે.<ref>{{cite web|date=June 24, 2005|title=Keys lends support to mentoring group|work=USA Today|publisher=Gannett Company|url=http://www.usatoday.com/life/people/2005-06-24-alicia-keys_x.htm|access-date=December 16, 2008}}</ref><ref>{{cite web|date=January 22, 2007|title=Frum Tha Ground Up Story Page|work=USA Today|publisher=Gannett Company|url=http://www.usatoday.com/life/people/2007-01-21-alicia-keys_x.htm|access-date=December 16, 2008}}</ref> તેણે આફ્રિકાની ગરીબી પ્રત્યે જાગૃતિ લાવવા અને જી8ના નેતાઓ પર કોઇ પગલા લેવાનું દબાણ કરવા સમગ્ર વિશ્વમાં લાઇવ 8 કોન્સર્ટ કરવાના ભાગ રૂપે ફિલાડેલ્ફિયા, પેન્સિલવેનિયામાં પણ પરફોર આપ્યું હતું.<ref>{{cite web|last=Wolinsky|first=David|date=June 27, 2005|title=Keys, Peas Join Live 8|work=Rolling Stone|publisher=Wenner Media|url=http://www.rollingstone.com/news/story/7425214/keys_peas_join_live_8|access-date=December 16, 2008|archive-date=જુલાઈ 7, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070707165321/http://www.rollingstone.com/news/story/7425214/keys_peas_join_live_8|url-status=dead}}</ref> 2005માં, કીઝે''[[ReAct Now: Music & Relief]]'' કટરિના ચક્રવાતથી અસર પામેલા લોકો માટે નાણાં એકઠા કરવા બે પ્રોગ્રામમાં પરફોર્મ''[[Shelter from the Storm: A Concert for the Gulf Coast]]'' કર્યું હતું.<ref>{{cite web|last=Moss|first=Corey|date=September 2, 2005|title=Kelly, Stones, Kanye Added To Massive Disaster-Relief Special|work=MTV News|url=http://www.mtv.com/news/articles/1508922/20050902/clarkson_kelly.jhtml|access-date=December 16, 2008|archive-date=જાન્યુઆરી 14, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090114033919/http://www.mtv.com/news/articles/1508922/20050902/clarkson_kelly.jhtml|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=December 6, 2005|title=Celebrity-Studded Benefit Raises Funds for Hurricane Katrina Survivors; Shelter From the Storm: A Concert for the Gulf Coast|work=FindArticles|publisher=CBS Corporation|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2005_Dec_6/ai_n15896288/|access-date=February 15, 2009|archive-url=https://archive.today/20120712181321/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2005_Dec_6/ai_n15896288/|archive-date=જુલાઈ 12, 2012|url-status=live}}</ref> જુલાઇ 2007માં, કીઝ અને કેથ અર્બને અમેરિકન લાઇવ અર્થ કોન્સર્ટ્સ માટે રોલિંગ સ્ટોન્સના 1969ના ગીત "ગીમી શેલ્ટર" પર અમેરિકન લેગ ન્યુ જર્સીમાં ઇસ્‍ટ રુધરફેર્ડના જાયન્ટ્સ સ્ટેડિયમમાં પરફોર્મ કર્યું હતું.<ref>{{cite web|last=Dolan|first=Jon|coauthors=Lynskey, Dorian|date=July 7, 2007|title=Live Earth|work=Blender|publisher=Alpha Media Group|url=http://www.blender.com/guide/live/54717/hot-in-herre-giants-stadium-east-rutherford-nj.html|access-date=December 16, 2008}}</ref><ref>{{cite web|date=July 9, 2007|title=Live Earth New York Rocks Giants Stadium|work=[[Spin (magazine)|Spin]]|publisher=Spin Media|url=http://www.spin.com/articles/live-earth-new-york-rocks-giants-stadium|access-date=December 16, 2008|archive-date=ઑક્ટોબર 7, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081007155101/http://spin.com/articles/live-earth-new-york-rocks-giants-stadium|url-status=dead}}</ref> 11 સપ્ટેમ્બરે થયેલા હુમલા પર ટેલિવિઝન માટે થયેલા બેનિફ્ટિ કોન્સર્ટમાં કીઝે''[[America: A Tribute to Heroes]]'' ડોની હેથવેના 1973ના ગીત "સમ ડે વી વીલ બી ફ્રી" પર પરફોર્મ કર્યું હતું.<ref>{{cite web|last=Samuels|first=Allison|date=December 31, 2001|title=Alicia Keys|work=Newsweek|url=http://www.newsweek.com/id/75357|access-date=November 9, 2008}}</ref> તેણે 11 ડિસેમ્બર 2007ના રોજ નોર્વે, ઓસ્લોના ઓસ્લો સ્પેક્ટ્રમમાં યોજાયેલા નોબલ વિશ્વશાંતિ પુરસ્કાર માટેના કોન્સર્ટમાં પણ બીજા કલાકારો સાથે ભાગ લીધો હતો.<ref>{{cite web|title=Nobel Peace Prize Concert|work=[[Nobel Peace Prize]]|url=http://nobelpeaceprize.org/concert/history/index.php|access-date=December 16, 2008|archive-date=ઑક્ટોબર 19, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019090824/http://nobelpeaceprize.org/concert/history/index.php|url-status=dead}}</ref> તેણે ડેમોક્રેટિક પ્રમુખ માટેના નોમીની બરાક ઓબામા માટે પણ થીમ ગીત રેકોર્ડ કર્યું હતું. તેણે જોસ સ્ટોન અને જય-ઝોન સાથે મળીને ઓબામાના અભિયાન માટે થિમ ગીત બનાવ્યું હતું.<ref>{{cite web|date=August 12, 2008|title=Joss Stone to record song for Barack Obama|work=The Times|publisher=News Corporation|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/us_elections/article4511270.ece|access-date=December 7, 2008|location=London|archive-date=મે 2, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090502211333/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/us_elections/article4511270.ece|url-status=dead}}</ref> તેના કામ માટે કીઝને 2009 બીઇટી એવોર્ડઝમાં હ્યુમેનિટેરિયન એવોર્ડથી સન્માનવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1614877/20090629/story.jhtml|title=BET Awards Salute Michael Jackson With Heartfelt Tributes|last=Ditzian|first=Eric|date=June 29, 2009|work=MTV News|access-date=June 29, 2009|archive-date=ઑક્ટોબર 3, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003114037/http://www.mtv.com/news/articles/1614877/20090629/story.jhtml|url-status=dead}}</ref> 2010માં થયેલા હેતી ભૂકંપની પ્રતિક્રિયા રૂપે કીઝે પોતાના 2007ના આલ્બમ ''એઝ આઇ એમ'' માંથી [[Hope for Haiti Now: A Global Benefit for Earthquake Relief]] "પ્રિલ્યુડ ટુ એ કીઝ"ને "સેન્ડ મી એન એન્જલ" નામથી ટેલિથોન માટે પરફોર્મ કર્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1630327/20100122/keys_alicia.jhtml|title=Alicia Keys Performs 'Prelude to a Kiss' During 'Hope for Haiti Now'|last=Reid|first=Shaheem|date=January 22, 2010|publisher=MTV News|access-date=February 10, 2010|archive-date=ફેબ્રુઆરી 8, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208143948/http://www.mtv.com/news/articles/1630327/20100122/keys_alicia.jhtml|url-status=dead}}</ref> == ડિસ્કોગ્રાફી == {{Main|Alicia Keys discography}} ;સ્ટુડિયો આલ્બમ્સ * ''સોંગ્સ ઇન એ મિરર'' (2001) * ''ધ ડાયરી ઓફ અલિસિયા કીઝ'' (2003) * ''એઝ આઇ એમ'' (2007) * ''ધ એલિમેન્ટ ઓફ ફ્રિડમ'' (2009) ;જીવંત આલ્બમો * ''અનપ્લગ્ડ'' (2005) == પ્રવાસો == * સોંગ્સ ઇન અ મિરર ટુર (2001–2002) * વેરિઝોન લેડિઝ ર્ફ્સ્ટ ટુર(2004) * (2005) ધી ડાયરી ટુર (2005) * એઝ આઇ એમ ટુર(2008) * ધ ફ્રિડમ ટુર (2010) == ફિલ્મની સફર == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;background:#f9f9f9;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:90%" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background:LightSteelBlue"|ટેલીવીઝન |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" !વર્ષ !ટાઇટલ !ભૂમિકા !નોંધ |- | 1985 | ''ધ કોસ્બિ શો'' | મારિયા | "સ્લમ્બર પાર્ટી"(સિઝન 1, એપિસોડ 22) |- | 2001 | ''ચાર્મ્ડ'' | પી૩ વીઆઇપી પેટ્રોન(નામ વગર) | "સાઇઝ મેટર્સ" (સિઝન 4, એપિસોડ 5) "Size Matters" (season 4, episode 5) |- | rowspan="2"|2003 | ''અમેરિકન ડ્રીમ'' | ફેન્ટેલા બાસ | "રેસ્ક્યુ મી"(સિઝન 2, એપિસોડ 6) |- | ''ધ પ્રાઉડ ફેમિલી'' | તે પોતે(અવાજ) | "ધ ગુડ, ધ બેડ, એન્ડ ધ અગ્લી"(સિઝન 3, એપિસોડ 46) |- | 2005 | ''સિસેમ સ્ટ્રીટ'' | તેણી પોતે | સિઝન 36 |- | 2006 | ''ધ બેકયાર્ડિગન્સ'' | મોમી માર્ટિન(અવાજ) | "મિશન ટુ માર્સ" (સિઝન 2, એપિસોડ 1) |- | rowspan="2"|2007 | ''કેન'' | તેણી પોતે | "વન મેન ઇઝ એન આઇલેન્ડ"(સિઝન 1, એપિસોડ 7) |- | ''એલ્મોસ ક્રિસમસ કાઉન્ટડાઉન'' | તેણી પોતે | ક્રિસમસ ટેલિવિઝન સ્પેશ્યલ |- | 2008 | ડોવ "ફ્રેશ ટેક્સ" | એલેક્સ | પાંચેય એપિસોડમાં ઝળહળી હતી |- | 2010 | અમેરિકન આઇડોલ(સિઝન 9) | તેણી પોતે | માર્ગદર્શક |- |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background:LightSteelBlue"|ફિલ્મ/ચલચિત્ર |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" !વર્ષ !ટાઇટલ !ભૂમિકા !નોંધ |- | rowspan="2"|2007 | ''સ્મોકિન એસિસ'' | જ્યોર્જિયા સાયકીસ | |- | ''ધ નેની ડાયરીઝ'' | લિનેટ | |- | 2008 | ''ધ સિક્રેટ લાઇફ ઓફ બિઝ'' | જૂન બોટરાઇટ | |} == આ પણ જુઓ == * યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં પ્રથમ ક્રમે પહોંચેલા કલાકારોની યાદી * એલિસિયા કીઝે મેળવેલા એવોર્ડઝ અને નોમિનેશન્સની યાદી * લોકપ્રિય સંગીતના સન્માનદર્શક નામો == સંદર્ભો == {{Reflist|colwidth=30em}} == વધુ વાંચન == * {{Cite book|last=Keys|first=Alicia|title=Songs in A Minor|year=2001|publisher=[[Hal Leonard Corporation]]|isbn=0634037765}} * {{Cite book|last=Keys|first=Alicia|title=The Diary of Alicia Keys |url=https://archive.org/details/diaryofaliciakey0000keys|year=2004 |publisher=Hal Leonard Corporation|isbn=0634077643}} * {{Cite book|last=Keys|first=Alicia|title=Tears for Water: Songbook of Poems and Lyrics|url=https://archive.org/details/tearsforwaterson0000keys|year=2004|publisher=[[G. P. Putnam's Sons]]|isbn=0425205606}} * {{Cite book|last=Keys|first=Alicia|title=Unplugged|year=2006|publisher=Hal Leonard Corporation|isbn=1423408225}} * {{Cite book|last=Keys|first=Alicia|title=How Can I Keep from Singing?: Transforming the Lives of African Children and Families Affected by AIDS|year=2006|publisher=Umbrage|isbn=1884167608}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{Commons category|Alicia Keys}} {{Wikiquote|Alicia Keys}} * [http://www.aliciakeys.com સત્તાવાર વેબસાઈટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091212185036/http://www.aliciakeys.com/ |date=2009-12-12 }} * {{IMDB name|id=1006024|name=Alicia Keys}} * Billboard.com પર [http://www.billboard.com/#/artist/alicia-keys/433721 એલિસિયા કીઝ] [[શ્રેણી:1986માં જન્મેલી વ્યક્તિઓ]] [[શ્રેણી:2000ના ગાયકો]] [[શ્રેણી:2010ના ગાયકો]] [[શ્રેણી:ન્યુ યોર્ક સીટીના અભિનેતાઓ]] [[શ્રેણી:આફ્રિકન અમેરિકન મહિલા ગાયકો]] [[શ્રેણી:આફ્રિકન અમેરિકન ગાયક- ગીતકાર]] [[શ્રેણી:એલિસિયા કીઝ]] [[શ્રેણી:સોલ ટ્રેન મ્યુઝિક એવોર્ડ વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:અમેરિકન સંગીત રચયિતાઓ]] [[શ્રેણી:અમેરિકન કોન્ટ્રાલ્ટોસ]] [[શ્રેણી:અભિનેત્રી]] [[શ્રેણી:અમેરિકન સંગીત રચયિતાઓ]] [[શ્રેણી:અમેરિકન સંગીત દ્રશ્ય નિર્માતા]] [[શ્રેણી:આઇરિશ શૈલીના અમેરિકન સંગીતકારો]] [[શ્રેણી:ઇટાલિયન શૈલીના અમેરિકન સંગીતકારો]] [[શ્રેણી:સ્કોટિશ શૈલીના અમેરિકન સંગીતકારો]] [[શ્રેણી:અમેરિકન દાનેશ્વરીઓ]] [[શ્રેણી:અમેરિકન પિયાનોવાદકો]] [[શ્રેણી:અમેરિકન રેકોર્ડ નિર્માતાઓ]] [[શ્રેણી:અમેરિકન રિધમ અને બ્લ્યુઝ કિબોર્ડિસ્ટ્સ]] [[શ્રેણી:અમેરિકન રિધમ અને બ્લ્યુઝ ગાયકો ગીતકાર]] [[શ્રેણી:અમેરિકન સોલ કિબોર્ડિસ્ટ્સ]] [[શ્રેણી:અમેરિકન સોલ(અમેરિકન હબસીઓનું સંગીત) ગાયકો]] [[શ્રેણી:અમેરિકાના ટેલીવિઝન અભિનેતાઓ]] [[શ્રેણી:ગ્રેમી એવોર્ડ વિજેતા]] [[શ્રેણી:જે રેકોર્ડઝ કલાકારો]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:એમટીવી યુરોપ મ્યુઝિક ઍવોર્ડ્સ વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:એમટીવી વિડીઓ મ્યુઝિક પુરસ્કારોના વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:નિઓ સોલ ગાયકો]] [[શ્રેણી:હેલ્સ કિચન, મેનહટ્ટનના લોકો]] [[શ્રેણી:રિધમ અને બ્લ્યુઝ પિયાનો વાદકો]] [[શ્રેણી:ન્યુ યોર્ક શહેરના ગાયકો]] [[શ્રેણી:વર્લ્ડ મ્યુઝિક એવોર્ડ વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:બીઇટી એવોર્ડ વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:અમેરિકન વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:૧૯૮૦માં જન્મ]] ci43yqsqpdhii0dsy0t6d4yqn16thvd 0 28053 903808 895832 2026-08-17T01:00:44Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903808 wikitext text/x-wiki '''પેશી ઇજનેરી (ટિસ્યૂ એન્જિનિઅરિંગ)''' જૈવ પદાર્થોના એક ઉપ-ક્ષેત્ર તરીકે ગણવામાં આવતુ હતું, પણ એના વિકલ્પો અને મહત્વમાં વિકાસ થવાથી તે ખુદ એક અલગ ક્ષેત્ર તરીકે ગણાય છે. તે કોશિકાઓ, ઇજનેરી અને પદાર્થ વિજ્ઞાનની પદ્ધતિઓ અને યોગ્ય જૈવરાસાયણિક અને શારીરિક-રાસાયણિક પરિબળોના મિશ્રણનો જૈવકાર્યોને સુધારવા કે બદલાવવા માટે થતો ઉપયોગ છે. જ્યારે ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગની મોટા ભાગની વ્યાખ્યાઓ ઘણા ક્ષેત્રોને આવરે છે પરંતુ, વ્યવહારમાં તે સંપૂર્ણ પેશીઓ કે તેમના ભાગો (જેમકે,અસ્થિ,રક્તવાહિનીઓ), મૂત્રાશય, ત્વચા વગેરે)ને બદલાવવા કે દુરસ્ત કરવા માટેના ઉપયોગ પૂરતુ મર્યાદિત છે. ઘણી વાર, પેશીઓને યોગ્ય રીતે કાર્ય કરવા માટે ચોક્કસ યાંત્રિક અને બંધારણીય ગુણોની જરૂર હોય છે. આ શબ્દનો ઉપયોગ એક કૃત્રિમ રક્ષા પ્રણાલીમાના કોશિકાઓ વડે ચોક્કસ જૈવરાસાયણિક કાર્યો કરવાના પ્રયાસો માટે પણ થાય છે (ઉદા. કૃત્રિમ સ્વાદુપિંડ, કે જૈવ કૃત્રિમ યકૃત). પુન:સર્જક ઔષધનો ઉપયોગ સ્ટેમ કોશિકાઓ વડે પેશીઓના ઉત્પાદન ,અંતે વધુ થતો હોવા છતાં '''પુન:સર્જક ઔષધ''' શબ્દનો ઘણી વાર એન્જીનીયરીંગ સાથે સમાન અર્થમાં ઉપયોગ થાય છે, [[File:Alcian stain micromass.jpg|right|thumb|300px|C3H-10T1/2 કોશિકાઓનુ સૂક્ષ્મ દળનુ સંવર્ધન એલ્શીયન બ્લ્યૂ સાથે વિવિધ ઓક્સિજન દબાણ પર.]] ==સંક્ષિપ્ત અહેવાલ== લેંગર<ref>[http://web.mit.edu/langerlab/langer.html પ્રોફ . રોબર્ટ લેન્ગર]</ref>અને વેકંતી દ્વારા કરેલ ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગની એક સામાન્ય પ્રયોજિત વ્યાખ્યા આમ છે "એક પૂર્ણ અંગ કે પેશીના કાર્યની પુન:સ્થાપના, જાળવણી કે સુધારણા જૈવિક અવેજીઓના વિકાસ માટે ઈજનેરી-વિદ્યા અને જીવ વિજ્ઞાનના સિદ્ધાંતોને અમલમાં મૂકતું આંતરશાખીય ક્ષેત્ર".<ref>{{cite journal |doi=10.1126/science.8493529 |author=Langer R, Vacanti JP |title=Tissue engineering |journal=Science |volume=260 |issue=5110 |pages=920–6 |year=1993 |month=May |pmid=8493529 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=8493529}}</ref> ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગને "પેશી વૃદ્ધિના સિદ્ધાંતો સમજવા માટે , અને તેમના ચિકિત્સાલક્ષી કાર્યલક્ષી પેશી રૂપાંતર મતે તેના ઉપયોગ" તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યું છે.<ref name="definition">{{cite journal |author=MacArthur BD, Oreffo RO |title=Bridging the gap |journal=Nature |volume=433 |issue=7021 |pages=19 |year=2005 |month=January |pmid=15635390 |doi=10.1038/433019a10.1038/433019a}}</ref> ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગ વિષેની વધુ પાયારૂપ ધારણા મુજબ, પ્રાકૃતિક જીવવિજ્ઞાનનો ઉપયોગ પેશીના કાર્યના પરિવર્તન, સમારકામ, જાળવણી અને/અથવા સુધારણા માટેના અભિગમ વિકસાવવા માટે મોટી સફળતા અપાવશે.<ref name="definition"></ref> ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગના બહુશાખીય ક્ષેત્રમાં થયેલા શક્તિશાળી વિકાસને લીધે નવા પેશી બદલવાના ભાગો અને અમલીકરણ યોજનાઓ પ્રાપ્ત થયા. જૈવ પદાર્થોમાં વૈજ્ઞાનિક વિકાસ, સ્ટેમ કોશિકાઓ, વિકાસ અને અલગીકરણ પરિબળો અને જૈવિક અનુકરણ કરતા વાતાવરણે યોજિત કોષવિશેષ બંધારણો, કોશિકાઓ અને જૈવિક રીતે કાર્યશીલ અણુઓના મિશ્રણમાંથી લેબોરેટરીમાં પેશીઓ બનાવવાની વિશેષ તકો કરી છે. ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગ માટેના અત્યારના મુખ્ય પડકારોમા વધુ જટિલ કાર્યક્ષમતાની જરૂરિયાત તેમજ પ્રત્યારોપણ માટે લેબોરેટરીમાં ઉછેરેલ પેશીઓની કાર્યલક્ષી અને જૈવરાસાયણિક સ્થિરતા છે. ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગની સતત સફળતા, ઇજનેરી કેન્દ્રીકરણ અને પેશીનાં મૂળભૂત સંશોધનના વિકાસ, મેટ્રીક્સ,વિકાસ પરિબળ, સ્ટેમ કોશિકા અને વિકાસલક્ષી [[જીવવિજ્ઞાન]] તેમજ પદાર્થ વિજ્ઞાન અને જૈવ માહિતીમાંથી મળશે. 2003માં એનએસએફે (NSF), "એક સંશોધન ક્ષેત્ર તરીકે ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગની અગત્યતા"[http://www.nsf.gov/pubs/2004/nsf0450/start.htm]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}ના શિર્ષક હેઠળ એક અહેવાલ પ્રકાશિત કર્યો, જે આ ક્ષેત્રના ઇતિહાસનું સંપૂર્ણ વર્ણન કરે છે. ==ઉદાહરણો== *[http://www.ame.hia.rwth-aachen.de/index.php?id=18&amp;L=1&amp;id=18 પેશી યોજિત એકસમાન હૃદય રક્તવાહિનીઓ - ડૉ.મેડ.નો કાર્ય સમૂહ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130904014959/http://www.ame.hia.rwth-aachen.de/index.php?id=18&L=1&id=18 |date=2013-09-04 }}[http://www.ame.hia.rwth-aachen.de/index.php?id=18&amp;L=1&amp;id=18 પ્રાયોજિત ઔષધ ઇજનેરી વિભાગમાં એસ.જોકનહોવેલ (આરડબલ્યુટીએચ (RWTH)-આશેન યુનિવર્સિટી,જર્મની)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130904014959/http://www.ame.hia.rwth-aachen.de/index.php?id=18&L=1&id=18 |date=2013-09-04 }} *ઇન વિટ્રો મીટ — સંવર્ધિત ખાદ્ય કૃત્રિમ પ્રાણી સ્નાયુ પેશી ''ઇન વિટ્રો'' . *જૈવકૃત્રિમ યકૃત સાધન — ઘણા સંશોધન પ્રયાસો જીવંત હીપેટોસાઇટ્સના ઉપયોગ વડે હિપેટીક આસિસ્ટ સાધન બનાવવામાં આવ્યું. *કૃત્રિમ સ્વાદુપિંડ — સંશોધનમાં ખાસ કરીને ડાયાબીટીસમાં ઇન્સ્યુલીનના સંશ્લેષણ અને નિયમન માટે આઇલિટ કોશિકાઓના ઉપયોગનો સમાવેશ થાય છે. *કૃત્રિમ મૂત્રાશયો — એન્થોની અટાલા<ref>{{Cite web |url=http://www.wfubmc.edu/Faculty/Atala-Anthony-J.htm |title="એન્થની એટલા" |access-date=2010-11-10 |archive-date=2010-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101104010634/http://www.wfubmc.edu/Faculty/Atala-Anthony-J.htm |url-status=dead }}</ref> (વેઈક ફોરેસ્ટ યુનીવર્સીટી) દીર્ઘકાલીન પ્રયોગ સ્વરૂપે સફળ રીતે 20માંથી 7 માનવ પરીક્ષણ નમૂનામાં કૃત્રિમ રીતે વિકસાવેલ મૂત્રપિંડોનુ આરોપણ કર્યું છે.<ref name="cnngrow">[http://www.cnn.com/2006/HEALTH/conditions/04/03/engineered.organs/index.html ડોક્ટર્સ દર્દીના કોશિકાઓમાંથી અંગો વિકસાવે છે કોશિકાઓ], ''સીએનએન'' , એપ્રિલ 3, 2006</ref> *કાસ્થિ — પ્રયોગશાળામાં વિક્સેલ પેશીનો ગોઠણના કાસ્થિને બદલાવવામાં સફળ ઉપયોગ થયો.<ref name="knee">[http://www.newscientistspace.com/article.ns?id=dn9483 કૃત્રિમ કાસ્થિ નુક્સાનગ્રસ્ત - આરોગ્ય- 05 જુલાઈ 2006 - ન્યુ સાયન્ટિસ્ટ સ્પેસ]</ref> * ડોરિસ ટેયલરનું બરણીમાં હૃદય * પેશી-આયોજિત શ્વસનમાર્ગ <ref>{{cite journal |author=Macchiarini P, Jungebluth P, Go T, ''et al.'' |title=Clinical transplantation of a tissue-engineered airway |journal=Lancet |volume=372 |issue=9655 |pages=2023–30 |year=2008 |month=December |pmid=19022496 |doi=10.1016/S0140-6736(08)61598-6 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0140-6736(08)61598-6}}</ref> * સાથે રહેલ મનુષ્ય ત્વચા કોશિકાઓમાંથી બનેલ કૃત્રિમ ત્વચાકોલાજન * કૃત્રિમ અસ્થિ મજ્જા<ref>{{cite web|title=Creating artificial bone marrow|url=http://www.economist.com/science/tm/displayStory.cfm?story_id=12883495&source=hptextfeature}}</ref> * કૃત્રિમ અસ્થિ * કૃત્રિમ શિષ્ન<ref>{{cite web|title=Artificial Penis Tissue Proves Promising in Lab Tests|url=http://www.livescience.com/health/091109-artificial-penis-tissue-rabbits.html}}</ref> ==રચનાત્મક એકમ તરીકે કોશિકાઓ== [[File:Epithelial-cells.jpg|right|thumb|100px|સંવર્ધનમા અભિરંજિત કોશિકાઓ]] ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગ જીવંત કોશિકાઓનો ઉપયોગ ઇજનેરી પદાર્થો તરીકે કરે છે. તેના ઉદાહરણોમાં ત્વચાબદલાવવા કે દુરસ્ત કરવા માટે ફાઇબ્રોબ્લાસ્ટ્સનો ઉપયોગ,કાસ્થિને દુરસ્ત કરવા કોન્ડ્રોસાઇટ્સનો ઉપયોગ,કે અન્ય પ્રકારોએ અન્ય કોશિકાઓનો ઉપયોગનો સમાવેશ થાય છે. 1998માં જેરોન કોર્પ.માં વૈજ્ઞાનિકોએ ટેલોમીટર્સને વિસ્તૃત કરવાનો ઉપાય શોધી અવિનાશી કોશિકા રેખાઓ ઉત્પન્ન કરી.{{Fact|date=October 2008}} તે પહેલા,કેન્સરવિહીન નિરોગી સસ્તન કોશિકાઓનું પ્રયોગશાળામાં સંવર્ધન હેફ્લીક મર્યાદા સુધી જ વિભાજન પામે છે. ===વંશ=== પ્રવાહી પેશીઓ જેવી કે રક્ત સ્થૂળ પદ્ધતિ વડે પ્રાપ્ત કરાય છે, સામાન્ય રીતે સેન્ટ્રીફ્યુગેશન કે અફેરેસીસ. ઘન પેશીઓની, પ્રાપ્તિ વધુ મુશ્કેલ છે. સામાન્ય રીતે પેશીને વિભાજીત કરાય છે અને ટ્રાયસ્પિન કે કોલાજનેઝ ઉત્સેચકો વડે તેનુ પાચન થઇ કોશિકાને જક્ડતા કોષબાહ્ય પદાર્થનો નિકાલ કરાય છે. ત્યાર બાદ, કોશિકાઓ મુક્ત રીતે તરે છે અને સેન્ટ્રીફ્યુગેશન કે અફેરેસીસ વડે પ્રાપ્ત થાય છે.<br> ટ્રાયસ્પીન સાથેનું પાચન તાપમાન પર વધુ આધારિત હોય છે. ઉચ્ચ તાપમાને કોશિકા પ્રવાહીનું પાચન ઝડપી બને છે,પણ તે વધુ નુકસાન કરે છે. કોલાજનેસ તાપમાન પર ઓછું આધારિત છે,અને ઓછા કોશિકાઓને હાનિ કરે છે,પણ વધુ સમય લે છે અને વધુ મોંઘો પ્રક્રિયક છે, ===કોશિકાઓના પ્રકારો=== કોશિકાઓ ઘણી વાર તેમના સ્રોતો મુજબ વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે: * '''ઓટોલોગસ''' કોશિકાઓ જ્યાં તેમને પુન:આરોપિત કરવાના હોય ત્યાંથી પ્રાપ્ત કરવામાં આવે છે. ઓટોલોગસ કોશિકાઓ પ્રતિકાર અને રોગકારકોના વાહકોને લગતી સૌથી ઓછી સમસ્યા જોવા મળે છે,જોકે કેટલાક કિસ્સાઓમાં ઉપલબ્ધ ન પણ હોઈ શકે. ઉદાહરણ તરીકે અનુવાંશિક રોગોમાં અનુરૂપ ઓટોલોગસ કોશિકાઓ નથી હોતા. બહુ માંદા કે વૃદ્ધ લોકોમાં અને ગંભીર રીતે દાઝી ગયેલ દર્દીઓમાં પણ કોશિકા રેખાઓ ઉત્પન્ન કરવા માટે ઓટોલોગસ કોશિકાઓ પર્યાપ્ત માત્રામાં ન હોવાની શક્યતા છે. તદુપરાંત આ વર્ગના કોશિકાઓને દર્દીના શરીરમાંથી પ્રાપ્ત કરવા પડે છે,ઘણી વાર કેટલીક શસ્ત્રક્રિયાઓમાં દાતામાંથી ચેપ કે તીવ્ર દુખાવા થવાની શક્યતા રહે છે.ઓટોલોગસ કોશિકાઓને પણ ઉપયોગમાં લેતા પહેલા સંવર્ધિત કરવા પડે છે,જેમાં સમય લાગે છે,તો ઓટોલોગસ કોશિકાઓનુ નિરાકરણ બહુ ઝડપી ન પણ થાય. હમણાથી અસ્થિ મજ્જા અને ચરબીના મેસેનશીમલ સ્ટેમ કોશિકાઓનો ઉપયોગ થાય છે. આ કોશિકાઓ પેશીના વિવિધ પ્રકાર મુજબ ભિન્ન કઈ શકે ,જેમાં અસ્થિ, કાસ્થિ, મેદ,અને ચેતાનો સમાવેશ થાય છે. મેદમાંથી સહેલાઇથી અને ઝડપથી મોટી સંખ્યામાં કોશિકાઓ અલગ કરી શકાય,તેથી મોટી સંખ્યામાં કોશિકાઓ સહેલાઇથી અને ઝડપથી મેળવવાની શક્યતા ઊભી થઇ. [[File:Mouse embryonic stem cells.jpg|right|thumb|200px|ઉંદરના ગર્ભ સ્ટેમ કોશિકાઓ. વધુ પ્રયોગશાળાની તસ્વીરો]] * '''એલોજેનિક''' કોશિકાઓ એક જ પ્રજાતિના દાતાના દેહમાંથી આવે છે. જ્યારે ''ઇન વિટ્રો'' અભ્યાસમાં મનુષ્ય કોશિકાઓના ઉપયોગ પર નૈતિક નિયંત્રણો છે,મનુષ્યની અગ્રત્વચા ત્વચીય ફાઇબ્રોબ્લાસ્ટ્સ રોગપ્રતિકારક દ્રષ્ટિએ સુરક્ષિત છે અને તેથી ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગ માટે યોગ્ય પસંદગી છે. * '''ક્સેનોજેનિક''' કોશિકાઓ અન્ય પ્રજાતિથી અલગ પડાય છે. ખાસ કરીને પ્રાણી કોશિકાઓનો ખૂબ જ ઉપયોગ રુધિર પરિવહન આરોપણ માટે થયો છે. * '''સિંજેનિક''' કે '''આઈસોજેનિક''' કોશિકાઓ અનુવાંશિક સમાનતા ધરાવતા સજીવો જેમકે જોડકાઓ,ક્લોન્સ કે ઉચ્ચ સંકર પ્રાણી નમૂનાઓમાંથી અલગ કરાય છે. * '''પ્રાથમિક''' કોશિકાઓ શારીરિકથી આવે છે. * '''દુય્યમ''' કોશિકાઓ કોશિકા બેન્કથી આવે છે. * '''સ્ટેમ કોશિકાઓ''' (''જુઓ મુખ્ય લેખ: સ્ટેમ કોશિકા'' ) અભિન્ન કોશિકાઓ છે જે સંવર્ધનમાં વિભાજિત થઇ શકે છે અને વિવિધ સ્વરૂપના કોશિકાઓ ઉત્પન્ન કરી શકે છે. સ્રોત અનુસાર સ્ટેમ કોશિકાઓને "પુખ્ત" અને "પ્રાથમિક"માં વિભાજિત કરવામાં આવે છે.પહેલો વર્ગ "મલ્ટીપોટેન્ટ" અને બીજો "પ્લ્યુરીપોટેન્ટ" છે;કેટલાક કોશિકાઓ ટોટીપોટેન્ટ હોય છે,ગર્ભના સૌથી પ્રારંભિક તબક્કામાં. જ્યાં ગર્ભસ્થ સ્ટેમ કોશિકાઓના ઉપયોગ પર નૈતિક વિવાદ ચાલે છે,એવું મનાય છે કે સ્ટેમ કોશિકાઓ રોગગ્રસ્ત કે નુક્સાનગ્રસ્ત પેશીઓને દુરસ્ત કરવા માટે ,અથવા નવા અંગ વિકસાવવા માટે કરી શકાય. ==સ્કેફોલ્ડ્સ== કોશિકાઓને મોટે ભાગે એક કૃત્રિમ રચનામાં આરોપિત કે "રોપાય" કે જે ત્રિ-પરિમાણમાં પેશીની રચના કરે છે. આ રચનાઓ સ્કેફોલ્ડકહેવાય છે,બંને ''એક્સ વિવો'' અને ''ઇન વિવો'' ,મહત્વની હોય છે,''ઇન વિવો'' પરિસ્થિતિને સંક્ષેપ લાવવા અને કોષને તેના અતિ સૂક્ષ્મ તેના અતિસૂક્ષ્મ પર્યાવરણ પર પ્રભાવી થવા દેવા. સ્કેફોલ્ડ્સ સામાન્ય રીતે આમાના એક હેતુને સિદ્ધ કરે છેઃ * કોશિકાના જોડાણ અને સ્થનાંતરની છૂટ આપવી * કોશિકાઓ અને જૈવરાસાયણિક પરિબળોની ઉત્પત્તિ અને જાળવણી * કોશિકા અને વ્યક્ત ઉત્પાદનોનું વિલીનીકરણ * કોશિકા તબક્કાના વર્તનને બદલાવવા ચોક્કસ યાંત્રિક અને જૈવિક અસરોને અમલી કરવી. [[File:Kohlenstoffnanoroehre Animation.gif|thumb|left|330px|ભ્રમણ કરતી કાર્બન નેનોટ્યૂબની 3D રચના દર્શાવતુ એનિમેશન.કાર્બન નેનોટ્યૂબ્સ ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગ સ્કેફોલ્ડ્સ માટેના અસંખ્ય ઉમેદવારો કેમકે તેઓ જૈવ અનુરૂપ છે, જૈવવિઘટનનો પ્રતિકાર કરે છે અને જૈવિકઅણુઓ સાથે કાર્યાન્વિત કરી શકાય.જોકે,અજૈવવિઘટનીય નેનો-પદાર્થોની ઝેરી હોવાની શક્યતા સ્પષ્ટ નથી.]] પેશી પુનઃનિર્માણના હેતુને સિદ્ધ કરવા માટે સ્કેફિલ્ડે કેટલીક ચોક્કસ જરૂરિયાતોને પૂરી કરવી જરૂરી છે. કોશિકાઓ અને પોષક દ્રવ્યોની સમગ્ર રચના વખતે કોશિકા આરોપણ અને વિલીનીકરણ માટે ખૂબ વધુ છિદ્રળુતા અને યોગ્ય છિદ્ર જરૂરી છે. જૈવવિઘટકતા ઘણી વાર અગત્યનુ પરિબળ બને છે કેમકે સ્કેફોલ્ડ્સનુ આજુબાજુની પેશીઓ વડે શસ્ત્રક્રિયા વિના યોગ્ય રીતે શોષણ થવુ જોઇએ. વિઘટનનો દર પેશી નિર્માણના દર સાથે સંગત હોવો જોઇએ: એનો અર્થ એ કે કોશિકાઓ તેમની આસપાસ તેમનુ બંધારણ રચી રહ્યા છે,સ્કેફોલ્ડ દેહમા બધારણીય સંપૂર્ણતા પૂરી પાડી શકે છે,તે છેવટે નવી પેશીને છોડીને તૂટી જાય છે,નવનિર્મિત પેશી જે યાંત્રિક ભાર લઇ લેશે. અંત:ક્ષેપકતા પણ નૈદાનિક ઉપયોગ માટે ખૂબ જરૂરી છે. તાજેતરના અંગ મુદ્રણ પરનું સંશોધન દર્શાવે છે કે 3D પર્યાવરણ પરનો સારો કાબૂ, પ્રયોગોની પુન:ઉત્પાદિતતા વધુ સારા પરિણામો માટે કેટલો મહત્વનો છે<ref>{{Cite web |url=http://www.createitreal.com/index.php/en/organ-printing/principle |title=અંગ મુદ્રણ/ આરોપણ પ્રક્રિયા |access-date=2010-11-10 |archive-date=2010-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101029222243/http://www.createitreal.com/index.php/en/organ-printing/principle |url-status=dead }}</ref>. ===વસ્તુઓ=== ઘણા વિવિધ પદાર્થો(કુદરતી અને કૃત્રિમ,જૈવવિઘટિત અને કાયમી) શોધાયા છે. આમાંના મોટા ભાગના પદાર્થો ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગના આગમન પહેલા મેડિકલ ક્ષેત્રમાં જૈવ પુનઃશોષક ટાંકાઓ તરીકે સંશોધનના વિષય તરીકે પહેલાથી જ જાણીતા છે. કોલાજનઅને ઘણા પોલીએસ્ટરઆવા પદાર્થોના ઉદાહરણ છે. નવા જૈવિક પદાર્થો આદર્શ ગુણધર્મો અને કાર્યલક્ષી રૂપાંતરઃ જેમ કે અન્તઃક્ષેપન,કૃત્રિમ ઉત્પાદન,જૈવ સુસંગતતા,અપ્રતિકારકતા,પારદર્શકતા,અતિ સુક્ષ્મ રેસાઓ,ઓછો જથ્થો,શોષણ દર વગેરે માટે યોજાયા.ઝાંગ,રિચ,ગ્રોઝિંસ્કી અને લેંગરની એમ.આઇ.ટી.લેબ દ્વારા ઉદ્દભવેલ પ્યુરામેટ્રિક્સ એ આ જૈવિક અનુકરણ કરતા પાયાના સમુહોમાંનું એક છે જે હવે વ્યાપારીકૃત થઇ ચુક્યુ છે અને ક્લિનિકલ ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગને અસર કરી રહ્યુ છે. સામાન્યતઃ વપરાતો કૃત્રિમ પદાર્થ પી.એલ.એ.-પોલીલેક્ટિક એસિડ છે. આ પોલીએસ્ટર માનવશરીરમાં વિઘટિત થઇને કુદરતમાં બનતું રસાયણ લેક્ટિક એસિડ બનાવે છે જે શરીરમાંથી સરળતાથી દૂર થઇ જાય છે. એવા જ અન્ય પદાર્થો પોલિગ્લાયકો એસિડ અને પોલીકેપ્રોલેક્ટોન(પી.સી.એલ.) છેઃ તેમની વિઘટન પ્રક્રિયા પી.એલ.એ.ને સમાન છે પણ તેઓ અનુક્રમે પી.એલ.એ. કરતા ઝડપી અને ધીમો વિઘટન દર ધરાવે છે. બંધારણ કુદરતી પદાર્થોમાથી પણ રચી સકાય છેઃ ખાસ કરીને કોષવિશેષ પદાર્થોના વિવિધ વ્યુત્પન્નોનો તેમની કોષના વિકાસમાં ફાળો આપવાની ક્ષમતા માપવા માટે અભ્યાસ કરવામાં આવે છે. પ્રોટીનમય પદાર્થો જેવા કે કોલાજન અથવા ફાઇબ્રીન તેમજ પોલીસેકેરીડીક પદાર્થો જેવા કે કિટોસન અથવા ગ્લાયકોસેમિનોગ્લાયકેન્સ (જી.એ.જી.)કોષ-સુસંગતતાની બાબતમા યોગ્ય સાબિત થયા છે પણ પ્રતિકારકક્ષમતા વિશે કેટલાક મુદ્દાઓ હજુ પણ છે. જી.એ.જી.માથી હાયેલ્યુરોનિક અસિડ, શક્યતઃ પારસ્પરિક જોડાણ કરતા ઘટકો(જેમ કે ગ્લુટરાલ્ડીહાઇડ,જલદ્રાવ્ય કાર્બોડિમાઇડ,વગેરે...)ની સાથે,એ બંધારણીય પદાર્થ તરીકેના શક્યતઃ વિકલ્પોમાનુ એક છ કાર્યવિભાજિત બંધારણીય એકેમોના સમુહ કોઇ ચોક્કસ પેશી સુધી સુક્ષ્મ અણુઓ (દવાઓ)પહોચાડવા ઉપયોગી થઇ શકે છે. તપાસ હેથળનો બંધારણીય એકમનો અન્ય પ્રકાર એ કોષવિલિનીકૃત પેશીના ભાગો છે કે જેમાથી બાકી રહેલ કોષકીય ઘટકો/કોષવિશેષ ઘટકો બંધારણીય એકમ તરીકે વર્તે છે. ===સમન્વય=== સાહિત્યમાં ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગના બંધારણીય એકમ તરીકે વાપરી શકાય એવી છિદ્રાળુ રચનાઓ તૈયાર કરવાની ઘણી વિવિધ રીતો વર્ણવેલી છે. આ રીતોમાની દરેકના પોતાના ફાયદા છે,પણ કોઇ ગેરફાયદાથી મુક્ત નથી. * '''નેનોફાઇબર સ્વ-સંમેલનઃ''' આણ્વિક સ્વસંમેલન એ પ્રમાણ અને રાસાયણિક બંધારણમા કુદરતી કોષબાહ્ય પદાર્થોને સમાન ગુણધર્મો ધરાવતા જૈવ-પદાર્થો બનાવવાની કેટલીક રીતોમાની એક છે. વધુમાં આ હાઇડ્રોજેલ એકમો આંતરિક વિષવિદ્યા અને જૈવ સુંસગતતાની બાબતમા પારંપરાગત મોટા એકમો અને પશુમાથી મેળવેલ પદાર્થો કરતા ચડિયાતા છે. * '''ટેક્સ્ટાઇલ તકનીકો''' આ પદ્ધતિઓ બધા અભિગમ સમાવે છે કે જે વિવિધ પોલિમરના વણ્યા વિનાના જાળા તૈયાર કરવા માટે સફળતાપૂર્વક વપરાય છે. ખાસ કરીને,વણ્યા વિનાના પોલિગ્લાયકોલાઇડ બંધારણો ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગના ઉપયોગ માટે ચકાસેલ છેઃઆવા રેસાયુક્ત બંધારણો વિવિધ પ્રકારના કોશિકાઓના વિકાસમા ઉપયોગી સાબિત થયા છે. મુખ્ય ખામી ઉચ્ચ છિદ્રતા અને છિદ્રના એકસમાન માપની પ્રાપ્તિની મુશ્કેલીને લગતી છે. * '''દ્રાવક પસંદગી અને ચોક્કસ ગાળણ (એસસીપીએલ (SCPL))''' : આ અભિગમ એકસમાન છિદ્રતા પરંતુ મર્યાદિત જાડાઇ ધરાવતા છિદ્રાળુ બંધારણને તૈયાર કરવા માટે ઉપયોગી છે. પહેલા,પોલિમરને યોગ્ય કાર્બનિક દ્રાવક(જેમ કે પોલિલેક્ટિક એસિડને ડાયક્લોરોમિથેનમા ઓગાળી શકાય)મા ઓગાળવામા આવે છે,પછી દ્રાવણને યોગ્ય આકારમા ઢાળવામા આવે છે કે જે પોરોજન કણોથી ભરેલ હોય છે. આવા પોરોજન સોડિયમ ક્લોરાઇડ જેવા અકાર્બનિક ક્ષાર,સેકેરોઝના સ્ફટિક,જીલેટિન ગોળો કે પેરાફીન ગોળો હોઇ શકે. પોરોજન કણોનુ માપ એ એકમ છિદ્રના માપ પર અસર કરશે જ્યારે પોલિમર પોરોજન દર એ અંતિમ બંધારણની છિદ્રતાની માત્રા સાથે સીધો સંબધ ધરાવે છે. પોલિમર દ્રાવણ તૈયાર થયા પછી દ્રાવકનુ સંપુર્ણ બાષ્પીભવન થવા દેવામા આવે છે,ત્યારબાદ ઢાંચામા તૈયાર થયેલા આ બંધારણને પોરોજન્ને ઓગાળવા માટેના યોગ્ય પ્રવાહીમા ડૂબાડવામા આવે છેઃસોડિયમ ક્લોરાઇડ માટે પાણી,પેરાફિન સાથે સેકેરોઝ અને જીલેટિન અથવા હેક્ઝેન જેવા એલિફેટિક દ્રાવક.જ્યારે પોરોજન સંપુર્ણ ઓગળી જાય,ત્યારે છિદ્રાળુ બંધારણ પ્રાપ્ત થાય છે. ઓછી જાડાઇ પ્રાપ્ત થવા સિવાય,એસ.સી.પી.એલ.નો બીજો ગેરફાયદો તેમા કાર્બનિક દ્રાવક વાપરવા બાબત એ છે કે બંધારણીય એકમ પર રહેલા કોશિકાઓને થતા કોઇ પણ શક્ય નુકસાનથી બચવા એને સંપુર્ણ દૂર કરવુ જ પડે. * '''ગેસ ફોમિંગઃ''' કાર્બનિક દ્રાવક અને ઘન પોરોજન વાપરવાની જરૂરિયાતને પાર પાડવા માટે,વાયુનો પોરોજન તરીકે ઉપયોગ કરતી આ પધ્ધતિ વિકસાવવામા આવી છે. પ્રથમ,એક ગરમ કરેલ બીબા દ્વારા દાબ-આકારથી ઈચ્છિત પોલીમરમાંથી બનેલ તકતી-આકારની રચના તૈયાર કરાય છે. તકતીઓને ઘણા દિવસો સુધી ઉચ્ચ CO<sub>2</sub> દબાણ હેઠળ એક ખાનામાં રખાય છે. ખાનાની અંદરના દબાણને ક્રમશ: વાતાવરણના દબાણ સુધી લવાય છે. આ પ્રક્રિયા દરમ્યાન કાર્બન ડાયોક્સાઇડનાં પરમાણુ પોલીમર છોડીને જતા છિદ્રો બને છે,જેનાથી વાદળી(સ્પંજ) જેવી રચના બને છે. આવી પદ્ધતિથી થતી મુખ્ય સમસ્યા દાબ-આકાર દરમ્યાન ઉત્પન્ન થતી અતિશય ઉષ્મા છે(જે પોલીમર પદાર્થમાં કોઈ પણ ઉષ્મા-ચલ પદાર્થોને ભળતા અટકાવે છે અને એ સત્ય કે આંતરસંલગ્ન રચનામાં છિદ્રો બનતા નથી. * '''પ્રવાહી મિશ્રણ/શીત-સુષ્કન''' :આ પદ્ધતિમા એસસીપીએલ (SCPL) જેવા નક્કર પોરોજનની જરૂર નથી. પ્રથમ,કૃત્રિમ પોલિમરને યોગ્ય દ્રાવકમાં ઓગાળાય છે, પછી પોલિમરીક દ્રાવણમા પાણી ઉમેરાય છે અને પ્રવાહી મિશ્રણ મેળવવા બે પ્રવાહીને ભેળવવામા આવે છે. બે તબક્કા જુદ પડે તે પહેલા ,પ્રવાહી મિશ્રણને એક બીબામાં રાખીને પ્રવાહી નાઇટ્રોજનમાં નિમજ્જન દ્વારા ઝડપથી જમાવવામાં આવે છે. થીજાવેલ પ્રવાહી વિકીર્ણ પાણી અને દ્રાવકને દૂર કરવા માટે પછીથી શીત-શુષ્ક કરાય છે,તેથી ઘન છિદ્રાળુ પોલિમર બાકી રહે છે. પ્રવાહી મિશ્રણ અને શીત-શુષ્કન SCPL કરતા ઝડપી છે,(કેમકે તેને સમય લગાડતા ગાળણના પગલાની જરૂર નથી),તેમાં દ્રાવકોની તો જરૂર હોય છે. વધુમા,છિદ્રનું કદ પ્રમાણમાં નાનુ અને છિદ્રાળુતા ઘણી વાર અનિયમિત હોય છે. શીત-શુષ્કન સ્વયં સ્કેફોલ્ડના નિર્માણ માટે સામાન્ય રીતે વપરાતી પદ્ધતિ છે. ખાસ કરીને, તેનો ઉપયોગ કોલાજન સ્પંજ બનાવવા થાય છેઃકોલાજનને એસેટિક એસિડના એસિડિક દ્રાવણમાં કે હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડમા ઓગાળીને બીબામાં ઢળાય છે,અને પ્રવહી નાઇટ્રોજન દ્વરા થીજાવાય છે અને લાયોફ્હિલાઇઝ્ડ કરાય છે. * '''ઉષ્મીય પ્રેરિત સ્થિતિ અલગીકરણ (TIPS)''' : અગાઉની પદ્ધતિની જેમ આ સ્થિતિ અલગીકરણ પદ્ધતિમાં શુદ્ધીકરણ કરવુ સરળ પડે તેવા નીચા ગલનબિંદુવાળા દ્રાવણની જરૂર પડે છે. ઉદાહરણ માટે ડાયોક્સિનનો ઉપયોગ પોલિલેક્ટિક એસિડને ઓગાળવા થઇ શકે. બાદમાં થોડા પાણી વડે સ્થિતિ અલગીકરણ લાગુ પડાય છે.એક ઉચ્ચ અને નિમ્ન કક્ષાના પોલિમર તબક્કા બને છે. દ્રાવણના ગલનબિંદુ કરતા નીચા તાપમાને ઠંડુ પાડતા અને દ્રવણને સુધારવા થોડા દિવસો શૂન્ય-શુષ્કન કરતા,છિદ્રાળુ સ્કેફોલ્ડ પ્રાપ્ત થાય છે. પ્રવાહી-પ્રવાહી સ્થિતિ અલગીકરણ પ્રવાહી મિશ્રણ/શીત-શુષ્કનની જ ખામીઓ ધરાવે છે. * '''ઇલેક્ટ્રોસ્પીનીંગ''' : એક ખૂબ અલગ પદ્ધતિ જે સબમાઇક્રોનથી નેનોમીટર્સ સુધીના વ્યાસના સતત તંતુઓ બનાવી શકાય છે. સામાન્ય ઇલેક્ટ્રો-સ્પિનિંગ પ્રણાલીમાં,સ્પિનરેટમાં મિશ્રણ દાખલ કરાય છે અને ટોચ પર હાઈવોલ્ટેજનો વિદ્યુત પ્રવાહ અપાય છે. વીજભારિત દ્રાવણમાં ઉત્પન્ન થયેલ સ્થિરવિદ્યુત અપાકર્ષણને લીધે,એક પાતળો તંતુમય પ્રવાહ નીકળે છે. વિરુદ્ધ વિદ્યુતભારિત કે ગ્રાઉન્ડેડ વીજભાર એક આરૂઢ એકત્રક તક્તી કે સળિયા માથી સતત તંતુઓમાં ખેંચાય છે,જેનાથી ખૂબ છિદ્રાળુ નેટવર્ક બને છે. આ પદ્ધતિનો મુખ્ય ફાયદો તેની સાદાઇ અને પરિવર્તનની સરળતા છે. પ્રયોગશાળાના સ્તરે,સામાન્ય ઇલેક્ટ્રો-સ્પિનિંગ પ્રણાલીને ઊંચા વોલ્ટેજના વિદ્યુત પ્રવાહ(30 KV સુધી) અને એક સપાટ ટોચવાળી સોય અને પ્રવાહ એકત્રકની જરૂર પડે છે. ચલ પરિબળોને બદલાવતા,જેમકે એકત્રકથી અંતર,લાગુ પાડેલ વોલ્ટેજનું ચુંબકત્વ,કે મિશ્રણના વહેવાનો દર--સંશોધકો સમગ્ર સ્કેફોલ્ડની રચનાને નાટકીય રીતે બદલી શકે. * '''કેડ/કેમ (CAD/CAM) પદ્ધતિઓ''' : મોટા ભાગની પદ્ધતિઓ છિદ્રાળુતા અને છિદ્રો પર કાબૂની બાબતમા મર્યાદિત બની જતી હોઇ, ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગમાં કોમ્પ્યુટર આસિસ્ટેડ ડીઝાઇન અને ઉત્પાદન પદ્ધતિઓ અમલમાં આવી . પ્રથમ, કેડ (CAD) સોફ્ટવેર વડે એક ત્રિ-પરિમાણીય રચના રચવામાં આવે છે,પછી પોલીમર પાઉડરનાં ઈન્ક-જેટ પ્રિન્ટીંગ દ્વારા કે પોલીમરના પીગલનથી ફયુઝ્ડ ડીપોઝિશન મોડેલીંગ વડે સ્કેફોલ્ડને વાસ્તવિક રૂપ અપાય છે.<ref name="Elisseeff05">{{cite book |author=Jennifer Elisseeff; Peter X. Ma |title=Scaffolding In Tissue Engineering |publisher=CRC |location=Boca Raton |year=2005 |isbn=1-57444-521-9 }}</ref> ==એકત્ર પદ્ધતિ== ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગની સતત, નિરંતર સમસ્યાઓમાની એક સામૂહિક પરિવહન મર્યાદા છે. નિર્મિત પેશીઓ સામાન્ય રીતે રક્ત પુરવઠાના અભાવને લીધે આરોપિત કોશિકાઓને પુરતો ઓક્સિજન અને અસ્તિત્વ ટકાવવા પોષક તત્વોની પ્રાપ્તિ, અને/અથવા યોગ્ય રીતે કાર્ય કરવુ મુશ્કેલ બને છે. સ્વ-એકત્રીકરણ અહી અગત્યનો ભાગ ભજવી શકે,બન્નેના દ્રષ્ટિકોણથી પ્રાવૃત કોશિકાઓ અને પ્રોટીન્સ, તેમજ નિર્મિત પેશી ઉત્પાદનો અને કોષિય આંતરવિકાસ માટે સાચા ભૌતિક એકમ પર સ્કેફોલ્ડ્સનું નિર્માણ. અંગો કે સમગ્ર તંત્રોનું નિર્માણ શક્ય બની શકે. હમણાની નિર્માણની એક નવી રીત થર્મોરીવર્સીબલ જેલના મેટ્રીક્સમાના કોશિકાઓના ચોક્કસ સ્તરોનુ મુદ્રણ કરવા એક ઇન્ક-જેટ પ્રણાલીનો ઉપયોગ કરે છે. એન્ડોથેલીઅલ કોશિકાઓ,એવા કોશિકાઓ કે જે રક્તવાહિનીઓને ગોઠવે છે,તેમનુ મુદ્રણ રીંગના સમૂહમા થયુ છે. પરિપક્વ થયા બાદ,તેને એક નળીમાં એકત્ર કરાય છે.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/S0167-7799(03)00033-7 |author=Mironov V, Boland T, Trusk T, Forgacs G, Markwald RR |title=Organ printing: computer-aided jet-based 3D tissue engineering |journal=Trends Biotechnol. |volume=21 |issue=4 |pages=157–61 |year=2003 |month=April |pmid=12679063 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0167779903000337}}</ref> <ref name="Elisseeff05"></ref> ==પેશી સંસ્કરણ== ઘણા કિસ્સાઓમાં, કાર્યકારી પેશીઓ અને ''ઇન વિટ્રો'' જૈવિક રચનાઓના નિર્માણ માટે વિસ્તૃત કાર્યની ટકાવવા,વિકસાવવા અને આકર્ષણ માટે સંવર્ધન આવશ્યક છે. સામાન્યતઃ,સંવર્ધનમાં કોશિકાની મૂળભૂત જરૂરીયાતો જાળવવી પડે છે,જેમાં [[ઑક્સીજન|ઓક્સિજન]], pH, ભેજ, તાપમાન, પોષકો અને અભિસરણનું દબાણનો સમાવેશ થાય. પેશી યોજિત સંવર્ધનોમાં સંવર્ધનની સ્થિતિ જાળવવા અંગે બીજી સમસ્યાઓ પણ છે. આદર્શ કોશિકા સંવર્ધનમાં ઘણી વાર વિલીનીકરણ એકમાત્ર પોષણ અને ચયાપચયનુ એકમાત્ર માધ્યમ હોય છે. જોકે,સંવર્ધન વિશાળ અને જટિલ થવાથી,જેમકે યોજિત અંગો અને સમગ્ર પેશીઓ,સંવર્ધનને જાળવવા માટે અન્ય પ્રણાલીનો ઉપયોગ થાય છે. પેશી સંવર્ધનની અન્ય સમસ્યા કાર્યને પ્રેરિત કરવા માટે જરૂરી યોગ્ય પરિબળો કે ઉદ્દીપકો પૂરા પાડવાની છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં, સામાન્ય કેળવેલ સંવર્ધન પર્યાપ્ત નથી થતુ. વિકાસ પરિબળો,અંતઃસ્રાવો, ચોક્કસ ચયાપાચકો કે પોષકો અને ભૌતિક ઉદ્દીપકો કોઈક વાર આવશ્યક હોય છે. ઉદાહરણ માટે,ચોક્કસ કોન્ડ્રોસાઇટ્સ જેવા કેટલાક કોશિકાઓ તેમના સામાન્ય વિકાસના ભાગરૂપે ઓક્સીજનનાં તણાવમાં પરિવર્તન મુજબ પ્રતિક્રિયા આપે છે,જે માળખાકીય વિકાસ સમયે ઓક્સિજનના નીચા પ્રમાણ કે હાયપોક્સિઆ સાથે અનુકૂલિત થવા જોઇએ. અન્યો, જેમકે એન્ડોથેલીઅલ કોશિકાઓ, પ્રવાહીના વહેવાને લીધે થતા યાંત્રિક દબાણ સામે પ્રતિક્રિયા આપે છે જે રક્તવાહિનીઓમાં જોવા મળે છે. ===જૈવપ્રક્રિયકો=== {{main|Bioreactor}} ઘણા કિસ્સાઓમાં,જૈવપ્રક્રિયકોનો ઉપયોગ ચોક્કસ સંવર્ધન પરિસ્થિતિને જાળવવા થાય છે. સાધનો ભિન્ન હોય છે જેને ચોક્કસ પ્રયોગો માટે બહુ-ઉપયોગી બનાવેલ હોય છે. ==આ પણ જુઓ== *જૈવકૃત્રિમ અંગ *જૈવઔષધ ઇજનેરી એ નજીકનુ ક્ષેત્ર છે (અને ઘણી વાર મૂળ કહેવાય છે). *જૈવ ઇજનેરી એ વ્યાપક ક્ષેત્ર છે જે ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગ અને સંબંધિત ક્ષેત્રો સાથે(e.g. જૈવ-પદાર્થો). *આણ્વિક સ્વ-એકત્રીકરણ *નરમ પેશીઓ *પ્રત્યરોપણ ===ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગ સંશોધનનનું સમર્થન કરતી એજન્સીઓ=== *નૅશનલ ઇન્સ્ટિટયુટ્સ ઑફ હેલ્થ *નૅશનલ સાયન્સ ફાઉન્ડેશન *નેશનલ રીસર્ચ કાઉન્સીલ ઓફ કેનેડા ==સંદર્ભો== <div class="references-small"> <references></references> : :*{{cite journal |author=Davis ME, Motion JP, Narmoneva DA, ''et al.'' |title=Injectable self-assembling peptide nanofibers create intramyocardial microenvironments for endothelial cells |journal=Circulation |volume=111 |issue=4 |pages=442–50 |year=2005 |month=February |pmid=15687132 |pmc=2754569 |doi=10.1161/01.CIR.0000153847.47301.80 |url=http://circ.ahajournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=15687132}} :*{{cite journal |author=Ma, Peter X. |title=Scaffolds for tissue fabrication |journal=Materials Today |pages=30–40 |year=2004 |month=May}} :*{{cite journal |doi=10.1073/pnas.97.12.6728 |author=Holmes TC, de Lacalle S, Su X, Liu G, Rich A, Zhang S |title=Extensive neurite outgrowth and active synapse formation on self-assembling peptide scaffolds |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=97 |issue=12 |pages=6728–33 |year=2000 |month=June |pmid=10841570 |pmc=18719 |url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10841570}} :*{{cite journal |author=Semino CE, Kasahara J, Hayashi Y, Zhang S |title=Entrapment of migrating hippocampal neural cells in three-dimensional peptide nanofiber scaffold |journal=Tissue Eng. |volume=10 |issue=3-4 |pages=643–55 |year=2004 |pmid=15165480 |doi=10.1089/10763270432306199710.1089/107632704323061997}} :*{{cite journal |author=Mikos AG, Temenoff JS |title=Formation of highly porous biodegradable scaffolds for tissue engineering |year=2000 |journal=Electronic Journal of Biotechnology |volume=3 |pages=114–9 |url=http://www.scielo.cl/pdf/ejb/v3n2/art03.pdf |format=PDF}} </div> : :*{{cite paper | author = National Science Foundation (U.S.A.) | title = The Emergence of Tissue Engineering as a Research Field | year = 2004 | url = http://www.nsf.gov/pubs/2004/nsf0450/start.htm | access-date = 2010-11-10 | archive-date = 2010-10-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101017173818/http://www.nsf.gov/pubs/2004/nsf0450/start.htm | url-status = dead }} યુઆરએલ એક્સેસ્ડ ઓન એપ્રિલ 28, 2006. :*{{cite book |author=Nerem, R.M. |editor=Vacanti, Joseph; Lanza, R. P.; Langer, Robert S. |title=Principles of tissue engineering |url=https://archive.org/details/principlesoftiss0000unse |publisher=Academic Press |location=Boston |year=2000 |isbn=0-12-436630-9 |edition=2nd}} *[http://publishing.royalsociety.org/tissue-engineering ''ફિલસૉફિકલ ટ્રાન્સેક્શન્સ B'' ઓન ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગ ધ હાર્ટ નો સમર્પિત અંક. ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://publishing.royalsociety.org/tissue-engineering અમુક લેખો સરળતાથી ઉપલબ્ધ છે.]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.sage-hindawi.com/journals/jte/ જર્નલ ઓફ ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગ. ][http://www.sage-hindawi.com/journals/jte/ એન ઓપન એક્સેસ જર્નલ] ==બાહ્ય લિંક્સ== '''સંસ્થાનો''' *[http://www.ctecohio.org ક્લિનિકલ ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગ સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061002001507/http://www.ctecohio.org/ |date=2006-10-02 }} સ્ટેટ ઓફ ઓહિઓ ઈનીશીએટીવ ફોર ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગ (નૅશનલ સેન્ટર ફોર રિજનરેટિવ મેડિસિન ) *[http://www.ptei.org પીટ્સબર્ગ ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગ ઇનીશીએટીવ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218002918/http://ptei.org/ |date=2014-12-18 }} *[http://www.tesma.org ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગ સોસ્સાયટી ઓફ મલેશિયા પેજીસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060823094844/http://www.tesma.org/ |date=2006-08-23 }} *[http://www.termis.org ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગ અને રિજનરેટિવ મેડિસિન ઇન્ટરનેશનલ સોસાયટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210818085828/https://termis.org/ |date=2021-08-18 }} *[http://www.tces.org પેશી અને કોશિકા ઇજનેરી સોસાયટી] '''વ્યવસ્થાઓ અને ભંડારો''' *[http://www.hukm.ukm.my/tissueengineering/ મલેશિયા ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગ લેબોરેટરી પેજીસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070211041705/http://www.hukm.ukm.my/tissueengineering/ |date=2007-02-11 }} *[http://tissue.medicalengineer.co.uk ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગ લેખો અને માહિતી] *[http://www.tissue-engineering.net ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગ પૃષ્ઠો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110107061346/http://tissue-engineering.net/ |date=2011-01-07 }} '''સંશોધન પહેલ''' *ઇન્સ્ટિટયૂટ[http://icpet-itpce.nrc-cnrc.gc.ca/success_te.html ફોર કેમિકલ પ્રોસેસ એન્ડ એન્વાયરમેન્ટલ ટેક્નૉલોજી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061010035830/http://icpet-itpce.nrc-cnrc.gc.ca/success_te.html |date=2006-10-10 }} ટીસ્યુ એન્જિનિઅર્ડ(TE) કોર્નીયાસ *[http://organprint.missouri.edu/index.php ઓર્ગન પ્રિન્ટીંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828045557/http://organprint.missouri.edu/index.php |date=2008-08-28 }} મલ્ટી-સાઇટ એનએસેફ-ફન્ડેડ ઇનીશીએટીવ *[http://www.team-research.org ટીમ રીસર્ચ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081121095000/http://www.team-research.org/ |date=2008-11-21 }} ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગ એન્ડ મેડીકલ રીસર્ચ પ્રોગ્રામ્સ *એલોઇએક્સ સેન્ટર [http://www.loex.qc.ca] યુનીવર્સીટી લેવલ ઇનીશીએટીવ ફોર ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગ {{Technology-footer}} [[Category:રાસયણિક ઇજનેરી]] [[Category:કોશિકા જીવવિજ્ઞાન]] [[Category:ક્લોનિંગ]] [[Category:બાયોએન્જીનીયરીંગ ]] [[Category:ટીશ્યુ એન્જીનીયરીંગ]] [[શ્રેણી:જીવવિજ્ઞાન]] c2r1cxlmhmjpqh5rwdsrn6ix1rzdlx9 0 28346 903869 889685 2026-08-17T02:29:47Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903869 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું બીમારી | Name = Delirium | Image = | Caption = | DiseasesDB = 29284 | ICD10 = {{ICD10|F|05||f|00}} | ICD9 = {{ICD9|293.0}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 3006 | MeshID = D003693 | }} '''ચિત્તભ્રમણા''' અથવા ડિલીરીયમ (તીવ્ર ગૂંચવણભરી સ્થિતિ) ઘણું સામાન્ય સ્થિતિમાં જોવા મળતુ અને ગંભીર ન્યૂરોસાઈકિયાટ્રિક લક્ષણ છે જેમાં તીવ્ર આવેશ, સતત બદલાતી માનસિકસ્થિતિ અને બેધ્યાનપણુ તેમજ વ્યવહારમાં સામાન્ય રીતે ગંભીર ગરબડ જોવા મળે છે. તેમા સામાન્યપણે અન્ય જ્ઞાનાત્મક ઘટાડો, સજાગ્રતતામાં ફેરફાર (અતિસક્રિયતા, અલ્પસક્રિયતા અથવા બંને મિશ્રિત), સમજણશક્તિમાં ઘટાડો, ઊંઘવા-જાગવાના ચક્રમાં ફેરફાર અને દુઃસ્વપ્નો તેમજ ભ્રમના રૂપમાં અન્ય માનસિક વિશેષતાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. સામાન્યપણે મગજની ‘બહારની બાજુ’ બીમારીઓની પ્રક્રિયા જેવી કે ઈન્ફેક્શન (સંક્રમણ)ના સામાન્યરૂપો (યુટીઆઈ (UTI), ન્યૂમોનિયા) અથવા દવાની અસરો, ખાસ કરીને એન્ટિકોલિનેર્ગિક અથવા અન્ય સીએનએસ (CNS) દર્દ શામકો (બેન્ઝોડિયાઝાપેનેસ અને ઓપિયોડ્સ)ના કારણે તે થાય છે. મધ્યસ્થ ચેતાતંત્રમાં થતી કોઈપણ પ્રાથમિક બીમારી પણ તેના માટે પરોક્ષરીતે કારણભૂત બની શકે છે. આભાસ અને ભ્રમણા કેટલીક વખત હોવા છતા રોગના નિદાનમાં તેને ધ્યાને લેવા જરૂરી નથી અને ચિત્તભ્રમના લક્ષણો તબીબીય રીતે મનોવિકૃત કે ભ્રામોત્પાદક દવાઓ લેનાર લોકો (પાગલ વ્યક્તિના અપવાદ સાથે)ના લક્ષણોથી અલગ હોય છે. સામાન્યપણે એકાગ્રતામાં વિકાર તરીકે ગણવામાં આવવા છતા, તેનાથી અન્ય પાયાની જ્ઞાનાત્મક પ્રક્રિયાઓ પણ વિક્ષેપિત થાય છે, ખાસ કરીને કાર્યરત યાદશક્તિ અને પરોક્ષ રીતે કાર્યકારી કાર્યો (વર્તનનું આયોજન અને સંગઠન)ના તમામ પાસાઓ અસર કરે છે. સામાન્યપણે તેને ફેરવી શકાય તેવી સ્થિતિ તરીકે જોવામા આવવા છતા, અલ્ઝાઈમરની બીમારીની કારણે દર્દીમાં ચિત્તભ્રમણા આવે છે જેના કારણે તેમનામાં જ્ઞાનાત્મક ક્ષયની વૃદ્ધિ જોવા મળે છે, જે સુચવે છે કે વયસ્કોમાં ગૂંચવાડા ભરી માનસિક સ્થિતિ વધતી રોકવા માટે અથવા ઘટાડવા માટેના પ્રયત્નોને ખૂબ જ પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ. કમનસીબે ગૂંચવણ ભરી સ્થિતિ (ચિત્તભ્રમણા)ના સંખ્યાબંધ ઉદાહરણો ચિકિત્સક પ્રેરિત (દવાઓ અથવા હોસ્પિટલ જનિત પેથોજેન્સ/બેક્ટેરિયા અથવા સર્જરી કે એનેસ્થેસિયાના કારણે) હોય છે. તબીબી ક્ષેત્રે તેને તંદ્રાવસ્થાના પર્યાય તરીકે ગણવામાં આવતી નથી અને તેના વગર પણ આ સ્થિતિ જોવા મળી શકે છે. ચિત્તભ્રમણા અને ચિત્તભ્રંશ વચ્ચે સામ્યતા નથી (બંનેમાં નિદાન માટે અલગ અલગ માપદંડો છે), છતા બંને લક્ષણો પાગલ વ્યક્તિમાં સાથે જોવા મળે છે. ચિત્તભ્રમણા સંભવતઃ આવેશ અથવા લડાયકતાના ‘સકારાત્મક’ લક્ષણો દ્વારા દેખાતી વિવિધ અતિસક્રિયતા અથવા બોલચાલની અસક્ષમતા અથવા બેધ્યાનપણુ અથવા કોઈપણ જ્ઞાનના પાલનની અસક્ષમતા જેવા ‘નકારાત્મક’ લક્ષણોના દ્વારા દેખાતી વિવિધ અલ્પસક્રિયતા (સામાન્યપણે તેને ‘સ્તબ્ધ’ ચિત્તભ્રમણા કહેવાય છે)ને ગણવામાં આવે છે. એક એવી બિન-તબીબી અવધારણા છે કે જેને ખૂબ જ ભ્રમણાઓ થતી હોય તેને પાગલ વ્યક્તિ કહેવામાં આવે છે, પરંતુ તબીબી રીતે જેને પાગલ કરવામાં આવે તેમાંથી મોટાભાગના લોકોને આભાસ કે ભ્રમણાઓની સમસ્યા હોતી નથી. ચિત્તભ્રમણા સામાન્ય પણે સજાગ્રતામાં વિક્ષેપ (જેમકે પરિસ્થિતિ પ્રત્યે જાગૃતતાની ઘટી ગયેલી સ્પષ્ટતા) સાથે સંકળાયેલી સમસ્યા છે. જ્ઞાનાત્મકતામાં પરિવર્તન (યાદશક્તિમાં ઘટાડો, દિશાહિનતા, ભાષામાં ગરબડ) અથવા કોઈ ચોક્કસ ગરબડમાં થતો વધારો, દર્દીમાં અગાઉથી હાજર, સ્થાપિત કે વિકસી રહેલા ચિત્તભ્રંશ માટે ફરજિયાતપણે જવાબદાર ન ગણી શકાય. સામાન્યપણે ચિત્તભ્રમણામાં સમયાનુસર ઝડપથી થતો ફેરફાર આગળ જતા મોટો તફાવત ઉભો કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.clevelandclinicmeded.com/diseasemanagement/psychiatry/delirium/delirium.htm |title=Delirium - Cleveland Clinic |access-date=2007-06-11 |work= |archive-date=2007-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070607232319/http://www.clevelandclinicmeded.com/diseasemanagement/psychiatry/delirium/delirium.htm |url-status=dead }}</ref> ચિત્તભ્રમણા પોતે એક બીમારી નથી પરંતુ તે એક તબીબીય સિન્ડ્રોમ (લક્ષણોનો સમૂહ) છે જે [[મગજ]] સંબંધિત હયાત બીમારી કે નવી ઊભી થઈ રહેલી સમસ્યાના કારણે જોવા મળે છે. તેના ઘટકોની (ધ્યાન કેન્દ્રીતાની અસક્ષમતા, માનસિક ગૂંચવણ અને જાગૃકતા, લૌકિક અને સ્થાનિક દિશામાનમાં વિવિધ પ્રકારે થતી હાનિ) જેમ ચિત્તભ્રમણાએ આગોતરા મગજ કે માનસિક અપક્રિયા (કોઈપણ કારણોસર)ના લક્ષણો હોય છે. કાળજીપૂર્વકના મૂલ્યાંકન વગર, ચિત્તભ્રમણામાં સરળતાથી સંખ્યાબંધ માનસિક વિકૃતિઓના કારણે ગૂંચવાણ ઉભી થાય છે કારણ કે સંખ્યાબંધ ચિહ્નો અને લક્ષણો ડિમેન્શિયા, ડીપ્રેશન (તણાવ) અને સાઈકોસિસ (મનોવિકૃતિ)માં જોવા મળતી સ્થિતિ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.aafp.org/afp/20030301/1027.html |title=અમેરિકન ફેમિલિ ફિઝિશિયન(પરિવારના તબીબ), માર્ચ 1, 2003 ચિત્તભ્રમણા |access-date=2010-11-23 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929110228/http://www.aafp.org/afp/20030301/1027.html |url-status=dead }}</ref> ચિત્તભ્રમણા સંભવતઃ એકમાત્ર એવી સૌથી સામાન્ય તીવ્ર અસર છે જે જનરલ હોસ્પિટલોમાં પુખ્તવયનાઓને અસર કરે છે. તે હોસ્પિટલમાં દાખલ થયેલા 10 થી 20 ટકા પુખ્ત લોકોને અસર કરે છે અને 30થી 40 ટકા હોસ્પિટલમાં દાખલ થયેલા વયસ્ક દર્દીઓ તેમજ આઈસીયુ (ICU)માં અંદાજે 80 ટકા દર્દીઓને અસર કરે છે.<ref name="pmid15082703">{{cite journal |author=Ely EW, Shintani A, Truman B, et al.|title= Delirium as a predictor of mortality in mechanically ventilated patients in the intensive care unit |journal=JAMA |volume=291 |issue=14 |pages=1753–62. |year=2004 |pmid=15082703 |doi=10.1001/jama.291.14.1753}}</ref> ચિત્તભ્રમણાની સારવારમાં દર્દીમાં હાલમાં જોવા મળતા કારણોની સારવાર પણ જરૂરી છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં હંગામી સારવાર અથવા દર્દશામકથી સારવાર અથવા લક્ષણો આધારિત સારવાર દર્દીઓને આરામ આપવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે અથવા તેથી દર્દીને વધુ સારી રીતે રાખી શકાય છે (દા.ત. એવો દર્દી કે કંઈપણ સમસ્યા વગર તેના જીવન માટે જરૂરી એવી વેન્ટિલેશન ટ્યૂબ ખેંચવાનો પ્રયાસ કરતો હોય). ==વ્યાખ્યા== સામાન્યપણે, ચિત્તભ્રમણાને તંદ્રાધીનતા, દિશાહિનતા અને ભ્રામકતા માટે દર્શાવવામાં આવે છે. જોકે, વ્યાપક તબીબીય પરિભાષામાં ધ્યાન આપવાની અસક્ષમતા અને (પ્રાસંગિક રીતે) અનિંદ્રા તેમજ ગંભીર આવેશ અને ત્રાસદાયિતા સહિત સંખ્યાબંધ અન્ય લક્ષણો પણ “ચિત્તભ્રમણા”ને વ્યાખ્યાયિત કરે છે, અને તેની વ્યાખ્યા માટે ભ્રામકતા, તંદ્રાધીનતા કે દિશાહિનતાની જરૂર હોતી નથી. ‘ગંભીર ગૂંચવણભરી સ્થિતિ’ અંગે જાણકારી મળતા પહેલા તબીબી ઇતિહાસમાં ચિત્તભ્રમણા માનસિકવિકૃતિના સૌથી જૂના પ્રકારો પૈકી એક છે.<ref>બેર્રિઓસ જી ઈ (1981) 19મી સદીમાં ચિત્તભ્રમણા અને ગૂંચવણ. ''બ્રિટિશ જર્નલ ઓફ સાઈકિયાટ્રી'' 139: 439-449</ref> ચિત્તભ્રમણાની કેટલીક તબીબીય વ્યાખ્યાઓ છે (ડીએસએમ-પાંચ (DSM-IV) અને આઈસીડી-10 (ICD-10) સહિત). જોકે, તમામ સમાવિષ્ટોમાં કેટલાક પાયાના લક્ષણો છે. પાયાના લક્ષણો નીચે મુજબ છેઃ * જાગૃકતામાં ગરબડ (જેમકે, પરિસ્થિત પ્રત્યે જાગૃતિની ઘટી ગયેલી સ્પષ્ટતા, સાથે કોઈપણ બાબતે ધ્યાન આપવાની, ધ્યાન ટકાવી રાખવાની ઘટતી સક્ષમતા કે અન્યત્ર ધ્યાન ખેંચાઈ જવું) * જ્ઞાનાત્મકતામાં પરિવર્તન (જેમકે, સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવાની ક્ષમતામાં ઘટાડો અથવા યાદશક્તિમાં ઘટાડો) અથવા સમજશક્તિમાં ગરબડ * કલાકોથી શરૂ થયેલી સમસ્યા આગળ જતા દિવસોમાં પરિણામે અને સતત તેમાં વધ-ઘટ જોવા મળે કેટલાક સામાન્ય લક્ષણો પણ ઉમેરવા જરૂરી છેઃ * આભાસ અને અવ્યવસ્થિત ભાવનાત્મક સ્તર જેવી જાગૃકતા અને પ્રભાવમાં જોવા મળતી અનઅપેક્ષિત અસામાન્યતા. ==ચિહ્નો અને લક્ષણો== ચિત્તભ્રમણા સંવેદનાના સંખ્યાબંધ ગ્રેડમાં અલગ અલગ રીતે જોવા મળતું હોવાથી તમામ લક્ષણો સંભવતઃ ઘણા જુદા જુદા જોવા મળે તેવી શક્યતા છે. ધ્યાન કેન્દ્રીતતામાં આવતી સામાન્ય અસક્ષમતાના પરિણામે માત્ર ખૂબ જ જટીલ સમસ્યાઓનો ઉકેલ ન લાવી શકવાની જ સમસ્યા થાય છે. એક શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ જોઈએ તો, કોઈ ગણિતવિદ્ જો [[તાવ]] જેવી કોઈ સમસ્યાથી પીડાતો હોય તો તેના રચનાત્મક કાર્યને કદાય યોગ્ય રીતે ન કરી શકે પરંતુ તેના રોજીંદા જીવનની પાયાની પ્રવૃત્તિઓ કરવામાં તેને કોઈ સમસ્યા નહીં પડે. જોકે, ચિત્તભ્રમણા વધુ પ્રબળતા પૂર્વક આવે છે અને તે અન્ય માનસિક કામગીરીઓમાં પણ ગરબડ ઉભી કરે છે અને તે કદાચ તે અચેતનાને વધુ વ્યાપક કરે છે અથવા જો જડવૃત્તિ (વેજીટેટીવ સ્ટેટ)માં વધારો કરે છે. બાદમાં આવતી અન્ય માનસિક સ્થિતિમાં વ્યક્તિ સંભવતઃ અચાનક જાગી જાય અને ઝડપથી જાગૃત અવસ્થામાં આવી સંખ્યાબંધ ઉત્તેજનાત્મક બાબતોએ પ્રતિક્રિયા આપે અને કોઈપણ અનુબદ્ધ ગતિવિધિ માટે સક્ષમ હોય પરંતુ કોઈપણ અર્થપૂર્ણ માનસિક કામગીરી કરવા માટે કોઈપણ રીતે સક્ષમ ન હોય તેવી સ્થિતિમાં જોવા મળે છે. ===ધ્યાન કેન્દ્રીતતામાં અસક્ષમતા, ગૂંચવણ અને દિશાહિનતા=== ચિત્તભ્રમણાથી પીડાતી વ્યક્તિ સ્પષ્ટ અને સુસંગત વિચારશક્તિ ગુમાવી દે છે. ધ્યાન આપવાની અસક્ષમતા (ધ્યાન કેન્દ્રીતતા), અથવા લક્ષ્ય-નિદેશિત વિચારસરણીમાં પણ સંભવતઃ તેમની અવ્યવસ્થિત અને અસંગત બોલીમાં આ લક્ષણ જોવા મળે છે. તેમના વિચારોમાં આ પ્રકારની મર્યાદાઓ તેમના ઉદ્દેશ્યવિહિન વર્તન જેમકે ખોળાખોળ કરવી, કંઈ શોધવા માટે આમતેમ ફાંફા મારવા, એક જ ઉદ્દેશ્ય કે દિશાના કામને પૂર્ણ કરવામાં ઘણી મુશ્કેલી પડવી વગેરેમાં જોવા મળે છે - વધુ સ્પષ્ટ રીતે કહીએ તો અતિક્ષુબદ્ધ વ્યક્તિ સંભવતઃ સતત અપૂર્ણ અને અસંબંધિત પ્રવૃત્તિઓમાં જ વ્યસ્ત રહે છે. દિશાહિનતાને (ગૂંચવણનું અન્ય લક્ષણ, અને સમાન્યપણે વધુ ગંભીર) આસપાસની સ્થિતિ, પરિસ્થિતિ અને એવા સંદર્ભો કે જેમાં વ્યક્તિ જીવે છે તે અંગેની અજાગૃકતાના અભાવ તરીકે ગણવામાં આવે છે. તે સંભવતઃ ચિત્તભ્રમણા સાથે પણ જોવા મળી શકે છે પરંતુ તેની નોંધ લેવી જરૂરી નથી. દિશાહિનતા સમય (દિવસમાં શું સમય થયો, અઠવાડિયાનો કયો દિવસ થયો કે મહિનો, ઋતુ અથવા કયુ વર્ષ ચાલે છે તે પણ ખબર ન હોય), સ્થળ (વ્યક્તિ પોતે ક્યાં છે તે પણ ખબર ન હોય) કે વ્યક્તિ (એ પણ ખબર ન હોય કે પોતે કોણ છે)માં જોવા મળી શકે છે. ''જો દિશાહિનતા હોય તો પણ'' જ્ઞાનાત્મક કામગીરીને ચિત્તભ્રમણા માટે તબીબીય માપદંડ તરીકે ગણવા અપૂરતી છે. આથી એવા લોકો કે જેઓ પોતે કોણ છે અને ક્યાં છે તે અંગે સંપૂર્ણ જાગૃત હોવા છતા એકાગ્રતાના અભાવે વિચારી ન શકતા હોય તો તેમને તબીબીય રીતે અતિક્ષુબ્ધ કહી શકાય. દરેક વ્યક્તિમાં સરેરાશ રીતે ચિત્તભ્રમણાનો તબક્કો એવી સ્થિતિ કે જેમાં ચરમસીમાની પીડા, ઊંઘનો અભાવ અથવા ભાવનાત્મક આઘાત જોવા મળે તેની લગભગ સમકક્ષ હોય છે. ધ્યાન કેન્દ્રીતતા સહિત મોટાભાગની માનસિક આવડતો સમસ્યાઓના નિવારણ માટે જરૂરી હોવાથી આ સક્ષમતાને પણ ચિત્તભ્રમણામાં માઠી અસર પડે છે. જોકે, જ્યારથી સમસ્યાના નિરાકરણમાં સંખ્યાબંધ ગૌણ આવડતો અને મગજની પાયાની સક્ષમતા કે જે પૈકી કેટલીક અતિક્ષુબ્ધ દર્દીમાં ઘટી શકે છે તેનો સમાવેશ થયા બાદ આ બાબતને ગૌણ બાબત તરીકે ગણવામાં આવે છે. ===યાદશક્તિની રચનામાં અવ્યવસ્થા=== જ્ઞાનાત્મકતામાં હાનિ પહોંચવાથી ટૂંકા ગાળા કે લાંબા ગાળાની યાદશક્તિ (સ્મૃતિ)ની રચનાની સક્ષમતામાં હંગામી ધોરણે ઘટાડો થઈ શકે છે. ચિત્તભ્રમણા દરમિયાન ટૂંકાગાળાની યાદાશક્તિ સંબંધિત મુશ્કેલ પ્રવૃત્તિઓ જેમ કે એક ફોન નંબરનું પુનરાવર્તન સંભવતઃ સતત અવ્યવસ્થિત રહે પરંતુ ટૂંકાગાળાની યાદશક્તિ સંબંધિત સરળ પ્રવૃત્તિઓ જેમ કે એક જ શબ્દનું પુનરાવર્તન અથવા કોઈ સરળ પ્રશ્નનો જવાબ આપવા માટે તેને લાંબા સમય સુધી યાદ રાખવા જેવી બાબતોએ કદાચ હાનિ ન પણ પહોંચે. ચિત્તભ્રમણામાં નવી લાંબાગાળાની યાદશક્તિની રચનામાં ઘટાડો સામાન્યપણે જોવા મળે છે કારણ કે ટૂંકાગાળાની યાદશક્તિની કામગીરીની સરખામણીએ (નવી)લાંબાગાળાની યાદશક્તિની (વ્યાખ્યાનુસાર તે કેન્દ્રીતતાને જતી રહેતી અટકાવે છે) રચનાના પ્રારંભિક તબક્કે સામાન્યપણે વધુ પડતી ધ્યાન કેન્દ્રીતતાની જરૂર હોય છે. જૂની સ્મૃતિઓ એકાગ્રતા વગર જ યથાવત રહેતી હોવાથી, અગાઉથી રચાયેલી લાંબાગાળાની સ્મૃતિ (એટલે કે, ચિત્તભ્રમણા પહેલા રચાયેલી સ્મૃતિઓ) સામાન્યપણે તમામ પરંતુ ચિત્તભ્રમણાના સૌથી ગંભીર કેસોમાં જળવાઈ રહે છે. (અને જ્યારે નાશ પામે છે ત્યારે અતિક્ષુબ્ધ સ્થિતિથી નહીં પરંતુ મગજના અંતર્ગત રોગવિજ્ઞાનના આધારે નાશ પામે છે). ===જાગૃકતામાં અસામાન્યતા અને અસર=== ચિત્તભ્રમણામાં આભાસ (એક બાહ્ય સ્ત્રોતના અભાવના સાથે માનવામાં આવતો સંવેદના અનુભવ) અથવા તો ડિસ્ટોર્શન (વિકૃતિ) સ્થિતિ જોવા મળે છે પરંતુ નિદાન માટે તે જરૂરી નથી. સામાન્યપણે આ વિઝ્યુઅલ ડિસ્ટોર્શન (દ્રષ્ટિ વિકૃતિ) હોય છે અને તે સંખ્યાબંધ નાની પેટે સરકતી રચનાઓ (ખાસ કરીને ચિત્તભ્રમણા ટર્મન્સ વખતે ગંભીરરીતે દારુ બંધ કરવાથી થાય છે)થી તૈયાર થાય છે અથવા કદમાં ડિસ્ટોર્શન (વિકૃતિ) અથવા આસપાસના વાતાવરણની તીવ્રતાથી રચાય છે. અતિક્ષુબ્ધ અવસ્થામાં વિચિત્ર પ્રકારની માન્યતાઓ પણ જોવા મળે છે, પરંતુ તબીબીય દ્રષ્ટિએ તેને ભ્રમણાના મજબૂત લક્ષણ તરીકે ન ગણી શકાય કારણ કે તે ખૂબ ટૂંકા ગાળાની હોવાનું ગણાય છે (એટલે કે તે ''હંગામી'' ભ્રમણાઓ છે- જેવી કે, એક નર્સ એવી વ્યક્તિ છે જે તેના ભૂતકાળથી ઈજાના કારણની કોશિષ કરે છે). રસપ્રદ વાત એ છે કે, કેટલાક કિસ્સામાં પીડિત વ્યક્તિમાં ચિત્તભ્રમણા બાદ સંભવતઃ ખોટી અથવા ભ્રામક સ્મૃતિઓ રહી જાય છે, જેમાં તેમની યાદશક્તિ ગૂંચવણભર્યા વિચારોના આધાર પર હોય છે અથવા સંવેદનાઓનું ડિસ્ટોર્શન (વિકૃતિ) જે ચિત્તભ્રમણાના તબક્કા દરમિયાન જોવા મળે છે. અન્ય ઉદાહરણો વાસ્તવિકતાઓને સપનાથી અલગ કરવામાં અસક્ષમતારૂપ બનશે. પ્રભાવની અસામાન્યતા કે જે કદાચ ચિત્તભ્રમણાની સ્થિતિમાં હોય તેમાં સંભવતઃ સંખ્યાબંધ વિકૃતિઓ હોવાનું માનવામાં આવે છે અથવા સમન્વિત ભાવનાત્મક સ્થિતિઓ હોવાનું માનવામાં આવે છે. ભાવનાત્મક સ્થિતિમાં સંભવતઃ વધઘટ આવી શકે છે માટે અતિક્ષુબ્ધ વ્યક્તિમાં કદાચ ઝડપથી પરિવર્તનો જોવા મળે છે, ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો, ત્રાસ, ઉદાસિનતા અને ઈર્ષા. ===અવધિ=== ચિત્તભ્રમણાનો સમયગાળો વિશિષ્ટ રીતે અંતર્ગત કારણોથી અસર પામે છે. જો તાવના કારણે હોય તો, અતિક્ષુબદ્ધ સ્થિતિ મોટાભાગે તાવની તીવ્રતાની અસર ઘટવા સાથે ઓછી થતી જાય છે. જોકે, લાંબા સમયથી એમ માનવામાં આવે છે કે ચિત્તભ્રમણાના કેટલાક કિસ્સા અમુક મહિનાઓ સુખી રહે છે અને કદાચ તે જ્ઞાનાત્મક કામગીરીમાં કાયમી ઘટાડા સાથે પણ સંબંધ ધરાવતા હોઈ શકે છે. બર્નોગે 1583માં કહ્યું હતું કે જો ચિત્તભ્રમણાનું નિરાકરણ થાય તો પણ, તેમાં “યાદશક્તિ અને તર્કશક્તિ ગુમાવવા”ની સ્થિતિ આવી શકે છે. એવા લોકો કે જે ક્યારેક ચિત્તભ્રમણાથી પીડાયા હોય અને હાલ સામાન્ય જ્ઞાનાત્મકતા ધરાવતા હોય તેવા દર્દીઓમાં પાછળના વર્ષોમાં ડિમેન્શિયા (ચિત્તભ્રંશ)નું જોખમ વધતુ થાય છે તેવા તારણો તાજેતરના અભ્યાસમાં આવ્યા છે. જોકે, આ પ્રકારના સંખ્યાબંધ કિસ્સામાં, બેશકપણે ચિત્તભ્રમણાની અલ્પત્તમ માનસિક અપક્રિયા (અગાઉ ડિમેન્શિયા)ની અગાઉ ન ધારેલી (પરંતુ સારી રીતે સમતુલિત) સ્થિતિનો કારણદર્શક પ્રકાર નથી હોતો પરંતુ માત્ર તણાવ સાથે હંગામી ધોરણે ખુલ્લા પડવાની પ્રક્રિયા તરીકે કામ કરે છે. ==કારણો== ચિત્તભ્રમણા અંગની નિષ્ક્રિયતાનું ખૂબ જ સામાન્ય અને અચોક્કસ લક્ષણ છે, જ્યાં અંગ તરીકે મગજને ગણવામાં આવે છે. વધુમાં મગજમાં રચનાની ક્ષતિ સાથે સંકળાયેલા સંખ્યાબંધ અંગ સંબંધિત કારણો કે ચયાપચયની સમસ્યાઓ, તેમજ કેટલાક માનસિક રોગના કારણો કે જેમાં સંભવતઃ માનસિક ઘટક અથવા ભાવનાત્મક તણાવ કે માનસિક સમસ્યા પણ હોઈ શકે. ચિત્તભ્રમણા સંભવતઃ સામાન્ય કે મોટી શારીરિક બીમારીના કારણે થઈ શકે છે અથવા અન્ય કોઈ પ્રક્રિયા કે જે સામાન્ય જીવનરસમાં થતા ફેરફારો અથવા મગજની કામગીરીમાં દખલ કરતી હોય તેના કારણે થઈ શકે છે.<ref>લોસ ઓફ આઈક્યૂ ઈન ધ આઈસીયુ બ્રેઈન ઈન્જરી વિધાઉટ ધ ઈન્સલ્ટ. મેડ હાઈપોથિસિસ. 2007;69(6):1179-82. ઈપબ્લિકેશન 2007 જૂન 6. પીએમઆઇડીઃ 17555884</ref> ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો, તાવ, દુખાવો, ઝેર (ઝેરી દવાઓના રિએક્શન સહિત), મગજમાં ઈજા, સર્જરી, આઘાતજનક આંચકો, અન્ન, પાણી કે ઊંઘનો અભાવ, અને ચોક્કસ દવા કે દારુ આધારિત સ્થિતિના પાછા ખેંચાતા લક્ષણો આ તમામ બાબતો ચિત્તભ્રમણાના કારણ તરીકે ઓળખાય છે. વધુમાં, મગજની અપક્રિયામાં ઝડપી અને ધીમા લક્ષણો વચ્ચે પણ આદાનપ્રદાન થતુ હોય છે; ખાસ કરીને જે લોકો પહેલાથી જ ધીમી માનસિક અપક્રિયાથી પીડાતા હોય તેમનામાં અતિક્ષુબદ્ધ સ્થિતિ ખૂબ સરળતાથી ઉભી થાય છે.<ref>ગંધર એમએલ, જેક્સન જેસી, ઈલી ઈડબ્લ્યૂ. ધ કગ્નિટિવ કોસિક્વન્સીસ ઓફ ક્રિટિકલ ઈલનેસઃ પ્રેક્ટિકલ રિકમન્ડેશન્સ ફોર સ્ક્રિનિંગ એન્ડ એસેસમેન્ટ ક્રિટ કેર ક્લિન. 2007 જુલાઈ;23(3):491-506. સમીક્ષા. પીએમઆઇડી 17900482</ref> વયસ્ક લોકોમાં પેશાબતંત્રમાં ચેપને ચિત્તભ્રમણાનું સામાન્ય કારણ માનવામાં આવે છે, કે જેનો સરળતાથી એન્ટિબાયોટિક વડે ઈલાજ કરી ચિત્તભ્રમણાને પાછળ ધકેલી શકાય છે. ચોક્કસ રોગવિજ્ઞાન અનુસાર સંખ્યાબંધ કારણોની યાદી છે, ચિત્તભ્રમણાના કારણોની મુખ્ય શ્રેણીઓમાં નીચેના કારણોનો સમાવેશ શાય છેઃ ===ગંભીર બીમારી=== સામાન્યપણે દેખીતી રીતે વર્તનમાં ગંભીર માનસિક અપક્રિયા જોવા મળે તેને ચિત્તભ્રમણા કહેવાય છે, જે મિકેનિકલી વેન્ટિલેટેડ મેડિકલ અને સર્જિકલ (યંત્રવત રીતે તૈયાર કરેલ ચોખ્ખી હવામાં રહેતા) આઈસીયુ (ICU)ના દર્દીઓમાં 60 ટકાથી 80 ટકા અને નોન વેન્ટિલેટેડ મેડિકલ આઈસીયુ (ICU)ના દર્દીઓમાં 50 ટકાથી 70 ટકા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.<ref name="pmid18241778">{{cite journal |author=Gunther ML, Morandi, A, Ely EW, et al.|title= Pathophysiology of delirium in the intensive care unit. |journal=Critical Care Clinics |volume=24 |issue=1 |pages=45–65. |year=2008 |pmid=18241778|doi=10.1016/j.ccc.2007.10.002}}</ref> આઈસીયુ (ICU)માં રોકાણ દરમિયાન ગંભીર ચિત્તભ્રમણાની સમસ્યા થાય છે જે નોસોકોમિઅલ ન્યૂમોનિયા, સેલ્ફ-એક્સટુબેશન અને રેઈન્યુબેશન સહિત મેડિકલ વેન્ટિલેશન આવતી સમસ્યાઓ સાથે સંકળાયેલ છે.<ref name="pmid15082703"></ref> આઈસીયુ (ICU) ચિત્તભ્રમણાના કારણે બીમારીની ગંભીરતા સહિત અલગ અલગ સંબંધિત સમસ્યાઓને અંકુશમાં લેવાના પ્રયત્નો છતા છ મહિને દર્દીના મૃત્યુનું જોખમ 3 થી 11 ગણુ વધી જાય છે.<ref name="pmid15082703"></ref> અંતે, કેટલાક લોકો દ્વારા ડિરીલીયમને છઠ્ઠા મહત્વપૂર્ણ ચિહ્ન દ્વારા ઓળખવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે અને ચિત્તભ્રમણાનું નિદાન નિયમિત આઈસીયુ (ICU) મેનેજમેન્ટના ભાગરૂપે હોવું જોઈએ તે સલાહભર્યું છે.<ref name="pmid17570303">{{cite journal |author= Flaherty JH, Rudolph J, Shay K, et al.|title= Delirium is a serious and under-recognized problem: why assessment of mental status should be the sixth vital sign |journal= J Am Med Dir Assoc|volume=8 |issue=5 |pages=273–5. |year=2007 |pmid=17234820|doi= 10.1016/j.jamda.2007.03.006 |pmc= 2645654}}</ref> વયસ્ક લોકોને સંભવતઃ ચિત્તભ્રમણા અને ડિમેન્શિયાના ચોક્કસ આ ગુણનું જોખમ રહે છે.<ref name="pmid17570303_B">{{cite journal |author= Inouye SK, Ferrucci L.|title= Elucidating the pathophysiology of delirium and the interrelationship of delirium and dementia |journal= J Gerontol a Biol Sci Med Sci |volume=61 |issue=12 |pages=1277–80. |year=2006 |pmid=17234820 |doi= |pmc= 2645654 }}</ref> ચિત્તભ્રમણાના પેથોસાઈકોલોજિક તંત્ર વધુ સુધારેલી નિદાન પ્રક્રિયા અને પ્રબળ સારવાર છતા ચોક્કસપણે તો સમજી શકાતું જ નથી. ===ચોક્કસ પદાર્થની ઉણપ સર્જાવી=== દવાઓ કે ડ્રગ્સનો ડોઝ બંધ કરવો એ ચિત્તભ્રમણા માટે જવાબદાર એવું ઘણું સામાન્ય કારણ છે. સૌથી વધારે દારુનું સવેન બંધ કરવાથી કે બેન્ઝોડાઈઝેપાઈનનું સેવન બંધ કરવાથી અથવા તો અન્ય કોઈ ડ્રગ્સ એટલે કે માન્ય દવાઓ અથવા નશીલા પદાર્થો બંધ કરવાથી કેટલીક વખત ચિત્તભ્રમણાની સમસ્યા થાય છે. ===મગજમાં સંપૂર્ણ સંરચનાત્મક વિકૃતિ=== * માથામાં ઈજા (જેમકે, મગજને સખત આઘાત, ઈજાના કારણે થતો રક્તપ્રવાહ, તીક્ષ્ણ ઈજા વગેરે) * મગજની બિમારીના કારણે મગજમાં સંપૂર્ણ સંરચનાત્મક વિકૃતિ (હુમલો, આપોઆપ લોહી વહી જવું, ગાંઠ વગેરે) ===મજ્જાતંત્રની વિકૃતિઓ=== * વિવિધ મજ્જાતંત્રની વિકૃતિઓ * ઊંઘનો અભાવ<ref name="elderly">{{cite news |author= |coauthors= |title=Hallucinations in Hospital Pose Risk to Elderly |url=http://www.nytimes.com/2010/06/21/science/21delirium.html?src=me&ref=general |quote=The cause of delirium is unclear, but there are many apparent triggers: infections, surgery, pneumonia, and procedures like catheter insertions, all of which can spur anxiety in frail, vulnerable patients. Some medications, difficult for older people to metabolize, seem associated with delirium. |work=[[New York Times]] |date=June 20, 2010 |access-date=2010-06-21 | first=Pam | last=Belluck}}</ref> ===રુધિરાભિસરણ=== * ઈન્ટ્રક્રેનિઅલ હાઈપરટેન્શન (મસ્તિસ્કમાં વધુ પડતું લોહીનું ભ્રમણ) ===શરીરમાં જરૂરી પોષકતત્વો, પોષક પદાર્થો વગેરેની ઉણપ=== * હાઈપોક્સિઆ (શરીરના કોષોમાં અપુરતો ઓક્સિજન પહોંચવો) * હાઈપોગ્સેમિયા (લોહીમાં અસામાન્ય રીતે શર્કરાના પ્રમાણમાં ઘટાડો) * ઈલેક્ટ્રોલાઈટ અસમતુલા (ડીહાઈડ્રેશન, વોટર ઈન્ટોક્સિકેશન) ===માદકતા=== * વિવિધ ડ્રગ્સ (દવાઓ), દારુ, એનેસ્થેટિક્સની માદકતા * ચોક્કસ પ્રકારની દવા કે નશીલા પદાર્થોની આદત હોય તેવી વ્યક્તિને જો અચાનક તે પદાર્થ લેવાનું (“ડી-ટોક્સ”) બંધ કરી દે તો (જેમકે, દારુ, જુઓ ચિત્તભ્રમણા ટર્મન્સ, અને અન્ય ઘણા ઉત્તેજનાત્મક કે નશીલા પદાર્થો) * ઝેરી તત્વો (કાર્બન મોનોક્સાઈડ અને ચયાપચયમાં અવરોધ સહિત) * નશીલી દવાઓ સહિતની દવાઓ<ref name="elderly"></ref> ===માનસિક બીમારી=== કેટલાક પ્રકારની માનસિક બીમારીઓ જેમકે માનસિક વિકૃતિ અથવા કેટલાક પ્રકારની માનસિક વ્યાધીઓ સંભવતઃ જ્ઞાનાત્મક કામગીરીમાં ઝડપથી થતી વધઘટ અને નબળાઈ તેમજ ધ્યાન કેન્દ્રીતતાની ક્ષમતામાં થતા ઘટાડાના કારણે થાય છે. જોકે, ટેકનિકલ રીતે જોઈએ તો તે ચિત્તભ્રમણા માટે જવાબદાર કારણો નથી, કારણ કે કોઈપણ જ્ઞાનાત્મક લક્ષણોમાં થતી વધઘટ કે જે આ પ્રકારની માનસિક વિકૃતિઓના પરિણામે જોવા મળે તેને ''વ્યાખ્યા'' અનુસાર પોતાની જાતે જ ઉભી થયેલી માનસિક વિકૃતિ અને તેના ભાગ રૂપે થતી સમસ્યા ગણવામાં આવે છે. આમ, ''શારીરિક'' વિકૃતિઓને ''માનસિક'' આડઅસરો કે લક્ષણોરૂપે થતા ચિત્તભ્રમણા તરીકે કહી શકાય; જોકે, પ્રાથમિક માનસિક વિકૃતિ કે જે, તેના લક્ષણો ઉભા કરે છે તેને એક વખત નિદાન થયા બાદ આ શ્રેણીમાં ન મુકી શકાય. જોકે, જો અંતર્ગત માનસિક વિકૃતિનું નિદાન કરવાનું બાકી હોય તો એવા સમયે, શારીરિક વિકૃતિઓના કારણે ઉત્પન થતા ચિત્તભ્રમણાથી આ લક્ષણનો તબીબીય રીતે અલગ દર્શાવવા કદાચ અશક્ય છે. ==નિદાન== જ્ઞાનાત્મક અપક્રિયા માટે કારણરૂપ અન્ય પ્રક્રિયાઓના વિભિન્ન મુદ્દાઓ અને લક્ષણો: *ચિત્તભ્રમણા કદાચ માનસિક વ્યાધીથી અલગ હોઈ શકે છે, જેમાં સજાગ્રતા અને સમજશક્તિ કદાચ ઘટતી ન હોય (જોકે, અહીં પારસ્પરિક વ્યાપ્તતાની શક્યતા છે કારણ કે કેટલીક તીવ્ર માનસિક વ્યાધી જેમકે ખાસ કરીને વિકૃતિ ચિત્તભ્રમણા જેવી સ્થિતિ ઉભી કરી શકે છે). *ચિત્તભ્રમણા અને ડિમેન્શિયા (જૂના જૈવિક મસ્તિસ્ક સિન્ડ્રોમ) એકબીજાથી અલગ છે, જે “ઉપાર્જિત” (બિન-જ્ઞાનાત્મક) અને સામાન્યપણે અપરિવર્તનિય જ્ઞાનાત્મકતા અને કામગીરીમાં મનોવિજ્ઞાનિક ઘટાડાને દર્શાવે છે. ડિમેન્શિયા સામાન્યપણે ઓળખી શકાય તેવી બિનઉત્પાદક માનસિક બીમારી (ઉદાહરણ તરીકે અલ્ઝાઈમરની બીમારી અથવા હંટીંગટનની બીમારી)ના કારણે થાય છે. ડિમેન્શિયા સામાન્યપણે જાગૃકતાના સ્તરમાં થતા ફેરફાર સાથે સંકળાયેલી બીમારી નથી અને ડિમેન્શિયાના નિદાન માટે જૂની ક્ષતિ વિશેની માહિતી જરૂરી છે. *ચિત્તભ્રમણા અને તણાવ વચ્ચે તફાવત છે. *ચિત્તભ્રમણા માનસિક ગૂંચવણ અને ધ્યાન કેન્દ્રીતતાની ઉણપની સમય-સમય પર જોવા મળતી અસરના કારણે ઓળખાય છે જે લાંબાગાળાની અભ્યાસ વિકૃતિ અને વિવિધ જ્ઞાનાત્મક માનસિક અપક્રિયાના પરિણામે થાય છે. ચિત્તભ્રમણાને ‘ગંભીર ગૂંચવણભરી સ્થિતિ’ અથવા ‘ગંભીર માનસિક સિન્ડ્રોમ’તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. બંનેમાં ‘ગંભીર’ શબ્દ સમાન છે (મતલબઃ ''તાજેતરમાં થયેલો હુમલો'' ), આથી ચિત્તભ્રમણા અને ડિમેન્શિયામાં ઘણી તબીબીય વિશેષતા(એટલે કે રોગના લક્ષણો), વિકાસ સંબધિત અસક્ષમતા અથવા લક્ષણોના સમયગાળા જેવા મહત્વપૂર્ણ ''અપવાદ'' સહિત ધ્યાન ક્ષતિ હાઈપરએક્ટિવટી વિકૃતિ સમાન જોવા મળે છે. *ચિત્તભ્રમણા અને ગૂંચવણ બંને સિન્ડ્રોમ એકજ સમયે એકબીજા પર વ્યાપ્ત થતા જોવા મળતા હોવા છતા બંને સમાન નથી. જોકે, ગુચવાયેલ દર્દી સંભવતઃ પાગલ ન પણ હોય (તેના ઉદાહરણ તરીકે માનસિક રીતે સ્થિર અને બેબાકળી વ્યક્તિ કે સ્થાન અને સ્થળ અંગે દિશાહિન હોય), અને પાગલ વ્યક્તિ સંભવતઃ ગુચવાયેલી ન પણ હોય (ઉદાહરણ તરીકે, એવી વ્યક્તિ કે જેને તીવ્ર પીડા હોય તે ધ્યાન કેન્દ્રીત ન કરી શકે પરંતુ સંભવતઃ સંપૂર્ણપણે તેને દિશાસુઝ હોય અને ગુચવાયેલ ન હોય). ઉપરોક્ત વિવિધ માપદંડ એવા ઉપસિદ્ધાંત કે નિષ્કર્ષ છે જે દર્શાવે છે કે ચિત્તભ્રમણાનું નિદાન અગાઉની બાબતોના જ્ઞાન વગર ''ન થઈ શકે'' અથવા અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિની જ્ઞાનાત્મક કામગીરીના ''પાયાના સ્તર'' ની જાણકારી વગર ન થઈ શકે. કેટલાક માન્ય અને વિશ્વસનિય માપદંડો હાલ છે જેનો ઉપયોગ કરીને તાલિમબદ્ધ વ્યક્તિ ચિત્તભ્રમણાનું ચોક્કસ નિદાન કરી શકે છે.<ref name="W. Ely, S. K 2710">ઈ. ડબ્લ્યૂ ઈલી, એસ.કે.ઈનોવ્ય. જી.આર. બર્નાર્ડ, એસ. ગોર્ડન, જે.ફ્રાન્સિસ, એલ. મે, બી. ટ્રુમન, ટી. સ્પેરોફ્ફ, એસ. ગૌતમ, આર. માર્ગોલીન, આર.પી. હેર્ટ અને આર. ડીટ્સ ડિલીરીયમ ઈન મિકેનિકલી વેન્ટિલેટેડ પેશન્ટ્સઃ વેલિટીડી એન્ડ રિલાયબલિટી ઓફ ધ કન્ફ્યૂઝન એસેસમેન્ટ મેથડ ફોર ધ ઈન્સેન્ટિવ કેર યુનિટ (સીએએમ- આઈસીયુ) (CAM-ICU). જેએએમએ (JAMA) 286 (21):2703-2710, 2001.</ref><ref name="N. Bergeron, M. J 2001">એન. બેર્ગેરોન, એમ.જે.ડુબોઈસ, એમ. ડુમોન્ટ, એસ. ડાયલ અને વાય. સ્કોર્બિક ઈન્સેન્ટિવ કેર ડિલીરીયમ સ્ક્રિનિંગ ચેકલિસ્ટઃ ઈવોલ્યુશન ઓફ અ ન્યૂ સ્ક્રિનિંગ ટૂલ. ઈન્સેન્ટિવ કેર મેડ 27 (5):859-864, 2001.</ref> ==સારવાર== ચિત્તભ્રમણા કોઈ બીમારી નથી પરંતુ એક સિન્ડ્રોમ છે (એટલે કે લક્ષણોનો સમૂહ) અને જે રીતે ઝડપી શ્વાસ થઈ જવા એ શ્વસનતંત્રની કામગીરીમાં ક્ષતિ દર્શાવે છે પરંતુ તેને બીમારી તરીકે ન ઓળખી શકાય તે જ રીતે આ સિન્ડ્રોમ મગજની અપક્રિયાનો સંકેત આપે છે. ચિત્તભ્રમણાની સારવારમાં બે મુખ્ય સ્ટ્રેટેજી (રીત) અપનાવવામાં આવે છે. એક તો એ કે જેમાં પહેલાથી જ ગણવામાં આવતા ગંભીર કારણ કે કારણોની સારવાર કરવામાં આવે છે. બીજી રીતમાં, મગજની આશાસ્પદ સ્થિતિની સારવાર કરવામાં આવે છે. તેમાં પહેલા ખાતરીમાં આવે છે કે ચિત્તભ્રમણાથી પીડાતા દર્દીમાં પુરતા પ્રમાણમાં ઓક્સિજીનેશન, હાઈડ્રેશન, ન્યૂટ્રીશન અને પોષક તત્વો સામાન્ય સ્તરમાં છે કે નહીં, દવાઓની અસરો ઓછામાં ઓછી થઈ ગઈ છે કે નહીં, [[કબજિયાત]] અને દુઃખાવાની સારવાર થઈ છે કે નહીં તેમજ અન્ય બાબતોની ચકાસણી કરવામાં આવે છે. માનસિક તણાવની જાણકારી અને તેનું નિયમન પણ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. આમ, ચિત્તભ્રમણાની સારવારની પરંપરાત પરિકલ્પના એટલે કે ‘મૂળ કારણની સારવાર’ પુરતી નથી. ચિત્તભ્રમણાથી પીડાતા દર્દીઓનું ખરેખર ઉચ્ચસ્તરીય ઉડાણપૂર્વકનું અને તજજ્ઞતાભર્યું વિશ્લેષણ થવું જોઈએ જેમાં મગજની કામગીરીને વિક્ષેપિત કરી શકે તેમન હોય એવા તમામ પાસાને સાંકળી લેવાય જરૂરી છે. ચિત્તભ્રમણાની તબીબીય સારવાર માટેની પ્રથમ પસંદગી તેના કારણો પર આધારિત છે. ચિત્તભ્રમણાની સારવાર માટે એન્ટિસાઈકોટિક્સ સૌથી સામાન્ય અને સૌથી વધુ અભ્યાસ થયેલ દવાઓ છે. બેન્ઝોડાઈઝેપાઈન્સ પોતે જ ચિત્તભ્રમણાનું કારણ છે અથવા તો તેનાથી વધુ ગંભીર સ્થિતિ થઈ શકે છે અને સામાન્યપણે ચિત્તભ્રમણાના મોટાભાગના કારણોમાં બિનઅસરકારક નીવડે છે; જોકે, નશાપ્રેરક વસ્તુના સેવનને બંધ કરવાથી ચિત્તભ્રમણાની સમસ્યા થઈ હોય, જેમ કે, દારુનું સેવન બંધ કરવાથી અથવા બેન્ઝોડાઈઝેપાઈન્સનું સેવન બંધ કરવાથી અથવા દર્દી એન્ટિસાઈકોટિક્સ ન લઈ શકે તેમ હોય (જેમ કે, પર્કિન્સનની બીમારી) તો એવી સ્થિતિમાં બેન્ઝોડાઈઝેપાઈન્સની ભલામણ કરવામાં આવે છે અને તે સૌથી અસરકારક સારવાર પૂરવાર થાય છે. ચિત્તભ્રમણાની દર્દશામક અથવા લાક્ષાણિક સારવાર કેટલીક વખત દર્દીને આરામ આપવા માટે જરૂરી છે. એન્ટિસાઈકોટિક્સ મોટાભાગે એવા લોકો માટે યોગ્ય છે જેમનામાં હેલોપેરિડોલ જેવી ઓછામાં ઓછી એન્ટિકોલિનેર્જિક પ્રવૃત્તિ જોવા મળતી હોય અથવા રિસ્પેરિડોન પણ લઈ શકાય.<ref>પંધારીપાન્ડે પીપી, પુન બીટી, હેર્ર ડીએલ, મેઝ એમ. ગીરાર્ડ ટીડી, મિલર આરઆર, શિન્તાનિ એકે, થોમ્પ્સન જેએલ, જેક્સન જેસી, ડેપ્પેન એસએ, સ્ટિલ્સ આરએ. ડીટ્સ આરએસ, બર્નાર્ડ જીઆર, ઈલી ઈબ્લ્યૂ. એન. જેએએમએ (JAMA). 2007 ડીસેમ્બર 12;298(22):2644-53. પીએમઆઇડી 18073360</ref><ref>{{cite journal |unused_data=DUPLICATE DATA: doi=10.1002/14651858.CD006379.pub2 |author=Lonergan E, Luxenberg J, Areosa Sastre A, Wyller TB |title=Benzodiazepines for delirium |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=1 |pages=CD006379 |year=2009 |pmid=19160280 |doi=10.1002/14651858.CD006379.pub2}}</ref><ref>{{cite book |editor1-first=Peter |editor1-last=Tyrer |editor2-first=Kenneth R. |editor2-last=Silk |title=Cambridge Textbook of Effective Treatments in Psychiatry |url=http://books.google.com/?id=HLPXELjTgdEC |edition=1st |date=24 January 2008 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521842280 |pages=175–184 |chapter=Delerium |chapterurl=http://books.google.co.uk/books?id=HLPXELjTgdEC&pg=PA175 }}</ref> અન્ય પૂરાવા પણ એમ સુચવે છે કે બિનતબીબીય માપદંડો પણ સંભવતઃ ચિત્તભ્રમણાની ઘટનાના વિવરણ કરવામાં અથવા જાણવામાં અસરકારક સાબિત થાય છે.<ref name="pmid10053175">{{cite journal |author=Inouye SK, Bogardus ST, Charpentier PA, ''et al.'' |title=A multicomponent intervention to prevent delirium in hospitalized older patients |journal=N. Engl. J. Med. |volume=340 |issue=9 |pages=669–76 |year=1999 |month=March |pmid=10053175 |doi= 10.1056/NEJM199903043400901|url=http://content.nejm.org/cgi/pmidlookup?view=short&pmid=10053175&promo=ONFLNS19}}</ref> ચિત્તભ્રમણા માત્ર અન્ય સમસ્યાનું ચિહ્ન છે જે ઘણું નાનું કે નાજુક પણ હોઈ શકે છે આથી દવાઓ દ્વારા પાગલ વ્યક્તિની સારવાર પ્રાકૃતિક અટકળોથી ઘણી અલગ છે અને તેમાં ખૂબ ઉચ્ચ કક્ષાની કુશળતા હોવી જરૂરી છે. એવા અહેવાલો પણ પ્રાપ્ય છે કે ચિત્તભ્રમણાની સારવારમાં કોલીનેસ્ટેરેસ અવરોધકો અસરકારક સાબિત થાય છે પરંતુ આ સંબંધે ખૂબ થોડા પુરાવા મળ્યા છે.<ref>{{cite journal |unused_data=DUPLICATE DATA: doi=10.1002/14651858.CD005317.pub2 |author=Overshott R, Karim S, Burns A |title=Cholinesterase inhibitors for delirium |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=1 |pages=CD005317 |year=2008 |pmid=18254077 |doi=10.1002/14651858.CD005317.pub2}}</ref> == રોગશાસ્ત્ર == ચિત્તભ્રમણાનો સૌથી વધુ પ્રભાવ (મોટાભાગે 50 ટકાથી 75 ટકા દર્દીઓમાં) સામાન્યપણે આઈસીયુ (ICU) કે વિશેષ સારવારના એકમોમાં (જે અગાઉ ખોટી રીતે આઈસીયુ સાઈકોસિસ તરીકે ગણવામાં આવતું હતું, જે ઓળખ હવે નથી કારણ કે વધુ વ્યાપાક સ્થિતિનો સ્વીકાર કરાયો છે અને વિજ્ઞાનિક રીતે ચિત્તભ્રમણા શબ્દને સમર્થિત છે) દાખલ કરાયેલા ગંભીર રીતે બીમાર દર્દીઓમાં જોવા મળે છે. ત્યારથી આઈસીયુ (ICU)ના દર્દીઓમાં ચિત્તભ્રમણા થવાની વાતને માન્યતા મળી છે અને તેમના માટે ચિત્તભ્રમણા યંત્રો જેમ કે આઈસીયુ (ICU) માટે ગૂંચવણ મુલ્યાંકનની પદ્ધતિ (CAM-ICU)<ref name="W. Ely, S. K 2710"></ref> અને ઈન્સેન્ટિવ કેર ડિલીરીયમ સ્ક્રિનિંગ ચેકલિસ્ટ (IC-DSC)<ref name="N. Bergeron, M. J 2001"></ref> અમલમાં મુકવાનું સરળ બન્યું છે. દર વર્ષે આઈસીયુ (ICU)ના હજારો દર્દીઓમાં ચિત્તભ્રમણાની સમસ્યા થતી હોવાથી, એમ સ્વીકારવામાં આવ્યું છે કે મોટાભાગની હાઈપોકેટિવ વૈવિધ્યતાથી થતી સમસ્યા આ પ્રકારના યંત્રો દ્વારા જ્યાં સુધી સક્રિયપણે ધ્યાન આપવામાં ન આવે ત્યાં સુધી ખૂબ સરળતાથી મેનેજિંગ ટીમ (પ્રબંધક ટુકડી) ચુકી જાય છે અને તેમની નજરમાં આવતી નથી. આ પ્રકારના દર્દીઓમાં ચિત્તભ્રમણાનું કારણ અગાઉની માંદગીઓ પર આધારિત હોય છે, સડો કે ઓક્સિજનના સ્તરમાં ઘટાડાની નવી સમસ્યા, અને ઉન્માદક તેમજ પીડાની દવાઓ કે જે હવે લગભગ સમગ્ર વિશ્વમાં તમામ આઈસીયુ (ICU)ના દર્દીઓનો આપવામાં આવે છે. આઈસીયુ (ICU)ની બહાર, હોસ્પિટલના વોર્ડ અને નર્સિગ હોમ્સમાં પણ ચિત્તભ્રમણાની સમસ્યા ખાસ કરીને વયસ્ક લોકો માટે ઘણી મહત્વની તબીબીય સમસ્યા છે. ઘણા કેન્દ્રોમાં હોસ્પિટલના સૌથી નવા વિસ્તારો કે જેમાં ચિત્તભ્રમણાની શરૂઆત જ થતી હોય ત્યાં નિયમિતપણે ધ્યાન રાખવામાં આવે છે તે જગ્યા છે ઈમરજન્સી વિભાગ. ઉપરાંત, દર ચારમાંથી એક વૃદ્ધ દર્દી એક વખત પણ હોસ્પિટલમાં રોકાય તો તે ચિત્તભ્રમણાના અમુક ભાગથી પીડાય છે. ==સમાજ અને સંસ્કૃતિ== ચાર્લ્સ ડિકન્સના ધ પિરવિક પેપર પરથી સીમ્સે (1995, p.&nbsp;31) ''ધ સ્ટ્રોલર્સ ટેલ'' માં ચિત્તભ્રમણા અંગે ખૂબ જ "સારી રીતે વિસ્તૃત વિવરણ" કર્યું છે.<ref>{{cite book |author=Sims, Andrew |title=Symptoms in the mind: an introduction to descriptive psychopathology |url=https://archive.org/details/symptomsinmindin0000sims_o2s8 |publisher=W. B. Saunders |location=Philadelphia |year=2002 |pages= |isbn=0-7020-2627-1 |oclc= |doi=}}</ref><ref>ડીકન્સ, સી. (1837) ''ધ પિકવિક પેપર્સ'' . પ્રોજેક્ટ ગુટેનબર્ગ પર મફતમાં પ્રાપ્ય</ref> ==આ પણ જુઓ== *ચિત્તભ્રામક *ઓર્ગેનિક બ્રેઈન સિન્ડ્રોમ (અંગ સંબંધિત માનસિક સિન્ડ્રોમ) ==સંદર્ભો== {{Reflist|2}} ==વધુ વાંચન== * {{cite journal |author=Burns A, Gallagley A, Byrne J |title=Delirium |journal=J. Neurol. Neurosurg. Psychiatr. |volume=75 |issue=3 |pages=362–7 |year=2004 |pmid=14966146 |doi=10.1136/jnnp.2003.023366 |pmc=1738952}} * {{cite book |author=Macdonald, Alastair; Lindesay, James; Rockwood, Kenneth |title=Delirium in old age |publisher=Oxford University Press |location=Oxford [Oxfordshire] |year=2002 |pages= |isbn=0-19-263275-2 |oclc= |doi=}} [[Category:જ્ઞાનાત્મક વિકૃતિઓ]] [[Category: માનસિક બીમારીઓ]] [[Category: રોગ]] 2eud4hz32pxlhsbt0ur7wxfudrh6sc4 0 28348 903876 902926 2026-08-17T02:40:52Z InternetArchiveBot 63183 Add 18 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903876 wikitext text/x-wiki [[File:Manhattan panorama under clouds.jpg|thumb|220px|મધ્યશહેર ન્યૂયોર્ક શહેર.શહેરો માનવ સંસ્કૃતિકરણના શ્રેષ્ઠત્વ ચિહ્ન સમાન છે.]] [[File:Egypt.Giza.Sphinx.02.jpg|thumb|220px|ગિઝા નેક્રોપોલિસમાં મહાન ગિઝાના પિરામિડ સામે આવેલા મહાન સ્ફિંક્સને પ્રાચીન ઈજિપ્તની સંસ્કૃતિના શ્રેષ્ઠ ચિહ્નરૂપ ગણવામાં આવે છે.]] [[File:The_Great_wall_-_by_Hao_Wei.jpg|thumb|220px|5મી સદી બીસી (BC)માં બંધાયેલી ચીનની દિવાલ ચીનની સંસ્કૃતિની ચિહ્ન બની ગઈ છે.]] '''સંસ્કૃતિ''' કે '''સભ્યતા''' ({{lang-en|Civilization}}) કેટલાક સંજોગોમાં વિવાદિત શબ્દ છે જેને એકબીજા સાથે સંકળાયેલા કેટલાક સંદર્ભોમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. શરૂઆતમાં, માનવ સંસ્કૃતિઓના ઉલ્લેખના સંદર્ભમાં આ શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો જે ટેકનોલોજી, રાજનીતિ અને સમાજમાં લોકોની કામગીરીના વિભાગો સાથે વધુ સંબંધ ધરાવે છે. આવી સંસ્કૃતિઓ સામાન્યપણે શહેરીકૃત થઈ ગઈ છે. પ્રાચીન સંદર્ભોમાં સુસંસ્કૃત લોકોને "જંગલી" લોકોથી વિપરિત ગણવામાં આવતા હતા જ્યારે શરૂઆતના આધુનિક સંદર્ભોમાં સુસંસ્કૃત લોકોને "જૂનવાણી" લોકોથી વિપરિત ગણવામાં આવે છે. જોકે, આજની આધુનિક ચર્ચાઓમાં સામાન્યપણે કોઈપણ માનવ સમુદાય (ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો “પ્રાચીન ગ્રીક સંસ્કૃતિ”) કે જે ઐતિહાસિક કે હાલના ચોક્કસ ભૌગોલિક સ્થળ કે ચોક્કસ સમયગાળા સાથે સંકળાયેલા હોય તેને રજૂ કરવા માટે લગભગ "સંસ્કૃતિ"ના સંદર્ભમાં જ તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. છતા, જ્યારે પણ બીજા સંદર્ભમાં આ શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે માત્ર એવા ચોક્કસ સમાજ ખાસ કરીને શહેરની સ્થાપના કે જ્યાં "શહેર" શબ્દ વિવિધ અર્થોમાં પરિપૂર્ણ થતો હોય તેવા અમુક સ્તર સુધીનો વિકાસ થયો હોય તેમના પુરતો જ ઉપયોગ સિમિત રાખવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે સંસ્કૃતિકરણના સ્તરને ખેતીવાડી, લાંબા અંતરના વેપાર-ધંધા, વ્યવસાયિક વિશિષ્ટતાઓ અને <span class="goog-gtc-fnr-highlight">શહેરી</span>કરણમાં થયેલી પ્રગતિના સંદર્ભમાં નક્કી કરવામાં આવે છે. આ બધા પાયાના પાસાઓ ઉપરાંત, સંસ્કૃતિકરણને સંખ્યાબંધ બીજા દરજ્જાના પાસાઓને ધ્યાનમાં રાખીને પણ નક્કી કરવામાં આવે છે જેમાં, વિકસિત પરિવહનતંત્ર, લેખન, માપણીના ધોરણો (ચલણ વગેરે), કોન્ટ્રાક્ટ અને ટોર્ટ(કોન્ટ્રાક્ટની હેઠળ આવે તે) આધારિત કાયદાકીય તંત્ર, વિશેષ [[કલા|કલા]] શૈલીઓ (જે સભવતઃ ચોક્કસ સંસ્કૃતિની રૂપરેખા હોઈ શકે છે), સ્મારકિય સ્થાપત્ય, [[ગણિત|ગણિત]], કૃત્રિમ ધાતુવિજ્ઞાન અને [[ખગોળશાસ્ત્ર|ખગોળશાસ્ત્ર]] વગેરેનો પણ સમાવેશ થાય છે. ==વ્યાખ્યા== સિવિલાઈઝેશન (''સંસ્કૃતિકરણ'' ) શબ્દ મૂળ લેટિન ''સિવિલિઝ'' એટલે કે ''સિવિલ'' (નાગરિક) શબ્દ પરથી આવેલો છે અને તે લેટિન ''સિવિસ'' શબ્દ સાથે સંબંધ ધરાવે છે જેનો મતલબ ''નાગરિક'' થાય છે. તેમજ ''સિવિટાસ'' સાથે સંબંધ ધરાવે છે જેનો મતલબ ''શહેર'' અથવા ''શહેર-રાજ્ય'' થાય છે. [[File:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|left|250px|પાકિસ્તાનમાં આવેલા મોહેંજો-દડાના પ્રાચીન શહેરોને વિશ્વના સૌથી પ્રાચીન આધુનિક શહેરો તરીકે માનવામાં આવે છે.]] છઠ્ઠી સદીમાં બાઈઝેન્ટાઈન(પૂર્વ રોમનના) રાજા જસ્ટીનિઅને રોમન નાગરિક કાયદાનું નિરિક્ષણ કર્યું હતું. જેના પરિણામ સ્વરૂપે કોર્પસ જ્યુરિસ સિવિલિસ (નાગરિક કાયદાઓનું સંગઠન)ની રચના થઈ હતી. 11મી સદીમાં યુનિવર્સિટી ઓફ બોલોગ્ના કે જે પશ્ચિમ યુરોપની પ્રથમ યુનિવર્સિટી (વિદ્યાપીઠ) હતી તેના પ્રાધ્યાપકોએ કોર્પસ જ્યુરિસ સિવિલિસની ફરી શોધ કરી અને ત્યારબાદ સમગ્ર પશ્ચિમ યુરોપમાં તેની અસરો જોવા મળી હતી. 1388માં અંગ્રેજીમાં "નાગરિક તે તેને સંબંધિત" ના અર્થમાં સિવિલ(''નાગરિક'' ) શબ્દ આવ્યો.<ref>"નાગરિક", ''મેર્રિયમ-વેબસ્ટર'' , 226</ref> 1704માં ''સિવિલાઈઝેશન'' શબ્દ "એવો કાયદો કે જેમાં નાગરિકો સંબંધિત કેસોમાં થતી ફોજદારી કાર્યવાહી"ના અર્થમાં ઉપયોગમાં લેવાતો હતો. 18મી સદીના ઉત્તરાર્ધ સુધી સિવિલાઈઝેશન (''સંસ્કૃતિકરણ'' ) શબ્દ આધુનિક સમજણ પ્રમાણે "અસંસ્કારિતાના વિરોધી શબ્દ”ના સંદર્ભમાં ઉપયોગમાં નહોતો લેવાતો. - તેને સિવિલિટી (''વિનમ્રતા'' )ના અર્થમાં ઉપયોગમાં લેવાતો હતો જેનો મતલબ છે વિનય અથવા જો નાગરિક આદરભાવ. એમિલ બેન્વેનિસ્ટ(1954<ref name="Benveniste">એમીલ બેન્વેનીસ્ટ, "''Civilization'' .''Contribution à l'histoire du mot'' "(વિશ્વના ઇતિહાસમાં સંસ્કૃતિકરણ અને સહયોગ), 1954, ''પ્રોબ્લેમ્સ ડે લિંગ્વીસ્ટિક જનરલ'' માં પ્રકાશિત, આવૃત્તિઓ ગેલીમાર્ડ, 1966, pp.336-345(મેરી એલિઝાબેથ દ્વારા ''પ્રોબ્લેમ્સ ઈન જનરલ લિંગ્વીસ્ટિક્સ'' તરીકે અનુવાદિત, 2 ભાગ, 1971)</ref>)ના જણાવ્યા અનુસાર અંગ્રેજીમાં ''સિવિલાઈઝેશન ('' સંસ્કૃતિ)ની આધુનિક સમજણનો ઉલ્લેખ સૌથી વહેલામાં વહેલો એડમ ફેર્ગુસનના ''એન એસે ઓન ધ હિસ્ટ્રી ઓફ સિવિલ સોસાયટી'' (એડીન્બર્ગ, 1767- p. 2)માં જોવા મળે છે. {{quote|Not only the individual advances from infancy to manhood, but the species itself from rudeness to civilization.<!-- please leave original spelling -->|}}એ વાત નોંધવી જોઈએ કે આ પ્રયોગમાં હાલની “સુસંસ્કૃતતા”ની શ્રેષ્ઠતા અને પરિપકવતાનો વિચાર મેળ ખાય છે જેને “અસંસ્કારિતા”ના વિપરિત તરીકે હાલ જોવામાં આવે છે અને કોઈ વ્યક્તિમાં સંસ્કાર અથવા વિનમ્રતાના અભાવને દર્શાવવા માટે તેનો ઉપયોગ થાય છે. [[File:Clash of Civilizations mapn2.png|400px|thumb|હંટીંગ્ટનનો વિશ્વ સંસ્કૃતિનો નક્શો (1996)]] બેન્વેનિસ્ટે તપાસ કરી તે પહેલા નવા અંગ્રેજી શબ્દકોષમાં જેમ્સ બોસવેલ્સે સેમ્યુઅલ જ્હોન્સન સાથે કરેલી વાતચીતનો સંદર્ભ આપીને ''સિવિલાઈઝેશન'' શબ્દને જ્હોન્સનના શબ્દકોષમાં સમાવવા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી: {{quote|On Monday, March 23 (1772), I found him busy, preparing a fourth edition of his folio Dictionary... He would not admit ''civilization'', but only ''civility''. With great deference to him I thought ''civilization'', from ''to civilize'', better in the sense opposed to ''barbarity'' than ''civility'', as it is better to have a distinct word for each sense, than one word with two senses, which ''civility'' is, in his way of using it.}} બેન્વેનિસ્ટે રજૂઆત કરી હતી કે જ્હોન્સનની વ્યાખ્યાની ઝડપથી સ્વીકારવા અંગે વિવરણ કરતી અગાઉની ઘટનાઓ મળી શકે છે. 1775માં એસ્ટના શબ્દકોષમાં ''સિવિલાઈઝેશન'' શબ્દને “સુસંસ્કૃત કરતા રાજ્ય, સુસંસ્કૃત થવાની પ્રવૃત્તિ”<ref name="Benveniste"></ref> તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે અને આ પરિભાષાનો એડમ સ્મિથ દ્વારા ''એન ઈન્કવાઈરી ઈન ટુ ધ નેચર એન્ડ કોઝિસ ઓફ ધ વેલ્થ ઓફ નેશન્સ'' માં ઘણી વખત ઉપયોગ કરાયો છે(1776)<ref name="Benveniste"></ref> સ્મિથ અને ફેર્ગુસન ઉપરાંત જ્હોન મિલરે પણ 1771માં તેના પુસ્તક ''ઓબ્ઝવેર્શન્સ કન્સર્નિંગ ધ ડિસ્ટીન્કશન ઓફ રેન્ક્સ ઈન સોસાયટી'' માં ઉપયોગ કર્યો છે.<ref name="Benveniste"></ref> ''સિવિલાઈઝેશન'' શબ્દ સૌપ્રથમ બેન્વેનિસ્ટે મર્કીઝ ડે મિરાબ્યૂના ''લામી ડેસ હોમ્મસ ઓ ટ્રેઈટ ડે લા પોપ્યુલેશન'' (1756માં લખાયું પરંતુ 1757માં પ્રકાશિત થયું) નામના ફ્રેન્ચ પુસ્તકમાં શોધ્યો હતો. બેન્વેનિસ્ટનો પ્રશ્ન એ હતો કે અંગ્રેજીમાં લખાયેલો શબ્દ મૂળ ફ્રેન્ચ ભાષા પરથી આવ્યો છે કે પછી બંને પોતાની રીતે સ્વતંત્રપણે લખાયેલા છે – એક એવો પ્રશ્ન કે જેમાં વધુ સંશોધનની જરૂર છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર ખરેખર તો ''સિવિલાઈઝેશન'' શબ્દ સંભવતઃ 1759માં ફેર્ગુસન દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાયેલો છે.<ref name="Benveniste"></ref> વધુમાં, બેન્વેનિસ્ટે નોંધ્યું હતું કે, સિવિલિટી (''સુસંસ્કૃતતા'' )થી વિપરિત, એક સીધી પરિભાષામાં ''સિવિલાઈઝેશન'' શબ્દ ગતિશિલતાનો એક ભાવાર્થ પણ આપે છે. આથી તેમણે આ પ્રમાણે લખ્યું હતું. [10] {{quote|[i]t was not only a historical view of society; it was also an optimist and resolutely non theological interpretation of its evolution which asserted itself, sometimes at the insu of those who proclaimed it, and even if some of them, and first of all Mirabeau, still counted religion as the first factor of 'civilization''.<ref name=Benveniste/><ref>Benveniste (French): ''Ce n'était pas seulement une vue historique de la société; c'était aussi une interprétation optimiste et résolument non théologique de son évolution qui s'affirmait, parfois à l'insu de ceux qui la proclamaient, et même si certains, et d'abord Mirabeau, comptaient encore la religion comme le premier facteur de la "civilization".''</ref>}} તેમના પુસ્તક ''ધ ફિલોસોફી ઓફ સિવિલાઈઝેશન'' અનુસાર આલ્બર્ટ સ્વાર્ત્ઝનેગર સિવિલાઈઝેશનની કલ્પના અંગેના ફિલસૂફો પૈકી એક મુખ્ય ફિલસૂફ છે જેમણે એ બાબતે ધ્યાન દોર્યું હતું કે સમાજમાં આ અંગે બે મંતવ્યો જોવા મળે છે. સિવિલાઈઝેશન અંગેનું એક મંતવ્ય સંપૂર્ણપણે ભૌતિક છે અને અન્ય મંતવ્ય નૈતિક અને ભૌતિક બંને વિચાર સાથે સંબંધ ધરાવે છે. તેમણે ટાંક્યું હતું કે હાલના જગતમાં કટોકટી એ છે કે 1923માં સિવિલાઈઝેશન શબ્દની નૈતિક કલ્પના માનવીયતાએ ગુમાવી દીધી હતી. આ સમાન કાર્યમાં તેમણે સિવિલાઈઝેશન શબ્દને એમ કહીને રજૂ કર્યો હતો કે {{quote|It is the sum total of all progress made by man in every sphere of action and from every point of view in so far as the progress helps towards the spiritual perfecting of individuals as the progress of all progress.}} “સિવિલાઈઝેશન”(સંસ્કૃતિકરણ) શબ્દ લોકોમાં અને વિદ્વાનોના વર્તુળોમાં “સંસ્કૃતિ” શબ્દને વ્પાયાક અર્થમાં રજૂ કરવા માટે તેના સમાનાર્થ તરીકે વારંવાર ઉપયોગમાં લેવાય છે.<ref>"સંસ્કૃતિકરણ" (1974), ''બ્રિટાનિકા એનસાઈક્લોપીડિયા'' 15મી આવૃત્તિ ભાગ II, એનસાઈક્લોપીડિયા બ્રિટાનિકા, ઈન્ક., 956.</ref> આ વાત સમજી શકાય એવી છે, કારણ કે તમામ ચોક્કસ સંસ્કૃતિમાં ચોક્કસ સંસ્કૃતિ સમાયેલી જ હોય છે અને એવા તમામ લોકો કે જે સંસ્કૃતિનો હિસ્સો હોય તેઓ સંસ્કૃતિની સંસ્કૃતિનો પણ હિસ્સો છે. જોકે, આ શબ્દો હંમેશા એકબીજામાં પરિવર્તિત થતા હોય તેમ જરૂરી નથી. ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો, ભટકતી જાતિના નાના સમૂહનું સંસ્કૃતિકરણ ન થયુ હોય તે રીતે કદાચ સ્વીકારી શકાય છે પરંતુ તેમની પોતાની સંસ્કૃતિ હોય તે વાત ચોક્કસપણે સ્વીકારી શકાય.(જેમકે કલા વસ્ત્રો, માન્યતાઓ, મુલ્યો, વર્તન અને ભૌતિક આદતો વગેરે લોકોની જીવનશૈલી છે જેને સંસ્કૃતિ તરીકે ગણવામાં આવે છે<ref>"સંસ્કૃતિ", ''વિકિશનરી'' , [http://en.wiktionary.org/wiki/Culture સંસ્કૃતિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100825094759/http://en.wiktionary.org/wiki/culture |date=2010-08-25 }}. સુધારો 25 ઓગસ્ટ 2007</ref>. એવું કહી શકાય કે સંસ્કૃતિ(સંસ્કૃતિકરણ) વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી સાથે વધુ સંબંધ ધરાવે છે અને સંસ્કૃતિ મુક્ત કળા સાથે વધુ સંબંધ ધરાવે છે પરંતુ બેશકપણે બંને એકબીજાની ખૂબ નીકટ છે અને સામાન્યપણે સમાંતર રીતે જ આગળ વધે છે. સંસ્કૃતિને સામાન્ય રીતે ખેતીવાડી અને શહેરી સંસ્કૃતિના જટીલ જોડાણ તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે. સભ્ય સંસ્કૃતિઓ શહેરી જીવનશૈલીમાંથી ઉભરતા કે તેના પરિણામે જોવા મળતા બહુમાળી મકાનો, સંસ્થાનો, કલાકૃતિઓના આધારે રચાય છે જેમાં શહેરોમાં એક સ્થળે કાયમી વસતા લોકોની વસ્તી રોજિંદા અન્ન અને અન્ય જીવન જરૂરિયાતો પૂર્ણ કરવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે તેના આધાર પર રચાયેલી હોય છે. પ્રાચીન પરંતુ સમયાંતરે ઉપયોગ થતો આવ્યો છે તે કલ્પના અનુસાર “સિવિલાઈઝેશન” શબ્દ માનક તરીકે પણ ઉપયોગમાં લેવાય છે. સામાજિક સંદર્ભમાં જોઈએ તો જ્યાં શહેરી સંસ્કૃતિ અને જટીલતા અન્ય “અણધડતા” અથવા “અસંસ્કારિતા”ની સંસ્કૃતિ પર વધુ પ્રભાવિત હોય ત્યાં “સિવિલાઈઝેશન”ની કલ્પના કોઈ ચોક્કસ જૂથની સાંસ્કૃતિક(ઘણી વખત નૈતિક) શ્રેષ્ઠતા દર્શાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે. તેના જેવી જ કલ્પનામાં, સિવિલાઈઝેશનનો અર્થ એવો પણ થાય કે “વિચારો, વર્તન કે પસંદગીમાં સંસ્કારિતા.”<ref>"સંસ્કૃતિકરણ" (2004), ''મેર્રિઅમ-વેબસ્ટરનો મહાવિદ્યાલયને લગતો શબ્દકોષ'' અગિયારમી આવૃત્તિ, મેર્રિઅમ-વેબસ્ટર, ઈન્ક., 226.</ref> સિવિસાઈઝેશનનું આ માનક એવી વિચારધારામાં ખૂબ જ ઉંડાણપૂર્વક જોડાયેલું છે કે શહેરીકૃત વાતાવરણ ભૌતિક અને માનસિક દ્રઢતાની બાબતે વધુ સારી જીંદગી પુરી પાડે છે. સંસ્કૃતિ માટે વિજ્ઞાન, વેપાર, કલા, સરકાર અને ખેતીવાડીના '''આધુનિક જ્ઞાન''' ની જરૂર છે. ==ગુણધર્મો== [[File:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|26મી સદીનું સુમેરુ ભાષામાં લખાયેલા સુમેરુ કીલાક્ષર લેખો તેમની ચૂંટણી પ્રસંગે આદબના ઉચ્ચ પુરોહિતોને અપાયેલી ભેટોની યાદી આપે છે.માનવીય લખાણના સૌથી પ્રાચીન લેખો પૈકી એક છે.]] વી.ગોર્ડન ચિલ્ડ જેવા સમાજવિજ્ઞાનિકોએ સંખ્યાબંધ એવા લક્ષણો દર્શાવ્યા છે જે સંસ્કૃતિને અન્ય સમાજથી અલગ દર્શાવે છે.<ref>ગોર્ડન ચિલ્ડ, V., ''ઇતિહાસમાં શું બન્યુ'' (પેંગ્વિન, 1942) અને ''માણસે પોતાની જાત બનાવી'' (હેર્મન્ડસ્વોર્થ, 1951)</ref> સંસ્કૃતિ ત્યાં વસતા લોકોની ગુજરાન ચલાવવની રીતભાત, તેમની જીવનશૈલીઓના પ્રકાર, વસાહતોના માળખાઓ, સરકારના પ્રકાર, સામાજિક સ્તર, અર્થતંત્ર, સાક્ષરતા અને અન્ય સાંસ્કૃતિક ગુણોના આધારે દર્શાવવામાં આવે છે. દરેક માનવ સંસ્કૃતિનો આધાર [[કૃષિ|ખેતીવાડી]] અને જીવનનિર્વાહના સાધનો પર આધાર રાખે છે. ખેતરોમાં ઉગતું ધાન્ય વધારાના અન્ન તરીકે મળે છે ખાસ કરીને જ્યારે લોકો સિંચાઈ અને પાકની ફેરવણી જેવી ઘનિષ્ઠ ખેતીની ટેકનિકોનો ઉપયોગ કરે ત્યારે આમ બને છે. અનાજનો સંગ્રહ વિશેષ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તેને ઘણા લાંબા સમય સુધી સાચવી શકાય છે. અનાજના સંગ્રહના કારણે લોકો અન્ન ઉત્પાદન સિવાય જીવન નિર્વાહ માટે અન્ય કામ કરી શકે છેઃ અગાઉના સમયમાં શહેરી વ્યવસ્થામાં કારીગરો, પુરોહિત, પૂજારણો અને વિશેષ કારકિર્દી ધરાવતા અન્ય લોકો સમાવેશ થતો હતો. અનાજના સંગ્રહના કારણે સમાજમાં વિવિધ કાર્યોના ભાગ પડે છે અને માનવીય પ્રવૃત્તિઓમાં વધુ ફાટાઓ પડતા જાય છે જે સંસ્કૃતિના લક્ષણોને યથાર્થ કરે છે. સંસ્કૃતિમાં અન્ય સમાજની સરખામણીએ ઘણી અલગ પ્રકારની વસાહત રચનાઓ જોવા મળે છે. સિવિલાઈઝેશન(''સંસ્કૃતિ'' ) શબ્દ કેટલીક વખતે માત્ર “શહેરમાં વસનાર” તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે.<ref>ટોમ સ્ટેન્ડેગ (2005), ''અ હિસ્ટ્ર ઓફ વલ્ડ ઈન ૬ ગ્લાસિસ'' , વોકર &amp; કંપની, 25.</ref> ખેતીના વ્યવસાયમાં ન હોય તેવા લોકો શહેરોમાં કામ કરવા માટે અને વેપાર કરવા માટે એકઠા થાય છે. અન્ય સમાજની સરખામણીએ સંસ્કૃતિમાં વધુ જટીલ રાજકીય માળખુ હોય છે જેને રાજ્ય તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=August 2010}} રાજ્યના સમાજો અન્ય સમાજોની સરખામણીએ વધુ વર્ગીકૃત કે {{Citation needed|date=August 2010}}વિભક્ત હોય છેઃ અહીં સામાજિક વર્ગોમાં ઘણો તફાવત હોય છે. શાસકવર્ગ સામાન્ય પણે શહેરોમાં વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે અને તેમના હાથમાં તમામ મહેસુલ કે જથ્થાનો અંકુશ હોય છે અને સરકાર કે અમલદારશાહીની પ્રવૃત્તિના ભાગરૂપે તે પોતાની કામગીરી કરે છે. વિવાદિત સિદ્ધાંતવાદી મોર્ટન ફ્રેઈડ અને એકીકરણ સિદ્ધાંતવાદી એલ્મન સર્વિસે માનવ સંસ્કૃતિઓને રાજકીય તંત્ર અને સામાજિક અસમાનતાના આધારે વર્ગીકૃત કરી છે. વર્ગીકરણના આ તંત્રમાં ચાર શ્રેણીઓ રાખવામાં આવી છેઃ{{Citation needed|date=August 2010}} * ''હન્ટર-ગેધરર બેન્ડ્સ'' શિકારીઓનો સમૂહ કે જેઓ સામાન્યપણે સમતાવાદી સમાજ છે{{Citation needed|date=July 2010}} * ''બાગકામ/ગોવાળોનો સમાજ'' જેમાં સામાન્યપણે બે વંશાગત સામાજિક વર્ગો હોય છેઃ ચીફ(વડા) અને કમાન્ડર(સંચાલક) હોય છે. * ''ખૂબ જ ઉચ્ચ રીતે વિભાજિત માળખા'' અથવા ચીફડોમ્સ(એક વ્યક્તિના સંચાલન હેઠળની પ્રાદેશિક સ્તરની સામુદાયિક રચના) જેમાં કેટલાક વશાંગત વર્ગો જોવા મળે છે જેમ કે, રાજા, ઉમરાવ, મુક્તમાણસો, દાસ અને ગુલામો. * એવું ''સંસ્કૃતિકરણ'' કે જેમાં સામાજિક ધર્માધિકારીઓ અને સુઆયોજિત સંસ્થાકીય સરકારો જોડાયેલી હોય.<ref>{{cite book | last = Beck | first = Roger B. | authorlink = | coauthors = Linda Black, Larry S. Krieger, Phillip C. Naylor, Dahia Ibo Shabaka, | title = World History: Patterns of Interaction | publisher = McDougal Littell | year = 1999 | location = Evanston, IL | pages = | url =https://archive.org/details/mcdougallittellw00beck| doi = | id = | isbn = 0-395-87274-X }}</ref> આર્થિકરીતે, સંસ્કૃતિ ઓછા આયોજિત સમાજના બદલે માલિકીપણા અને વિનિમયની રૂપરેખા વધુ રજૂ કરે છે. એક સ્થળે રહેતી વ્યક્તિ કોઈ ભટકતી વ્યક્તિની સરખામણીએ વધુ વ્યક્તિગત માલિકી ધરાવે છે. કેટલાક લોકો ભૂમિગત સંપત્તિ અથવા જમીનની અંગત માલિકી પણ મેળવે છે. સંસ્કૃતિમાં અમુક ટકા લોકો અન્ન ઉગાડતા ન હોવાના કારણે તેઓ અન્ન માટે ફરજિયાતપણે પોતાની ચીજવસ્તુઓ કે સેવાઓનો બજારમાં વેપાર કરે છે અથવા પ્રસંશારૂપે, પુનર્વિતરણ કરભાર, ભાડા અથવા વસ્તીના અન્ન ઉત્પાદન વિભાગના દશભાંશ રૂપે અન્ન મેળવે છે. પ્રાચીનકાળમાં આ પ્રકારના વિનિમયમાં જટીલતા વધતા વિનિમયના માધ્યમ તરીકે નાણું વિકસાવાયું હતું. વધુ સરળતા માટે, ગામડાઓમાં કુંભાર કોઈ બિયર ગાળનાર વ્યક્તિને માટલા ઘડીને આપતો હતો અને બિયર બનાવનાર માણસ તેને વળતરના સ્વરૂપમાં ચોક્કસ પ્રમાણમાં બિયર આપતો હતો. શહેરોમાં, કુંભારને નવા આશ્રયની જરૂર પડે, આશ્રયદાતાને જોડાની જરૂર પડે, મોચીને કદાચ નવી ઘોડાની નાળની જરૂર પડે, લુહારને કદાચ નવા બકરાની જરૂર પડે અને ચમારને કદાચ નવા માટલાની જરૂર પડે. આ લોકો કદાચ વ્યક્તિગત રીતે એકબીજાની કાળજી ન રાખી શકે અને તેની જરૂરિયાત કદાચ એક જ સમયે ઉભી ન થાય. . નાણાકીયતંત્ર એક એવું માધ્યમ છે જે આ જરૂરિયાતોને પુરી કરવા માટેના યોગ્ય આયોજનની ખાતરી આપે છે. લેખન સૌપ્રથમન સુમેરના લોકો દ્વારા વિકસાવાયું હતું જેને સંસ્કૃતિના ગુણવત્તાચિહ્ન તરીકે માનવામાં આવે છે અને “જટીલ પ્રસાશનિક અમલદારશાહીના ઉત્કર્ષ અથવા વિજયી રાજ્ય તરીકે જોવા મળે છે.”<ref>પૌકેટટ, ટીમોથી આર. 169.</ref> વેપારીઓ અને અમલદારો ચોક્કસ નોંધ રાખવા માટે લેખન પર વિશ્વાસ રાખતા હતા. નાણાંની જેમ, શહેરમાં વસ્તીના પ્રમાણમાં તેમજ જે લોકો વ્યક્તિગત રીતે એકબીજા સાથે જોડાયેલા નહોતા તેમના વચ્ચે વ્યાપારની જટીલતાના કારણે લેખનની જરૂરિયાત ઉભી થઈ. શ્રમમાં વિભાજન અને કેન્દ્ર સરકારના આયોજનની મદદથી, શહેરોમાં વૈવિધ્યસભર સાંસ્કૃતિક ગુણો પણ વિકાસ પામ્યા. તેમાં પ્રાદેશિક ધર્મો, કલાનો વિકાસ અને [[વિજ્ઞાન|વિજ્ઞાન]] તેમજ ટેકનોલોજીમાં અસંખ્ય આધુનિકતાઓનો સમાવેશ થાય છે. ઇતિહાસના આધારે કહી શકાય કે, સફળ સંસ્કૃતિ વધુને વધુ સીમાઓ લંબાવીને તેમજ વધુ અને વધુ અગાઉ બિનશહેરી હોય તેવા લોકોને સમાવીને વિસ્તરણ કર્યું છે. છતા પણ, આજદિન સુધી પણ કેટલીક જ્ઞાતિઓ કે લોકો હજી પણ અસંસ્કૃત રહી ગયા છે. આવી સંસ્કૃતિઓને “જૂનવાણી” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેને અન્ય લોકો નિંદાત્મક સંદર્ભમાં જુએ છે. કેટલાક સંજોગોમાં “જૂનવાણી” અંગે કહેવામાં આવે છે કે તે “પહેલા” તો સંસ્કૃતિ જ હતી.(લેટીનમાં પ્રિમસ), જે માનવજાતિના ઉત્પતિકાળથી નથી બદલાઈ છતા તેને સાચી રીતે રજૂ કરવામાં આવી નથી. ખાસ કરીને, આજના દિવસોમાં જોવા મળતી તમામ સંસ્કૃતિઓ સમકાલિન છે, આજની કહેવાતી જૂનવાણી સંસ્કૃતિ કોઈપણ રીતે આપણે જેને સુસંસ્કૃત કહીએ છીએ તેની પૂર્વવર્તિ ઘટના તરીકે જણાતી નથી. કેટલાય માનવશાસ્ત્રજ્ઞાતાઓએ આવા લોકોને દર્શાવવા માટે “અશિક્ષિત” શબ્દપ્રયોગ કર્યો છે. યુએસએ(USA) અને કેનેડા કે જ્યાં સંખ્યાબંધ લોકોની સંસસ્કૃતિ યુરોપીયન આશ્રયોમાંથી વિસ્થાપિત થઈ છે તેને “પ્રથમ રાષ્ટ્ર” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સામાન્યપણે ઉત્તર અમેરિકાના પ્રથમ રાષ્ટ્ર પાસે ધર્માધિકારી સરકાર, ધર્મ અને વિનિમયતંત્ર, તેમની પરંપરા અનુસારની મૌખિક ભાષા, કાયદા વગેરે હતા. આ સંસ્કૃતિને 10,000થી વધુ વર્ષ જાળવી રાખનારા પૂર્વજોના બુદ્ધિચાતુર્ય અને તેમના સ્વાભાવિક પર્યાવરણ{{Citation needed|date=January 2010}} (7મી સદી નિર્ણાયક છે) આદરને પાત્ર છે. સમય જતા આક્રમણ, નરસંહાર, ધર્માંતરણ અને અમલદારશાહીના અંકુશ તેમજ વેપારના વિસ્તરણ તેમજ ખેતીવાડીની આગમન અને અશિક્ષિત લોકોના સાક્ષરજ્ઞાનમાં વધારા સાથે સંસ્કૃતિનો ફેલાવો થયો. કેટલાક અસંસ્કૃત કે બિન શહેરી લોકોએ કદાચ સુસંસ્કૃત વર્તનને ઈચ્છાપૂર્વક સ્વીકાર્યું હશે, પરંતુ સંસ્કૃતિને દબાણપૂર્વક પણ ફેલાવવામાં આવ્યું છે. જો બિનશહેરી લોકો ખેતીવાડી સ્વીકારવાની ના પાડે અથવા “સુસંસ્કૃત” ધર્મ અપનાવવાની ના પાડે તો ઘણી વખત સુસંસ્કૃત લોકો દ્વારા તેમને આ માટે દબાણપૂર્વક ફરજ પાડવામાં આવતી હતી અને તેઓ મોટાભાગે તેમની આધુનિક ટેકનોલોજી અને તેમની બહુમતિના કારણે સફળપણ થતા હતા. સુસંસ્કૃતો મોટાભાગે એવો ધર્મ જ અપનાવતા હતા જે તેમની પ્રવૃત્તિઓ માટે ન્યાયપૂર્ણ હોય, ઉદાહરણના દાવો તરીકે કહી શકાય કે અસંસ્કૃત લોકો “જૂનવાણી”, દાસો, અસંસ્કૃત લોકો અથવા તેમના જેવા અન્ય લોકો છે અને તેમને “સભ્ય ધર્મ” દ્વારા “ઉન્નતકૃત” કરવા જોઈએ. ==સાંસ્કૃતિક ઓળખ== “સંસ્કૃતિકરણ”ને પોતાની રીતે જે સમાજ ન હોય તેવા જટીલ સમાજની સંસ્કૃતિ દર્શાવવા પણ ઉપયોગમાં લેવાય છે. દરેક સમાજ કે જેમની સુસંસ્કૃત હોય કે નહીં, તેમની પાસે ચોક્કસ વિચારો અને રિવાજો તેમજ તેમને કંઈક અલગ દર્શાવે તેવી ચોક્કસ પ્રકારની બનાવટો અને કલા હોય છે. સંસ્કૃતિ સામાન્યપણે મુશ્કેલ સંસ્કૃતિના વિકાસ માટે હોય છે જેમાં સાહિત્ય, વ્યવસાયિક કલા, સ્થાપત્ય, સુનિયોજિત ધર્મો અને તેમની ભદ્રતા સાથે જોડાયેલા જટીલ વિચારોનો સમાવેશ થાય છે. સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલી મુશ્કેલ સંસ્કૃતિ કે જે ફેલાવાની સક્ષમતા ધરાવે છે અને અન્ય સંસ્કૃતિ પર તેનો પ્રભાવ છે, કેટલીક વખત સંસ્કૃતિમાં અન્ય સંસ્કૃતિને સમાવી લે છે(ખૂબ પરંપરાગત ઉદાહરણ જોઈએ તો ચીની સંસ્કૃતિકરણ અને કોરિયા, [[જાપાન|જાપાન]], [[વિએટનામ|વિએતનામ]] તેમજ અન્ય આસપાસના દેશો પર તેનો પ્રભાવ ગણી શકાય). સંખ્યાબંધ સંસ્કૃતિ ખરેખર તો મોટા કદના સાંસ્કૃતિક ઘડા સમાન હોય છે જેમાં અનેક દેશો અને ધર્મોને સમાવાયેલા હોય છે. સંસ્કૃતિ કે જ્યાં કોઈ રહે છે તેને વ્યક્તિની વ્યાપક સાંસ્કૃતિક ઓળખ તરીકે ગણવામાં આવે છે. અનેક ઇતિહાસવિદોએ આ વ્યાપક સાંસ્કૃતિક ઘડા પર ધ્યાન આપ્યું છે અને સંસ્કૃતિને સ્વતંત્ર એકમના રૂપમાં સ્વીકાર્યા છે. એક ઉદાહરણ જોઈએ તો વીસમી સદીની શરુઆતમાં ફીલસુફ ઓસ્વાલ્ડ સ્પેંગલરે<ref>સ્પેંગલર, ઓસ્લાવલ્ડ, ''ડેકલાઈન ઓફ ધ વેસ્ટ: પર્સપેક્ટીવ ઓફ વર્લડ હિસ્ટ્રી'' (1919)</ref> પોતે જર્મન શબ્દ “કલ્ટર”(Kultur) ઉપયોગ કરતો હોવા છતા ”કલ્ચર”(Culture) શબ્દપ્રયોગ તેણે સંસ્કૃતિ(સંસ્કૃતિકરણ) માટે ઉપયોગમાં લીધો હતો. તેણે જણાવ્યું હતું કે સંસ્કૃતિની સમજ એક જ પ્રાથમિક સાંસ્કૃતિક સંજ્ઞા પર આધારિત છે. સંસ્કૃતિમાં જન્મ, જીવન, ઘટાડા અને મૃત્યુના ચક્ર તેમજ નવા સુસંસ્કૃતો દ્વારા નવી સંસ્કૃતિ સાથેની કપટ વગેરે નવી સાંસ્કૃતિક સંજ્ઞાની આસપાસમાં રચાતા જોવા મળે છે. સંસ્કૃતિમાં આ “એકસમાન સંસ્કૃતિ”ની કલ્પના ઇતિહાસવિદ એલ્મન્ડ જે ટોયન્બીની વીસમી સદીના મધ્યમાં આવેલી પદ્ધતિને દબાવી દે છે. ટોયન્બીએ ''અ સ્ટડી ઓફ હિસ્ટ્રી '' નામના અલગ અલગ ભાગોમાં રચાયેલા પુસ્તકમાં સંસ્કૃતિની પ્રક્રિયા અંગે ઘટસ્ફોટ કર્યો હતો, જેમાં 21 સંસ્કૃતિમાં વધારો અને મોટાભાગનામાં બાદમાં આવેલા ઘટાડાને નોંધ્યો હતો અને પાંચ “બંધીકૃત સભ્યતાઓ” અંગે અભ્યાસ કર્યો હતો. ટોયન્બીના જણાવ્યા અનુસાર કેટલાક મહત્વના પડકારોને ઝીલવા માટે આર્થિક અથવા પર્યાવરણીય કારણો પર ધ્યાન આપવાના બદલે નૈતિક અને ધાર્મિક પડતીના પરિણામે “રચનાત્મક લઘુમતિ”ની નિષ્ફળતાના કારણે સામાન્યપણે સંસ્કૃતિમાં પડતી અને પછટાડ જોવા મળે છે. સમાન રીતે સેમ્યુઅલ પી. હંટીંગ્ટને પણ સંસ્કૃતિ અંગે જણાવ્યું હતું કે આ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં “સર્વાધિકપણે લોકોનું સાંસ્કૃતિક જૂથકરણ અને વ્યાપક પ્રમાણમાં સાંસ્કૃતિક ઓખળ ધરાવતા લોકો જોવા મળે છે જેના કારણે માનવજાત અન્ય જીવો કરતા અલગ તરી આવે છે.” આ બધા ઉપરાંત સંસ્કૃતિની વ્યાખ્યા આપતા હંટીંગ્ટને સંસ્કૃતિ અંગે કેટલીક પદ્ધતિઓ પણ સુચવિ હતી જેની નીચે ચર્ચા કરવામાં આવી છે. ==જટીલ પ્રણાલીઓ== સિદ્ધાંતવાદીઓનું અન્ય એક જૂથ, પ્રાણલીના સિદ્ધાંતને અનુસરી સંસ્કૃતિને એક જટીલ પ્રણાલી તરીકે જુએ છે એટલે કે એક એવું માળખુ કે જેના દ્વારા કંઈક ઉત્પાદનના આશય સાથે કામ કરતા વસ્તુઓના જૂથનું વિશ્લેષણ થઈ શકે. સંસ્કૃતિઓએ શહેરો પહેલાની સંસ્કૃતિઓમાં ઉભરી આવેલા શહેરોના નેટવર્ક તરીકે જોવામાં આવે છે અને તેમાં આવતા આર્થિક, રાજકીય, મિલટરી, રાજદ્વારી, સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક આદાનપ્રદાનના આધારે તેને વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. કોઈપણ સંગઠન જટીલ સામાજિક પ્રણાલી હોય છે અને સંસ્કૃતિ એક મોટુ સંગઠન જ છે. પ્રણાલીનો સિદ્ધાંત છીછરાપણા સામે રક્ષણ આપે છે પરંતુ સંસ્કૃતિના વિવરણના અભ્યાસમાં સમાનપણાને ગેરમાર્ગે લઈ જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો, શહેરીવાદી જેન જેકોબ્સે શહેરોને એવા આર્થિક એન્જિનો તરીકે વ્યાખ્યાયિત કર્યા છે જે લોકોનું વિશાળ નેટવર્ક તૈયાર કરવા માટે કામ કરે છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે મુખ્ય પ્રક્રિયા શહેરોનું નેટવર્ક તૈયાર કરવાની છે જે “આયાત પ્રતિસ્થાપન” છે. આયાત પ્રતિસ્થાપન એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા શહેરી પરિઘ એવી ચીજવસ્તુઓ અને સેવાઓ કે જે ઔપચારિક રીતે વધુ આધુનિક શહેરોમાંથી આયાત કરવામાં આવે છે તેના પ્રતિસ્થાપનની કામગીરી કરે છે. સફળ આયાત પ્રતિસ્થાપનથી શહેરોના પરિઘ વિસ્તારોમાં આર્થિક વૃદ્ધિ રચાય છે અને ત્યારબાદ આ શહેરો તેમની ચીજવસ્તુઓ ઓછા વિકસિત શહેરોમાં નિકાસ કરી શકે છે જેથી તેમના મુલકમાં નવી આર્થિક વૃદ્ધિનું નેટવર્ક નેટવર્ક રચાય છે. આથી જેકોબ્સ દરેક સમુદાયને અલગ સાંસ્કૃતિક ઘડા તરીકે રજૂ કરવાના બદલે સંપૂર્ણ વ્યાપક આર્થિક વિકાસના નેટવર્ક તરીકે દર્શાવે છે. પ્રણાલીના સિદ્ધાંતવાદીઓ શહેરો વચ્ચે અનેક પ્રકારના સંબંધોને જુએ છે જેમાં આર્થિક સંબંધો, સાંસ્કૃતિ વિનિમય અને રાજકીય/રાજદ્વારી/લશ્કરી સંબંધો આવે છે. આ ક્ષેત્રો વારંવાર જુદાજુદા ધોરણો પર જોવા મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો, ઓગણીસમી સદી સુધી વ્યાપાર નેટવર્ક હતા તે સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્રો અથવા રાજકીય ક્ષેત્રો કરતા વધુ મોટા હતા. વિસ્તરત વેપાર માર્ગો કે જેમાં મધ્ય એશિયા અને હિન્દ મહાસાગર થઈને રોમન સામ્રાજ્યો, પર્સિયન સામ્રાજ્યો, [[ભારત|ભારત]] અને ચીનને જોડતા સુંવાળા માર્ગોનો પણ સમાવેશ થાય છે જે લગભગ 2000 વર્ષો પહેલા સ્થાપવામાં આવ્યા હતા, તે વખતે આ સંસ્કૃતિએ ખૂબ જ ભાગ્યે જ કોઈ રાજકીય, રાજદ્વારી, લશ્કરી અથવા સાંસ્કૃતિક સંબંધોથી જોડાયેલા હતા. આ પ્રકારના લાંબા અંતરના વેપારના પુરાવા પ્રાચીન વિશ્વમાં જોવા મળે છે. ઉર્ક સમયગાળામાં ગુઈલેર્મો આલ્ગાઝે દલીલ કરી હતી કે ઈજિપ્ત, મેસોપોટામિયા, ઈરાન અને અફઘાનિસ્તાન<ref>એલ્ગાઝ, ગુઈલેર્મો, ''ધ ઉર્ક વર્લ્ડ સિસ્ટમ: ધ ડાયનેમિક્સ ઓફ એક્સપાન્શન ઓફ અર્લી મેસોપોયામિટન સિવિલાઈઝેશન'' " (બીજી આવૃત્તિ, 2004) (આઈએસબીએન (ISBN) 978-0-226-01382-4)</ref>ને જોડતા વ્પાપાર સંબંધો હતા. બાદમાં આ સંબંધોના તાર [http://www.mesopotamia.co.uk/tombs/index.html ઉરના શાહી કબરો]માં જોવા મળે છે જેનાથી મોઝામ્બિકથી ઉત્તરે વ્યાપાર થતો હોવાનું સુચિત થાય છે. સંખ્યાબંધ સિદ્ધાંતવાદીઓ એવી દલીલ કરે છે કે સમગ્ર વિશ્વ પહેલાથી જ એક એકીકૃત “વિશ્વ પ્રણાલી” બની ગયું છે જે પ્રક્રિયાને [[ગ્લોબલાઇઝેશન|વૈશ્વિકરણ]]ના નામથી ઓળખવામાં આવે છે. સમગ્ર વિશ્વમાં વિવિધ સંસ્કૃતિો અને સમાજો આર્થિક, રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક રીતે પણ અનેક પ્રકારે એકબીજાની પર આંતરિક રીતે આધારિત છે. એ બાબત પર ઘણી ચર્ચા થાય છે કે આ એકીકરણની પ્રક્રિયાની શરૂઆત ક્યારે થઈ અને કયા પ્રકારનું એકીકરણ – સાંસકૃતિક, પ્રાદ્યોગિક, આર્થિક, રાજકીય અથવા લશ્કરી-રાજદ્વારી – સંસ્કૃતિના વિસ્તરણમાં ચાવીરૂપ સંકેત છે. ડેવિડ વિલ્કિન્સને સુચવ્યુ હતું કે લગભગ 1500 બીસી(BC)<ref>વિલ્કિન્સન, ડેવીડ, ''[http://jwsr.ucr.edu/archive/vol10/number3/pdf/jwsr-v10n3-wilkinson.pdf ધ પાવર કન્ફીગરેશન સિક્વન્સ ઓફ ધ સેન્ટ્રલ વર્લ્ડ સિસ્ટમ, 1500-700 બીસી (BC)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921055505/http://jwsr.ucr.edu/archive/vol10/number3/pdf/jwsr-v10n3-wilkinson.pdf |date=2006-09-21 }}'' (2001)</ref>માં મેસોપોટામિયન અને [[પ્રાચીન ઇજિપ્ત|ઈજિપ્તિયન]] સંસ્કૃતિમાં આર્થિક અને લશ્કરી-રાજદ્વારી એકીકરણના પરિણામરૂપે જે રચના થઈ તેને “કેન્દ્રીય સંસ્કૃતિ” કહેવામાં આવે છે. કેન્દ્રીય સંસ્કૃતિ બાદમાં વિસ્તરીને સમગ્ર મધ્યપૂર્વ અને યુરોપ પહોંચ્યુ અને બાદમાં વૈશ્વિક ધોરણો પર વિસ્તાર પામીને ઓગણીસમી સદી સુધીમાં યુરોપીયન વસાહતો સુધી પહોંચી અમેરિકા, ઓસ્ટ્રેલિયા, ચીન અને જાપાનને પણ સમાવી લીધા. વિલ્કિન્સનના કહેવા પ્રમાણે સંસ્કૃતિો સાંસ્કૃતિક રીતે એકબીજાથી વિભિન્ન હોઈ શકે છે જેમકે કેન્દ્રીય સંસ્કૃતિ અથવા જાપાનીઝ સંસ્કૃતિની જેમ એકબીજામાં મિલનકૃત હોઈ શકે છે. હંટીંગ્ટને કહ્યુ હતું કે “સંસ્કૃતિનો સંઘર્ષ” વિલ્કિન્સન દ્વારા એક જ વૈશ્વિક સંસ્કૃતિમાં સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્રોના સંઘર્ષના રૂપમાં નિરુપિત કરાયો હોય તેમ બની શકે છે. અન્ય લોકો ક્રૂસેડ્સ(જેરુસલેમ વગેરે સ્થળો)ને વૈશ્વિકરણના પ્રથમ પગલાં તરીકે ગણાવે છે. વધુ રૂઢિવાદી દ્રષ્ટીકોણ એ છે કે સમાજોના નેટવર્કો પ્રાચનીકાળથી વધ્યા અને સંકોચાયા છે અને હાલનું વૈશ્વિકૃત અર્થતંત્ર અને સંસ્કૃતિ તાજેતરના યુરોપીયન વસાહતિકરણના પરિણામ સ્વરૂપ છે. ==ભવિષ્ય== [[File:Trade blocs.png|thumb|250px|સક્રિય ધાર્મિક સંગઠનો કે રાષ્ટ્રોના સહકારને આગળ વધારે છે અને આધુનિક સંસ્કૃતિ રચે છે.]] રાજકીય વિજ્ઞાનિક સેમ્યુઅલ હંટીંગ્ટ<ref>હંટીંગ્ટન, સેમ્યુઅલ પી., ''ધ ક્લેશ ઓફ સિવિલાઈઝેશન એન્ડ ધ રિમેકિંગ ઓફ વર્લ્ડ ઓર્ડર'' , (સીમોન &amp; સ્ચુસ્ટર, 1996)</ref>ને દલીલ કરી હતી કે 21મી સદીના ગુણધર્મો દર્શાવવાથી સંસ્કૃતિનો સંઘર્ષ થશે. હંટીંગ્ટને જણાવ્યા અનુસાર સંસ્કૃતિ વચ્ચેના સંઘર્ષના કારણે રાષ્ટ્રો-રાજ્યો વચ્ચે સંઘર્ષ થશે અને 19મી સદી તેમજ 20મી સદી વચ્ચેની વિચારસરણી વચ્ચે સંઘર્ષ થશે. આ વિચારોને પ્રબળતાપૂર્વક અન્ય લોકો જેવા કે એડવર્ડ સેઈડ અને મહંમદ અસાદી વગેરેએ પડકાર્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.selvesandothers.org/article15618.html|title=A Critique of Huntington’s "Clash of Civilizations"|last=Asadi|first=Muhammed|date=2007-01-22|publisher=Selves and Others|access-date=2009-01-23|archive-date=2009-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090426042806/http://www.selvesandothers.org/article15618.html|url-status=dead}}</ref> રોનાલ્ડ ઈંગ્લેહર્ટ અને પીપ્પા નોર્રિસે દલીલ કરી હતી કે મુસ્લિમ વિશ્વ અને પશ્ચિમના દેશો વચ્ચે “સંસ્કૃતિના વાસ્તવિક સંઘર્ષ” અલગ અલગ રાજકીય વિચારસરણી<ref>{{cite web|url=http://www.globalpolicy.org/globaliz/cultural/2003/0304clash.htm|title=The True Clash of Civilizations|last=Inglehart|first=Ronald|coauthors=Pippa Norris|date=March/April 2003|publisher=Global Policy Forum|access-date= 2009-01-23}}</ref> કરતા પશ્ચિમના વધુ ઉદાર જાતિય મુલ્યોના કારણે થયો છે. હાલમાં, વિશ્વ સંસ્કૃતિ જે સ્તરે રચાયું છે જેને સંભવતઃ એક ઔદ્યોગિક સમાજ તરીકે નિરુપિત કરી શકાય જે ખેતીસંબંધિત સમાજને દબાવી દે છે જેણે તેને મહત્વ આપ્યું હતું. કેટલાક ભવિષ્યવિદો માને છે કે સંસ્કૃતિ અન્ય સ્વરૂપ તરફ જઈ રહ્યું છે અને વિશ્વ સમાજ કહેવાતો માહિતીપ્રદ સમાજ બની જશે, કેટલાક પર્યાવરણીય વિજ્ઞાનિકો જોઈ રહ્યા છે કે વિશ્વ હાલ સંસ્કૃતિના ગ્રહોને લગતા તબક્કામાં પ્રવેશી રહ્યું છે જેને વિશ્વવ્યાપી સંસ્થાનો, પર્યાવરણીય પડકારો, આર્થિક પ્રણાલીઓ અને સજાગ્રતા સાથેના સ્વતંત્ર, મુક્ત રાષ્ટ્રો-રાજ્યોથી વધેલી વૈશ્વિક જોડાણ તરફ પ્રસ્થાન કરી રહ્યું હોવાનું કહી શકાય.<ref>{{Cite web |url=http://www.kosmosjournal.org/kjo/backissue/s2006/laszlo-1.shtml |title=કોસ્મોસ જર્નલ પાથ્સ ટુ પ્લેનેટરી સિવિલાઈઝેશન |access-date=2010-11-23 |archive-date=2006-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060712162009/http://www.kosmosjournal.org/kjo/backissue/s2006/laszlo-1.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.orionsociety.org/pages/oo/sidebars/America/Rockefeller.html |title=ઓરિઅન > અમેરિકાના વિચારો |access-date=2010-11-23 |archive-date=2008-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080515112558/http://www.orionsociety.org/pages/oo/sidebars/America/Rockefeller.html |url-status=dead }}</ref> વધુ સારી સમજના પ્રયાસ રૂપે જોઈએ તો, સંસ્કૃતિનો ગ્રહોને લગતો તબક્કો હાલના સંરર્ભમાં ઘટતા કુદરતી સ્ત્રોતો અને વધતા વપરાશ જેવો લાગે છે, વૈશ્વિક ચિતાર જૂથ કે જે ત્રણ લાક્ષણિક ભવિષ્યો સુધી પહોંચવા માટે ચિતાર વિષ્લેશકો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છેઃ જંગલીકરણ કે જેમાં વધતા સંઘર્ષોના પરિણામે વિશ્વમાં યુદ્ધભરી સ્થિતિ ઉભી થાય છે અથવા તો સંપૂર્ણપણે સામાજિક ભંગાણ થાય છે. રૂઢીવાદી વિશ્વ કે જેમાં બજાર દળો અથવા નીતિ સુધારો ધીમેધીમે વધુ મજબૂત પ્રક્રિયાઓમાં અવક્ષેપિત થાય છેઃ અને એક છે શ્રેષ્ઠ અવસ્થા કે જેમાં ઈકો-કમ્યુનાલિઝમ (આર્થિક-સમાજિકકરણ)ની ચળવળનો અમુક હિસ્સો સ્વીકાર્ય વિશ્વમાં ઉમેરાય છે અથવા વૈશ્વિક સમન્વયના પ્રયત્નો અને પગલાંના પરિણામે સ્થિરતા કોષ્ટક તૈયાર થાય છે.<ref>[http://www.gtinitiative.org/documents/Great_Transitions.pdf GTinitiative.org]</ref> કેર્ડેશેવ માનકો સંસ્કૃતિને ટેકનોલોજીકલ આધુનિકતાના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે, વિશેષરૂપે ઊર્જાના જથ્થા દ્વારા મપાયેલ સંસ્કૃતિ આધાર આપવા માટે સક્ષમ છે. કેર્ડેશેવ માનકોએ સંસ્કૃતિ માટે હાલમાં જાણીતી કોઈપણ જોગવાઈઓ કરતા ટેકનોલોજીની દ્રષ્ટીએ ઘણી વધુ આધુનિક જોગવાઈઓ રચી છે. ''(આ પણ જુઓઃ સંસ્કૃતિ અને ભવિષ્ય, અવકાશ સંસ્કૃતિ)'' ==સંસ્કૃતિઓનું પતન== સંસ્કૃતિઓના પતન માટે સંખ્યાબંધ ખુલાસાઓ આગળ ધરવામાં આવે છે: '''એડવર્ડ ગીબ્બન''' ની કામ “''ધ ડેકલાઈન એન્ડ ફોલ ઓફ ધ રોમન એમ્પાયર''” થી લોકોને સંસ્કૃતિના પતનમાં રસ જાગવા લાગ્યો જેની શરૂઆત પ્રાચીન ગ્રીસ અને રોમના શિષ્ટ યુગ વચ્ચે પેટ્રાર્ચ<ref>[http://www.artsci.lsu.edu/voegelin/EVS/Panel72001.htm પેટ્રાર્ચ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051023040718/http://www.artsci.lsu.edu/voegelin/EVS/Panel72001.htm |date=2005-10-23 }}, એલએસયુ(LSU).એજ્યુ</ref> દ્વારા કરાયેલા ઐતિહાસિક ભાગલાથી થઈ જેને મધ્યકાલીન યુગ અને નવજાગરણના ઉત્તરવર્તી તરીકે ગણવામાં આવે છે. ગીબ્બનના મતેઃ- ''“રોમનનું પતનએ અતિશય શ્રેષ્ઠતાની સ્વાભાવિક અને અનિવાર્ય અસર સમાન છે. '' ''સમૃદ્ધિમાં ઘટાડો અને સિદ્ધાંતોનું નિકંદન વળી ગયુ જે પતનના કારણમાં વધુ એક જવાબદાર કારણ બન્યું અને સમય પસાર થતો ગયો અને પ્રાચીનકાળ વિતતો ગયો તેમ કૃત્રિમ આધાર નાશ પામતો ગયો, સંબંધોના આસામાન્ય તાતણાઓ પોતાના જ બોજના દબાણમાં દેખાવા લાગ્યા. '' ''પતનની આ કહાની ઘણી સરળ અને સ્વાભાવિક છે અને શા માટે રોમન સામ્રાજ્ય ખતમ થયું તે અંગે પુછપરછ કરવાના બદલે આપણને એ બાબતે આશ્રર્ય થવું જોઈએ કે શા માટે તે આટલા લાંબા સમય સુધી ટકી શક્યું.”'' .”[ગીબ્બોન, ડેકલાઈન એન્ડ ફોલ ઓફ ધ રોમન એમ્પાયર, બીજી આવૃત્તિ, ભાગ 4, જે.બી. બ્યૂરી(લંડન, 1909) દ્વારા સંપાદિત, pp. 173–174.- પ્રકરણ XXXVIII: રેન ઓફ ક્લોવીસ. ભાગ VI. રોમન સામ્રાજ્યના પતન અંગે પશ્ચિમમાં સામાન્ય અવલોકનો] ગીબ્બોને સુચવ્યુ હતું કે રોમનના પતનની અંતિમ પ્રક્રિયા 1453 એડી(AD)માં કોન્ટેન્ટીનોપલથી ઓટ્ટોમન ટ્રક્સના અધઃપતનને ગણી શકાય. * '''થીયોડર મોમ્મેસેને''' પોતાના “''હિસ્ટ્રી ઓફ રોમ(મોમ્મેસેન)'' ” પુસ્તકમાં સુચવ્યું હતું કે 476 એડી(AD)માં પશ્ચિમ રોમન સામ્રાજ્યના પતન સાથે રોમનું પતન થયું હતું અને તેમણે “ઉત્પત્તિ”, “વિકાસ”, “ઘડપણ”, “પતન” અને “પડતી”ની જૈવિક સાદૃશ્યતાને પણ ધ્યાને લીધી હતી. * '''ઓસ્વાલ સ્પેંગલરે''' , “''ડેકલાઈન ઓફ ધ વેસ્ટ'' ” નામથી તેમના પુસ્તકમાં પેટ્રાર્ચના કાળક્રમાનુસારી વિભાજનને નકારી કાઢ્યું હતું અને સુચવ્યું હતું કે માત્ર આઠ “પરિપકવ સંસ્કૃતિો” હતા. વિકસતિ સંસ્કૃતિ અંગે તેમણે દલીલ કરી હતી કે, શાહીવાદી સંસ્કૃતિની વૃત્તિ છે કે જે વિસ્તરીત થઈ અને અંતે ધનિકશાહીમાં દાખલ થનાર લોકશાહી સરકારના રૂપમાં સામે આવ્યા બાદ છેવટે સામ્રાજ્યવાદમાં પરિણમી તેનું પતન થયું. * '''આર્નોલ્ડ જે. ટ્યોન્બી''' એ “''અ સ્ટડી ઓફ હિસ્ટ્રી'' ”માં સુચવ્યું હતુ કે નાની સંખ્યામાં બંધીકૃત સંસ્કૃતિ સાથે ઘણી મોટી સંખ્યામાં સંસ્કૃતિો થયા હતા અને આ તમામ સંસ્કૃતિો મોમ્મેસેમ દ્વારા ઓળખાયેલા ચક્રના આધારે થયા હતા. જ્યારે સાંસ્કૃતિક જૂથો ધીમે ધીમે પરાશ્રયી જૂથોમાં પરિણમવા લાગ્યા જેના કારણે આંતરિક અને બાહ્યય મજૂર વર્ગની સંખ્યા વધવા લાગી ત્યારે સંસ્કૃતિના પતનનું કારણ જોવા મળ્યુ હતું. * '''જોસેફ ટેઈન્ટરે''' “''ધ કોલેપ્સ ઓફ કોમ્પલેક્સ સોસાયટીઝ'' ”માં સુચવ્યું હતું કે જટીલતાના ઘટતા વળતરો જોવા મળ્યા છે જેના કારણે જે રાજ્યોએ મહત્તમ સ્વીકાર્ય જટીલતા મેળવી તેમનું જ્યારે આગળ જતા ખરેખર નકારાત્મક વળતર પેદા થવા લાગ્યુ ત્યારથી પતન શરૂ થયું. ટેઈન્ટરે સુચવ્યું હતુ કે રોમે બીજી સદી એડી(AD)થી આ સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરી હતી. * '''જેર્ડ ડાયમન્ડે''' તેમના 2005 પુસ્તક “''કોલેપ્સઃ હાઉ સોસાયટીસ ચૂઝ ટુ ફેઈલ ઓર સક્સીડ'' ”માં અભ્યાસ કરેલી સંસ્કૃતિમાં પતનના મુખ્ય પાંચ કારણો સુચવ્યા હતા જેઃ જંગલોની કાપણી અને જમીનના ધોવાણ જેવી પર્યાવરણ હાનિ, જળવાયુ પરિવર્તન , જરૂરી સ્ત્રોતો માટે લાંબા અંતરના વેપારો પરનો આધાર, આંતરિક અને બાહ્ય હિંસાનું વધતુ સ્તર જેમકે યુદ્ધ અને નરસંહાર, આંતરિક તેમજ પર્યાવરણીય સમસ્યાઓ પ્રત્યે સામાજિક પ્રતિક્રિયાઓ છે. * '''પીટર ટુર્ચિને''' તેના [http://www.eeb.uconn.edu/faculty/turchin/HistDyn.htm ''હિસ્ટ્રીકલ ડાયનામિક્સ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060830212141/http://www.eeb.uconn.edu/faculty/turchin/HistDyn.htm |date=2006-08-30 }} અને '''એન્ડ્રે કોરોતાયેવે''' ''et al'' . તેમના [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=172&amp;Itemid=70 ''ઈન્ટ્રોડક્શન ટુ સોસિયલ મેક્રોડાયનામિક્સ, સેક્યુલર સાઈકલ્સ એન્ડ મિલેનિયલ ટ્રેન્ડસ'' ]માં ખેતીવાડી સંબંધિત સંસ્કૃતિોના પતન માટેના સંખ્યાબંધ ગાણિતિક સુચનો આપ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો, ટુર્ચિનના પાયાના તર્ક “આર્થિક-વસ્તીવિષયક” મોડેલને નીચે મુજબ વર્ણવી શકાયઃ સમાજવસ્તીવિષયક ચક્રના પ્રારંભિક તબક્કામાં આપણે ઉચા સ્તરનું માથાદીઠ ઉત્પાદન અને વપરાશ જોઈ શકીએ છીએ જેનાથી સંબંધિત વસ્તી વધારાના ઉંચા દર તો થયો જ સાથે સિલક ઉત્પાદનનો સંબંધિત ઉંચો દર પણ તેનું જ કારણ છે. પરિણામ સ્વરૂપે, આ તબક્કામાં લોકો કોઈપણ મોટી સમસ્યા વગર જ કર ચુકવતા થઈ શક્યા, કરવેચા ઘણા સરળતાથી એકત્ર થઈ શકતા હતા અને વસ્તી વધારો રાજ્યની આવકના પ્રમાણમાં જોવા મળતો હતો. મધ્યવર્તી તબક્કામાં અતિશયવસ્તીના કારણે માથાદીઠ ઉત્પાદનમાં ઘટાડો અને વપરાશના સ્તરમાં થયો જેના કારણે કરવેરા ઉઘરાવવાનું વધુને વધુ મુશ્કેલ બનતું ગયું. અને રાજ્યોની આવકમાં વધારો થતો અટકી ગયો જ્યારે રાજ્ય દ્વારા અંકુશિત વસ્તીમાં વધારાના કારણે રાજ્યોના ખર્ચામાં વધારો થવા લાગ્યો. પરિણામ સ્વરૂપે, રાજ્યોમાં આ તબક્કામાં વિચારવા યોગ્ય આર્થિક સમસ્યાઓ ઉભી થવા લાગી. પતનની પહેલાના અંતિમ તબક્કા દરમિયાન વધુ પડતી વસ્તીના કારણે આવકમાં ઘટાડો થયો પરંતુ રાજ્યોને વધુને વધુ વધતી વસ્તી(નીચાને નીચા દરો પર)ને અંકુશમાં લેવા માટે વધુ સ્ત્રોતોની જરૂર પડવા લાગી. તબક્કાવાર તેના પરિણામે અછત, રોગચાળો, રાજ્યોનું પતન અને વસ્તી વિષયક તેમજ સંસ્કૃતિઓનું પતન થયું.(પીટક ટુર્ચિન, ''હિસ્ટ્રીકલ ડાયનામિક્સ'' . પ્રિન્સ્ટોન યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 2003. 121-127) * '''પીટર હેથરે''' તેમના પુસ્તક ''ધ ફોલ ઓફ ધ રોમન એમ્પાયરઃ અ ન્યૂ હિસ્ટ્રી ઓફ રોમ એન્ડ ધ બાર્બેરિયન્સ'' <ref>આઈએસબીએન (ISBN) 0-19-515954-3</ref>માં જણાવ્યું હતું કે નૈતિક અથવા તો આર્થિક કારણોથી સંસ્કૃતિનું પતન નહોતું થયું પરંતુ સમગ્ર રાજ્યોની સરહદે અસંસ્કારી અને નિદ્રયી લોકો સાથે મળતા જંગલોની સીમાઓના કારણે તેઓ પોતાની જાતે જ બદલો લેનારા બનીને એકબીજાના જોખમી વિરોધીઓ બન્યા. વાસ્તવિકતાએ છે કે, રોમના લશ્કરને પ્રથમ વખત વારંવાર યુદ્ધમેદાનમાં હારનો સામાનો કરવો પડ્યો હતો જેના કારણે લશ્કરને વધુ શસ્ત્ર સરંજામ પુરા પાડવા માટે વધુ મોટી આવક ઉભી કરવાની જરૂર પડી હતી જેના કારણે સમગ્ર રાજ્યના ભાગલા થયા હતા. આ દલીલ વિશેષરૂપે રોમ પુરતી હોવા છતા તેને ઈજિપ્તિયનોના એશિયાઈ સામ્રાજ્યો, ચીનના હેન અને તાંગ વંશજો, મુસ્લિમ અબ્બાસિદ ખલીફાઓ માટે પણ લાગુ પાડી શકાય. * '''બ્રેયાન વોર્ડ- પર્કીન્સે''' તેમના પુસ્તક ''ધ ફોલ ઓફ રોમન એન્ડ ધ એન્ડ ઓફ સિવિલાઈઝેશન'' <ref>આઈએસબીએન (ISBN) 0-19-280728-5</ref>માં સંસ્કૃતિના પતન સાથે સંકળાયેલી વાસ્તવિક ભયાનકતાઓ એવા લોકો માટે દર્શાવી હતી જેઓ ખરેખર તેની અસરોથી પીડિત હતા, જે અન્ય કેટલાય સંશોધિત ઇતિહાસકારો કે જેમણે તેને ઓછુ મહત્વ આપ્યું તેનાથી વિપરિત છે. જટીલ સમાજોના આ પતનનો અર્થ એવો હતો કે લગભગ 1000 વર્ષ સુધી તો પાયાની યોજનાઓ પણ જોવા મળી નહોતી. અંધકાર યુગની સમકક્ષ આ પતનો પૂર્વીય ભૂમધ્ય સમુદ્રના પ્રદેશોમાં મોડેથી કાંસ્ય યુગના પતન, માયાનું પતન, ઈસ્ટર આઈલેન્ડ અને અન્યત્ર થયેલા પતનો, તેની સાથે જોવા મળ્યા હતા. * '''આર્થર ડેમેરેસ્ટે''' ''[[Ancient Maya: The Rise and Fall of a Rainforest Civilization]]'' ,<ref>આઈએસબીએન (ISBN) 0-521-53390-2</ref> પુરાતત્વવિદ્યા, પેલિઓકોલોજી(વ્યક્તિગત ધોરણે થયેલા પ્રાચીન સંશોધનો) અને શીલાલેખ પરથી ખૂબ જ તાજેતરમાં મળતા પુરાવાનો સમગ્ર દ્રષ્ટીકોણને ધ્યાનમાં રાખી દલીલ કરી હતી કે, એક પણ ખુલાસો પુરતો નથી પરંતુ શ્રેણીબદ્ધ અસ્થિરતાઓ, જમીનની ઉત્પાદકતાના નાશ સહિતની જટીલ ઘટનાઓ, દુકાળ અને આંતરિક તેમજ બાહ્ય સ્તરે વધતી હિંસાના સ્તરના કારણે માયાના સામ્રાજ્યોમાં અધઃપતનની શરૂઆત થઈ થઈ જેના કારણે પડતી અને રકાસનો એક સાથે પ્રારંભ થયો. તેમણે દલીલ કરી હતી કે માયાનું પતન આજના સંસ્કૃતિઓ માટે પદાર્થપાઠ સમાન છે. * '''જેફ્ફ્રી એ.મેકનીલી''' એ તાજેતરમાં સુચવ્યું હતું કે “ઐતિહાસિક પુરાવાઓની સમીક્ષા દર્શાવે છે કે અગાઉના સંસ્કૃતિઓએ તેમના જંગલોનું વધુ પડતુ નિકંદન વાળ્યું હતું અને મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોતોનો અવિચારી ઉપયોગ બેફામ ઢબે વિસ્તરતા સમાજના પતનનું મહત્વપૂર્ણ પાસુ છે.”<ref>મેકનીલે, જેફ્ફ્રી એ. (1994) "લેસન્સ ઓફ ધ પાસ્ટ: ફોરેસ્ટ્સ એન્ડ બાયોડાઈવર્સીટી" (ભાગ 3, ક્રમ 1 1994. જૈવવૈવિધ્યતા અને જાળવણી)</ref> * '''થોમસ હોમેર-ડીક્સોને''' “[http://www.theupsideofdown.com ''ધ અપસાઈડ ઓફ ડાઉનઃ કેટેસ્ટ્રોફિ, ક્રિએટીવીટી, એન્ડ ધ રિન્યુઅલ ઓફ સિવિલાઈઝેશન'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012070649/http://www.theupsideofdown.com/ |date=2017-10-12 }}”માં સ્વીકાર્યું હતું કે ઊર્જા પર રોકાણના બદલામાં વળતરમાં ઘટાડો, ઊર્જાના પરિણામના દર માટે વપરાયેલી ઊર્જા, એ સંસ્કૃતિના અસ્તિત્વને મર્યાદામાં રાખવા માટે કેન્દ્ર સ્થાને છે. સામાજિક જટીલતાના દરજ્જાઓ એકબીજા સાથે મજબૂતપણે જોડાયેલા છે, તેમણે સુચવ્યું હતું કે, વાપરી શકાય તેવી ઊર્જાના જથ્થાના કારણે પર્યાવરણીય, આર્થિક અને ટેકનિકલ પ્રણાલીઓ ચાલે છે. જ્યારે આ જથ્થામાં ઘડાટો થાય ત્યારે શહેરોએ નવા ઊર્જાના સ્ત્રોતો મેળવવા પડે અથવા તો તેમનું પતન થઈ જશે.... ==ઇતિહાસ== ===પ્રથમ સહસ્ત્રાબદ્ધી બીસી (BC)ની શરૂઆત અને તે પહેલાનો તબક્કો=== ====જૂનું વિશ્વ==== [[File:Map of fertile cresent.png|thumb|right|ફર્ટાઈલ ક્રેસ્ન્ટનો નક્શો]] * કેમેટ/[[પ્રાચીન ઇજિપ્ત|પ્રાચીન ઈજિપ્ત]] * પૂર્વ નજીક પ્રાચીન ** મેસોપોટામિયા/સુમેર/ઉર/એસેરિઆ ** એનાટોલિયા/હરિયનો ** લેવાન્ટ/કેનાન ** એલ્મ * પ્રાગૈતિહાસિક અર્મેનિયા * મિનીઅન સંસ્કૃતિ * ઈન્ડસ ખીણપ્રદેશની સંસ્કૃતિ * આફ્રિકા * પ્રાચીન ચીન * હેલાડિક ગ્રીસ * કેલ્ટીક સંસ્કૃતિ * જર્મેનિક સંસ્કૃતિ * સાલ્વિક સંસ્કૃતિ * પ્રાગૈતિહાસિક ઈબેરિયનો * મેગાસ્થિક સંસ્કૃતિઓ(મોટા પથ્થરોમાંનો ઉપયોગ થતો હોય તેવી સંસ્કૃતિ) ====અમેરિકા==== [[File:PeruCaral01.jpg|thumb|નોર્ટ ચીકોની વસાહતો, પશ્ચિમ હેમિસ્ફરમાં જાણીતી સૌથી જૂની સંસ્કૃતિ.]] * નોર્ટ ચીકો, કેરેલ અથવા કેરેલ-સુપે સંસ્કૃતિ * ઓલ્મેક * ઝેપોટેક સંસ્કૃતિ ===અક્ષીય યુગ=== જર્મનીના ઇતિહાસવિદ દાર્શનિક, કાર્લ જેસ્ફર્સે સુચવ્યુ હતું કે 800 બીસી(BC)-200બીસી(BC) દરમિયાન અક્ષીય યુગમાં પ્રાચીન સંસ્કૃતિકરણને મોટાપાયે અસર પડી હતી જે સમયમાં ભારત, ચીન, ઈરાન, ઈઝરાયલ અને ગ્રીસમાં સંખ્યાબંધ સંતો, પયગંબરો, ધાર્મિક સુધારકો અને ફિલસુફોએ સંસ્કૃતિકરણની દિશા હંમેશ માટે બદલી નાંખી હતી.<ref>ટાર્નાસ, રિચર્ડ (1993) "ધ લેસન ઓફ ધ વેસ્ટર્ન માઈન્ડ: અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ ધ આઈડિયાઝ ધેટ હેવ શેપ્ડ અવર વર્લ્ડ" (બેલ્લેટાઈન બુક્સ)</ref> જુલિયન જેનેસે સુચવ્યુ હતું કે “દ્વીગૃહી મનના પતન” સાથે આ સંબંધ ધરાવે છે જે દરમિયાન આત્માના અવાજના બદલે અચેતન વિચારોને સરળતાપૂર્વક ઉદેશ્ય તરીકે સ્વીકરવામાં આવતી હતી. વિલિયમ એચ. મેકનેઈલે સુચવ્યું હતું કે ઇતિહાસનો આ સમયગાળો એવો છે કે જેમાં અગાઉ વિભક્ત થયેલા સભ્યતા વચ્ચે જોડાણની સંસ્કૃતિ જોડાઇ જે “ઓક્યૂમેન વચ્ચેની નિકટતા” દર્શાવતી હતી અને તેના કારણે ચીનથી ભૂમધ્ય સમુદ્રના પ્રદેશો સુધીના સામાજિક પરિવર્તનો દર્શાવાયા. આ વિચારોને તાજેતરમાં ક્રિસ્ટોફર ચેઝ-ડન અને વિશ્વ પ્રણાલીના સિદ્ધાંતવાદીઓએ ટેકો આપ્યો છે. ===અક્ષીય અને અક્ષીય પછીની સંસ્કૃતિઓ=== *આફ્રિકન સભ્યતાઓ : :*એક્ઝમ :*ઘાના સામ્રાજ્ય :*માલી સામ્રાજ્ય :*શાંઘાઈ સામ્રાજ્ય :*ગ્રેટ ઝીમ્બાબ્વે :*કેનેમ સામ્રાજ્ય :*બોર્નુ સામ્રાજ્ય :*કોંગોનું રાજ્ય * ભૂમધ્ય સમુદ્રના પ્રદેશોની સંસ્કૃતિઓ અને પ્રાચીન સમયગાળો : :* પ્રાચીન ગ્રીસ, પૌરાણિક ગ્રીસ અને હેલ્લેનીસ્ટિક સંસ્કૃતિ :* ફોએનિસિઆ :* રોમન સામ્રાજ્ય :* ઈલિરિયા :* લા ટેને કબિલાઓ * મધ્ય પૂર્વીય સંસ્કૃતિઓ : :* એકેમેનિડ્સના સમયથી પર્સિયન સંસ્કૃતિ :* અર્મેનિયન અને [[જ્યોર્જીયા (દેશ)|જ્યોર્જિયન]] સંસ્કૃતિ :* જુડાઈઝમનું બીજું મંદિર :* ફોએનિસિઅન સંસ્કૃતિ :* [[ઇસ્લામ ધર્મ|ઈસ્લામિક]] સંસ્કૃતિ * ભારતીય હિન્દુ અને બૌદ્ધ સંસ્કૃતિ : :* મૌર્ય અને મૌર્ય પછીની ભારતીય સંસ્કૃતિ :* ઉત્તર ભારતમાં ગુપ્ત સામ્રાજ્ય :* દક્ષિણ ભારતમાં ચોલા સામ્રાજ્ય :* પ્રાચીન લંકાની સંસ્કૃતિ * પૂર્વ એશિયન સંસ્કતિઓ : :* ચીની સંસ્કૃતિ :* કોરિયન સંસ્કૃતિ :* વિએતનામની સંસ્કૃતિ :* જાપાનની સંસ્કૃતિ * દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાની સંસ્કૃતિઓ : :* ફુનાન અને ચેન-લા :* અંગકોર, ક્મ્બોડીયા :* શ્રીવિજ્યા, સિંઘાસારી અને માજાપાહિત સંસ્કૃતિઓ :* બર્મિઝ, થાઈ અને લાઓ * મધ્ય એશિયન સંસ્કૃતિઓ : :* તિબેટીયન સંસ્કૃતિ :* તૂર્કી અને મોંગલ સંસ્કૃતિ * યુરોપીયન સંસ્કૃતિઓ : :* પશ્ચિમી ખ્રિસ્તી સમાજ :* બેઝેન્ટીયમ અને પૂર્વીય રૂઢિવાદી ખ્રિસ્તી સમાજ :* રશિયન સંસ્કૃતિ * મેસો-અમેરિકન સંસ્કૃતિઓ : :* ટોલ્ટેક :* કુસ્કોના રાજ્યો/ઈન્કા સામ્રાજ્ય :* એઝટેક સંસ્કૃતિ :* માયા સંસ્કૃતિ 15 અને 16મી સદીના સંશોધકોએ જ્યારથી જળમાર્ગ સંશોધનની શરૂઆત કરી ત્યારથી યુરોપીયન સરકાર, ઉદ્યોગ, વાણિજ્ય, સંસ્કૃતિનો પશ્ચિમ યુરોપથી અમેરિકા, દક્ષિણ આફ્રિકા, ઓસ્ટ્રેલિયા અને પૃથ્વીના બાકીના હિસ્સામાં નાના સામ્રાજ્યોમાં ફેલાવો થયો. આજે લાગી રહ્યું છે કે આપણે ગ્રહીય ઔદ્યોગિકરણ વિશ્વની સંસ્કૃતિના ભાગ સમાન છીએ જેમાં સંખ્યાબંધ રાષ્ટ્રો અને ભાષાઓ સમાયેલી છે, જે કેટલાક સંપર્કરહિત લોકોને બચાવે છે. ==સંદર્ભો== ===નોંધ=== {{Reflist|2}} ===ગ્રંથસૂચિ=== * {{cite book|last= Ankerl |first= Guy |title= Global communication without universal civilization |origyear= 2000 |series= INU societal research |volume= Vol.1: Coexisting contemporary civilizations: Arabo-Muslim, Bharati, Chinese, and Western |publisher= INU Press |location= Geneva |isbn= 2-88155-004-5 |pages=|year= 2000 }} * [http://www.clashofcivilisations.com/ સંસ્કૃતિઓનો સંઘર્ષ અને અન્ય સંસ્કૃતિઓ અંગેની માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415210044/http://www.clashofcivilisations.com/ |date=2009-04-15 }}, સંઘર્ષ અને કલ્પનાની આસપાસની ચર્ચાઓ અને સમાચારો જેમકે સંસ્કૃતિઓ વચ્ચે ચર્ચા, સમાનતા, સ્વીકૃતિ વગેરે. * [http://www.bbc.co.uk/religion/interactive/civilisations/ સંસ્કૃતિકરણ પર બીબીસી (BBC)] * વિકિશનરીઃ [[wikt:civilization|સંસ્કૃતિકરણ]], [[wikt:civilize|સભ્ય]] * {{cite book | last = Brinton | first = Crane (et al.) | authorlink = Crane Brinton | year = 1984 | title = A History of Civilization: Prehistory to 1715 | edition = 6th | publisher = [[Prentice Hall]] | location = Englewood Cliffs, N.J. | isbn = 0-13-389866-0}} * {{cite book | last = Casson | first = Lionel | year = 1994 | title = Ships and Seafaring in Ancient Times | publisher = British Museum Press | location = London | isbn = 0-7141-1735-8}} * {{cite book | last = Chisholm | first = Jane | coauthors = and Anne Millard | year = 1991 | title = Early Civilization | others = illus. Ian Jackson | publisher = Usborne | location = London | isbn = 1-58086-022-2}} * {{cite book | last = Collcutt | first = Martin | coauthors = Marius Jansen, and Isao Kumakura | year = 1988 | title = Cultural Atlas of Japan | url = https://archive.org/details/culturalatlasofj0000coll | publisher = Facts on File | location = New York | isbn = 0-8160-1927-4}} * {{cite book | last = Drews | first = Robert | year = 1993 | title = The End of the Bronze Age: Changes in Warfare and the Catastrophe ca. 1200 B.C. | url = https://archive.org/details/endofbronzeagech0000drew | publisher = Princeton University Press | location = Princeton | isbn = 0-691-04811-8}} * {{cite book | last = Edey | first = Maitland A. | year = 1974 | title = The Sea Traders | url = https://archive.org/details/seatraders0000mait | publisher = [[Time-Life Books]] | location = New York | isbn = 0-7054-0060-3}} * {{cite book | last = Fairservis | first = Walter A., Jr. | year = 1975 | title = The Threshold of Civilization: An Experiment in Prehistory | url = https://archive.org/details/thresholdofcivil00fair | publisher = [[Scribner]] | location = New York | isbn = 0-684-12775-X}} * {{cite book | last = Fernández-Armesto | first = Felipe | authorlink = Felipe Fernández-Armesto | year = 2000 | title = Civilizations | url = https://archive.org/details/civilizations0000fern | publisher = [[Macmillan]] | location = London | isbn = 0-333-90171-1}} * {{cite book | last = Ferrill | first = Arther | year = 1985 | title = The Origins of War: From the Stone Age to Alexander the Great | url = https://archive.org/details/originsofwarfrom0000ferr | publisher = [[Thames and Hudson]] | location = New York | isbn = 0-500-25093-6}} * {{cite book | last = Fitzgerald | first = C. P. | year = 1969 | title = The Horizon History of China | url = https://archive.org/details/horizonhistoryof00fitz | publisher = American Heritage | location = New York | isbn = 0-8281-0005-5}} * {{cite book | last = Fuller | first = J. F. C. | authorlink = J.F.C. Fuller | year = 1954-57 | title = A Military History of the Western World | others = 3 vols. | publisher = [[Funk & Wagnalls]] | location = New York}} *# ''પ્રાચીનકાળથી લેપાન્ટોના યુદ્ધ સુધી. '' આઇએસબીએન(ISBN) 0-306-80304-6 (1987 પુનઃમુદ્રણ). *# ''સ્પેનના અર્માન્ડાના પરાજયથી વોટરલૂના યુદ્ધ સુધી'' આઇએસબીએન(ISBN) 0-306-80305-4 (1987 પુનઃમુદ્રણ). *# ''અમેરિકાના નાગરિક યુદ્ધથી બીજા વિશ્વયુદ્ધના અંત સુધી'' આઇએસબીએન(ISBN) 0-306-80306-2 (1987 પુનઃમુદ્રણ). * {{cite book | last = Gowlett | first = John | year = 1984 | title = Ascent to Civilization | publisher = Collins | location = London | isbn = 0-00-217090-6}} * {{cite book | last = Hawkes | first = Jacquetta | authorlink = Jacquetta Hawkes | year = 1968 | title = Dawn of the Gods | url = https://archive.org/details/dawnofgods0000hawk | publisher = [[Chatto & Windus]] | location = London | isbn = 0-7011-1332-4}} * {{cite book | last = Hawkes | first = Jacquetta | coauthors = with David Trump | year = 1976 | title = The Atlas of Early Man | publisher = [[Dorling Kindersley]] | location = London | isbn = 0-312-09746-8 (1993 reprint)}} * {{cite book | last = Hicks | first = Jim | year = 1974 | title = The Empire Builders | url = https://archive.org/details/empirebuilders0000hick | publisher = Time-Life Books | location = New York}} * {{cite book | last = Hicks | first = Jim | year = 1975 | title = The Persians | url = https://archive.org/details/persians0000jimh | publisher = Time-Life Books | location = New York}} * {{cite book | last = Johnson | first = Paul | authorlink = Paul Johnson (writer) | year = 1987 | title = A History of the Jews | url = https://archive.org/details/historyofjews0000john_g1i3 | publisher = [[Weidenfeld and Nicolson]] | location = London | isbn = 0-297-79091-9}} * {{cite book | last = Jensen | first = Derrick | authorlink = Derrick Jensen | year = 2006 | title = [[Endgame (Derrick Jensen books)|Endgame]] | publisher = [[Seven Stories Press]] | location = New York | isbn = 978-1-58322-730-5}} * {{cite book | last = Keppie | first = Lawrence | year = 1984 | title = The Making of the Roman Army: From Republic to Empire | publisher = Barnes & Noble | location = Totowa, N.J. | isbn = 0-389-20447-1}} * કોરોતાયેવ, એન્ડ્રે, ''વિશ્વના ધર્મો અને જૂના વિશ્વની ઓઈકુમેને સંસ્કૃતિનો સામાજિક ઉત્કર્ષઃ સામસામી-સાંસ્કૃતિક કલ્પના'' લેવિસ્ટન ન્યૂ યોર્કઃ એડવીન મેલ્લેન પ્રેસ, 2004 આઇએસબીએન(ISBN) 0-907061-05-0 * ક્રેડિન નિકોલે. સંસ્કૃતિકરણ માટેનો પુરાતત્વિય માપદંડ ''સમાજિક ઉત્કર્ષ અને ઇતિહાસ'' , ભાગ. 5, ક્રમ 1 (2006): 89-108. આઈએસએસએન(ISSN) 1681-4363. * {{cite book | last = Lansing | first = Elizabeth | year = 1971 | title = The Sumerians: Inventors and Builders | url = https://archive.org/details/sumeriansinvento00lans | publisher = McGraw-Hill | location = New York | isbn = 0-07-036357-9}} * {{cite book | last = Lee | first = Ki-Baik | year = 1984 | title = A New History of Korea | others = trans. Edward W. Wagner, with Edward J. Shultz | publisher = [[Harvard University Press]] | location = Cambridge | isbn = 0-674-61575-1}} * {{cite book | last = McGaughey | first = William | year = 2000 | title = Five Epochs of Civilization | publisher = Thistlerose Publications | isbn = 0-9605630-3-2 |location=Minneapolis}} * {{cite book | last = Nahm | first = Andrew C. | year = 1983 | title = A Panorama of 5000 Years: Korean History | url = https://archive.org/details/panoramaof5000ye0000nahm_v5o2 | publisher = Hollym International | location = Elizabeth, N.J. | isbn = 0-930878-23-X}} * {{cite book | last = Oliphant | first = Margaret | year = 1992 | title = The Atlas of the Ancient World: Charting the Great Civilizations of the Past | publisher = Ebury | location = London | isbn = 0-09-177040-8}} * {{cite book | last = Rogerson | first = John | year = 1985 | title = Atlas of the Bible | url = https://archive.org/details/atlasofbible0000roge_h3g2 | publisher = [[Infobase Publishing]] | location = New York | isbn = 0-8160-1206-7}} * {{cite book | last = Sandall | first = Roger | authorlink = Roger Sandall | year = 2001 | title = The Culture Cult: Designer Tribalism and Other Essays | publisher = Westview | location = Boulder, Colo. | isbn = 0-8133-3863-8}} * {{cite book | last = Sansom | first = George | year = 1958 | title = A History of Japan: To 1334 | url = https://archive.org/details/historyofjapan0000sans_v7a8 | publisher = Stanford University Press | location = Stanford | isbn = 0-8047-0523-2 (1996 reprint)}} * {{cite book | last = Southworth | first = John Van Duyn | year = 1968 | title = The Ancient Fleets: The Story of Naval Warfare Under Oars, 2600 B.C.–1597 A.D. | publisher = Twayne | location = New York}} * {{cite book | last = Thomas | first = Hugh | authorlink = Hugh Thomas (historian) | year = 1981 | title = An Unfinished History of the World | url = https://archive.org/details/unfinishedhistor0000thom | edition = rev. | publisher = Pan | location = London | isbn = 0-330-26458-3}} * {{cite book | last = Yap | first = Yong | coauthors = and Arthur Cotterell | year = 1975 | title = The Early Civilization of China | publisher = Putnam | location = New York | isbn = 0-399-11595-1}} * એ. ન્યૂરી યુર્ડુસેવ, આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો અને ઇતિહાસની ફિલસુફીઃ સંસ્કૃતિકરણ અભિગમ(બેસિંગસ્ટોકઃ પેલગ્રેવ મેકમિલન, 2003) * {{cite book | last = Beck | first = Roger B. | authorlink = | coauthors = Linda Black, Larry S. Krieger, Phillip C. Naylor, Dahia Ibo Shabaka, | title = World History: Patterns of Interaction | publisher = McDougal Littell | year = 1999 | location = Evanston, IL | pages = | url =https://archive.org/details/mcdougallittellw00beck| doi = | id = | isbn = 0-395-87274-X }} [[Category:લોકોની માનવશાસ્ત્ર વિષયક શ્રેણી]] [[Category:સાંસ્કૃતિક માનવશાસ્ત્ર]] [[Category:સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ]] [[Category:સમાજ]] [[Category:ઇતિહાસના સિદ્ધાંતો]] [[Category:સામાજિક સંસ્કૃતિનો ઉદય]] [[Category:સાંસ્કૃતિક ભૂગોળ]] [[Category:સંસ્કૃતિ]] [[Category:સંસ્કૃતિઓ]] pbwilcqgatg1iqnc759tmtf8c682r0p 0 28394 903835 899534 2026-08-17T01:47:08Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903835 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name=Portland | official_name = City of Portland | settlement_type = [[City]] | nickname = <!-- do not add nicknames without reviewing discussion on talk page first --> "Rose City", "Stumptown", "[[P-town]]", "[[PDX]]", and "Little Beirut"<ref name="Oregonian1">{{cite news | last = McCall | first = William | title = 'Little Beirut' nickname has stuck | work = [[The Oregonian]] | date = August 19, 2003 | access-date = 2007-01-21 }}</ref> See [[Nicknames of Portland, Oregon]] for a complete listing. | website = [http://www.portlandonline.com/ www.portlandonline.com] | image_skyline = | imagesize = | image_caption = Montage of Portland | image_flag = Flag of Portland, Oregon.svg | image_seal = Seal of Portland OR.png <!-- see http://factfinder.census.gov/servlet/ACSSAFFFacts?_event=Search&_county=Portland&_cityTown=Portland&_state=04000US41&_lang=en&_sse=on&pctxt=fph&pgsl=010 for more detailed map that is public domain --> | image_map = Multnomah_County_Oregon_Incorporated_and_Unincorporated_areas_Portland_Highlighted.svg | map_caption = Location of Portland in [[Multnomah County, Oregon|Multnomah County]] and the state of [[Oregon]] |pushpin_map = USA |pushpin_map_caption = Location in the United States | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | subdivision_type = [[List of countries|Country]] | subdivision_type1 = [[Political divisions of the United States|State]] | subdivision_type2 = [[List of counties in Oregon|Counties]] | subdivision_name = {{Flag|United States}} | subdivision_name1 = {{Flag|Oregon}} | subdivision_name2 = [[Multnomah County, Oregon|Multnomah]], [[Washington County, Oregon|Washington]], [[Clackamas County, Oregon|Clackamas]] | government_type = [[City commission government|Commission]] | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = [[Sam Adams (Oregon politician)|Sam Adams]]<ref>{{cite web |url=http://www.portlandonline.com/index.cfm?c=25999 |title=Elected Officials |access-date=2007-08-26 |year=2007 |publisher=City of Portland, Oregon |archive-date=2007-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070830051921/http://www.portlandonline.com/index.cfm?c=25999 |url-status=dead }}</ref> | leader_title1 = Commissioners | leader_name1 = [[Randy Leonard]]<br />[[Dan Saltzman]]<br />[[Nick Fish]]<br />[[Amanda Fritz]] | leader_title2 = Auditor | leader_name2 = [[LaVonne Griffin-Valade]] | established_title = [[Municipal corporation|Founded]] | established_title2 = [[Municipal corporation|Incorporated]] | established_date = 1845 | established_date2 = February 8, 1851 | area_magnitude = 1 E8 | area_total_km2 = 376.5 | unit_pref = Imperial | area_total_sq_mi = 145.4 | area_land_km2 = 347.9 | area_land_sq_mi = 134.3 | area_water_km2 = 28.6 | area_water_sq_mi = 11.1 | population_as_of = 2009 | population_total = 582,130 | population_metro = 2,217,325 | population_density_km2 = 1655.31 | population_density_sq_mi = 4288.38 | population_blank1_title = [[Demonym]] | population_blank1 = Portlander | timezone = [[Pacific Standard Time Zone|PST]] | utc_offset = -8 | timezone_DST = [[Pacific Daylight Time|PDT]] | utc_offset_DST = -7 | postal_code_type = [[ZIP code]]s | postal_code = 97086-97299 | area_code = [[Area codes 503 and 971|503/971]] | latd = 45 |latm = 31 |lats = 12 |latNS = N | longd = 122 |longm = 40 |longs = 55 |longEW = W | coordinates_display = inline,title | coordinates_type = type:city(568380)_region:US-OR_source:gnis-1136645 | elevation_m = 15.2 | elevation_ft = 50 | blank_name = [[Federal Information Processing Standard|FIPS code]] | blank_info = 41-59000{{GR|2}} | blank1_name = [[Geographic Names Information System|GNIS]] feature ID | blank1_info = 1136645{{GR|3}} | footnotes = }} '''પોર્ટલેન્ડ''' એ ઉત્તરપશ્ચિમ સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકામાં ઑરેગોન રાજ્યમાં વિલ્મેટ અને કોલંબિયા નદીઓના સંગમસ્થળ પાસે નીવિષ્ટ એક શહેર છે. જુલાઈ 2009ના આંકડા પ્રમાણે તેની વસતી 582,130 લોકોની હતી<ref name="prc">{{cite web|url=http://www.pdx.edu/sites/www.pdx.edu.prc/files/media_assets/2009CertPopEst_web3.pdf|publisher=Portland State University|title=Certified Population Estimates for Oregon and Oregon Counties|access-date=2010-01-31|archive-date=2011-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927063750/http://www.pdx.edu/sites/www.pdx.edu.prc/files/media_assets/2009CertPopEst_web3.pdf|url-status=dead}}</ref> જેથી સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકામાં તે 30મા ક્રમનું સૌથી વધુ ગીચ શહેર હતું. પોર્ટલેન્ડ ઑરેગોનનું સૌથી વધુ વસતી ધરાવતું શહેર છે, અને સિયેટલ, વોશિંગ્ટન અને વ્હેન્કુવર, બ્રિટિશ કોલંબિયા પછી પ્રશાંત ઉત્તરપશ્ચિમમાં ત્રીજા ક્રમનું સૌથી વધુ વસતી ધરાવતું શહેર છે. પોર્ટલેન્ડ મેટ્રોલિટન એરિયા (MSA)માં આશરે 22 લાખ લોકો વસવાટ કરે છે, જુલાઈ, 2006ના આંકડાઓ પ્રમાણે તે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો 23મો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો વિસ્તાર છે.<ref>{{cite web|title=JULY 1, 2006 Population estimates for Metropolitan Combined Statistical Areas| publisher=U.S. Census Bureau|url=http://www.census.gov/population/www/estimates/metro_general/2006/CBSA-EST2006-01.csv|format=[[csv]]|access-date=2007-10-19}}</ref> પોર્ટલેન્ડની સ્થાપના 1851માં કરવામાં આવી હતી અને મલ્ટનોમાહ કાઉન્ટીમાં તે કાઉન્ટી સિટ (સીટ) છે.{{GR|6}} આ શહેર પશ્ચિમમાં થોડું વોશિંગ્ટન કાઉન્ટી અંદર અને દક્ષિણમાં ક્લેકામાસ કાઉન્ટી સુધી ફેલાયેલું છે. તેનો વહીવટ એક મેયર અને ચાર અન્ય કમિશન દ્વારા કમિશન આધારિત સરકાર મારફત થાય છે. સિટી ઓફ પોર્ટલેન્ડની ગણના સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકામાં સૌથી વધુ અને વિશ્વમાં બીજા ક્રમના પર્યાવરણ અનુકુળ અથવા “ગ્રીન” શહેર તરીકે થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.grist.org/news/maindish/2007/07/19/cities/ |title=15 Green Cities |access-date=2008-07-08 |author=Kate Sheppard |date=2007-07-19 |publisher=Environmental News and Commentary }}</ref> આ શહેર અને વિસ્તાર જમીનનો મહત્તમ ઉપયોગ કરીને આયોજન<ref name="smartplan"></ref> કરવા માટે તથા વિશિષ્ટ પ્રાદેશિક-સરકાર મેટ્રોના ટેકાથી લાઇટ રેલમાં રોકાણ માટે જાણીતો છે. પોર્ટલેન્ડ તેની મોટી સંખ્યામાં આવેલી માઇક્રોબ્રુરીઅઝ અને માઇક્રોડિસ્ટીલરીઝ માટે તથા કૉફી માટે તેના ઉત્સાહ માટે જાણીતું છે. તે ટ્રેઇલ બ્લેઝર્સ એનબીએ (NBA) ટીમનું ઘર પણ છે. પોર્ટલેન્ડ મરીન પશ્ચિમ કિનારાના હવામાનના વિસ્તારમાં આવેલું છે, જ્યાં ઉનાળો હુંફાળો, સૂકો હોય છે, જ્યારે શિયાળામાં વરસાદ અને ખુશનુમા આબોહવા રહે છે. [[ગુલાબ|ગુલાબ]] ઉગાવવા માટે આવી આબોહવા આદર્શ છે અને એક સદી કરતા વધુ સમયથી પોર્ટલેન્ડ "ધ સિટી ઓફ રોઝીસ" તરીકે ઓળખાય છે<ref>{{cite web |url=http://www.frommers.com/articles/1721.html |title=Portland, Oregon: Green City of Roses &#124; Frommers.com |publisher=Frommers.com |date= |access-date=2008-10-20 |archive-date=2009-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107121014/http://www.frommers.com/articles/1721.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561539/portland.html |title=Portland - MSN Encarta |publisher=Encarta.msn.com |date= |access-date=2008-10-20 |archive-date=2009-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029125320/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561539/Portland.html |url-status=dead }}</ref> જ્યાં અનેક ગુલાબના બગીચાં આવેલાં છે જેમાં ઇન્ટરનેશનલ રોઝ ટેસ્ટ ગાર્ડન સૌથી વિખ્યાત છે. == ઇતિહાસ == [[File:Portland Oregon in 1890.jpg|thumb|left|1890માં પોર્ટલેન્ડ]] પોર્ટલેન્ડની શરૂઆત “ધ ક્લિયરિંગ” તરીકે ઓળખાતા સ્થળ તરીકે થઇ હતી<ref>{{cite journal |last=Orloff |first=Chet |year=2004 |title=Maintaining Eden: John Charles Olmsted and the Portland Park System |journal=Yearbook of the Association of Pacific Coast Geographers |volume=66 |pages=114–119 |doi=10.1353/pcg.2004.0006 }}</ref> જે વિલ્મેટના કિનારે ઑરેગોન સિટી અને ફોર્ટ વ્હેન્કુવરની વચ્ચે અડધા અંતરે આવેલું હતું. 1843માં વિલિયમ ઓવર્ટોનને આ જમીનમાં પુષ્કળ સંભાવનાઓ દેખાઇ પરંતુ જમીન પર દાવો કરવા માટે ભંડોળની અછત હતી. તેમણે બોસ્ટન, મેસેચ્યુસેટ્સ સ્થિત પોતાના ભાગીદાર એસા લવજોય સાથે એક સોદો કર્યો હતોઃ તે મુજબ 25 સેન્ટમાં ઓવર્ટોનએ 640 એકર (2.6 વર્ગ કિમી) વિસ્તાર પર પોતાના દાવામાં હિસ્સેદારી કરવાની હતી. ઓવર્ટોને ત્યાર બાદ પોતાના દાવાની અડધી જમીન પોર્ટલેન્ડ, મેઇનના ફ્રાન્સિક ડબલ્યુ પેટ્ટીગ્રોવને વેચી દીધી હતી. પેટ્ટીગ્રોવ અને લવજોય પોતપોતાના વતનના શહેરના નામ પરથી નવા શહેરને નામ આપવા માંગતા હતા, તેનો નિર્ણય સિક્કાના ટોસ દ્વારા લેવાયો જેમાં પેટ્ટીગ્રોવ ત્રણમાંથી બે વખત ટોસ જીતી ગયો હતો.<ref>{{cite web | title = Portland: The Town that was Almost Boston | publisher = Portland Oregon Visitors Association | url = http://www.travelportland.com/media/history.html | access-date = 2006-11-18 | archive-date = 2011-01-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110101150705/http://www.travelportland.com/media/history.html | url-status = dead }}</ref> આ નિર્ણય માટે ઉપયોગમાં લેવાયેલો સિક્કો હવે પોર્ટલેન્ડ પેની તરીકે ઓળખાય છે, જે ઑરેગોન હિસ્ટોરિકલ સોસાયટીના વડામથકમાં રાખવામાં આવ્યો છે. 8 ફેબ્રુઆરી, 1851ના રોજ પોર્ટલેન્ડની સ્થાપના થઇ ત્યારે તેમાં 800થી વધુ વસાહતી,<ref name="Gibson">ગિબ્સન, કેમ્પબેલ (જૂન 1998). [http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0027.html સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકામાં 100 સૌથી મોટા શહેરો અને અન્ય શહેરી વિસ્તારોની વસતીઃ 1790થી 1990]. ''યુએસ વસતી ગણતરી બ્યૂરો-વસતી વિભાગ'' .</ref> વરાળથી ચાલતી એક લાકડાની મિલ, એક લોગ કેબિન હોટલ અને ધ ''વીકલી ઓરેગોનિયન'' નામે એક અખબાર હતું. 1879 સુધીમાં વસ્તી વધીને 17,500 સુધી પહોંચી હતી.<ref>{{cite book|last=Loy|first=William G.|coauthors=Stuart Allan, Aileen R. Buckley, James E. Meecham|title= Atlas of Oregon|publisher=[[University of Oregon Press]]|year=2001|pages=32–33|isbn=0-87114-102-7}}</ref> 1891માં આ શહેર આલ્બિના અને ઇસ્ટ પોર્ટલેન્ડમાં ભળી ગયું અને 1915માં તે સેન્ટ જોહન્સ સાથે ભળી ગયું હતું. પોર્ટલેન્ડ એવા સ્થળે આવેલું છે જ્યાંથી વિલ્મેટ અને કોલંબિયા નદી મારફત [[પ્રશાંત મહાસાગર|પ્રશાંત મહાસાગર]] સુધી તથા પશ્ચિમ હિલ્સમાં એક ખીણ મારફત ગ્રેટ પ્લેન્ક રોડ દ્વારા ફળદ્રુપ ટોલેટિન વેલી સુધી (અત્યારનો યુએસ રૂટ 26) જઇ શકાય છે. જેના કારણે નજીકના બંદરોની સરખામણીમાં તેને ફાયદો થયો અને બહુ ઝડપથી વિકસ્યું.<ref>"સિટી કિપ્સ લાઇવલી પલ્સ." (સ્પેન્સર હેઇન્ઝ, ''ધ ઑરેગોનિયન'' , જાન્યુઆરી 23, 2001)</ref> 19મી સદીમાં મોટા ભાગના સમય સુધી પ્રશાંત ઉત્તરપૂર્વમાં તે મુખ્ય બંદર હતું. 1890ના દાયકામાં સિયેટલના ઉંડા પાણીના બંદરને રેલ દ્વારા બાકીની મુખ્ય ભૂમિ સાથે જોડવામાં આવ્યું અને કોલંબિયા નદીના ભૂલભૂલામણીવાળા જળમાર્ગના બદલે જમીન પરનો રૂટ ખુલ્યો ત્યાં સુધી તે મુખ્ય બંદર રહ્યું હતું. === ઉપનામો === પોર્ટલેન્ડનું સૌથી સામાન્ય ઉપનામ ''ધ સિટી ઓફ રોઝીસ'' છે<ref name="cityrecorder">[http://www.portlandonline.com/auditor/index.cfm?a=jbgc&amp;c=cheid સિટી ફ્લાવર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090423075247/http://www.portlandonline.com/auditor/index.cfm?a=jbgc&c=cheid |date=2009-04-23 }}. ''સિટી ઓફ પોર્ટલેન્ડ ઓડિટર્સ ઓફિસ – સિટી રેકોર્ડર ડિવિઝન'' .</ref> અને 2003માં તે શહેરનું સત્તાવાર ઉપનામ બન્યું હતું.<ref name="Oreg-June2003">સ્ટર્ન, હેનરી (જૂન 19, 2003). “પી-ટાઉન માટે નામ આવ્યાઃ પોર્ટલેન્ડના નામ તરીકે 'સિટી ઓફ રોઝિસ' નામ પસંદ કરવામાં શહેરની કાઉન્સિલને કોઇ કાંટા નડ્યા નથી”. ''ધ ઑરેગોનિયન'' .</ref> અન્ય ઉપનામોમાં સામેલ છે ''સ્ટમ્પટાઉન'' ,<ref name="endoftheoregontrail">{{cite web | publisher = End of the Oregon Trail Interpretive Center | title = From Robin's Nest to Stumptown | url = http://www.endoftheoregontrail.org/road2oregon/sa33pdx.html | access-date = 2006-11-07 | archive-date = 2000-09-01 | archive-url = https://archive.today/20000901050119/http://www.endoftheoregontrail.org/road2oregon/sa33pdx.html | url-status = dead }}</ref> ''બ્રિજટાઉન'' ,<ref name="bridgetown">{{cite web | publisher = [[Portland State University]] | title = The Water | url = http://www.pdx.edu/water.html | access-date = 2006-11-07 | archive-date = 2006-10-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061031090707/http://www.pdx.edu/water.html | url-status = dead }}</ref> ''રિપ સિટી'' ,<ref>{{Cite news | first = Nena | last = Baker | title = R.I.P. FOR 'Rip City' Ruckus | date = May 21, 1991 | newspaper = The Oregonian | pages = A01 | postscript = <!--None--> }}</ref> ''લિટલ બૈરૂત'', ''બિયરવાના'' <ref>{{cite news|url=http://www.latimes.com/travel/la-tr-beer-20100530,0,767659.story|title=Achieving Beervana in Portland, Ore.|last=Engel|first=Mary|date=2010-05-30|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=30 May 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.oregonlive.com/portland/index.ssf/2010/05/beervana_gets_shout_out_in_la.html|title=Beervana gets shout out in L.A. Times|last=Terry|first=Lynne|date=2010-05-29|work=[[The Oregonian]]|access-date=30 May 2010}}</ref> અથવા ''બિયરટાઉન'' ,<ref>{{Cite web |url=http://www.draftmag.com/beertowns/detail/portland |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-11-25 |archive-date=2012-08-06 |archive-url=https://www.webcitation.org/69hclwPdk?url=http://draftmag.com/new/beertowns/ |url-status=dead }}</ref>'' પી-ટાઉન'' ,<ref name="Oreg-June2003"></ref><ref>{{cite news | last = Hagestedt | first = Andre | title = The Missing Oregon Coast: Waves After Dark | url = http://www.beachconnection.net/news/missin040709_147.php | access-date = 2009-04-30 | date = 2009-04-07 | quote = I’m used to seeing that hint of dawn back in P-town, with my wretched habit of playing video games until 6 a.m | archive-date = 2009-05-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090504011838/http://www.beachconnection.net/news/missin040709_147.php | url-status = dead }}</ref> ''સોકર સિટી યુએસએ'' <ref>{{cite news |title=Portland is new Soccer City, USA |url=http://news.google.com/newspapers?id=II4QAAAAIBAJ&sjid=J-ADAAAAIBAJ&pg=5122,3289171&hl=en |agency=United Press International |newspaper=Eugene Register-Guard |location=Eugene, Oregon |date=1975-08-13 |access-date=2010-06-22 }}</ref><ref>{{cite news |title=Seeking Help to Bring an M.L.S. Team to Portland |first=Richard |last=Sandomir |url=http://www.nytimes.com/2008/11/07/sports/soccer/07franchise.html?ref=soccer |newspaper=The New York Times |location=New York, New York |date=2008-11-06 |access-date=2010-06-22 }}</ref><ref>{{cite news |title=Portland's ugly road to MLS status |first=Richard |last=Sandomir |url=http://sportsillustrated.cnn.com/2009/soccer/09/17/portland.timbers/index.html |newspaper=Sports Illustrated |date=2009-09-18 |access-date=2010-06-22 |archive-date=2012-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119010346/http://sportsillustrated.cnn.com/2009/soccer/09/17/portland.timbers/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=Portland Timbers show bark, bite as they prepare to join MLS |first=Beau |last=Dure |url=http://www.usatoday.com/sports/soccer/2009-08-25-portland-timbers_N.htm |newspaper=USA Today |location=McLean, Virginia |date=2009-08-26 |access-date=2010-06-22 }}</ref> અને ''PDX'' (પીડીએક્સ). == ભૂગોળ == {{wide image|WillametteRvrPano edit.jpg|1500px|The [[Willamette River]] runs through the center of the city, while [[Mount Tabor, Portland, Oregon|Mount Tabor]] (center<!--Please scroll the picture (or your page) horizontally and look at the entire image, before you attempt to edit this.-->) rises on the city's east side. [[Mount Saint Helens]] (left) and [[Mount Hood]] (right center) are visible from many places in the city.}} === સ્થાનિક ભૂગોળ === પોર્ટલેન્ડ ઑરેગોનના સૌથી વસતી ધરાવતા વિસ્તાર વિલ્મેટ વેલીના ઉત્તર છેડે આવેલું છે. મહાનગરીય ક્ષેત્ર વેલીના બાકીના ભાગથી સાંસ્કૃતિક અને રાજનૈતિક રીતે અલગ છે, છતાં સ્થાનિક ઉપયોગમાં ઘણી વાર પોર્ટલેન્ડ વાસ્તવિક વેલીથી અલગ પડી જાય છે. લગભગ આખું પોર્ટલેન્ડ મલ્ટનોમાહ કાઉન્ટીમાં આવે છે, છતાં શહેરના કેટલાક નાના ભાગ ક્લેકામાસ અને વોશિંગ્ટન કાઉન્ટીમાં આવે છે જેમાં 2005ના મધ્યમાં વસતી અનુક્રમે 785 અને 1,455 હતી. વિલ્મેટ રિવર શહેરના ઉત્તરથી થોડે દૂર કોલંબિયા રિવર (જે વોશિંગ્ટન રાજ્યને ઑરેગોન રાજ્યથી અલગ કરે છે) સાથે ભળી જવા માટે ઉત્તર પશ્ચિમની તરફ વળતા પહેલા શહેરને પૂર્વ અને પશ્ચિમમાં વિભાજિત કરતી શહેરના મધ્યથી ઉત્તર તરફ વહે છે. સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા વસતી ગણતરી બ્યૂરો મુજબ શહેરનું કુળ ક્ષેત્રફળ 145.4 ચોરસ માઇલ (376.5 વર્ગ કિમી) છે. તેમાં 134.3 ચોરસ માઇલ (347.9 વર્ગ કિમી) જમીન છે અને 11.1 ચોરસ માઇલ (28.6 વર્ગ કિમી) અથવા 7.6% હિસ્સામાં પાણી છે.{{GR|1}} પોર્ટલેન્ડ બોરિંગ લાવા ફિલ્ડ તરીકે વિખ્યાત એક સુષુપ્ત પ્લિયો-પ્લિસ્ટોસેન જ્વાળામુખી ક્ષેત્રની ઉપર આવેલું છે.<ref name="volcano">{{cite web | title = The Boring Lava Field, Portland, Oregon | publisher = [[USGS]] Cascades Volcano Observatory | url = http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Oregon/BoringLavaField/description_boring_lava.html | access-date = 2006-11-07 | archive-date = 2011-07-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110701101745/http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Oregon/BoringLavaField/description_boring_lava.html | url-status = dead }}</ref> બોરિંગ લાવા ફિલ્ડમાં માઉન્ટ ટેબોર જેવા ઓછામાં ઓછા 32 શંકુ અંગાર સામેલ છે<ref>{{cite web | title = Mount Tabor Cinder Cone, Portland, Oregon | publisher = [[USGS]] Cascades Volcano Observatory | url = http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Oregon/BoringLavaField/VisitVolcano/mount_tabor.html | access-date = 2007-04-20 | archive-date = 2012-07-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120716231818/http://vulcan.wr.usgs.gov/Volcanoes/Oregon/BoringLavaField/VisitVolcano/mount_tabor.html | url-status = dead }}</ref>, અને જેનું કેન્દ્ર દક્ષિણપૂર્વ પોર્ટલેન્ડમાં પડે છે. હવામાન સ્વચ્છ હોય ત્યારે શહેરના મોટા ભાગના હિસ્સામાંથી પોર્ટલેન્ડના પૂર્વમાં નિષ્ક્રિય પરંતુ સંભવિત સક્રિય જ્વાળામુખી માઉન્ટ હુડ સરળતાથી જોવા મળે છે. વોશિંગ્ટનના ઉત્તરમાં સક્રિય જ્વાળામુખી માઉન્ટ સેન્ટ હેલેન્સ શહેરના ઉંચા સ્થાનો પરથી સુદુરમાં સ્પષ્ટ જોવા મળે છે અને તે એટલો નજીક પણ છે કે 18 મે 1980ના રોજ વિસ્ફોટ બાદ શહેરમાં જ્વાળામુખીની રાખ છવાઇ ગઇ હતી.<ref>{{cite news|title=History, relived saved from St. Helens by a six-pack of Fresca|last=Nokes|first=R. Gregory|date=December 4, 2000|work=The Oregonian|pages=17|access-date=2008-10-27}}</ref> === આબોહવા === પોર્ટલેન્ડની આબોહવા શીતોષ્ણ છે જેને સામાન્ય રીતે હલ્કા, ભેજયુક્ત શિયાળો અને અપેક્ષાકૃત શુષ્ક ગરમ ઉનાળો ધરાવતું સમુદ્રી અથવા મરિન પશ્ચિમી કિનારાવર્તી આબોહવાના રૂપમાં વર્ણવવામાં આવે છે. મોટા ભાગના ઉત્તરપશ્ચિમ પ્રશાંતની જેમ, કોપ્પેન આબોહવા વર્ગીકરણ પ્રમાણે તે ઠંડા, શુષ્ક ગર્મ ઉષ્ણકટિબંધિય ઝોન (''Csb'' )માં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal | last = Kottek | first = M. | coauthors =J. Grieser, C. Beck, B. Rudolf, and F. Rubel | title =World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated | journal =Meteorol. Z. | volume =15 | pages =259–263 | url =http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif | doi =10.1127/0941-2948/2006/0130 | access-date = 2007-02-15 | year =2006 }}</ref> અન્ય આબોહવા વર્ગીકરણ પ્રણાલિ જેમ કે ટ્રેવર્થા અનુસાર તે નિશ્ચિત રીતે સમુદ્રી ઝોન (''Do'' )માં આવે છે.<ref>http://www.fao.org/docrep/006/ad652e/ad652e07.htm</ref> પોર્ટલેન્ડમાં ઉનાળો ગરમ, તડકાદાર અને વધુ શુષ્ક હોય છે, જુલાઈ સુધીમાં સરેરાશ તાપમાન 81 °F (27 °C) ની ઊંચાઇએ અને મહિનાના અંતમાં ઘટીને 58 °F (14 °C) સુધી પહોંચી જાય છે. તેની અંતર્દેશિય અવસ્થિતિના કારણે અને જ્યારે સમુદ્રી હવા ન હોય ત્યારે લૂ લાગવા માંડે છે (ખાસ કરીને જુલાઈ અને ઓગસ્ટ મહિનામાં) અને હવાનું તાપમાન 100 °F (38 °C)થી ઉપર સુધી વધી જાય છે. શિયાળો હલ્કાથી ઠંડો અને અત્યંત ભેજવાળો હોઇ શકે છે અને જાન્યુઆરીમાં તાપમાન મહત્તમ 46 °F (8 °C) અને લઘુત્તમ 37 °F (3 °C) સુધી પહોંચે છે. વસંત ઋતુમાં હવામાન અનિશ્ચિત બની જાય છે જેમાં ક્યારેક ગરમી આવે છે તો ક્યારેક કાસ્કેડ રેન્જ (Cascade Range) પર વાદળો છવાઇ જતા જોવા મળે છે. પોર્ટલેન્ડના વ્યાપારી ક્ષેત્રમાં દર વર્ષે સરેરાશ વરસાદ{{convert|37.5|in|mm}} હોય છે. પોર્ટલેન્ડમાં વર્ષમાં માપવાપાત્ર વરસાદ પડવાની સરેરાશ 155 દિવસ છે. ઠંડીનો ગાળો ટૂંકો હોય છે અને હિમપાત પણ દર વર્ષે અમુક સમય માટે જ થાય છે, જોકે કોલંબિયા રિવર ગોર્જમાંથી ઉઠતી ઠંડી હવાના કારણે શહેર બરફ સાથેના તોફાની પવન માટે પ્રસિદ્ધ છે. શિયાળા દરમિયાન શહેરમાં હિમપાતનું પ્રમાણ કેટલીક વાર નહીવતથી લઇને 1992-93માં 60.9 ઇંચ (154.7 સેમી) રહ્યું છે. પોર્ટલેન્ડમાં અત્યાર સુધીનું સૌથી નીચું તાપમાન 2 ફેબ્રુઆરી, 1950ના રોજ −3 °F (−19 °C) નોંધાયું હતું. અત્યાર સુધીનું સૌથી ઊંચું તાપમાન 30 જુલાઈ, 1965ના રોજ તથા 8 ઓગસ્ટ 1981 અને 10 ઓગસ્ટ 1981ના રોજ 107 °F (42 °C) નોંધાયું હતું. મેથી સપ્ટેમ્બર સુધી દરેક મહિનામાં 100 °F (38 °C) નું તાપમાન નોંધાયું છે. {{Infobox Weather | single_line=Yes | location =Portland, Oregon ([[Portland International Airport|PDX]]) | Jan_Hi_°F =45.6 | Feb_Hi_°F =50.3 | Mar_Hi_°F =55.7 | Apr_Hi_°F =60.5 | May_Hi_°F =66.7 | Jun_Hi_°F =72.7 | Jul_Hi_°F =79.3 | Aug_Hi_°F =79.7 | Sep_Hi_°F =74.6 | Oct_Hi_°F =63.3 | Nov_Hi_°F =51.8 | Dec_Hi_°F =45.4 | Year_Hi_°F =62.1 | Jan_Lo_°F =34.2 | Feb_Lo_°F =35.9 | Mar_Lo_°F =38.6 | Apr_Lo_°F =41.9 | May_Lo_°F =47.5 | Jun_Lo_°F =52.6 | Jul_Lo_°F =56.9 | Aug_Lo_°F =57.3 | Sep_Lo_°F =52.5 | Oct_Lo_°F =45.2 | Nov_Lo_°F =39.8 | Dec_Lo_°F =35 | Year_Lo_°F =44.8 <!-- | Jan_REC_Hi_°F =66 | Feb_REC_Hi_°F =71 | Mar_REC_Hi_°F =80 | Apr_REC_Hi_°F =90 | May_REC_Hi_°F =100 | Jun_REC_Hi_°F =102 | Jul_REC_Hi_°F =107 | Aug_REC_Hi_°F =107 | Sep_REC_Hi_°F =105 | Oct_REC_Hi_°F =92 | Nov_REC_Hi_°F =73 | Dec_REC_Hi_°F =65 | Year_REC_Hi_°F =107 | Jan_REC_Lo_°F = −2 | Feb_REC_Lo_°F = −3 | Mar_REC_Lo_°F = 19 | Apr_REC_Lo_°F = 29 | May_REC_Lo_°F = 29 | Jun_REC_Lo_°F = 39 | Jul_REC_Lo_°F = 43 | Aug_REC_Lo_°F = 44 | Sep_REC_Lo_°F = 34 | Oct_REC_Lo_°F = 26 | Nov_REC_Lo_°F = 13 | Dec_REC_Lo_°F = 6 | Year_REC_Lo_°F = −3 --> | scprecip = green | Jan_Precip_inch =5.07 | Feb_Precip_inch =4.18 | Mar_Precip_inch =3.71 | Apr_Precip_inch =2.64 | May_Precip_inch =2.38 | Jun_Precip_inch =1.59 | Jul_Precip_inch =0.72 | Aug_Precip_inch =0.93 | Sep_Precip_inch =1.65 | Oct_Precip_inch =2.88 | Nov_Precip_inch =5.61 | Dec_Precip_inch =5.71 | Year_Precip_inch =37.07 |Jan_Snow_inch = 1.6 |Feb_Snow_inch = 1.6 |Mar_Snow_inch = 0 |Apr_Snow_inch = 0 |May_Snow_inch = 0 |Jun_Snow_inch = 0 |Jul_Snow_inch = 0 |Aug_Snow_inch = 0 |Sep_Snow_inch = 0 |Oct_Snow_inch = 0 |Nov_Snow_inch = 0.6 |Dec_Snow_inch = 1.3 |Year_Snow_inch = 5.2 |Jan_Sun=86.8 |Feb_Sun=118.7 |Mar_Sun=192.2 |Apr_Sun=222.0 |May_Sun=275.9 |Jun_Sun=291.0 |Jul_Sun=331.7 |Aug_Sun=297.6 |Sep_Sun=237.0 |Oct_Sun=151.9 |Nov_Sun=78.0 |Dec_Sun=65.1 |Year_Sun=2347.9 |Unit_Precip_days= 0.01 in |Unit_Snow_days= 0.1 in |Jan_Snow_days = 1.0 |Jan_Precip_days = 17.2 |Feb_Snow_days = 1.1 |Feb_Precip_days = 15.8 |Mar_Snow_days = 0 |Mar_Precip_days = 17.2 |Apr_Snow_days = 0 |Apr_Precip_days = 15.3 |May_Snow_days = 0 |May_Precip_days = 12.8 |Jun_Snow_days = 0 |Jun_Precip_days = 8.8 |Jul_Snow_days = 0 |Jul_Precip_days = 4.4 |Aug_Snow_days = 0 |Aug_Precip_days = 4.8 |Sep_Snow_days = 0 |Sep_Precip_days = 7.5 |Oct_Snow_days = 0 |Oct_Precip_days = 11.4 |Nov_Snow_days = 0.4 |Nov_Precip_days = 18.9 |Dec_Snow_days = 1.3 |Dec_Precip_days = 18.3 | source = NOAA <ref name = NCDC > {{Cite web |url=http://www.wrh.noaa.gov/pqr/climate/pdx_clisummary.php |title=NOW Data-NOAA Online Weather Data |publisher= [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date= 2009-07-30 }}</ref> |access-date = 2009-07-30 | source2 = HKO <REF NAME = HKO > {{cite web | url = http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/n_america/us/Portland_e.htm | title = Climatological Normals of Portland, OR | access-date = 2010-06-26 | publisher = [[Hong Kong Observatory]] | archive-date = 2011-09-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110925051035/http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/n_america/us/portland_e.htm | url-status = dead }} </ref> | accessdate2 = 2010-06-26 }} == શહેરી વિસ્તાર == {{wide image|HawthorneBridge-Pano.jpg|1200px|Panorama of downtown Portland. [[Hawthorne Bridge]] viewed from a dock on the [[Willamette River]] near the [[Oregon Museum of Science and Industry]] (OMSI)}} {{wide image|Portland_Night_panorama.jpg|1200px|Panorama of downtown Portland at night. Viewed from across the [[Willamette River]] in SE Portland.}} {{See also|Architecture of Portland, Oregon|List of tallest buildings in Portland, Oregon|Downtown Portland|Neighborhoods of Portland, Oregon}} પોર્ટલેન્ડ કોલંબિયા રિવરની સાથે વિલ્મેટ રિવરના સંગમ પાસે વિલ્મેટ નદીની આરપાર ફેલાયેલું છે. વધુ ગીચ અને પહેલેથી વિકસીત પશ્ચિમી ક્ષેત્ર સામાન્ય રીતે નજીકમાં વેસ્ટ હિલ્સ (ટુએલેટિન પર્વતમાળા)થી કિનારે આવેલું છે, જોકે તે તેનાથી ઉપરથી લઇને વોશિંગ્ટન કાઉન્ટીની સરહદ સુધી ફેલાયેલું છે. સમતળ પૂર્વ ક્ષેત્ર ગ્રેશમના ઉપનગર લગભગ 180 બ્લોકમાં ફેલાયેલું છે. ગ્રામ્ય મલ્ટનોમાહ કાઉન્ટી સુદુર પૂર્વમાં સ્થિત છે. [[File:portland.png|thumb|left|પોર્ટલેન્ડના વિભાગો]] 1981માં પોર્ટલેન્ડ, આલ્બિના અને પૂર્વ પોર્ટલેન્ડ શહેર સંગઠીત થયા અને પુનરાવર્તિત નામ ધરાવતા માર્ગોને નવા નામ આપવામાં આવ્યા. 2 સપ્ટેમ્બર, 1931ના રોજ “મહાન પુનઃસંખ્યાકન” દ્વારા નામકરણ વિધીને માનકીકરણ કરવામાં આવ્યું અને ઘરના નંબર બદલીને 20 પ્રતિ બ્લોકની જગ્યાએ 100 પ્રતિ બ્લોક કરવામાં આવ્યા. તેનાથી પોર્ટલેન્ડ દક્ષિણ પશ્ચિમ, દક્ષિણ પૂર્વ, ઉત્તર પશ્ચિમી, ઉત્તર અને પૂર્વોત્તર એમ પાંચ વિભાગમાં વિભાજિત થઇ ગયું. બર્નસાઇડ સ્ટ્રીટ ઉત્તર અને દક્ષિણને વિભાજિત કરે છે અને વિલ્મેટ નદી પૂર્વ અને પશ્ચિમને વિભાજિત કરે છે. નદી બર્નસાઇડના ઉત્તરમાં પાંચ બ્લોક પશ્ચિમ તરફ વળે છે અને તેના સ્થાન પર વિલિયમ્સ એવેન્યુનો ઉપયોગ એક વિભાજક તરીકે કરવામાં આવે છે. ઉત્તર વિભાગ વિલિયમ્સ એવેન્યુ અને પશ્ચિમમાં વિલ્મેટ નદી વચ્ચે આવેલું છે. પશ્ચિમ બાજુએ રિવરપ્લેસ, જોન્સ લેન્ડિંગ અને સાઉથ વોટરફ્રન્ટ ડિસ્ટ્રીક્ટ્સ “છઠ્ઠા ચતુર્થાંશ”માં આવે છે જ્યાં સરનામા પશ્ચિમથી પૂર્વમાં નદી તરફ અને ઉપરની બાજુએ જાય છે. “છઠ્ઠા ચતુર્થાંશ” પશ્ચિમમાં નૈટો પાર્કવે અને બાર્બર બુલેવાર્ડથી ઉત્તરમાં મોન્ટગોમેરી સ્ટ્રીટ તરફ દક્ષિણમાં નેવેડા સ્ટ્રીટથી ઘેરાયેલું છે. આ વિસ્તારમાં પૂર્વ-પશ્ચિમના સરનામાની આગળ શૂન્ય આવે છે. (એટલે કે 0246 SW કેલિફોર્નિયા સ્ટ્રીટ એ 246 SW કેલિફોર્નિયા સ્ટ્રીટ નથી. મોટા ભાગના મેપિંગ પ્રોગ્રામ આ બે અલગ સરનામામાં તફાવત પારખી શકતા નથી.) === ઉદ્યાન અને બગીચા === [[File:IntnlRoseTestGarden.jpg|thumb|right|ઇન્ટરનેશનલ રોઝ ટેસ્ટ ગાર્ડનનું વિહંગાવલોકન]] [[File:TomMcCallWaterfrontPark.jpg|thumb|right|ઉત્તરમાંથી જોવાતું ટોમ મેકકોલ વોટરફ્રન્ટ પાર્ક]] પાર્કલેન્ડને તેના પાર્કો અને ખુલ્લી જગ્યાઓ જાળવવાના તેના વારસાનું ગૌરવ છે. પાર્ક અને હરિયાળા જગ્યાઓની યોજના જોન ચાર્લ્સ ઓમસ્ટેડના 1903ના ''રિપોર્ટ ટુ ધ પોર્ટલેન્ડ પાર્ક બોર્ડ'' થી ચાલુ છે. 1995માં પોર્ટલેન્ડના મહાનગરીય ક્ષેત્રના મતદારોએ માછલી, વન્ય જીવન અને લોકોના મૂલ્યવાના પ્રાકૃતિક ક્ષેત્રોના અધિગ્રહણ માટે એક ક્ષેત્રીય બોન્ડ પસાર કર્યું. દશ વર્ષ બાદ પારિસ્થિતિક મહત્વના થી વધુ{{convert|8100|acre|km2|0}} કુદરતી વિસ્તારો ખરીદાઇ ચૂક્યા હતા અને તે સ્થાયી રીતે વિકાસથી સુરક્ષિત છે.<ref>{{cite web | last = Houck | first = Mike | title = Metropolitan Greenspaces: A Grassroots Perspective | publisher = Audubon Society of Portland | url = http://www.audubonportland.org/conservation_advocacy/urbanconservation/metro_greenspaces | access-date = 2006-11-07 | archive-date = 2007-09-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070928071519/http://www.audubonportland.org/conservation_advocacy/urbanconservation/metro_greenspaces | url-status = dead }}</ref> પોર્ટલેન્ડ સમીપવર્તી અમેરિકામાં (જેક્સન, મિસિસિપી અને બેન્ડ, ઑરેગોન ઉપરાંત) માત્ર એવા ત્રણ શહેરોમાં સામેલ છે જેની સરહદની અંદર વિલુપ્ત જ્વાળામુખી છે. માઉન્ટ ટેબોર પાર્ક પોતાના કુદરતી દૃશ્યો અને ઐતિહાસિક તળાવો માટે જાણીતું છે.<ref>{{ cite web | title = Mount Tabor Park | publisher = Portland Parks & Recreation | url = http://www.portlandonline.com/parks/finder/index.cfm?action=ViewPark&PropertyID=275 | access-date = 2006-11-07}}</ref> ફોરેસ્ટ પાર્ક સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકામાં શહેરની સરહદ અંદર સૌથી મોટું પાર્ક છે જે 5000 એકર (20 km²)થી વધુ વિસ્તારમાં ફેલાયેલું છે. વિશ્વનો સૌથી મોટો પાર્ક (બે ફુટના વ્યાસનો દાયરો, પાર્કનું ક્ષેત્રફળ માત્ર 0.3 ચોરસ માઇલ છે) મિલ એન્ડ્સ પાર્ક પણ પોર્ટલેન્ડમાં આવેલું છે. વોશિંગ્ટન પાર્ક શહેરના પશ્ચિમી વ્યાપારિક ક્ષેત્રમાં છે, ઑરેગોન પ્રાણીસંગ્રહાલય, પોર્ટલેન્ડ જાપાની ગાર્ડન અને ઇન્ટરનેશનલ રોઝ ટેસ્ટ ગાર્ડન છે. નજીકમાં પોર્ટલેન્ડનું સૌથી ઊંચું પોઇન્ટ કાઉન્સિલ ક્રેસ્ટ પાર્ક આવેલું છે. ટોમ મેકકોલ વોટરફ્રન્ટ પાર્ક વ્યાપારિક ક્ષેત્રમાં વિલ્મેટના પશ્ચિમ કિનારે બાજુ બાજુમાં આવેલું છે. હાર્બર ડ્રાઇવ હટાવ્યા બાદ 1974માં {{convert|37|acre|0|adj=on}} પાર્ક બનાવવામાં આવ્યું હતું અને ત્યાં વર્ષભર મોટા મોટા કાર્યક્રમો આયોજિત થાય છે. પોર્ટલેન્ડના વ્યાપારિક ક્ષેત્રમાં શહેરના બ્લોક્સના બે જૂથ પાર્ક માટે ફાળવાયેલા છેઃ ઉત્તર અને દક્ષિણ પાર્ક બ્લોક્સ. ટ્રાઇઓન ક્રીક સ્ટેટ નેચરલ એરિયા પોર્ટલેન્ડના ત્રણ ઑરેગોન સ્ટેટ પાર્ક્સમાં એક અને સૌથી વધુ લોકપ્રિય છે તેના નાળામાં સ્ટીલહેડ હોય છે. અન્ય બે સ્ટેટ પાર્ક છે વેસ્ટ હિલ્સમાં સ્થિત વિલ્મેટ સ્ટોન સ્ટેટ હેરિટેઝ સાઇટ અને પોર્ટલેન્ડ આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનમથકની નજીક કોલંબિયા રિવરમાં સ્થિત ગવર્નમેન્ટ આઇલેન્ડ સ્ટેટ રિક્રિયેશન એરિયા. == સંસ્કૃતિ અને સમકાલિન જીવન == પોર્ટલેન્ડને ઘણીવાર “અમેરિકાનું સૌથી હરિયાળું શહેર” તરીકે સન્માનિત કરવામાં આવે છે અને વિશ્વના ટોચના 10 હરિયાળા શહેરોમાં તેનો સમાવેશ થાય છે. ''પોપ્યુલર સાયન્સ'' એ પોર્ટલેન્ડને સતત અમેરિકાના સૌથી હરિયાળા શહેર તરીકે પુરસ્કૃત કર્યું છે અને ''ગ્રિસ્ટ'' મેગેઝિન અનુસાર તે વિશ્વના સૌથી હરિયાળા શહેરોની યાદીમાં બીજા ક્રમે આવે છે.<ref>{{ cite web |url= http://www.popsci.com/environment/article/2008-02/americas-50-greenest-cities?page=1|title= America's 50 Greenest Cities |access-date= 2010-06-10 }}</ref><ref>{{ cite web |url= http://www.grist.org/article/cities3/|title= 15 Green Cities |access-date= 2010-06-10 }}</ref> પોર્ટલેન્ડને અમેરિકી ડીઆઇવાય (DIY) યુવા સંસ્કૃતિનું ઘર માનવામાં આવે છે. 1980ના ઉત્તરાર્ધથી આજ સુધી પોર્ટલેન્ડ જીન-રચના જેવા આંદોલનોનું મુખ્ય કેન્દ્ર, પોર્ટલેન્ડ [[જીન]] સંગોષ્ઠી જેવી ઘટનાઓનું આયોજક<ref>{{cite web |url= http://www.pdxzines.com/info/ |title= Portland Zine Symposium Official Site |access-date= 2007-09-15 |archive-date= 2011-11-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111104035943/http://pdxzines.com/info/ |url-status= dead }}</ref> અને માઇક્રોકોઝમ જેવા અગ્રણી જીનવ વિતરકોનું ઘર રહ્યું છે. ડીઆઇવાય (DIY) શિલ્પ સમુદાયએ 1990ના દાયકાથી વસતી વિસ્ફોટ પણ જોયો છે અને હવે ક્રાફ્ટી વંડરલેન્ડ<ref>{{ cite web |url= http://www.craftywonderland.com/|title= Crafty Wonderland Official Site |access-date= 2007-09-15 }}</ref> અને નિયમિત ચર્ચ ઓફ ક્રાફ્ટ<ref>{{cite web |url= http://www.churchofcraft.org/index4.html |title= Church of Craft Official Site |access-date= 2007-09-15 |archive-date= 2007-09-15 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070915144045/http://www.churchofcraft.org/index4.html |url-status= dead }}</ref> બેઠકો જેવી ઘટનાઓની મેજબાની કરે છે અને નિટન કિટન<ref>{{ cite web |url= http://knittnkitten.com/|title= Knittn Kitten Official Site |access-date= 2007-09-15 }}</ref> અને સ્ક્રેપ (SCRAP)<ref>{{cite web |url= http://www.scrapaction.org/ |title= School & Community Reuse Action Project Official Site |access-date= 2007-09-15 |archive-date= 2011-01-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110129095815/http://scrapaction.org/ |url-status= dead }}</ref> જેવા સ્ટોર્સ અને બોલ્ટ, પીડીએક્સ સ્ટીમસ્ટર્સ ડ્રોપ ઇન સુઇંગ સ્ટુડિયો,<ref>{{cite web|url= http://pdxseamsters.com/|title= PDX Seamsters Official website|access-date= 2010-04-21|archive-date= 2011-02-07|archive-url= https://web.archive.org/web/20110207145024/http://pdxseamsters.com/|url-status= dead}}</ref> યાર્ન ગાર્ડન<ref>{{cite web |url= http://www.yarngarden.net/ |title= Yarn Garden Official Site |access-date= 2007-09-15 |archive-date= 2010-07-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100704072206/http://yarngarden.net/ |url-status= dead }}</ref> અને વ્યાપારિક ક્ષેત્રમાં ફાઇબર ડિસ્ટ્રીક્ટ જેવા સ્વતંત્ર માલિકીના અનેક સ્ટોર્સનું ઘર છે. પોર્ટલેન્ડ કટ્ટર નારીવાદી અને સમલૈંગિક સક્રિયતા જેવા આંદોલનોનું ઘર છે અને 1975માં શરૂ તથા ઇમ્પિરિયલ સોવેરિન રોઝ કોર્ટ ઓફ ઑરેગોન<ref>{{cite web|url=http://www.rosecourt.org/|title=Imperial Sovereign Rose Court official site|3=access date+ 2008-12-08|access-date=2010-11-25|archive-date=2000-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20000915183117/http://www.rosecourt.org/|url-status=dead}}</ref>ની રૂપરેખા પર તૈયાર ધ વર્લ્ડ્સ ઓલ્ડેસ્ટ ટીનેઝ ડ્રેગ ક્વિન પેજેન્ટ રોજ બેન્ડ અને થોર્ન પેજેન્ટનું ગૃહ નગર પણ છે. આ શહેરને પંક, હાર્ડકોર, ક્રસ્ટ પંક અને અરાજકતાવાદી આંદોલનો અને ઉપ શૈલી જેમાં ઉપરોક્ત ઉપ સંસ્કૃતિઓનો હિસ્સો આત્મનિર્ભર DIY સંસ્કૃતિ આંદોલન પણ સામેલ છે, તેનું આશ્રયસ્થાન માનવામાં આવે છે. === મનોરંજન અને લલિતકળાઓ === [[File:SchnitzerAtNightFront.jpg|thumb|right|આર્લેન સ્કિનિત્ઝર કોન્સર્ટ હોલ, અન્ય ઉપરાંત ઑરેગોન સિમ્ફનીનું ઘર]] મોટા ભાગના મોટા શહેરોની જેમ પોર્ટલેન્ડમાં પણ ગીત-સંગીતની અનેક સંસ્થાઓ છે જેમાં ઑરેગોન બેલે થિયેટર, ઑરેગોન સિમ્ફની, પોર્ટલેન્ડ સેન્ટર સ્ટેજ, પોર્ટલેન્ડ બરોક ઓર્કેસ્ટ્રા અને પોર્ટલેન્ડ ઓપેરાનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં ન્યૂયોર્કના ઓફ બ્રોડવે અથવા ઓફ-ઓફ બ્રોડવે જેવા કેટલાક રંગમંચ પણ છે. ઉદાહરણ તરીકે પોર્ટલેન્ડ સેન્ટર સ્ટેજ, આર્ટિસ્ટ્સ રિપેર્ટરી થિયેટર, મિરેકલ થિયેટર, સ્ટાર્ક રેવિંગ થિયેટર, અને ટિયર્સ ઓફ જોય થિયેટર. પોર્ટલેન્ડ હોલિવૂડ થિયેટરમાં વિશ્વમાં એકમાત્ર એચપી લવરક્રાફ્ટ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ<ref>{{ cite web |url= http://www.hplfilmfestival.com/|title= Lovecraft Film Festival Official Site |access-date= 2007-11-25 }}</ref>નું આયોજન કરે છે. પોર્ટલેન્ડ લુઇ લુઇ માટે વિખ્યાત ધ કિંગ્સમેન અને પોલ રિવિયર એન્ડ રેડર્સ જેવા પ્રસિદ્ધ બેન્ડ્સનું ઘર પણ છે. અન્ય સુવિખ્યાત સંગીત સમૂહોમાં સામેલ છે ધ ડેન્ડી વોરહોલ્સ, એવરક્લિયર, મોડેસ્ટ માઉસ, પિંક માર્ટિની, સ્લેટર-કિની, ધ શિન્સ, બ્લિટ્ઝન ટ્રેપર, ધ ડિસેમ્બરિસ્ટ્સ અને સ્વર્ગીય એલિયટ સ્મિથ. શહેરનું સેટિરીકોન નાઇટ ક્લબ એવી સંસ્થાના રૂપમાં પ્રસિદ્ધ છે જ્યાં નિર્વાણના અગ્રણી સ્વર્ગીય કર્ટ કોબેન અને રૉક સંગીતકાર કોર્ટની લવ મળ્યા હતા અને પછી તેમણે લગ્ન કરી લીધા હતા.<ref>{{citeweb|url=http://www.biography.com/articles/Kurt-Cobain-9542179?print|work=Biography.com|title=Kurt Cobain|access-date=17 May 2010|archive-date=6 ઑગસ્ટ 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/69hcsVnTD?url=http://www.biography.com/people/kurt-cobain-9542179|url-status=dead}}</ref> સુવિખ્યાત એનિમેટર્સ મેટ ગ્રોનિંગ (''ધ સિમ્પસન્સ'' ), વિલ વિન્ટોન (''વિલ વિન્ટોન્સ એ ક્લેમેશન ક્રિસ્મસ સેલિબ્રેશન'' ), અને ફિલ્મનિર્માતા ગસ વાન સેન્ટ (''ગુડ વિલ હન્ટિંગ'' (1997), ''મિલ્ક'' (2008)). અભિનેતા સેમ ઇલિયટ અને સેલી સ્ટ્રથર્સ પોર્ટલેન્ડના છે. ''હેવી મેટલ'' અને અન્ય સામયિકોના કાર્ટૂનિસ્ટ-ચિત્રકાર ડેન સ્ટીફન પોર્ટલેન્ડમાં રહે છે. પોર્ટલેન્ડ પર આધારિત અને શૂટ કરવામાં આવેલી તાજેતરની ફિલ્મોમાં ''એક્સ્ટ્રાઓર્ડિનરી મેઝર્સ'' , ''બોડી ઓફ એવિડન્સ'' , ''વ્હોટ ધ બ્લીપ ડુ વી નો!?'' , ''ધ હન્ટેડ'' , ''ટ્વિલાઇટ'' , ''પેરાનોઇડ પાર્ક'' , ''વેન્ડી એન્ડ લ્યુસી'' , ''ફીસ્ટ ઓફ લવ'' , અને ''અનટ્રેસેબલ'' નો સમાવેશ થાય છે. પોર્ટલેન્ડના મનોરંજન ક્ષેત્રે એક અસામાન્ય વિશેષતા છે કે અહી મોટી સંખ્યામાં મૂવી થિયેટર્સમાં ઘણી વાર બીજી વાર ચાલતી તથા પુનઃપ્રદર્શિત ફિલ્મો સાથે બિયર પીરસાય છે. આવા “બ્રુ એન્ડ વ્યૂ” થિયેટરોનું એક ઉલ્લેખનિય ઉદાહરણ છે ધ બગદાદ થિયેટર એન્ડ પબ. ''લિવરેજ'' અને ''અંડર સસ્પિશન'' જેવા ટીવી શોનું ફિલ્માંકન પોર્ટલેન્ડમાં થયું છે. === લેખકો === પોર્ટલેન્ડમાં થઇ ગયેલા લેખકોમાં ''અર્થસી'' નોવેલ્સ, ''હૈનિશ સાઇકલ'' અને ''ઓર્સિનિયન ટેલ્સ'' માટે વિખ્યાત ફિક્શન લેખિકા ઉરસુલા કે. લી ગુઇન, ટ્રાન્સગ્રેશનલ ફિક્શન નવલકથાકાર અને પોતાની એવોર્ડ વિજેતા નવલકથા ''ફાઇલ ક્લબ'' માટે જાણીતા ચક પલાહનિક, બાળકોના પુસ્તકોની લોકપ્રિય શ્રેણીના લેખક બેવર્લી ક્લેરી, જેમના પાત્રોમાં હેનરી હગિન્સ, તેમનો કૂતરો રિબ્સી, બિટ્રીસ “બિઝસ” ક્વિમ્બી અને રોમોના ક્વિમ્બીનો સમાવેશ થાય છે. ક્લેરીના પાત્રો જ્યાં રહે છે તે ક્લિકિટેટ સ્ટ્રીટ વાસ્તવમાં ઉત્તરપૂર્વ પોર્ટલેન્ડની ગલી છે. નજીકના ગ્રાન્ટ પાર્કમાં આ પાત્રોના પૂતળા મૂકવામાં આવ્યા છે. === પર્યટન === [[File:Portlandia.jpg|right|thumb|SW 5th એવેન્યુ પર પોર્ટલેન્ડ બિલ્ડીંગના પ્રવેશ દ્વાર પર રખાયેલું તાંબાનું પુતળું પોર્ટલેન્ડિયા]] પોર્ટલેન્ડ વિવિધ શ્રેણીના કલાકારો અને કલા સંગઠનોનું ઘર છે અને 2006માં ''અમેરિકન સ્ટાઇલ'' સામયિકે તેને અમેરિકાનું દશમું સર્વશ્રેષ્ઠ બિગ સિટી આર્ટ્સ ડેસ્ટિનેશન જાહેર કર્યું હતું. ધ પોર્ટલેન્ડ આર્ટ મ્યુઝિયમ શહેરમાં સૌથી મોટું કળાકૃતિઓના સંગ્રહની માલિકી ધરાવે છે અને દર વર્ષે વિવિધ પ્રવાસી પ્રદર્શનો યોજે છે અને તાજેતરમાં જ આધુનિક અને સમકાલિન કલાની વિંગ જોડવાથી તે સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાના પચ્ચીસ સૌથી મોટા મ્યુઝિયમ પૈકી એક બની ગયું છે. વ્યાપારી ક્ષેત્ર પર્લ ડિસ્ટ્રીક્ટ, અલ્બર્ટા ડિસ્ટ્રીક્ટ અને શહેરભરના અનેક વિસ્તારોમાં તેની આર્ટ ગેલેરી હાજર છે. ઑરેગોન મ્યુઝિયમ ઓફ સાયન્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી (OMSI), વ્યાપારિક પોર્ટલેન્ડથી વિલ્મેટ રિવરની પાર પૂર્વ કિનારા પર આવેલ છે અને તે ભૌતિક વિજ્ઞાન, જીવ વિજ્ઞાન, પૃથ્વી વિજ્ઞાન, પ્રૌદ્યોગિકી, ખગોળ વિજ્ઞાન અને પ્રારંભિક બાળ શિક્ષા પર વિવિધ પ્રકારના સૂચનાપરક પ્રદર્શનો ધરાવે છે. ઓએમએસઆઇ (OMSI)માં એક ઓમ્નીમેક્સ (OMNIMAX) થિયેટર છે અને તે ''ધ હંટ ફોર રેડ ઓક્ટોબર'' ફિલ્મમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલી સબમરીનનું ઘર છે.{{USS|Blueback|SS-581|6}} પોર્ટલેન્ડમાં પ્રમાણિત સુઝૌ-શૈલીના ચાર દિવાલ ધરાવતા પોર્ટલેન્ડ ક્લાસિકલ ચાઇનીઝ ગાર્ડન પણ આવેલું છે. પોર્ટલેન્ડ બિલ્ડિંગની પશ્ચિમમાં પોર્ટલેન્ડિયા મૂર્તિ (સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટી પછી) ઠોકવામાં આવેલા તાંબાથી બનેલી અમેરિકાની બીજા ક્રમની સૌથી મોટી પ્રતિમા છે. પોર્ટલેન્ડની સાર્વજનિક કલાકૃતિઓનું સંચાલન રિઝનલ આર્ટ્સ એન્ડ કલ્ચર કાઉન્સિલ દ્વારા કરવામાં આવે છે. પોવેલ્સ સિટી ઓફ બુક્સ સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકામાં પુસ્તકોની સૌથી મોટી સ્વતંત્ર દુકાન અને મિસિસિપી રિવરની પશ્ચિમમાં પુસ્તકોની સૌથી મોટી દુકાન હોવાનો દાવો કરે છે. પોર્ટલેન્ડ રોઝ ફેસ્ટિવલ દર વર્ષે જૂનમાં યોજાય છે અને તેમાં બે પરેડ, ડ્રેગન બોટ દોડ, ટોમ મેકકોલ વોટરફ્રન્ટ પાર્કમાં આનંદોત્સવ સવારી અને એવા ડઝનબંધ કાર્યક્રમો સામેલ હોય છે. વેસ્ટ હિલ્સનું વોશિંગ્ટન પાર્ક પોર્ટલેન્ડના કેટલાક સૌથી લોકપ્રિય મનોરંજન સ્થળોનું ઘર છે જેમાં ઑરેગોન પ્રાણીસંગ્રહાલય, પોર્ટલેન્ડ જાપાની ગાર્ડન, વર્લ્ડ ફોરેસ્ટરી સેન્ટર અને હોયત એબ્રોરેટમ સામેલ છે. બિયર અને શરાબની ખુશીમાં પોર્ટલેન્ડમાં આખો વર્ષ દરમિયાન ઉત્સવો યોજાતા રહે છે જેમાં ઑરેગોન બ્રુઅર્સ ફેસ્ટિવલ પણ સામેલ છે. દર વર્ષે ઉનાળામાં જુલાઈના અંતિમ સપ્તાહમાં આયોજિત તે ઉત્તર અમેરિકામાં સૌથી મોટા આઉટડોર તહેવાર છે જેમાં 2008માં 70,000 લોકોએ ભાગ લીધો હતો.<ref>{{cite web|url=http://blog.oregonlive.com/thebeerhere/2008/07/2008_obf_biggest_ever_say_orga.html|title=OregonLive blog|access-date=2010-11-25|archive-date=2013-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922011706/http://blog.oregonlive.com/thebeerhere/2008/07/2008_obf_biggest_ever_say_orga.html|url-status=dead}}</ref> કેલેન્ડર વર્ષમાં યોજાયેલા અન્ય મુખ્ય બિયર તહેવારોમાં એપ્રિલમાં સ્પ્રિંગ બિયર એન્ડ વાઇન ફેસ્ટિવલ, જૂનમાં નોર્થ અમેરિકન ઓર્ગેનિક બ્રુઅરીઝ ફેસ્ટિવલ, જુલાઇમાં પોર્ટલેન્ડ ઇન્ટરનેશનલ બિયરફેસ્ટ<ref>{{cite news | title = Brewers, beer lovers get many reasons to raise a glass | first = Anne Marie | last = Distefano | work = Portland Tribune | date = July 8, 2005 | url = http://www.portlandtribune.com/features/story.php?story_id=30717 | access-date = નવેમ્બર 25, 2010 | archive-date = ડિસેમ્બર 6, 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081206074237/http://www.portlandtribune.com/features/story.php?story_id=30717 | url-status = dead }}</ref> અને ડિસેમ્બરમાં હોલિડે એલ ફેસ્ટિવલનો સમાવેશ થાય છે. === ખરીદી === [[File:MadeinOregonsign.jpg|thumb|મેડ ઇન ઑરેગોન સંજ્ઞા]] પોર્ટલેન્ડમા ખરીદી માટે ઘણા વિકલ્પો હાજર છે. ખરીદદારી કેટલાક જાણીતા ક્ષેત્રોમાં સામેલ છે ડાઉનટાઉન પોર્ટલેન્ડ, નોબ હિલ (NW 21મું અને 23મું એવેન્યુ), પર્લ ડિસ્ટ્રીક્ટ અનો લોઇડ ડિસ્ટ્રીક્ટ. વ્યાપાર ક્ષેત્રમાં મોટા ડિપાર્ટમેન્ટ સ્ટોર્સમાં સામેલ છે નોર્ડસ્ટોર્મ, મેસી’ઝ, સેક્સ ફિફ્થ એવેન્યુ અને મેરિયોઝ. મહાનગરીય ક્ષેત્રમાં મોટા મોલમાં સામેલ છે બ્રિજપોર્ટ વિલેજ, વોશિંગ્ટન સ્કવેર, ક્લેકામસ ટાઉન સેન્ટર, લોઇડ સેન્ટર, વ્હેન્કુવર મોલ અને પાયોનિયર પ્લેસ. અન્ય એક ગંતવ્ય સ્થાન પોર્ટલેન્ડ સેટરડે માર્કેટ છે જે શહેરી બજાર જેવી જગ્યા છે જ્યાં પોર્ટલેન્ડની વિવિધ સંસ્કૃતિઓ દર્શાવતા હસ્તશિલ્પથી લઇને તિબેટીયન માલ વેચવામાં આવે છે. શનિવાર બજાર માર્ચથી લઇને ક્રિસમસ સુધી દર સપ્તાહાંતે ખુલ્લું રહે છે. મેડ ઇન ઑરેગોન કંપની પોર્ટલેન્ડમાં આવેલ છે, તે ઑરેગોનમાં બનતા ઉત્પાદનો અને ઉપહારમાં તે વિશેષતા ધરાવે છે. ક્લાર્ક કાઉન્ટી, વોશિંગ્ટનના ઘણા રહેવાસીઓ ઑરેગોનના કરમુક્ત સ્ટોર્સમાં ખરીદી કરવા માટે રાજ્યની સરહદ પાર કરીને આવે છે. === બ્રુઅરીઝ === પોર્ટલેન્ડ પોતાની માઇક્રોબ્રુઅરી બિયર માટે ઘણું પ્રસિદ્ધ છે.<ref name="brewpub">{{cite news |url=http://travel.nytimes.com/2006/01/13/travel/escapes/13beer.html | title=In Oregon, It's a Brew Pub World | first = Jessica | last = Merrill | date=January 13, 2006 | access-date=2009-12-16 | work=The New York Times}}</ref> ઑરેગોન પબ્લિક બ્રોડકાસ્ટિંગએ સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકામાં માઇક્રોબ્રુ ક્રાંતિમાં પોર્ટલેન્ડની ભૂમિકાને “બિયરવાના”<ref>{{cite web |url=http://www.opb.org/programs/oregonexperiencearchive/beervana/player.php |title=Oregon Experience: Beervana |access-date=January 6, 2009 |archive-date=ઑગસ્ટ 6, 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/69hcvE5J8?url=http://www.opb.org/programs/oregonexperiencearchive/beervana/player.php |url-status=dead }}</ref> નામના રિપોર્ટમાં નામના રિપોર્ટમાં પ્રલેખિત કર્યું છે, આ શબ્દનો અર્થ છે “પોર્ટલેન્ડ સ્ટેટ ઓફ માઇન્ડ”.{{Tone-inline|date=December 2009}}{{Citation needed|date=October 2008}} કેટલાક લોકો પીણામાં પોર્ટલેન્ડના લોકોની રૂચિનું કારણ આ રીતે દર્શાવે છે, 1888માં સ્થાનિક શરાબ નિર્માતા હેનરી વાઇનહાર્ડએ પોતાની બ્રુઅરી નવ સમર્પિત ફુવારા સ્કિડમોર ફાઉન્ટનમાં બિયરના પ્રવાહની દરખાસ્ત કરી હતી. જોકે સારી ગુણવત્તાના બિયર માટે તે 1980ના દાયકાથી જ પ્રસિદ્ધ છે જ્યારે શરાબની ભઠ્ઠીના પરિસરમાં બિયર પીવાની પરવાનગી આપવા માટે રાજ્યના કાનૂનમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હતો. થોડા જ સમયમાં આખા શહેરમાં માઇક્રોબ્રુઅરી અને બ્રુપબ્સ ગમે ત્યાં ખુલવા લાગ્યા. {{Citation needed|date=October 2008}}સ્થાનિક સામગ્રી ઓછા પ્રોટીનવાળી જવ, બે ડઝનથી વધુ પ્રકારના હોપ્સની પુષ્કળ ઉપલબ્ધિ અને બુલ રન વોટરશેડથી આવતા શુદ્ધ પાણીના કારણે તેની વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન મળ્યું હતું. વિલ્મેટ વેલી સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકામાં હોપની ખેતી કરવાવાળો મુખ્ય વિસ્તાર છે. આજે શહેરમાં અઠ્ઠાવીસ બ્રુઅરીઝ વાળું પોર્ટલેન્ડ દેશના અન્ય કોઇ પણ શહેરની સરખામણીમાં સૌથી વધુ બ્રુઅરીઝનું ઘર છે.<ref name="brewpub"/> એકલા મેકમેનામિન બ્રધર્સના જ ત્રીસથી વધુ બ્રુપબ્સ, ભઠ્ઠીઓ અને શરાબઘર મહાનગરીય ક્ષેત્રમાં ફેલાયેલા છે, અનેક જીર્ણોદ્ધાર કરાયેલા થિયેટરો અને પાડવા માટે નિશ્ચિત જૂની ઇમારતોમાં ખુલ્યા છે. પોર્ટલેન્ડના અન્ય ઉલ્લેખનીય શરાબ નિર્માતા વિડ્મર બ્રધર્સ, બ્રિજપોર્ટ અને હેર ઓફ ડોગ અને અનેક નાના ગુણવત્તાસભર શરાબ નિર્માતા છે. 1999માં લેખક માઇકલ "બિયરહંટર" જેક્સનએ પોર્ટલેન્ડને ''દુનિયાની બિયર રાજધાની'' ગણાવી જણાવી કારણ કે શહેરમાં કોલોન, જર્મની કરતા પણ વધુ બ્રુઅરીઝ છે. પોર્ટલેન્ડ ઑરેગોન વિઝિટર્સ એસોસિયેશન શહેરના ઉપનામોના આધારે “બિયરવાના” અને “બ્રુટોપિયા”ને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યા છે.<ref name="Beer">{{cite web | title = Portland: The center of the beer universe | publisher = Portland Oregon Visitors Association | url = http://www.travelportland.com/media/mbmedkit/mb_beer.html | access-date = 2006-11-18 | archive-date = 2006-03-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060323063856/http://www.travelportland.com/media/mbmedkit/mb_beer.html | url-status = dead }}</ref> મધ્ય જાન્યુઆરી, 2006માં મેયર ટોમ પોટરએ સત્તાવાર રીતે શહેરને એક નવું ઉપનામ- બિયરટાઉન આપ્યું હતું.<ref>{{cite web | title = Portland lifts a glass to its new name | publisher = KOIN 6 News | date = January 12, 2006 | url = http://www.koin.com/Global/story.asp?S=5932394 | access-date = 2007-01-26 | archive-date = 2007-02-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070213215818/http://koin.com/Global/story.asp?S=5932394 | url-status = dead }}</ref> === વ્યંજન === પોર્ટલેન્ડમાં અનેક રેસ્ટોરાં છે અને 2007માં ફુડ નેટવર્ક્સ એવોર્ડ્સના ત્રણ નામાંકનોમાં તેને “વર્ષનું સૌથી સ્વાદિષ્ટ ગંતવ્યઃ ભોજનના પરિપ્રેક્ષ્યમાં ઉભરતા શહેર”નો પુરસ્કાર મળ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.foodnetwork.com/food/show_aw/text/0,3151,FOOD_28456_61089,00.html |title=TV : Food Network Awards : Food Network Awards Winners : Food Network |publisher=Foodnetwork.com |date= |access-date=2008-10-06 |archive-date=2007-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070418122635/http://www.foodnetwork.com/food/show_aw/text/0%2C3151%2CFOOD_28456_61089%2C00.html |url-status=dead }}</ref> [[File:StumptownCoffeeDivision.jpg|thumb|180px|left|47મી અને ડિવિઝન ખાતે અસલ સ્ટમ્પટાઉન કોફી લોકેશન.]]તે વર્ષમાં જ ''ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ'' એ પણ રેસ્ટોરાંની વધતી સંખ્યાના કારણસર પોર્ટલેન્ડને ઓળખ્યું હતું.<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/09/26/dining/26port.html?pagewanted=3&_r=1 |title=In Portland, a Golden Age of Dining and Drinking - New York Times |publisher=Nytimes.com |date=Published: September 26, 2007 |access-date=2008-10-06 | first=Eric | last=Asimov}}</ref> 2007માં ''ટ્રાવેલ + લિઝર'' એ તમામ રાષ્ટ્રીય શહેરોમાં પોર્ટલેન્ડને #9 ઘોષિત કર્યું.<ref>{{cite web|url=http://www.travelandleisure.com/afc/2007/category/6 |title=America's Favorite Cities 2007 &#124; Food/Dining &#124; Food/Dining (Overall) &#124; Travel + Leisure |publisher=Travelandleisure.com |date= |access-date=2008-10-06}}</ref> શહેર અમેરિકામાં સૌથી વધુ શાકાહારી-અનુકુળ શહેર હોવા માટે પણ પ્રસિદ્ધ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.goveg.com/f-vegcities-portland.asp |title=GoVeg.com // Features // North America's Most Vegetarian-Friendly Cities! // Portland, Oregon |publisher=Goveg.com |date= |access-date=2008-10-06}}</ref> બિયર ઉપરાંત પ્રશાંત ઉત્તરપશ્ચિમમાં પોર્ટલેન્ડ પ્રમુખ કૉફી ગંતવ્યના સ્વરૂપમાં ઓળખાય છે, કૉફી હાઉસની પ્રચુરતાના સંદર્ભમાં સિયેટલ પછી તેનું જ નામ આવે છે. Yelp.comએ પોર્ટલેન્ડના 20થી વધુ કૉફી હાઉસને 4.5-5 સિતારા શ્રેણીનો દરજ્જો આપ્યો છે.<ref>{{cite web|url= http://www.yelp.com/c/portland/coffee |title=Portland Coffee Shops |publisher=Yelp.com |date= |access-date=2009-10-15}}</ref> શહેર મૂળ સ્ટમ્પટાઉન કૉફી રોસ્ટર્સનું ઘર છે, પ્રશંસકો જેને પ્રત્યક્ષ વ્યાપાર માટે રાષ્ટ્રની ઉચ્ચતમ ગુણવત્તાવાળી રોસ્ટરીઝ સાથે<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/09/16/dining/reviews/16brief-001.html |title=A Seductive Cup |publisher=New York Times |date= 2009-09-16|access-date=2009-10-15 | first=Oliver | last=Strand}}</ref> અન્ય ડઝનો માઇક્રો-રોસ્ટરીઝ અને કાફે પૈકી એક માને છે. === રમતગમત === [[File:RoseGardenArenaS.jpg|thumb|right|પોર્ટલેન્ડ ટ્રેઇલ બ્લેઝર્સનું ઘર ધ રોઝ ગાર્ડન]] પોર્ટલેન્ડ નેશનલ બાસ્કેટબોલ એસોસિયેશનના ટ્રેઇલ બ્લેઝર્સનું ઘર છે.<ref>{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/mlb/columns/story?columnist=neyer_rob&id=1600284|title=Though not perfect, Portland a viable city for baseball|last=Neyer|first=Rob|date=August 21, 2003|publisher=ESPN.com|quote="Portland is the largest metropolitan area with just one major professional sports team (the Trail Blazers)."|access-date=2009-01-06}}</ref> 2011થી આ શહેર મેજર લીગ સોકર ફ્રેન્ચાઇઝીનું યજમાન બનશે જે પોર્ટલેન્ડ ટિમ્બર્સની શ્રેણીમાં હશે.<ref>{{Cite web |url=http://web.mlsnet.com/news/mls_news.jsp?ymd=20090320&content_id=228140&vkey=pr_mls&fext=.jsp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-07-10 |archive-date=2010-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100319020353/http://web.mlsnet.com/news/mls_news.jsp?ymd=20090320&content_id=228140&vkey=pr_mls&fext=.jsp |url-status=dead }}</ref> શહેરમાં અનેક નાની લીગ ટીમો પણ છે. દોડવું એ મહાનગરીય વિસ્તારમાં એક લોકપ્રિય રમત છે જ્યાં પોર્ટલેન્ડ મેરાથોન અને મોટા ભાગની હૂડ ટુ કોસ્ટ રિલે (વિશ્વની આ પ્રકારની સૌથી મોટી સ્પર્ધા) યોજાય છે. નજીકમાં માઉન્ડ હૂડ પર ઘણાં રિસોર્ટ્સ હોવાથી સ્કિઇંગ અને સ્નોબોર્ડિંગ પણ ઘણા લોકપ્રિય છે તેમાં આખા વર્ષ દરમિયાન યોજાતું ટિમ્બરલાઇન સામેલ છે. ભૂતકાળમાં તે પેસિફિક કોસ્ટ હોકી એસોસિયેશનના પોર્ટલેન્ડ રોઝબડ્સનું ઘર હતું જે ઑરેગોનની પ્રથમ વ્યવસાયિક રમતગમત ટીમ હતી અને અમેરિકનમાં પ્રથમ વ્યવસાયિક હોકી ટીમ હતી. રોઝબડ્સ 1916માં સ્ટેન્લી કપ ફાઇનલ રમ્યા હતા જે આમ કરનારી પ્રથમ અમેરિકન ટીમ હતી. અમેરિકામાં સાઇકલ દોડમાં પોર્ટલેન્ડ સૌથી વધુ સક્રિય છે, ઑરેગોન બાઇસિકલ રેસિંગ એસોસિયેશન દર વર્ષે આવી સેંકડો સ્પર્ધાઓની મંજૂરી આપે છે. વસંત અને ઉનાળામાં એલ્પેનરોઝ વેલોડ્રોમ ખાતે સાપ્તાહિક અને પોર્ટલેન્ડ ઇન્ટરનેશનલ રેસવે ખાતે સપ્તાહની દર રાતે દોડ યોજાય છે અને શરદમાં ક્રોસ ક્રુસેડ જેવી સાઇક્લોક્રોસ દોડોમાં 100થી વધુ સવાર અને ઉત્સાહી દર્શકો ભાગ લે છે. આ ઉપરાંત પોર્ટલેન્ડ મેટ્રોની પોતાની [[ક્રિકેટ|ક્રિકેટ]] લીગ, ઑરેગોન ક્રિકેટ લીગ (ઓસીએલ) છે જે દર વર્ષે ક્રિકેટની આઉટડોર રમતના 2 ફોર્મેટનું આયોજન કરે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.oregonsports.org/not-every-sport-requires-a-ball/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-11-25 |archive-date=2011-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111002030311/http://www.oregonsports.org/not-every-sport-requires-a-ball/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.oregoncricketleague.org/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-11-25 |archive-date=2009-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090725121402/http://www.oregoncricketleague.org/ |url-status=dead }}</ref> === માધ્યમો === પોર્ટલેન્ડમાં ''ધ ઑરેગોનિયન'' એકમાત્ર દૈનિક સામાન્ય રસનું અખબાર છે. તે સમગ્ર રાજ્યમાં તથા ક્લાર્ક કાઉન્ટી, વોશિંગ્ટનમાં ફેલાવો ધરાવે છે. અખબારોના બોક્સ દ્વારા તથા શહેરભરના સ્થળોએ મફતમાં વિતરીત થતા નાના સ્થાનિક અખબારોમાં સામેલ છે ''પોર્ટલેન્ડ ટ્રિબ્યુન'' (ગુરુવારે પ્રકાશિત થતું સામાન્ય રસનું અખબાર), ''વિલ્મેટ વિક'' (સામાન્ય રસનું એકાંતરે આવતું સાપ્તાહિક), ''ધ પોર્ટલેન્ડ મર્ક્યુરી'' (યુવા શહેરી વાચકો પર કેન્દ્રીત વધુ એક સાપ્તાહિક), અને ''ધ એશિયન રિપોર્ટર'' (એશિયાના આંતરરાષ્ટ્રીય અને સ્થાનિક સમાચાર આવરી લેતું સાપ્તાહિક). પોર્ટલેન્ડ ઇન્ડિમિડિયા એ સૌથી જૂના અને સૌથી મોટા સ્વતંત્ર મિડિયા સેન્ટર્સ પૈકી એક છે. ''પોર્ટલેન્ડ એલાયન્સ'' , એક મોટા ભાગે સત્તા-વિરોધી પ્રગતિશીલ માસિક, શહેરનું સૌથી મોટું ચરમપંથી છપાતું અખબાર છે. પોર્ટલેન્ડમાં મહિનામાં બે વખત પ્રકાશિત થતું ''જસ્ટ આઉટ'' આ પ્રદેશનું અગ્રણી એલજીબીટી (LGBT) પ્રકાશન છે. સપ્તાહમાં બે વાર પ્રકાશિત થતું ''સ્ટ્રીટ રુટ્સ'' ઘરવિહોણા સમુદાયના સભ્યો દ્વારા શહેરમાં વેચવામાં આવે છે. ''ધ પોર્ટલેન્ડ બિઝનેસ જર્નલ'' સાપ્તાહિક બિઝનેસને લગતા સમાચાર આવરી લે છે તેવી જ રીતે ''ધ ડેઇલી જર્નલ ઓફ કોમર્સ'' પણ બિઝનેસના સમાચાર આપે છે. ''પોર્ટલેન્ડ મંથલી'' માસિક સમાચાર અને સંસ્કૃતિનું સામયિક છે. 100 વર્ષથી વધુ જૂનું ''ધ બી'' અન્ય એક પડોશનું અખબાર છે જે આંતરિક ઉત્તરપૂર્વ પડોશના વાચકો સુધી પહોંચે છે. પોર્ટલેન્ડમાં ટેલિવિઝન અને રેડિયોની પણ સારી સુવિધા છે. મેટ્રો વિસ્તાર 22મા ક્રમનું સૌથી મોટું અમેરિકન બજાર વિસ્તાર છે જેમાં 1,086,900 ઘર આવેલા છે અને તે અમેરિકન માર્કેટનો 0.992% હિસ્સો છે.{{Citation needed|date=February 2009}} અગ્રણી નેટવર્ક ટેલિવિઝન સહયોગીઓમાં સામેલ છેઃ * KATU 2 (ABC) * KOIN 6 (CBS) * KGW 8 (NBC) * KOPB-TV 10 ઑરેગોન પબ્લિક બ્રોડકાસ્ટિંગ (PBS) * KPTV 12 (Fox) * KPXG 22 (ION) * KRCW-TV 32 (The CW) * KUNP-LP 47 (યુનિવિઝન) * KPDX 49 (માયનેટવર્કટીવી) == અર્થતંત્ર == છેલ્લા દાયકા દરમિયાન પોર્ટલેન્ડ મહાનગરીય ક્ષેત્રની વસતીમાં વૃદ્ધિએ રાષ્ટ્રીય સરેરાશને પાછળ રાખી દીધી છે, વર્તમાન અંદાજ પ્રમાણે આવતા 50 વર્ષમાં વસતીવૃદ્ધિમાં 60 ટકાથી વધુ વૃદ્ધિ થવાની 80 ટકા શક્યતા છે.<ref name="pt_growth">{{cite web | title = Metro takes long view of growth | url = http://www.portlandtribune.com/news/story.php?story_id=121200846357363500 | last = Law | first = Steve | publisher = Portland Tribune | date = 2008-05-29 | access-date = 2008-06-04 | archive-date = 2008-12-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081206074247/http://www.portlandtribune.com/news/story.php?story_id=121200846357363500 | url-status = dead }}</ref> [[File:Portland house price index.gif|thumb|પોર્ટલેન્ડ મકાન-ભાવ સૂચકાંક રાષ્ટ્રીય એવરેજ કરતા મજબૂત રહ્યો છે.]]‎ સ્થળની દૃષ્ટિએ પોર્ટલેન્ડની સ્થિતિ ઘણા ઉદ્યોગો માટે ફાયદાકારક છે. પ્રમાણમાં ઉર્જાના ઓછા ખર્ચ, સુલભ સંસાધનો, ઉત્તરદક્ષિણ અને પૂર્વપશ્ચિમ આંતરરાજ્ય, આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ ટર્મિનલ, મોટી સમુદ્રી નૌકાવહન સુવિધા અને બંને પશ્ચિમી કિનારા પર આંતરમહાદ્વિપિય રેલવે માર્ગ બધું આર્થિક રીતે ફાયદાકારક છે.<ref name="citydata_economy"></ref> અમેરિકન કન્સલ્ટન્સી પેઢી મર્સરએ 2009માં “કર્મચારીઓને આંતરરાષ્ટ્રીય કાર્ય પર લગાવવા માટે સરકારો અને પ્રમુખ કંપનીઓની સહાયતા માટે” કરવામાં આવેલા મૂલ્યાંકનમાં દુનિયાભરમાં જીવનની ગુણવત્તા માટે પોર્ટલેન્ડને 42મું સ્થાન આપ્યું હતું, આ સર્વેક્ષણ રાજકીય સ્થિરતા, વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા, સ્વચ્છતા, ગુનાખોરી, આવાસ, પ્રાકૃતિક વાતાવરણ, મનોરંજન, બેન્કિંગ સુવિધાઓ, ઉપભોક્તા વસ્તુઓની ઉપલબ્ધિ, શિક્ષણ અને સાર્વજનિક પરિવહન સુવિધાઓ પર આધારિત હતું.<ref>{{cite web| url=http://www.mercer.com/referencecontent.htm?idContent=1173105 | title = Quality of Living global city rankings 2009 – Mercer survey | publisher = [[Mercer (consulting firm)|Mercer]]| date=28 April 2009| access-date=2009-05-08 }}</ref> === રિયલ એસ્ટેટ અને નિર્માણ === [[File:Urban Growth Portland Oregon.ogg|thumb|પોર્ટલેન્ડની શહેરી વિકાસ સીમાનો વિડિયો. ]][[File:Urban Growth Portland Oregon.ogg|લાલ ટપકા 1986 અને 1996 વચ્ચે વૃદ્ધિનો વિસ્તાર દર્શાવે છે ([[:File:Urban Growth Portland Oregon.ogg|વધુ મોટું કદ]])]] ઑરેગોનનો 1973નો “શહેરી વિકાસ સીમા” કાનૂન ઑરેગોનના પ્રત્યેક મહાનગરીય ક્ષેત્રમાં મોટા પાયે વિકાસની સીમાઓ નિર્ધારિત કરે છે.<ref name="metro_ugb">{{cite web | title = Metro: Urban growth boundary | url = http://www.metro-region.org/index.cfm/go/by.web/id/277 | access-date = 2008-06-04 | archive-date = 2012-08-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120812085659/http://www.oregonmetro.gov/index.cfm/go/by.web/id/277 | url-status = dead }}</ref> આ સીમા ગટર, પાણી અને દૂરસંચાર જેવી સુવિધાઓ તથા અગ્નિશમન, પોલીસ અને શાળાઓના વિસ્તારની સીમા નક્કી કરે છે.<ref name="metro_ugb"></ref> મૂળ સ્વરૂપમાં આ કાનૂન પ્રમાણે એ અનિવાર્ય હતું કે શહેરની સીમાઓની અંદર પર્યાપ્ત જમીન રાખવામાં આવે જે અનુમાનિત 20 વર્ષની વૃદ્ધિ માટે પુરતી હોય પરંતુ 2007માં વિધાયક દ્વારા સંશોધિત કાનૂન પ્રમાણે સીમાની અંદર અનુમાનિત 50 વર્ષની વૃદ્ધિની સ્થાપના માટે કરવામાં આવે છે અને સાથમાં ખેતી અને ગ્રામિણ ભૂમિનું સંરક્ષણ કરવામાં આવે છે.<ref name="pt_growth"></ref> વૃદ્ધિની સીમા અને આર્થિક વિકાસ ઝોન બનાવવાના પીડીસીના પ્રયાસોએ એક મોટા વ્યાપારિક હિસ્સા, મોટી સંખ્યામાં મધ્ય તેમ જ ઉચ્ચ વિકાસ અને આવાસ તેમજ વ્યાપાર ઘનત્વમાં સમગ્ર વૃદ્ધિને પ્રેરિત કરી છે.<ref name="ssp_portland">{{cite web | title = Portland - SkyscraperPage | url = http://skyscraperpage.com/cities/?cityID=29 | access-date = 2008-06-04 | archive-date = 2012-08-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120806181558/http://skyscraperpage.com/cities/?cityID=29 | url-status = dead }}</ref><ref name="olmis_jobgrowth">{{cite web | title = OLMIS - Portland Metro Area: A Look at Recent Job Growth | url = http://www.qualityinfo.org/olmisj/ArticleReader?itemid=00005735 | access-date = 2008-06-04 | archive-date = 2012-10-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121031180919/http://www.qualityinfo.org/olmisj/ArticleReader?itemid=00005735 | url-status = dead }}</ref> ઓક્ટોબર, 2009માં ફોર્બ્સ મેગેઝિનએ પોર્ટલેન્ડને અમેરિકાના ત્રીજા સૌથી સુરક્ષિત શહેરનો દરજ્જો આપ્યો છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.forbes.com/2009/10/26/safest-cities-ten-lifestyle-real-estate-metros-msa.html |title=રિયલ એસ્ટેટ માટે અમેરિકાના સૌથી સુરક્ષિત શહેરો |access-date=2012-07-31 |archive-date=2012-07-31 |archive-url=https://archive.is/20120731111427/http://www.forbes.com/2009/10/26/safest-cities-ten-lifestyle-real-estate-metros-msa.html |url-status=live }}</ref> === નિર્માણ === કમ્પ્યુટરના ભાગોની ઉત્પાદક ઇન્ટેલ પોર્ટલેન્ડમાં સૌથી વધુ નિયોક્તા છે જે 14,000થી વધુ રહેવાસીઓને રોજગાર આપે છે અને મધ્ય પોર્ટલેન્ડના પશ્ચિમમાં હિલ્સબોરો શહેરમાં તેના ઘણા પરિસર છે.<ref name="citydata_economy">{{cite web | title = Portland: Economy - Major Industries and Commercial Activity | url=http://www.city-data.com/us-cities/The-West/Portland-Economy.html | access-date = 2008-06-04 }}</ref> મહાનગરીય ક્ષેત્રમાં 1,200થી વધુ પ્રૌદ્યોગિકી કંપનીઓ છે.<ref name="citydata_economy"></ref> પ્રૌદ્યોગિકી કંપનીઓની ભારે ગીચતાના કારણે પોર્ટલેન્ડને વર્ણવવા માટે તેને સિલિકોન ફોરેસ્ટ ઉપનામ અપાયું છે જે આ વિસ્તારમાં વૃક્ષોની ગીચતાના સંદર્ભમાં છે. પોર્ટલેન્ડમાં એડિડાસનું પ્રાદેશિક વડુંમથક છે. મહાનગરીય ક્ષેત્રમં કોલંબિયા સ્પોર્ટ્સવેર કોર્પોરેશન, યાકિમા પ્રોડક્ટ્સ અને નાઇકી, ઇન્ક. માટે વડામથક તરીકે કામ કરે છે. માત્ર બે ફોર્ચ્યુન 500 કંપનીઓ બિવેર્ટોન, ઓરેગોન્સ નાઇકી, ઇન્ક. અને પોર્ટલેન્ડની પ્રિસિઝન કાસ્ટપાર્ટ્સ કોર્પોરેશનના વડામથક ઑરેગોનમાં છે. નાઇકીના સહ સ્થાપક અને અધ્યક્ષ ફિલિપ નાઇટ ઑરેગોન નિવાસી અને યુનિવર્સિટી ઓફ ઑરેગોનના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી છે. પોર્ટલેન્ડમાં સ્ટીલ ઉદ્યોગનો ઇતિહાસ બીજા વિશ્વયુદ્ધથી જૂનો છે. 1950ના દાયકા સુધી સ્ટીલ ઉદ્યોગ રોજગાર આપવા માટે શહેરનો પ્રથમ ક્રમનો ઉદ્યોગ હતો.<ref name="history_pdx_steel">{{cite web | title = Steel Industry | url = http://www.history.pdx.edu/guildslake/industry/steel1.htm | access-date = 2008-06-04 | archive-date = 2012-08-06 | archive-url = https://www.webcitation.org/69hdAqlqF?url=http://www.pdx.edu/history/ | url-status = dead }}</ref> અગ્રણી સ્ટીલ કંપની શ્નિત્ઝર સ્ટીલ ઇન્ડસ્ટ્રીઝની સાથે ક્ષેત્રમાં સ્ટીલ ઉદ્યોગનો ઝડપી વિકાસ થયો છે જેણે 2003 દરમિયાન 1.15 અબજ ટન ટન ધાતુ સ્ક્રેપ એશિયાનો મોકલવાનો વિક્રમ કર્યો હતો.<ref name="history_pdx_steel"></ref> 20મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં પોર્ટલેન્ડમાં એલ્યુમિનિયમ ઉદ્યોગનું વિસ્તરણ થયું. તે મુખ્યત્વે ક્ષેત્રમાં અપેક્ષાકૃત ઓછા ખર્ચે મળતી વીજળીના કારણે શક્ય હતું જે સ્થાનિક નદીઓ પર બાંધવામાં આવેલા અનેક બંધના કારણે મળતી હતી. આ ઉદ્યોગમાં જોકે રાજકીય દૃષ્ટિએ ઘણી દખલગીરી થઇ જે શહેરની તુલનામાં રહેણાક અને વ્યાવસાયિક ઉર્જાના ખર્ચ પર અસરના કારણે અને એલ્યુમિનિયમના ઉત્પાદન સાથે સંકળાયેલા પ્રદૂષણના કારણે છે.<ref name="jstor">{{cite web | title = The Juice Junkie | url = http://wweek.com/editorial/2730/1708/ | access-date = 2008-06-04 | archive-date = 2008-10-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081020040022/http://wweek.com/editorial/2730/1708/ | url-status = dead }}</ref> === પ્રચાલન તંત્ર === સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકામાં પોર્ટલેન્ડ સૌથી વધુ ઘઉં બહાર મોકલે છે,<ref>{{cite web | url = http://learfieldcreative.typepad.com/brownfield/2009/01/next-stop-port-of-portland-.html | title = Next stop: Port of Portland | date = January 7, 2009 | access-date = 2009-02-06 | archive-date = 2012-08-06 | archive-url = https://www.webcitation.org/69hdBXpeD?url=http://learfieldcreative.typepad.com/brownfield/2009/01/next-stop-port-of-portland-.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.ccrh.org/comm/slough/primary/stmntofnd.htm | title = Port of Portland's Statement of Need | publisher = Center for Columbia River History | access-date = 2009-02-06 }}</ref> અને વિશ્વમાં ઘઉંનું સૌથી મોટું બંદર છે.<ref>[http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2004/08/20040813-1.html વ્હાઇટ હાઉસ પ્રેસ રિલિઝઃ કોલંબિયા નદીની ચેનલને ઊંડી કરવાનો પ્રોજેક્ટ, 13 ઓગસ્ટ, 2004-03-25]</ref> એકલું સમુદ્રી ટર્મિનલ દર વર્ષે 13 મિલિયન ટનથી વધુ માલનું સંચાલન કરે છે અને દેશના મોટા વાણિજ્યિક જહાજ ગોદામોમાંથી એકનું ઘર છે.<ref name="answers_cg">{{cite web | title = Cascade General, Inc. | url=http://www.answers.com/topic/cascade-general-inc?cat=biz-fin | access-date = 2008-06-04 }}</ref><ref name="portofportland_report">{{cite web | title= Portfolio | url= http://www.portofportland.com/PDFPOP/Portfolio_06_07.pdf | format= PDF | access-date= 2008-06-04 | archive-date= 2013-01-15 | archive-url= https://web.archive.org/web/20130115174439/http://www.portofportland.com/PDFPOP/Portfolio_06_07.pdf | url-status= dead }}</ref> ધ પોર્ટ ઓફ પોર્ટલેન્ડ પશ્ચિમી કિનારા ત્રીજું સૌથી મોટું અમેરિકન બંદર છે, જોકે તે પ્રવાહથી વિપરીત દિશામાં પર{{convert|80|mi|km}} આવેલું છે.<ref name="citydata_economy"></ref><ref name="portofportland_report"></ref> == પરિવહન == {{multiple image | direction = vertical | width = 200 | footer = | image1 = PortlandTriMetMAX.jpg | width1 = | alt1 = | caption1 = [[MAX Light Rail]] is the centerpiece of the city's public transportation system | image2 = PortlandStreetcar5.jpg | alt2 = | width2 = | caption2 = [[Portland Streetcar]] runs north-south through Downtown | image3 = PortlandTramCar3.jpg | alt3 = | width3 = | caption3 = [[Portland Aerial Tram]] car descends towards the [[South Waterfront]] district }} પોર્ટલેન્ડ મહાનગરીય ક્ષેત્રની પરિવહન સેવાઓ અમેરિકાના મુખ્ય શહેરો માટે સામાન્ય છે, જોકે ઓરેગોને શહેરી વિકાસ સીમાની અંદર સક્રિય જમીન ઉપયોગ યોજના અને ટ્રાન્ઝિટ-લક્ષી વિકાસ પર ભાર મૂક્યો છે જેનો અર્થ થયો કે પ્રવાસીઓ પાસે એકથી વધુ સુવિકસીત વિકલ્પો હાજર છે. કેટલાક પોર્ટલેન્ડવાસી પોતાના દૈનિક પરિવહન માટે માસ ટ્રાન્ઝિટનો ઉપયોગ કરે છે. 2008માં પોર્ટલેન્ડના કુલ પ્રવાસીઓમાંથી 12.6 % લોકો જાહેર ટ્રાન્ઝિટનો ઉપયોગ કરતા હતા.<ref>{{cite web |title=American Community Survey 2006, Table S0802 |publisher=[[United States Census Bureau|U.S. Census Bureau]] |url=http://factfinder.census.gov/servlet/STGeoSearchByListServlet?ds_name=ACS_2008_1YR_G00_ |access-date=2010-11-25 |archive-date=2020-02-12 |archive-url=https://archive.today/20200212054754/http://factfinder.census.gov/servlet/STGeoSearchByListServlet?ds_name=ACS_2008_1YR_G00_ |url-status=dead }}</ref> ટ્રાઇમેટ આ વિસ્તારની મોટા ભાગની બસો અને MAX (મેટ્રોપોલિટન એરિયા એક્સપ્રેસનું ટૂંકું નામ) લાઇટ રેલ પ્રણાલીનું સંચાલન કરે છે જે શહેર અને પરા વિસ્તારોને જોડે છે. વેસ્ટસાઇડ એક્સપ્રેસ સર્વિસ અથવા WES ફેબ્રુઆરી 2009માં પોર્ટલેન્ડ પશ્ચિમી પરા વિસ્તારો માટે પ્રવાસી રેલ તરીકે ખુલી હતા જેમાં બીવર્ટન અને વિલ્સનવિલેને જોડવામાં આવે છે. પોર્ટલેન્ડ સ્ટ્રીટકાર પોર્ટલેન્ડ સ્ટેટ યુનિવર્સિટી મારફત દક્ષિણ વોટરફ્રન્ટમાં અને ઉત્તરમાં નજીકના ઘરો અને બજારો સુધી સેવા આપે છે. વ્યાપારિક ક્ષેત્રમાં કેન્દ્રિત નિર્દિષ્ટ ભૌગોલિક ક્ષેત્રની ફ્રી રેલ ઝોનમાં ટ્રાઇમેક્સની મેક્સ અને સ્ટ્રીટકાર મફત છે. વ્યાપારિક ક્ષેત્રમાં ફિફ્થ અને સિક્સ્થ એવેન્યુ પોર્ટલેન્ડ ટ્રાન્ઝિટ મોલ છે. આ બંને માર્ગ સિમિત ઓટોમોબાઇલ ઉપયોગ સાથે મુખ્ય રૂપથી બસ અને લાઇટ રેલ ટ્રાફિકને સમર્પિત છે. ગહન સાર્વજનિક પરિવહન વિકાસ ચાલુ છે. બો લાઇટ રેલ લાઇન અને કેટલાક પારગમન વિકલ્પ જોડતું એક નવું વ્યાપારિક પારગમન મોલ નિર્માણાધિન છે. ટ્રાઈમેટ પણ પોતાના ટ્રાન્ઝિટટ્રેકર સાથે બસ અને ગાડીઓના વાસ્તવિક સમય પર નજર રાખે છે અને સોફ્ટવેર ડેવલપર્સને ડેટા ઉપલબ્ધ કરાવે છે તેથી તે પોતાના અનુકુલિત ઉપકરણોનું નિર્માણ કરી શકે.<ref>[http://www.myTrimet.com ટ્રિમેટ વેબસાઇટ]</ref> I-5 પોર્ટલેન્ડને વિલ્મેટ વેલી, દક્ષિણ ઑરેગોન, દક્ષિણને કેલિફોર્નિયા તરફથી અને ઉત્તરમાં વોશિંગ્ટન સાથે જોડે છે. I-405 શહેરના કેન્દ્રીય વ્યાપારિક ક્ષેત્રની આસપાસ I-5 સાથે ઘેરો બનાવે છે અને I-205 પૂર્વમાં લૂપ ફ્રીવે માર્ગ છે જે પોર્ટલેન્ડ આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઇમથક સાથે જોડે છે. યુએસ 26 મેટ્રો ક્ષેત્રની અંદર આવજાને સરળ બનાવે છે અને પશ્ચિમ તરફ પ્રશાંત મહાસાગર અને માઉન્ટ હૂડ અને પૂર્વ તરફ કેન્દ્રીય ઑરેગોનની ઉપર જાય છે. યુએસ 30નું એક મુખ્ય બાયપાસ અને વ્યાપાર માર્ગ છે જે શહેરની વચ્ચેથી થઇને પશ્ચિમમાં એસ્ટોરિયા, ઓરોગોન, ગ્રેશમ, ઑરેગોન, પૂર્વીય ઉપનગરથી દૂર થઇને I-84ને જોડતા બોઇસ, ઇડાહો તરફ જાય છે. પોર્ટલેન્ડનું મુખ્ય એરપોર્ટ પોર્ટલેન્ડ આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઇમથક છે જે વ્યાપાર ક્ષેત્રથી ઉત્તરપૂર્વમાં કાર દ્વારા 20 મિનિટના અંતરે (મેક્સ દ્વારા 40 મિનિટ) આવેલું છે. આ ઉપરાંત પોર્ટલેન્ડમાં ઑરેગોનનું એકમાત્ર જાહેર ઉપયોગ માટેનું હેલિપોર્ટ, ધ પોર્ટલેન્ડ ડાઉનટાઉન હેલિપોર્ટ આવેલું છે. રાષ્ટ્રીય પ્રવાસી રેલ પ્રણાલી એમ્ટ્રેક યુનિયન સ્ટેશન પર ત્રણ રૂટ પર પોર્ટલેન્ડને સેવા પૂરી પાડે છે. લાંબા અંતરની ટ્રેનના રૂટમાં કોસ્ટ સ્ટારલાઇટ (લોસ એન્જલસથી સિયેટલ સુધીની સેવા) અને એમ્પાયર બિલ્ડર (પોર્ટલેન્ડથી શિકાગો સુધીની સેવા) સામેલ છે. એમ્ટ્રેક કાસ્કેડ્સ પ્રવાસી ટ્રેનો વ્હેન્કુવર, બ્રિટિશ કોલંબિયા અને યુગેન, ઑરેગોન વચ્ચે દોડે છે અને પોર્ટલેન્ડને દિવસમાં અનેકવાર સેવા આપે છે. આ શહેર શહેરી સાઇક્લિંગ માટે વિશેષ રીતે અનુકુળ છે અને તેના રસ્તાઓના નેટવર્ક અને અન્ય સાઇકલ અનુકુળ સેવાઓ માટે લીગ ઓફ અમેરિકન બાઇસિક્લિસ્ટ્સ દ્વારા તેને માન્યતા મળી છે.<ref>{{cite web | url=http://www.bikeleague.org/media/press/ | title=League of American Bicyclists * Press Releases | publisher=Bikeleague.org | access-date=2008-10-06 | archive-date=2013-05-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130530133918/http://www.bikeleague.org/media/press/ | url-status=dead }}</ref> વિશ્વના સૌથી વધુ સાઇકલ અનુકુળ શહેરોમાં તે ઊંચું સ્થાન ધરાવે છે.<ref>{{cite web | url = http://www.virgin-vacations.com/site_vv/11-most-bike-friendly-cities.asp | title = 11 Most Bike Friendly Cities in the World – Bicycle friendly cities | work = Virgin Vacations | publisher = Virgin Airlines | access-date = 2009-06-18 | archive-date = 2010-01-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100101015142/http://virgin-vacations.com/site_vv/11-most-bike-friendly-cities.asp | url-status = dead }}</ref> બાઇસિકલ ટ્રાન્સપોર્ટેશન એલાયન્સ એક વાર્ષિક બાઇસિકલ કોમ્યુટ ચેલેન્જ યોજે છે જેમાં હજારો પ્રવાસીઓ અંતર અને તેમના પ્રવાસની આવૃત્તિના આધારે ઇનામ તથા માન્યતા મેળવવા માટે સ્પર્ધા કરે છે.<ref>[http://www.bikecommutechallenge.com/oregon બાઇસિકલ કોમ્યુટ ચેલેન્જ ] માહિતી</ref> આશરે 8% પ્રવાસીઓ સાઇકલ પર કામે જાય છે જે કોઇ પણ મુખ્ય અમેરિકન શહેર કરતા વધુ પ્રમાણ છે અને રાષ્ટ્રીય સરેરાશથી 10 ગણું પ્રમાણ છે.<ref>[http://online.wsj.com/article/SB124242099361525009.html ‘યુથ મેગ્નેટ’ શહેરોમાં મધ્યમ વયની કટોકટી] ધ વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલ. સુધારો 2009-06-14.</ref> ઝિપકાર અને યુ કાર શેર દ્વારા કાર શેરિંગની સુવિધા શહેરના રહેવાસીઓ અને કેટલાક પરા વિસ્તારના લોકો માટે ઉપલબ્ધ છે. પોર્ટલેન્ડમાં કોમ્યુટર એરિયલ કેબલવે, ધ પોર્ટલેન્ડ એરિયલ ટ્રામ છે જે વિલ્મેટ રિવર પર સાઉથ વોટરફ્રન્ટ ડિસ્ટ્રીક્ટને માર્કેમ હિલ પર ઑરેગોન હેલ્થ એન્ડ સાયન્સ યુનિવર્સિટીના પરિસર સાથે જોડે છે. પોર્ટલેન્ડમાં પાંચ ઇનડોર સ્કેટપાર્ક છે અને ઐતિહાસિક દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ બર્નસાઇડ સ્કેટપાર્ક અહીં આવેલું છે. ગેબ્રિયલ સ્કેટપાર્ક તાજેતરમાં જ બન્યું છે જે 12 જુલાઈ, 2008ના રોજ ખોલવામાં આવ્યું હતું. અન્ય ચૌદ પર કામ ચાલુ છે.<ref>{{cite web |url=http://skateportland.org/?page_id=11 |title=19: Portland's Skatepark Master Plan |access-date=2006-07-18 |publisher=Skaters for Portland Skateparks |archive-date=2012-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102223531/http://skateportland.org/?page_id=11 |url-status=dead }}</ref> ધ વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલએ કહ્યું હતું કે પોર્ટલેન્ડ “અમેરિકામાં સ્કેટબોર્ડ માટે સૌથી વધુ અનુકુળ શહેર બની શકે છે.”<ref>{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052970204119704574238073660408040.html|title=Skateboarding Capital of the World|last=Dougherty|first=Conor|date=July 30, 2009|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=2009-07-31}}</ref> == કાયદો અને સરકાર == {{See also|Government of Portland, Oregon}} [[File:PortlandCityHall.jpg|right|thumb|પોર્ટલેન્ડ સિટી હોલ]] પોર્ટલેન્ડ શહેરનો વહીવટ પોર્ટલેન્ડ સિટી કાઉન્સિલ દ્વારા થાય છે જેમાં મેયર અને ચાર કમિશનર- અને એક ઓડિટરનો સમાવેશ થાય છે. તેમાંથી દરેકને શહેરભરમાંથી ચૂંટી કાઢવામાં આવે છે અને તેની મુદ્દત ચાર વર્ષની હોય છે. ઓડિટરનું કામ સરકારના કમિશન સ્વરૂપમાં મર્યાદાઓ નક્કી કરવાનું અને જાહેર સ્રોતના ઉપયોગ માટે જવાબદારી નક્કી કરવાનું છે. આ ઉપરાંત, ઓડિટર માહિતી પૂરી પાડે છે અને શહેરની સરકારને વિવિધ બાબતો પર જાણકારી આપે છે. નેબરહુડ ઇન્વોલ્વમેન્ટની સિટી ઓફિસ શહેરની સરકાર અને 95 લત્તાના સંગઠન માટે સંકલનનું કામ કરે છે જેને સાત સંગઠનના જૂથમાં વહેંચવામાં આવેલા છે. પોર્ટલેન્ડ અને તેની આસપાસા મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારમાં મેટ્રો સુવિધા છે જે સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાની એકમાત્ર સીધી ચૂંટાયેલી પ્રાદેશિક સરકાર છે. મેટ્રોના ચાર્ટરમાં જમીનના ઉપયોગ અને પરિવહન વ્યવસ્થા, ઘન કચરાનો નિકાલ, અને મેપ ડેવલપમેન્ટનો સમાવેશ થાય છે. તે ઑરેગોન કન્વેન્શન સેન્ટર, ઑરેગોન પ્રાણીસંગ્રહાલય, પોર્ટલેન્ડ સેન્ટર ફોર પરફોર્મિંગ આર્ટ્સ અને પોર્ટલેન્ડ મેટ્રોપોલિટન એક્સપોઝિશન સેન્ટરની માલિકી ધરાવે છે અને સંચાલન કરે છે. ધ મલ્ટનોમાહ કાઉન્ટી સરકાર પોર્ટલેન્ડ વિસ્તારને તથા વોશિંગ્ટન અને પશ્ચિમ અને દક્ષિણમાં ક્લેકામસ કાઉન્ટીને ઘણી સુવિધાઓ પૂરી પાડે છે. વહેલું નહીં તો પણ, 1950ના દાયકાથી પોર્ટલેન્ડમાં સરકારના દરેક સ્તરે ડેમોક્રેટિક પાર્ટીની મજબૂત તરફેણ કરવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=December 2008}} સ્થાનિક ચૂંટણી તટસ્થ હોય છે છતાં, શહેરના મોટા ભાગના ચૂંટાયેલા અધિકારીઓ ડેમોક્રેટ્સ છે. ઑરેગોન લેજિસ્લેચરમાં પણ શહેરના પ્રતિનિધિમંડળમાં ડેમોક્રેટ્સનું પ્રભુત્વ છે. ફેડરલ રીતે જોતા પોર્ટલેન્ડ ત્રણ કોંગ્રેસનલ ડિસ્ટ્રીક્ટમાં વિભાજિત છે. મોટા ભાગનો શહેર ત્રીજા ડિસ્ટ્રીક્ટમાં છે જેનું પ્રતિનિધિત્વ અર્લ બ્લુમાનોર કરે છે જેમણે 1986થી લઇને 1996માં કોંગ્રેસમાં તેમની ચૂંટણી થઇ ત્યાં સુધી સિટી કાઉન્સિલમાં સેવા આપી હતી. વિલ્મેટ રિવરની પશ્ચિમમાં શહેરનો મોટા ભાગનો વિસ્તાર ફર્સ્ટ ડિસ્ટ્રીક્ટનો હિસ્સો છે, જેનું પ્રતિનિધિત્વ ડેવિડ વુ કરે છે. શહેરનો એક નાનકડો હિસ્સો ફિફ્થ ડિસ્ટ્રીક્ટમાં છે, જેનું પ્રતિનિધિત્વ કર્ટ સ્ક્રેડર કરે છે. તેઓ ત્રણેય ડેમોક્રેટ્સ છે, 1975થી કોઇ રિપબ્લિકને પોર્ટલેન્ડના નોંધપાત્ર વિસ્તારનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું નથી. ઑરેગોનના બંને સેનેટર્સ, રોન વાઇડન અને જેફ મર્કલી પોર્ટલેન્ડના છે. પોર્ટલેન્ડના હાલના મેયર સેમ આદમ્સ 2009માં શહેરના પ્રથમ ખુલ્લેઆમ સજાતિય સંબંધ ધરાવતા મેયર બન્યા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.sovo.com/2009/1-9/news/national/9647.cfm |title=પોર્ટલેન્ડ સજાતિય સંબંધ ધરાવતા મેયર સાથેનું યુએસનું સૌથી મોટું શહેર બન્યું – સધર્ન વોઇસ |access-date=2010-11-25 |archive-date=2009-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090616134227/http://www.sovo.com/2009/1-9/news/national/9647.cfm |url-status=dead }}</ref> તે સમયે પોર્ટલેન્ડ જીએલબીટી (GLBT) મેયર ધરાવતું યુ.એસ.નું સૌથી મોટું શહેર બન્યું હતું. 2004માં મલ્ટનોમાહ કાઉન્ટીએ ઑરેગોન બેલોટ મેજર 36 વિરૂદ્ધ 59.7% મત આપ્યા હતા જે મુજબ ઑરેગોનના બંધારણમાં સુધારો થવાનો હતો અને એક સ્ત્રી અને એક પુરુષ વચ્ચેના લગ્નને જ માન્યતા મળવાની હતી અને સમાન લિંગના લગ્ન પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો હતો. જોકે આ પગલું રાજ્યવ્યાપી મતમાં 56.6% મત સાથે પસાર થયું હતું. બેન્ટન કાઉન્ટી, જેમાં ઑરેગોન સ્ટેટ યુનિવર્સિટીનું ઘર કોર્વાલિસ સામેલ છે, એકમાત્ર એવી અન્ય કાઉન્ટી છે જ્યાં આ પગલું નિષ્ફળ ગયું હોય.<ref>[http://www.uselectionatlas.org/RESULTS/state.php?year=2004&amp;off=60&amp;elect=0&amp;fips=41&amp;f=0 ઑરેગોન મેઝર 36 રિઝલ્ટ્સ બાય કાઉન્ટી ]</ref> === આયોજન અને વિકાસ === [[File:PortlandOR-aerial.jpg|thumb|મધ્ય પોર્ટલેન્ડની આકાશમાંથી છબિ]] [[File:PDX1966PGEplant.jpg|thumb|right|1966ના ફોટોમાં ડાઉનટાઉનના કિનારે સૉડસ્ટથી સંચાલિત વીજ મથક જોવા મળે જે ગીચ રહેણાક વિકાસ માટે જગ્યા ખુલ્લી કરવા દૂર કરવામાં આવ્યો હતો.પૃષ્ઠભૂમિકામાં ઊંચી ઇમારતો પોર્ટલેન્ડ ડેવલપમેન્ટ કમિશનના પ્રારંભિક પ્રોજેક્ટો હતા.]] શહેરે છેક 1903થી શહેરી આયોજનના નિષ્ણાતોની સલાહ લીધી છે. વોશિંગ્ટન પાર્ક અને દેશના સૌથી શ્રેષ્ઠ ગ્રીનવે પૈકીના એક, 40 માઇલ લૂપનો વિકાસ શરૂ થયો જેમાં શહેરના ઘણા ઉદ્યાનોને આંતરિક રીતે જોડવામાં આવ્યા છે. પોર્ટલેન્ડને ઘણી વાર જમીનના ઉપયોગના આયોજનના નિયંત્રણ સાથેના શહેર તરીકે ઉદાહરણ આપવામાં આવે છે.<ref name="smartplan">{{cite web | title = The "Smart Growth" Debate Continues | publisher = Urban Mobility Corporation | date = May/June 2003 | url = http://www.innobriefs.com/editor/20030423smartgrowth.html | access-date = 2006-11-07 | archive-date = 2012-08-06 | archive-url = https://www.webcitation.org/69hdOobtC?url=http://www.innobriefs.com/editor/20030423smartgrowth.html | url-status = dead }}</ref> તેના માટે મુખ્યત્વે 1973માં ગવર્નર ટોમ મેકકોલ દ્વારા લાગુ પાડવામાં આવેલી રાજ્યવ્યાપી જમીન જાળવણીની નીતિ જવાબદાર છે જે ખાસ કરીને દરેક શહેર અને મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર માટે શહેરી વિકાસ સીમા (યુજીબી) માટેની જરૂરિયાત સંબંધિત હતી. તેનાથી એકદમ વિરૂદ્ધ ઉદાહરણ સામાન્ય રીતે હ્યુસ્ટન, ટેક્સાસ છે જે એવું શહેર છે જેમાં ઓછા નિયંત્રણ છે અથવા બિલકુલ નથી.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/the_thread/hotproperty/archives/2007/10/how_houston_get.html |title=How Houston gets along without zoning - BusinessWeek |publisher=Businessweek.com |date= |access-date=2008-10-20}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.usatoday.com/travel/destinations/cityguides/houston/2003-10-07-spotlight-zoning_x.htm |title= Houston: A city without zoning |publisher=Usatoday.com |author=Sherry Thomas, special for USATODAY.com |date=Posted 10/30/2003 12:20 PM |access-date=2008-10-20}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.planetizen.com/node/109 |title=Zoning Without Zoning &#124; Planetizen |publisher=Planetizen.com |author=Author: Michael Lewyn |date= |access-date=2008-10-20}}</ref><ref>{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A0DEFDB103FF934A2575BC0A960948260 |title=FOCUS: Houston; A Fresh Approach To Zoning - New York Times |publisher=Query.nytimes.com |author=Robert Reinhold |date=Published: August 17, 1986 |access-date=2008-10-20}}</ref><ref>{{cite web|url=http://houston.bizjournals.com/houston/stories/2006/04/10/editorial1.html |title='The only major U.S. city without zoning' - Houston Business Journal: |publisher=Houston.bizjournals.com |date= |access-date=2008-10-20}}</ref> 1979માં અપનાવાયેલી પોર્ટલેન્ડની શહેરી વિકાસ સીમાથી શહેરી વિસ્તારો (જ્યાં ગીચ વિકાસને પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે અને તેના પર ધ્યાન કેન્દ્રીત છે)ને પરંપરાગત કૃષિ જમીન (જ્યાં બિન-ખેતી વિકાસ પરના નિયંત્રણો અત્યંત કડક છે)થી અલગ પાડવામાં આવે છે.<ref>[http://www.oregon.gov/LCD/goals.shtml સ્ટેટવાઇડ પ્લાનિંગ ગોલ્સ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103211716/http://www.oregon.gov/LCD/goals.shtml |date=2011-11-03 }} ઑરેગોન ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ લેન્ડ કન્ઝર્વેશન એન્ડ ડેવલપમેન્ટ. સુધારો ડિસેમ્બર 23, 2007</ref> આ સામાન્ય રીતે એવો સમય હતો જ્યારે ઓટોમોબાઇલના ઉપયોગના કારણે ઘણા વિસ્તારોએ પોતાના મુખ્ય શહેરોની અવગણના કરી અને આંતરરાજ્ય હાઇવે, પરા વિસ્તાર અને સેટેલાઇટ શહેરોની તરફેણ કરવામાં આવી હતી. વસતીમાં વધારો થયો હોવાથી શહેરી વિકાસ સીમા અંદરની અવિકસીત જમીન ઘટી છે, તેથી નિયમોમાં છુટછાટ આપવા માટે દબાણ વધ્યું છે.{{Citation needed|date=October 2008}} વોશિંગ્ટન કાઉન્ટીમાં નાઇકી અને ઇન્ટેલ જેવી બે મોટી રોજગારદાતા કંપનીઓની ઝડપી વૃદ્ધિએ દબાણમાં વધારવામાં ભૂમિકા ભજવી છે.{{Citation needed|date=October 2008}} રાજ્યના અસલ નિયમો પ્રમાણે શહેરી વિકાસ સીમા વિસ્તારવાની જોગવાઇ હતી, પરંતુ ટીકાકારોને લાગ્યું હતું કે તેમાં સફળતા મળી રહી નથી. 1995માં રાજ્યએ એક કાયદો પસાર કર્યો જેના હેઠળ શહેરોએ યુજીબી વિસ્તારવાનું જરૂરી બન્યું જેથી અંદાજિત વૃદ્ધિના સ્તરે 20 વર્ષ માટે ભવિષ્યના હાઉસિંગ માટે અવિકસિત જમીનનો પૂરવઠો મળી રહે.<ref>{{cite web | title = Comprehensive Land Use Planning Coordination | publisher = Legislative Counsel Committee of the Oregon Legislative Assembly | url = http://www.leg.state.or.us/ors/197.html | access-date = 2006-11-07 | archive-date = 2012-10-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121028035146/http://www.leg.state.or.us/ors/197.html | url-status = dead }}</ref> પોર્ટલેન્ડ ડેવલપમેન્ટ કમિશન અર્ધ જાહેર એજન્સી છે જે બજાર વિસ્તારના વિકાસમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. શહેરની અર્બન રિન્યુએબલ એજન્સી તરીકે કામ કરવા માટે શહેરના મતદારોએ તેની રચના 1958માં કરી હતી. તે શહેરમાં આવાસ અને આર્થિક વિકાસના કાર્યક્રમ પૂરા પાડે છે અને જંગી પ્રોજેક્ટ રચવા માટે મોટા સ્થાનિક વિકાસકર્તાઓ સાથે પડદા પાછળ કામ કરે છે. 1960ના દાયકાની શરૂઆતમાં પીડીસી (PDC) એ ઇટાલીયન-યહુદી પડોશના શહેરના મધ્ય ભાગને તોડી પાડવામાં આગેવાની લીધી હતી. આ વિસ્તાર આઇ-405 ફ્રીવે, વિલ્મેટ રિવર, ફોર્થ એવેન્યુ અને માર્કેટ સ્ટ્રીટ વચ્ચે આવેલો હતો. મેયર નીલ ગોલ્ડસ્કમિટએ 1972માં પદ સંભાળ્યું હતું અને મધ્યસ્થ વિસ્તારમાં રહેણાક અને સંબંધિત જીવંતતા પરત લાવવાની હિમાયત કરી હતી જે સાંજે 5 વાગ્યા પછી ખાલી થઇ જતા હતા. આ પ્રયાસોથી ત્યાર પછીના 30 વર્ષ સુધી નાટ્યાત્મક અસર પડી હતી, અને અનેક હજાર નવા રહેણાક એકમો આ 3 વિસ્તારોમાં સ્થપાયા હતાઃ પોર્ટલેન્ડ સ્ટેટ યુનિવર્સિટીથી ઉત્તરમાં (આઇ-405 ફ્રીવે, એસડબલ્યુ બ્રોડવે અને એસડબલ્યુ ટેલર સ્ટ્રીટ વચ્ચે.), માર્કેમ (આઇ-5) પુલ નીચે વોટરફ્રન્ટ પાસે રિવરપેલેસ વિકાસ અને પર્લ ડિસ્ટ્રીક્ટમાં સૌથી નોંધપાત્ર વિકાસ (આઇ-405, બર્નસાઇડ સેન્ટ., એનડબલ્યુ નોર્થઅપ સેન્ટ., અને એનડબલ્યુ નાઇન્થ એવેન્યુ) પોર્ટલેન્ડ સ્ટેટ યુનિવર્સિટી જ્યોગ્રાફી ડિપાર્ટમેન્ટના સેન્ટર ફોર મેપિંગ રિસર્ચમાં આવેલી ધ અર્બન ગ્રીનસ્પેસિસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ બાંધકામના અને કુદરતી પર્યાવરણના વધુ સારા સંકલનને પ્રોત્સાહિત કરે છે. આ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ શહેરી પાર્ક, ટ્રેઇલ, અને નૈસર્ગિક વિસ્તારોના આયોજન માટે સ્થાનિક અને પ્રાદેશિક સ્તરે કામ કરે છે. ''ગ્રિસ્ટ'' સામયિક પ્રમાણે પોર્ટલેન્ડ વિશ્વમાં રિકઝેવિક, [[આઇસલૅન્ડ|આઇસલેન્ડ]] પછી બીજા ક્રમનું સૌથી વધુ ઇકો-ફ્રેન્ડલી અથવા “ગ્રીન” શહેર છે.<ref>{{cite web | title = Grist 15 Green Cities | publisher = ''Grist'' Magazine Online | url = http://www.grist.org/news/maindish/2007/07/19/cities/index.html | access-date = 2007-01-02 | archive-date = 2011-01-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110102130205/http://www.grist.org/news/maindish/2007/07/19/cities/index.html | url-status = dead }}</ref> 2010માં મૂવ, આઇએનસી.એ પોર્ટલેન્ડને “ટોચના 10 સૌથી હરિયાળા શહેરો”ની યાદીમાં મૂક્યું હતું.<ref>{{cite news|url=http://www.oregonlive.com/idahosportugal/index.ssf/2010/03/portland_makes_list_of_top_10.html|title=Top 10 greenest cities: Portland makes the cut|last=Sienstra|date=2010-03-24|work=[[The Oregonian]]|access-date=24 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.move.com/home-finance/real-estate/general/top-greenest-cities-in-us.aspx|title=The Top 10 Greenest Cities|last=Kipen|first=Nicki|date=2010-03-24|work=[[Move.com]]|access-date=24 March 2010|archive-date=2012-08-06|archive-url=https://www.webcitation.org/69hdRdHwz?url=http://www.realtor.com/home-finance/real-estate/general/top-greenest-cities-in-us.aspx|url-status=dead}}</ref> === વાણી સ્વાતંત્ર્ય === ઑરેગોનના બંધારણમાં વાણી સ્વાતંત્ર્યને મજબૂત રક્ષણ અપાયું છે જેને ઑરેગોન સુપ્રીમ કોર્ટ હેનરી વી ઑરેગોન બંધારણ 1987 દ્વારા માન્ય રખાયું છે જેમાં ખાસ જણાવાયું છે કે પૂર્ણ નગ્નતા અને સ્ટ્રીપ ક્લબમાં લેપ ડાન્સ વાણી સ્વાતંત્ર્યનો હિસ્સો છે.<ref>{{cite web | last = Busse | first = Phil | publisher = [[The Portland Mercury]] | title = Cover Yourself! | date = November 7, 2002 | url = http://www.portlandmercury.com/portland/Content?oid=27886&category=22101 | access-date = 2007-02-01 }}</ref> પોર્ટલેન્ડમાં માથા દીઠ સ્ટ્રીપ ક્લબની સંખ્યા લાસ વેગાસ કે સાન ફ્રાન્સિસ્કો કરતા પણ વધુ હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref>{{cite web | last = Moore | first = Adam S. | coauthors = Beck, Byron | title = Bump and Grind | publisher = [[Willamette Week]] | date = November 8, 2004 | url = http://www.wweek.com/story.php?story=6093 | access-date = 2007-02-01 | archive-date = 2012-08-06 | archive-url = https://www.webcitation.org/69hdVNoXh?url=http://www.wweek.com/portland/article-4194-1995.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://abcnews.go.com/TheLaw/Story?id=6088041&page=1 | title = Strip Club Teases Small Oregon City—In National Capital of Stripping, Residents Say Free Speech Has Gone Too Far | author = Susan Donaldson James | publisher = ABC News | date = October 22, 2008 | access-date = 2008-12-08 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.katu.com/news/local/8263157.html | title = Judge: Salem lap dances protected by constitution | author = Associated Press | work = KATU News | date = June 30, 2007 | access-date = 2008-12-08 | archive-date = 2012-05-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120506210914/http://www.katu.com/news/local/8263157.html | url-status = dead }}</ref> એક ન્યાયાધીશે નવેમ્બર 2008માં એક નગ્ન સાઇકલસવાર સામેના આરોપો એવા આધાર પર નકારી કાઢ્યા હતા કે શહેરની વાર્ષિક વર્લ્ડ નેકેડ બાઇક રાઇડ “પોર્ટલેન્ડની સારી રીતે પ્રસ્થાપિત પરંપરા હતી.”<ref>{{cite web | url = http://www.katu.com/news/local/34445764.html | title = Judge: riding in the buff is 'tradition,' man cleared | work = Associated Press | publisher = KATU | date = November 21, 2008 | access-date = 2008-12-08 | archive-date = 2009-01-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090122082145/http://www.katu.com/news/local/34445764.html | url-status = dead }}</ref> 2009ની નેકેડ બાઇક રાઇડ<ref>{{cite web | url = http://www.youtube.com/watch?v=i5wSKi5Bchk | title = BUTTCRACKS AND BICYCLES: the Portland naked bike ride 2009! | author = magnifiquem | work = YouTube | date = June 12, 2009 | access-date = 2009-06-22 }}</ref> કોઇ મોટી ઘટના વગર યોજાઇ હતી. શહેર પોલીસે ટ્રાફિકનું સંચાલન કર્યું હતું.<ref>{{cite web | url = http://www.katu.com/news/local/48028862.html | title = Cyclists bare all in naked ride through Portland | date = June 14, 2009 | work = KATU | access-date = 2009-06-22 | archive-date = 2012-08-06 | archive-url = https://www.webcitation.org/69hiBW0JZ?url=http://www.katu.com/news/local/48028862.html | url-status = dead }}</ref> તેમાં લગભગ 3000થી 5000 લોકોએ ભાગ લીધો હતો.<ref>{{cite web | url = http://pdxpipeline.wordpress.com/2009/06/15/portland-naked-bike-ride-5000-people-pictures-story/ | title = Portland Naked Bike Ride: 5000 People | date = June 15, 2009 | work = PDX Pipeline | author = Jonathan Maus, BikePortland | access-date = 2009-06-22 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://bikeportland.org/2009/06/14/world-naked-bike-ride-was-it-good-for-you/ | title = An estimated 5,000 take part in Portland's Naked Bike Ride | author = Jonathan Maus | work = Bike Portland | date = June 14, 2009 | access-date = 2009-06-22 }}</ref> હિંસક પ્રતિભાવ આપવાની શક્યતા હોય તેવી વ્યક્તિને જાહેરમાં અપમાનિત કરતા અટકાવતા રાજ્યના એક કાયદાની પોર્ટલેન્ડમાં ચકાસણી થઇ હતી અને રાજ્યની સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા સર્વાનુમતે રદ કરાયો હતો તેમાં એવું કારણ અપાયું હતું કે તેનાથી વાણી સ્વાતંત્ર્યના રક્ષણનો ભંગ થાય છે અને વધુ પડતો વિસ્તૃત છે.<ref>{{cite web | url = http://www.seattlepi.com/local/375034_racist15.html | title = Oregon Court: Racist, insulting speech is protected | date = August 14, 2008 | author = Associated Press | work = Seattle Post-Intelligencer | access-date = 2008-12-08 }}</ref> == વસ્તી-વિષયક માહિતી == {{USCensusPop | 1850 = 821 | 1860 = 2874 | 1870 = 8293 | 1880 = 17577 | 1890 = 46385 | 1900 = 90426 | 1910 = 207214 | 1920 = 258288 | 1930 = 301815 | 1940 = 305394 | 1950 = 373628 | 1960 = 372676 | 1970 = 382619 | 1980 = 366383 | 1990 = 437319 | 2000 = 529121 | estyear= 2009 | estimate= 566141 | footnote = U.S. Census Bureau<ref>{{cite web | title = State & County QuickFacts | publisher = U.S. Census Bureau | url = http://quickfacts.census.gov/qfd/states/41/4159000.html | access-date = 2006-11-07 | archive-date = 2012-08-06 | archive-url = https://www.webcitation.org/69hd3i5Qq?url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/41/4159000.html | url-status = dead }}</ref> <ref>{{cite web | title = Oregon - Place Population Estimates | publisher = U.S. Census Bureau | url = http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-geo_id=04000US41&-_box_head_nbr=GCT-T1-R&-ds_name=PEP_2009_EST&-_lang=en&-format=ST-9S&-_sse=on | access-date = 2010-07-09 | archive-date = 2010-02-01 | archive-url = https://www.webcitation.org/5nDh5p9BC?url=http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-geo_id=04000US41&-_box_head_nbr=GCT-T1-R&-ds_name=PEP_2009_EST&-_lang=en&-format=ST-9S&-_sse=on | url-status = dead }}</ref>|}} 2000ના આંકડા પ્રમાણે શહેરમાં 529,121 લોકો વસવાટ કરતા હતા જેઓ 223,737 ઘર અને 118,356 પરિવારમાં રહેતા હતા. વસતીની ગીચતા પ્રતિ ચોરસ માઇલ 4,228.38 વ્યક્તિ હતી. (1,655.31/વર્ગ કિમી). શહેરમાં 237,307 રહેણાક એકમો છે જેની સરેરાશ ગીચતા 1,766.7/ચોરસ માઇલ (682.1/વર્ગ કિમી) છે. {| class="wikitable" ! colspan="3"|2006-2008 અમેરિકન કોમ્યુનિટી સરવે અંદાજ<ref>{{Cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=16000US4159000&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR5&-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&-_lang=en&-_sse=on |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-07-10 |archive-date=2020-02-16 |archive-url=https://archive.today/20200216012254/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=16000US4159000&-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR5&-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&-_lang=en&-_sse=on |url-status=dead }}</ref> ! ''(NH)'' ! ''(DC)'' |- align="right" | 433,172 | 78.6% | align="left"|'''શ્વેત''' | ''74.0%'' | ''81.9%'' |- align="right" | 36,036 | 6.5% | align="left"|'''એશિયાઇ''' | ''6.5%'' | ''7.7%'' |- align="right" | 35,246 | 6.4% | align="left"|'''અશ્વેત અને આફ્રિકન અમેરિકન''' | ''6.3%'' | ''7.7%'' |- align="right" | 7,629 | 1.4% | align="left"|'''અમેરિકન ઇન્ડિયન, અલાસ્કા નેટિવ''' | ''0.6%'' | ''2.8%'' |- align="right" | 2,668 | 0.5% | align="left"|'''મૂળભૂત હવાઇયન, પેસિફિક આઇલેન્ડર''' | ''0.5%'' | ''0.6%'' |- align="right" | 16,026 | 2.9% | align="left"|'''અન્ય કોઇ જાતિ''' | ''0.2%'' | ''3.2%'' |- align="right" | 20,449 | 3.7% | align="left"|'''બે અથવા વધુ જાતિ''' | ''3.2%'' | rowspan="5" valign="bottom"|''103.9%'' |- align="right" | 551,226 | 100% | align="left"| '''તમામ જાતિઓનું કુલ''' | rowspan="3" valign="bottom"|''91.2%'' |- align="right" | 48,627 | 8.8% | align="left"| '''કુલ હિસ્પેનિક/લેટિનો''' (કોઇ પણ જાતિના) |- align="right" | colspan="3"| '''''(NH)'' ''' '' જાતિ દ્વારા કુલ નોન-હિસ્પેનિક્સ'' |- align="right" | colspan="4"| '''''(DC)'' ''' '' કુલ, બેવડા/ત્રેવડી ગણતરી 'બે અથવા વધુ જાતિ''' |- |} ઑરેગોન રાજ્યની એવરેજની સરખામણીમાં પોર્ટલેન્ડની મિડિયન હાઉસ મૂલ્ય રાજ્યની સરેરાશથી વધુ છે, અને તેમાં અશ્વેત, હિસ્પેનિક અને વિદેશમાં જન્મેલા લોકોનું પ્રમાણ રાજ્યની સરેરાશથી નોંધપાત્ર વધુ છે.{{Citation needed|date=March 2009}} 223,737 પરિવારમાંથી 24.5%માં તેમની સાથે 18 વર્ષથી ઓછી વયના બાળકો રહે છે, 38.1% પરિણીત દંપતિ સાથે રહે છે, 10.8% માં મહિલા સભ્ય છે પરંતુ પતિ હાજર નથી, અને 47.1% બિન-પરિવાર છે. કુલ ઘરમાંથી 34.6% માં વ્યક્તિગત રીતે રહે છે અને 9%માં કોઇ વ્યક્તિ એકલી રહે છે જેની ઉમર 65 વર્ષ કે તેનાથી વધુ છે. સરેરાશ ઘરમાં 2.3 વ્યક્તિ રહે છે અને સરેરાશ પરિવારમાં 3 સભ્ય હોય છે. ઉમરની વહેંચણીમાં 21.1%ની ઉમર 18 વર્ષથી ઓછી, 10.3%ની ઉમર 18થી 24 વર્ષ વચ્ચે, 34.7%ની ઉમર 25થી 44 વર્ષ સુધી, 22.4%ની ઉમર 45થી 64 વચ્ચે અને 11.6%ની ઉમર 65 વર્ષ કે તેનાથી વધુ છે. સરેરાશ ઉમર 35 વર્ષ છે. દરેક 100 મહિલા દીઠ 97.8 પુરુષ છે. 18 વર્ષ કે તેનાથી વધુ વયની દર 100 મહિલા દીઠ 95.9 પુરુષ છે. શહેરમાં ઘર દીઠ સરેરાશ આવક 40,146 ડોલર છે અને પરિવાર દીઠ સરેરાશ આવક 50,271 ડોલર છે. પુરુષોની સરેરાશ આવક 35,279 ડોલર અને મહિલાઓની સરેરાશ આવક 29,344 ડોલર છે. શહેરની માથાદીઠ આવક 22,643 ડોલર છે. વસતીનો 13.1% હિસ્સો અને પરિવારોનો 8.5% હિસ્સો ગરીબી રેખા નીચે જીવે છે. કુલ વસતીમાંથી 18 વર્ષથી નીચી વયના 15.7% લોકો અને 65 વર્ષ કે તેનાથી વધુ વયના 10.4% લોકો ગરીબી રેખાથી નીચે જીવે છે. વંશના આધારે આવકનું વિભાજન દર્શાવતા આંકડા હાલના સમયે ઉપલબ્ધ નથી. શહેરની વસતી વધી રહી હોવા છતાં બાળકોની કુલ સંખ્યામાં ઘટાડો થઇ રહ્યો છે, જેનાથી જાહેર શાળાઓની સિસ્ટમ પર દબાણ આવ્યું છે અને શાળાઓ ઘટવા લાગી છે. 2005ના એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું હતું કે પોર્ટલેન્ડમાં 1925ની સરખામણીમાં હવે ઓછા બાળકો ભણવા જાય છે, જ્યારે શહેરની વસતી આટલા સમયમાં લગભગ બમણી થઇ ગઇ છે. શહેરમાં આગામી એક દાયકા સુધી દર વર્ષે ત્રણથી ચાર પ્રાથમિક શાળાઓ બંધ કરવી પડશે.<ref>{{ cite news | last = Egan | first = Timothy | url = http://www.nytimes.com/2005/03/24/national/24childless.html?ei=5090&en=cbfa254535a51a5f&ex=1269320400&partner=rssuserland&pagewanted=all&position= | title = Vibrant Cities Find One Thing Missing: Children | publisher = ''[[The New York Times]]'' | date = March 24, 2005 }}</ref> 1940માં પોર્ટલેન્ડમાં આફ્રિકન-અમેરિકન વસતી આશરે 2000 જેટલી હતી જેમાં મોટી સંખ્યામાં રેલરોડના કર્મચારીઓ અને તેમના પરિવારો હતા.<ref name="maccoll">{{cite book | last = MacColl | first = E. Kimbark | authorlink = | coauthors = | title = The Growth of a City: Power and Politics in Portland, Oregon 1915-1950 | url = https://archive.org/details/growthofcitypowe0000macc | origyear = 1979 | edition = | year = 1979 | publisher = The Georgian Press | location = Portland, [[Oregon]] | isbn = 0-9603408-1-5 }}</ref> યુદ્ધ સમયે સ્વતંત્રતા જહાજ નિર્માણની તેજી વખતે કામદારોની જરૂરિયાત પડી હોવાથી શહેરમાં ઘણા અશ્વેતો આવ્યા હતા. અશ્વેતોનો નવો પ્રવાહ ચોક્કસ વિસ્તારમાં રહેવા લાગ્યો હતો જેમ કે એલ્બિના ડિસ્ટ્રીક્ટ અને વેનપોર્ટ. વેનપોર્ટનો જેમાં નાશ થયો તે મે 1948માં પૂર વખતે એકમાત્ર સંકલિત પાડોશ ખતમ થઇ ગયું અને શહેરના એનઇ ચતુર્થાંશમાં અશ્વેતોનો પ્રવાહ ચાલુ રહ્યો હતો.<ref name="maccoll"></ref> પોર્ટલેન્ડમાં 7.90% લોકો આફ્રિકન અમેરિકન છે અને રાજ્યની સરેરાશ કરતા આ આંકડો ચાર ગણો છે. ઑરેગોનના આફ્રિકન-અમેરિકનોમાંથી બે તૃતિયાંશ કરતા વધુ લોકો પોર્ટલેન્ડમાં રહે છે.<ref name="maccoll"></ref> 2000ની વસતી ગણતરી મુજબ તેની ત્રણ હાઇસ્કૂલો (ક્લિવલેન્ડ, લિંકન અને વિલ્સન)માં 70%થી વધુ વિદ્યાર્થી શ્વેત હતા જે એકંદરે વસતીનું પ્રતિબિંબ આપે છે જ્યારે જેફરસન હાઇ સ્કૂલમાં 76% બિન શ્વેત હતા. બાકીની છ શાળાઓમાં મોટી સંખ્યામાં બિન શ્વેતો છે જેમાં અશ્વેતો અને એશિયનો સામેલ છે. હિસ્પેનિક વિદ્યાર્થીઓની એવરેજ વિલ્સનમાં 3.3% અને રુઝવેલ્ટમાં 31% હતી. <ref>[ http://en.wikipedia.org/wiki/Roosevelt_High_School_(Portland,_Oregon)|{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} title = Abernethy Elementary School: Recent Enrollment Trends, 1995-96 through 2002-03 | publisher = Portland Public Schools, Prepared by Management Information Services | url = http://www.pps.k12.or.us/depts/mis/enroll/current/EnrollxSchl95-03.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307171009/http://www.pps.k12.or.us/depts/mis/enroll/current/EnrollxSchl95-03.pdf |date=2012-03-07 }} | format = PDF | date = October 30, 2002 ]</ref> પોર્ટલેન્ડ શહેરમાં એલજીબીટી (LGBT)ની વસતી દેશમાં સાતમા ક્રમે છે, 8.8% વસાહતીઓ સજાતિય સંબંધો ધરાવે છે અને મેટ્રો વિસ્તારમાં તેમનું પ્રમાણ 6.1% છે અને રાષ્ટ્રમાં તે ચોથા ક્રમે છે.<ref name="ACSGates">ગેરી જે. ગેટ્સ{{PDFlink|[http://www.law.ucla.edu/williamsinstitute/publications/SameSexCouplesandGLBpopACS.pdf Same-sex Couples and the Gay, Lesbian, Bisexual Population: New Estimates from the American Community Survey]|2.07&nbsp;[[Mebibyte|MiB]]<!-- application/pdf, 2180309 bytes -->}} વિલિયમ્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓન સેક્સ્યુઅલ ઓરિએન્ટેશન લો એન્ડ પબ્લિક પોલિસી, યુસીએલએ સ્કૂલ ઓફ લો ઓક્ટોબર, 2006. 20 એપ્રિલ, 2007 પર સુધારેલ.</ref> ==ગુનાખોરી== હત્યા સિવાયની તમામ કેટેગરીમાં પોર્ટલેન્ડમાં ગુનાખોરીનો આંક રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતા ઊંચો છે.<ref>{{cite web | url = http://www.cityrating.com/citycrime.asp?city=Portland&state=OR | title = Crime Statistics | work = City Rating | year = 2003 | access-date = 2010-04-24 }}</ref> == શિક્ષણ == પોર્ટલેન્ડમાં છ પબ્લિક સ્કૂલ ડિસ્ટ્રીક્ટ અને અનેક ખાનગી શાળાઓ છે. પોર્ટલેન્ડ પબ્લિક સ્કૂલ એ સૌથી મોટી સ્કૂલ ડિસ્ટ્રીક્ટ છે. અહીં ઘણી કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ પણ આવેલી છે જેમાં પોર્ટલેન્ડ કોમ્યુનિટી કોલેજ, પોર્ટલેન્ડ સ્ટેટ યુનિવર્સિટી અને ઑરેગોન હેલ્થ એન્ડ સાયન્સ યુનિવર્સિટી સૌથી મોટી છે. આ શહેરમાં ખાનગી યુનિવર્સિટીઓ જેવી કે યુનિવર્સિટી ઓફ પોર્ટલેન્ડ, રીડ કોલેજ અને લુઇસ એન્ડ ક્લાર્ક કોલેજ આવેલી છે. === સંગ્રહાલયો=== અહીં ઘણા શૈક્ષણિક મ્યુઝિયમ્સ છે જેમાં સામેલ છેઃ ====ઑરેગોન મ્યુઝિયમ સાયન્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી==== ઑરેગોન મ્યુઝિયમ ઓફ સાયન્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી (ઓએમએસઆઇ)માં પુખ્તવયના લોકો અને બાળકો માટે અનેક પ્રવૃત્તિ થાય છે. ઓએમએસઆઇ (OMSI)માં પાંચ મુખ્ય હૉલ છે જેમાંથી મોટા ભાગનામાં નાની પ્રયોગશાળાઓ છેઃ અર્થ સાયન્સ હૉલ, લાઇફ સાયન્સ હૉલ, ટર્બાઇન હૉલ, સાયન્સ પ્લેગ્રાઉન્ડ અને ફિચર્ડ એક્ઝિબિટ હૉલ. ફિચર્ડ એક્ઝિબિટ હૉલમાં દર અમુક મહિને એક નવું પ્રદર્શન યોજાય છે. પ્રયોગશાળાઓમાં રસાયણ શાસ્ત્ર, ભૌતિક શાસ્ત્ર, ટેકનોલોજી, લાઇફ, પેલેઓન્ટોલોજી, અને વોટરશેડ સામેલ છે. OMSIમાં બીજા અનેક વિશિષ્ટ આકર્ષણો છે, જેમ કે યુએસએસ બ્લુબેક (એસએસ-581), ધ ઓમ્નીમેક્સ ડોમ થિયેટર અને OMSIનું કેન્ડેલ પ્લાનેટેરિયમ. યુએસએસ બ્લુબેક એ યુએસ નેવીમાં સામેલ થયેલી છેલ્લી બિન-આણ્વિય ફાસ્ટ એટેક સબમરીન હતી અને OMSI દૈનિક ટુર કરાવે છે.<ref name="Oregon Museum of Science and Industry">{{Cite web|url=http://www.omsi.edu/submarine|title=USS Blueback: The Real Thing|access-date=2010-07-22}}</ref> ધ ઓમ્નીમેક્સ ડોમ થિયેટર એ આઇમેક્સ (IMAX) મોશન પિક્ચર ફોર્મેટનો પ્રકાર છે જેમાં મૂવીને ડોમ્ડ પ્રોજેક્શન સપાટી પર પ્રોજેક્ટ કરવામાં આવે છે. OMSIના ઓમ્નીમેક્સ ડોમ થિયેટર ખાતે પ્રોજેક્શનની સપાટી 6,532 ચોરસ ફુટ છે. ઓમ્નીમેક્સ થિયેટર મોશન પિક્ચર ઉદ્યોગમાં સૌથી મોટી ફ્રેમનો ઉપયોગ કરે છે અને સ્ટાન્ડર્ડ 35 એમએમની ફિલ્મ કરતા આ ફ્રેમ દશ ગણી મોટી હોય છે.<ref name="Oregon Museum of Science and Industry"/> OMSIનું કેન્ડેલ પ્લાનેટેરિયમ સમગ્ર પ્રશાંત ઉત્તરપશ્ચિમમાં સૌથી વધુ મોટું અને તકનીકની દૃષ્ટિએ સૌથી આધુનિક પ્લાનેટેરિયમ છે.<ref name="Oregon Museum of Science and Industry"/> ====પોર્ટલેન્ડ આર્ટ મ્યુઝિયમ==== પોર્ટલેન્ડ આર્ટ મ્યુઝિયમ પાસે શહેરનો સૌથી મોટો કલાકૃતિઓનો સંગ્રહ છે અને દર વર્ષે અનેક ટુર પ્રદર્શનોનું આયોજન કરે છે, તાજેતરમાં આધુનિક અને સમકાલિન કળાની પાંખના ઉમેરા સાથે તે સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાના પચીસ સૌથી મોટા મ્યુઝિયમોમાં સામેલ થયું છે. == બાજુ બાજુના નગરો == પોર્ટલેન્ડ નવ બાજુ બાજુના નગરો ધરાવે છેઃ<ref>{{cite web | title = About Portland's Sister Cities | publisher = Office of Mayor Sam Adams | url = http://portlandonline.com/mayor/index.cfm?c=49918 | access-date = 2009-03-18 | archive-date = 2009-06-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090616201710/http://portlandonline.com/mayor/index.cfm?c=49918 | url-status = dead }}</ref> <div style="float:left;width:48%"> * {{Flagicon|Israel}} એશ્કેલોન, [[ઈઝરાયલ|ઇઝરાયલ]] * {{Flagicon|Taiwan}} કાઓહસિયુંગ, તાઇવાન * {{Flagicon|South Korea}} ઉલ્સાન, [[દક્ષિણ કોરિયા|સાઉથ કોરિયા]] * {{Flagicon|Zimbabwe}} મુતારે, ઝિમ્બાબ્વે * [279]ગુઆડાલજરા, મેક્સિકો </div><div style="float:right;width:48%"> * {{Flagicon|Russia}} ખબારોસ્ક, રશિયા * {{Flagicon|Japan}} સાપારો, જાપાન * {{Flagicon|China}} સુઝહો, [[ચીન|ચીન]] * {{Flagicon|Italy}} બોલોગ્ના, ઇટાલી </div> {{-}} <br> પોર્ટલેન્ડ એક “ફ્રેન્ડશિપ સિટી”ના સંબંધ પણ ધરાવે છેઃ * {{Flagicon|Estonia}} તાલિન, [[ઈસ્ટોનિયા|ઇસ્ટોનિયા]]<ref>{{Cite web |url=http://portlandonline.com/mayor/index.cfm?c=49951&a=235160 |title=સિસ્ટર સિટી પ્રોગ્રામ વિશે |access-date=2021-07-10 |archive-date=2009-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090616235442/http://portlandonline.com/mayor/index.cfm?c=49951&a=235160 |url-status=dead }}</ref> == ગેલેરી == <center> <gallery> File:Portland or 1897.png|પોર્ટલેન્ડના 1897ના ટોપોગ્રાફિક નકશામાં શેરીઓ, રેલમાર્ગ, અને કોલંબિયા સ્લાઉમાં મહત્ત્વના તફાવત જોવા મળે છે. File:Portland rose.jpg|પોર્ટલેન્ડના ઇતિહાસમાં ગુલાબનું મહત્ત્વનું સ્થાન રહ્યું છે જેના પરથી તેનું એક ઉપનામ પડ્યું છે. File:Portland Max Tunnel.jpg|ઑરેગોન ઝુ ખાતે મેક્સ લાઇટ રેલ અને અંડરગ્રાઉન્ડ સ્ટેશન File:Panorama of Portland, Oregon from atop the KOIN Tower.jpg|કોઇન (KOIN) સેન્ટરની ટોચ પરથી વિલ્મેટ રિવરનું ચિત્ર </gallery></center> == આ પણ જુઓ == {{Portal|Oregon}} * પોર્ટલેન્ડ, ઑરેગોનના લોકોની યાદી * 1972 પોર્ટલેન્ડ-વ્હેન્કુવર ટોર્નાડો * પોર્ટલેન્ડ, ઑરેગોન સ્થિત હોસ્પિટલોની યાદી ==સંદર્ભો== {{Reflist|2}} == વધુ વાંચન == * સી. એબોટ, ''ગ્રેટર પોર્ટલેન્ડઃ અર્બન લાઇફ એન્ડ લેન્ડસ્કેપ ઇન ધ પેસિફિક નોર્થવેસ્ટ'' . ફિલાડેલ્ફિયાઃ યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલ્વેનિયા પ્રેસ, 2001. આઈએસબીએન 0-8122-1779-9 * સી. ઓઝાવા (ઇડી.), ''ધ પોર્ટલેન્ડ એજઃ ચેલેન્જિસ એન્ડ સક્સેસિસ ઇન ગ્રોઇંગ કમ્યુનિટિઝ'' . વોશિંગ્ટનઃ આઇલેન્ડ પ્રેસ, 2004. ISBN 1-55963-695-5. * ચક પલાહનિયુક, ''[[Fugitives and Refugees: A Walk in Portland, Oregon]]'' . ક્રાઉન, 2003. ISBN 1-4000-4783-8 * સ્ટુઅર્ટ હોલબ્રૂક, ''ધ ફાર કોર્નર'' . કોમસ્ટોક એડિશન્સ, 1952. આઇએસબીએન 0-89174-043-0 * ઇ. કિમ્બાર્ક મેકકોલ, ''ધ શેપિંગ ઓફ એ સિટીઃ બિઝનેસ એન્ડ પોલિટિક્સ ઇન પોર્ટલેન્ડ, ઑરેગોન 1885થી 1915'' . પોર્ટલેન્ડઃ જ્યોર્જિયન પ્રેસ, 1976. {{OCLC|2645815}} {{ASIN|B0006CP2A0}} * ઇ. કિમ્બાર્ક મોકકોલ, ''ધ ગ્રોથ ઓફ એ સિટીઃ પાવર એન્ડ પોલિટિક્સ ઓફ પોર્ટલેન્ડ, ઑરેગોન 1915થી 1950'' પોર્ટલેન્ડઃ જ્યોર્જિયન પ્રેસ, 1979. આઇએસબીએન 0-9603408-1-5 * જ્વેલ લાન્સિંગ, ''પોર્ટલેન્ડઃ પીપલ, પોલિટિક્સ, એન્ડ પાવર, 1851-2001'' . ઑરેગોન સ્ટેટ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 2003. ISBN 978-1563680182. * {{cite book|author=MacGibbon, Elma|title=[http://www.secstate.wa.gov/history/publications%5Fdetail.aspx?p=63 Leaves of knowledge]|publisher=Shaw & Borden Co|year=1904}}ઇલ્મા મેકગિબન્સ 1898થી શરૂ થયેલા તેના સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકામાંના પ્રવાસને યાદ કરે છે જ્યાં જે મુખ્યત્વે ઑરેગોન અને વોશિંગ્ટનમાં હતો. પ્રકરણ “પોર્ટલેન્ડ, ધ વેસ્ટર્ન હબ” સામેલ છે. * ઓ’ટૂલ, રેન્ડેલ. [http://www.cato.org/pubs/pas/pa-596.pdf ''ડિબંકિંગ પોર્ટલેન્ડઃ ધ સિટી ધેટ ડઝ નોટ વર્ક'' ]. ''પોલિસી એનાલિસિસ. '' ''નં. 596. '' ''કેટો ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, જુલાઇ 9, 2007. '' ==બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.portlandonline.com/ સિટી ઓફ પોર્ટલેન્ડ, ઑરેગોન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100710115957/http://www.portlandonline.com/ |date=2010-07-10 }} ** [http://www.portlandmaps.com/ પોર્ટલેન્ડના નકશા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722074758/http://www.portlandmaps.com/ |date=2010-07-22 }} (લોટ-સ્તર જીઆઇએસ) ** [http://www.gis.ci.portland.or.us/maps/police/index.cfm પોર્ટલેન્ડ ક્રાઇમમેપર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915204607/http://www.gis.ci.portland.or.us/maps/police/index.cfm |date=2008-09-15 }} * [http://www.portlandalliance.com/ પોર્ટલેન્ડ બિઝનેસ જોડાણ- પોર્ટલેન્ડ ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ] * [http://www.travelportland.com/ પોર્ટલેન્ડમાં પ્રવાસ] '''પોર્ટલેન્ડની વેબસાઇટ્સ જે વિકિઝ પણ છે''' * બિવેર્ટોન ખાતે હોવર્ડ કનિંઘામ દ્વારા ઇન્સ્ટોલ કરાયેલ [[WikiWikiWeb:|વિકીવિકીવેબ]]. વોર્ડે વિકી વિકી વેબનો વિચાર રજૂ કર્યો ત્યાર બાદ આ અસ્તિત્વ ધરાવતું સૌથી પહેલું વિકી છે. {{wikivoyage|Portland (Oregon)}} [[Category:ઑરેગોનના શહેરો]] [[Category:ઑરેગોનમાં કાઉન્ટી બેઠકો]] [[Category:નવો શહેરીવાદ]] [[Category:પોર્ટલેન્ડ, આરેગોન]] [[Category:1840ના દાયકામાં સ્થપાયેલા વસતી ધરાવતા સ્થળો]] [[Category:ઑરેગોનમાં પોર્ટ વસાહતો]] [[Category:કોલંબિયા રિવર નજીક વસતી ધરાવતા સ્થળો]] [[Category:પોર્ટલેન્ડ મહાનગરીય વિસ્તાર]] 62wewnsnp5o1ip93bg7lridac5hvpxz 0 28506 903846 893675 2026-08-17T01:58:08Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903846 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = The Prince Charles | title = [[Prince of Wales]]; [[Duke of Rothesay]] <small>([[#Titles, styles, honours and arms|more]])</small> | image = Charles, Prince of Wales.jpg | imgw = 220 | caption = The Prince of Wales during a visit of the [[White House]] in 2005 | spouses = ડિયાના, કેમિલા પારકર<br />(m. 1981, div. 1996)<!-- THESE DATES ARE THOSE OF THE ROYAL MARRIAGE&nbsp;— i.e. FROM THEIR WEDDING TO THEIR DIVORCE! --><br />Camilla <br />(m. 2005) | issue = Prince ફિલીપ <br /> Prince હેરી | full name = ચાર્લ્સ ફિલીપ આર્થર જ્યૉર્જ | house = Paternal: House of Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg<br />Maternal: House of Windsor | father = | mother = Elizabeth II of the United Kingdom|Elizabeth II | date of birth = {{Birth date and age|1948|11|14|df=yes}} | place of birth = Buckingham Palace]], London | date of christening = 15 December 1948 | place of christening = Buckingham Palace, London | occupation = | religion = Christian (Church of England) | signature = Prince Charles Signature.svg }} '''ચાર્લ્સ તૃતીય,''' (ચાર્લ્સ ફિલીપ આર્થર જ્યોર્જ;{{#tag:ref|When Charles uses a surname, it is ''[[Mountbatten-Windsor]]'', although, according to [[letters patent]] dated February 1960, his official surname is ''Windsor''.<ref>{{cite web| authorlink = Royal Households of the United Kingdom#The Royal Household|Royal Household of the United Kingdom| title = The Royal Family name| work=The Official Website of the British Monarchy| publisher=The Royal Household| url = http://www.royal.gov.uk/ThecurrentRoyalFamily/TheRoyalFamilyname/Overview.aspx| access-date = 3 Feb. 2009}}</ref>|group=N|name=sur}} જન્મ 14 નવેમ્બર 1948) એ મહારાણી એલિઝાબેથ દ્વિતીય અને મહારાજ ફિલીપ, એડિનબર્ગના ઉમરાવના સૌથી જયેષ્ઠ પુત્ર છે.) તેઓ યુનાઈટેડ કિંગડમ અને ૧૪ રાષ્ટ્રમંડળ દેશોના મહારાજા છે. કેમ્બ્રિજ-સ્થિત ટ્રિનિટી કૉલેજમાંથી આર્ટ્સમાં સ્નાતક થયા બાદ, ચાર્લ્સે 1971-76માં રોયલ નેવીમાં ફરજ બજાવી હતી. 1981માં તેઓએ વિશ્વભરમાં રહેલા ટેલિવિઝન પ્રેક્ષકોની નજરો સમક્ષ લૅડી ડાયના સ્પેન્સર સાથે લગ્ન કર્યા હતા. તેમને બે સંતાન થયા હતા, 1982માં વેલ્સના રાજકુમાર વિલિયમ અને 1984માં વેલ્સના રાજકુમાર હેરી. તેમના સંબંધો અંગેના ચોપાનિયાઓના આક્ષેપો બાદ 1992માં આ દંપતી અલગ થઇ ગયું હતું. કેમિલા પાર્કર બાઉલ્સ સાથે સંબંધો ધરાવે છે તેવા ડાયનાએ કરેલા જાહેર આક્ષેપો બાદ 1996માં તેમના છૂટાછેડાં થઈ ગયા હતા. 1997ની 31મી ઓગસ્ટે પેરિસ ખાતે ડાયના એક કાર અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામી હતી. લાંબો સમય ચાલેલા સહવાસ બાદ, 2005માં પ્રિન્સે કેમિલા સાથે લગ્ન કર્યા, જે ડચેસ ઓફ કોર્નવોલ (કોર્નવોલના ઉમરાવ)નું બિરૂદ ભોગવે છે. પ્રિન્સ પોતાના સખાવતી કાર્યો બદલ જાણીતા છે તથા તેઓ ધ પ્રિન્સ’સ ટ્રસ્ટ, ધ પ્રિન્સ’સ રિજનરેશન ટ્રસ્ટ અને ધ પ્રિન્સ’સ ફાઉન્ડેશન ફોર ધ બિલ્ટ એન્વાયરમેન્ટના પ્રયોજક છે. તેઓ જૂની ઈમારતોની સ્થાપત્યકલા અને જાળવણી અંગે સ્પષ્ટપણે વિચારો વ્યક્ત કરતા આવ્યા છે અને તેમણે ''અ વિઝન ઓફ બ્રિટેન'' (1989) શીર્ષક ધરાવતું એક પુસ્તક બહાર પાડ્યું હતું. તેમણે ઔષધીય વનસ્પતિ અને અન્ય વૈકલ્પિક તબીબી સારવાર અંગે ચર્ચાસ્પદ વિચારો વ્યક્ત કરેલા છે. 1958થી, તેમનું મુખ્ય બિરૂદ ''એચઆરએચ (HRH) વેલ્સના રાજકુમાર (ધ પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સ)'' છે. સ્કોટલૅન્ડમાં તેઓ ''ધ ડ્યુક ઓફ રોથસે (રોથસેના ઉમરાવ) તરીકે ઓળખાય છે.'' <ref>"[http://www.princeofwales.gov.uk/personalprofiles/theprinceofwales/abouttheprince/titles/ વેલ્સના રાજકુમાર: ટાઇટલ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111194843/http://www.princeofwales.gov.uk/personalprofiles/theprinceofwales/abouttheprince/titles/ |date=2012-01-11 }}"</ref> ==પ્રારંભિક જીવન== ચાર્લ્સનો જન્મ 14 નવેમ્બર, 1948ના રોજ બકિંગહામ પૅલેસ ખાતે થયો હતો, તેઓ રાજકુમારી એલિઝાબેથ, એડિનબર્ગની ઉમરાવ અને ફિલીપ, એડિનબર્ગના ઉમરાવના સૌપ્રથમ સંતાન છે, તથા તેઓ રાજા પંચમ જ્યોર્જ અને મહારાણી એલિઝાબેથના સૌપ્રથમ પૌત્ર છે. તેમની ધર્મદિક્ષા વિધિ મહેલના સંગીતકક્ષમાં 15મી ડિસેમ્બર, 1948ના રોજ કરવામાં આવી હતી, જેમાં જોર્ડન નદીના જળનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમની ધર્મદિક્ષા વિધિમાં કેન્ટરબરીના આર્કબિશપ જ્યોફ્રે ફિશર હતા. રાજકુમારના ગોડપેરેન્ટ્સ તેમના માતૃપક્ષના દાદા, તેમના માતૃપક્ષના વડદાદી, મહારાણી મેરી, તેમની મામી રાજકુમારી માર્ગારેટ, તેમના પિતૃપક્ષના વડદાદી ડોવાગર માર્ચિયોનેસ ઓફ મિલફોર્ડ હેવન, તેમના માતૃપક્ષના મોટા-કાકા ડેવિડ બોવ્સ-લિયોન, તેમના પિતાના પિતરાઇ લેડી બ્રેબોર્ન; તેમના દાદાના પિતરાઇ નોર્વેનો રાજા હેકન છઠ્ઠો (જેમનાથી એલેક્ઝેન્ડર કેમ્બ્રિજ, એથલોનના ઉમરાવની અવેજીમાં છે) અને તેમના પિતૃપક્ષના વડકાકા ગ્રીસના રાજકુમાર જ્યોર્જ ઉપસ્થિત હતા. ચાર્લ્સના વડદાદા રાજા જ્યોર્જ પાંચમાના વારસાના નિયમો અનુસાર બ્રિટિશ રાજકુમાર અથવા રાજકુમારીનું બિરૂદ અને ''રોયલ હાઇનેસ'' ની શૈલી માત્ર વેલ્સના રાજકુમારના સૌથી મોટા પુત્ર તેમજ સાર્વભૌમ રાજાના પુરૂષ જાતિના બાળકો અને પૌત્રોને જ આપવાના હોય છે. જોકે, 22 ઓક્ટોબર 1948ના રોજ જ્યોર્જ પાંચમાએ વારસાના નવા નિયમો જારી કરીને આ બહુમાન પ્રિન્સેસ એલિઝાબેથ અને રાજકુમાર ફિલીપના કોઇપણ સંતાનને આપવાનું ઠરાવ્યું; અન્યથા, ચાર્લ્સને માત્ર તેના પિતાનું બિરુદ જ મળ્યું હોત અને તેને મેરિયોનેથના ઉમરાવનું સૌજન્ય બિરુદ મળ્યું હોત. આ રીતે, સ્ત્રી વારસદારના બાળકોને શાહી અને રાજકુમાર-રાજકુમારીનું બિરુદ મળ્યું. ચાર્લ્સ જ્યારે ત્રણ વર્ષના હતા ત્યારે તેમના માતા મહારાણી એલિઝાબેથ દ્વિતીય તરીકે બિરાજ્યાં, જેની સાથોસાથ ચાર્લ્સ તેમની માતા તે સમયે જે સાત દેશો પર હકુમત ધરાવતી હતી તેના મુખ્ય વારસદાર બની ગયા. આ ઘટનાક્રમને કારણે હવે તેમનો દરજ્જો ''આપોઆપ'' વધીને કોર્નવોલના ઉમરાવ (મહારાજા એડવર્ડ ત્રીજાના મુખપત્રમાં આ બિરુદ રાજાના સૌથી મોટા પુત્રને આપવામાં આવતું હતું)નો થઈ ગયો હતો, અને સ્કોટિશ દરજ્જામાં તેઓ રોથસેના ઉમરાવ, કૅરિકના ઉમરાવ, બૅરોન ઓફ રેનફ્ર્યૂ, લોર્ડ ઓફ ધ ઇઝ્લેસ, અને પ્રિન્સ તથા ગ્રેટ સ્ટ્યૂઅર્ડ ઓફ સ્કોટલેન્ડનો સમાવેશ થતો હતો. યુનાઇટેડ કિંગડમમાં અગ્રતાક્રમ પ્રમાણે તાજ પરની દાવેદારીમાં તેમનો ક્રમ પ્રથમ હતો, તેમ છતાં તેમના માતાપિતાને ધ્યાનમાં લેતા તેમનો ક્રમ ત્રીજો હતો, અને તેમની માતા અને પિતા કે જેઓ શાહી પરિવારના ઉપ-પ્રતિનિધિ હતા, તેમના બાદ અન્ય લોકોના અગ્રપદના હક્કની દૃષ્ટિએ તેમનો ક્રમ ચોથો અથવા પાંચમો હતો. 1953માં વૅસ્ટમિન્સ્ટર એબી ખાતે યોજાયેલા પોતાની માતાના રાજ્યારોહણ સમારોહમાં ચાર્લ્સ ઉપસ્થિત રહ્યાં હતા, જ્યાં તેઓ પોતાની દાદી અને કાકીની જોડે બેઠા હતા. શાહી પરિવારના બાળક માટેના રિવાજ પ્રમાણે, ચાર્લ્સ માટે એક શિક્ષિકા, કેથેરીન પીબ્લેસની નિમણૂક કરવામાં આવી અને તેણે પાંચ વર્ષથી આઠ વર્ષની વય દરમિયાન ચાર્લ્સને શિક્ષણ આપ્યું. 1955માં બકિંગહામ પૅલેસે એવી જાહેરાત કરી કે ચાર્લ્સ ખાનગી શિક્ષકને બદલે શાળામાં ભણવા જશે, આમ આ રીતે શિક્ષણ મેળવનારા ચાર્લ્સ સૌપ્રથમ શાહી વારસદાર બન્યા હતા.<ref name="time 1988">{{cite news |title = Growing Up Royal |work = TIME |date = 25 Apr. 1988 |url = http://www.time.com/time/daily/special/diana/readingroom/8191/4_25.html |access-date = 4 Jun. 2009 |archive-date = 2005-03-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20050331004503/http://www.time.com/time/daily/special/diana/readingroom/8191/4_25.html |url-status = dead }}</ref> ==યુવાની== ===શિક્ષણ=== ચાર્લ્સ પ્રારંભમાં પશ્ચિમ લંડનમાં આવેલી હિલ હાઉસ સ્કૂલમાં ભણ્યાં, જ્યાં તેમણે શાળાના સ્થાપક અને તે સમયના વડા સ્ટુઅર્ટ ટાઉનેન્ડ પાસેથી બિન-પસંદગીની ટ્રીટમેન્ટ મેળવી, તેઓએ રાણીને ચાર્લ્સને [[અસોસિએશન ફુટબોલ|ફૂટબોલ]]માં તાલીમ આપવાની સલાહ આપી હતી, કારણ કે હિલ હાઉસના છોકરાઓ ફૂટબોલના મેદાનમાં ક્યારેય કોઇની શેહ-આદર રાખતા નહોતા.<ref>{{Cite news| title=Lieutenant-Colonel H. Stuart Townend| newspaper=The Times| date=30 October 2002| url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article1180313.ece| access-date=29 May 2009| location=London| archive-date=5 જૂન 2010| archive-url=https://web.archive.org/web/20100605031507/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article1180313.ece| url-status=dead}}</ref> રાજકુમાર ત્યારપછી પોતાના પિતાની ભૂતપૂર્વ શાળા, ઇંગ્લેન્ડના બર્કશાયર સ્થિત શીમ પ્રિપેરેટરી સ્કૂલમાં ભણ્યાં અને આખરે સ્કોટલેન્ડની ઉત્તર-પૂર્વમાં આવેલી ગોર્ડનસ્ટોઉનમાં ગયાં. એવી નોંધ મળે છે કે રાજકુમારે તેમની પછીની શાળા “કોલ્ડિટ્ઝ ઇન કિલ્ટ્સ” ખાતે પોતાનો સમય ઉપેક્ષિત હાલતમાં વિતાવ્યો હતો, કેમ કે ચાર્લ્સે નોંધ્યા પ્રમાણે – તેઓએ ઓસ્ટ્રેલિયાની ગીલોન્ગમાં આવેલી ગીલોન્ગ ગ્રામર સ્કૂલના ટિમ્બરટોપ કૅમ્પસમાં પોતાની બે ટર્મ ગાળી હતી જે દરમિયાન તેઓ પોતાના શિક્ષક માઇકલ કોલિન્સ પર્સી સાથે પપુઆ ન્યુ ગિયેનાની ઇતિહાસ સફરે ગયા હતા. ગોર્ડનસ્ટોઉનથી પરત ફરતાં ચાર્લ્સે હૅડ બોય બનીને પોતાના પિતાનું અનુસરણ કર્યું હતું, અને 1967માં ઇતિહાસ તથા ફ્રેન્ચ વિષયમાં બે એ લૅવલ્સ સાથે શાળા છોડી હતી. સૈન્ય દળોમાં જોડાવાનો વિરોધ કરીને, ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળામાંથી યુનિવર્સિટીમાં સીધો પ્રવેશ મેળવીને ચાર્લ્સે ફરી એકવાર પરંપરા તોડી. વિન્ડસરના ડીન રોબિન વૂડ્સની ભલામણના આધારે અને પોતાના એ લેવલ્સમાં માત્ર બી અને સી ગ્રેડ્સ જ ધરાવતા હોવા છતાં,<ref name="princeofwales1">{{cite web|url=http://www.princeofwales.gov.uk/personalprofiles/theprinceofwales/biography/ |title=The Prince of Wales&nbsp;— Biography |publisher=Princeofwales.gov.uk |date= |access-date=12 Oct. 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100824181313/http://www.princeofwales.gov.uk/personalprofiles/theprinceofwales/biography/|archive-date=2010-08-24}}</ref> રાજકુમારને કેમ્બ્રિજની ટ્રિનિટી કૉલેજમાં દાખલ થયા, જ્યાં તેઓ કેનેડામાં જન્મેલા અધ્યાપક જોન કોલેસ હેઠળ માનવશાસ્ત્ર, પુરાતત્વવિદ્યા અને ઇતિહાસ વિષયો ભણ્યાં. 23મી જૂન, 1970ના રોજ તેઓએ 2:2 બૅચલર ઓફ આર્ટસની ડિગ્રી મેળવી અને એ રીતે શાહી પરિવારમાં યુનિવર્સિટીની ડિગ્રી મેળવનાર ત્રીજા સદસ્ય બન્યાં.<ref name="powedu">{{cite web|url=http://www.princeofwales.gov.uk/personalprofiles/theprinceofwales/biography/education/index.html |title=The Prince of Wales&nbsp;— Education |publisher=Princeofwales.gov.uk |date= |access-date=12 Oct. 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100824182635/http://www.princeofwales.gov.uk/personalprofiles/theprinceofwales/biography/education/index.html|archive-date=2010-08-24}}</ref> ત્યારપછી 2 ઓગસ્ટ, 1975ના રોજ, તેઓને યુનિવર્સિટીની પરંપરા મુજબ કેમ્બ્રિજના માસ્ટર ઓફ આર્ટસ ડિગ્રીથી નવાજવામાં આવ્યા.<ref name="powedu"/> પોતાના ત્રીજા તબક્કાના શિક્ષણ દરમિયાન, ચાર્લ્સે ઓલ્ડ કૉલેજમાં (યુનિવર્સિટી ઓફ વૅલ્સ, એબરીસ્ટ્વિથના ભાગરૂપ) પણ અભ્યાસ કર્યો હતો, જ્યાં તેઓએ વૅલ્શ ભાષા અને વૅલ્શ ઇતિહાસનો અભ્યાસ કર્યો. વૅલ્સની બહાર જન્મનાર તેઓ એવા સૌપ્રથમ પ્રિન્સ ઓફ વૅલ્સ છે કે જેમણે આ પ્રદેશની ભાષાને શીખવાનો પ્રયાસ કર્યો હોય. ===વેલ્સના રાજકુમારનું સર્જન=== [[ચિત્ર:Charles investiture.jpg|thumb|right|મહારાણી એલિઝાબેથ દ્વિતીય વેલ્સના રાજકુમારને 1969માં પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સ ક્રાઉનથી નવાજે છે]] 26મી જુલાઈ, 1958ના રોજ ચાર્લ્સને પ્રિન્સ ઓફ વૅલ્સ અને અર્લ ઓફ ચૅસ્ટર બનાવવામાં આવ્યા,<ref>{{London Gazette|issue=41460|startpage=4733|date=29 July 1958|access-date=2 Sep. 2008}}</ref><ref name="pow">{{cite web |url=http://www.princeofwales.gov.uk/personalprofiles/theprinceofwales/abouttheprince/previousprincesofwales/ |title=The Prince of Wales&nbsp;— Previous Princes of Wales |publisher=Princeofwales.gov.uk |date= |access-date=12 Oct. 2008 |archive-date=2011-08-25 |archive-url=https://www.webcitation.org/61CRLkmrl?url=http://www.princeofwales.gov.uk/personalprofiles/theprinceofwales/abouttheprince/previousprincesofwales/ |url-status=dead }}</ref> અલબત્ત 1 જુલાઈ, 1969 સુધી તેમનો વિધિપૂર્વકનો પદવીદાન સમારંભ યોજાયો નહોતો. કેર્નાર્ફન કૅસલ ખાતે યોજાયેલા અને ટેલિવિઝન પર દર્શાવવામાં આવેલા એક સમારોહમાં તેમના માતા દ્વારા ચાર્લ્સને તાજ પહેરાવવામાં આવ્યો હતો અને ચાર્લ્સે વૅલ્શ અને ઇંગ્લિશ- બન્ને ભાષામાં પોતાની પ્રતિક્રિયા અને સંબોધન કર્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.princeofwales.gov.uk/personalprofiles/theprinceofwales/biography/investiture/ |title=The Prince of Wales&nbsp;— Investiture |publisher=Princeofwales.gov.uk |date= |access-date=12 Oct. 2008 |archive-date=2008-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081020021713/http://www.princeofwales.gov.uk/personalprofiles/theprinceofwales/biography/investiture/ |url-status=dead }}</ref> ત્યારપછીના વર્ષે તેમણે હાઉસ ઓફ લોર્ડ્સમાં પોતાનું સ્થાન મેળવ્યું,<ref name="princeofwales1"/> અને તે દશકના ઉત્તરાર્ધમાં તેઓ મહારાજા જ્યોર્જ પહેલા પછી રાજ પરિવારના સૌપ્રથમ એવા વ્યક્તિ બન્યાં કે બ્રિટિશ કેબિનેટની બેઠકમાં ઉપસ્થિત રહ્યાં હતા. આ બેઠકમાં તેમને વડાપ્રધાન જેમ્સ કેલાઘન દ્વારા આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા જેથી યુવરાજ બ્રિટિશ સરકાર અને કેબિનેટની કામગીરીનો અનુભવ મેળવી શકે. ચાર્લ્સે વધુને વધુ જાહેર ફરજો નિભાવવી પણ શરૂ કરી, અને 1976માં પોતાના ધ પ્રિન્સ’સ ટ્રસ્ટની સ્થાપના કરી,<ref>{{cite web |url=http://princescharities.org/princes-trust |title=The Prince's Trust &#124; The Prince's Charities |publisher=Princescharities.org |date= |access-date=12 Oct. 2008 |archive-date=2008-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080921102217/http://princescharities.org/princes-trust |url-status=dead }}</ref> તેમજ 1981માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની યાત્રા કરી. આ સમયગાળામાં, રાજકુમારે ઓસ્ટ્રેલિયાના ગવર્નર જનરલ તરીકે કામ કરવામાં રસ વ્યક્ત કર્યો હતો; કમાન્ડર માઇકલ પાર્કરે જણાવ્યું હતું કે: “આ નિમણૂંક પાછળનો વિચાર તેમને રાજાશાહીનો અથવા તો ભાવિ રાજા બનવાના પાઠ શીખવવાનો અને વેપાર શીખવવાનો હતો.” જો કે, ઓસ્ટ્રેલિયામાં રાષ્ટ્રવાદી ભાવનાઓ અને 1975માં ગવર્નર-જનરલ દ્વારા સરકારની બરખાસ્તી જેવા કારણોના પરિણામે, આ દિશામાં કંઈ આગળ વધી શક્યું નહી. ચાર્લ્સે વત્તાઓછાં અંશે થોડા રંજ સાથે ઓસ્ટ્રેલિયાના મંત્રીઓનો નિર્ણય સ્વીકાર્યો, તેમણે એવું જણાવ્યું હતું કે: “જ્યારે કોઇ મદદ કરવા માટે કંઈક કરવા વિચારો છો ત્યારે તમારી ભાવના મદદ કરવાની હોય છે અને તમે કહી દો છો કે આપની જરૂરત નથી?” <ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/time/episodes/ep1.htm |title=Episode 1 |publisher=Abc.net.au |date= |access-date=12 Oct. 2008}}</ref> તેથી ઊલટું, ટોમ ગાલેઘરે લખ્યું તું કે ચાર્લ્સને રોમાનિયાનાં રાજાશાહીવાદીઓ દ્વારા તે દેશના તાજની પેશકશ કરવામાં આવી હતી, આ પ્રસ્તાવને ઠુકરાવી દેવામાં આવી હોવાની નોંધ મળે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.romanialibera.ro/a77231/acarul-paun-european.html |title=Romania libera: Editia online |publisher=Romanialibera.ro |date= |access-date=12 Oct. 2008 |language=Romanian |archive-date=2008-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080218123815/http://www.romanialibera.ro/a77231/acarul-paun-european.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.libertatea.ro/index.php?section=articole&screen=stire&sid=163329 |title=Printul Charles si-a luat casa intre tigani :: Libertatea.ro |publisher=Libertatea.ro |date= |access-date=12 Oct. 2008 |archive-date=2007-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071219010631/http://www.libertatea.ro/index.php?section=articole&screen=stire&sid=163329 |url-status=dead }}</ref> ચાર્લ્સ એ હાલમાં પ્રિન્સ ઓફ વૅલ્સનું બિરુદ ધરાવનારા સૌથી વયસ્ક વ્યક્તિ છે. આ બિરુદ શાહી વારસદારને આપવામાં આવે છે. રાષ્ટ્રસમૂહના મૂલકોના ઇતિહાસને નજર સમક્ષ રાખીએ તો ચાર્લ્સ એ એડવર્ડ સાતમાં પછીના સૌથી લાંબો સમય સેવા આપનારા બીજા ક્રમના સૌથી વયસ્ક શાહી વારસદાર પણ છે. બ્રિટનના ઇતિહાસમાં સૌથી લાંબો સમય પ્રિન્સ ઓફ વૅલ્સ તરીકેની ભૂમિકા ભજવવામાં ચાર્લ્સનો ક્રમ એડવર્ડ સાતમાં અને જ્યોર્જ પાંચમા પછી ત્રીજો છે, અને જો તેઓ પ્રિન્સ ઓફ વૅલ્સના પદે યથાવત રહ્યાં તો 9 સપ્ટેમ્બર, 2013ના રોજ તેઓ આગળના બન્નેને ટપી જશે. જો તેઓ 18 સપ્ટેમ્બર, 2013 બાદ તાજ પર બિરાજશે, તો ચાર્લ્સ યુનાઇટેડ કિંગડમમાં રાજા બનનારા સૌથી વયસ્ક વ્યક્તિ હશે. ચાર્લ્સની અત્યારે જે ઉંમર છે તે કરતા વધુ વયે એકમાત્ર વિલિયમ ચોથો રાજા બન્યો હતો. ===સૈન્ય તાલીમ અને કારકિર્દી=== [[ચિત્ર:Prince Charles arrives at Andrews Air Force Base in the United States, 1981.jpg|thumb|પ્રિન્સ ચાર્લ્સ 1981માં અમેરિકામાં એન્ડ્રૂ એર ફોર્સ બેઝ પર]] પ્રિન્સ ઓફ વૅલ્સ તરીકેની પરંપરાના ભાગરૂપે, ચાર્લ્સે નૌકાદળ અને વાયુસેનામાં સમય વિતાવ્યો હતો. કેમ્બ્રિજ ખાતેના પોતાના બીજા વર્ષ દરમિયાન ચાર્લ્સની વિનંતી પર તેમણે રોયલ એર ફોર્સની તાલીમ મેળવી હતી, જેના બાદ 8 માર્ચ 1971ના રોજ યુવરાજે જેટ પાયલટની તાલીમના ભાગરૂપે ક્રેનવેલ સ્થિત રોયલ એર ફોર્સ કૉલેજથી ઉડાન ભરી હતી. તે વર્ષના સપ્ટેમ્બર મહિનામાં પાસિંગ આઉટ પરેડ બાદ, તેમણે નૌકાદળની કારકિર્દી હાથ ધરી હતી, અને ડ્વાર્ટમાઉથ ખાતેની રોયલ નૅવલ કૉલેજ ખાતે છ સપ્તાહના અભ્યાસક્રમમાં જોડાયા હતા અને ત્યારબાદ ગાઇડેડ મિસાઇલ ડિસ્ટ્રોયર{{HMS|Norfolk|D21|6}} (1971-72) તથા ફ્રિગેટ્સ {{HMS|Minerva|F45|6}} (1972-1973) અને {{HMS|Jupiter|F60|6}} (1974) પર ફરજ બજાવી હતી. 9 ફેબ્રુઆરી, 1976ના રોજ 845 નૅવલ એર સ્ક્વૉડ્રનમાં જોડાતા પૂર્વે, ચાર્લ્સે 1974માં આરએનએએસ (RNAS) યેવોવિલ્ટન ખાતે હેલિકોપ્ટર પાયલટ તરીકેના ગુણો પણ શીખ્યાં હતા.{{HMS|Hermes|R12|6}} નૌકાદળમાં પોતાના આખરી નવ માસના ગાળામાં યુવરાજે કોસ્ટર માઇનહન્ટરની કમાન{{HMS|Bronington|M1115|6}} પણ સંભાળી હતી. કુલ મળીને, પ્રિન્સ ચાર્લ્સ ચિપમન્ક બેઝિક પાયલટ ટ્રેનર, હેરિઅર ટી એમકે 4 વી/એસટીઓએલ (V/STOL) ફાઇટર, બીએસી (BAC) જેટ પ્રોવોસ્ટ જેટ પાયલટ ટ્રેનર, નિમરોડ મેરિટાઇમ પેટ્રોલ એરક્રાફ્ટ, એફ-4 ફૅન્ટમ ટુ ફાઇટર જેટ, એવરો વલ્કન જેટ બોમ્બર અને સ્પિટફાયર ક્લાસિક ડબલ્યુડબલ્યુટુ (WWII) ફાઇટર ઉડાડતા શીખેલા છે. ==પ્રારંભિક પ્રણય== [[ચિત્ર:HRH Prince Charles Allan Warren.jpg|thumb|1974માં બકિંગહામ પેલેસમાં પ્રિન્સ, એલેન વોરેન દ્વારા]] પ્રિન્સ ચાર્લ્સનું પ્રણય જીવન હંમેશાથી જ અટકળો અને અખબારોનો વિષય રહ્યું છે. પોતાની યુવાનીમાં તેઓ સંખ્યાબંધ સ્ત્રીઓ સાથે સંકળાયેલા હતા, જેમાં સ્પેન ખાતે બ્રિટનના રાજદૂતની પુત્રી જ્યોર્જિયાના રસ્સેલ, લૅડી જૅન વેલેસ્લી, ડેવિના શેફિલ્ડ, એક મોડેલ ફિયોના વૉટ્સન, સુસાન જ્યોર્જ, લેડી સારાહ સ્પેન્સર, લક્ઝમબર્ગની રાજકુમારી મેરી એસ્ટ્રિડ, ટ્રાયોનની બેરોનેસ ડૅલ, જેનેટ જેનકિન્સ અને જૅન વૉર્ડનો સમાવેશ થાય છે. રાષ્ટ્રસમૂહના પ્રદેશોના તાજનો વારસદાર હોવાને લીધે જ નહીં, પરંતુ ચાર્લ્સના લગ્ન તેની ભાવિ રાજાશાહીની શક્યતા વધારે એવી સંભાવના હતી. પરિણામે તેમની પાત્રની પસંદગી પ્રત્યે વ્યાપકપણે આકર્ષણ ઊભું થવાનું હતું જ. ચાર્લ્સના લગ્નમાં ખાસ કરીને નવવધુની પ્રતિષ્ઠા સૌથી મોટું મહત્વનું પરિબળ બની રહેવાની હતી, તેમાંય વળી 1772ના રોયલ મેરેજિઝ એક્ટ હેઠળ પોતાની માતાની અનુમતિ પણ લેવાની રહેતી હતી. આ કાનૂન હેઠળ કોઇ રોમન કેથોલિક સાથેના લગ્ન કરવાથી તેઓ અને લગ્નથી થયેલા સંતાનો વારસામાંથી આપોઆપ બહાર થઈ જાય તેમ હતા.<ref name="ActOfSettlement">http://www.statutelaw.gov.uk/content.aspx?activeTextDocId=1565208 Act of Settlement of 1700</ref> પોતાના પિતાનાં "અંકલ ડિકી", લ્યુઇસ માઉન્ટબૅટન, ફર્સ્ટ અર્લ માઉન્ટબેટન ઓફ બર્માએ ભાવિ પત્નીની પસંદગી અને મુલાકાત વિશે ચાર્લ્સને લેખિત સલાહ આપી હતીઃ "તમારા જેવા કોઇ કિસ્સામાં, માણસે ઠરીઠામ થતા પહેલા તેના જંગલી ઓટ્સ વાવવા જોઇએ અને શક્ય તેટલા અફેર્સ કરવા જોઇએ પરંતુ પત્ની માટે તેણે છોકરી બીજા કોઇને મળે અને તેના પ્રેમમાં પડે તે પહેલા, યોગ્ય, આકર્ષક અને મીઠા ચારિત્ર્યવાળી છોકરી પસંદ કરી લેવી જોઇએ... જો તેઓને લગ્ન બાદ ઉચ્ચ સન્માનના દરજ્જા પર રહેવાનું હોય તો મહિલા માટે અનુભવ વિચલિત કરનારા છે."<ref name="junor1">{{cite book|last= Junor|first=Penny|title=The Firm: the troubled life of the House of Windsor| url=http://books.google.com/?id=e_f6-ZPQuKAC&pg=PA72&lpg=PA72&dq=%22sow+his+wild+oats+and+have+as+many+affairs+as+he+can%22|access-date= 13 May 2007|year= 2005|publisher=Thomas Dunne Books| location=New York|isbn=9780312352745| oclc = 59360110|pages = 72|chapter = The Duty of an Heir}}</ref> માઉન્ટબેટન ગાદીના વારસદારને સલાહ આપવાની વિશેષણ ગુણત્તા ધરાવતા હતા. તેમણે પંચમ જ્યોર્જ, રાણી એલિઝાબેથ અને તેમની પુત્રીઓને 22 જુલાઈ,1939ના રોજ ડાર્ટમાઉથ રોયલ નેવલ કૉલેજ ખાતે મુલાકાત લેવા આમંત્રિત કર્યા હતા અને કૅડેટ પ્રિન્સ ફિલીપ ઓફ ગ્રીસને યુવાન રાજકુમારીની સંગતમાં રહેવા માટેની સમજ આપી હતી, તેમજ તેમણે ચાર્લ્સના ભાવિ સાસુ-સસરાં સાથેની સૌપ્રથમ સવિસ્તર મુલાકાત પણ ગોઠવી હતી.<ref>{{cite web| url = http://www.channel4.com/history/microsites/R/real_lives/prince_philip.html| title = The Real Prince Philip| access-date = 12 May 2007| last = Edwards| first = Phil| date = 31 Oct. 2000| format = TV documentary| work=Real Lives: channel 4's portrait gallery| publisher=Channel 4}}</ref> 1974ના પ્રારંભમાં, માઉન્ટબેટને પોતાની પૌત્રી હોન. એમાન્ડા નોચબુલ (જન્મ 26 જૂન 1957) સાથેના સંભવિત લગ્ન વિશે એલિઝાબેથ અને ફિલીપના સૌથી મોટા પુત્ર સાથે પત્રવ્યવહાર શરૂ કર્યો હતો, <ref>ડિમ્બલેબી, પાનાં 204-206</ref>અને એવી ભલામણ કરી હતી કે આ પચીસ વર્ષીય રાજકુમારી ચાર્લ્સના યુવાનીના અનુભવો સામે સાંગોપાંગ ખરી ઉતરે છે. ચાર્લ્સે કર્તવ્યનિષ્ઠતા સાથે એમાન્ડાની માતા લેડી બ્રેબોર્ન (જે તેની દાદી પણ હતી)ને તેમની પુત્રીમાં પોતાને રસ હોવા વિશે લખ્યું હતું, જેને લેડી બ્રેબોર્ને માન્ય રાખ્યો હતો, અલબત્ત તેમણે એવું સૂચન કર્યું હતું કે આ સંબંધ ઉતાવળિયો છે.<ref>ડિમ્બલેબી</ref> આ ઘટનાક્રમને લીધે માઉન્ટબેટન ડગ્યાં નહીં. ચાર વર્ષ બાદ તેમને અને એમાન્ડાને ચાર્લ્સે પોતાની 1980ની ભારતયાત્રામાં પોતાની સાથે રહેવા માટે આમંત્રિત કર્યા હતા. બન્ને પિતાએ, જો કે, તેની સામે વાંધો લીધો. ફિલીપે એવી ફરિયાદ કરી કે વેલ્સના રાજકુમાર પોતાના સુપ્રસિદ્ધ કાકા (જેમણે ભારતના આખરી બ્રિટિશ વાઇસરોય અને ભારતના સૌપ્રથમ ગવર્નર જનરલ તરીકે ફરજ બજાવી હતી)ના પ્રભાવ હેઠળ છે, જ્યારે લોર્ડ બ્રેબોર્ને એવી ચેતવણી આપી કે તેઓ દંપતી બનવાનો નિર્ણય કરી શકે તે પૂર્વે ભારતની સંયુક્તપણે મુલાકાત લેવામાં આવશે તો માધ્યમોનું ધ્યાન તેમના પ્રત્યે ખેંચાઇ શકે છે, જેનાથી તેમના ભવ્ય ભાવિ સામે પ્રશ્નાર્થ ઉભો થઇ શકે છે.<ref name="dimbleby_263_265">ડિમ્બલેબી, પાનાં 263-265</ref> જો કે, ચાર્લ્સ એકલો ભારત તરફ પ્રસ્થાન કરે તે પૂર્વે જ, 1979ના ઓગસ્ટ મહિનામાં માઉન્ટબેટનની હત્યા થઇ ગઇ. ચાર્લ્સ જ્યારે પરત ફર્યા, ત્યારે તેમણે એમાન્ડાની સમક્ષ પ્રસ્તાવ મૂક્યો. જો કે, એમાન્ડાએ આ હુમલામાં પોતાના દાદા ઉપરાંત પોતાની પૈતૃક દાદી, અને નાનાભાઈ નિકોલસને પણ ગુમાવી દીધા હતા અને હવે તે શાહી પરિવારના મુખ્ય સદસ્ય બનવાના પરિણામથી નફરત કરતી હતી.<ref name="dimbleby_263_265"/> 1980ના જૂન મહિનામાં, ચાર્લ્સે 1974થી પોતાનું ઘર રહેલા શેવિનીંગ હાઉસનો પોતાના ભાવિ રહેઠાણ તરીકે સત્તાવાર રીતે અસ્વીકાર કર્યો. કેન્ટમાં આવેલું રજવાડી ઘર એવું શેવિનીંગને એમાન્ડાના સંતાનવિહીન મોટા-કાકા છેલ્લા સ્ટેનહોપ ઉમરાવ દ્વારા શાહી પરિવારને અન્ય દેણગી સાથે વારસામાં આપવામાં આવ્યું હતું, તેમને એવી આશા હતી કે આખરે આ ઘર ચાર્લ્સને જ મળવાનું છે.<ref>ડિમ્બલેબી, પાનાં 299-300</ref> ==સૌપ્રથમ લગ્ન== ચાર્લ્સ લેડી ડાયના ફ્રાન્સિસ સ્પેન્સરને 1977માં ડાયનાના આલ્થોર્પ ખાતેના ઘરની મુલાકાત દરમિયાન મળ્યાં હતા જ્યાં તેમની સાથે ડાયનાની મોટી બહેન સારાહ હતી, તેમ છતાં 1980ની ગ્રીષ્મ ઋતુ સુધી ચાર્લ્સે પ્રણયાત્મક દૃષ્ટિએ ડાયનાનો વિચાર કર્યો નહોતો. જુલાઈ મહિનામાં પોતાના એક મિત્રના ઘરે કાપણી કરીને ગોઠવેલા સુકા ઘાસની ગંજી પર તેઓ અને ડાયના એકસાથે બેઠાં હતા ત્યારે ચાર્લ્સે માઉન્ટબેટનના મૃત્યુનો ઉલ્લેખ કર્યો, જેનો ડાયનાને જવાબ આપ્યો કે તેના કાકાની અંતિમયાત્રા દરમિયાન ચાર્લ્સે ત્યક્તભાવ સેવવામાં આવ્યો હતો અને તેમનું ધ્યાન રાખવાની જરૂરત હતી. ચાર્લ્સના પસંદગીના જીવનચરિત્ર લેખક જોનાથન ડિમ્બલેબી જણાવ્યા પ્રમાણે, “ટૂંક સમયમાં લાગણીમાં કોઇ દેખીતો ઉભરો આવ્યા વિના, તેમણે ડાયનાને પોતાની ભાવિ પત્ની તરીકે જોવાનું ગંભીરતાપૂર્વક શરૂ કરી દીધું હતું.”<ref>ડિમ્બલેબી, પાનું 279</ref> બાલ્મોરલ અને સેન્ડ્રિન્ઘમની મુલાકાત દરમિયાન ડાયના પ્રિન્સની સાથે રહ્યાં હતા, જેને મોટાભાગના શાહી પરિવાર તરફથી ઉમળકાભર્યો પ્રતિસાદ સાંપડ્યો હતો. રાણીએ ચાર્લ્સને કોઇ સીધી સલાહ આપી નહોતી, અલબત્ત તેમના પિતરાઇ નોર્ટન નોચબુલ (એમાન્ડાના મોટાભાઈ) અને તેમની પત્ની પેનીએ આપી હતી. પરંતુ તેમણે એવો વાંધો લીધો કે ચાર્લ્સ ડાયનાના પ્રેમમાં હોય એવું જણાતું નથી અને તેણી ચાર્લ્સના હોદ્દાથી ખુબ મોહિત થઇ ગઇ હોય એવું જણાય છે, ચાર્લ્સ આ વાંધાઓથી ક્રોધે ભરાયા હતા.<ref>ડિમ્બલેબી, પાનાં 280-282</ref> દરમિયાન, આ દંપતીએ અવિરત અખબારી અટકળો અને પાછળ પડેલા પત્રકારોના કવરેજની વચ્ચે મુલાકાતો કરવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. પ્રિન્સ ફિલીપે ચાર્લ્સને જણાવ્યું કે જો તેઓ ટૂંક સમયમાં ડાયના અંગે કોઇ નિર્ણય લેશે નહીં તો અખબારોના બિનજરૂરી ધ્યાનને કારણે તેણીની પ્રતિષ્ઠાને હાનિ થઇ શકે છે. આ સલાહ ઉપરાંત ડાયના શાહી પરિવારની યોગ્ય વધુ માટેના માઉન્ટબેટનના ધારાધોરણો (અને દેખીતી રીતે જનતાના પણ) સાથે સુસંગત છે એવું લાગ્યા પછી ચાર્લ્સે સમય ગુમાવ્યા વિના આગળ ધપવા માટે ચેતવણી સ્વરૂપે પોતાના પિતાની સલાહ લીધી.<ref>ડિમ્બલેબી, પાનાં 281-283</ref> ===ડાયના સાથે સગાઇ અને લગ્ન=== [[ચિત્ર:British coin 25p (1981) reverse.jpg|thumb|right|ચાર્લ્સ અને ડાયનાના લગ્નને 1981 બ્રિટીશ ક્રાઉન પર યાદ કરવામાં આવ્યા (25 પેન્સ).]] પ્રિન્સ ચાર્લ્સે 1981માં ડાયના સમક્ષ પ્રસ્તાવ મૂક્યો, જેનો તેણીએ સ્વીકાર કર્યો, અને જ્યારે તેમણે તેના પિતા પાસે ડાયનાના હાથની માગણી કરી ત્યારે તેમણે સંમતિ આપી. આ સહઅસ્તિત્વને બ્રિટિશ અને કેનેડાની પ્રિવી કાઉન્સિલે (આવું એટલા માટે કરવામાં આવ્યું કેમ કે તેમના લગ્ન થકી પેદા થનારું સંતાન આ દેશોના તાજનો વારસદાર બને એવી સંભાવના હતી) મંજૂરી આપ્યા બાદ, ક્વીન-ઇન-કાઉન્સિલે કાયદાકીય જરૂરી મંજૂરી આપી, અને 29મી જુલાઈના રોજ સેંટ પૌલ’સ કેથેડ્રલ ખાતે ચાર્લ્સ અને ડાયના 3,500 આમંત્રિત મહેમાનો અને વિશ્વભરમાં ટેલિવિઝન પર જોઇ રહેલા 750 મિલિયન દર્શકોની નજરો સામે લગ્નગ્રંથિથી જોડાયા. રાણીના તમામ ગવર્નર-જનરલો, તેમજ યુરોપના ક્રાઉન્ડ હૅડ્સ (આમાં સ્પેનના રાજા જુઆન કાર્લોસ પહેલા બાકી હતા, જેમને આ લગ્નમાં ઉપસ્થિત નહીં રહેવા સલાહ આપવામાં આવી હતી કારણ કે નવદંપતિની મધુરજની યાત્રામાં જિબ્રાલ્ટરના વિવાદિત ક્ષેત્રમાં કરાનારા રોકાણનો સમાવેશ થતો હતો) ઉપસ્થિત રહ્યાં હતા. યુરોપના મોટાભાગના રાજ્યોના ચૂંટાયેલા વડાઓ મહેમાનોમાં સામેલ હતા, જેમાં ગ્રીસના પ્રમુખ કોન્સ્ટેન્ટાઇન કારમન્લિસ (તેમણે એટલા માટે ઇનકાર કર્યો હતો કે ગ્રીસના દેશવટો પામેલા રાજા કોન્સ્ટેન્ટાઇન બીજા, તેમનો એક નજીકના સગા અને બ્રિજરૂમના મિત્રને આ લગ્નમાં “કિંગ ઓફ ધ હૅલેનેસ” તરીકે આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા), અને આયર્લેન્ડના પ્રમુખ પેટ્રિક હિલેરી (જેમને તાઓસિયેચ ચાર્લ્સ હૌગે ઉત્તરીય આયર્લેન્ડના દરજ્જા અંગેના વિવાદને લીધે આ લગ્નમાં હાજરી નહીં આપવાની સલાહ આપી હતી). સલાહ આપવામાં આવી હતી ત્યારે સમય સરકારના પરિવર્તનનો પણ સમય હતો. પરંપરાગત રીતે આઇરિશ પ્રમુખ અને બ્રિટીશ રાજવી પરિવાર ઉત્તરી આયર્લેન્ડના મુદ્દે જાહેરમાં મળતા નથી. આ દંપતિએ ટેટબરી નજીકના હાઇગ્રોવ હાઉસ અને કેન્સિન્ગ્ટન પૅલેસ ખાતે રહેઠાણ બનાવ્યું હતું. લગભગ તરત જ, નવપરિણિત પ્રિન્સેસ ઓફ વૅલ્સ આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની ગઇ હતી, વણનોંતર્યા પત્રકારો તેમનો પીછો કરતા રહેતા, અને સમૂહ માધ્યમોને કારણે તેમના પ્રત્યેક પગલાને લાખો લોકો અનુસરતા. આ દંપતિને બે બાળકો હતાઃ રાજકુમાર વિલિયમ (જન્મ 21 જૂન 1982) અને હેનરી (“હૅરી” તરીકે ઓળખાય છે) (જન્મ 15 સપ્ટેમ્બર 1984). પોતાના બાળકોનાં જન્મ સમયે હાજર રહેનાર સૌપ્રથમ શાહી પિતા બનીને ચાર્લ્સે દાખલો સ્થાપ્યો હતો.<ref name="time 1988"/> ===વિચ્છેદ અને છૂટાછેડા=== પ્રિન્સ અને પ્રિન્સેસ ઓફ વૅલ્સ વચ્ચેનોસંબંધ ટૂંક સમયમાં જ મુસીબતમાં મૂકાયો, પાંચ વર્ષની અંદર જ, આ “પરીકથા” સમાન લગ્ન ભંગાણના આરે આવીને ઉભા રહ્યાં. આ શાહી દંપતિ જ્યાં શામેલ હોય તે પ્રસંગો અને ઘટનાઓમાં સતત કેમિલા પાર્કર-બાઉલ્સની હાજરી ડાયના માટે અસહ્ય બની ગઇ. જાહેરમાં તથા ખાનગીમાં ડાયનાની વિરુદ્ધ {{Citation needed|date=March 2009}} બોલનારા ચાર્લ્સના સાથીદારોએ {{Who|date=March 2009}} એવો આક્ષેપ કર્યો હતો કે તેણી અસ્થિર અને સ્વભાવગત હતી; એક પછી એક, દેખીરી રીતે તેણે {{Weasel-inline|date=March 2009}} લાંબા સમયથી રહેલા ચાર્લ્સના સ્ટાફના સદસ્યોને બરખાસ્ત કરાવી દીધાં અને ચાર્લ્સના મિત્રો સાથેના તેમજ તેના પોતાના કુટુંબીજનો- પોતાના પિતા, માતા અને ભાઈ, અને શાહી પરિવારના સદસ્યો, જેવા કે યોર્કની ઉમરાવ સ્ત્રી સારાહ સાથેના સંબંધો ઘટાડી દીધાં.{{Citation needed|date=March 2009}} મહેલને રંજ થાય તે રીતે, પ્રિન્સેસે શાહી પરામર્શન માટેના સામાન્યપણે માન્ય સ્રોતો સિવાયના લોકો પાસેથી સલાહ લીધી હતી.{{Citation needed|date=March 2009}} પ્રિન્સે માગેલી મદદના પ્રતિસાદરૂપે, ડાયનાએ ઉદારતાથી જવાબ આપ્યો હતો. જો કે, લગ્નજીવનમાં થયેલી તકરારની માટે ચાર્લ્સને પણ જવાબદાર ઠેરવવામાં આવે છે, કેમ કે તેણે પાર્કર-બાઉલ્સ સાથે પોતાનું [[વ્યાભિચારયુક્ત]] અફૅર ફરી શરુ કરી દીધું હતું.<ref>ડિમ્બલેબી, જોનાથન, ''વેલ્સના રાજકુમાર, ગ્રંથસૂચિ'' , પાનું 395</ref> જાહેરમાં તેઓ એક દંપતી તરીકે રહેતા હતા તેમછતાં ચાર્લ્સ અને ડાયના 1980ના દશકના અંતભાગ સુધીમાં ખાસ્સા એવાં અલગ થઇ ગયા હતા. પ્રિન્સ હાઇગ્રોવમાં રહેતા હતા અને પ્રિન્સેસ કેન્સિંગ્ટન પૅલેસમાં રહેતી હતી. વધુ સમયગાળા સુધી બન્નેના અલગાવ અને એકબીજાની ઉપસ્થિતિમાં જોવા મળતી દેખીતી પ્રતિકૂળતા માધ્યમોના ધ્યાનમાં આવવી શરૂ થઇ ગઇ. વધુમાં ચોપાનિયાઓમાં અને સમાચારોમાં પુરાવાઓ અને બેવફાઇના પ્રત્યારોપો પ્રકાશિત થયા હતા. 1992 સુધીમાં આ લગ્ન ફક્ત નામનું જ રહ્યું હતું; તે જ વર્ષના ડિસેમ્બરમાં, યુનાઇટેડ કિંગડમના તત્કાલિન વડાપ્રધાન જોહન મેજરે બ્રિટિશ સંસદમાં પ્રિન્સ અને પ્રિન્સેસના ઔપચારિક વિચ્છેદની જાહેરાત કરી, ત્યારબાદ માધ્યમોએ પતિ-પત્નીના પક્ષ લેવાનું શરૂ કર્યું, જેના કારણે ''વૉર ઓફ વૅલ્સિસ'' તરીકે ઓળખાતો ઘટનાક્રમ સર્જાયો. 1993ના ઓક્ટોબરમાં, ડાયનાએ એક મિત્રને પત્રમાં જણાવ્યું કે તેનું માનવું છે કે તેના પતિ હવે ટિગ્ગી લેગ-બોર્કના પ્રેમમાં છે અને તેને પરણવા ઇચ્છે છે.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/monarchy/story/0,,2236744,00.html |title=Diana affair over before crash, inquest told &#124; guardian.co.uk |work=The Guardian |author=Rosalind Ryan and agencies |access-date=12 Oct. 2008 | location=London | date=7 Jan. 2008}}</ref> ચાર્લ્સ અને ડાયનાના લગ્નનો અંત 28 ઓગસ્ટ 1996ના રોજ ઔપચારિક છૂટાછેડા સાથે આવ્યો.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/20/newsid_2538000/2538985.stm |title=BBC ON THIS DAY &#124; 20 &#124; 1995: 'Divorce': Queen to Charles and Diana |publisher=BBC News |access-date=12 Oct. 2008 | date=20 Dec. 1995}}</ref> પ્રિન્સ અને પ્રિન્સેસ છૂટા પડ્યાના એક વર્ષ બાદ 31 ઓગસ્ટ 1997ના રોજ પેરિસમાં ડાયના એક કાર અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામી, તેની સાથે તેનો સાથીદાર ડોડી ફયાદ અને કારચાલક હેનરી પૌલ પણ હતા. મહેલના રાજકીય શિસ્તના નિષ્ણાતોએ એવી દલીલ કરી કે ડાયના હવે શાહી પરિવારની સદસ્ય નહોતી, અને તેની અંતિમયાત્રાની વ્યવસ્થા કરવાની જવાબદારી તેના પિયરપક્ષના લોકો- સ્પેન્સર પરિવાર અને ડાયનાની બહેનોની છે. આ દલીલને ચાર્લ્સે ફગાવી દીધી અને પોતાની ભૂતપૂર્વ-પત્નીની આખરી મંઝિલમાં સાથે રહેવા માટે પેરિસ ગયા. તેમણે એવો પણ આગ્રહ કર્યો હતો કે, ભાવિ રાજા (પોતાના પુત્ર વિલિયમ)ની માતા તરીકે, તેણીને ઔપચારિક શાહી અંતિમયાત્રાનું સન્માન અપાવું જોઇએ: જેથી ખાસ ડાયના માટે જ ઔપચારિક અંતિમયાત્રાની એક નવી જ શ્રેણી ઉભી કરવામાં આવી. ==બીજા લગ્ન== 1993માં, બ્રિટિશ ટેમ્બ્લોઇડ્સ પાસે 1989માં વેલ્સના રાજકુમાર અને કેમિલા પાર્કર-બાઉલ્સ વચ્ચે કથિતપણે સેલફોન પર થયેલી વાતચીતની રેકોર્ડિંગ્સ આવી, જેમાં ચાર્લ્સે પોતાની સાથેના તેના સંબંધોને લીધે કેમિલાનાં થયેલા અપમાન બદલ ખેદ વ્યક્ત કર્યો હતો, તેમાં બન્ને વચ્ચેની ભૌતિક સમીપતાને વ્યક્ત કરતા શબ્દપ્રયોગો પ્રગટ થયા હતા.<ref>[http://www.textfiles.com/phreak/camilla.txt 'ધ કેમિલાગેટટેપ્સ'], 18 ડિસેમ્બર 1989, ફોન ટ્રાન્સ્ક્રિપ્ટ, ફોન ફ્રિકીંગ- TEXTFILES.COM</ref> ત્યારપછીના વર્ષએ એક ટેલિવિઝન મુલાકાતમાં, ચાર્લ્સે એવી કબુલાત કરી કે તેણે વ્યાભિચાર કર્યો હતો “એ વખતે કે જ્યારે લગ્નજીવન પડી ભાંગ્યું હોવાનું સ્પષ્ટ થઇ ગયું હતું”. તે મુલાકાતમાં ચાર્લ્સે જણાવ્યું હતું કે તેમના પિતાએ એક રખાત રાખવાની મંજૂરી આપી દીધી હતી. આ નિવેદનને જો કે ડ્યુક ઓફ એડિનબર્ગે આવેશપૂર્વક ફગાવી દીધા, અને વ્યાભિચારની કબુલાતને કારણે પિતા અને પુત્ર વચ્ચે નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં તકરાર થઈ.{{Citation needed|date=December 2008}} બાદમાં જ્યારે એ સ્પષ્ટ થઇ ગયું કે ચાર્લ્સે એ જ કેમિલા પાર્કર-બાઉલ્સ સાથે વ્યાભિચાર કર્યો હતો કે જેની સાથે તેને પ્રેમ હતો, કેમિલાના પતિ એન્ડ્રુએ તાત્કાલિકપણે પોતાની પત્નીથી છૂટાછેડાની માગ કરી અને ત્યારપછી પ્રિન્સ સાથેના પોતાની પત્નીના ચાલી રહેલા પ્રણયફાગ વિશે ચૂપ રહ્યો. [[ચિત્ર:Charles Camilla Jamaica 2008.jpg|thumb|left|ચાર્લ્સ અને કેમિલા જમૈકામાં, 13 માર્ચ 2008.]] ચાર્લ્સે શ્રીમતી પાર્કર-બાઉલ્સ સાથેના પોતાના સંબંધોને વધુ જાહેર બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો અને તેને સ્વીકૃતિ મળી, તેમણે કેમિલાને વિવિધ પ્રસંગોમાં પોતાની બિનસત્તાવાર, પ્રાસંગિક સાથીદાર બનાવી. પ્રિન્સેસ ઓફ વૅલ્સના મૃત્યુના સમયે આ સાથ પર હંગામી અલ્પવિરામ મૂકી દેવામાં આવ્યું, પણ 1999માં પાર્કર-બાઉલ્સની બહેન એન્નાબેલ એલ્લિયોટના જન્મદિવસની પાર્ટી બાદ ચાર્લ્સ અને પાર્કર-બાઉલ્સની જાહેરમાં તસવીર પાડવામાં આવી, આ એક સંકેત હતો કે તેમનો સંબંધ હવે સત્તાવાર બની ગયો હતો.{{Citation needed|date=December 2008}} આ અનુભૂતિ વધુ બળવત્તર 2000ના જૂન મહિનામાં બની, તે વખતે ચાર્લ્સ અને પાર્કર-બાઉલ્સ રાણીને મળ્યાં હતા. 2003માં કેમિલાએ ચાર્લ્સના ઘરમાં પ્રવેશ કર્યો, જેના પરિણામે બન્ને ઘરના સુશોભનમાં ફેરફાર થયો, અલબત્ત બકિંગહામ પૅલેસે સ્પષ્ટ જણાવ્યું હતું કે નવીનીકરણની કામગીરીમાં જાહેર નાણાંનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નહોતો. બન્નેના લગ્નની વ્યાખ્યા કરવી મુશ્કેલ હતી, ચર્ચ ઓફ ઇંગ્લેન્ડના ભાવિ સુપ્રીમ ગવર્નરને ચાર્લ્સના એક છૂટાછેડાં લીધેલ સ્ત્રી કે જેની સાથે તેણે ગેરકાયદે સંબંધો હતા તેની સાથેના લગ્ન વિવાદાસ્પદ જણાતા હતા. જાહેર જનતા અને ચર્ચ- બન્નેના મતો બદલાતા રહ્યાં, અને એક તબક્કે સિવિલ મેરેજ એક રુચિકર ઉપાય જણાયો.{{Citation needed|date=December 2008}} ===કેમિલા સાથે સગાઇ અને લગ્ન === {{Main|Wedding of Charles, Prince of Wales and Camilla Parker Bowles}} 10 ફેબ્રુઆરી, 2005ના રોજ ક્લેરેન્સ હાઉસે ચાર્લ્સ અને કેમિલા પાર્કર-બાઉલ્સની સગાઇ થયાની જાહેરાત કરી; પ્રિન્સે મૂળ તેની દાદીની સગાઇની વીંટી કેમિલાને આપી. 2 માર્ચના રોજ યોજાયેલી પ્રિવી કાઉન્સિલની બેઠકમાં, આ લગ્ન માટે રાણીની સંમતિ (રોયલ મેરેજિઝ એક્ટ 1772 અનુસાર જરૂરી) લેવામાં આવી.<ref>{{Cite web |url=http://www.privy-council.org.uk/files/word/Orders%20in%20Council%202%20March%202005.doc |title=ઓર્ડર ઇન કાઉન્સિલ, 2 માર્ચ 2005 |access-date=2010-11-30 |archive-date=2010-11-03 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20101103140224/http://www.privy-council.org.uk/files/word/Orders%20in%20Council%202%20March%202005.doc |url-status=dead }}</ref> કેનેડામાં, જો કે, ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ જસ્ટિસે એવો નિર્ણય જાહેર કર્યો કે આ લગ્ન માટે મંજૂરી આપવા માટે કેનેડા માટેની રાણીની પ્રિવી કાઉન્સિલે બેઠક યોજવાની જરૂરત નથી, કેમ કે આ લગ્નથી બાળક થવાનું નથી અને તેથી કેનેડાના તાજના વારસાઇ હક્ક ઉપર કોઇ અસર થવાની નથી.<ref>{{Cite news| last=Valpy| first=Michael| author-link=Michael Valpy| title=Scholars scurry to find implications of royal wedding| newspaper=The Globe and Mail| date=2 November 2005| url=http://www.theglobeandmail.com/servlet/Page/document/v5/content/subscribe?user_URL=http://www.theglobeandmail.com%2Fservlet%2FArticleNews%2FTPStory%2FLAC%2F20050211%2FPROTOCOL11%2FTPInternational&ord=5357017&brand=theglobeandmail&force_login=true| access-date=4 March 2009}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આ બન્નેના લગ્ન તે જ વર્ષની 8 એપ્રિલે વિન્ડસર કૅસલ ખાતે એક નાગરિક સમારોહ દરમિયાન અને ત્યારબાદ સેંટ જ્યોર્જ’સ ચૅપલ ખાતે ધાર્મિક આશીર્વાદ સાથે યોજાવાના હતા. પરંતુ, જો આ નાગરિક લગ્ન વિન્ડસર કૅસલમાં યોજાય તો ત્યારપછી ત્યાં લગ્ન કરવા ઇચ્છતા અન્ય લોકો માટે પણ તેને ઉપલબ્ધ કરવો પડે તેમ હતું, આથી સ્થળ બદલીને વિન્ડસર ગિલ્ડહૉલ રાખવામાં આવ્યું. 4 એપ્રિલના રોજ, એવી જાહેરાત કરવામાં આવી કે વેલ્સના રાજકુમાર અને આમંત્રિત મહેમાનો પૈકીના કેટલાક મહાનુભાવો પોપ જોહન પોલ બીજાની અંતિમયાત્રામાં ઉપસ્થિત રહી શકે તે માટે લગ્નને એક દિવસ પાછા ઠેલવામાં આવ્યા છે. ચાર્લ્સના માતાપિતા આ લગ્ન સમારોહમાં હાજર રહ્યાં નહોતા. ચર્ચ ઓફ ઇંગ્લેન્ડના સુપ્રીમ ગવર્નર તરીકેના પોતાના પદને લીધે રાણી ખચકાયાં હતા.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/4289417.stm |title=BBC NEWS &#124; UK &#124; Q&A: Queen's wedding decision |publisher=BBC News |date=Last Updated: |access-date=12 Oct. 2008}}</ref> રાણી અને ડ્યુક ઓફ એડિનબરોએ જોકે આશીર્વાદ આપવાની વિધિમાં ઉપસ્થિત રહ્યાં અને તેમણે ત્યારબાદ નવદંપતિ માટે વિન્ડસરના કિલ્લામાં સત્કાર સમારોહ યોજ્યો હતો.<ref>{{cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2005/04/09/world/main686994.shtml |title=Charles And Camilla Finally Wed, After 30 Years Of Waiting, Prince Charles Weds His True Love&nbsp;— CBS News |publisher=Cbsnews.com |date=9 April 2005 |access-date=12 Oct. 2008 |archive-date=12 નવેમ્બર 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101112201734/http://www.cbsnews.com/stories/2005/04/09/world/main686994.shtml |url-status=dead }}</ref> ====પશ્ચાતાપની વિધિ==== ચાર્લ્સ અને કેમિલાના લગ્નને આશીર્વાદ દરમિયાન કેન્ટરબરીના આર્કબિશપ દ્વારા 1662ના સામાન્ય પ્રાર્થના પુસ્તકમાંથી પશ્ચાતાપની વિધિનો ઉમેરો કરવામાં આવ્યો. શાહી દંપતિએ ઉપસ્થિત સભાસદોને ઘોષણા કરાવડાવી કેઃ <blockquote>અમે અમારા અગણિત પાપો અને નબળાઇઓને સ્વીકારીએ છીએ તથા તેનો શોક કરીએ છીએ, જેને અમે સમયે સમયે બોલચાલ, વિચાર અને કર્મ દ્વારા પવિત્ર ઇશ્વરની વિરુદ્ધ આચર્યું છે, અને તેમનો રોષ તથા પ્રકોપ વ્હોરી લીધો છે.<ref>[http://marriage.about.com/od/royalty/a/charleswedding.htm "ધ વેડિંગ ઓફ પ્રિન્સ ચાર્લ્સ એન્ડ કેમિલા"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025143536/http://marriage.about.com/od/royalty/a/charleswedding.htm |date=2011-10-25 }} દ્વારા ટંકાયેલું, ઉપયોગ 7 ફેબ્રુઆરી 2010.</ref></blockquote> આ “ઉગ્ર પશ્ચાતાપની વિધિ” શાહી દંપતિએ પોતાના પાછલા લગ્નો દરમિયાન આચરેલા વ્યાભિચારી પ્રણયના પાપને શમાવવા માટે કરવામાં આવી હોય એવું જણાતું હતું.<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-344100/Charles-say-sorry-affair.html "ચાર્લ્સ ટુ સે સોરી ફોર અફેર"], ઉપયોગ 7 ફેબ્રુઆરી 2010.</ref> ====નાગરિક લગ્નની કાયદેસરતા==== આ લગ્નને કારણે ચાર્લ્સ ઇંગ્લેન્ડમાં નાગરિક વિધિ અનુસાર લગ્ન કરનારા શાહી પરિવારના સૌપ્રથમ સદસ્ય બન્યા. બીબીસી (BBC) દ્વારા પ્રસિદ્ધ કરાયેલા સત્તાવાર દસ્તાવેજોમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે આ પ્રકારના લગ્ન ગેરકાયદેસર છે,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/panorama/4262943.stm |title=BBC NEWS &#124; Programmes &#124; Panorama &#124; Possible bar to wedding uncovered |publisher=BBC News |date=Last Updated: 14 Feb. 2005 |access-date=12 Oct. 2008}}</ref> અલબત્ત ક્લેરેન્સ હાઉસ દ્વારા તેને રદિયો આપવામાં આવ્યો હતો,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/panorama/4262963.stm |title=BBC NEWS &#124; Programmes &#124; Panorama &#124; Panorama: Lawful impediment? |publisher=BBC News |date=Last Updated: 14 Feb. 2005 |access-date=25 Feb. 2009}}</ref> અને તત્કાલીન સરકાર દ્વારા તેને રદબાતલ ગણાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.publications.parliament.uk/pa/ld200405/ldhansrd/vo050224/text/50224-51.htm#50224-51_head0 |title=Royal Marriage; Lords Hansard Written Statements 24 Feb 2005 : Column WS87 (50224-51) |author=The Secretary of State for Constitutional Affairs and Lord Chancellor (Lord Falconer of Thoroton) |publisher=Publications.parliament.uk |date=24 Feb. 2005 |access-date=12 Oct. 2008}} સંકલિત અંશો : "સરકાર તે વાતથી સંતુષ્ટ છે કે વેલ્સના રાજકુમાર અને શ્રીમતિ પાર્કર બાઉલ્સ માટે અન્ય કોઇ પણ વ્યક્તિની જેમ મેરેજ એક્ટ 1949ની ભાગ 3 અંતર્ગત નાગરિક ઉજવણી દ્વારા લગ્ન કરવા કાયદેસર છે. ¶ ઇંગ્લેન્ડમાં મેરેજ એક્ટ 1836 મારફતે સિવિલ મેરેજ દાખલ કરાયા હતા. કલમ 45 જણાવે છે કે કાયદો... કોઇ પણ રાજવી પરિવારના લગ્નને લાગુ નહીં પડે." ¶ પરંતુ મેરેજ એક્ટ 1949 દ્વારા 1836 કાયદામાં સિવિલ મેરેજની જોગવાઇઓ રદ કરવામાં આવી હતી. 1836 એક્ટના બાકીના તમામ ભાગ, કલમ 45 સહિત, રજિસ્ટ્રેશન સર્વિસ એક્ટ 1953 દ્વારા રદ કરાયા હતા. માટે 1836 એક્ટનો કોઇ પણ ભાગ કાયદાની પુસ્તક પર નહીં રહે."</ref> ==અંગત રસ== મુખ્ય વારસદાર તરીકેના પોતાના વર્ષો દરમિયાન પ્રિન્સ ઓફ વૅલ્સ સંખ્યાબંધ રસના વિષયો તથા ગતિવિધિઓ ધરાવતા હતા, અને સકાવતી કાર્યો તેમજ સ્થાનિક સમુદાયો સાથે સહકાર સાધવામાં પોતાનો સમય અને પ્રયાસો રેડતાં હતા. ધ પ્રિન્સ’સ ટ્રસ્ટની સ્થાપના થયા બાદ, તેમણે વધુ 15 સખાવતી સંસ્થાઓ સ્થાપી હતી, અને હવે તેઓ આ તમામ સંસ્થાઓ તેમજ અન્ય બે સંસ્થાઓના પ્રમુખ તરીકે ફરજ નિભાવતા હતા. આ સંસ્થાઓ એકસાથે મળીને હળવાશમાં ''ધ પ્રિન્સ’સ ચેરિટીઝ'' તરીકે ઓળખાતી હતી, જેમણે વાર્ષિક આશરે 110 મિલિયન પાઉન્ડ એકત્ર કર્યા હોવાનો દાવો કરાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.princeofwales.gov.uk/personalprofiles/theprinceofwales/atwork/theprincescharities/ |title=The Prince of Wales&nbsp;— The Prince's Charities |publisher=Princeofwales.gov.uk |date= |access-date=12 Oct. 2008}}</ref> ચાર્લ્સ અન્ય આશરે 350 ચેરિટીઝ અને સંસ્થાઓના પેટ્રન પણ છે,<ref>{{cite web|url=http://www.princeofwales.gov.uk/personalprofiles/theprinceofwales/patronages/index.html |title=The Prince of Wales&nbsp;— Patronages |publisher=Princeofwales.gov.uk |date= |access-date=12 Oct. 2008}}</ref> તથા કોમનવેલ્થ મૂલકોના વિસ્તારોમાં આ સંસ્થાઓની કામગીરી હાથ ધરે છે; ઉદાહરણ તરીકે, તેઓ કેનેડાના તેમના પ્રવાસનો યુવાનો, અસક્ષમ લોકો, પર્યાવરણ, કલા, દવા, વડીલો, વારસાની જાળવણી તથા શિક્ષણ પ્રત્યે ધ્યાન ખેચવામાં મદદરૂપ થવાના એક રસ્તા તરીકે ઉપયોગ કરે છે.<ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://www.canadianheritage.gc.ca/special/royalvisit/biography.htm |title=Royal Visit 2001 |publisher=Canadianheritage.gc.ca |date= |access-date=12 Oct. 2008 |archive-date=2008-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080922153922/http://www.canadianheritage.gc.ca/special/royalvisit/biography.htm |url-status=dead }}</ref> ચાર્લ્સના ભૂતપૂર્વ અંગત સચિવએ વર્ણન કર્યા પ્રમાણે પ્રિન્સ એ પ્રસ્થાપિત સરકારથી અસંતુષ્ટ એક એવા વ્યક્તિ છે કે જે બહુમતી રાજકીય દ્વષ્ટિકોણોથી જૂદું જ કામ કરે છે.<ref name="BBCjournals">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/4734798.stm |title=BBC NEWS &#124; UK &#124; Charles 'adopted dissident role' |publisher=BBC News |date=Last Updated: |access-date=12 Oct. 2008}}</ref> જોનાથન ડિમ્બલેબીએ નોંધ્યા પ્રમાણે “પ્રિન્સ વિશ્વની સ્થિતિ અંગે સંખ્યાબંધ દૃષ્ટિકોણ ધરાવે છે.”<ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article5161186.ece|title=Prince Charles: Ready for active service|date=16 November 2008|work=The Times|location=London|access-date=29 March 2009|first=Jonathan|last=Dimbleby|archive-date=5 જૂન 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100605031405/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article5161186.ece|url-status=dead}}</ref> ===પર્યાવરણ નિર્માણ=== વેલ્સના રાજકુમારે અવારનવાર સ્થાપત્ય અને શહેરી આયોજન અંગે જાહેર સમારોહોમાં પોતાના વિચારો વ્યક્ત કર્યા છે, જેમાં તેમણે “પર્યાવરણ, સ્થાપત્ય, શહેરની આંતરિક કાયાપલટ અને જીવનની ગુણવત્તા જેવા મુદ્દાઓ વિશે ઊંડી કાળજી” લેવા અંગે ચિંતાનો સૂર વ્યક્ત કર્યો હતો. ક્રિસ્ટોફર એલેક્ઝેન્ડર અને લિયોન ક્રાયરના વિચારોની જેવા નવ-પરંપરાગત વિચારોની તરફેણ માટે ચાર્લ્સ જાણીતા છે. 1984ના હુમલાઓ વિશે રોયલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ બ્રિટિશ આર્કિટેક્ટ્સ ખાતે બ્રિટિશ આર્કિટેક્ચરલ કમ્યૂનિટીને કરેલા પોતાના સંબોધનમાં ચાર્લ્સે આ વિચારો વ્યક્ત કર્યા હતા જેમાં લંડનમાં નેશનલ ગેલેરીના સૂચિત વિસ્તરણને “બિહામણાં ગુમડાં” તરીકે વર્ણવ્યું હતું. ચાર્લ્સે એક પુસ્તક પણ પ્રસિદ્ધ કરેલું છે અને તેમણે ''અ વિઝન ઓફ બ્રિટન'' શીર્ષક ધરાવતું દસ્તાવેજી ચિત્ર પણ બનાવ્યું છે, જેમાં આધુનિક સ્થાપત્યના કેટલાક પાસાઓની આલોચના કરવામાં આવી છે. વ્યવસાયિક આર્કિટેક્ચરલ પ્રેસે આલોચના કરી હોવા છતાં, પ્રિન્સે પોતાના વિચારો રજૂ કરવાનું અને પરંપરાગત શહેરવાદ, માનવ સૂચકાંકની આવશ્યક્તા, નવા વિકાસના સંકલિત તત્વ અને સાતત્યપૂર્ણ ડિઝાઇન તરીકે ઐતિહાસિક ઇમારતોની પુર્નસ્થાપના અને જળવાઇ રહે એવી રચનાની હિમાયત કરવાનું ચાલુ રાખ્યું છે. ચાર્લ્સની ચેરિટી સંસ્થાઓ પૈકીની બે ખાસ કરીને રચના વિશે ચાર્લ્સના સિદ્ધાંતોને રજૂ કરે છે જેમાં ધ પ્રિન્સ’સ રિજનરેશન ટ્રસ્ટ (જેને 2006માં હેરિટેજ અને ફિનીક્સ ટ્રસ્ટના એકીકરણ કરીને બનાવવામાં આવ્યું હતું.) અને ધ પ્રિન્સ’સ ફાઉન્ડેશન ફોર ધ બિલ્ટ એન્વાયરમેન્ટ (જેમાં 2001માં ધ પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સ’સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ આર્કિટેક્ચરને ભેળવી દેવાયું હતું)નો સમાવેશ થાય છે. વધુમાં, પ્રિન્સ ચાર્લ્સની પ્રેરણાથી પાઉન્ડબરી ગામની રચના કરવામાં આવી હતી, જેની મુખ્ય યોજના લિયોન ક્રાયરે બનાવી હતી. 1996માં કેનેડાના નગરોમાં આવેલા ઐતિહાસિક સ્થળો પૈકીના ઘણાના નિરંકુશ વિધ્વંસ બાદ ચાર્લ્સે કેનેડામાં બિલ્ટ એન્વાયરમેન્ટ માટે એક રાષ્ટ્રીય ટ્રસ્ટની સ્થાપના કરવામાં મદદ કરી હતી. તેમણે કેનેડાના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ કેનેડિયન હેરિટેજને બ્રિટનનાં સમાન ટ્રસ્ટ પર આધારિત ટ્રસ્ટની રચના કરવામાં મદદનો પ્રસ્તાવ કર્યો હતો, અને 2007નું વર્ષ પૂરું થતાની સાથે કેનેડામાં તેમની માતાના પ્રતિનિધિઓના 2007 ફેડરલ બજેટમાં આની વ્યવસ્થા થઇ, અને આખરે કેનેડાનું નેશનલ ટ્રસ્ટનો સંપૂર્ણપણે અમલ થયો. 1999માં, હેરિટેજ કેનેડા ફાઉન્ડેશન દ્વારા ઐતિહાસિક સ્થળોની જાળવણી કરવામાં સતતપણે પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવનારી મ્યુનિસિપલ ગવર્મેન્ટને અપાતા વેલ્સના રાજકુમાર પ્રાઇઝ ફોર મ્યુનિસિપલ હૅરિટેજ લિડરશીપ માટે પોતાના બિરુદનો ઉપયોગ કરવા દેવાની છૂટ આપવા માટે પણ ચાર્લ્સ સંમત થયા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.heritagecanada.org/eng/services/winners.html#pow |title=The Heritage Canada Foundation&nbsp;— Heritage Services |publisher=Heritagecanada.org |date= |access-date=12 Oct. 2008 |archive-date=2008-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080914170352/http://www.heritagecanada.org/eng/services/winners.html#pow |url-status=dead }}</ref> સ્થાપત્યની દિશામાં પોતાના પ્રયાસો માટે ચાર્લ્સ પુરસ્કારો પણ મેળવી ચૂક્યાં છે જેમાં 2005માં મળેલો નેશનલ બિલ્ડીંગ મ્યુઝિયમના વિન્સેન્ટ સ્કલી પ્રાઇઝ કે જે કેટરિના વાવાઝોડાને કારણે થયેલા નુકશાનનો અભ્યાસ કરવા માટે દક્ષિણ મિસિસિપી અને ન્યુ ઓર્લિયોન્સના પ્રવાસ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની મુલાકાત દરમિયાન મળ્યો હતો; આ વાવાઝોડાને લીધે સમાજને થયેલા નુકશાનનો પુનરોદ્ધાર કરવા માટે ચાર્લ્સે પોતાના પુરસ્કારની 25,000 ડોલરની રકમનું દાન કર્યું હતું. 1997ના પ્રારંભમાં, વેલ્સના રાજકુમારે નિકોલ સૌસીઝુના સામ્યવાદી શાસન દરમિયાન થયેલા વિનાશ પૈકીના કેટલાકને, ખાસ કરીને ટ્રેન્સિલવૅનિયાના ઓર્થોડોક્સ મઠ અને સેક્સન ગામોને, નજરે જોવા તથા તે તરફ લોકોનું ધ્યાન ખેંચવા માટે [[રોમાનિયા]]ની મુલાકાત પણ લીધી હતી, <ref name="ref1">[http://www.evz.ro/article.php?artid=120139 "મિસેલેનિયસ," ઇવેનિમેન્ટુલ ઝીલી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230110420/http://www.evz.ro/article.php?artid=120139 |date=2007-12-30 }}, 13 મે 2003</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1971271.stm |title=BBC News &#124; EUROPE &#124; Prince opposes Dracula park |publisher=BBC News |date=6 May 2002<!--, 18:18 GMT 19:18 UK -->|access-date=12 Oct. 2008}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ihbc.org.uk/context_archive/75/Charles/Charles.html |title=Prince of Wales inspects IHBC work in Transylvania |publisher=Ihbc.org.uk |date= |access-date=12 Oct. 2008 |archive-date=2011-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110613195605/http://www.ihbc.org.uk/context_archive/75/Charles/Charles.html |url-status=dead }}</ref> અહીં તેમણે એક ઘર ખરીદ્યુ હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.hotnews.ro/articol_58302-Cum-merg-afacerile-printului-Charles-in-Romania.htm |title=Cum merg afacerile printului Charles in Romania&nbsp;— Arhiva noiembrie 2007 - HotNews.ro |publisher=Hotnews.ro |date= |access-date=12 Oct. 2008 |language=Romanian |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929095818/http://www.hotnews.ro/articol_58302-Cum-merg-afacerile-printului-Charles-in-Romania.htm |url-status=dead }}</ref> સાંસ્કૃતિક પરંપરા અને ઓળખની કદર કરે એવા સ્થાપત્યની તરફેણ કરતી રોમાનિયાની બે રોમાનિયન બિલ્ટ એન્વાયરમેન્ટ સંસ્થાઃ મિહાઇ એમિનેસ્ક્યુ ટ્રસ્ટ અને ઇન્ટરનેશનલ નેટવર્ક ફોર ટ્રેડિશનલ બિલ્ડિંગ, આર્કિટેક્ચર, એન્ડ અર્બનિઝમના<ref>{{cite web |url=http://www.mihaieminescutrust.org/content/nd_standard.asp?n=114 |title=The Mihai Eminescu Trust |publisher=Mihaieminescutrust.org |date= |access-date=12 Oct. 2008 |archive-date=2008-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081024000010/http://www.mihaieminescutrust.org/content/nd_standard.asp?n=114 |url-status=dead }}</ref> ચાર્લ્સ પેટ્રન પણ બન્યા હતા. “ચાર્લ્સ ઇસ્લામિક કલા અને સ્થાપત્યની ઊંડી સમજણ” પણ ધરાવે છે, અને તેઓ ઓક્સફર્ડ સેન્ટર ફોર ઇસ્લામિક સ્ટડીઝના ભવન અને બગીચાના બાંધકામ સાથે પણ સંકળાયેલા છે જેમાં ઇસ્લામિક અને ઓક્સફર્ડની સ્થાપત્યશૈલીઓનો સમન્વય થાય છે.<ref name="princeofwales"/> સ્થાપત્યમાં ચાર્લ્સની સામેલગીરીને કારણે વિવાદો પણ થયા છે, ખાસ કરીને પોતે જેની સાથે અસંમત હોય તે અભિગમ અથવા સ્થાપત્ય શૈલી ધરાવતા પ્રોજેક્ટ્સની પુર્નરચનામાં પોતાના અંગત હસ્તક્ષેપને લીધે વિવાદો થયેલા છે. તેમણે ખાસ કરીને આધુનિકવાદ અને પ્રવૃત્તિવાદ જેવી શૈલીઓનો તેમણે વિરોધ કર્યો છે.<ref name="ArchCon1">{{cite web| url=http://www.msnbc.msn.com/id/30686547/| publisher=[[MSNBC]]| title=Architects urge boycott of Prince Charles speech| date=11 May 2009| access-date=20 Jun. 2009| archive-date=30 સપ્ટેમ્બર 2009| archive-url=https://web.archive.org/web/20090930012156/http://www.msnbc.msn.com/id/30686547/| url-status=dead}}</ref><ref name="ArchCon3">{{cite web|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601117&sid=aZWgmQ.WDjtM| publisher=[[Bloomberg L.P.]]| title=Prince Charles Faces Opponents, Slams Modern Architecture | date=12 May 2009| access-date=20 Jun. 2009}}</ref><ref name="ArchCon4">{{cite news|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8045027.stm|publisher=BBC| title=Architects to hear Prince appeal | date=12 May 2009| access-date=20 Jun. 2009}}</ref> પ્રિટ્ઝકર પ્રાઇઝ અને સ્ટિર્લિંગ પ્રાઇઝના મેળવી ચૂકેલા રિચર્ડ રોજર્સે યોજનાઓમાં પ્રિન્સના અંગત હસ્તક્ષેપનું વર્ણન “સત્તાના દુરૂપયોગ” અને “ગેરબંધારણીય” તરીકે કર્યું છે.<ref name="ArchCon2">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2009/jun/15/prince-charles-richard-rogers-architecture|work=The Guardian |location=UK| title=Prince Charles's meddling in planning 'unconstitutional', says Richard Rogers| date=15 Jun. 2009| access-date=20 Jun. 2009 | location=London | first=Robert | last=Booth}}</ref> 2009માં, રોજર્સ દ્વારા રચાનારી ચેલ્સિયા બેરેક્સના ડેવલપર એવા કતારના શાહી પરિવારને ચાર્લ્સે એક પત્ર લખ્યો હતો, જેમાં રોજર્સની રચના “અયોગ્ય” હોવાનું સૂચન કર્યું હતું. પરિણામરૂપે, આ યોજનામાંથી રોજર્સને પડતો મૂકાયો હતો અને વિકલ્પ સૂચવવા માટે ધ પ્રિન્સ’સ ફાઉન્ડેશન ફોર ધ બિલ્ટ એન્યારમેન્ટની નિમણૂંક કરવામાં આવી હતી.<ref name="ArchCon3"/> રોજર્સે એવો દાવો પણ કર્યો છે કે રોયલ ઓપેરા હાઉસ અને પેટર્નોસ્ટર સ્ક્વેરમાં તેની રચનાને અટકાવવા માટે પ્રિન્સે હસ્તક્ષેપ કર્યો હતો.<ref name="ArchCon3"/> ચાર્લ્સના અંગત હસ્તક્ષેપોએ સ્થપતિ સમુદાયના જાણીતા સભ્યોની આલોચના વહોરી લીધી છે. નોર્મન ફોસ્ટર, ઝેહા હદીદ, જેક્વસ હેર્ઝોગ, જીયાન નોઉવેલ, રેન્ઝો પિયાનો અને ફ્રાન્ક ગેહરી તથા અન્યોએ ધ સન્ડે ટાઇમ્સને આ વિશે એક એક પત્ર લખ્યો હતો. આ પૈકીના દરેકે પ્રિટ્ઝકર પ્રાઇઝ મેળવેલા છે.<ref name="ArchCon3"/> તેમણે લખ્યું હતું કે ચેલ્સિયા બેરેક્સ પ્રોજેક્ટના કિસ્સામાં પ્રિન્સ દ્વારા કરાયેલી “અંગત ટિપ્પણીઓ” અને “પરદે કે પીછેના પ્રચારે” “ખુલ્લી અને લોકતાંત્રિક આયોજન પ્રક્રિયાને” ખોરંભે ચઢાવી છે.<ref name="ArchCon3"/> તેવી જ રીતે, પિયર્સ ગોફ સીબીઇ (CBE) અને અન્ય સ્થપતિઓએ એક પત્ર લખીને રોયલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ બ્રિટિશ આર્કિટેક્ટ્સને ચાર્લ્સ દ્વારા કરાનારા સંબોધનનો બહિષ્કાર કરવા પ્રેર્યાં હતા. આ પત્રમાં ગોફે સ્થાપત્ય વિશેના ચાર્લ્સના વિચારોને “વર્ચસ્વવાદી” ગણાવ્યા હતા.<ref name="ArchCon1"/><ref name="ArchCon4"/> ===કુદરતી પર્યાવરણ=== [[ચિત્ર:Revolve Eco Rally 2007.jpg|right|thumb|300px|રિવોલ્સ ઇકો રેલી, 2007ના શાહી પ્રારંભમાં સર સ્ટર્લિંગ મોસ અને ઝેક ગોલ્ડસ્મિથ સાથે ભાગ લઇ રહેલા વેલ્સના રાજકુમાર]] 1980ના દાયકાના પ્રારંભથી, ચાર્લ્સે પર્યાવરણીય સંવેદનશીલ વિચારણસરણીને પ્રોત્સાહિત કરવામાં નેતાની ભૂમિકા ભજવીને પર્યાવરણ સંબંધી પ્રશ્નોમાં ઊંડો રસ લીધો છે.{{Citation needed|date=October 2009}}. હાઇગ્રૂવ એસ્ટેટમાં રહેવા ગયા બાદ તે સજીવ ખેતી પર તેમનું ધ્યાન વધતું ગયું, જેના પરીણામે 1990માં તેમની પોતાની ઓર્ગેનિક બ્રાન્ડ ડચી ઓરીજનલ્સનો પ્રારંભ કરવામાં આવ્યો,<ref>{{cite web |url=http://www.duchyoriginals.com/public/duchy/ourstory/default.aspx# |title=The history of Duchy Originals, its commitment to charity and our producers |publisher=Duchyoriginals.com |date= |access-date=12 Oct. 2008 |archive-date=2008-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081119151737/http://www.duchyoriginals.com/public/duchy/ourstory/default.aspx |url-status=dead }}</ref> જે હાલમાં ખાદ્યપદાર્થોથી માંડીને ગાર્ડન ફર્નિચર સહિતની 200 જેટલી સાતત્યપૂર્ણ ચીજવસ્તુઓનું ઉત્પાદન કરે છે, જેનો નફો (2008ની સ્થિતિએ 6 મિલિયન પાઉન્ડ) ધ પ્રિન્સ'સ ચેરીટીઝમાં દાનમાં આપવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.duchyoriginals.com/public/duchy/charity/ |title=The history of Duchy Originals, its commitment to charity and our producers |publisher=Duchyoriginals.com |date= |access-date=12 Oct. 2008 |archive-date=2008-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080704181905/http://www.duchyoriginals.com/public/duchy/charity/ |url-status=dead }}</ref> તેમના એસ્ટેટમાં પોતાના કાર્યોને દર્શાવતા ચાર્લ્સે (ચાર્લ્સ ક્લોવર, ''ડેઇલી ટેલિગ્રાફ'' ના પર્યાવરણ એડિટર) સાથે મળીને ''હાઇગ્રૂવ-એન એક્સપરિમેન્ટ ઇન ઓર્ગેનિક ગાર્ડનિંગ એન્ડ ફાર્મિંગ'' નામનું પુસ્તક લખ્યું છે, જે 1993માં પ્રકાશિત થયું હતું અને તે ગાર્ડન ઓર્ગેનિકને ઉત્તેજન પૂરું પાડે છે. આવી જ રીતે, વેલ્સના રાજકુમાર ખેતી અને તેની સાથે સંકળાયેલા ઉદ્યોગોમાં સંકળાયા, નિયમિત રીતે ખેડૂતોને મળીને તેમના વ્યાપાર અંગે ચર્ચા કરતાં, જો કે 2001માં યુકેમાં પ્રસરેલા ફૂટ-એન્ડ-માઉથ રોગચાળાએ ચાર્લ્સને એસિનીબોઇઆ ટાઉન હોલમાં તેમના મળવા આવેલા સેસકેચવનના ઓર્ગેનિક ખેતી કરતાં ખેડૂતોને મળતા રોક્યા હતા. 2004માં, તેમણે મટન રેનેસાં કેમ્પેઇનની સ્થાપના કરી હતી જેનો ઉદ્દેશ બ્રિટીશ ઘેટાં ઉછેરતા ખેડૂતોને સહાય કરવાનો અને મટનને બ્રિટનમાં વધારે આકર્ષક બનાવવાનો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.muttonrenaissance.org.uk/index.php |title=What is The Mutton Renaissance |access-date=23 Jan. 2008 |format= |work=[[Mutton Renaissance Campaign]] |archive-date=2010-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100125032529/http://www.muttonrenaissance.org.uk/index.php |url-status=dead }}</ref> જો કે તેમના સજીવ ખેતીના પ્રયાસોની મિડિયા દ્વારા ટીકા કરવામાં આવી – ''ધ ઇન્ડિપેન્ડેન્ટે'' ઓક્ટોબર 2006માં જણાવ્યા અનુસાર, "...ડચી ઓરીજનલ્સની સફળતાની વાર્તામાં ચોક્કસ ચીજવસ્તુના વેચાણ કાર્યક્રમમાં વણી લેવામાં આવતા સમાધાન અને અનૈતિક બાબતોનો સમાવેશ થાય છે."<ref>{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/living/food_and_drink/features/article1816837.ece |title=Oatcakes at dawn: The truth about Duchy Originals&nbsp;— Features, Food & Drink&nbsp;— The Independent |work=The Independent |location=London |author=What on earth do you do with a quail's egg? |access-date=12 Oct. 2008 |date=7 Oct. 2006 |archive-date=2007-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015074838/http://independent.co.uk/living/food_and_drink/features/article1816837.ece |url-status=dead }}</ref> અને ફેબ્રુઆરી 2007 ડચી પ્રોડક્ટ્સ પર જ આકરા પ્રહારો કરવામાં આવ્યા, જેમાં ટેબ્લોઇડ ''ડેઇલી મેઇલે'' દાવો કર્યો કે ખોરાક "બીગ મેક્સ કરતાં વધારે અસ્વાસ્થપ્રદ હતો".<ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/pages/live/articles/news/news.html?in_article_id=438997&in_page_id=1770 |title=Hypocrite Prince Charles' own brand food unhealthier than Big Macs &#124; Mail Online |work=The Daily Mail |location=London |date= 27 February 2007|access-date=12 Oct. 2008 | first=Sean | last=Poulter}}</ref> 2007માં ચાર્લ્સે ધ પ્રિન્સ'સ મે ડે નેટવર્ક લોન્ચ કર્યું, જે વાતાવરણમાં થતાં પરીવર્તન સામે પગલાં લેતાં વ્યવસાયને પ્રોત્સાહન આપે છે. ડિસેમ્બર 2006માં ક્લેરેન્સ હાઉસ દ્વારા જાહેરાત કરવામાં આવી કે વેલ્સના રાજકુમાર તેમની ઘરઆંગણાંની યાત્રાઓની વ્યવસ્થા વધારે ઇકો-ફ્રેન્ડલી બનાવશે અને 2007માં, ચાર્લ્સે તેમના વાર્ષિક એકાઉન્ટ્સમાં તેમની કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટની વિગતો જાહેર કરવા ઉપરાંત ઘરગથ્થુ કાર્બન ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો કરવાનું લક્ષ્યાંક પણ જાહેર કર્યું.<ref name="BBCenv"/> આ જ વર્ષે, તેમને હાર્વર્ડ મેડિકલ સ્કૂલના સેન્ટર ફોર રેલ્થ એન્ડ ધ ગ્લોબલ એન્વાયર્મેન્ટ તરફથી 10મો ગ્લોબલ એન્વાયર્મેન્ટલ સીટીઝન એવોર્ડ આપવામાં આવ્યો, જેના ડિરેક્ટર એરીક શિવિયને જણાવ્યું કે, "વેલ્સના રાજકુમાર દાયકાઓથી કુદરતી વિશ્વના ચેમ્પિયન છે.. તેઓ એવા વૈશ્વિક નેતા છે જે ઊર્જા કાર્યક્ષમતા વધારવા અને પ્રદૂષિત વસ્તુઓનો પૃથ્વી પર અને હવા તથા મહાસાગરોમાં નિકાલ થતો અટકાવવા માટે પ્રયાસ કરી રહ્યા છે."<ref>{{cite web |url=http://www.princeofwales.gov.uk/newsandgallery/news/the_prince_of_wales_is_presented_with_the_10th_global_enviro_1663716754.html |title=The Prince of Wales&nbsp;— The Prince of Wales is presented with the 10th Global Environmental Citizen Award in New York |publisher=Princeofwales.gov.uk |date=28 January 2007 |access-date=12 Oct. 2008 |archive-date=16 જૂન 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080616152801/http://www.princeofwales.gov.uk/newsandgallery/news/the_prince_of_wales_is_presented_with_the_10th_global_enviro_1663716754.html |url-status=dead }}</ref> જો કે, આ એવોર્ડ કાર્યક્રમમાં હાજરી આપવા માટે વ્યાવસાયિક વિમાનમાં અમેરિકા સુધીની ચાર્લ્સની મુસાફરીને કારણે તેમને કેટલાક પર્યાવરણવાદીઓ જેમ કે પ્લેન ક્લાઇમેટ ચેન્જ એક્શન ગ્રૂપના કેમ્પેઇનર જોસ જર્મન તરફથી ટીકા સહન કરવી પડી <ref name="BBCenv">{{cite web |url=http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23390946-details/Charles+'the+hypocrite'+flies+to+Scotland/article.do |title=Charles 'the hypocrite' takes private plane for {{convert|500|mi|km|sing=on}} trip to Scotland&#124; News &#124; This is London |publisher=Thisislondon.co.uk |date=London |access-date=12 Oct. 2008 |archive-date=2008-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080704145721/http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23390946-details/Charles+%27the+hypocrite%27+flies+to+Scotland/article.do |url-status=dead }}</ref> અને એપ્રિલ 2009માં તેમણે પર્યાવરણના પ્રશ્નોને ઉત્તેજન આપવા માટે યુરોપની પાંચ દિવસની યાત્રા માટે ખાનગી વિમાન ભાડે રાખવાના મુદ્દે પણ ટીકાઓ સહન કરવી પડી હતી.<ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1173588/Green-initiative-Charles-cost-80-000-leave-53-ton-carbon-footprint-flies-12-seat-private-jet.html 'ચાર્લ્સ દ્વારા હરિયાળા પગલાથી £80,000નો ખર્ચ થશે અને 53-ટન કાર્બન છોડશે કારણકે તે 12-બેઠકના ખાનગી જેટમાં ઉડે છે], ધ ડેઇલી મેઇલ, 25 એપ્રિલ 2009</ref> પ્રિન્સે યુરોપિયન પાર્લામેન્ટમાં 14 ફેબ્રુઆરી 2008ના રોજ ભાષણ આપ્યું જેમાં તેમણે યુરોપિયન યુનિયન નેતાગીરીને આબોહવામાં ફેરફાર સામેના યુદ્ધમાં જોડાવા હાકલ કરી. આ ભાષણ બાદના સ્ટેન્ડિંગ ઓવેશન (તમામ લોકો ઊભા થઈને આપતા સન્માન) દરમિયાન યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ ઇન્ડિપેન્ડન્સ પાર્ટી (યુકેઆઇપી (UKIP))ના નેતા નીગેલ ફેરાજ જ એક માત્ર એવા મેમ્બર ઓફ યુરોપીયન પાર્લામેન્ટ હતા જે બેઠેલા રહ્યા હતા અને તેમણે ચાર્લ્સની સલાહને "નાદાન અને મૂર્ખતાભરી ગણાવી હતી." ફેરાજે આગળ જણાવ્યું હતું કે, "આવા સમયે પ્રિન્સ ચાર્લ્સ જેવા વ્યક્તિને યુરોપીયન પાર્લામેન્ટમાં આવીને એવી જાહેરાત કરવાની પરવાનગી કેવી રીતે આપી શકાય કે તે એવું વિચારે છે કે તેની પાસે વધારે સત્તા છે? તેમના માટે એ વધારે સારું રહ્યું હોત કે તે જે દેશ પર એક દિવસ રાજ્ય કરવાના છે તેમાં રહીને ગોર્ડન બ્રાઉનને લોકોને ચૂંટણી ઢંઢેરામાં આપવામાં આવેલા વચન (લિસ્બનની સંધિ અંગે) પૂરા કરવા માટે રાજી કરે."<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7245183.stm યુકેઆઇપી (UKIP)નો પ્રિન્સના ઇયુ (EU) વક્તવ્ય પર રોષ], 14 ફેબ્રુઆરી 2008, બીબીસી (BBC) ન્યૂઝ</ref> ===તત્ત્વજ્ઞાન અને ધાર્મિક માન્યતાઓ=== સર લૌરેન્સ વાન ડર પોસ્ટ 1977માં ચાર્લ્સના મિત્ર બન્યા, જે સંબંધોને કારણે તેમને "પ્રિન્સ ચાર્લ્સના ગુરુ" માની લેવામાં આવ્યા અને તેમને ચાર્લ્સના પુત્ર પ્રિન્સ વિલિયમ્સના ગોડફાધર બનાવી દીધા. તેમની પાસેથી વેલ્સના રાજકુમારે તત્ત્વજ્ઞાન, ખાસ કરીને એશિયન અને મધ્યપૂર્વ દેશોના તત્ત્વજ્ઞાન, અને કબ્બાલિસ્ટિક કલાકૃતિઓની પ્રશંસા કરતી ન્યૂ એઝ થીયોલોજી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનું શરૂ કર્યું <ref>{{cite web | work=sacredweb.com | title=Sacred Web Conference: An introduction from His Royal Highness the Prince of Wales | url=http://www.sacredweb.com/conference06/conference_introduction.html | access-date=13 Jan. 2006 | archive-date=2010-11-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101103042930/http://www.sacredweb.com/conference06/conference_introduction.html | url-status=dead }}</ref> અને 2003માં મૃત્યુ પામેલા નીયોપ્લેટોનિક કવિ કેથલીન રૈનની યાદોને શબ્દોમાં ઢાળવાનું શરૂ કર્યું.<ref>''લાઇટિંગ એ કેન્ડલઃ કેથલીન રૈને એન્ડ ટેમિનોસ,'' ટેમેનોસ એકેડેમી પેપર, નં. 25, પ્રકાશન. [http://www.temenosacademy.org/ ટેમિનોસ એકેડેમી], 2008, પાનાં 1-7</ref> ગ્લોસેસ્ટરશાયરમાં હાઇગ્રૂવ ખાતેના તેમના નિવાસસ્થાનની આસપાસમાં આવેલા અનેક જુદા-જુદા એંગ્લિકન ચર્ચમાં પ્રિન્સ સર્વિસમાં હાજરી આપવા માટે જાણીતા છે <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/gloucestershire/4262155.stm પ્રિન્સ અને કેમિલાએ ચર્ચામાં હાજરી આપી], 13 ફેબ્રુઆરી 2005, બીબીસી (BBC) ન્યૂઝ</ref> અને બાલમોરલ કિલ્લામાં હોય ત્યારે ક્રેથી કિર્ક ખાતે નિયમિત પ્રાર્થના કરવા માટે પણ તેઓ પ્રસિદ્ધ છે. 200માં, તેમને ચર્ચ ઓફ સ્કોટલેન્ડની જનરલ એસેમ્બ્લીમાં લોર્ડ હાઇ કમિશનર તરીકે નિમવામાં આવ્યા હતા. વેલ્સના રાજકુમાર રૂઢિવાદી મોનાસ્ટેરીઝ સાથે કેટલોક સમય ગાળવા માટે દરવર્ષે (ગુપ્ત રીતે) માઉન્ટ એથોર<ref name="Helena Smith in Athens">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/uk_news/story/0,3604,1214522,00.html |title=Has Prince Charles found his true spiritual home on a Greek rock? &#124; UK news &#124; The Guardian |work=The Guardian |location=UK |author=Helena Smith in Athens |access-date=12 Oct. 2008 | location=London | date=12 May 2004}}</ref> ઉપરાંત રોમાનિયાની પણ યાત્રા કરે છે, <ref name="ref1"/> જે તેમની રૂઢિવાદી ખ્રિસ્તિધર્મમાં રહેલી રૂચીને દર્શાવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.orthodoxengland.btinternet.co.uk/hrh.htm |title=Is HRH the Prince of Wales considering entering the Orthodox Church? |publisher=Orthodoxengland.btinternet.co.uk |date= |access-date=12 Oct. 2008 |archive-url=https://archive.is/20120913082458/http://www.orthodoxengland.btinternet.co.uk/hrh.htm |archive-date=2012-09-13 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.orthodoxengland.org.uk/princem.htm |title=The Prince And The Mountain: What Price Spiritual Freedom? |publisher=Orthodoxengland.org.uk |date= |access-date=12 Oct. 2008}}</ref><ref>{{Cite news| title=Is Charles turning his back on the Church?| newspaper=Sunday Express| date=28 April 2002}}</ref> તેમના પિતાની સાથે, જેઓ ગ્રીક ઓર્થોડોક્સ તરીકે જ જન્મ્યા અને ઉછર્યા હતા, ચાર્લ્સ ફ્રેન્ડ્સ ઓફ માઉન્ટ એથોસ ઉપરાંત 21મી ઇન્ટરનેશનલ કોંગ્રેસ ઓફ બાયઝાન્ટાઇન સ્ટડિસના હિમાયતી છે.<ref>http://www.byzantinecongress.org.uk/spons.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081229061309/http://www.byzantinecongress.org.uk/spons.html |date=2008-12-29 }} 21st International Congress of Byzantine Studies</ref> એવું માનવામાં આવે છે કે પ્રિન્સ ચાર્લ્સના ઘરમાં એક ઓર્થોડોક્સ આઇકોન માટેનો ખૂણો આવેલો છે, જ્યાં તેઓ તેમના મોટાભાગના ઓર્થોડોક્સ આઇકોન્સ રાખે છે. આમાંથી કાંઇપણ આશ્ચર્યજનક નથી કારણ કે પ્રિન્સ ચાર્લ્સના પિતાનો ઉછેર ગ્રીક ઓર્થોડોક્સ તરીકે થયો હતો, પરંતુ તેમણે તેમની વર્તમાન પત્ની મહારાણી એલિઝાબેથ દ્વિતીય સાથે લગ્ન કરવા માટે ધર્મપરિવર્તન કર્યું હતું, અહેવાલો અનુસાર, તાજેતરના વર્ષોમાં તેમના પિતા પ્રિન્સ ફિલિપ પણ પેનિન્સુલાની કેટલીક પ્રસંગોપાત રીટ્રીટમાં તેમની સાથે જોડાયા હતા.<ref name="Helena Smith in Athens"/> ચાર્લ્સ ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી ખાતે આવેલા ઓક્સફર્ડ સેન્ટર ફોર ઇસ્લામિક સ્ટડિઝના પણ પેટ્રોન છે.<ref name="princeofwales">{{cite web|title=HRH visits the Oxford Centre for Islamic Studies new building|publisher=The Prince of Wales|date=9 February 2005|url=http://www.princeofwales.gov.uk/newsandgallery/news/hrh_visits_the_oxford_centre_for_islamic_studies_new_buildin_566.html|access-date=15 Dec. 2008|archive-date=19 જૂન 2007|archive-url=https://archive.is/20070619191733/http://www.princeofwales.gov.uk/newsandgallery/news/hrh_visits_the_oxford_centre_for_islamic_studies_new_buildin_566.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=About OCIS|publisher=[[Oxford Centre for Islamic Studies]]|url=http://www.oxcis.ac.uk/about.html|access-date=2010-11-30|archive-date=2007-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20071028192204/http://www.oxcis.ac.uk/about.html|url-status=dead}}</ref> ===વૈકલ્પિક દવા=== ચાર્લ્સે વૈકલ્પિક દવાઓમાં પણ રસ દાખવ્યો હતો, જેના ઉત્તેજનના પ્રસંગો ક્યારેક વિવાદમાં પરીણમતા હતા.<ref>{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=health&res=9D03E6DE163BF93AA35752C0A963948260 |title=More Britons Trying Holistic Medicine&nbsp;— New York Times |publisher=Query.nytimes.com |author=Barnaby J. Feder, Special To The New York Times |date=Published: 9 January 1985 |access-date=12 Oct. 2008}}</ref> 2004માં, ચાર્લ્સના "ફાઉન્ડેશન ફોર ઇન્ટેગ્રેટેડ હેલ્થે" વૈજ્ઞાનિક અને મેડિકલ સમુદાયને જનરલ પ્રેક્ટિશનરને નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ હેઠળ સારવાર લેતા દર્દીને ઔષધીય અને અન્ય વૈકલ્પિક દવાઓ આપવાની પ્રવૃત્તિને પ્રોત્સાહન આપવાના મુદ્દે વહેંચી નાંખ્યો, <ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article555157.ece|title=Prince Charles' alternative GP campaign stirs anger|date=14 August 2005|work=The Times|location=London|access-date=11 March 2009|first=Jonathon|last=Carr-Brown|archive-date=27 જુલાઈ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080727020240/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article555157.ece|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://observer.guardian.co.uk/uk_news/story/0,6903,1248282,00.html|title=Now Charles backs coffee cure for cancer|date=27 Jun. 2004|work=The Observer |location=UK|access-date=19 Jun. 2007 | location=London | first=Jo | last=Revill}}</ref> અને મે 2006માં, જિનીવા ખાતે વર્લ્ડ હેલ્થ એસેમ્બલીમાં વિવિધ દેશોના આરોગ્ય મંત્રીઓના બનેલા શ્રોતાગણ સમક્ષ ચાર્લ્સે પરંપરાગત અને વૈકલ્પિક દવાઓ વચ્ચે સંકલન સાથવા અંગે આયોજન કરવાની અપીલ કરતું વક્તવ્ય આપ્યું હતું.<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2006/05/24/world/europe/24iht-royals.html|title=Lying in wait for Prince Charles|date=24 May 2006|work=The New York Times |access-date=15 Oct. 2009 | first=Alan | last=Cowell}}</ref> એપ્રિલ 2008માં, ''ધ ટાઇમ્સે'' એડ્ઝાર્ડ અર્ન્સ્ટનો એક પત્ર પ્રકાશિત કર્યો હતો જેમાં પ્રિન્સ'સ ફાઉન્ડેશનને "વૈકલ્પિક દવાઓ"ને ઉત્તજેન આપતી બે ગાઇડ દૂર કરવાનું કહીને આગળ જણાવ્યું હતું કે, "મોટાભાગની વૈકલ્પિક ઉપચાર દવાખાનામાં બિનઅસરકારક રહેતી હોવાનું જણાય છે અને ઘણી તો તદ્દન જોખમી છે." ફાઉન્ડેશનના પ્રવક્તાએ ટીકાનો જવાબ આપતાં જણાવ્યું હતું કે, "અમે એવા આરોપોને સંપૂર્ણ રીતે નકારીએ છે કે અમારા ઓનલાઇન પબ્લિકેશન ''કોમ્પ્લિમેન્ટરી હેલ્થકેર- અ ગાઇડ'' માં પૂરક ઉપચાર અંગેના ફાયદાઓ કોઇ પણ પ્રકારે ગેરમાર્ગે દોરનારા અથવા અચોક્કસ દાવાઓ છે. તેનાથી વિપરિત, તે લોકોનો પુખ્ત ગણે છે અને માહિતીના વિશ્વાસપાત્ર સ્ત્રોત પર નજર નાંખવા લોકોને પ્રોત્સાહનજનક અભિગમ અપનાવે જેથી તેઓ માહિતીસભર નિર્ણય લઇ શકે. ફાઉન્ડેશન પૂરક ઉપચાર પદ્ધતિઓને ઉત્તેજન આપતી નથી."<ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/health/alternative_medicine/article3760857.ece|title=Prince of Wales's guide to alternative medicine ‘inaccurate’|last=Henderson|first=Mark|date=17 April 2008|work=Times|location=London|access-date=30 Aug. 2008|archive-date=7 ઑક્ટોબર 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111007072155/http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/health/alternative_medicine/article3760857.ece|url-status=dead}}</ref> અર્ન્સ્ટે વિજ્ઞાન લેખક સિમોન સિંઘ સાથે મળીને વૈકલ્પિક દવાઓને વખોજતું એક પુસ્તક ''ટ્રીક ઓર ટ્રીટમેન્ટ-ઓલ્ટરનેટિવ મેડિસીન ઓન ટ્રાયલ'' તાજેતરમાં પ્રકાશિત કર્યું છે. આ પુસ્તકને વક્રોક્તિપૂર્ણ રીતે "એચઆરએચ (HRH) ધ વેલ્સના રાજકુમાર"ને સમર્પિત કરવામાં આવ્યું છે અને છેલું પ્રકરણ "પૂરક" અને "વૈકલ્પિક" ઉપચારની તેમની ભલામણોની ટીકા કરે છે.<ref name="SinghErnst">{{cite book|title=Trick or Treatment: Alternative Medicine on Trial|author=Singh, S. and Ernst, E.|publisher=Corgi|year=2008}}</ref> પ્રિન્સની ડચી ઓરિજનલ્સ સંખ્યાબંધ સીએએમ ઉત્પાદનો બનાવે છે, જેમાં "ડેટોક્સ ટીંચર"નો સમાવેશ થાય છે, જેને પ્રોફેસર એડ્ઝાર્ડ અર્ન્સ્ટે જોખમી ચીજોનો "નાણાંકીય દૂરુપયોગ" અને ઊંટવૈદું કહીને ઉતારી પાડી છે."<ref name="TelegraphAltMed">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/mandrake/6474595/Prince-Charles-lobbies-Andy-Burnham-on-complementary-medicine-for-NHS.html|date 31 Oct 2009|work=Daily Telegraph |location=UK|author=Tim Walker|title=Prince Charles lobbies Andy Burnham on complementary medicine for NHS | location=London | date=31 Oct. 2009 | access-date=1 Apr. 2010}}</ref> મે 2009માં, એડવર્ટાઇઝિંગ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરીટીએ ડચી ઓરીજનલ્સ દ્વારા ઇચીના-રીલિફ, હાપરી-લિફ્ટ અને ડેટોક્સ ટીંચર ઉત્પાદનોની જાહેરાત માટે મોકલવામાં આવેલા તેના ઇમેઇલને ગેરમાર્ગે દોરતાં જાહેર કર્યા હતા.<ref name="Quack-o-metre">{{cite web|url=http://www.quackometer.net/blog/2009/03/duchy-originals-pork-pies.html| title=Duchy Originals Pork Pies |date=11 March 2009}}</ref> મેડિસિન્સ એન્ડ હેલ્થકેર પ્રોડક્ટ્સ રેગ્યુલેટરી એજન્સી (એમએચઆરએ (MHRA))એ આ પ્રકારની આયુર્વેદિક ચીજોના લેબલનું નિયમન કરતાં નિયમો ઢિલા કર્યા તેના થોડા સમય પહેલાં પ્રિન્સે જાતે ઓછામાં ઓછા સાત પત્રો તેમને લખ્યા હતા,<ref name="DC">{{cite web|url=http://www.dcscience.net/?p=89|title=HRH “meddling in politics”|date=12 March 2007|publisher=DC's Improbable Science}}</ref> એમએચઆરએના આ પગલાંની વૈજ્ઞાનિકો અને મેડિકલ સંસ્થાઓએ બહોળી ટીકા કરી હતી.<ref>{{cite news | url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article624874.ece | work=The Times | location=London | date=1 September 2006 | title=Doctors attack natural remedy claims | author=Nigel Hawkes and Mark Henderson | access-date=30 નવેમ્બર 2010 | archive-date=5 જૂન 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100605031739/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article624874.ece | url-status=dead }}</ref> 31 ઓક્ટોબર 2009ના રોજ એવા અહેવાલ આપવામાં આવ્યા હતા કે પ્રિન્સ ચાર્લ્સે એનએચએસ (NHS) પર વૈકલ્પિક દવાઓના બહોળા ઉપયોગ અંગેના પ્રાવધાન કરવા માટે આરોગ્ય સચિવ એન્ડિ બર્નહેમ સમક્ષ જાતે જ તેનું લોબિંગ કર્યું હતું.<ref name="TelegraphAltMed"/> 2010માં, ઓડિટર દ્વારા એકાઉન્ટિંગ અનિયમિતતાઓ ધ્યાન પર લાવવામાં આવી ત્યાર બાદ, પ્રિન્સીસ ફાઉન્ડેશનના બે ભૂતપૂર્વ અધિકારીઓની લગભગ 300,000 પાઉન્ડના ફ્રોડ માટે ધરપકડ કરવામાં આવી.<ref>{{cite news| title=Prince Charles's aide at homeopathy charity arrested on suspicion of fraud | author=Robert Booth |work=guardian .co.uk |date=26 April 2010| url=http://www.guardian.co.uk/uk/2010/apr/26/prince-charles-aide-homeopathy-charity-arrested | location=London}}</ref> ધરપકડના ચાર દિવસ બાદ, એફઆઇએચ (FIH)એ એવો ખોટો દાવો કરીને કે "સંસ્થાએ સંકલિત આરોગ્યના ઉપયોગને ઉત્તેજન આપવાનો તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ પાર પાડી દીધો છે તેવી જાહેરાત કરીને તેને બંધ કરવાની જાહેરાત કરી."<ref>{{cite web|author=FIH|title=Statement from the Prince's Foundation for Integrated Health|date=30 April 2010|url=http://www.fih.org.uk/media_centre/closure_of_fih.html|access-date=30 નવેમ્બર 2010|archive-date=2 ફેબ્રુઆરી 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130202063318/http://www.fih.org.uk/media_centre/closure_of_fih.html|url-status=dead}}</ref> ===માનવીય મુદ્દાઓ=== વિવિધ લોકોની સમસ્યાઓ ચાર્લ્સના પ્રયત્નોનું લક્ષ્યાંક હતું, ખાસ કરીને લાંબાગાળાની બેકારી, કાયદાને કારણે તકલીફ ભોગવતા લોકો, શાળામાં લોકોને પડતી મુશ્કેલીઓ અને હોસ્પિટલમાં રહેલા લોકો. ધ પ્રિન્સ’સ ટ્રસ્ટ સંસ્થા દ્વારા ચાર્લ્સ યુવાન લોકો સાથે કામ કરે છે, વિવિધ જૂથો, વ્યાવસાયિકો અને બહારથી ટેકો મેળવવામાં મુશ્કેલી અનુભવતા લોકોને લોન આપે છે. ટ્રસ્ટના લાભાર્થે ફંડ એકઠું કરવા માટેના કાર્યક્રમોનું નિયમિત આયોજન કરવામાં આવે છે, જેમાં અગ્રણી પોપ, રોક, અને ક્લાસિકલ સંગીતકારો ભાગ લે છે. કેનેડામાં, વંશીય ભેદભાદને દૂર કરવા માટેના 1998ના ઇન્ટરનેશનલ ડેની ઉજવણીના કાર્યક્રમમાં ચાર્લ્સે તેમના બે પુત્રો સાથે ભાગ લઈને,<ref name="autogenerated2"/> 2001માં જ્યારે તેમણે રિજાઇનામાં શહેરની અંદર આવેલી સ્કૂલ સ્કોટ કોલેજીએટની મુલાકાત લીધી ત્યારે સેસકેચવનમાં કેનેડિયન યુથ બિઝનેસ ફાઉન્ડેશનને લોન્ચ કરવામાં મદદ કરીને, માનવીય પ્રોજેક્ટ્સને પણ ટેકો આપ્યો હતો. 1975માં નોર્થવેસ્ટ પ્રદેશોમાં સમય પસાર કર્યાબાદ, ચાર્લ્સને ઉત્તરીય કેનેડા ઉપરાંત કેનેડાના મૂળ લોકોમાં ખાસ રસ પડ્યો, જેના નેતાઓને તેઓ મળતા અને કેટલીક વખત તેમની સાથે ચાલવા નીકળીને ચર્ચાઓ પણ કરવા માટે પણ સમય ફાળવતા. આ સંબંધોને પ્રતિબિંબિત કરતાં, વેલ્સના રાજકુમારને ફર્સ્ટ નેશન્સ કમ્યુનિટીઝ તરફથી ખાસ હોદ્દો આપવામાં આવ્યો હતો,1996માં, વિનિપેગમાં ક્રી અને ઓજીબવે વિદ્યાર્થીઓએ પ્રિન્સને લિડિંગ સ્ટારનું નામ આપ્યું હતું, અને 2001માં સેસકેચવન પ્રદેશની તેમની પ્રથમ મુલાકાત દરમિયાન તેમને ''પિસિમ્વા કેમિવોહકિતાહ્પામિકોક'' અથવા "સૂર્ય પણ તેમની તરફ સારી દ્રષ્ટિથી જુએ છે" એમ કહીને નવાજવામાં આવ્યા હતા. તેઓ નિકોલે સીએસેસ્કૂના માનવ હક રેકોર્ડ અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરનારા વૈશ્વિક નેતાઓમાંના એક હતા, જેના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય ફલક પર વિરોધનો સૂર વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો હતો<ref>ડિમ્બલેબી, પાનું.250</ref> અને ત્યારબાદ તેમણે રોમાનિયન અનાથાલય ચલાવતા એફએઆરએ (FARA) ફાઉન્ડેશનને પણ સહાય આપી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.faracharity.org/ |title=FARA Charity... founded to alleviate the suffering of children in state orphanages by providing an alternative care provision |publisher=Faracharity.org |date= |access-date=12 Oct. 2008}}</ref> ચાર્લ્સે 1986માં બિલ્ડર્બેર્ગ ગ્રૂપ કોન્ફરન્સમાં ખાસ કરીને દક્ષિણ આફ્રિકાના આર્થિક કટોકટી અંગેની ચર્ચા સાંભળવા માટે ભાગ લીધો હતો.<ref>{{cite newspaper|work=The Guardian |location=UK (London)|date= 28 April 1986|title=Prince Charles attends meeting on South Africa|author=Jean Stead|quote=The 34th Bilderberg conference ended at Gleneagles Hotel, Perthshire, yesterday after a debate on the South African crisis attended by Prince Charles. He arrived for the economic debate on Saturday and stayed overnight at the hotel.}}</ref> ===શોખ અને રમત-ગમત=== યુવાવસ્થાથી જ રાજકુમાર પોલોના ઉત્સાહી ખેલાડી હતા, 1992 સુધી સ્પર્ધાત્મક ટીમોના ભાગ પણ હતા, અને 2005 સુધી માત્ર દાનના હેતુ માટે રમાતી સ્પર્ધાઓમાં ભાગ લેતા હતા, ત્યારબાદ તેમણે રમત દરમિયાન થયેલી બે વખતની થયેલી નોંધપાત્ર ઇજાઓને કારણે રમવાનું છોડી દીધું – 1990માં તેમનો હાથ તૂટ્યો અને 2001માં પડી ગયા બાદ થોડા સમય માટે તેઓ બેભાન થઈ ગયા હતા.<ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/4445424.stm | title = Prince Charles stops playing polo | date = 17 November 2005 | publisher=BBC News | access-date = 29 July 2008 }}</ref> 2005માં ફોક્સ હન્ટિંગની રમત પર યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો તે પહેલાં ચાર્લ્સ ફોક્સ હન્ટિંગમાં પણ ઘણીવાર ભાગ લેતા હતા. 1990ના પાછલા સમયમાં, આ પ્રવૃત્તિ અંગેનો વિરોધ વધતાં, જ્યારે સરકાર પીછો કરીને શિયાળના શિકાર પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો પ્રયાસ કરી રહી હતી, ત્યારે 1999માં જ્યારે ચાર્લ્સ તેમના પુત્રોને બૌફોર્ટ હન્ટ માટે લઈ જતા હતા, ત્યારે તેમના પર હુમલો કરનાર લીગ અગેઇન્સ્ટ ક્રૂઅલ સ્પોર્ટ્સ જેવા આ પ્રવૃત્તિનો વિરોધ કરાનારા લોકો પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સની આ રમતમાં ભાગ લેવાની પ્રવૃત્તિને "રાજકીય નિવેદન" તરીકે જોતા હતા.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/496138.stm|title=Prince Charles takes sons hunting|date=30 October 1999|publisher=BBC News|access-date=19 June 2007}}</ref><ref>{{cite news|url=http://scotlandonsunday.scotsman.com/index.cfm?id=1055062002|title=Prince: I'll leave Britain over fox hunt ban|date=22 September 2002|publisher=[[Scotland on Sunday]]|author=Jeremy Watson|access-date=19 June 2007|archive-date=13 જુલાઈ 2012|archive-url=https://archive.is/20120713090359/http://scotlandonsunday.scotsman.com/index.cfm?id=1055062002|url-status=dead}}</ref> રાજકુમાર યુવાવસ્થાથી જ ઉત્સાહી સેલમન એન્જલર હતા, અને નોર્થ એટલાન્ટિક સેલમનને બચાવવાના ઓરી વિગ્ફુસનના પ્રયાસોના સહાયક હતા. ચાર્લ્સ એબરડીનશાયર, સ્કોટલેન્ડમાં ડી નદીમાં અવારનવાર માછીમારી કરતા ત્યારે તેઓ દાવો કરે છે કે તેમની વિશેષ યાદો વોપનાફ્જોરૌર, [[આઇસલૅન્ડ|આઇસલેન્ડ]]ની છે.<ref>''એ સેલિબ્રેશન ઓફ સેલમોન રિવરઃ ધ વર્લ્ડ્સ ફાઇનેસ એટલાન્ટિક સેલમોન રિવર્સ'' . જ્હોન બી. એશ્ટન એન્ડ એડ્રિયાન લેટિમર દ્વારા સંપાદિત. સ્ટેકપોલ બૂક્સ, 2007. પાનું. 7.</ref> ચાર્લ્સે જલીયરંગોને કેન્દ્રમાં રાખીને વિઝ્યુઅલ આર્ટસમાં પણ હાથ અજમાવ્યો હતો અને તેમની અનેક ચિત્રકૃતીઓનાં પ્રદર્શન યોજ્યાં હતાં અને તેનું વેચાણ કરવા ઉપરાંત આ વિષય પર પુસ્તક પણ પ્રકાશિત કર્યા હતા. યુનિવર્સિટીમાં તેમણે અભિનય પણ કર્યા હતો, બિનવ્યાવસાયિક રીતે ભજવાયેલા કોમેડી નાટકમાં તેમણે ભૂમિકા ભજવી હતી, જેનો આનંદ રાજકુમારના જીવનના પાછલા વર્ષોમાં પણ ચાલુ રહ્યો હતો અને તેના પુરાવારૂપે તેમણે 60મા જન્મદિવસ નિમિત્તે કોમેડી નાટકનું આયોજન કર્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.princeofwales.gov.uk/newsandgallery/news/a_star_studded_comedy_gala_to_celebrate_the_prince_of_wales__1796221209.html |title=The Prince of Wales&nbsp;— A star-studded comedy gala to celebrate The Prince of Wales's 60th birthday is announced |publisher=The Prince of Wales |date=30 September 2008 |access-date=12 October 2008 |archive-date=18 એપ્રિલ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418063841/http://www.princeofwales.gov.uk/newsandgallery/news/a_star_studded_comedy_gala_to_celebrate_the_prince_of_wales__1796221209.html |url-status=dead }}</ref> તેમને ઇલ્યુઝનિઝમ (ભ્રમવાદ)માં પણ રસ હોવાથી કપ્સ એન્ડ બોલ્સ ઇફેક્ટનું પ્રદર્શન કરીને ઓડિશનમાંથી પાસ થયા બાદ તેઓ ધ મેજિક સર્કલના સભ્ય પણ બન્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.themagiccircle.co.uk/main_nav/index.php?Link_ID=A0020001 |title=The Magic Circle&nbsp;— Home of The Magic Circle |publisher=The Magic Circle |date= |access-date=12 October 2008 |archive-date=20 ડિસેમ્બર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081220123307/http://www.themagiccircle.co.uk/main_nav/index.php?Link_ID=A0020001 |url-status=dead }}</ref> પ્રિન્સ હાલમાં રિજાઇના સીમ્ફની ઓરકેસ્ટ્રા અને રોયલ શેક્સપિયર કંપની સહિત અનેક થીયેટર્સ, અભિનેતા ગ્રૂપ, અને ઓરકેસ્ટ્રા સમૂહોના પેટ્રન છે અને કેનેડિયન ગાયક અને ગીતકાર લીઓનાર્દ કોહેનના પ્રશંસક છે.<ref>{{cite news |url=http://www.cbc.ca/canada/montreal/story/2006/05/19/qc-cohen20060519.html |title=Leonard Cohen a wonderful chap: Prince Charles |publisher=CBC |author=CBC News |date=19 May 2006 |access-date=12 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061016002737/http://www.cbc.ca/canada/montreal/story/2006/05/19/qc-cohen20060519.html |archive-date=16 ઑક્ટોબર 2006 |url-status=live }}</ref> તેઓ [[મોટરગાડી|ઓટોમોબાઇલ્સ]], ખાસ કરીને બ્રિટીશ મર્ક એસ્ટન માર્ટીનના સંગ્રહક છે અને અનેક મોડલ ખરીદવા અને ફેક્ટરી તેમજ તેના સર્વિસ વિભાગની વારંવાર મુલાકાત લેવાને કારણે તેમજ કંપનીના સ્પેશ્યલ લંચ પ્રસંગોએ અતિથિ વિશેષ તરીકે હાજરી આપવાને કારણે બંધાયેલા નજીકના સંબંધોને કારણે આ પ્રસંગે એસ્ટન માર્ટીનની ખાસ ''પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સ'' આવૃત્તિ પણ બહાર પાડવામાં આવી હતી. ચાર્લ્સ બર્નલી ફૂટબોલ ક્લબના ટેકેદાર છે.<ref>{{cite web|url=http://www.burnleyfootballclub.com/page/LatestHeadlines/0,,10413~1956420,00.html|title=Prince Charles: I Hear We Are At Home|publisher=Burnley FC|date=5 February 2010|access-date=6 February 2010|archive-date=9 ફેબ્રુઆરી 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100209014711/http://www.burnleyfootballclub.com/page/LatestHeadlines/0,,10413~1956420,00.html|url-status=dead}}</ref> ==સત્તાવાર ફરજો== [[ચિત્ર:Royal Visit Dundurn Castle Balcony crop 2.JPG|thumb|right|પ્રિન્સ ચાર્લ્સ, વેલ્સના રાજકુમાર અને કેમિલા, કોર્નવોલની ઉમરાવ સ્ત્રી હેમિલ્ટન, ઓન્ટેરિયોમાં દુનદુર્ન કેસલ ખાતે]] [[ચિત્ર:Braemargames 2006 08.jpg|thumb|હર મેજેસ્ટી ધ ક્વિન, રોથસેના ઉમરાવ અને તેમની પત્ની સાથે બ્રાઇમાર ગેધરિંગમાં, 2006]] પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સ તરીકે પ્રિન્સ ચાર્લ્સ તેમની માતાની કોઇપણ કોમનવેલ્થ મુલકોના સત્તાધીશ તરીકેની ભૂમિકામાં તેમના વતીથી અનેક સત્તાવાર ફરજો બજાવે છે. તેઓ વિદેશી મહાનુભાવની અંતિમક્રિયામાં મહારાણી બદલે હાજરી આપશે (મહારાણી સામાન્ય રીતે તેમાં ભાગ લેતી હોતી નથી). તેઓ બ્રિટીશ શાસનમાં રાજ્યારોહણમાં ભાગ લેશે. પોપ જ્હોન પોલ દ્વિતીયની અંતિમક્રિયામાં હાજરી આપતી વખતે ચાર્લ્સે અન્ય આમંત્રિતો સાથે હસ્તધૂનન કરીને વિવાદ ઊભો કર્યો હતો, ચાર્લ્સે આશ્ચર્યજનક રીતે તેની બાજુમાં બેઠેલા ઝિમ્બાબ્વેના પ્રમુખ રોબર્ટ મુગાબે સાથે હસ્તધૂનન કર્યું હતું. ત્યારબાદ ચાર્લ્સની ઓફિસમાંથી નિવેદન જારી કરવામાં આવ્યું હતું, વેલ્સના રાજકુમારને ખૂબ જ આશ્ચર્ય થયું હતું અને તેઓ મુગાબે સાથે હસ્તધૂનન ટાળી શક્યા ન હતા. વર્તમાન ઝિમ્બાબ્વે સરકાર પ્રિન્સ માટે અનિચ્છનીય છે. તેમણે આ સરકાર દ્વારા દમન કરવામાં આવેલા લોકો માટે કામ કરતાં ઝિમ્બાબ્વે ડિફેન્સ અને એઇડ ફંડને પણ સહાય કરી છે. પ્રિન્સ તાજેતરમાં જ ઝિમ્બાબ્વે સરકારની ખુલ્લેઆમ ટીકા કરતાં બુલાવાયોના આર્કબિશપ પાયસ એનક્યુબને પણ મળ્યા હતા.<ref name="charlesshake">{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article378880.ece|title=Charles shakes hands with Mugabe at Pope's funeral|access-date=8 Jul. 2007|work=Times|location=London|date=8 Apr. 2005|archive-date=2010-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100605031617/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article378880.ece|url-status=dead}}</ref> ચાર્લ્સ અને કોર્નવેલની ઉમરાવ સ્ત્રી બંનેએ યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ તરફથી વિદેશ મુસાફરી કરી હતી. રાજકુમારને રીપબ્લિક ઓફ આયર્લેન્ડની મુલાકાત સાથે દેશના અસરકારક હિમાયતી તરીકે માનવામાં આવે છે, જ્યાં તેમણે જાતે જ સંશોધન કરીને લખેલું એંગ્લો-આઇરીશ બાબતો સંબોધન કર્યું હતું, જેને આઇરીશ રાજકર્મીઓ અને મિડિયા દ્વારા અદભૂત આવકાર આપવામાં આવ્યો હતો અને તેને દૃષ્ટાંત તરીકે ટાંકવામાં આવે છે. કેનેડિયન સશસ્ત્ર દળોને આપવામાં આવેલી સેવાને કારણે તેમને દળોની પ્રવૃત્તિઓ અંગે જાણકારી આપવામાં આવે છે અને તેઓ કેનેડામાં કે વિદેશમાં હોય ત્યારે આ દળોની મુલાકાત લેવાની અને ઉજવણીઓમાં ભાગ લઇ શકે છે. દાખલા તરીકે 2001માં, તેમણે ફ્રેન્ચ રણમેદાનમાંથી લાવવામાં આવેલી વનસ્પતિ અને ફૂલોમાંથી બનાવેલો ખાસ હાર અજાણ્યા સૈનિકની કેનેડિયન કબર પર મૂકીને શ્રદ્ધાંજલિ આપી હતી, અને 1981માં તેઓ કેનેડિયન વોરપ્લેન હેરીટેડ મ્યુઝિયમના પેટ્રન પણ બન્યા હતા. પ્રિન્સ ચાર્લ્સ વેલ્સની નિયમિત મુલાકાત લેતા હતા અને દર ઉનાળામાં સનેડની કાર્યવાહી શરૂ થવા જેવા મહત્વના રાષ્ટ્રીય પ્રસંગોમાં હાજરી આપતા હતા. 2000માં ચાર્લ્સે પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સના સત્તાવાર હાર્પીસ્ટ હોવાની પરંપરાને ફરીથી અમલમાં મૂકી, જેથી વેલ્સના રાષ્ટ્રીય વાદ્ય હાર્પને વગાડનારા વેલ્શ ટેલેન્ટને પ્રોત્સાહન મળે. તે અને કોર્નવોલની ઉમરાવ સ્ત્રી દરવર્ષે એક સપ્તાહ ગાળતા સ્કોટેલેન્ડમાં હતા, જ્યાં પ્રિન્સ અનેક સ્કોટીશ સંસ્થાઓના પેટ્રન છે. પ્રિન્સ ચાર્લ્સ "ધ રોયલ કલેક્શન ટ્રસ્ટ"ના ડિરેક્ટર છે, જેનો કોઈ લેખિત વ્યવસાય નથી.<ref>એન્યુઅલ રિટર્ન, કંપનીઝ હાઉસ, ફોર્મ 363a, 21/07/2009</ref> ==પ્રસાર માધ્યમો== કેટલીક વખત ''ચાઝા'' (''ગાઝા'', ''હેઝા'' અને તેના જેવા અન્ય શબ્દોની જેમ){{Citation needed|date=July 2009}} તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવતા અને ''સ્પિટિંગ ઇમેજ'' અને ''ધ રાધર લેટ પ્રોગ્રામ વીથ પ્રિન્સ ચાર્લ્સ'' – ''ધ લેટ લેટ શો'' પર, ક્રેગ ફર્ગુસન દ્વારા પેરોડી કરવામાં આવતા પ્રિન્સ ચાર્લ્સ તેમના જન્મથી જ મિડિયાના કેન્દ્રમાં રહ્યા છે, અને જેમ તેમની ઉંમર વધતી ગઈ તેમ મિડિયાનું તેમના પરનું ધ્યાન પણ વધતું ગયું. તેમના પ્રથમ લગ્ન પહેલાં, તેમને ''ટાઇમ'' ના કવર પર વિશ્વના સૌથી યોગ્ય અપરણિત તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા, અને તેમના વિવિધ અફેર્સને અનુસરીને તેને આલેખવામાં આવતા હતા. ડાયના સાથેના તેમના લગ્ન બાદ ધ્યાન વધ્યું, જો કે વધારે ધ્યાન વેલ્સની રાજકુમારી તરફ રહેતું, જે સ્ટાર એટ્રેક્શન હતા, જેમનો પીછો પાપારાઝીઓ દ્વારા કરવામાં આવતો હતો અને તેમનું દરેક પગલાં (હેરસ્ટાઇલમાં કરવામાં આવતું પરિવર્તન)નું અનુસરણ લાખો લોકો દ્વારા કરવામાં આવતું હતું. તેમના સંબંધો બગડવાનું શરૂ થતાં, ડાયનાએ મિડિયાનો ઉપયોગ પોતાના લાભ માટે કરવાનું શરૂ કર્યું અને રોયલ મેરેજ અંગેના સમાચાર પ્રેસમાં આપવામાં તે નજીકથી સંકળાયેલી હતી, તેના કારણે મિડિયાનો ટેકો વહેંચાઇ ગયો અને ''ધ મીરર'' અને ધ ''ટેલિગ્રાફ'' ચાર્લ્સની સાથે રહ્યા. પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સ પર વધારે સમાચારો આપવાની જદ્દોજહેતમાં મિડિયાએ ચાર્લ્સની અંગતતાનો પણ અનેક વખત ભંગ કર્યો હતો. 2006માં, 1997માં હોંગકોંગનું સાર્વભૌમત્વ ચીનને સોંપવા બાબતે, ચાર્લ્સે ચાઇનીઝ સરકારી અધિકારીઓને પ્રાચીન ક્રૂર રીતરસમો અપનાવનારા દ્વારા ઓળખવ્યા હતા, જેવી બાબતો અંગેના તેમના અભિપ્રાયો દર્શાવતી તેની અંગત ડાયરીના અંશો પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યા તેના પગલે પ્રિન્સે ધ ''મેઇલ ઓન સન્ડે'' પર કેસ કર્યો હતો.<ref name="BBCjournals"/> અન્ય લોકોએ પ્રિન્સ સાથેના તેમના ભૂતકાળના સંબંધોનો ઉપયોગ મિડિયા પાસેથી નફો મેળવવા માટે કર્યો હતો, જેમ કે ચાર્લ્સના ઘરના ભૂતપૂર્વ સભ્યએ આંતરીક નોંધ પ્રેસમાં રજૂ કરી હતી જેમાં ચાર્લ્સે મહત્વાકાંક્ષા અને તક અંગે ટીપ્પણી કરી હતી, અને જેનું અર્થઘટન ગુણોને આધારે થતી પસંદગીને સમાજમાં સ્પર્ધાત્મક વાતાવરણ પેદા કરવા માટે દોષિત ઠેરવવાની રીતે કરવામાં આવ્યું હતું. તેની સામે રોષપૂર્ણ રીતે જવાબ આપતાં, ચાર્લ્સે નિવેદન કર્યું હતું કે, "મારા મતે, પ્લમ્બર કે કડિયો હોવું એ પણ વકિલ કે ડોક્ટર હોવા જેટલી જ મહાન સિદ્ધિ છે",<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/4035181.stm |title=BBC NEWS &#124; Magazine &#124; The rise of the meritocracy |publisher=BBC News |author=Jonathan Duffy |date=Last Updated: |access-date=12 Oct. 2008}}</ref> અને બ્રિટિશ મેનર્સના ટીકાકાર લિએન ટ્રસના ''ટોક ટુ ધ હેન્ડ'' માં મેમોને મેરીટ આધરીત પસંદગીની પ્રક્રિયાની સકારાત્મક પ્રેરક અસરને સ્પર્ધાત્મક સમાજની નકારાત્મક અસર સામે કઈ રીતે સંતુલનમાં લાવી શકાય તેના યોગ્ય નિરીક્ષણ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. સમગ્ર રીતે, ચાર્લ્સે લોકપ્રિય પ્રેસ અંગે અણગમો પેદા કર્યો હતો, જે આકસ્મિક રીતે જે તેમના પુત્ર વિલિયમના 2005ના પ્રેસ ફોટો-કોલ દરમિયાન નજીકમાં રહેલા માઇક્રોફોનના માધ્યમથી બહાર આવ્યો હતો – "મને આ બધી બાબતો અંગે ધિક્કાર છે... આ નક્કામા લોકો,"<ref name="news1">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/4397667.stm|title=Transcript: Princes' comments|date=31 Mar. 2005|publisher=BBC News|access-date=19 Jun. 2007}}</ref> અને તેમણે બીબીસી (BBC)ના રોયલ પત્રકાર નિકોલસ વિશેલ વિશે ખાસ કહ્યું હતું કે, "હું તે માણસને સહન કરી શકતો નથી. મારા કહેવાનો અર્થ એ છે કે તે ખરેખર ડરામણો છે, ખરેખર તે એવો જ છે."<ref name="news1"/> જો કે પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સ પોતે જ અનેક વખત શ્રેણીઓમાં રજૂ થઈ ચૂક્યા છે. 1984માં તેમણે તેમના બચપણના પુસ્તક, ''ધ ઓલ્ડ મેન ઓફ લોચનગર'' નું વાંચન બીબીસી (BBC)ના ''જેકેનોરી'' પ્રોગ્રામમાં કર્યું હતું. યુકેની સોપ ઓપેરા ''કોરોનેશન સ્ટ્રીટ'' ની 40મી વર્ષગાંઠના શોમાં પણ ચાર્લ્સ 2000માં દેખાયા હતા,<ref>{{cite news |publisher=BBC News | title= Prince stars in live soap |url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/1061585.stm| access-date=2 Sep. 2006 | date=8 Dec. 2000}}</ref> એવી જ રીતે તેમની ન્યૂઝીલેન્ડની મુલાકાત દરમિયાન શોના નિર્માતાનું પરફોર્મન્સ જોયા બાદ તેઓ ન્યૂઝીલેન્ડની પુખ્તો માટેની કાર્ટૂન શ્રેણી ''બ્રો ટાઉન'' (2005)માં પણ દેખાયા હતા. જો કે તેમણે ''ડોક્ટર હૂ'' ના એપિસોડમાં મહેમાન કલાકારની ભૂમિકા ભજવવા માટે કરવામાં આવેલી વારંવારની વિનંતીને સ્વીકારી ન હતી.<ref>[http://entertainment.uk.msn.com/tv/news/Article.aspx?cp-documentid=10097423&GT1=61503 ચાર્લ્સ સ્નબ્ડ ડોક્ટર હૂ રોલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081017183845/http://entertainment.uk.msn.com/tv/news/Article.aspx?cp-documentid=10097423&GT1=61503 |date=2008-10-17 }}, એમએસએન (MSN) એન્ટરટેનમેન્ટ ન્યૂઝ, 13/10/2008</ref> ચાર્લ્સે ઇન્ટરવ્યુ આપવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું, જેમકે 2006માં ધ પ્રિન્સીસ ટ્રસ્ટની 30મી વર્ષગાંઠ માટે એન્ટ એન્ડ ડેકે તેમનો ઇન્ટરવ્યુ કર્યો હતો. ==રહેણાંક== સ્વર્ગીય ક્વિન મધર, મહારાણી એલિઝાબેથનું લંડન ખાતેનું પૂર્વ રહેણાંક ક્લેરેન્સ હાઉસ વેલ્સના રાજકુમાર વર્તમાન સત્તાવાર રહેણાંક છે. અગાઉ, તેઓ સેન્ટ જેમ્સીસ પેલેસ ખાતે એક અપાર્ટમેન્ટમાં રહેતા હતા. ચાર્લ્સ ગ્લોસેસ્ટરશાયર, હાઇગ્રૂવ હાઉસમાં એક ખાનગી એસ્ટેટ ધરાવે છે અને બીજું એક સ્કોટલેન્ટમાં બોલમોરલ કેસલ નજીક આવેલા અને અગાઉ ક્વિન મધર દ્વારા માલિકી ધરાવવામાં આવતા બિર્કહોલ એસ્ટેટની માલિકી પણ તેમની છે. ડાયના સાથેના લગ્નના પ્રસંગે, ચાર્લ્સે ડચીસ ઓફ કોર્નવેલ દ્વારા મેળવવામાં આવતા નફામાંથી સ્વૈચ્છિક કર ફાળો 50 ટકાથી ઘટાડીને 25 ટકા કરી દીધો હતો.<ref name="Statesman">{{cite news|work=New Statesman |location=UK | date=13 July 2009 | title=Royally Minted: What we give them and how they spend it}}</ref> 2007માં, પ્રિન્સે 192 એકર (150 એકર ચરાઉ અને પાર્કલેન્ડ અને {{convert|40|acre|m2}} જંગલ) પ્રોપર્ટી કેર્માર્થેનશાયરમાં ખરીદી અને આ ફાર્મને તેમના તથા ડચીસ ઓફ કોર્નવેલ માટે વેલ્શ હોમમાં તબદિલ કરવા પરવાનગી માગી, જેને શાહી જોડું બહાર હોય ત્યારે હોલિડે ફ્લેટ્સ તરીકે ભાડે આપી શકાય.<ref>{{cite web |url=http://www.princeofwales.gov.uk/mediacentre/pressreleases/welsh_property_for_the_duchy_of_cornwall_424937442.html |title=The Prince of Wales&nbsp;— Welsh property for The Duchy of Cornwall |publisher=Princeofwales.gov.uk |date=22 November 2006 |access-date=12 Oct. 2008 |archive-date=9 ઑગસ્ટ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120809060116/http://www.princeofwales.gov.uk/mediacentre/pressreleases/welsh_property_for_the_duchy_of_cornwall_424937442.html |url-status=dead }}</ref> પાડોશોએ જણાવ્યું કે સૂચિત તબદિલી સ્થાનિક આયોજન નિયમનોનો ભંગ કરે છે, અરજીને જ્યાં સુધી સ્થાનિક ચામાચિડિયાની વસતિને કઇ રીતે આ તબદિલીથી અસર થાય છે તે અંગેનો અહેવાલ તૈયાર થાય ત્યાં સુધી સ્થગિત કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/south_west/6727951.stm |title=BBC NEWS &#124; Wales &#124; South West Wales &#124; Objection to prince's house plan |publisher=BBC News |date=Last Updated: |access-date=12 Oct. 2008}}</ref> ચાર્લ્સ અને કેમિલાએ જૂન 2008માં ''લ્વાયનીવેર્મોન્ડ'' નામે નવી મિલકત રહેણાંક તરીકે ખરીદી હતી.<ref>{{cite press release| title=The Prince of Wales and The Duchess of Cornwall inhabit Llwynywermod for first time| publisher=Clarence House| date=23 June 2008| url=http://www.princeofwales.gov.uk/mediacentre/pressreleases/the_prince_of_wales_and_the_duchess_of_cornwall_inhabit_llwy_1566635938.html| access-date=21 Oct. 2008| archivedate=9 ઑગસ્ટ 2012| archiveurl=https://web.archive.org/web/20120809053130/http://www.princeofwales.gov.uk/mediacentre/pressreleases/the_prince_of_wales_and_the_duchess_of_cornwall_inhabit_llwy_1566635938.html}}</ref> ==ખિતાબ, શૈલી, માનચાંદ અને હથિયારો== ===ખિતાબ અને શૈલી=== ચાર્લ્સને તેમના સમગ્ર જીવન દરમિયાન શાસકના પૌત્ર તરીકે, શાસકના પુત્ર તરીકે અને પછીથી રાજકુમાર તરીકેના તેમના અધિકારની રીતે અને ઉમરાવ તરીકે અનેક ખિતાબો મળ્યા છે. પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સ સાથેની વાતચીત દરમિયાન, પ્રારંભમાં તેમને ''યોર રોયલ હાઇનેસ'' તરીકે અને પછીથી ''સર'' તરીકે સંબોધવાની પ્રણાલી છે. રાજ્યારોહણ સમયે પ્રિન્સ કયું શાહી નામ પસંદ કરશે તે અંગે અટકળો ચાલી રહી છે. જો તે પોતાનું હાલનું નામ ચાલુ રાખે તો તે ''ચાર્લ્સ ત્રીજો'' બનશે. જો કે, ચાર્લ્સે એવું સૂચવ્યું છે કે તે તેના નાના (માતાના પિતા)ના માનમાં ''જ્યોર્જ સાતમા'' નું શાહી નામ પસંદ કરશે અને સ્ટુઅર્ટ રાજાઓ ચાર્લ્સ પહેલા (જેને શિરચ્છેદ કરવામાં આવ્યો હતો) અને ચાર્લ્સ બીજા (જેને દેશવટામાં જીવન વિતાવવું પડ્યું હતું) સાથેનું જોડાણ ટાળશે,<ref>{{cite news | url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article782407.ece | work=The Times | location=London | title=Call me George, suggests Charles | date=24 Dec. 2005 | access-date=13 Jul. 2009 | first=Andrew | last=Pierce | archive-date=2010-06-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100605031437/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article782407.ece | url-status=dead }}</ref> જો કે તેમણે આ વાતનો જાહેરમાં ઇનકાર કર્યો છે.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2005/dec/27/monarchy.michaelwhite|work=The Guardian |location=UK| title=Charles denies planning to reign as King George | date=27 Dec. 2005| access-date=3 Oct. 2010 | location=London | first=Michael | last=White}}</ref> ===માનચાંદ અને માનદ્ લશ્કરી નિમણૂક=== તેમના 58મા જન્મદિવસે, પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સની નિમણૂક બ્રિટીશ આર્મીમાં જનરલ તરીકે, રોયલ નેવીમાં એડમિરલ તરીકે અને રોયલ એર ફોર્સમાં એર ચીફ માર્શલ તરીકે તેમની માતા દ્વારા કરવામાં આવી હતી. (તેમને અગાઉ મેજર જનરલ તરીકે અને અન્ય સેવાઓમાં તેના સમકક્ષ હોદ્દાઓ પર નિમણૂક આપવામાં આવી હતી). તેમની પ્રથમ માનદ્ નિમણૂક 1969માં રોયલ રેજીમેન્ટ ઓફ વેલ્સના કર્નલ-ઇન-ચીફ તરીકે કરવામાં આવી હતી, ત્યારથી પ્રિન્સને વિવધ કોમનવેલ્થ દેશોમાં કર્નલ-ઇન-ચીફ, કર્નલ, ઓનરરી એર કમાન્ડર, એર કમાન્ડર-ઇન-ચીફ, ડેપ્યુટી કર્નલ-ઇન-ચીફ, રોયલ ઓનરરી કર્નલ, રોયલ કર્નલ, અને ઓનરરી કમાન્ડર તરીકે ઓછામાં ઓછી 36 લશ્કરી ટુકડીઓમાં માનદ્ હોદ્દાઓ આપવામાં આવ્યા છે. તેઓ બ્રિટીશ લશ્કરમાં રહેલી એક માત્ર વિદેશી રેજીમેન્ટ રોયલ ગુરખા રાયફલ્સના પણ કમાન્ડર છે. ચાર્લ્સને વિવિધ દેશો તરફથી અનેક માનચાંદ અને ચંદ્રકો પણ મળ્યા છે. તેમને કોમનવેલ્થ પ્રદેશોમાંથી આઠ ઓર્ડર્સ આપવામાં આવ્યા છે અને પાંચ માનચાંદ મળ્યા છે અને વિદેશી રાજ્યો તરફથી 17 નિમણૂકો અને માનચાંદ મળ્યા છે, ઉપરાંત યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ અને ન્યૂઝીલેન્ડની યુનિવર્સિટીઓ તરફથી નવ જેટલી માનદ્ ઉપાધિઓ મળી છે. ===હથિયારો=== {{Infobox COA wide |image = Coat of Arms of Charles, Prince of Wales.svg |bannerimage = Prince of Wales Standard.svg |badgeimage = |notes = The Prince's own [[coat of arms]] are the [[Escutcheon (heraldry)|escutcheon]] of the [[Royal coat of arms of the United Kingdom|arms of the sovereign in right of the United Kingdom]] with a label for difference. The version used everywhere but Scotland is listed here. Within Scotland, the arms of the [[Duke of Rothesay]], which quarters the arms of the Great Steward and of the Lords of the Isles, placing the arms of the heir apparent to the Scots throne on an inescutcheon in the centre, are used. |adopted = 1911 |crest = Upon the Royal helm the imperial crown Proper, thereon a lion statant gardant Or crowned with the crown of the Prince of Wales |torse = |helm = |escutcheon = Quarterly 1st and 4th gules three lions passant guardant in pale or armed and langed azure 2nd or a lion rampant gules armed and langued azure within a double tressure flory counterflory of the second 3rd azure a harp or stringed argent overall an [[escutcheon]] of [[Royal Badge of Wales]]. |supporters = Dexter a lion rampant gardant Or imperially crowned Proper, sinister a unicorn Argent, armed, crined and unguled Or, gorged with a coronet Or composed of crosses patée and fleurs de lis a chain affixed thereto passing between the forelegs and reflexed over the back also Or |compartment = |motto = '''ICH DIEN'''<br />''(German: I serve)'' |orders = The [[Order of the Garter]] ribbon.<br />'''HONI SOIT QUI MAL Y PENSE'''<br />''(French: Shame be to him who thinks evil of it)'' |other_elements = The whole differenced by a plain Label of three points Argent, as the eldest child of the sovereign. |banner = The banners used by the Prince vary depending upon location. Apart from the exceptions below, the Royal Standard of the United Kingdom is used, differenced as in his arms with a label of three points argent, and the escutcheon of the arms of the Principality of Wales in the centre. This is the standard that is used outside the United Kingdom by the prince and also that used throughout the entire United Kingdom when the prince is acting in an official capacity associated with the UK Armed Forces. [[ચિત્ર:Prince of Wales Standard used in Wales.svg|30px]] In Wales the banner is based upon the [[Coat of Arms of the Principality of Wales]], (the historic arms of the [[Kingdom of Gwynedd]]), which consist of four quadrants, the first and fourth with a red lion on a gold field, and the second and third with a gold lion on a red field. Superimposed is an escutcheon vert bearing the single-arched crown of the Prince of Wales. [[ચિત્ર:Duke of Rothesay Banner.svg|30px]] In Scotland the personal banner used is based on two Scottish titles of the [[heir apparent]]: [[Duke of Rothesay]] and [[Lord of the Isles]]. The flag is divided into four quadrants. The first and fourth quadrants include a blue and white checkerboard band in the centre of a gold field. The second and third quadrants include a galley on a white background. A gold escutcheon bearing the lion rampant of Scotland, defaced by a plain label of three points Azure to indicate the heir apparent, is superimposed. [[ચિત્ર:Duke of Rothesay Standard.svg|45px]] Also used in Scotland is a standard, ''viz'' the [[Royal Standard of Scotland]], again defaced with a label of three points Azure to indicate the heir apparent. [[ચિત્ર:Flag of the Duke of Cornwall.svg|40px]] In Cornwall, the banner is "sable fifteen bezants Or", that is, a black field bearing fifteen gold coins, which Prince Charles uses in his capacity as Duke of Cornwall. |badge = Three ostrich feathers encircled by a gold coronet |symbolism = As with the Royal Arms of the United Kingdom. The first and fourth quarters are the arms of England, the second of Scotland, the third of Ireland. |previous_versions = }} ==વંશ પરંપરા== {{ahnentafel top|width=100%}} {{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= 1. '''Charles, Prince of Wales''' |2= 2. [[Prince Philip, Duke of Edinburgh|Prince Philip of Greece and Denmark]] |3= 3. [[Elizabeth II of the United Kingdom]] |4= 4. [[Prince Andrew of Greece and Denmark]] |5= 5. [[Princess Alice of Battenberg]] |6= 6. [[George VI of the United Kingdom]] |7= 7. [[Elizabeth Bowes-Lyon]] |8= 8. [[George I of Greece]] |9= 9. [[Olga Constantinovna of Russia|Grand Duchess Olga Constantinovna of Russia]] |10= 10. [[Prince Louis of Battenberg]] |11= 11. [[Princess Victoria of Hesse and by Rhine]] |12= 12. [[George V of the United Kingdom]] |13= 13. [[Mary of Teck|Princess Mary of Teck]] |14= 14. [[Claude Bowes-Lyon, 14th Earl of Strathmore and Kinghorne]] |15= 15. [[Cecilia Bowes-Lyon, Countess of Strathmore and Kinghorne|Cecilia Cavendish-Bentinck]] |16= 16. [[Christian IX of Denmark]] |17= 17. [[Louise of Hesse-Kassel|Princess Louise of Hesse-Kassel]] |18= 18. [[Grand Duke Konstantin Nikolayevich of Russia]] |19= 19. [[Princess Alexandra of Saxe-Altenburg]] |20= 20. [[Prince Alexander of Hesse and by Rhine]] |21= 21. [[Julia Hauke|Countess Julia Hauke]] |22= 22. [[Louis IV, Grand Duke of Hesse|Louis IV, Grand Duke of Hesse and by Rhine]] |23= 23. [[Princess Alice of the United Kingdom]] |24= 24. [[Edward VII of the United Kingdom]] |25= 25. [[Alexandra of Denmark|Princess Alexandra of Denmark]] |26= 26. [[Francis, Duke of Teck]] |27= 27. [[Princess Mary Adelaide of Cambridge]] |28= 28. [[Claude Bowes-Lyon, 13th Earl of Strathmore and Kinghorne]] |29= 29. [[Frances Bowes-Lyon, Countess of Strathmore and Kinghorne|Frances Dora Smith]] |30= 30. [[Charles William Frederick Cavendish-Bentinck|Charles Cavendish-Bentinck]] |31= 31. [[Louisa Cavendish-Bentinck|Caroline Louisa Burnaby]] }} {{ahnentafel bottom}} તેમના પિતાના વંશમાં, પૈતૃક વારસ તરીકે, ચાર્લ્સ હાઉસ ઓફ ઓલ્ડનબર્ગની શાખા હાઉસ ઓફ શ્લેવિગ-હોલસ્ટેઇન-સોન્ડેરબર્ગ-ગ્લુક્સબર્ગના સભ્ય છે.<ref>{{cite web| url=http://genealogics.org/lines.php?personID=I00000173&tree=LEO&parentset=0&showall=1&generations=4| title=Genealogics > Charles Prince of Wales| publisher=Leo van de Pas| access-date=11 Nov. 2008}}</ref> યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં, હાલની પરિસ્થિતિથી વિપરીત જો કોઇ સત્તા ભવિષ્યમાં ન મળે તો ચાર્લ્સ શાસક તરીકે વિન્ડસર નામનો ઉપયોગ કરશે.<ref name="sur" group="N"/> અનેક આંતરિક-લગ્નો દ્વારા, ચાર્લ્સ 22 રીતે સોફિયા ઓફ હેનઓવરના વંશજ બને છે. {{hidden |headerstyle=background:#ccccff |header=Family tree of Charles, Prince of Wales |content= {{familytree/start |summary=Genealogical tree showing all the connections between Sophia of Hanover and Charles, Prince of Wales.}} {{familytree | | | | | | | | | | | SEH |SEH=[[Sophia of Hanover]]}} {{familytree | | | |,|-|-|-|-|-|-|-|^|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.|}} {{familytree | | | SCH | | | | | | | | | | | | | | | |G1GB |SCH=[[Sophia Charlotte of Hanover]]|G1GB=[[George I of Great Britain]]}} {{familytree | | | |!| | | | | | | |,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|^|-|-|-|-|-|-|.|}} {{familytree | | |FW1P |~|~|y|~|~| SDH | | | | | | | | | | | | | | |G2GB |FW1P=[[Frederick William I of Prussia]]|SDH=[[Sophia Dorothea of Hanover]]|G2GB=[[George II of Great Britain]]}} {{familytree | | | |,|-|-|-|^|-|-|-|.| | | | | |,|-|-|-|-|-|-|-|-|v|-|^|-|-|v|-|-|-|-|.|}} {{familytree | | | AWP | | | | | | SDP | | | | APR | | | | | | | MGB | | | LGB | | | FPW |AWP=[[Prince Augustus William of Prussia]]|SDP=[[Princess Sophia Dorothea of Prussia]]|APR=[[Anne, Princess Royal and Princess of Orange]]|MGB=[[Princess Mary of Great Britain]]|LGB=[[Louise of Great Britain]]|FPW=[[Frederick, Prince of Wales]]}} {{familytree | | | |!| | | | | | | |!| | | | | |!| | | | | |,|-|-|^|.| | | |!| | | | |!|}} {{familytree | | |FW2P | | | | | |FDBS | | | | CON | | | | FHK | | CHK |y| LDN | | |G3GB |FW2P=[[Frederick William II of Prussia]]|FDBS=[[Margravine Friederike Dorothea of Brandenburg-Schwedt]]|CON=[[Princess Carolina of Orange-Nassau]]|FHK=[[Landgrave Frederick of Hesse-Kassel]]|CHK=[[Landgrave Charles of Hesse-Kassel]]|LDN=[[Princess Louise of Denmark and Norway]]|G3GB=[[George III of Great Britain]]}} {{familytree | |,|-|^|-|.| | | |,|-|^|-|.| | | |!| | | |,|-|^|-|.| | | |!| | | |,|-|-|^|-|.| |}} {{familytree | PWP | |FW3P | | SDH | | DLW |y| HNW | | WHK | | AHK |7|LCHK | |EDKS | |F| ADC |PWP=[[Prince Wilhelm of Prussia (1783–1851)|Prince Wilhelm of Prussia]]|FW3P=[[Frederick William III of Prussia]]|SDH=[[Maria Feodorovna (Sophie Dorothea of Württemberg)|Sophie Dorothea of Württemberg]]|DLW=[[Duke Louis of Württemberg]]|HNW=[[Princess Henrietta of Nassau-Weilburg]]|WHK=[[Landgrave William of Hesse-Kassel]]|AHK=[[Princess Augusta of Hesse-Kassel]]|LCHK=[[Princess Louise Caroline of Hesse-Kassel]]|EDKS=[[Prince Edward, Duke of Kent and Strathearn]]|ADC=[[Prince Adolphus, Duke of Cambridge]]}} {{familytree | |!| | | |!| | | |!| | | |,|-|^|-|.| | | |!| | | | | |L|~|#|~|~|~|#|~|y|J|}} {{familytree | PEP | |AFCP |y| N1R | | DAW | | ADW | | LHK |~|~|y|~|~| C9D | | VUK |`|-|.|PEP=[[Princess Elisabeth of Prussia]]|AFCP=[[Alexandra Feodorovna (Charlotte of Prussia)|Princess Charlotte of Prussia]]|N1R=[[Nicholas I of Russia]]|DAW=[[Duchess Amelia of Württemberg]]|ADW=[[Duke Alexander of Württemberg]]|LHK=[[Louise of Hesse-Kassel]]|C9D=[[Christian IX of Denmark]]|VUK=[[Victoria of the United Kingdom]]}} {{familytree | |!| | | | | |!| | | | | |!| | | |!| | | |,|-|-|v|'| | | |,|-|-|-|(| | | |!|}} {{familytree | L4H |7| | | KNR |~|y|~| ASA | | FDT |7| |!| | ADK |7|F| AUK |F|E7UK |F| MAC |L4H=[[Louis IV, Grand Duke of Hesse]]|KNR=[[Grand Duke Konstantin Nikolayevich of Russia]]|ASA=[[Princess Alexandra of Saxe-Altenburg]]|FDT=[[Francis, Duke of Teck]]|ADK=[[Alexandra of Denmark]]|AUK=[[Princess Alice of the United Kingdom]]|E7UK=[[Edward VII of the United Kingdom]]|MAC=[[Princess Mary Adelaide of Cambridge]]}} {{familytree | | | |:| | | | | | |!| | | | | | | | |:| |!| | | | |L|%|~|y|~|J| | | |:|}} {{familytree | | | |:| | | | | | |!| | | | | | | | |L|~|#|~|~|~|~|~|%|~|#|~|~|~|y|~|J|}} {{familytree | | | |L|~|~|~|~|~|~|#|~|~|~|~|~|~|~|~|~|~|#|~|~|~|y|~|J| |!| | | |!|}} {{familytree | | | | | | | | | | OKR |~|~|~|~|y|~|~|~| G1G | | VHR | |G5UK |y| MTK |OKR=[[Olga Konstantinovna of Russia]]|G1G=[[George I of Greece]]|VHR=[[Princess Victoria of Hesse and by Rhine]]||G5UK=[[George V of the United Kingdom]]|MTK=[[Mary of Teck]]}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | |!| | | | | |!|}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | AGD |~|~|~|y|~|~| ABA | | | |G6UK |AGD=[[Prince Andrew of Greece and Denmark]]|ABA=[[Princess Alice of Battenberg]]|G6UK=[[George VI of the United Kingdom]]}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | |!|}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | PDE |~|~|~|y|~|~|~|E2UK |PDE=[[Prince Philip, Duke of Edinburgh]]|E2UK=[[Elizabeth II of the United Kingdom]]}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!|}} {{familytree | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | CPW |CPW=Charles, Prince of Wales}} {{familytree/end|}} }} ==પ્રશ્નો== {| class="wikitable"; width="100%" border="1" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:0.5em 1em 0.5em 0; background:#D3D3D3; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse;" |- !bgcolor="#708090" | <font color="#f9f9f9">નામ</font> !!bgcolor="#708090" | <font color="#f9f9f9">જન્મ</font> !!bgcolor="#708090" colspan="2" | <font color="#f9f9f9">લગ્ન</font> !bgcolor="#708090" | <font color="#f9f9f9">મુદ્દો</font> |- | વેલ્સના રાજકુમાર વિલિયમ || 21 જૂન 1982 || || || |- | વેલ્સના રાજકુમાર હેન્રી || 15 સપ્ટેમ્બર 1984 || || || |} ==આ પણ જુઓ== {{Portal| Biography }} * વેલ્સના રાજકુમાર ચાર્લ્સની ગ્રંથસૂચિ ==નોંધ== {{Reflist|group="N"}} ==સંદર્ભો== {{Reflist|2}} ==ગ્રંથસૂચિ== * {{cite book | last=Dimbleby| first = Jonathan| authorlink = Jonathan Dimbleby| title = The Prince of Wales: A Biography| url=https://archive.org/details/princeofwales00jona| location = New York| publisher=William Morrow and Company| year = 1994 | unused_data=ISBN 0-688-12996-X}} * {{cite book |last=Paget |first=Gerald. |title=The Lineage and Ancestry of H.R.H. Prince Charles, Prince of Wales (2 vols) |location=Edinburgh |publisher=Charles Skilton |year=1977 |isbn=978-0-284-400161}} ==બાહ્ય લિંક્સ== {{Wikiquote}} {{Wikisource author}} * [http://www.princeofwales.gov.uk/ એચઆરએચ (HRH) વેલ્સના રાજકુમારની સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [http://www.duchyofcornwallholidaycottages.co.uk સત્તાવાર ડચી ઓફ કોર્નવોલ કોટેજિસ વેબસાઇટ] * [http://www.monarchywales.org.uk મોનાર્કી વેલ્સ- અગ્રણી ઝુંબેશ સંસ્થા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061011011535/http://www.monarchywales.org.uk/ |date=2006-10-11 }} * [https://web.archive.org/web/20060210051539/http://www.princeofwales.gov.uk/about/bio_armed_services.html લશ્કરી કારકિર્દી] * [http://www.almanachdegotha.org યુનાઇટેડ કિંગડમ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન એન્ડ નોર્થર્ન આયર્લેન્ડ- હાઉસ ઓફ વિન્ડસર] * [http://www.familyforest.com/Royal_Wedding.html રાજવી લગ્ન સાથે પારિવારિક જોડાણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070403191615/http://www.familyforest.com/Royal_Wedding.html |date=2007-04-03 }} 9 એપ્રિલ 2005 * [http://www.princes-trust.org.uk/ 'ધ પ્રિન્સસ ટ્રસ્ટ'ની સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [http://www.david-griffiths.co.uk/ વ્યૂ એન ઇમેજ ઓફ એન ઓફિસિયલ પોર્ટ્રેટ ઓફ પ્રિન્સ ચાર્લ્સ, ડેવિડ ગ્રિફિથ્સ દ્વારા] * [http://www.pch.gc.ca/special/royalvisit/english.htm પ્રિન્સની કેનેડાની સત્તાવાર મુલાકાત (2001)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101023023855/http://www.pch.gc.ca/special/royalvisit/english.htm |date=2010-10-23 }} * [http://www.monarchist.ca/cmn/summer017.htm "સેસકેચવાન ઓનર્સ ફ્યુચર કિંગ" (2001)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080115171416/http://www.monarchist.ca/cmn/summer017.htm |date=2008-01-15 }} * [http://www.sicc.sk.ca/saskindian/a01fal03.htm ઐતિહાસિક રાજવી મુલાકાત મારફતે સંધિ પુનઃનિર્ધારણનું મહત્ત્વ (2001)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103020310/http://www.sicc.sk.ca/saskindian/a01fal03.htm |date=2007-01-03 }} * [http://video.google.co.uk/videoplay?docid=3295860392688412292&hl=en-GB/ 1969માં પ્રિન્સ ચાર્લ્સની ડેવિડ ફ્રોસ્ટ દ્વારા મુલાકાતની ક્લિપ જુઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120229235842/http://video.google.co.uk/videoplay?docid=3295860392688412292&hl=en-GB%2F |date=2012-02-29 }} * [http://www.math.utsa.edu/sphere/salingar/Charles.html વાસ્તુશિલ્પમાં પ્રિન્સના યોગદાનની સહાનુભૂતિદર્શક મૂલવણી ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070411041128/http://www.math.utsa.edu/sphere/salingar/Charles.html |date=2007-04-11 }} * {{IMDB name| id=0697608|title=The Prince of Wales}} * [http://www.redcross.org.uk/news.asp?id=88053 વેલ્સના રાજકુમાર પ્રાથમિક સારવાર કુશળતા તાજી કરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307073610/http://www.redcross.org.uk/news.asp?id=88053 |date=2012-03-07 }} [[શ્રેણી:ટ્રિનિટી કોલેજ, કેમ્બ્રીજના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી]] [[શ્રેણી:રોથસેના ઉમરાવ]] [[શ્રેણી:બ્રિટીશ વેપારીઓ]] [[શ્રેણી:યુનાઇટેડ કિંગડમના રાજકુમાર]] [[શ્રેણી:ઓસ્ટ્રેલિયામાં રાજાશાહી]] [[શ્રેણી:કેનેડામાં રાજાશાહી]] [[શ્રેણી:ન્યૂ ઝીલેન્ડમાં રાજાશાહી]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજી પર્યાવરણવાદીઓ]] [[શ્રેણી:બ્રિટીશ ગાદીના વારસદાર]] [[શ્રેણી:વેલ્સના રાજકુમાર]] [[શ્રેણી:રોયલ એર ફોર્સ એર માર્શલ્સ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:૧૯૪૮માં જન્મ]] j5egev4aq8xl5guvw8np0zvd03tnv1k 0 29698 903887 828893 2026-08-17T08:53:50Z ~2026-44955-80 88674 /* */ 903887 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Infobox person | name = સંજીવ કુમાર | image = Sanjeev Kumar 2013 stamp of India.jpg | caption = સંજીવ કુમાર, ૨૦૧૩ની ભારતીય ટપાલ ટિકિટ પર. | birth_name = હરિહર જેઠાલાલ જરીવાલા<ref name=ht12>{{cite web|title=Salt-and-pepper memories with Sanjeev Kumar|publisher=Hindustan Times|url=http://www.hindustantimes.com/editorial-views-on/ColumnsOthers/Salt-and-pepper-memories-with-Sanjeev-Kumar/Article1-954727.aspx|date=૪ નવેમ્બર ૨૦૧૨|access-date=૧૨ ઓગસ્ટ ૨૦૧૩|archive-date=2013-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130815011536/http://www.hindustantimes.com/editorial-views-on/ColumnsOthers/Salt-and-pepper-memories-with-Sanjeev-Kumar/Article1-954727.aspx|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815011536/http://www.hindustantimes.com/editorial-views-on/ColumnsOthers/Salt-and-pepper-memories-with-Sanjeev-Kumar/Article1-954727.aspx |date=2013-08-15 }}</ref> | birth_date = {{Birth date|1938|7|9|df=y}} | birth_place = [[સુરત]], [[ગુજરાત]], ભારત | death_place = [[મુંબઈ]], [[મહારાષ્ટ્ર]], ભારત | death_date = {{Death date and age|1985|11|6|1938|7|9|df=y}} | death_cause = હ્રદય રોગનો હુમલો | other_names = હરિભાઇ | occupation = [[અભિનેતા]] | spouse = | years_active = ૧૯૬૦–૧૯૮૫ }} '''કિંગ ઓફ અભિનેતા સંજીવ કુમાર''' હિન્દી ફિલ્મોનાં એક પ્રસિદ્ધ અભિનેતા હતાં. તેઓ [[ગુજરાતી]] હતાં. તેમણે ''નયા દિન નયી રાત'' ફિલ્મમાં નવ ભૂમિકાઓ કરી હતી. ''કોશિશ'' ફિલ્મમાં તેમણે મુગા-બહેરાં વ્યક્તિનો શાનદાર અભિનય કર્યો હતો. ''[[શોલે]]'' ફિલ્મનું ''ઠાકુર''નું પાત્ર તેમના અભિનય દ્વારા અમર થઇ ગયું છે. == જીવન == સંજીવ કુમાર નો જન્મ [[ગુજરાત]] માં એક ગુજરાતી પરિવાર માં થયો હતો. તેમનું અસલી નામ હરિહર જરીવાલા હતું. તેમનું પિતૃક નિવાસ [[સુરત]] હતું પાછળથી તેમનો પરિવાર [[મુંબઈ]] આવી ગયો. ફિલ્મ પ્રતિ જનૂન તેમને ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગ માં લઈ આવ્યો જ્યાં તેઓ એક પ્રસિદ્ધ ફિલ્મ અભિનેતા બન્યા. તેઓ પોતાના વ્યવ્હારથી સૌથી અલગ અભિનય શૈલી માટે ઓળખાય છે. સંજીવ કુમાર એ વિવાહ નહીં પરંતુ પ્રેમ ઘણી વાર કર્યો હતો. તેમને એ અંધવિશ્વાસ હતો કે તેમના પરિવાર માં મોટો પુત્ર ૧૦ વર્ષ નો થતા પિતા ની મૃત્યુ થઈ જાય છે. તેમના દાદા, પિતા અને ભાઈ સાથે આ થઈ ચૂક્યૂં હતું. સંજીવ કુમાર એ પોતાના દિવંગત ભાઈ ના પુત્ર ને દત્તક લીધો હતો અને તે દસ વર્ષનો થતાં તેમનું મૃત્યુ થયું. સંજીવ કુમારને ભોજન નો બહુ શોખ હતો. વીસ વર્ષ ની આયુ માં ગરીબ માધ્યમ વર્ગ ના આ યુવાને રંગમચ માં કામ કરવું શુરૂ કર્યું. તેમણે નાની ભૂમિકાઓ થી કોઈ પરહેજ ન કર્યો. એચ.એસ.રવૈલ ની ''સંઘર્ષ'' માં [[દિલીપ કુમાર]] ની બાહુમાં શ્વાસ છોડવાનું દ્રશ્ય તેમણે એટલું શાનદાર કર્યો કે તેઓ અભિનય સમ્રાટ ની હરોળમાં આવી ગયા. સિતારા બની ગયા છતાં પણ તેમણે ક્યારેય નખરા ન કર્યાં. તેમણે જયા બચ્ચનના સાસરા, પ્રેમી, પિતા, પતિની ભૂમિકાઓ બજાવી. જ્યારે લેખક સલીમ ખાન એ તેમના સમકાલીન [[અમિતાભ બચ્ચન]] અને શશિ કપૂરના પિતાની ભૂમિકા ''ત્રિશૂલ''માં નિભાવવાનો આગ્રહ કર્યો તો તેમણે અચકાયા વિના આ ભૂમિકા કરી અને આને શાનદાર ઢંગ થી નિભાવી કે તેમને જ કેંદ્રીય પાત્ર માની લેવામાં આવ્યાં. વૃદ્ધ માણસની ભૂમિકા તેમણે વીસ વર્ષ ની આયુ માં એટલી ખૂબી થી નિભાવી હતી કે પૃથ્વીરાજ કપૂર જોઈને દંગ રહી ગયા હતાં.એમની ફિલ્મ 'શોલે' માં ઠાકુર બલદેવસિંહની ભૂમિકા યાદગાર હતી.લોકો આજે પણ તે યાદ કરે છે. તેઓ આજીવન કુંવારા રહ્યાં અને ૧૯૮૫ માં હૃદય ગતિ રોકાઈ જતા તેમનું મૃત્યુ થયું. == કારકિર્દી == ===ફિલ્મી સફર=== સંજીવ કુમાર એ પોતાની કારકીર્દીની શુરુઆત હમ હિન્દુસ્તાની ફિલ્મ થી ૧૯૬૦ માં કરી. તેમની હીરો ના રૂપમાં ફિલ્મ નિશાન (૧૯૬૮) હતી. તેમણે [[દિલીપ કુમાર]] વિરુદ્ધ ''સંઘર્ષ'' ફિલ્મ માં કામ કર્યું. ફિલ્મ ''ખિલૌના'' એ તેમને સ્ટારનો દરજ્જો દેવડાવ્યો. ત્યાર બાદ તેમની હિટ ફિલ્મ ''સીતા ઔર ગીતા'' (૧૯૭૨) અને ''મનચલી'' (૧૯૭૩) પ્રદર્શિત થઈ. ૭૦ ના દાયકામાં આમણે ગુલઝાર જેવા દિગ્દર્શક સાથે કામ કર્યું. આમણે કુલ ૯ ફિલ્મો ગુલઝાર સાથે કરી જેમાં ''આંધી'' (૧૯૭૫), ''મૌસમ'' (૧૯૭૫), ''અંગૂર'' (૧૯૮૧), ''નમકીન'' (૧૯૮૨). તેમના ચાહકો આ તેમની સૌથી સારી ફિલ્મો માં ની એક માને છે. ''[[શોલે]]'' (૧૯૭૫) ફિલ્મ માં તેમના દ્વારા અભિનીત પાત્ર ઠાકુર આજે પણ લોકો ના દિલોમાં જીવીત છે અને મિમિક્રી આર્ટિસ્ટ માટે આ એક મસાલો છે. ==મુખ્ય ફિલ્મો== {| class="wikitable sortable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! વર્ષ !! ફિલ્મ !! પાત્ર |- |૧૯૯૩ || પ્રોફેસર કી પડોસન || પ્રોફેસર વિદ્યાધર |- |૧૯૮૭ || રાહી || |- |૧૯૮૬ || કત્લ || |- |૧૯૮૬ || કાઁચ કી દીવાર || જસવંત સિંહ/દુર્જન સિંહ |- |૧૯૮૬ || લવ એંડ ગૉડ || |- |૧૯૮૬ || હાથોં કી લકીરેં || ડૉક્ટર સાબ |- |૧૯૮૬ || બાત બન જાયે || સૂરજ સિંહ |- |૧૯૮૫ || રામ તેરે કિતને નામ || રામ કુમાર |- |૧૯૮૫ || જબરદસ્ત || રતન કુમાર |- |૧૯૮૪ || લાખોં કી બાત || એડવોકેટ પ્રેમ સાગર |- |૧૯૮૪ || મેરા દોસ્ત મેરા દુશ્મન || |- |૧૯૮૪ || પાખંડી || |- |૧૯૮૪ || બદ ઔર બદનામ || |- |૧૯૮૪ || યાદગાર || |- |૧૯૮૩ || હીરો || |- |૧૯૮૨ || અંગૂર || અશોક |- |૧૯૮૨ || સવાલ || |- |૧૯૮૨ || સુરાગ || |- |૧૯૮૨ || હથકડી || |- |૧૯૮૨ || અય્યાશ || |- |૧૯૮૨ || ખુદ્દાર || |- |૧૯૮૨ || લોગ ક્યા કહેંગે || |- |૧૯૮૨ || નમકીન || |- |૧૯૮૨ || શ્રીમાન શ્રીમતી || |- |૧૯૮૨ || સિંદૂર બને જ્વાલા || |- |૧૯૮૨ || વિધાતા || અબુ બાબા |- |૧૯૮૧ || દાસી || |- |૧૯૮૧ || ઇતની સી બાત || |- |૧૯૮૧ || બીવી ઓ બીવી || |- |૧૯૮૧ || ચેહરે પે ચેહરા || |- |૧૯૮૧ || લેડીજ ટેલર || |- |૧૯૮૧ || વક્ત કી દીવાર || |- |૧૯૮૧ || સિલસિલા || ડા વી કે આનન્દ |- |૧૯૮૦ || હમ પાઁચ || |- |૧૯૮૦ || જ્યોતિ બને જ્વાલા || |- |૧૯૮૦ || અબ્દુલ્લા || |- |૧૯૮૦ || બેરહમ || |- |૧૯૮૦ || ફૌજી ચાચા || |- |૧૯૮૦ || પત્થર સે ટક્કર || |- |૧૯૮૦ || સ્વયંવર || |- |૧૯૮૦ || ટક્કર || |- |૧૯૭૯ || કાલા પત્થર || |- |૧૯૭૯ || ગૃહ પ્રવેશ || |- |૧૯૭૯ || હમારે તુમ્હારે || |- |૧૯૭૯ || બૉમ્બે એટ નાઇટ || |- |૧૯૭૯ || ઘર કી લાજ || |- |૧૯૭૯ || જાની દુશ્મન || |- |૧૯૭૯ || માન અપમાન || |- ||૧૯૭૮ || ત્રિશૂલ || |- |૧૯૭૮ || દેવતા || |- |૧૯૭૮ || મુકદ્દર || |- |૧૯૭૮ || પતિ પત્ની ઔર વો || |- |૧૯૭૮ || સાવન કે ગીત || |- |૧૯૭૮ || સ્વર્ગ નર્ક || |- |૧૯૭૮ || તૃશ્ણા || |- |૧૯૭૮ || તુમ્હારે લિયે || |- |૧૯૭૭ || મુક્તિ || |- |૧૯૭૭ || શતરંજ કે ખિલાડ઼ી || |- |૧૯૭૭ || યહી હૈ જ઼િન્દગી || |- |૧૯૭૭ || ઈમાન ધર્મ || |- |૧૯૭૭ || આલાપ || |- |૧૯૭૭ || અંગારે || |- |૧૯૭૭ || અપનાપન || |- |૧૯૭૭ || ધૂપ છાઁવ || |- |૧૯૭૭ || દિલ ઔર પત્થર || |- |૧૯૭૭ || પાપી || |- |૧૯૭૭ || વિશ્વાસઘાત || |- |૧૯૭૬ || જ઼િન્દગી || |- |૧૯૭૬ || અર્જુન પંડિત || |- |૧૯૭૬ || દો લડ઼કિયાઁ || |- |૧૯૭૫ || મૌસમ || |- |૧૯૭૫ || ફ઼રાર || |- |૧૯૭૫ || શોલે || |- |૧૯૭૫ || આક્રમણ || મેજર અજય વર્મા |- |૧૯૭૫ || આઁધી || જે કે |- |૧૯૭૫ || અપને દુશ્મન || |- |૧૯૭૫ || અપને રંગ હજાર || |- |૧૯૭૫ || ધોતી લોટા ઔર ચૌપાટી || |- |૧૯૭૫ || ઉલઝન || |- |૧૯૭૪ || કુઁવારા બાપ || |- |૧૯૭૪ || આપ કી કસમ || |- |૧૯૭૪ || મનોરંજન || |- |૧૯૭૪ || અર્ચના || |- |૧૯૭૪ || ચરિત્રહીન || |- |૧૯૭૪ || ચૌકીદાર || |- |૧૯૭૪ || દાવત || |- |૧૯૭૪ || ઈમાન || |- |૧૯૭૪ || નયા દિન નઈ રાત || |- |૧૯૭૪ || શાનદાર || |- |૧૯૭૩ || અનહોની || |- |૧૯૭૩ || અગ્નિ રેખા || |- |૧૯૭૩ || અનામિકા || |- |૧૯૭૩ || દૂર નહીં મંજિલ || |- |૧૯૭૩ || મનચલી || |- |૧૯૭૩ || સૂરજ ઔર ચંદા || |- |૧૯૭૨ || પરિચય || |- |૧૯૭૨ || કોશિશ || |- |૧૯૭૨ || રિવાજ || |- |૧૯૭૨ || સબસે બડા સુખ || |- |૧૯૭૨ || સીતા ઔર ગીતા || |- |૧૯૭૨ || સુબહ ઓ શ્યામ || |- |૧૯૭૧ || અનુભવ || |- |૧૯૭૧ || એક પહેલી || |- |૧૯૭૧ || કંગન || |- |૧૯૭૧ || મન મન્દિર || |- |૧૯૭૧ || પારસ || |- |૧૯૭૦ || બચપન || |- |૧૯૭૦ || દસ્તક || |- |૧૯૭૦ || દેવી || |- |૧૯૭૦ || ગુનાહ ઔર કાનૂન || |- |૧૯૭૦ || ઇંસાન ઔર શૈતાન || |- |૧૯૭૦ || ખિલૌના || વિજયકમલ એસ સિંહ |- |૧૯૭૦ || માઁ કા આઁચલ || |- |૧૯૭૦ || પ્રિયા || |- |૧૯૬૯ || બંધન || |- |૧૯૬૯ || ચંદા ઔર બિજલી || |- |૧૯૬૯ || ધરતી કહે પુકાર કે || |- |૧૯૬૯ || ગુસ્તાખી માફ || |- |૧૯૬૯ || ઇન્સાફ કા મન્દિર || |- |૧૯૬૯ || જીને કી રાહ || |- |૧૯૬૯ || જ્યોતિ || |- |૧૯૬૯ || સચ્ચાઈ || |- |૧૯૬૯ || સત્યકામ || |- |૧૯૬૮ || ગૌરી || સંજીવ |- |૧૯૬૮ || અનોખી રાત || બલ્દેવ સિંહ |- |૧૯૬૮ || રાજા ઔર રંક || સુધીર |- |૧૯૬૮ || આશીર્વાદ || |- |૧૯૬૮ || સંઘર્ષ || દ્વારકા પ્રસાદ |- |૧૯૬૮ || શિકાર || પુલિસ ઇંસ્પેક્ટર |- |૧૯૬૮ || સાથી || અશોક |- |૧૯૬૬ || હુસ્ન ઔર ઇશ્ક || આશિક હુસૈન |- |૧૯૬૬ || બાદલ || |- |૧૯૬૬ || કલાપી || રાજકુમાર સૂરસિંહજી તખ્તસિંહજી ગોહિલ |- |૧૯૬૬ || સ્મગલર || મોહન |- |૧૯૬૬ || પતિ પત્ની || અમર |- |૧૯૬૬ |અલીબાબા ઓર ૪૦ ચોર |અલીબાબા |- |૧૯૬૫ |નિશાન | |- |૧૯૬૪ |આઓ પ્યાર કરે | |- |૧૯૬૩ |હમ હિન્દુસ્તાની |પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર |} == નામાંકન અને પૂરસ્કારો== * ૧૯૭૭ - ફિલ્મફૅર શ્રેષ્ઠ અભિનેતા પુરસ્કાર - ''અર્જુન પંડિત'' * ૧૯૭૬ - ફિલ્મફૅર શ્રેષ્ઠ અભિનેતા પુરસ્કાર - ''આંધી'' == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{stub}} [[શ્રેણી:બોલીવુડ]] [[શ્રેણી:હિન્દી ફિલ્મ અભિનેતાઓ]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી ચલચિત્ર અભિનેતા]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]] lbha0561z5qgd16lgom6bruf8749zyv 0 30259 903813 903252 2026-08-17T01:23:23Z InternetArchiveBot 63183 Add 3 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903813 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{માહિતીચોકઠું રોગ |Name = Major Depressive Disorder |Image = Vincent Willem van Gogh 002.jpg |Caption = [[Vincent van Gogh]]'s 1890 painting ''[[At Eternity's Gate]]'' |Width = 200 |DiseasesDB = 3589 |ICD10 = {{ICD10|F|32||f|30}}, {{ICD10|F|33||f|30}} |ICD9 = {{ICD9|296}} |ICDO = |OMIM = 608516 |MedlinePlus = 003213 |eMedicineSubj = med |eMedicineTopic = 532 |MeshID = D003865 }} '''મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર''' ('''એમડીડી''' (MDD)) (હતાશાનો મનોવિકાર) (જે '''રિકરન્ટ ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર''' , '''ક્લિનિકલ ડિપ્રેસન''' , '''મેજર ડિપ્રેસન''' , '''યુનિપોલર ડિપ્રેસન''' , અથવા '''યુનિપોલર ડિસઓર્ડર''' તરીકે ઓળખાય છે) એ માનસિક વિકાર છે જે નિરુત્સાહન અને નીચા આત્મસન્માન, તેમજ સામાન્ય રીતે માણી શકાય તેવી પ્રવૃત્તિઓમાંથી રસ કે આનંદ ગુમાવવા મારફતે પ્રદર્શિત થાય છે. ''ડાયગ્નોસ્ટિક એન્ડ સ્ટેટિસ્ટિકલ મેન્યુઅલ ઓફ મેન્ટલ ડિસઓર્ડર્સ'' (ડીએસએમ-III (DSM-III))ના 1980ના સંસ્કરણમાં આ ચિહ્ન સમૂહને મૂડ ડિસઓર્ડર તરીકે વર્ણવા માટે અમેરિકન સાયકિયાટ્રિક એસોસિયેશન દ્વારા "મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર" શબ્દ પસંદ કરાયો હતો અને ત્યાર બાદ આ શબ્દ વ્યાપક પણે ઉપયોગમાં છે. સામાન્ય શબ્દ '''ડિપ્રેસન''' નો વિકારને દર્શાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે પરંતુ તેનો માનસિક ડિપ્રેસનના અન્ય પ્રકારોના સંદર્ભમાં પણ ઉપયોગ થાય છે. ક્લિનિકલ અને સંશોધન ઉપયોગ માટે ચોક્કસ પરિભાષામાં તેનો ઉપયોગ ટાળવામાં આવે છે. મેજર ડિપ્રેસન એ એવી અક્ષમતાવાળી સ્થિતિ છે જે વ્યક્તિના પરિવાર, કામ અથવા શાળાના જીવન, ઊંઘ અને ખાવાની આદતો અને સામાન્ય આરોગ્ય પર પ્રતિકૂળ અસર કરી શકે છે. અમેરિકામાં મેજર ડિપ્રેસનથી પીડાતા 3.4% ટકા લોકો આપઘાત કરે છે અને આપઘાત કરનાર 60% લોકો ડિપ્રેસન અથવા અન્ય મૂડ ડિસઓર્ડરથી પીડાતા હતા. મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરનું નિદાન દર્દીએ જાત નોંધેલા અનુભવ, પરિવારજનો અથવા મિત્રોએ નોંધેલી વર્તણૂક અને માનસિક સ્થિતિ કસોટીને આધારે થાય છે. મેજર ડિપ્રેસન માટે પ્રયોગશાળા કસોટી છે છતાં ડોકટરો સમાન ચિહ્નો પેદા કરી શકતી હોય તેવી શારીરિક સ્થિતિઓ માટે કસોટી કરવા વિનંતી કરે છે. જો ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર પ્રારંભિક તબક્કામાં જ ન શોધી શકાય તો તેની સારવાર ધીમી પડે છે અને વ્યક્તિના શારીરિક આરોગ્ય પર અસર કરે છે અથવા બગાડે છે. આ બિમારી થવાનો સૌથી સામાન્ય સમય 20થી 30 વર્ષની વચ્ચેની ઉંમરનો છે, બાદમાં 30 અને 40 વર્ષમાં તે વધે છે. લાક્ષણિક રીતે, દર્દીઓની એન્ટીડિપ્રેસન્ટ (ડિપ્રેસન વિરોધી દવાઓ)થી સારવાર કરવામાં આવે છે અને ઘણા કિસ્સામાં, મનોરોગ ચિકિત્સા અથવા સલાહ મેળવે છે. જોકે, હળવા કે મધ્યમ કિસ્સાઓ માટે દવાની અસરકારકતા સામે પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન છે. આત્મ-ઉપેક્ષા સાથે સંકળાયેલા કેસોમાં દર્દીને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવો જરૂરી છે નહીં તો તે પોતાની જાતને અથવા અન્યને હાનિ પહોંચાડે તેવું ઊંચું જોખમ હોય છે. બહુ ઓછી સંખ્યામાં દર્દીઓને ટૂંકી અસર કરતા જનરલ એનેસ્થેટિક હેઠળ ઇલેક્ટ્રોકન્વલ્સિસ થેરાપી (ઇસીટી (ECT)) દ્વારા સારવાર આપવામાં આવે છે. ડિસઓર્ડરની વિવિધતા વ્યાપકપણે બદલાતી હોય છે, તે કેટલાક સપ્તાહ સુધી ચાલતા એક એપિસોડથી લઇને રિકરન્ટ મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ સાથેનો સમગ્ર જીવન સુધી ચાલતો ડિસઓર્ડર હોઇ શકે છે. તબીબી બિમારીઓ પ્રત્યે ઊંચી શંકા અને આપઘાતને કારણે ડિપ્રેસન હેઠળ જીવતા વ્યક્તિની આયુષ્ય અપેક્ષા ડિપ્રેસન વગરના વ્યક્તિ કરતા ટૂંકી હોય છે. દવાની અસરકારકતા આપઘાતના જોખમને અસર કરે છે કે નહીં તે હજુ સુધી સ્પષ્ટ થઇ શક્યું નથી. વર્તમાન અને ભૂતપૂ્ર્વ દર્દીઓ કલંકિત કરાયા હોઇ શકે છે. ડિપ્રેસનના સ્વભાવ અને કારણની સમજ અંગે સદીઓથી વિકાસ થયો છે. જોકે, આ સમજ અપૂર્ણ છે અને ડિપ્રેસનના ઘણા પાસાઓ હજુ પણ ચર્ચા અને સંશોધનના વિષય બન્યા છે. ડિપ્રેસનના સૂચિત કારણોમાં [[મનોવિજ્ઞાન|માનસશાસ્ત્રીય]], મનો-સામાજિક, અનુવાંશિક, વિકાસ અને જૈવવૈજ્ઞાનિક પરિબળોનો સમાવેશ થાય છે. ચોક્કસ પ્રકારની દવાના લાંબા સમય સુધી ઉપયોગથી ડિપ્રેસનના ચિહ્નો પેદા થાય છે અને તેને વધુ વિકટ બનાવે છે. માનસશાસ્ત્રીય સારવારના સિદ્ધાંતો વ્યક્તિત્વ, આંતરવ્યક્તિત્વ પ્રત્યાયન, અને શિક્ષણ આધારિત છે. મોટા ભાગના જૈવવૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંતો મોનોએમાઇન રસાયણો સેરોટોનિન, નોરેપાઇનફ્રાઇન અને ડોપામાઇન પર ભાર મૂકે છે. આ રસાયણો મગજમાં કુદરતી રીતે હાજર હોય છે અને ચેતાકોષો વચ્ચે પ્રત્યાયનમાં મદદ કરે છે. {{TOC limit|3}} == ચિહ્નો અને સંકેતો == મેજર ડિપ્રેસન, વ્યક્તિના પરિવાર અને વ્યક્તિગત સંબંધો, કામ અથવા શાળાની જીંદગી, ઉંઘવાની અને જમવાની આદતો અને સામાન્ય સ્વાસ્થ્યને ગંભીર રીતે અસર કરે છે.<ref name="NIMHPub">{{vcite book|title = Depression|publisher = [[National Institute of Mental Health]] (NIMH)|url = http://www.nimh.nih.gov/health/publications/depression/nimhdepression.pdf|access-date = 2008-09-07|format = PDF}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727123744/http://www.nimh.nih.gov/health/publications/depression/nimhdepression.pdf |date=2011-07-27 }} {{Cite web |url=http://www.nimh.nih.gov/health/publications/depression/nimhdepression.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-15 |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727123744/http://www.nimh.nih.gov/health/publications/depression/nimhdepression.pdf |url-status=dead }}</ref> કાર્ય અને સ્વસ્થતા પર તેની અસર [[મધુપ્રમેહ|મધૂપ્રમેહ]] જેવી દીર્ઘકાલિન તબીબી સ્થિતિની અસરને સમકક્ષ છે.<ref>{{vcite journal |author=Hays RD, Wells KB, Sherbourne CD |year=1995 |title=Functioning and well-being outcomes of patients with depression compared with chronic general medical illnesses |journal=Archives of General Psychiatry |volume=52 |issue=1 |pages=11–19 |pmid=7811158}}</ref> મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ ધરાવતી વ્યક્તિ ઘણો જ નિરુત્સાહ દર્શાવે છે જે જીવનના તમામ પાસા પર હાવી થઇ જાય છે અને જે પ્રવૃત્તિઓ સામાન્ય રીતે માણી શકાય છે તેમાં તે આનંદનો અનુભવ કરી શકતી નથી. ડિપ્રેસનવાળા લોકો નિર્થકતા, અયોગ્ય અપરાધ અથવા ખેદ, લાચારી, નિરાશા, અને આત્મ-ધૃણાના વિચારો અને લાગણીઓથી ઘેરાયેલા હોય છે અથવા તેને વાગોળતા હોય છે.<ref name="APA349">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=349}}</ref> ગંભીર કિસ્સાઓમાં ડિપ્રેસનવાળા લોકો મનોવિક્ષિપ્તિ (સાયકોસિસ)ના ચિહ્નો દર્શાવતા હોઇ શકે છે. આ ચિહ્નોમાં ભ્રમણા અથવા દગભ્રમનો સમાવેશ થાય છે જે સામાન્ય રીતે અપ્રિય હોય છે.<ref>{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=412}}</ref> ડિપ્રેસનના અન્ય ચિહ્નોમાં નબળી એકાગ્રતા અને સ્મરણશક્તિ (ખાસ કરીને, મેલાન્કોલિક (ખેદોન્માદ) અથવા મનોવિક્ષિપ્ત લોકોમાં),<ref name="Delgado">{{vcite journal |author=Delgado PL and Schillerstrom J |title=Cognitive Difficulties Associated With Depression: What Are the Implications for Treatment? |journal=Psychiatric Times |volume=26 |issue=3 |year=2009 |url=http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/1387631 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2009-07-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090722165650/http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/1387631 }}</ref> સામાજિક સ્થિતિ અને પ્રવૃત્તિઓમાંથી પાછા ખસી જવું, કામેચ્છા ઘટી જવી અને મૃત્યુ અથવા આપઘાતના વિચારોનો સમાવેશ થાય છે. ડિપ્રેસનવાળી વ્યક્તિઓમાં અનિદ્રા સામાન્ય છે. લાક્ષણિક શૈલીમાં વ્યક્તિ ખુબ જ વહેલો ઉઠી જાય છે અને ઊંઘી શકતો નથી<ref name="APA350">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=350}}</ref> પરંતુ અનિદ્રા નિંદ્રાધિન થવામાં મુશ્કેલીનો પણ સમાવેશ કરી શકે છે.<ref name="bedfellows">{{Cite web|url=http://www.psychologytoday.com/articles/200307/bedfellows-insomnia-and-depression| title=Bedfellows:Insomnia and Depression|access-date= 2010-07-02}}</ref> અનિદ્રા ડિપ્રેસનવાળા 80 ટકા લોકોને અસર કરે છે.<ref name="bedfellows"/> અતિ નિદ્રાશીલતા અથવા વધુ પડતી ઊંઘ પણ થઇ શકે છે.<ref name="APA350"/> તે ડિપ્રેસનવાળા 15 ટકા લોકોને અસર કરે છે.<ref name="bedfellows"/> કેટલીક ડિપ્રેસન વિરોધી દવાઓ તેમની ઉત્તેજન અસરોને કારણે અનિદ્રા સર્જી શકે છે.<ref>[http://www.aafp.org/afp/990600ap/3029.html ઇન્સોમ્નિયા: એસેસમેન્ટ એન્ડ મેનેજમેન્ટ ઇન પ્રાઇમરી કેર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726103917/http://www.aafp.org/afp/990600ap/3029.html |date=2011-07-26 }},</ref> ડિપ્રેસનવાળી વ્યક્તિ એકથી વધુ શારીરિક ચિહ્નો દર્શાવી શકે છે. જેમ કે, થકાવટ, માથાનો દુખાવો, અથવા પાચન અંગેની તકલીફો. વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશનના ડિપ્રેસનના માપદંડ મુજબ વિકાસશીલ દેશોમાં શારીરિક ફરિયાદો સૌથી સામાન્ય સમસ્યા છે.<ref name="Patel01">{{vcite journal |author=Patel V, Abas M, Broadhead J |year=2001|title=Depression in developing countries: Lessons from Zimbabwe|journal=[[BMJ]]|volume=322 |issue=7284 |pages=482–84|url=http://www.bmj.com/cgi/content/full/322/7284/482 (fulltext)|access-date=2008-10-05 |doi=10.1136/bmj.322.7284.482}}</ref> ભૂખ ઘટી જાય છે જેને પગલે વજન ઘટે છે. જોકે, કેટલીકવાર ભૂખ વધતા વજન પણ વધવાના પણ કિસ્સા બને છે.<ref name="APA349"/> પીડિત વ્યક્તિના પરિવારજનો અથવા મિત્રો જોઇ શકે છે કે વ્યક્તિની વર્ણતૂક ઉશ્કેરાયેલી અથવા સુસ્ત બની છે.<ref name="APA350"/> બાળકોના સંદર્ભમાં ડિપ્રેસનનો વિચાર ઘણો વિવાદાસ્પદ છે અને જ્યારે આત્મ-છબી વિકસે છે અને સંપૂર્ણ સ્થાપિત થાય છે ત્યારે લેવાયેલા મંતવ્ય પર આધાર રાખે છે. ડિપ્રેસનવાળા બાળકો ડિપ્રેસનવાળી મનોસ્થિતિ દર્શાવવાના સ્થાને સહેજમાં ખિજાઇ જાય છે<ref name="APA349"/> અને તેમની ઉંમર અને સ્થિતિને આધારે અલગ અલગ ચિહ્નો દર્શાવે છે.<ref name="APA354">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=354}}</ref> મોટા ભાગના બાળકોનો શાળામાંથી રસ ઉડી જાય છે અને શૈક્ષણિક દેખાવમાં ઘટાડો દર્શાવે છે. તેમને જક્કી, વધુ પડતી માંગ કરતા, અવલંબિત અથવા અસુરક્ષિત તરીકે વર્ણવી શકાય છે.<ref name="APA350"/> જ્યારે ચિહ્નોનું સામાન્ય મનોભાવના બદલાવાવાળી સામાન્ય સ્થિતિ તરીકે અર્થઘટન કરવામાં આવે છે ત્યારે નિદાન વિલંબમાં પડી શકે છે અથવા ચૂકી જવાય છે.<ref name="APA349"/> ડિપ્રેસનની સાથે એટેન્શન-ડેફિસિટ હાયપરએક્ટિવિટી ડિસઓર્ડર (એડીએચડી (ADHD)) હોઇ શકે છે જે બંનેનું નિદાન અને સારવાર જટીલ બનાવે છે.<ref>{{vcite journal |author=Brunsvold GL, Oepen G |title=Comorbid Depression in ADHD: Children and Adolescents |journal=Psychiatric Times |volume=25 |issue=10 |year=2008 |url=http://www.psychiatrictimes.com/adhd/article/10168/1286863 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2009-05-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090524050341/http://www.psychiatrictimes.com/adhd/article/10168/1286863 }}</ref> ડિપ્રેસનવાળી ઉંમરલાયક વ્યક્તિઓ તાજેતરના હુમલાના જ્ઞાનાત્મક ચિહ્નો ધરાવતા હોઇ શકે છે. જેમકે, વિસ્મૃતિ,<ref name="Delgado"/> અને હલનચલન ધીમે પડવી.<ref>{{vcite book |title=Consensus Guidelines for Assessment and Management of Depression in the Elderly |author=Faculty of Psychiatry of Old Age, NSW Branch, RANZCP |coauthors=Kitching D Raphael B |year=2001 |publisher=NSW Health Department |location=North Sydney, New South Wales |isbn=0-7347-33410 |pages=2 |url=http://www.health.nsw.gov.au/pubs/2001/pdf/depression_elderly.pdf |format=PDF }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161112103003/http://www0.health.nsw.gov.au/pubs/2001/pdf/depression_elderly.pdf/ |date=2016-11-12 }}</ref> ઉમરલાયક વ્યક્તિઓમાં ડિપ્રેસન ઘણીવાર શારીરિક વિકારોની સાથે અસ્તિત્વ ધરાવે છે. જેમકે, હુમલો, અન્ય રૂધિરાભિષણને લગતી બિમારીઓ, ઘડપણમાં થતો ધ્રૂજારીનો રોગ, અને દીર્ઘકાલિન અવરોધાત્મક ફુપ્સુસીય રોગ.<ref>{{vcite journal|author=Yohannes AM and Baldwin RC|title=Medical Comorbidities in Late-Life Depression|journal=Psychiatric Times|volume=25|issue=14|year=2008|url=http://www.psychiatrictimes.com/depression/article/10168/1358135|accessdate=2011-02-15|archivedate=2020-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200614095605/https://www.psychiatrictimes.com/10168/1358135}}</ref> == કારણો == જૈવમનોસામાજિક મોડલ સૂચવે છે કે જૈવવૈજ્ઞાનિક, માનસશાસ્ત્રીય અને સામાજિક પરિબળો એમ ત્રણેય ડિપ્રેસન સર્જવામાં ભૂમિકા ભજવે છે.<ref>{{vcite web |author=Department of Health and Human Services |year=1999 |url=http://www.surgeongeneral.gov/library/mentalhealth/pdfs/c2.pdf |title=The fundamentals of mental health and mental illness |work=Mental Health: A Report of the Surgeon General |access-date=2008-11-11| format=PDF}}</ref> ડાયાથેસિસ-સ્ટ્રેસ મોડલ સૂચવે છે કે જ્યારે પહેલેથી અસ્તિત્વમાં રહેલી અસુરક્ષા અથવા ડાયાથેસિસ જીવનની તણાવપૂર્ણ ઘટનાઓ દ્વારા સક્રિય કરાઇ હોય ત્યારે ડિપ્રેસન સર્જાય છે. પહેલેથી અસ્તિત્વમાં રહેલી અસુરક્ષા જનીની,<ref name="Caspi">{{vcite journal |author=Caspi A, Sugden K, Moffitt TE |title=Influence of life stress on depression: Moderation by a polymorphism in the 5-HTT gene |journal=Science |volume=301 |pages=386–89 |year=2003|pmid=12869766 |doi=10.1126/science.1083968 |issue=5631}}</ref><ref>{{vcite web |author=Haeffel GJ; Getchell M; Koposov RA; Yrigollen CM; DeYoung CG; af Klinteberg B; ''et al.'' |year=2008 |url=http://www.nd.edu/~ghaeffel/Resources/Haeffel%20et%20al.,%202008.pdf |title=Association between polymorphisms in the dopamine transporter gene and depression: Evidence for a gene–environment interaction in a sample of juvenile detainees |work=Psychological Science |access-date=2008-11-11 |format=PDF |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-12-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081217031910/http://www.nd.edu/~ghaeffel/Resources/Haeffel%20et%20al.%2C%202008.pdf }}</ref> એટલે કે પ્રકૃતિ અને પાલનપોષણ વચ્ચેનો સંવાદ, અથવા યોજનાકીય હોઇ શકે છે. યોજનાકીય અસુરક્ષા બાળપણમાં દુનિયા અંગે શિખેલા ખ્યાલોમાંથી પેદા થાય છે.<ref>{{vcite web |author=Slavich GM |year=2004 |url=http://www.psychologicalscience.org/observer/getArticle.cfm?id=1640 |title=Deconstructing depression: A diathesis-stress perspective (Opinion) |work=APS Observer |access-date=2008-11-11 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2011-05-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511233644/http://www.psychologicalscience.org/observer/getArticle.cfm?id=1640 }}</ref> આ આંતરસક્રિય મોડેલોને પ્રયોગમૂલક ટેકો મળ્યો છે. દાખલા તરીકે, ન્યૂ ઝીલેન્ડના સંશોધકોએ લોકોના પ્રારંભિક સામાન્ય ઉદબોધકમાં ડિપ્રેસન કેવી રીતે ઉભરે છે તેનું લાંબા સમય સુધી દસ્તાવેજીકરણ કરીને, ડિપ્રેસનનો અભ્યાસ કરવા અપેક્ષા અભિગમ અપનાવ્યો. સંશોધકોએ તારણ કાઢ્યું હતું કે, સેરોટોનિન વાહક (5-એચટીટી (5-HTT)) જનીનમાં વિવિધતા તે શક્યતાને અસર કરે છે કે, જે લોકોને જીવનની તણાવપૂર્ણ ઘટનાઓનો સામનો કરવો પડે છે અને તેમને ડિપ્રેસન થઇ શકે છે. આવી ઘટનાઓ બાદ ડિપ્રેસન આવી શકે છે પરંતુ 5-એચટીટી (5-HTT) જનીનમાં એક કે બે વૈકલ્પિક કારકો ઓછા ધરાવતા લોકોમાં ડિપ્રેસન થવાની શક્યતા વધુ જણાય છે.<ref name="Caspi"/> વધુમાં, સ્વિડીશ અભ્યાસે ડિપ્રેસનના વારસા -જનીની તફાવત સાથે સંકળાયેલા દેખાવમાં વ્યક્તિગત તફાવતની માત્રા- નો અંદાજ કાઢ્યો હતો. તે મહિલાઓ માટે 40 ટકા અને પુરૂષો માટે 30 ટકા હતો.<ref name="pmid16390897">{{vcite journal |author=Kendler KS, Gatz M, Gardner CO, Pedersen NL |title=A Swedish national twin study of lifetime major depression |journal=American Journal of Psychiatry |volume=163 |issue=1 |pages=109–14 |year=2006 |pmid=16390897 |doi=10.1176/appi.ajp.163.1.109}}</ref> વિકાસીય મનોવૈજ્ઞાનિકોએ સૂચવ્યું હતું કે ડિપ્રેસનના જનીની મૂળ પ્રાકૃતિક રીતે પસંદ કરાયેલા અનુકૂલનના ઇતિહાસમાં ઊંડે રહેલા છે. મેજર ડિપ્રેસનને મળતો આવતો પદાર્થ ઉત્તેજિત મિજાજ વિકાર લાંબા ગાળા સુધી દવાના ઉપયોગ અથવા દવાના દુરુપયોગ અથવા ચોકક્સ ઘેનની દવાઓ બંધ કરવી અને કૃત્રિમ નિંદ્રા આણનારી દવાઓ સાથે સંકળાયેલો છે.<ref name="pmid9210745">{{vcite journal |author=Schuckit MA, Tipp JE, Bergman M, Reich W, Hesselbrock VM, Smith TL |title=Comparison of induced and independent major depressive disorders in 2,945 alcoholics |journal=Am J Psychiatry |volume=154 |issue=7 |pages=948–57 |year=1997 |pmid=9210745}}</ref><ref name="ashman">{{vcite web|author= Professor Heather Ashton|year= 2002|url= http://www.benzo.org.uk/manual/bzcha03.htm|title= Benzodiazepines: How They Work and How to Withdraw}}</ref> === જૈવવૈજ્ઞાનિક === {{Main|Biology of depression}} ==== મોનોએમાઇન પૂર્વધારણા ==== [[ચિત્ર:Synapse Illustration2 tweaked.svg|thumb|250px|ઓળખાયેલા લગભગ 30 ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યોમાંથી સંશોધકો ક્લિનિકલ ડિપ્રેસન અને ત્રણ મુખ્ય ચેતારસાયણ: સેરોટોનિન, નોરેપાઇનફ્રાઇન, અને ડોપામાઇનના કાર્ય વચ્ચે સંબંધ શોધ્યો છે.ડિપ્રેસન વિરોધી દવાઓ મગજના માળખાની અંદર આ ત્રણ ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યોના કાર્યોના કુલ સંતુલનને પ્રભાવિત કરે છે જે તણાવ પ્રત્યે લાગણીઓ અને પ્રતિક્રિયાઓ અને ઉંઘ, ભૂખ અને કામોત્તેજનાની શારીરિક ક્રિયાનું નિયમન કરે છે.<ref>[58]</ref>]] મોટા ભાગની એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓ મગજમાં ચેતાકોષો વચ્ચેની ચેતોપાગમ ફાટમાં એક અથવા એકથી વધુ મોનોએમાઇન -ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યો સેરોટોનિન, નોરેપાઇનફ્રાઇન અને ડોપામાઇન—ના સ્તરમાં વધારો કરે છે. કેટલીક દવાઓ મોનોએમાઇન ગ્રાહકોને સીધી અસર કરે છે. સેરોટોનિન અન્ય ચેતાપ્રેષક પ્રણાલીઓનું નિયમન કરતી હોવાની પૂર્વધારણા છે. સેરોટોનિની ઘટેલી પ્રવૃત્તિ આ પ્રણાલીઓને અસામાન્ય અને અનિયમિત રીતે કાર્ય કરવા દે છે.<ref name="IntegrativeSerotonin">{{Harvnb|Barlow|2005| p=226}}</ref> આ "માન્યતાશીલ પૂર્વધારણા" મુજબ, ડિપ્રેસન ત્યારે પેદા થાય છે જ્યારે સેરોટોનિનનું નીચું સ્તર અન્ય મોનોએમાઇન ચેતાપ્રેષક દ્રવ્ય નોરેપાઇનફ્રાઇનના નીચા સ્તરને પ્રોત્સાહન આપે છે.<ref>{{vcite web |author=Shah N, Eisner T, Farrell M, Raeder C |year=1999 |month=July/August |url=http://www.pswi.org/professional/pharmaco/depression.pdf |title=An overview of SSRIs for the treatment of depression |work=Journal of the Pharmacy Society of Wisconsin |access-date=2008-11-10 |format=PDF |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-12-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081217031913/http://www.pswi.org/professional/pharmaco/depression.pdf }}</ref> કેટલીક ડિપ્રેસન વિરોધી દવાઓ નોરેપાઇનફ્રાઇનનું સ્તર સીધું વધારે છે જ્યારે અન્ય દવાઓ ત્રીજા મોનોએમાઇન ચેતાપ્રેષક દ્રવ્ય ડોપામાઇનનું સ્તર વધારે છે. આ નિરીક્ષણો ડિપ્રેસનની મોનોએમાઇન પૂર્વધારણાનો ઉદભવ કરે છે. મોનોએમાઇન પૂર્વધારણા તેની સમકાલિન રચનામાં જણાવે છે કે ચોક્કસ ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યોની ઉણપ ડિપ્રેસનના સંબંધિત ગુણધર્મો માટે જવાબદાર છે: "નોરેપાઇનફ્રાઇનનો બદલાવ અને ઊર્જા તેમજ અસ્વસ્થતા, એકાગ્રતા, અને જીવનમાં રસ સાથે સંબંધ હોઇ શકે છે; સેરોટોનિન[ના અભાવ]નો અસ્વસ્થતા, મનોગ્રસ્તિ અને અનિવાર્ય આવેગો સાથે સંબંધ હોઇ શકે છે અને ડોપામાઇનનો એકાગ્રતા, પ્રેરણા, ખુશી અને બક્ષિસ તેમજ જીવનમાં રસ સાથે સંબંધ હોઇ શકે છે."<ref name="pmid18494537">{{vcite journal |author=Nutt DJ |title=Relationship of neurotransmitters to the symptoms of major depressive disorder |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=69 Suppl E1 |pages=4–7 |year=2008 |pmid=18494537}}</ref> આ સિદ્ધાંતના સમર્થકો સૌથી અગ્રણી ચિહ્નોને અસર કરતી હોય તેવી કાર્યની પ્રણાલી સાથે ડિપ્રેસન વિરોધી દવાની પસંદગીની ભલામણ કરે છે. ચિંતાતુર અને શીઘ્રકોપી દર્દીઓને એસએસઆરઆઇ (SSRI) અથવા નોરેપાઇનફ્રાઇન રિઅપટેક ઇનહિબિટર્સની સારવાર આપવી જોઇએ અને જે લોકો જીવનની ઊર્જા અને ખુશી ગુમાવી ચૂક્યા છે તે લોકોને નોરેપાઇનફ્રાઇન- અને ડોપામાઇન-વધારતી દવાઓ દ્વારા સારવાર આપવી જોઇએ.<ref name="pmid18494537"/> એવા ક્લિનિકલ નિરીક્ષણ કે, ઉપલબ્ધ મોનોએમાઇનની માત્રાને વધારતી દવાઓ અસરકારક ડિપ્રેસન વિરોધી દવાઓ છે તે, ઉપરાંત તાજેતરની મનોરોગ ચિકિત્સા જનીનવિદ્યા સૂચવે છે કે કેન્દ્રીય મોનોએમાઇનના કાર્યમાં ફોનેટાઇપિક વિવિધતા ડિપ્રેસન પ્રત્યે અસુરક્ષા સાથે સહેજ સંકળાયેલી હોઇ શકે છે. આ અવલોકનો છતાં ડિપ્રેસનનું કારણ માત્ર મોનોએમાઇનની ઉપણ નથી.<ref name="nature08"/> છેલ્લા બે દાયકામાં સંશોધનોએ મોનોએમાઇન પૂર્વધારણાની અનેક મર્યાદાઓ છતી કરી છે અને મનોરોગ ચિકિત્સક સમુદાયમાં તેની ખુલાસારૂપ અયોગ્યતા ઉજાગર થઇ છે.<ref name="pmid10775017">{{vcite journal |author=Hirschfeld RM |title=History and evolution of the monoamine hypothesis of depression |journal=Journal of Clinical Psychiatry|volume=61 Suppl 6|pages=4–6 |year=2000 |pmid=10775017}}</ref> પ્રતિદલીલ તે છે કે, એમએઓ (MAO) અવરોધકો અને એસએસઆરઆઇ (SSRI)ની મનોસ્થિતિ સુધારતી અસરો વિકસતા સારવારના સપ્તાહો લાગે છે જ્યારે ઉપલબ્ધ મોનોએમાઇનમાં વધારો કલાકોમાં થાય છે. અન્ય પ્રતિદલીલ મોનોએમાઇન ઘટાડતા ઔષધવિજ્ઞાનને લગતા પદાર્થો પર પ્રયોગોને આધારિત છે. કેન્દ્રીય રીતે ઉપલબ્ધ મોનોએમાઇનની સાંદ્રતામાં ઇરાદાપૂર્વકનો ઘટાડો સારવાર વગરના ડિપ્રેસનવાળા દર્દીની મનોસ્થિતિ ઘટાડી શકે છે ત્યારે આ ઘટાડો તંદુરસ્ત વ્યક્તિની મનોસ્થિતિ ઘટાડતી નથી.<ref name="nature08">{{cite journal |author=Krishnan V, Nestler EJ |title=The molecular neurobiology of depression |journal=Nature |volume=455 |issue=7215 |pages=894–902 |year=2008 |month=October |pmid=18923511 |pmc=2721780 |doi=10.1038/nature07455}}</ref> ડિપ્રેસન વિરોધી દવાઓને ઉપચારક અસરકારકતા હાંસલ કરવા માટે અકબંધ{{clarify|date=October 2010}} મોનોએમાઇન પ્રણાલી જરૂરી છે<ref name="pmid10775018">{{vcite journal |author=Delgado PL |title=Depression: The case for a monoamine deficiency |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=61 Suppl 6|pages=7–11 |year=2000 |pmid=10775018}}</ref> પરંતુ ટિયાનેપ્ટાઇન એ સેરોટોનિન અપટેક વર્ધક છે અને ઓપિપ્રામોલની મોનોએમાઇન પ્રણાલી પર કોઇ અસર નથી તે હકીકત છતાં, ટિયાનેપ્ટાઇન અને ઓપિપ્રામોલ જેવી કેટલીક દવાઓ ડિપ્રેસન વિરોધી ગુણધર્મો ધરાવે છે.{{citation needed|date=October 2010}} મોનોએમાઇન પૂર્વધારણાને સામાન્ય પ્રજા સમક્ષ જ્યારે માર્કેટિંગના સાધન તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે ત્યારે તેને "રાસાયણિક અસંતુલન" તરીકે કહેવામાં આવે છે.<ref name="PLoS">{{vcite journal |author=Lacasse J, Leo J |title=Serotonin and depression: A disconnect between the advertisements and the scientific literature |journal=[[PLoS Medicine|PLoS Med]] |volume=2 |issue=12 |pages=e392 |year=2005 |pmid=16268734 |doi=10.1371/journal.pmed.0020392.g001 |url=http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371/journal.pmed.0020392 |access-date=2008-10-30 |pmc=1277931 |laysummary=http://www.medscape.com/viewarticle/516262 |laysource=[[Medscape]] |laydate=Nov. 8, 2005 |accessdate=2021-12-26 |archivedate=2009-01-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090122081424/http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371%2Fjournal.pmed.0020392 }}</ref> કેટલીક વ્યક્તિઓમાં જીવન તણાવ ડિપ્રેસિવ એપિસોડનો પૂર્વસંકેત છે પરંતુ અન્ય વ્યક્તિઓમાં નથી તે બાબત સમજાવવા માટે 2003માં સેરોટોનિક વાહક સાથે સંકળાયેલા પ્રોત્સાહન ક્ષેત્રો (5-એચટીટીએલપીઆર (5-HTTLPR))ના વૈકલ્પિક કારકોમાં ફેરફારને આધારે જનીન પર્યાવરણ આંતરક્રિયા (જીએક્સઇ (GxE))ની પૂર્વધારણા રચાઇ હતી.<ref>{{vcite journal |author=Caspi A, Sugden K, Moffitt TE, ''et al.'' |title=Influence of life stress on depression: moderation by a polymorphism in the 5-HTT gene |journal=Science |volume=301 |issue=5631 |pages=386–9 |year=2003 |month=July |pmid=12869766 |doi=10.1126/science.1083968}}</ref> 2009નું અધિવિશ્લેષણ સૂચવતું હતું કે ડિપ્રેસન સાથે તણાવપૂર્ણ ઘટનાઓ જોડાયેલી હતી પરંતુ તેના 5-એચટીટીએલપીઆર (5-HTTLPR) જીનોટાઇપ સાથે સંબંધના કોઇ પુરાવા મળ્યા ન હતા.<ref>{{vcite journal |author=Risch N, Herrell R, Lehner T, ''et al.'' |title=Interaction between the serotonin transporter gene (5-HTTLPR), stressful life events, and risk of depression: a meta-analysis |journal=JAMA |volume=301 |issue=23 |pages=2462–71 |year=2009 |month=June |pmid=19531786 |pmc=2938776 |doi=10.1001/jama.2009.878}}</ref> 2009નું અન્ય એક અધિવિશ્લેષણ પાછળના અવલોકનો સાથે સહમત થતું હતું.<ref>{{vcite journal |author=Munafò MR, Durrant C, Lewis G, Flint J |title=Gene X environment interactions at the serotonin transporter locus |journal=Biol. Psychiatry |volume=65 |issue=3 |pages=211–9 |year=2009 |month=February |pmid=18691701 |doi=10.1016/j.biopsych.2008.06.009}}</ref> આ ક્ષેત્રમાં અભ્યાસોની 2010 સમીક્ષામાં પર્યાવરણીય પ્રતિકૂળતાના આકલન માટે વપરાયેલી પદ્ધતિ અને અભ્યાસોના પરિણામો વચ્ચે પદ્ધતિસરનો સંબંધ જણાયો હતો. આ સમીક્ષામાં તે પણ જણાયું હતું કે બંને 2009 અધિવિશ્લેષણો નકારાત્મક અભ્યાસ તરફી હતા જેમણે પ્રતિકૂળતાના આત્મ-અહેવાલ પગલાનો ઉપયોગ કર્યો હતો.<ref>{{vcite journal |author=Uher R, McGuffin P |title=The moderation by the serotonin transporter gene of environmental adversity in the etiology of depression: 2009 update |journal=Mol. Psychiatry |volume=15 |issue=1 |pages=18–22 |year=2010 |month=January |pmid=20029411 |doi=10.1038/mp.2009.123}}</ref> ==== અન્ય સિદ્ધાંતો ==== ડિપ્રેસનવાળા દર્દીઓના એમઆરઆઇ (MRI) સ્કેનમાં ડિપ્રેસનવાળા વ્યક્તિઓના મગજના બંધારણમાં ડિપ્રેસનવગરના વ્યક્તિઓ કરતા કરતા ઘણો તફાવત જણાયો હતો. પરિણામોમાં કેટલીક સાતત્યતા નથી છતાં, અધિવિશ્લેષણો જણાવે છે કે તેમાં નાના હિપ્પોકેમ્પલ કદ<ref>{{vcite journal| author=Videbech, P and Ravnkilde| title=Hippocampal volume and depression: A meta-analysis of MRI studies| journal=American Journal of Psychiatry| volume=161|pages=1957–66.| year=2004| pmid=15514393| doi=10.1176/appi.ajp.161.11.1957| issue=11}}</ref> અને હાયપરઇન્ટેન્સિવ લેઝન્સની વધેલી સંખ્યા માટે પુરાવા છે.<ref>{{vcite journal|author=Videbech, P| title=MRI findings in patients with affective disorder: a meta-analysis| journal=Acta Psychiatrica Scandinavica| volume=96| issue=3 |pages=157–68| year=1997| doi=10.1111/j.1600-0447.1997.tb10146.x|pmid=9296545}}</ref> હાયપરઇન્ટેન્સિટી મોટી ઉંમરના લોકો સાથે સકંળાયેલી છે અને તેમાંથી વેસ્ક્યુલર ડિપ્રેસનનો સિદ્ધાંત વિકસ્યો છે.<ref>{{vcite journal |author=Herrmann LL, Le Masurier M, Ebmeier KP |title=White matter hyperintensities in late life depression: a systematic review|journal=Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry |volume=79|pages=619–24 |year=2008|doi=10.1136/jnnp.2007.124651|pmid=17717021 |issue=6}}</ref> મનોસ્થિતિ અને સ્મરણશક્તિના કેન્દ્ર હિપ્પોકેમ્પસ<ref>{{vcite journal |url=http://www.sciam.com/article.cfm?id=brain-pathway-may-underlie-depression |title=Brain pathway may underlie depression |access-date=2008-09-13 |author=Mayberg H |date=July 6, 2007 |journal=[[Scientific American]]|volume=17|issue=4|pages=26–31}}</ref>ના ન્યૂરોજીનેસિસ અને ડિપ્રેસન વચ્ચે સંબંધ હોઇ શકે છે. ડિપ્રેસનવાળી કેટલીક વ્યક્તિઓમાં હિપ્પોકેમ્પલ ચેતાકોષોનું નુકસાન જણાયું છે અને નબળી સ્મરણશક્તિ અને ડાયસ્થિમિક મનોસ્થિતિ સાથે સંબંધ ધરાવે છે.દવાઓ મગજમાં સેરોટોનિનનું સ્તર વધારી અને ન્યૂરોજીનેસિસ ઉત્તેજિત કરી શકે છે અને આમ હિપ્પોકેમ્પસનું કુલ દળ વધારે છે. આ વધારો મનોસ્થિતિ અને સ્મરણશક્તિ પુનઃસ્થાપિત કરવામાં મદદ કરી શકે છે.<ref>{{vcite journal |author=Sheline YI, Gado MH, Kraemer HC|title=Untreated depression and hippocampal volume loss |journal=American Journal of Psychiatry |volume=160 |pages=1516–18 |year=2003 |pmid =12900317 |doi=10.1176/appi.ajp.160.8.1516 |issue=8}}</ref><ref>{{vcite journal |author =Duman RS, Heninger GR, Nestler EJ |title=A molecular and cellular theory of depression |journal=Archives of General Psychiatry|volume= 54|issue=7|pages=597–606 |year=1997 |pmid=9236543}}</ref> લાગણીસભર વર્તણૂકના મોડ્યુલેશનમાં જોવા મળતા ડિપ્રેસન અને એન્ટિરીયર સિન્ગ્યુલેટ કોર્ટેક્સ વચ્ચે પણ સમાન સંબંધ જોવા મળ્યો છે.<ref name="pmid18704022">{{vcite journal |author=Drevets WC, Savitz J, Trimble M |title=The subgenual anterior cingulate cortex in mood disorders |journal=CNS Spectrums |volume=13 |issue=8 |pages=663–81 |year=2008 |pmid=18704022 |pmc=2729429}}</ref> ન્યરોજીનેસિસ માટે જવાબદાર ન્યૂરોટ્રોફિન્સ પૈકીનું એક ન્યૂરોટ્રોફિન બ્રેઇન-ડિરાઇવ્ડ ન્યૂરોટ્રોફિક ફેક્ટર (બીડીએનએફ (BDNF)) છે. ડિપ્રેસનવાળા વ્યક્તિના રક્ત કોષરસમાં બીડીએનએફ (BDNF)નું સ્તર સામાન્ય કરતા (ત્રણ ગણાથી વધુ) ઘટેલું હોય છે. ડિપ્રેસન વિરોધી સારવાર રૂધિરનું બીડીએનએફ (BDNF) સતર વધારે છે. અન્ય ઘણા ડિસઓર્ડરમાં કોષરસ બીડીએનએફ (BDNF)નું ઘટેલું સ્તર જોવા મળ્યું છે છતાં, એવા કેટલાક પુરાવા છે કે બીડીએનએફ (BDNF) ડિપ્રેસનના કારક અને ડિપ્રેસન વિરોધી દવાના કાર્ય સાથે સંકળાયેલું છે.<ref name="pmid18571629">{{vcite journal |author=Sen S, Duman R, Sanacora G |title=Serum brain-derived neurotrophic factor, depression, and antidepressant medications: Meta-analyses and implications |journal=Biological Psychiatry |volume=64 |issue=6 |pages=527–32 |year=2008 |pmid=18571629 |doi=10.1016/j.biopsych.2008.05.005 |pmc=2597158}}</ref> એવા કેટલાક પુરાવા પણ છે કે, હાયપોથેલેમિક-પિચ્યુટરી-એડ્રિનાલ એક્સિસ (એચપીએ એક્સિસ (HPA axis))ની વધુ પડતી સક્રિયતાને કારણે આંશિક રીતે મેજર ડિપ્રેસન સર્જાઇ શકે છે. જે તણાવ પ્રત્યે ન્યૂરો-એન્ડોક્રાઇનની અસર જેવી અસરમાં પરિણમે છે. તપાસમાં અંતઃસ્ત્રાવ કોર્ટિસોલનું વધેલું સ્તર અને પિચ્યુટરી અને અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથીઓનું વધેલું કદ જાણવા મળ્યું હતું જે સૂચવે છે કે કેટલાક મેજર ડિપ્રેસન સહિતના કેટલાક મનોરોગ ચિકિત્સક ડિસઓર્ડરમાં અંતઃસ્ત્રાવી તંત્ર ભૂમિકા ભજવી શકે છે. હાયપોથેલેમસમાંથી કોર્ટિકોટ્રોપિન મુક્ત કરતા અંતઃસ્ત્રાવનું વધુ પડતું સંશ્લેષણ આના માટે જવાબદાર હોવાનું માનવામાં આવે છે અને તે જ્ઞાનાત્મક અને ઉત્તેજન ચિહ્નો સાથે સંકળાયેલા છે.<ref>{{vcite journal|author=Monteleone P |url=http://www.co-psychiatry.com/pt/re/copsych/abstract.00001504-200111000-00020.htm;jsessionid=JWdDsz1T6hhjhpsR47xrbhpTjhxhpdS64Yh8QzptbqR1rrNkmVfF!1600976923!181195628!8091!-1 (abstract) |title=Endocrine disturbances and psychiatric disorders |publisher=Lippincott Williams & Wilkins, Inc. |year=2001 |volume=14|issue=6|pages=605–10|journal=Current Opinion in Psychiatry |issn=0951–7367}}</ref> પ્રજનનક્ષમ અવસ્થા, પ્રસૂતિ પહેલાનો સમયગાળો અને મેનોપોઝ બાદ ઘટેલા દર બાદ ડિપ્રેસિવ એપિસોડના જોખમમાં વધારાને કારણે એસ્ટ્રોજન અંતઃસ્ત્રાવ ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરમાં સંકળાયેલો હોવાનું જણાયું છે.<ref name="pmid12810759">{{vcite journal |author=Cutter WJ, Norbury R, Murphy DG |title=Oestrogen, brain function, and neuropsychiatric disorders |journal=Journal of Neurology, Neurosurgery and Psychiatry |volume=74 |issue=7 |pages=837–40 |year=2003 |pmid=12810759 |pmc=1738534 |doi=10.1136/jnnp.74.7.837}}</ref> તેનાથી વિપરિત માસિક સ્ત્રાવ અગાઉના અને પાછળના સમયગાળામાં એસ્ટ્રોજનનું નીચું સ્તર પણ વધેલા જોખમ સાથે સંકળાયેલું છે.<ref name="pmid12810759"/> અચાનક પાછા ખસી જવું, ચડાવ ઉતાર અથા એસ્ટ્રોજનના સાતત્યપૂર્ણ નીચા સ્તર નોંધપાત્ર નબળી મનોસ્થિતિ સાથે જોડવામાં આવેલા છે. એસ્ટ્રોજનનાનું સ્તર સ્થિર થયા બાદ અથવા પુનઃસ્થાપિત થયા બાદ ડિપ્રેસન પોસ્ટપાર્ટમ, પેરીમેનોપોઝ અને પોસ્ટમેનોપોઝમાંથી ક્લિનિકલ રિકવરી અસરકારક જણાઇ હતી.<ref name="pmid16292022">{{vcite journal|author = Douma, S.L, Husband, C., O’Donnell, M.E., Barwin, B.N., Woodend A.K.|title = Estrogen-related Mood Disorders Reproductive Life Cycle Factors|journal = Advances in Nursing Science|volume = 28|issue = 4|pages = 364–375|year = 2005|pmid = 16292022}}</ref><ref name="pmid17909167">{{vcite journal|author = Lasiuk, GC and Hegadoren, KM|title = The Effects of Estradiol on Central Serotonergic Systems and Its Relationship to Mood in Women|journal = Biological Research for Nursing (2007),|volume = 9|issue = 2|pages = 147–160|year = 2007|pmid = 17909167|doi = 10.1177/1099800407305600}}</ref> અન્ય સંશોધનોએ કુલ કોષીય કાર્ય માટે જરૂરી અણુ સાયટોકાઇનની સંભવિત ભૂમિકાની શક્યતા ચકાસી છે. મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરના ચિહ્નો માંદગીની વર્તણૂકના ચિહ્નોને મળતા આવે છે, માંદગીની વર્તણૂક એ રોગપ્રતિકારક તંત્ર જ્યારે ચેપ સામે લડી રહ્યું હોય છે ત્યારે શરીરની પ્રતિક્રિયા છે. આ બાબત તે શક્યતાને પ્રોત્સાહન આપે છે કે સર્ક્યુલેટરી સાયટોકાઇન્સમાં અસાધારણતાના પરિણામ સ્વરૂપ માંદગીની વર્તણૂક સાથે ડિપ્રેસન સંકળાયેલું છે.<ref>{{vcite journal| author=Dantzer R, O'Connor JC, Freund GG, Johnson RW, Kelley KW |year=2008 |title=From inflammation to sickness and depression: when the immune system subjugates the brain |journal=Nat Rev Neurosci |volume=9 |pages=46–56 |pmid=18073775| doi=10.1038/nrn2297| issue=1}}</ref> અંકુશના સ્થાને ડિપ્રેસ્ડ વિષયોમાં આઇએલ-6 (IL-6) અને ટીએનએફ-આલ્ફા (TNF-α)ની ઊંચી રૂધિર સાંદ્રતા દર્શાવતા ક્લિનિકલ લિટરેચરના અધિવિશ્લેષણ ડિપ્રેસનમાં પ્રો-ઇન્ફ્લેમેટરી સાઇટોકાઇન્સની દ્રઢ ભૂમિકા સૂચવે છે.<ref name="pmid 20015486">{{vcite journal|author = Dowlati Y, Herrmann N, Swardfager W, Liu H, Sham L, Reim EK, Lanctot KL|title = A meta-analysis of cytokines in major depression|journal = Biological Psychiatry|volume = 67|issue = 5|pages = 446–457|year = 2010|pmid = 20015486|doi = 10.1016/j.biopsych.2009.09.033}}</ref> === મનોવૈજ્ઞાનિક === વ્યક્તિત્વ અને તેના વિકાસના વિવિધ પાસાઓ ડિપ્રેસનના ઉદભવ અને સાતત્ય સાથે સંકળાયેલા હોય તેમ જણાય છે.<ref name="Raph00">{{vcite book |title=Unmet Need in Psychiatry:Problems, Resources, Responses |editor=Andrews G, Henderson S ''(eds)''|year=2000 |publisher=Cambridge University Press |pages=138–39|chapter= Unmet Need for Prevention|author=Raphael B|isbn=0-521-66229-X}}</ref> તેમાં નકારાત્મક લાગણી એક સામાન્ય પૂર્વચિહ્ન છે.<ref name="pmid19187578">પીએમઆઇડી (PMID)</ref> ડિપ્રેસિવ એપિસોડ પ્રતિકૂળ ઘટનાઓ સાથે દ્રઢપણે સંકળાયેલા હોયા છતાં વ્યક્તિની પરિસ્થિતિને પહોંચી વળવાની શૈલી પણ તેમની સ્થિતિસ્થાપકતા સાથે સંકળાયેલી છે.<ref name="Sad541">{{Harvnb |Sadock|2002| p=541}}</ref> વધુમાં, ઓછું આત્મસન્માન અને આત્મ-પરાજયની લગણી અથવા વિકૃત વિચારો ડિપ્રેસન સાથે સંકળાયેલા છે. જે લોકો ધાર્મિક છે તેમનામાં ડિપ્રેસન આવવાની શક્યતા ઓછી છે તેમજ તેઓ ઝડપથી ડિપ્રેસનમાંથી છૂટકારો મેળવી શકે છે.<ref>{{Cite journal |url=http://www.ingentaconnect.com/content/aap/twr/1999/00000002/00000002/art00008 |title=Religion and depression: a review of the literature |author=McCullough, Michael; Larson, David |journal=Twin Research |volume=2 |issue=2 |date=1 June 1999 |pages=126–136 |pmid=10480747 |publisher=Australian Academic Press |doi=10.1375/136905299320565997 |ref=harv |postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->}}</ref><ref>{{vcite journal|author=Dein, S|title=Religion, spirituality and depression: implications for research and treatment|journal=Primary Care and Community Psychiatry|volume=11|issue=2|pages=67–72|year=2006|url=http://www.librapharm.com/headeradmin/upload/0178web2.pdf|format=PDF|access-date=2008-11-21|doi=10.1185/135525706X121110|accessdate=2011-02-15|archivedate=2006-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061021164223/http://www.librapharm.com/headeradmin/upload/0178web2.pdf}}</ref><ref>{{vcite journal|journal=Rev. Bras. Psiquiatr.|title=Religiousness and mental health: a review |pmid=16924349 |url=http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1516-44462006000300018&lng=en&nrm=iso&tlng=en|date=September 2006|last1=Moreira-Almeida|first1=A|last2=Neto|first2=FL|last3=Koenig|first3=HG|volume=28|issue=3|pages=242–50}}</ref> કયા પરિબળો ડિપ્રેસનના કારણો છે અથવા કયા પરિબળો ડિપ્રેસનની અસર છે તે હંમેશા સ્પષ્ટ નથી છતાં ડિપ્રેસનવાળી જે વ્યક્તિઓ તેમની વિચાર શૈલીને પ્રતિબિંબિત કરી શકે છે કે પડકારી શકે છે તેઓ સુધરેલી મનોસ્થિતિ અને આત્મસન્માન દર્શાવે છે.<ref>{{vcite web|author=Warman DM, [[Aaron Temkin Beck|Beck AT]]|year=2003|url=http://www.nami.org/Template.cfm?Section=About_Treatments_and_Supports&template=/ContentManagement/ContentDisplay.cfm&ContentID=7952|title=About treatment and supports: Cognitive behavioral therapy|work=National Alliance on Mental Illness (NAMI) website|access-date=2008-10-17|accessdate=2021-07-10|archivedate=2008-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081029094646/http://www.nami.org/Template.cfm?Section=About_Treatments_and_Supports&template=%2FContentManagement%2FContentDisplay.cfm&ContentID=7952}}</ref> અમેરિકન મનોરોગ ચિકિત્સક એરોન ટી. બેકએ અત્યારે જે ડિપ્રેસનના જ્ઞાનાત્મક મોડલ તરીકે ઓળખાય છે તે 1960ના દાયકાની શરૂઆતમાં વિકસાવ્યું હતું. તેઓ જ્યોર્જ કેલી અને એલ્બર્ટ એલિસએ અગાઉ કરેલા કામને અનુસર્યા હતા. તેણે દરખાસ્ત કરી હતી કે ડિપ્રેસનની નીચે ત્રણ વિચાર રહેલા છેઃ જેમાં નકારાત્મક વિચારો, પોતાની જાત, પોતાની દુનિયા અને પોતાના ભાવિ અંગે જ્ઞાનાત્મક ભૂલો, હતાશાપૂર્ણ વિચારોની રિકરન્ટ શૈલી અથવા ''પદ્ધતિસર'' નું અને વિકૃત માહિતી પ્રસંસ્કરણની ત્રીપૂટીનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Beckdep">{{Harvnb |Beck|1987| pp=10–15}}</ref> આ સિદ્ધાંતો પરથી તેણે જ્ઞાનાત્મક વર્તણૂકીય થેરાપી (સીબીટી (CBT))ની તકનીક વિકસાવી.<ref>{{Harvnb |Beck|1987| p=3}}</ref> અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક માર્ટિન સેલીગમેન મુજબ, માનવમાં ડિપ્રેસન એ પ્રયોગશાળામાં પ્રાણીઓમાં શિક્ષિત લાચારીને સમાન છે. પ્રયોગશાળામાં પ્રાણીઓ અપ્રિય સ્થિતિમાં રહે છે. તેઓ ભાગી જવાને સક્ષમ છે પરંતુ એમ કરતા નથી કારણકે તેમને પહેલેથી જ શિખવવામાં આવ્યું છે કે તેમની પાસે કોઇ અંકુશ નથી.<ref name="Helplessness">{{vcite book |author=Seligman, M|title=Helplessness: On depression, development and death |pages=75–106|chapter=Depression|publisher=WH Freeman |location=San Francisco, CA, USA |year=1975 |isbn=0716707519}}</ref> 1960ના દાયકામાં એટેચમેન્ટ થિયરી વિકસાવનાર અંગ્રેજી મનોરોગ ચિકિત્સક જોહન બોલ્બી પુખ્તાવસ્થામાં ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર અને બાળપણમાં બાળક અને તેના પુખ્ત વાલી વચ્ચેના સંબંધની ગુણવત્તા વચ્ચે સંબંધ હોવાનું જણાવે છે. "પ્રારંભિક નુકસાનના અનુભવ, વિભાજન અને માતાપિતા અથવા પાલક તરફથી રદીયો અસુરક્ષિત આંતરિક કાર્ય મોડલ રચે છે (જે બાળકને એવો સંદેશ આપે છે તે કે અપ્રિય છે)..... પોતાની જાતની અપ્રિય તરીકે આંતરિક જ્ઞાનાત્મક રજૂઆત અને અપ્રિય અથવા અવિશ્વાસુ તરીકેનું જોડાણ બેકની જ્ઞાનાત્મક ત્રીપૂટીના સતત હશે."<ref name="Ma_attachment"/> વિવિધ પ્રકારના અભ્યાસો એટેચમેન્ટ થિયરીને સમર્થન આપે છે ત્યારે જોતે નોંધેલું પ્રારંભિક જોડાણ અને બાદમાં ડિપ્રેસન વચ્ચે સંબંધ છે કે કેમ તે અંગે સંશોધન અપૂર્ણ છે.<ref name="Ma_attachment">{{vcite journal |author=Ma, K |title=Attachment theory in adult psychiatry. Part 1: Conceptualisations, measurement and clinical research findings |journal=Advances in Psychiatric Treatment|volume=12 |pages=440–449 |year=2006|url=http://apt.rcpsych.org/cgi/content/full/12/6/440 |access-date=2010-04-21}}</ref> ડિપ્રેસનવાળી વ્યક્તિ ઘણીવાર નકારાત્મક ઘટનાઓ માટે પોતાની જાતને દોષી ઠેરવે છે<ref name="Integrative"/> અને પોતાની જાતે નોંધેલા ડિપ્રેસનવાળા હોસ્પિટલમાં દાખલ કરાયેલા કિશોરો પરના 1993ના અભ્યાસમાં જેમ જોવા મળે છે તેમ જે લોકો નકારાત્મક ઘટનાઓ માટે પોતાની જાતને દોષી ઠેરવે છે તેઓ હકારાત્મક પરિણામોનો શ્રેય લઇ શકતા નથી.<ref>{{vcite journal |author=Pinto A, Francis G |year=1993 |title=Cognitive correlates of depressive symptoms in hospitalized adolescents |journal=Adolescence |volume=28 |issue=111 |pages=661–72 |pmid=8237551}}</ref> આ વલણ ડિપ્રેસિવ એટ્રિબ્યુશન અથવા નિરાશાવાદી ખુલાસારૂપ શૈલીના ગુણધર્મ છે.<ref name="Integrative">{{Harvnb|Barlow|2005| pp=230–32}}</ref> સામાજિક જ્ઞાનાત્મક સિદ્ધાંત સાથે સંકળાયેલા કેનેડીયન સામાજિક મનોવૈજ્ઞાનિક એલ્બર્ટ બેન્ડુરા મુજબ, ડિપ્રેસનવાળી વ્યક્તિઓ નિષ્ફળતાના અનુભવ, સામાજિક મોડલની નિષ્ફળતાનું નિરીક્ષણ, તે સફળ થઇ શકશે તેવી સામાજિક માન્યતાનો અભાવ અને ભાર અને તણાવ સહિતની તેની પોતાની શારીરિક અને લાગણીની સ્થિતિને આધારે પોતાની જાત પ્રત્યે નકારાત્મક વિચાર ધરાવે છે. આ પ્રભાવ નકારાત્મક આત્મ-વિભાવના અને આત્મ-કાર્યક્ષમતાના અભાવમાં પરિણમી શકે છે. માટે તેઓ એવું નથી વિચારતા કે તેઓ ઘટનાઓ પર પ્રભાવ પાડી શકે છે અથવા વ્યક્તિગત હેતુ હાંસલ કરી શકે છે.<ref>{{vcite book |author=Bandura A |chapter=Self-Efficacy |title=Encyclopedia of mental health |editor=Friedman H |publisher=Academic Press |location=San Diego |year=1998 |url=http://www.des.emory.edu/mfp/BanEncy.html |access-date=2008-08-17 |isbn=0122266765 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121001051249/http://www.des.emory.edu/mfp/BanEncy.html |date=2012-10-01 }} {{Cite web |url=http://www.des.emory.edu/mfp/BanEncy.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-15 |archive-date=2012-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121001051249/http://www.des.emory.edu/mfp/BanEncy.html |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.des.emory.edu/mfp/BanEncy.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-15 |archive-date=2012-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121001051249/http://www.des.emory.edu/mfp/BanEncy.html |url-status=bot: unknown }}</ref> મહિલાઓમાં ડિપ્રેસનનો અભ્યાસ સૂચવે છે કે, વહેલું માતૃત્વ નુકસાન, વિશ્વાસપાત્ર સંબંધોનો અભાવ, ઘરે કેટલાક બાળકોની સંભાળની જવાબદારી અને બેરોજગારી જેવા અસુરક્ષિત પરિબળો મહિલાઓમાં ડિપ્રેસનનું જોખમ ઉભું કરી શકે છે.<ref>{{vcite book |title=Social Origins of Depression: A Study of Psychiatric Disorder in Women |author=Brown GW, Harris TO |origyear=1978 |year=2001 |publisher=Routledge |isbn=0-415-20268-X|pages=}}</ref> મોટી ઉંમરના પુખ્તોમાં આ પરિબળો આરોગ્ય સમસ્યા, સંભાળ આપવાની અથવા સંભાળ મેળવવાની ભૂમિકામાં સંક્રાંતિને કારણે પત્ની અથવા પુખ્ત બાળકો સાથેના સંબંધમાં પરિવર્તન, પ્રિય વ્યક્તિનું મૃત્યુ અથવા જૂના મિત્રોના આરોગ્યને લગતા જીવન પરિવર્તનોને કારણે તેમની સાથેના સામાજિક સંબંધની પ્રાપ્યતા અથવા ગુણવત્તામાં પરિવર્તન વગેરે હોઇ શકે છે.<ref>{{vcite journal |author=Hinrichsen GA, Emery EE |title=Interpersonal factors and late-life depression |journal=Clinical Psychology: Science and Practice |volume=12|issue=3|pages=264–75 |year=2006|format=Subscription required |doi=10.1093/clipsy/bpi027}}</ref> ડિપ્રેસનને સમજવામાં મનોવિજ્ઞાનની [[મનોવિષ્લેષણ|સાયકોએનાલિટિક]] અને હ્યુમનિસ્ટિક શાખાનું પણ યોગદાન મળ્યું છે. ઓસ્ટ્રેલિયન મનોરોગ ચિકિત્સક સિગમન્ડ ફ્રીયુડના ક્લાસિકલ મનોવિશ્લેષણ મત મુજબ ડિપ્રેસન અથવા ''ખેદોન્માદ'' આંતરવ્યક્તિત્વ નુકસાન<ref name="Carhart-Harris08">{{vcite journal |author=Carhart-Harris RL, Mayberg HS, Malizia AL, Nutt D |title=Mourning and melancholia revisited: Correspondences between principles of Freudian metapsychology and empirical findings in neuropsychiatry |journal=Annals of General Psychiatry |volume=7|pages=9 |year=2008 |pmid=18652673 |pmc=2515304 |doi=10.1186/1744-859X-7-9}}</ref><ref name="autogenerated1">{{cite book |editor=Richards A ''(ed.)'' |last=Freud|first= S|title=11.On Metapsychology: The Theory of Psycholoanalysis |url=https://archive.org/details/onmetapsychology0002freu |chapter=Mourning and Melancholia|pages=[https://archive.org/details/onmetapsychology0002freu/page/245 245]–69 |publisher=Pelican |location=Aylesbury, Bucks |year=1984 |isbn=0-14-021740-1}}</ref> અને જીવનના પ્રારંભિક અનુભવો સાથે સંબંધ ધરાવતા હોઇ શકે છે.<ref name="Radden2003"/> એક્ઝિસ્ટેન્શિયલ થેરાપિસ્ટ એ ડિપ્રેસનને વર્તમાનમાં અર્થ<ref name="Frankl">{{vcite book |author=Frankl VE |title=Man's search for ultimate meaning |publisher=Basic Books |location=New York, NY, USA |year=2000 |pages=139–40 |isbn=0738203548}}</ref> અને ભાવિની દૃષ્ટિના અભાવ સાથે જોડે છે.<ref>{{vcite web |author=Geppert CMA |year=2006 |url=http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/51281 |title=Damage control |work=Psychiatric Times |access-date=2008-11-08 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2020-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200614095727/https://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/51281 }}</ref><ref name="May">{{Harvnb |May|1994| p=133}}</ref> હ્યુમનિસ્ટિક મનોવિજ્ઞાનના સ્થાપક અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક અબ્રાહમ માસલોએ સૂચવ્યું હતું કે, ડિપ્રેસન ત્યારે ઉદભવે છે જ્યારે લોકો તેમની જરૂરિયાતો પુરી કરી શકતા નથી અથવા પોતાની પૂર્ણ ક્ષમતા જાણવા આત્મ-વાસ્તવિકતા જાણી શકતા નથી.<ref>{{cite web|url = http://www.social-psychology.de/do/pt_maslow.pdf|title = Abraham Maslow: Personality Theories|access-date = 2008-10-27|last = Boeree|first = CG|year = 1998|format = PDF|publisher = Psychology Department, Shippensburg University|archive-date = 2021-01-13|archive-url = https://web.archive.org/web/20210113092943/http://www.social-psychology.de/do/pt_maslow.pdf|url-status = dead}}</ref><ref name="Maslow">{{vcite book |author=Maslow A |title=The Farther Reaches of Human Nature|publisher=Viking Books |location=New York, NY, USA |year=1971 |pages=318 |isbn=0670308536}}</ref> === સામાજિક === ગરીબી અને સામાજિક અલગતા માનસિક આરોગ્યની સમસ્યાના વધેલા જોખમ સાથે સંકળાયેલા છે.<ref name="Raph00"/> બાળક સાથે દુર્વ્યવ્હાર (શારીરિક, ભાવુક, જાતીય, અથવા ઉપેક્ષા) પણ પાછલી ઉંમરમાં ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર વિકસાવવાના જોખમ સાથે સંકળાયેલા છે.<ref name="pmid18602762">{{vcite journal |author=Heim C, Newport DJ, Mletzko T, Miller AH, Nemeroff CB |title=The link between childhood trauma and depression: insights from HPA axis studies in humans |journal=Psychoneuroendocrinology |volume=33 |issue=6 |pages=693–710 |year=2008 |pmid=18602762 |doi=10.1016/j.psyneuen.2008.03.008}}</ref> વિકાસના વર્ષો દરમિયાન બાળક શીખે છે કે તેણે સામાજિક વ્યક્તિ કેવી રીતે બનવું, આ બાબતને જોતા આ જોડાણ સારી માન્યતા ધરાવે છે. પાલક દ્વારા બાળક સાથે દુર્વ્યવ્હાર બાળકના વ્યક્તિત્વના વિકાસને અસર કરે છે અને ડિપ્રેસન તેમજ અન્ય ઘણી માનસિક અને ભાવુક સ્થિતિઓ માટે મોટું જોખમ ઉભું કરે છે. પિતૃ ડિપ્રેસન (ખાસ કરીને માતૃપક્ષે) જેવા પરિવારના કાર્યમાં વિક્ષેપ, ગંભીર લગ્ન ઘર્ષણ અથવા છૂટાછેડા, માતાપિતાનું મૃત્યુ અથવા ઉછેરમાં અન્ય વિક્ષેપ વધારાના જોખમ પરિબળો છે.<ref name="Raph00"/> પુખ્તાવસ્થામાં જીવનની તણાવભરી ઘટનાઓ મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ સાથે સંકળાયેલી છે.<ref>{{vcite journal |author=Kessler, RC |year=1997 |title=The effects of stressful life events on depression |journal=Annual revue of Psychology |volume=48|pages=191–214 |pmid=9046559 |doi=10.1146/annurev.psych.48.1.191}}</ref> આ સંદર્ભમાં સામાજિક ઉપેક્ષા સાથે સંકળાયેલી જીવનની ઘટનાઓ ડિપ્રેસન સાથે સંકળાયેલી હોય તેમ જણાય છે.<ref>{{vcite journal |author=Kendler, KS |year=2003 |title=Life event dimensions of loss, humiliation, entrapment, and danger in the prediction of onsets of major depression and generalized anxiety |journal=Archives of General Psychiatry |volume=60|pages=789–796 |pmid=12912762 |doi=10.1001/archpsyc.60.8.789 |last2=Hettema |last3=Butera |last4=Gardner |last5=Prescott |issue=8 |first2=JM |first3=F |first4=CO |first5=CA}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Slavich GM, Thornton T, Torres LD, Monroe SM, Gotlib IH |year=2009 |title=Targeted rejection predicts hastened onset of major depression |journal=Journal of Social and Clinical Psychology |volume=28|pages=223–243 |doi=10.1521/jscp.2009.28.2.223}}</ref> જીવનની તણાવપૂર્ણ ઘટનાની અગાઉ થતો ડિપ્રેસનનો પ્રથમ એપિસોડ રિકરન્ટ હોય છે તેવા પુરાવા તે પૂર્વધારણા સાથે મેળ ખાય છે કે લોકો ડિપ્રેસનના સતત ઉદભવથી જીવનના તણાવ પ્રત્યે વધુ સંવેદનશીલ થાય છે.<ref>{{vcite journal |author=Monroe SM, Slavich GM, Torres LD, Gotlib IH |year=2007 |title=Major life events and major chronic difficulties are differentially associated with history of major depressive episodes |journal=Journal of Abnormal Psychology |volume=116|pages=116–124 |pmid=17324022 |doi=10.1037/0021-843X.116.1.116 |issue=1}}</ref><ref>{{Harvnb |Sadock|2002| p=540}}</ref> જીવનની તણાવપૂર્ણ ઘટનાઓ અને સામાજિક સમર્થન વચ્ચે સંબંધ ચર્ચાનો વિષય છે. સામાજિક સમર્થનનો અભાવ જીવનનો તણાવ ડિપ્રેસન તરફ દોરી જવાની શક્યતા વધારે છે અથવા સામાજિક સમર્થનની ગેરહાજરી તણાવ રચશે જે સીધો ડિપ્રેસન તરફ દોરી જશે.<ref name="Vilhjalmsson">{{vcite journal |author=Vilhjalmsson R |title=Life stress, social support and clinical depression: A reanalysis of the literature |journal=Social Science & Medicine |volume=37 |pages=331–42 |year=1993 |pmid=8356482 |doi=10.1016/0277-9536(93)90264-5 |issue=3}}</ref> ગુનાખોરી અથવા ગેરકાયદે દવાઓને કારણે નેબરહૂડ સોસિયલ ડિસઓર્ડર એ જોખમી પરિબળ છે તેના પુરાવા છે અને સારી સુવિધાઓ સાથે ઊંચો પડોશી સામાજિક આર્થિક દરજ્જો એ રક્ષણાત્મક પરિબળ છે.<ref>{{cite journal | pmid = 18753674 | author-separator =, | last1 = Kim | author-name-separator= | first1 = D| doi=10.1093/epirev/mxn009 | title = Blues from the neighborhood? Neighborhood characteristics and depression. | journal = Epidemiologic reviews | volume=30 | year=2008 | pages=101–17}}</ref> કામ કરવાના સ્થળે પ્રતિકૂળ સ્થિતિ, ખાસ કરીને નિર્ણય લેવાના ઓછા અવકાશ સાથેની પુષ્કળ કામ કરવું પડે તેવી નોકરી, ડિપ્રેસન સાથે સંકળાયેલા છે. જોકે, વિવિધતા અને મુંઝવતા પરિબળો તે પુષ્ટિ કરવી મુશ્કેલ બનાવે છે કે તે સંબંધ ઔપચારિક છે.<ref>{{vcite journal |author=Bonde JP |year=2008|title=Psychosocial factors at work and risk of depression: A systematic review of the epidemiological evidence|journal=Journal of Occupational and Environmental Medicine |volume=65|pages=438–45|pmid=18417557 |doi=10.1136/oem.2007.038430 |issue=7}}</ref> === ઉત્ક્રાંતિક === {{Main|Evolutionary approaches to depression}} ઉત્ક્રાંતિક સિદ્ધાંતની દૃષ્ટએ, કેટલાક કિસ્સામાં મેજર ડિપ્રેસન વ્યક્તિની પ્રજનન ચુસ્તી વધારતી હોવાનું માનવામાં આવે છે. ડિપ્રેસન પ્રત્યે ઉત્ક્રાંતિક અભિગમ અને ઉત્ક્રાંતિક મનોવિજ્ઞાન ચોકક્સ વ્યવસ્થાનો તર્ક આપે છે જે મુજબ ડિપ્રેસન માનવ જનીન સમૂહમાં જનીની રીતે સંકળાયેલું હોઇ શકે છે. તે ડિપ્રેસનના ચોક્કસ ઘટકો જોડાણ અને સામાજિક દરજ્જાને લગતી વર્ણતૂકો જેવા અનુકૂલ છે<ref name="Panksepp02">{{vcite journal |author=Panksepp J, Moskal JR, Panksepp JB, Kroes RA |title=Comparative approaches in evolutionary psychology: Molecular neuroscience meets the mind |journal=Neuroendocrinology Letters |volume=23 |issue=Supplement 4 |pages=105–15 |year=2002 |pmid=12496741 |url=http://www.nel.edu/pdf_w/23s4/NEL231002R11_Panksepp_.pdf |format=PDF |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2011-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110717123221/http://www.nel.edu/pdf_w/23s4/NEL231002R11_Panksepp_.pdf }}</ref> એવી દરખાસ્ત કરીને ડિપ્રેસનના ઊંચા વારસા અને અસ્તિત્વ માટે જવાબદાર ગણે છે.<ref name="Sloman2003">{{vcite journal |author=Sloman L, Gilbert P, Hasey G |title=Evolved mechanisms in depression: The role and interaction of attachment and social rank in depression |journal=Journal of Affective Disorders |volume=74 |issue=2 |pages=107–21 |year=2003 |pmid=12706512 |doi=10.1016/S0165-0327(02)00116-7}}</ref> વર્તમાન વર્તણૂકો સંબંધો અથવા સંસાધનોના નિયમન માટે અનુકૂલન તરીકે સમજાવી શકાય છે જોકે, પરિણામો આધુનિક પર્યાવરણમાં બિનઅનુકૂલનીય હોઇ શકે છે.<ref name="tooby">{{vcite book|year=2005|title=Conceptual foundations of evolutionary psychology. In D. M. Buss (Ed.), ''The Handbook of Evolutionary Psychology''|pages=5–67|publisher=Wiley & Sons|location=Hoboken, NJ|url=http://www.psych.ucsb.edu/research/cep/papers/bussconceptual05.pdf|format=PDF|author=Tooby, J, Cosmides, L}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181217062649/https://www.psych.ucsb.edu/research/cep/papers/bussconceptual05.pdf |date=2018-12-17 }} {{Cite web |url=https://www.psych.ucsb.edu/research/cep/papers/bussconceptual05.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-08-26 |archive-date=2018-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217062649/https://www.psych.ucsb.edu/research/cep/papers/bussconceptual05.pdf |url-status=dead }}{{Cite web |url=https://www.psych.ucsb.edu/research/cep/papers/bussconceptual05.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-08-26 |archive-date=2018-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217062649/https://www.psych.ucsb.edu/research/cep/papers/bussconceptual05.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref> અન્ય દૃષ્ટિબિંદુથી, કાઉન્સેલિંગ થેરાપિસ્ટ ડિપ્રેસનને જૈવરાસાયણિક બિમારી અથા વિકાર તરીકે નહીં પરંતુ જાતવાર ઉદવિકાસ પામેલા લાગણી કાર્યક્રમ તરીકે જુએ છે જે મોટે ભાગે માન્યતા દ્વારા સકિર્ય થાય છે. લગભગ હંમેશા વધુ પડતા નકારાત્મક અભિગમ અને વ્યક્તિગત ઉપયોગિતામાં મોટા ઘટાડો જે કેટલીકવાર અપરાધ, શરમ અથવા રદીયા સાથે સંકળાયેલા હોઇ શકે છે".<ref name="Carey05">{{vcite journal |title=Evolution, depression and counselling |journal=Counselling Psychology Quarterly|year=2005 |author=Carey TJ |volume=18|issue=3 |pages=215–22 |url=http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/ccpq/2005/00000018/00000003/art00005 |doi=10.1080/09515070500304508}}</ref> આ કાર્યક્રમ જૂના શિકારીઓમાં માનવીની ખોરાક માટેની શોધખોળના ભૂતકાળમાં પ્રદર્શિત થઇ હોઇ શકે છે જેઓ ઓછી કુશળતાને કારણે હાંસ્યામાં ધકેલાઇ ગયા હોય અને આજના સમાજમાં બહારના સભ્યો તરીકે હજુ પણ જોવાતા હોય. આવી ઉપેક્ષાને કારણકે પેદા થયેલી બિનઉપયોગિતાની લાગણી મિત્રો અને સ્વજતો તરફથી કાલ્પનિક ટેકો પ્રેરે છે. વધુમાં, વધુ ઇજા સર્જે તેવા કાર્યને અવરોધે તેવી શારીરિક પીડાના ઉદભવે, "સાયકિક મિઝરી" મુશ્કેલ સ્થિતિ પર ઉતાવળી અને બિનઅનુકૂલનીય પ્રતિક્રિયા અટકાવવા ઉદભવી શકે છે.<ref name="Mashman97">{{vcite journal|author=Mashman, RC|title = An evolutionary view of psychic misery|journal = Journal of Social Behaviour & Personality|volume = 12| pages = 979–99 |year=1997|issn=0886-1641}}</ref> === દવા અને દારૂનો ઉપયોગ === {{See also|Mood disorder#Substance-induced mood disorders}} ડીએસએમ-4 (DSM-IV0 મુજબ મનોસ્થિતિના વિકારનું નિદાન થઇ શકતું નથી જો તેનું કારણ "પદાર્થની સીધી ફિઝીયોલોજીકલ અસર"ને કારણે હોય તો. જ્યારે મેજર ડિપ્રેસન જેવો સિન્ડ્રોમ પદાર્થના દુરુપયોગ અથવા દવાની પ્રતિકૂળ પ્રતિક્રિયા દ્વારા સર્જાય તો તેને "પદાર્થ ઉત્તેજિત મનોસ્થિતિ વિક્ષેપ" કહેવાય. નશાખોરી અથવા દારૂના વધુ પડતા સેવનથી મેજર ડિપ્રેસન વિકસવાનું જોખમ વધે છે.<ref>{{vcite journal |author=Fergusson DM, Boden JM, Horwood LJ |title=Tests of causal links between alcohol abuse or dependence and major depression |journal=Arch. Gen. Psychiatry |volume=66 |issue=3 |pages=260–6 |year=2009 |pmid=19255375 |doi=10.1001/archgenpsychiatry.2008.543}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Falk DE, Yi HY, Hilton ME |title=Age of onset and temporal sequencing of lifetime DSM-IV alcohol use disorders relative to comorbid mood and anxiety disorders |journal=Drug Alcohol Depend |volume=94 |issue=1–3 |pages=234–45 |year=2008 |pmid=18215474 |doi=10.1016/j.drugalcdep.2007.11.022 |pmc=2386955}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Schuckit MA, Smith TL, Danko GP |title=A comparison of factors associated with substance-induced versus independent depressions |journal=J Stud Alcohol Drugs |volume=68 |issue=6 |pages=805–12 |year=2007 |pmid=17960298}}</ref> [[ઇથેનોલ|દારૂ]]ની જેમ બેન્ઝોડાયઝીપાઇન પણ મધ્યસ્થ ચેતા તંત્ર શામક છે. આ વર્ગની દવાઓનો સામાન્ય રીતે અનિદ્રા, અસ્વસ્થતા, અને સ્નાયુઓની પીડાની સારવારમાં વપરાય છે. દારૂની જેમ બેન્ઝોડાયઝીપાઇન્સ પણ મેજર ડિપ્રેસન થવાનું જોખમ વધારે છે. ચેતારસાયણ પર દવાઓની અસરને કારણે આ વધેલું જોખમ હોઇ શકે છે. જેમ કે, સેરોટોનિન અને નોરેપાઇનફ્રાઇનનું નીચું સ્તર.<ref name="ashman"/><ref>{{vcite journal |author=Berber MJ |title=Pharmacological treatment of depression. Consulting with Dr Oscar |journal=Can Fam Physician |volume=45 |pages=2663–8 |year=1999 |pmid=10587774 |pmc=2328680 |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/picrender.fcgi?artid=2328680&blobtype=pdf |format=PDF |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2019-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190630214422/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2328680/pdf/canfamphys00045-0117.pdf }}</ref> બેન્ઝોડાયઝીપાઇન્સના લાંબા સમયથી ઉપયોગથી પણ ડિપ્રેસન થઇ શકે છે અથવા વધી શકે છે<ref name="Riss-2008">{{Cite journal|last1 = Riss|first1 = J.|last2 = Cloyd|first2 = J.|last3 = Gates|first3 = J.|last4 = Collins|first4 = S.|title = Benzodiazepines in epilepsy: pharmacology and pharmacokinetics|journal = Acta Neurol Scand|volume = 118|issue = 2|pages = 69–86|year = 2008|doi = 10.1111/j.1600-0404.2008.01004.x|pmid = 18384456|ref = harv}}</ref><ref>{{cite book|last=Semple|first=David|coauthors=Roger Smyth, Jonathan Burns, Rajan Darjee, Andrew McIntosh|title=Oxford Handbook of Psychiatry|origyear=2005|year=2007|publisher=Oxford University Press|location=United Kingdom|isbn=0198527837|page=540|chapter=13}}</ref> અથવા ડિપ્રેસન પ્રોટ્રેક્ટેડ વિથડ્રોઅલ સિન્ડ્રોમનો ભાગ હોઇ શકે છે.<ref name="ashman"/><ref>{{cite book |last1=Collier |first1=Judith |last2=Longmore |first2=Murray |editor1-first=Peter |editor1-last=Scally |title=Oxford Handbook of Clinical Specialties |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000coll_u8b0 |edition=6 |year=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198525189 |page=366 |chapter=4}}</ref><ref>{{vcite journal|journal = Psychiatric Annals|year = 1995|volume = 25|issue = 3|pages = 174–179|title = Protracted Withdrawal From Benzodiazepines: The Post-Withdrawal Syndrome|author = Ashton CH|publisher = benzo.org.uk|url = http://www.benzo.org.uk/pha-1.htm}}</ref><ref>{{vcite web| author= Professor Heather Ashton| year= 2004| url=http://www.benzo.org.uk/pws04.htm| title= Protracted Withdrawal Symptoms From Benzodiazepines|publisher= Comprehensive Handbook of Drug & Alcohol Addiction}}</ref> == નિદાન == {{Further|[[depression (differential diagnoses)]]}} === ક્લિનિકલ આકારણી === {{further|[[Rating scales for depression]]}} નિદાન આકારણી જનરલ પ્રેક્ટિશનર કે મનોચિકિત્સક કે મનોવૈજ્ઞાનિક દ્વારા હાથ ધરવામાં આવે છે.<ref name="NIMHPub"/> જે વ્યક્તિની હાલની પરિસ્થિતિ, જીવનની વિગત અને હાલના ચિહ્નો તથા કૌટુંબિક ઇતિહાસ નોંધે છે. તેનો વ્યાપક તબીબી ઉદેશ વ્યક્તિની મનોસ્થિતિ પર અસર કરતા જૈવવૈજ્ઞાનિક, માનસશાસ્ત્રીય અને સામાજિક પરિબળો નક્કી કરવાનો છે. આકરણીકર્તા વ્યક્તિના તેમની મનોસ્થિતિનું નિયમન કરતા વર્તમાન રસ્તાઓ (આરોગ્ય અથવા અન્ય) જેમ કે, દારૂ અને દવાનો ઉપયોગ, જેવી બાબતોની પણ ચર્ચા કરે છે. આકરણીમાં માનસિક સ્થિતિ કસોટીનો પણ સમાવેશ થાય છે, તે વ્યક્તિની વર્તમાન મનોસ્થિતિ અને વિચાર વિષયની આકરણી છે, જેમાં ખાસ કરીને, નિરાશા અથવા નિરાશાવાદ, આત્મપીડન અથવા આપઘાત અને હકારાત્મક વિચાર અને આયોજનોની ગેરહાજરીનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="NIMHPub"/> ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં તજજ્ઞ માનસિક આરોગ્ય સેવા ભાગ્યે જ જોવા મળે છે અને આમ નિદાન અને વ્યવસ્થાપન મોટે ભાગે પ્રાથમિક સારવાર ક્લિનિક્સ પર જ છોડી દેવાય છે.<ref>{{vcite journal|author=Kaufmann IM |date= September 1, 1993 |title=Rural psychiatric services. A collaborative model |journal=Canadian Family Physician|volume=39|pages=1957–61 |pmc=2379905 |pmid=8219844}}</ref> આ મુદ્દો વિકાસશીલ દેશોમાં વધુ વિકટ છે.<ref>{{vcite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/492941.stm |title=Call for action over Third World depression |access-date=2008-10-11|date=November 1, 1999 |work=BBC News (Health) |publisher=British Broadcasting Corporation (BBC)}}</ref> એકલું ગુણ માપક્રમ પર ગુણ ડિપ્રેસનનું નિદાન કરવા અપુરતું છે.{{Says who|date=October 2010}} પરંતુ તે થોડા સમય માટે ચિહ્નોની ગંભીરતા અંગેનો સંકેત પુરો પાડે છે માટે નિર્ધારિત મહત્તમ ગુણથી વધુ ગુણ ધરાવતા વ્યક્તિનું ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર નિદાન માટે વધુ સઘન મૂલ્યાંકન કરી શકાય.<ref name="pmid12358212"/> આ ઉદેશ માટે કેટલાક પ્રકારના ગુણ માપક્રમનો ઉપયોગ થાય છે.<ref name="pmid12358212">{{vcite journal |author=Sharp LK, Lipsky MS |title=Screening for depression across the lifespan: a review of measures for use in primary care settings |journal=American Family Physician |volume=66 |issue=6 |pages=1001–8 |year=2002 |pmid=12358212}}</ref> ડિપ્રેસનને વધુ સારી રીતે શોધવા સ્ક્રિનિંગ પ્રોગ્રામની તરફેણ કરાઇ છે પરંતુ એવા પુરાવા છે કે તે શોધ દર, સારવાર અથવા પરિણામમાં સુધારો લાવતા નથી.<ref>{{vcite journal |author=Gilbody S, House AO, Sheldon TA |year=2005 |title=Screening and case finding instruments for depression |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=4 |doi=10.1002/14651858.CD002792.pub2 |url=http://www.cochrane.org/reviews/en/ab002792.html |pmid=16235301 |last1=Gilbody |first1=S |last2=House |first2=AO |last3=Sheldon |first3=TA |pages=CD002792 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2009-01-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090107171905/http://www.cochrane.org/reviews/en/ab002792.html }}</ref> પ્રાથમિક સંભાળ ફિઝીશિયન અને બિનમનોરોગ ચિકિત્સક ફિઝીશિયન મુશ્કેલીથી ડિપ્રેસનનું નિદાન કરે છે કારણકે તેમને શારીરિક ચિહ્નો ઓળખવાની અને તેની સારવાર કરવાની તાલીમ આપેલી હોય છે અને ડિપ્રેસન અનેક શારીરિક (સાયકોસોમેટિક) ચિહ્નો પેદા કરી શકે છે. બિનમનોરોગ ચિકિત્સકો બે તૃત્યાંશ ભાગના કેસ ચુકી જાય છે અને અન્ય દર્દીઓને બિનજરૂરી રીતે સારવાર આપે છે.<ref name="pmid17968628">{{vcite journal |author=Cepoiu M, McCusker J, Cole MG, Sewitch M, Belzile E, Ciampi A |title=Recognition of depression by non-psychiatric physicians—a systematic literature review and meta-analysis |journal=J Gen Intern Med |volume=23 |issue=1 |pages=25–36 |year=2008 |pmid=17968628 |pmc=2173927 |doi=10.1007/s11606-007-0428-5}}</ref><ref name="lancet">{{vcite journal |author=Dale J, Sorour E, Milner G |year=2008 |title=Do psychiatrists perform appropriate physical investigations for their patients? A review of current practices in a general psychiatric inpatient and outpatient setting |journal=Journal of Mental Health |volume=17 |issue=3 |pages=293–98|doi=10.1016/S0140-6736(09)60879-5}}</ref> મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરનું નિદાન કરતા પહેલા ડોક્ટર ચિહ્નોના અન્ય કારણો નકારવા માટે સામાન્ય રીતે તબીબી કસોટી અને અને પસંદગીની તપાસ હાથ ધરતા હોય છે. વિવિધ શક્યતા નકારવા રૂધિરના કેટલાક પરિક્ષણ કરવામાં આવે છે જેમાં હાયપોથાયરોડિઝમને બાદ કરવા ટીએસએચ (TSH) અને થાયરોક્સિનનું પ્રમાણ, ચયાપચય વિક્ષેપ નકારવા માટે બેઝિક ઇલેક્ટ્રોલાઇટ અને સિરમ કેલ્શિયમનું પ્રમાણ અને પ્રણાલીગત ચેપ અને દીર્ઘકાલિન રોગ નકારવા ઇએસઆર (ESR) સહિત પૂર્ણ રૂધિર આંકનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{vcite journal |author=Dale J, Sorour E, Milner G |year=2008|title=Do psychiatrists perform appropriate physical investigations for their patients? A review of current practices in a general psychiatric inpatient and outpatient setting |journal=Journal of Mental Health |volume=17 |issue=3|pages=293–98|doi=10.1080/09638230701498325}}</ref> દવા પ્રત્યે પ્રતિકૂળ અસર કરતી પ્રતિક્રિયા અને દારૂના દુરૂપયોગને પણ નકારવામાં આવે છે. પુરૂષમાં ડિપ્રેસન માટે જવાબદાર હાયપોગોનાડિઝમનું નિદાન કરવા ટેસ્ટોસ્ટેરોનના સ્તરનું મૂલ્યાંકન પણ કરી શકાય છે.<ref>{{vcite journal|author=Orengo C, Fullerton G, Tan R |year=2004|title=Male depression: A review of gender concerns and testosterone therapy| journal=Geriatrics |volume=59|issue=10 |pages=24–30 |pmid=15508552}}</ref> ઉંમરલાયક ડિપ્રેસનવાળા વ્યક્તિઓમાં વિષયાત્મક જ્ઞાનાત્મક ફરિયાદો દેખાય છે પરંતુ તે અલઝાઇમરના રોગ જેવા ડિમેન્ટિંગ ડિસઓર્ડરનો પણ સંકેત આપે છે.<ref name="pmid17047326">{{vcite journal |author=Reid LM, Maclullich AM |title=Subjective memory complaints and cognitive impairment in older people |journal=Dementia and geriatric cognitive disorders |volume=22 |issue=5–6 |pages=471–85 |year=2006 |pmid=17047326 |doi=10.1159/000096295}}</ref><ref name="pmid9720486">{{vcite journal |author=Katz IR |title=Diagnosis and treatment of depression in patients with Alzheimer's disease and other dementias |journal=The Journal of clinical psychiatry |volume=59 Suppl 9 |pages=38–44 |year=1998 |pmid=9720486}}</ref> ડિપ્રેસનને ડિમેન્ટીયાથી અલગ પાડવા જ્ઞાનાત્મક પરિક્ષણ અને બ્રેઇન ઇમેજિંગ મદદ કરી શકે છે.<ref name="pmid18004006">{{vcite journal |author=Wright SL, Persad C |title=Distinguishing between depression and dementia in older persons: Neuropsychological and neuropathological correlates |journal=Journal of geriatric psychiatry and neurology |volume=20 |issue=4 |pages=189–98 |year=2007 |pmid=18004006 |doi=10.1177/0891988707308801}}</ref> સીટી (CT) સ્કેન મનોવિક્ષિપ્ત, ઝડપથી વધતા અથવા અસામાન્ય ચિહ્નો ધરાવતા લોકોમાં બ્રેઇન પેથોલોજીની શક્યતા નકારી શકે છે.<ref>{{Harvnb |Sadock|2002| p=108}}</ref> કોઇ પણ જૈવવૈજ્ઞાનિક પરિક્ષણ મેજર ડિપ્રેસનની પુષ્ટિ આપતું નથી.<ref>{{Harvnb |Sadock|2002| p=260}}</ref> તબીબી સંકેત ના મળે ત્યાં સુધી બાદના એપિસોડ માટે તપાસનું પુનરાવર્તન કરાતું નથી. === ડીએસએમ-4-ટીઆર (DSM-IV-TR) અને આઇસીડી-10 (ICD-10) માપદંડ === ડિપ્રેસનની સ્થિતિના નિદાન માટે વ્યાપકપણે ઉપયોગમાં લેવાતા માપદંડ અમેરિકન સાયકિયાટ્રિક એસોસિયેશનની ''ડાયગ્નોસ્ટિક એન્ડ સ્ટેટિસ્ટિકલ મેન્યુઅલ ઓફ મેન્ટલ ડિસઓર્ડર'' (ડીએસએમ-4-ટીઆર (DSM-IV-TR))ની સુધારેલી ચોથી આવૃત્તિ અને વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશનના ''ઇન્ટરનેશનલ સ્ટેટિસ્ટિકલ ક્લાસિફિકેશન ઓફ ડિસીઝ એન્ડ રિલેટેડ હેલ્થ પ્રોબ્લેમ્સ'' (આઇસીડી-10 (ICD-10))માં જોવા મળે છે જેઓ ''રિકરન્ટ ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર'' નામનો ઉપયોગ કરે છે.<ref>{{vcite web|url=http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gf30.htm+f33|title=ICD-10:|publisher=www.who.int|access-date=2008-11-08|accessdate=2011-02-15|archivedate=2009-03-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090315050547/http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gf30.htm+f33}}</ref> બીજા ક્રમની પ્રણાલીનો યુરોપના દેશોમાં ઉપયોગ થાય છે જ્યારે પ્રથમ ક્રમની પ્રણાલીનો અમેરિકા અને અન્ય બિનયુરોપયીન દેશોમાં ઉપયોગ થાય છે.<ref>{{Harvnb |Sadock|2002| p=288}}</ref> અને બંનેના લેખકોએ એકને બીજા સાથે પુષ્ટિ આપવાની દિશામાં કામ કર્યું છે.<ref name="APA372">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=xxix}}</ref> મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરને ડીએસએમ-4-ટીઆર (DSM-IV-TR)માં મનોસ્થિતિ ડિસઓર્ડર તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.<ref name="APA345">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=345}}</ref> નિદાન સિંગલ અથવા રિકરન્ટ મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડની હાજરી આધારિત છે.<ref name="APA349"/> એપિસોડ અને ડિસઓર્ડરની દિશા એમ બંનેને વર્ગીકૃત કરવા વધુ ક્વોલિફાયરોનો ઉપયોગ કરાય છે. જો ડિપ્રેસિવ એપિસોડના લક્ષણો મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડના માટેના માપદંડ ના સંતોષે તો ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર નોટ અધરવાઇઝ સ્પેસિફાઇડ કેટેગરીનું નિદાન થાય છે. આઇસીડી-10 (ICD-10) પ્રણાલી ''મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર'' શબ્દનો ઉપયોગ કરતી નથી પરંતુ ડિપ્રેસિવ એપિસોડના નિદાન (હળવું, મધ્યમ અથવા ગંભીર) માટેના માપદંડને સમાન માપદંડની યાદી આપે છે. જો મેનિયા વગર મલ્ટિપલ એપિસોડ હોય તો ''રિકરન્ટ'' શબ્દ ઉમેરી શકાય છે.<ref>{{vcite web |url=http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online2005/fr-icd.htm?gf30.htm |title=Mood (affective) disorders |access-date=2008-10-19 |work=ICD-10, Chapter V, Mental and behavioural disorders |publisher=World Health Organization (WHO) |year=2004}}</ref> ==== મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ ==== {{Main|Major depressive episode}} મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ ઓછામાં ઓછા બે સપ્તાહ સુધી ગંભીર ડિપ્રેસ્ડ મનોસ્થિતિની હાજરી દ્વારા દર્શાવાય છે.<ref name="APA349"/> એપિસોડ આઇસોલેટેડ અથવા રિકરન્ટ હોઇ શકે છે અને તેને હળવું (લઘુત્તમ માપદંડમાં ઓછા ચિહ્નો), મધ્યમ અથા ગંભીર (સામાજિક અથવા વ્યવસાયિક કામગીરી પર નોંધપાત્ર અસર) એમ વર્ગીકૃત કરાયું છે. મનોવિક્ષિપ્ત સાથેના એપિસોડનો સામાન્ય રીતે ''મનોવિક્ષિપ્ત ડિપ્રેસન'' , જેને ગંભીર ગણવામાં આવે છે, તરીકે ઉલ્લેખ કરાય છે. જો દર્દી મેનિયા અથવા માર્કેડલી એલિવેટેડ મૂડના એપિસોડ ધરાવતો હોય તો બાઇપોલર ડિસઓર્ડરનું પણ નિદાન કરાય છે.<ref name="autogenerated2">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=372}}</ref> મેનિયા વગરના ડિપ્રેસનને ઘણીવાર ''યુનિપોલર'' તરીકે ઉલ્લેખ કરાય છે કારણકે મનોસ્થિતિ એક લાગણી સ્થિતિ અથવા "ધ્રૂવ" પર રહે છે.<ref>{{Harvnb |Parker|1996| p=173}}</ref> ડીએસએમ-4-ટીઆર (DSM-IV-TR) એવા કિસ્સાઓને બાદ કરે છે જ્યાં ચિહ્નો બેરીવમેન્ટનું પરિણામ છે. જોકે, મનોસ્થિતિ રહે અને મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ ડેવલપના લક્ષણો દર્શાવે તો ડિપ્રેસિવ એપિસોડમાંથી નોર્મલ બેરીવમેન્ટ થવાની શક્યતા હોય છે.<ref name="APA352">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=352}}</ref> આ માપદંડની ટીકા થઇ છે કારણકે તેઓ ડિપ્રેસન થઇ શકે તેવા વ્યક્તિગત અને સામાજિક સંદર્ભોના અન્ય પાસાઓને ધ્યાનમાં લેવાયા નથી.<ref name="Wakefield07">{{vcite journal |author=Wakefield JC, Schmitz MF, First MB, Horwitz AV |title=Extending the bereavement exclusion for major depression to other losses: Evidence from the National Comorbidity Survey |journal=Archives of General Psychiatry |volume=64 |issue=4 |pages=433–40 |year=2007 |pmid=17404120 |doi=10.1001/archpsyc.64.4.433 |url=http://archpsyc.ama-assn.org/cgi/content/full/64/4/433|laysummary=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/04/02/AR2007040201693.html |laysource=The Washington Post|laydate=2007-04-03}}</ref> વધુમાં કેટલાક અભ્યાસોમાં ડીએસએમ-IV (DSM-IV) કટ-ઓફ માપદંડ માટે બહુ ઓછો પ્રયોગમૂલક ટેકો જણાયો છે જે સંકેત આપે છે કે તેઓ વિવિધ પ્રકારની ગંભીરતા અને સમયના ડિપ્રેસિવ ચિહ્નોના કોન્ટિનમ પર લદાયેલા ડાયગ્નોસ્ટિક કન્વેન્શન છે.<ref name="Kendler98">{{vcite journal |author=Kendler KS, Gardner CO |title=Boundaries of major depression: An evaluation of DSM-IV criteria |journal=American Journal of Psychiatry |volume=155 |issue=2 |pages=172–77 |pmid=9464194 |url=http://ajp.psychiatryonline.org/cgi/content/full/155/2/172 |date= February 1, 1998}}</ref> એક્સક્લુડેડ એ સંબંધિત નિદાનની શ્રેણી છે જેમાં ડાયસ્થિમિયા, જેમાં દીર્ઘકાલિન પરંતુ હળવી મનોસ્થિતિ વિક્ષેપ હોય છે;<ref name="harvnb">{{Harvnb |Sadock|2002| p=552}}</ref> રિકરન્ટ બ્રીફ ડિપ્રેસન, જે ટૂંકા ડિપ્રેસિવ એપિસોડ ધરાવે છે;<ref>{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=778}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Carta MG, Altamura AC, Hardoy MC |year=2003|title=Is recurrent brief depression an expression of mood spectrum disorders in young people? |journal=European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience |volume=253 |issue=3 |pages=149–53 |doi=10.1007/s00406-003-0418-5 |pmid=12904979 |last1=Carta |first1=MG |last2=Altamura |first2=AC |last3=Hardoy |first3=MC |last4=Pinna |first4=F |last5=Medda |first5=S |last6=Dell'osso |first6=L |last7=Carpiniello |first7=B |last8=Angst |first8=J}}</ref> માઇનોર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર, જેમાં મેજર ડિપ્રેસનના માત્ર કેટલાક જ ચિહ્નો હાજર હોય છે;<ref>{{vcite journal |author=Rapaport MH, Judd LL, Schettler PJ |year=2002|title=A descriptive analysis of minor depression |journal=American Journal of Psychiatry |volume=159 |issue=4 |pages=637–43 |pmid=11925303 |doi=10.1176/appi.ajp.159.4.637}}</ref> અને એડજસ્ટમેન્ટ ડિસઓર્ડર વિથ ડિપ્રેસ્ડ મૂડ, જેમાં ઓળખી શકાય તેવી ઘટના અથવા સ્ટ્રેસર પર માનવશાસ્ત્રીય પ્રતિભાવમાંથી ઉદભવતો નિરુત્સાહ હોય છે.<ref name="psychiatric355">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=355}}</ref> ==== પેટાપ્રકારો ==== ડીએસએમ-4-ટીઆર (DSM-IV-TR) એમડીડી (MDD)ના વધુ પાંચ પેટાપ્રકારોને ઓળખે છે જેને ''સ્પેસિફાયર'' કહેવાય છે. તે લંબાઇ, ગંભીરતા અને મનોવિક્ષિપ્ત લક્ષણોની હાજરી ઉપરાંતના છે. * '''મેલાન્કોલિક ડિપ્રેસન''' તેને મોટા ભાગની અથવા તમામ પ્રવૃતિમાંથી ખુશી ગુમાવવી, સુખદ સંવેદના પ્રત્યે પ્રતિભાવની નિષ્ફળતા, મનોસ્થિતિની ગુણવત્તા શોક અથવા નુકસાનમાં હોય તેના કરતા વધુ ઘેરી હોય, સવારના કલાકોમાં ચિહ્નો વધુ ગંભીર બનવા, વહેલી સવારે ઉઠી જવું, સાયકોમોટર રિટાર્ડેશન, વધુ પડતું વજન ઉતરી જવું (જોકે તેને એનોરેક્સિયા નર્વોસા ના સમજવુ જોઇએ), અથવા વધુ પડતા અપરાધ ભાવ દ્વારા પ્રદર્શિત કરાય છે.<ref>{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| pp=419–20}}</ref> * '''એટાયપિકલ ડિપ્રેસન''' મનોસ્થિતિ પ્રતિક્રિયતા (પેરાડોક્સિકલ એન્હીડોનીયા) અને હકારાત્મકતા, નોધપાત્ર વજન વધારો અથવા ભૂખમાં વધારો (સાનુકૂળ ખોરાક), વધુ પડતી ઊંઘ અથવા અનિદ્રા (અતિ નિદ્રાશીલતા), લેડન પેરાલિસિસ તરીકે ઓળખાતું અંગો પર સંવેદન અને આંતરવ્યક્તિત્વ નકાર પ્રત્યે વધુ પડતી સંવેદનશીલતાના પરિણામ સ્વરૂપ નોંધપાત્ર સામાજિક નબળાઇ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.<ref>{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a|pp=421–22}}</ref> * '''કેટાટોનિક ડિપ્રેસન''' એ મેજર ડિપ્રેસનનું દુર્લભ અને ગંભીર સ્વરૂપ જેમાં ચાલક વર્તણૂક અને અન્ય ચિહ્નો સંકળાયેલા હોય છે. અહીં વ્યક્તિ ચૂપ બેસી રહે છે અને લગભગ સ્ટુપોરોઝ હોય છે અને સ્થિર રહે છે અથવા કારણ વગરની અથવા બિનપરંપરાગત હિલચાલ દર્શાવે છે. કેટાટોનિક ચિહ્નો સ્કિઝોફ્રેનિયા અથવા મેનિક એપિસોડમાં પણ દેખાય છે અથવા ન્યૂરોલેપ્ટિક મેલાઇનન્ટ સિન્ડ્રોમ દ્વારા સર્જાઇ શકે છે.<ref>{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| pp=417–18}}</ref> * '''પોસ્ટપાર્ટમ ડિપ્રેસન''' , અથવા ''' [[wiktionary:puerperium|પ્યુરપેરિયમ]] સાથે સંકળાયેલા માનસિક અને વર્તણૂક ડિસઓર્ડર, બીજે ક્યાંય વર્ગીકૃત કરાયા નથી''' ,<ref>{{vcite web |url=http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gf50.htm+f530 |title=ICD-10: |publisher=www.who.int |access-date=2008-11-06 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2009-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090316211209/http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gf50.htm+f530 }}</ref> તે બાળકને જન્મ આપ્યા બાદ ઘણીવાર મહિલામાં અનુભવાતું તીવ્ર, સાતત્યપૂર્ણ અને ઘણીવાર અક્ષમ ડિપ્રેસનનો ઉલ્લેખ કરે છે. નવી માતાઓમાં પોસ્ટપાર્ટમ ડિપ્રેસનનો દર 10–15% છે. ડીએસએમ-IV (DSM-IV) જણાવે છે કે પોસ્ટપાર્ટમ ડિપ્રેસન તરીકે લાયક થવા બાળકના જન્મના એક મહિનાની અંદર ડિપ્રેસન શરૂ થાય છે. એવું કહેવાય છે કે પોસ્ટપાર્ટમ ડિપ્રેસન ત્રણ મહિના સુધી લાંબુ ચાલે છે.<ref>{{vcite web |author=Nonacs, Ruta M |url=http://www.emedicine.com/med/topic3408.htm |publisher=eMedicine |title=Postpartum depression|date=December 4, 2007|access-date=2008-10-30}}</ref> * '''સીઝનલ એફેક્ટિવ ડિસઓર્ડર''' (SAD) એ ડિપ્રેસનનું એવું સ્વરૂપ છે જેમાં ડિપ્રેસિવ એપિસોડ પાનખર અથવા શિયાળામાં થાય છે અને વસંતમાં મટી જાય છે. બે વર્ષ અથવા લાંબા સયમગાળામાં ઠંડા મહિનાઓમાં જો ઓછામાં ઓછા બે એપિસોડ થાય તો નિદાન કરાય છે.<ref>{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=425}}</ref> === વિભેદક નિદાન === {{Main|Depression (differential diagnoses)}} મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરને મહત્તમ સંભવિત નિદાન તરીકે નક્કી કરવા, અન્ય સંભવિત નિદાન પણ કરવા જોઇએ જેમાં ડાયસ્થિમિયા, ડિપ્રેસનવાળી મનોસ્થિતિ સાથે એડજસ્ટમેન્ટ ડિસઓર્ડર અથવા બાઇપોલર ડિસઓર્ડરનો પણ સમાવેશ થાય છે. ડાયસ્થિમિયા એ દીર્ઘકાલિન, પ્રમાણમાં હળવો મનોસ્થિતિ વિક્ષેપ છે જેમાં વ્યક્તિ બે વર્ષના સમયગાળામાં લગભગ દરરોજ નિરુત્સાહ અનુભવે છે. તેના ચિહ્નો મેજર ડિપ્રેસન ચિહ્નો જેટલા ગંભીર હોતા નથી, જોકે, ડાયસ્થિમિયા ધરાવતા લોકો મેજર ડિપ્રેસનના બીજા એપિસોડ પ્રત્યે અસુરક્ષિત હોય છે (તેનો ઘણી વાર ''ડબલ ડિપ્રેસન'' તરીકે ઉલ્લેખ કરાય છે).<ref name="harvnb"/> ડિપ્રેસનવાળી મનોસ્થિતિની સાથે એડજસ્ટમેન્ટ ડિસઓર્ડર એ એક મનોસ્થિતિ વિક્ષેપ છે જે ઓળખી શકાય તેવી ઘટના અથવા સ્ટ્રેસર પર માનસશાસ્ત્રીય પ્રતિભાવ તરીકે દેખાય છે જેમાં પરિણામી લાગણી અથવા વર્તણૂકીય ચિહ્નો નોંધપાત્ર હોય છે પરંતુ મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડના માપદંડ સંતોષતા નથી.<ref name="psychiatric355"/> બાઇપોલર ડિસઓર્ડર, જે ''મેનિક–ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર'' તરીકે પણ ઓળખાય છે, એ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં ડિપ્રેસનવાળા તબકકા મેનિયા અથવા હાયપોમેનિયાના સમયગાળા સાથે બદલાય છે. ડિપ્રેસનને અત્યારે અલગ ડિસઓર્ડર તરીકે વર્ગીકૃત કરાયો છે છતાં તેના પર ચર્ચા ચાલી રહી છે કારણકે મેજર ડિપ્રેસનનું વ્યક્તિગત વિશ્લેષણ કેટલાક હાઇપોમેનિક ચિહ્નો અનુભવે છે જેમાં મૂડ ડિસઓર્ડર કોન્ટિનમનો પણ સમાવેશ થાય છે.<ref>{{vcite journal |author=Akiskal HS, Benazzi F |year=2006 |title=The DSM-IV and ICD-10 categories of recurrent [major] depressive and bipolar II disorders: Evidence that they lie on a dimensional spectrum |journal=Journal of Affective Disorders |volume=92 |issue=1 |pages=45–54 |pmid=16488021 |doi=10.1016/j.jad.2005.12.035}}</ref> મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરનું નિદાન કરતા પહેલા અને ડિસઓર્ડરોની શક્યતા નકારવી જોઇએ. જેમાં શારીરિક બિમારી દવાઓ, અને પદાર્થના દુરૂપયોગને ડિપ્રેસનનો સમાવેશ થાય છે. શારીરિક બિમારીને કારણે ડિપ્રેસનનું સામાન્ય તબીબી સ્થિતિને કારણે મનોસ્થિતિ ડિસઓર્ડર તરીકે નિદાન કરાય છે. આ સ્થિતિ ઇતિહાસ, પ્રયોગશાળાના તારણો અથવા શારીરિક તપાસને આધારે નક્કી કરાય છે. જ્યારે દવાના દુરૂપયોગ, દવા અથવા ઝેરના સંસર્ગ સહિત પદાર્થના દુરૂપયોગથી ડિપ્રેસન થાય છે ત્યારે તેનું પદાર્થ ઉત્તેજિત મનોસ્થિતિ ડિસઓર્ડર તરીકે નિદાન થાય છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.psychnet-uk.com/dsm_iv/major_depression.htm|title=Differential Diagnosis|access-date=2010-07-16|archive-date=2010-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20101128191008/http://www.psychnet-uk.com/dsm_iv/major_depression.htm|url-status=dead}}</ref> આવા વર્ગમાં પદાર્થને મનોસ્થિતિ વિક્ષેપ સાથે સંકળાયેલો માનવામાં આવે છે. સ્કિઝોએફેક્ટિવ ડિસઓર્ડર એ મનોવિક્ષિપ્ત લક્ષણો સાથેના મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર કરતા અળગ છે કારણકે સ્કિઝોએફેક્ટિવ ડિસઓર્ડરમાં મોટા મનોસ્થિતિ ચિહ્નોની ગેરહાજરીમાં ઓછામાં ઓછા બે સપ્તાહ સુધી ભ્રમણા અથવા દગભ્રમ થવા જોઇએ. સ્કિઝોફ્રેનિયા દરમિયાન ડિપ્રેસનના ચિહ્નો ઓળખી શકાય છે, નહીં તો, ભ્રમણા ડિસઓર્ડર, અને મનોવિક્ષિપ્ત ડિસઓર્ડર નક્કી કરી શકાતા નથી. અને આવા કિસ્સાઓમાં આ ચિહ્નો આ ડિસઓર્ડર સાથે સંકળાયેલા હોવાનું માનવામાં આવે છે, માટે ડિપ્રેસનના ચિહ્નો મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ માટેના પૂર્ણ માપદંડ ના સંતોષે ત્યાં સુધી અલગથી નિદાન જરૂરી નથી. તે કિસ્સામાં, નહીં તો ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરનું નિદાન તેમજ સ્કિઝોફ્રેનિયાનું નિદાન નહી કરાય. મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર ડિમેન્ટીયાના ડિસઓરિએન્ટેશન, એપથી, એકાગ્રતામાં મુશ્કેલી અને સ્મરણશક્તિ લોપ જેવા કેટલાક જ્ઞાનાત્મક ચિહ્નો અને મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડના ચિહ્નો વચ્ચે ગુંચવણ ના થવી જોઇએ. ઉંમરલાયક દર્દીઓમાં તે નક્કી કરવા મુશ્કેલ છે. આવા કિસ્સાઓમાં, બંને ડિસઓર્ડરનું વિભેદન કરવા દર્દીની પ્રિમોર્બિડ સ્થિતિ મદદ કરી શકે છે. ડિમેન્ટીયાના કિસ્સામાં ધટતા જ્ઞાનાત્મક કાર્યનો પ્રિમોર્બિડ ઇતિહાસ હોઇ શકે છે. મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરના કિસ્સામાં દર્દી પ્રમાણમાં સામાન્ય પ્રિમોર્બિડ સ્થિતિ અને ડિપ્રેસન સાથે જ્ઞાનાત્મક ઘટાડો દર્શાવે છે. == અટકાયત == 2008ના એક અધિવિશ્લેષણમાં જણાયું હતું કે આંતરવ્યક્તિત્વ થેરાપી વર્તણૂકીય મધ્યસ્થી ડિપ્રેસનના નવા હુમલને અટકાવવા માટે અસરકારક છે.<ref>{{vcite journal |author=Cuijpers P, van Straten A, Smit F, Mihalopoulos C, Beekman A |title=Preventing the onset of depressive disorders: a meta-analytic review of psychological interventions |journal=Am J Psychiatry |volume=165 |issue=10 |pages=1272–80 |year=2008 |pmid=18765483 |doi=10.1176/appi.ajp.2008.07091422}}</ref> આવી દરમિયાનગીરી જ્યારે વ્યક્તિગત અથવા નાના જૂથ પર લાગુ કરવામાં આવે છે ત્યારે તે સૌથી અસરકારક હોવાનું જણાયું હોવાથી એવું સૂચન કરાયું છે કે તે [[ઇન્ટરનેટ]]ના માધ્યમથી તેના મોટા લક્ષિત દર્શકગણ સુધી સૌથી કાર્યક્ષમ રીતે પહોંચી શકાય છે.<ref>{{vcite web |author=Christensen H; Griffiths KM. |year=2002 |url=http://www.mja.com.au/public/issues/177_07_071002/chr10370_fm.pdf |title=The prevention of depression using the Internet |work=Medical Journal of Australia |access-date=2009-04-02 |format=PDF |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2004-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040725184634/http://www.mja.com.au/public/issues/177_07_071002/chr10370_fm.pdf }}</ref> જોકે, અગાઉના અધિવિશ્લેષણમાં ક્ષમતા વર્ધન ઘટકો સાથેના અટકાયત કાર્યક્રમો વર્તણૂકલક્ષી કાર્યક્રમો કરતા ઉપલી કક્ષાના જણાયા હતા અને ઉંમરલાયક વ્યક્તિ માટે વર્તણૂકીય કાર્યક્રમો ખાસ કરીને બિનમદદ કર્તા જણાયા હતા. ઉંમરલાયક વ્યક્તિઓ માટે સામાજિક સહાય કાર્યક્રમો લાભકર્તા હતા. વધુમાં, ડિપ્રેસનને અટકાવવા માટે શ્રેષ્ઠ જણાયેલા કાર્યક્રમમાં આઠ કરતા વધુ સત્રો હોય છે અને પ્રત્યેક સત્ર 60થી 90 મિનીટ સુધી ચાલે છે. આ કાર્યક્રમો નીચલી કક્ષાના અને પ્રોફેશનલ કામદારોના મિશ્રણ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા અને તે ઊચ્ચ ગુણવત્તાવાળી સંશોધન ડિઝાઇન, એટ્રિશન દર અને સુઘટિત દરમિયાનગીરી ધરાવતા હતા.<ref>{{vcite web |author=Jané-Llopis E; Hosman C; Jenkins R; Anderson P.|year=2003 |url=http://bjp.rcpsych.org/cgi/reprint/183/5/384.pdf |title=Predictors of efficacy in depression prevention programmes |work=British Journal of Psychiatry |access-date=2009-04-02 |format=PDF}}</ref> "કોપિંગ વિથ ડિપ્રેસન" કોર્સ (સીડબલ્યુડી (CWD)) ડિપ્રેસનની સારવાર અને અટકાયત માટે મનોશૈક્ષણિક દરમિયાનગીરી (વિવિધ વસતીમાં તેની સ્વીકૃતિ અને તેના પરિણામ એમ બંને માટે) સૌથી સફળ હોવાનો દાવો કરાયો છે. મેજર ડિપ્રેસનમાં તે 38 ટકા જોખમ ઘટાડે છે અને અન્ય મનોરોગ ચિકિત્સા પદ્ધતિઓની તુલનાએ ઘણી અસરકારક છે.<ref>{{vcite journal |author=Cuijpers P, Muñoz RF, Clarke GN, Lewinsohn PM |title=Psychoeducational treatment and prevention of depression: the "Coping with Depression" course thirty years later. |journal=Clinical Psychology Review |volume=29 |issue=5 |pages=449–458 |year=2009 |pmid=pmid19450912 |doi=10.1016/j.cpr.2009.04.005}}</ref> == વ્યવસ્થાપન == <div class="dablink">પ્રમાણભૂત, ભાગ્યે જ વપરાયેલા અને વધુ પ્રાયોગિક સારવારો માટે જૂઓ [[:Treatment for depression|ટ્રીટમેન્ટ ફોર ડિપ્રેસન]].</div> ડિપ્રેસન માટેની સૌથી સામાન્ય ત્રણ સારવારમાં મનોરોગ ચિકિત્સા, દવાઓ અને ઇલેક્ટ્રોકન્વલ્સિસ થેરાપીનો સમાવેશ થાય છે. મનોરોગ ચિકિત્સાએ 18 વર્ષથી નીચેના લોકો માટે પસંદગીની સારવાર છે જ્યારે ઇલેક્ટ્રોકન્વલ્સિસ થેરાપીનો છેલ્લા પ્રયાસ તરીકે જ ઉપયોગ કરાય છે. આઉટપેશન્ટને આધારે સંભાળ આપવામાં આવે છે જ્યારે ઇનપેશન્ટ એકમ પર સારવાર પર વિચાર કરવામાં આવે છે જ્યારે પોતાના અથવા અન્ય પર નોંધપાત્ર જોખમ હોય. વિકાસશીલ દેશોમાં સારવારના વિકલ્પો ઘણા મર્યાદિત છે જ્યારે મનોરોગ આરોગ્ય કર્મચારી, દવા અને મનોરોગ ચિકિત્સાની પ્રાપ્યતા ઘણીવાર મુશ્કેલ હોય છે. ઘણા દેશોમાં માનસિક આરોગ્ય સેવાનો વિકાસ ઘણો જ ઓછો છે. વિપરિત પુરાવા મળ્યા હોવા છતાં ડિપ્રેસનને વિકસિત દુનિયાની ઘટના તરીકે જોવામાં આવે છે અને જીવન પર જોખમ કરતી સ્થિતિ તરીકે જોવામાં આવતી નથી.<ref name="Patel04">{{vcite journal |author=Patel V, Araya R, Bolton P |year=2004|title=Editorial: Treating depression in the developing world|journal=Tropical Medicine & International Health|format=Subscription required|volume=9|issue=5 |pages=539–41|doi=10.1111/j.1365-3156.2004.01243.x |pmid=15117296 |last1=Patel |first1=V |last2=Araya |first2=R |last3=Bolton |first3=P}}</ref> === મનોરોગ ચિકિત્સા === વ્યક્તિગત અથવા જૂથો પર મનોરોગ ચિકિત્સા આપવામાં આવે છે. આ ચિકિત્સા સાયકોથેરાપિસ્ટ, મનોરોગ ચિકિત્સક, મનોવૈજ્ઞાનિકો, ક્લિનિકલ સામાજિક કાર્યકરો, કાઉન્સેલર અને યોગ્ય રીતે તાલીમ પામેલી મનોરોગ ચિકિત્સક પરિચારિકા જેવા માનસિક આરોગ્ય વ્યવસાયિકો દ્વારા આપવામાં આવે છે. ડિપ્રેસનનું સ્વરૂપ વધુ જટીલ અને દીર્ઘકાલિન હોય તો દવા અને મનોરોગ ચિકિત્સાના મિશ્રણનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.<ref>{{vcite journal|author=Thase, ME|title=When are psychotherapy and pharmacotherapy combinations the treatment of choice for major depressive disorder?|journal= Psychiatric Quarterly |volume=70|issue=4|pages= 333–46|year=1999|pmid = 10587988|doi = 10.1023/A:1022042316895}}</ref> નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર હેલ્થ એન્ડ ક્લિનિકલ એક્સલન્સ મુજબ, 18 વર્ષથી નીચેના લોકો માટે દવા માત્ર માનસશાસ્ત્રીય ચિકિત્સા પદ્ધતિને અનુરૂપ દવા આપવી જોઇએ જેમાં સીબીટી (CBT), આંતરવ્યક્તિત્વ થેરાપી અથવા પરિવાર થેરાપીનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="NICEkids5">{{vcite book |author=[[National Institute for Health and Clinical Excellence|NICE]] |title=NICE guidelines: Depression in children and adolescents |publisher=NICE |location=London |year=2005 |pages=5 |isbn=1-84629-074-0 |url=<!--http://www.nice.org.uk/Guidance/CG28/QuickRefGuide/pdf/English--> |access-date=2008-08-16}}</ref> ઉંમરલાયક વ્યક્તિઓમાં મનોરોગ ચિકિત્સા અસરકારક જણાઇ છે.<ref>{{vcite journal|author=Wilson KC, Mottram PG, Vassilas CA|title=Psychotherapeutic treatments for older depressed people|journal= Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=23|issue=1|pages=CD004853|year=2008|pmid = 18254062|doi=10.1002/14651858.CD004853.pub2}}</ref><ref>{{vcite journal|author=Cuijpers P, van Straten A, Smit F|title=Psychological treatment of late-life depression: a meta-analysis of randomized controlled trials|journal= International Journal of Geriatric Psychiatry|volume=21|issue=12|pages= 1139–49|year=2006|pmid = 16955421|doi=10.1002/gps.1620}}</ref> સફળ મનોરોગ ચિકિત્સા તે બંધ કર્યા બાદ અથવા અન્ય બૂસ્ટર સત્ર સાથે બદલવા બાદ પણ ડિપ્રેસનનું આવર્તન ઘટાડતી હોય તેમ જોવા મળી છે. ડિપ્રેસન માટે મનોરોગ ચિકિત્સાનું સૌથી વધુ અભ્યાસ થયેલું સ્વરૂપ સીબીટી (CBT) છે જે ક્લાયન્ટને આત્મ પરાજયનો પડકાર કરવાનું અને વિચાર કરવાનો પ્રયાસ અને બિનસર્જનાત્મક વર્તણૂક બદલવાનું શિખવે છે. 1990ના દાયકાની મધ્યમાં શરૂ થયેલા સંશોધનો સૂચવે છે કે સીબીટી (CBT) મધ્યમથી ગંભીર ડિપ્રેસન ધરાવતા દર્દીઓમાં એન્ટીડિપ્રેસન્ટ જેટલી અથવા તેનાથી વધુ સારી રીતે કામ કરે છે.<ref>{{vcite journal |author=Dobson KS |title=A meta-analysis of the efficacy of cognitive therapy for depression |journal=J Consult Clin Psychol |volume=57 |issue=3 |pages=414–9 |year=1989 |pmid=2738214 |doi= 10.1037/0022-006X.57.3.414}}</ref><ref name="RothFonagy78">{{cite book |title=What Works for Whom? Second Edition: A Critical Review of Psychotherapy Research|last=Roth |first=Anthony |coauthors=Fonagy, Peter |year=2005|origyear=1996 |publisher=Guilford Press |isbn=159385272X |pages=78}}</ref> સીબીટી (CBT) ડિપ્રેસનવાળા તરૂણો માટે અસરકારક છે<ref name="pmid9444896">{{vcite journal |author=Klein, Jesse |title=Review: Cognitive behavioural therapy for adolescents with depression|journal=Evidence-Based Mental Health|volume=11 |pages=76 |year=2008|url=http://ebmh.bmj.com/cgi/content/full/11/3/76|access-date=2008-11-27 |doi=10.1136/ebmh.11.3.76 |pmid=18669678 |last1=Weersing |first1=VR |last2=Walker |first2=PN |issue=3}}</ref>, જોકે ગંભીર એપિસોડ પર તેની અસરકારકતા ચોક્કસ જાણી શકાઇ નથી.<ref name="pmid9596592">{{vcite journal |author=Harrington R, Whittaker J, Shoebridge P, Campbell F|title=Systematic review of efficacy of cognitive behaviour therapies in childhood and adolescent depressive disorder|journal=[[BMJ]]|volume=325|issue=7358 |pages=229–30 |year=1998|pmid=9596592 |doi=10.1136/bmj.325.7358.229 |pmc=28555}}</ref> ફ્લુક્સેટાઇનને સીબીટી (CBT) સાથે મિશ્રણ કરવાથી વધારાનો કોઇ લાભ મળ્યો નથી,<ref name="pmid17556431">{{vcite journal |author=Goodyer I, Dubicka B, Wilkinson P |title=Selective serotonin reuptake inhibitors (SSRIs) and routine specialist care with and without cognitive behaviour therapy in adolescents with major depression: Randomised controlled trial |journal=[[BMJ]] |volume=335 |issue=7611 |pages=142 |year=2007 |pmid=17556431 |pmc=1925185 |doi=10.1136/bmj.39224.494340.55 |last12=White |first12=L |last13=Harrington |first13=R}}</ref><ref name="pmid18462573">{{vcite journal |author=Goodyer IM, Dubicka B, Wilkinson P |title=A randomised controlled trial of cognitive behaviour therapy in adolescents with major depression treated by selective serotonin reuptake inhibitors. The ADAPT trial |journal=Health Technology Assessment |volume=12 |issue=14 |pages=1–80 |year=2008 |pmid=18462573 |url=http://www.hta.ac.uk/execsumm/summ1214.htm |last12=White |first12=L |last13=Harrington |first13=R |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2009-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090321234502/http://www.hta.ac.uk/execsumm/summ1214.htm }}</ref> અથવા મોટા ભાગના કિસ્સામાં બહુ જ ઓછો લાભ મળ્યો છે.<ref name="pmid18413703">{{vcite journal |author=Domino ME, Burns BJ, Silva SG |title=Cost-effectiveness of treatments for adolescent depression: Results from TADS |journal=American Journal of Psychiatry |volume=165 |issue=5 |pages=588–96 |year=2008 |pmid=18413703 |doi=10.1176/appi.ajp.2008.07101610}}</ref> કેટલીક બાબતો તરૂણોમાં જ્ઞાનાત્મક વર્તણુકીય થેરાપીની સફળતાનો આગાહી કરે છે જેમાં તાર્કિક વિચારનું ઊંચું સ્તર, ઓછી નિરાશા, ઓછા નકારાત્મક વિચારો અને ઓછી જ્ઞાનાત્મક વિકૃતિઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{vcite journal |last=Becker |first=SJ|title=Cognitive-Behavioral Therapy for Adolescent Depression: Processes of Cognitive Change |journal=Psychiatric Times|volume=25 |issue=14 |year=2008 |url= http://www.psychiatrictimes.com/depression/article/10168/1357884}}</ref> સીબીટી (CBT) રિલેપ્સ અટકાવવામાં લાભકારક છે.<ref name="pmid15328551">{{vcite journal|pmid=15328551|year=2003|last1=Almeida|first1=AM|last2=Lotufo Neto|first2=F|title=Cognitive-behavioral therapy in prevention of depression relapses and recurrences: a review|volume=25|issue=4|pages=239–44|pmid=15328551|journal=Revista brasileira de psiquiatria (Sao Paulo, Brazil : 1999)}}</ref><ref name="pmid16787553">{{vcite journal|pmid=16787553|year=2007|last1=Paykel|first1=ES|title=Cognitive therapy in relapse prevention in depression.|volume=10|issue=1|pages=131–6|doi=10.1017/S1461145706006912|journal=The international journal of neuropsychopharmacology / official scientific journal of the Collegium Internationale Neuropsychopharmacologicum (CINP)}}</ref> ડિપ્રેસનવાળા દર્દીઓમાં જ્ઞાનાત્મક વર્તણૂક થેરાપીના કેટલાક પ્રકારોનો ઉપયોગ થાય છે જેમાં રેશનલ ઓમોટિવ બિહેવિયર થેરાપી,<ref name="autogenerated3">{{Harvnb |Beck|1987| p=10}}</ref> અને માઇન્ડફુલનેસ-બેઝ્ડ કોગ્નિટિવ થેરાપીનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="pmid18085916">{{vcite journal |author=Coelho HF, Canter PH, Ernst E |title=Mindfulness-based cognitive therapy: Evaluating current evidence and informing future research |journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |volume=75 |issue=6 |pages=1000–05 |year=2007 |pmid=18085916 |doi=10.1037/0022-006X.75.6.1000}}</ref> [[મનોવિષ્લેષણ|મનોવિશ્લેષણ]] એ સિગ્મન્ડ ફ્રેયુડ દ્વારા રચાયેલો સિદ્ધાંત છે જે અચેતન માનસિક ઘર્ષણના ઉકેલ પર ભાર મુકે છે.<ref name="isbn0-314-20412-1">{{vcite book |author=Dworetzky J |title=Psychology |publisher=Brooks/Cole Pub. Co |location=Pacific Grove, CA, USA |year=1997 |pages=602 |isbn=0-314-20412-1}}</ref> મેજર ડિપ્રેસનવાળા દર્દીઓને સારવાર આપવા ડોક્ટરો મનોવિશ્લેષણ તકનીકનો ઉપયોગ કરે છે.<ref name="pmid12206545">{{vcite journal |author=Doidge N, Simon B, Lancee WJ |title=Psychoanalytic patients in the US, Canada, and Australia: II. A DSM-III-R validation study |journal=Journal of the American Psychoanalytic Association |volume=50 |issue=2 |pages=615–27 |year=2002 |pmid=12206545 |doi=10.1177/00030651020500021101}}</ref> સૌથી વધુ વપરાતી તકનીક સાયકોડાયનેમિક મનોરોગ ચિકિત્સા તરીકે ઓળખાતી એક્લેક્ટિક તકનીક મનોવિશ્લેષણ આધારિત છે અને તેમાં સામાજિક અને આંતરવ્યક્તિત્વ બાબતો પર વધારાનો ભાર મુકાયો છે.<ref name="IntegrativePP">{{Harvnb|Barlow|2005| p=20}}</ref> શોર્ટ સાયકોડાયનેમિક સપોર્ટિવ મનોરોગ ચિકિત્સાના ત્રણ અંકુશિત પરિક્ષણના અધિવિશ્લેષણમાં આ સુધારો હળવાથી મધ્યમ ડિપ્રેસનની દવા જેટલો અસરકારક જણાયો હતો.<ref name="pmid17557313">{{vcite journal |author=de Maat S, Dekker J, Schoevers R |title=Short Psychodynamic Supportive Psychotherapy, antidepressants, and their combination in the treatment of major depression: A mega-analysis based on three Randomized Clinical Trials |journal=Depression and Anxiety |volume= 25|pages= 565|year=2007 |pmid=17557313 |doi=10.1002/da.20305 |issue=7}}</ref> ઓસ્ટ્રેલિયન મનોરોગ ચિકિત્સક વિક્ટર ફ્લેન્કલ દ્વારા વિકસાવાયેલી મનોરોગ ચિકિત્સાનું સ્વરૂપ લોગોથેરાપી બિનઉપયોગિતા અને નિરર્થકતા સાથે સંકળાયેલી લાગણી "એક્સિસ્ટેન્શિયલ વેક્યુમ"ની લાગણીની સમસ્યા ઉકેલે છે. આ પ્રકારની મનોરોગ ચિકિત્સા ઉંમરલાયક તરૂણોમાં ઉપયોગી હોવાનું જણાયું છે.<ref>{{vcite web |author=Blair RG |year=2004 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_hb1416/is_4_26/ai_n29132028/pg_1?tag=artBody;col1 |title=Helping older adolescents search for meaning in depression |work=Journal of Mental Health Counseling |access-date=2008-11-06 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2019-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190630214420/http://findarticles.com/?noadc=1 }}</ref> નૅચડેમ મેહરેલ ક્લેઈન સ્ટુડીયન સાઇલોસિબિન-એસિસ્ટિયર સાયકોથેરાપી ઇન ડેર બેહન્ડલંગ વોન ડિપ્રેસન એન્ટરટેઇન્ટેન<ref>{{Cite journal|last=Nutt|first=David J.|last2=Curran|first2=H. Valerie|last3=Leech|first3=Robert|last4=Murphy|first4=Kevin|last5=McGonigle|first5=John|last6=Kaelen|first6=Mendel|last7=Tanner|first7=Mark|last8=Wall|first8=Matthew B.|last9=Pannekoek|first9=J. Nienke|date=2017-10-13|title=Psilocybin for treatment-resistant depression: fMRI-measured brain mechanisms|url=https://www.nature.com/articles/s41598-017-13282-7|journal=Scientific Reports|language=en|volume=7|issue=1|pages=13187|doi=10.1038/s41598-017-13282-7|issn=2045-2322}}</ref>, ટોપી ડાઇડે ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન 2018 ઈન ગ્રૉસ તબક્કો 2 સ્ટડી યુબર સાયલોસિબિન ઇન ડેર થ્રેપીએ વોન બર્ટન્ડલંગ્સેસેન્સિએન્ટેન ડિપ્રેસનન જીનમિગ્ગટ અંડ ડેન સ્ટેટસ ઇનર બ્રેકથ્રુ થેરેપી વર્લીએન.<ref>{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/fda-approves-psychedelic-magic-mushrooms-ingredient-psilocybin-depression-1086759|title=FDA approves magic mushrooms depression drug trial|first=|date=2018-08-23|website=Newsweek|publisher=|language=en|access-date=2018-12-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://compasspathways.com/compass-pathways-receives-fda-breakthrough-therapy-designation-for-psilocybin-therapy-for-treatment-resistant-depression/|title=COMPASS Pathways Receives FDA Breakthrough Therapy Designation for Psilocybin Therapy for Treatment-resistant Depression – COMPASS|language=en-US|access-date=2018-12-16|archive-date=2018-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204005741/https://compasspathways.com/compass-pathways-receives-fda-breakthrough-therapy-designation-for-psilocybin-therapy-for-treatment-resistant-depression/|url-status=dead}}</ref> === એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ (ડિપ્રેસન વિરોધી દવાઓ) === [[ચિત્ર:Zoloft 25 mg & 50 mg bottles.jpg|thumb|250px|ઝોલોફ્ટ (સર્ટ્રાલાઇન)નો પુખ્ત દર્દીઓમાં મેજર ડિપ્રેસનની સારવાર માટે ઉપયોગ થાય છે.2007માં તે 29,652,000 પ્રિસ્ક્રિપ્શન સાથે અમેરિકન રિટેલ બજારમા સૌથી વધુ પ્રિસ્ક્રાઇબ થયેલી ડિપ્રેસન વિરોધી દવા હતી.<ref>સર્ટ્રાલાઇન પ્રિસ્ક્રિપ્શનની જેનરિક અને બ્રાન્ડ નેમ ડ્રગ્સની યાદીમાંથી માહિતીનો ઉપયોગ કરીને ઝોલોફ્ટ અને જેનરિક સર્ટ્રાલાઇન માટેના કુલ પ્રિસ્ક્રિપ્શન તરીકે ગણતરી થઇ હતી, જુઓ: [351] અને [352]</ref>]] હળવાથી મધ્યમ ડિપ્રેસન માટે એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સની અસરકારકતા બિલકુલ નથી અથવા બહુ ઓછી છે, પરંતુ અત્યંત તીવ્ર બીમારી હોય ત્યારે નોંધપાત્ર અસરકારકતા હોય છે.<ref>{{cite journal |author=Fournier JC, DeRubeis RJ, Hollon SD, ''et al.'' |title=Antidepressant drug effects and depression severity: a patient-level meta-analysis |journal=JAMA |volume=303 |issue=1 |pages=47–53 |year=2010 |month=January |pmid=20051569 |doi=10.1001/jama.2009.1943 |url=}}</ref> એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સની અસર અમુક અંશે મનોરોગ ચિકિત્સા વધારે હોય છે, ખાસ કરીને દિર્ઘકાલિન મેજર ડિપ્રેસન હોય ત્યારે, જોકે ટૂંકા ગાળાના પરીક્ષણમાં વધુ દર્દીઓ – ખાસ કરીને જેઓ ઓછું ગંભીર ડિપ્રેસન ધરાવતા હોય – મનોરોગ ચિકિત્સાની જગ્યાએ દવાઓ બંધ કરી દે તેવું વધારે બને છે કારણ કે દવાઓની પ્રતિકૂળ અસર થાય છે અને દર્દીઓ ફાર્માકોલોજિકલ સારવાર કરતા મનોવૈજ્ઞાનિક થેરાપી વધુ પસંદ કરે છે.<ref name="Cuijpers2008b">{{vcite journal |author=Cuijpers P, van Straten A, van Oppen P, Andersson G |title=Are psychological and pharmacologic interventions equally effective in the treatment of adult depressive disorders? A meta-analysis of comparative studies |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=69 |issue=11 |pages=1675–85 |year=2008 |pmid=18945396 |doi=10.4088/JCP.v69n1102}}</ref><ref name="Cuijpers2010">{{vcite journal |author=Cuijpers P, van Straten A, Schuurmans J, van Oppen P, Hollon SD, Andersson G. |title=Psychotherapy for chronic major depression and dysthymia: a meta-analysis. |journal=Clinical Psychology Review |volume=30 |issue=1 |pages=51–62 |year=2010 |pmid=19766369 |doi=10.1016/j.cpr.2009.09.003}}</ref> લઘુત્તમ આડઅસર સાથે સૌથી વધુ અસરકારક એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓ શોધવા માટે જરૂર પડે તો ડોસેઝમાં ફેરફાર કરી શકાય છે અને જરૂર પડે તો વિવિધ પ્રકારના એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સના સંયોજનનો પ્રયોગ કરી શકાય છે. પ્રથમ આપવામાં આવેલા એન્ટીડિપ્રેસન્ટનો પ્રતિભાવ 50થી 75 ટકા હોય છે અને દવાઓનો ઉપયોગ ઘટવાની શરૂઆત થાય તેને છથી આઠ સપ્તાહ લાગે છે જ્યારે દર્દી સામાન્ય જીવન ગાળવાનું શરૂ કરે છે.<ref name="apaguidelines"/> એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓની સારવાર સામાન્ય રીતે તેમાં ઘટાડા બાદ 16થી 20 સપ્તાહ સુધી ચાલુ રહે છે જેથી તે ફરીથી પેદા થવાની શક્યતા સાવ ઘટી જાય,<ref name="apaguidelines">{{vcite journal|author=Karasu TB, Gelenberg A, Merriam A, Wang P|title=Practice Guideline for the Treatment of Patients With Major Depressive Disorder (Second Edition)|url=http://www.psychiatryonline.com/pracGuide/loadGuidelinePdf.aspx?file=MDD2e_05-15-06 |pages=1–78 |publisher=American Psychiatric Association|year=2000|doi=10.1176/appi.books.9780890423363.48690 |last1=Wheeler |first1=DC |last2=Morgan |first2=R |last3=Thomas |first3=DM |last4=Seed |first4=M |last5=Rees |first5=A |last6=Moore |first6=RH |volume=9 |issue=3 |journal=Transplant international : official journal of the European Society for Organ Transplantation}}</ref> અને એક વર્ષ સુધી દવા ચાલુ રાખવાની ભલામણ કરવામાં આવે છે.<ref name="pmid17146414">{{vcite journal|journal=CNS spectrums|title=Preventing relapse and recurrence of depression: a brief review of therapeutic options|year=2006|author=Thase, M|pmid=17146414|volume=11|issue=12 Suppl 15|pages=12–21}}</ref> દીર્ઘકાલિન ડિપ્રેસન હોય તેવા લોકોએ ફરીથી તેમાં સરી જવા માટે અનિશ્ચિત મુદ્દત સુધી દવા લેવાની જરૂર પડી શકે છે.<ref name="NIMHPub"/> સિલેક્ટિવ સેરોટોનિન રિઅપટેક ઇન્હિબીટર્સ (એસએસઆરઆઇ (SSRI)), જેમ કે સર્ટ્રાલાઇન, એસિટાલોપ્રામ, ફ્લોક્સેટાઇન, પેરોક્સેટાઇન અને સાઇટાલોપ્રામ મુખ્યત્વે પ્રિસ્ક્રાઇબ કરવામાં આવતી દવાઓ છે જે મુખ્યત્વે તેમની અસરકારકતા, પ્રમાણમાં નરમ આડઅસર અને અન્ય એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ કરતા તેનો ડોઝ પ્રમાણમાં ઓછો ઝેરી હોવાથી સૂચવવામાં આવે છે.<ref name="2008-BNF-204"/> એક પ્રકારના એસએસઆરઆઇ (SSRI)ને પ્રતિભાવ ન આપતા દર્દીઓને અન્ય એન્ટીડિપ્રેસન્ટ પર લાવી શકાય છે, અને તેનાથી 50 ટકા જેટલા કેસમાં સુધારો થાય છે.<ref>{{vcite journal |author=Whooley MA, Simon GE |title=Managing Depression in Medical Outpatients |journal=New England Journal of Medicine |volume=343 |pages=1942–50 |year=2000 |url=http://content.nejm.org/cgi/content/short/343/26/1942 |access-date=2008-11-11 |pmid=11136266 |doi=10.1056/NEJM200012283432607 |issue=26 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080516000559/http://content.nejm.org/cgi/content/short/343/26/1942 }}</ref> અન્ય વિકલ્પ સમાન પ્રકારના એન્ટીડિપ્રેસન્ટ બ્યુપ્રોપિયોન પર જવાનો છે.<ref>{{vcite journal |author=Zisook S, Rush AJ, Haight BR, Clines DC, Rockett CB |title=Use of bupropion in combination with serotonin reuptake inhibitors |journal=Biological Psychiatry |volume=59 |issue=3 |pages=203–10 |year=2006 |pmid=16165100 |doi=10.1016/j.biopsych.2005.06.027}}</ref><ref name="pmid16554525">{{vcite journal |author=Rush AJ, Trivedi MH, Wisniewski SR |title=Bupropion-SR, sertraline, or venlafaxine-XR after failure of SSRIs for depression |journal=New England Journal of Medicine |volume=354 |issue=12 |pages=1231–42 |year=2006 |pmid=16554525 |doi=10.1056/NEJMoa052963 |last12=Niederehe |first12=G |last13=Fava |first13=M |last14=Star*d Study |first14=Team}}</ref><ref name="pmid16554526">{{vcite journal |author=Trivedi MH, Fava M, Wisniewski SR, Thase ME, Quitkin F, Warden D, Ritz L, Nierenberg AA, Lebowitz BD, Biggs MM, Luther JF, Shores-Wilson K, Rush AJ |title=Medication augmentation after the failure of SSRIs for depression |journal=New England Journal of Medicine |volume=354 |issue=12 |pages=1243–52 |year=2006 |pmid=16554526 |doi=10.1056/NEJMoa052964 |last12=Shores-Wilson |first12=K |last13=Rush |first13=AJ |last14=Star*d Study |first14=Team}}</ref> અલગ પ્રકારની કામગીરીની પદ્ધતિ ધરાવતું એન્ટીડિપ્રેસન્ટ વેન્લાફેક્સિન એસએસઆરઆઇ (SSRI) કરતા થોડું વધારે અસરકારક હોઇ શકે છે.<ref name="pmid17588546">{{vcite journal |author=Papakostas GI, Thase ME, Fava M, Nelson JC, Shelton RC |title=Are antidepressant drugs that combine serotonergic and noradrenergic mechanisms of action more effective than the selective serotonin reuptake inhibitors in treating major depressive disorder? A meta-analysis of studies of newer agents |journal=Biological Psychiatry |volume=62 |issue=11 |pages=1217–27 |year=2007 |pmid=17588546 |doi=10.1016/j.biopsych.2007.03.027}}</ref> જોકે, યુકે (UK)માં વેન્લાફેક્સિનની ભલામણ પ્રથમ હરોળની સારવાર તરીકે કરવામાં આવતી નથી કારણકે પૂરાવા પરથી જણાય છે કે તેના ફાયદા કરતા જોખમ વધુ છે<ref>{{vcite web |url = http://www.mhra.gov.uk/home/idcplg?IdcService=GET_FILE&dDocName=CON2023842&RevisionSelectionMethod=LatestReleased |title = The Medicines and Healthcare products Regulatory Agency (MHRA) |author = Prof Gordon Duff |date = 31 May 2006 |accessdate = 15 ફેબ્રુઆરી 2011 |archivedate = 15 એપ્રિલ 2013 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130415061824/http://www.mhra.gov.uk/home/idcplg?IdcService=GET_FILE&dDocName=CON2023842&RevisionSelectionMethod=LatestReleased }}</ref> અને ખાસ કરીને બાળકો અને તરુણાવસ્થાના લોકોને તે ન આપવા સલાહ આપવામાં આવે છે.<ref name="nice2005">{{vcite journal|title=Depression in children and young people: Identification and management in primary, community and secondary care|year=2005|publisher=NHS National Institute for Health and Clinical Excellence |access-date=2008-08-17|url=<!--http://www.nice.org.uk/Guidance/CG28-->}}</ref><ref name="pmid16229049">{{vcite journal |author=Mayers AG, Baldwin DS |title=Antidepressants and their effect on sleep |journal=Human Psychopharmacology |volume=20 |issue=8 |pages=533–59 |year=2005 |pmid=16229049 |doi=10.1002/hup.726}}</ref> તરુણાવસ્થામાં ડિપ્રેસન માટે ફ્લુઓક્સેટાઇન<ref name="nice2005"/> અને એસિટાલોપ્રામ<ref name="lexapropi">{{vcite web |url=http://www.frx.com/pi/lexapro_pi.pdf |title=Lexapro Prescribing Information for the U.S. |date = March 2009|format=PDF |publisher=Forest Laboratories |access-date=2009-04-09}}</ref> બે ભલામણ કરવામાં આવતી પસંદગીઓ છે. એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ બાળકો માટે ફાયદાકારક સાબિત થઇ નથી.<ref>{{vcite journal |author=Tsapakis EM, Soldani F, Tondo L, Baldessarini RJ |title=Efficacy of antidepressants in juvenile depression: meta-analysis |journal=Br J Psychiatry |volume=193 |issue=1 |pages=10–7 |year=2008 |pmid=18700212 |doi=10.1192/bjp.bp.106.031088}}</ref> કોઇ પણ એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ લો સિરમ સોડિયમ સ્તર (જે હાઇપોનેટ્રેમિયા તરીકે પણ ઓળખાય છે) પેદા કરી શકે છે,<ref>{{vcite journal|author=Palmer B, Gates J, Lader M |year=2003|title=Causes and Management of Hyponatremia |journal=The Annals of Pharmacotherapy|volume=37|issue=11|pages=1694–702|doi=10.1345/aph.1D105|pmid=14565794}}</ref> જોકે તે એસએસઆરઆઇ (SSRI) સાથે વધારે વખત નોંધાયું છે.<ref name="2008-BNF-204"/> એસએસઆરઆઇથી અનિદ્રા થવાનું કે તે વધુ ગંભીર બનવાનું અસામાન્ય નથી, દર્દનાશક એન્ટીડિપ્રેસન્ટ મિર્ટાઝાપાઇન આવા કિસ્સામાં ઉપયોગમાં લઇ શકાય છે.<ref name="pmid17636748">{{vcite journal |author=Guaiana G., Barbui C., Hotopf M.|title=Amitriptyline for depression. |journal=Cochrane Database Syst Review |volume=18|issue=3 |year=2007 |pmid=9597346|doi=10.1002/14651858.CD004186.pub2 |pages=11–7}}</ref><ref name="pmid10760555">{{vcite journal |author=Anderson IM |title=Selective serotonin reuptake inhibitors versus tricyclic antidepressants: A meta-analysis of efficacy and tolerability |journal=Journal of Affective Disorders |volume=58 |issue=1 |pages=19–36 |year=2000 |pmid=10760555|doi=10.1016/S0165-0327(99)00092-0}}</ref> મેનોમાઇન ઓક્સિડેઝ અવરોધક, એક જૂના પ્રકારનું એન્ટીડિપ્રેસન્ટ સંભવિત જીવલેણ ખોરાક આધારિત અને દવાના ક્રિયાવાદના કારણે પ્રભાવ હેઠળ છે. તેનો હજુ પણ ભાગ્યે જ ઉપયોગ થાય છે. જોકે, વધુ નવા અને વધુ સહન કરી શકે તેવા આ વર્ગના એજન્ટ્સ વિકસાવવામાં આવ્યા છે.<ref name="pmid17640156">{{vcite journal |author=Krishnan KR |title=Revisiting monoamine oxidase inhibitors |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=68 Suppl 8 |pages=35–41 |year=2007 |pmid=17640156}}</ref> “રિફ્રેક્ટરી ડિપ્રેસન” અને “સારવાર પ્રતિરોધક ડિપ્રેસન” શબ્દનો ઉપયોગ એવા કિસ્સાની સમજુતી માટે થાય છે જે ઓછામાં ઓછી બે એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સના પૂરતા કોર્સનો પ્રતિભાવ આપતી નથી.<ref>{{vcite journal |author=Wijeratne, Chanaka, Sachdev, Perminder |year=2008|title=Treatment-resistant depression: Critique of current approaches |journal=Australian and New Zealand Journal of Psychiatry |volume=42 |pages=751–62 |pmid=18696279 |issue=9 |doi=10.1080/00048670802277206}}</ref> ઘણા મોટા અભ્યાસમાં માત્ર 35 ટકા જેટલા દર્દીઓ તબીબી સારવારને યોગ્ય પ્રતિભાવ આપે છે. ડોક્ટર માટે એ નક્કી કરવાનું મુશ્કેલ હોય છે કે કોઇને સારવાર પ્રતિરોધક ડિપ્રેસન છે કે સહઅસ્તિત્વ ધરાવતા ડિસઓર્ડર્સના કારણે સમસ્યા છે જે મેજર ડિપ્રેસન ધરાવતા દર્દીઓમાં બહુ સામાન્ય છે.<ref>{{vcite journal |author=Barbee JG |year=2008|title=Treatment-Resistant Depression: Advances in Assessment|journal=Psychiatric Times |volume=25 |issue=10 |url=http://www.psychiatrictimes.com/depression/article/10168/1285073}}</ref> કેટલીક અમેરિકન યુનિવર્સિટીઓના મનોવૈજ્ઞાનિકોની એક ટીમે શોધી કાઢ્યું હતું કે એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓ હળવાથી સામાન્ય ડિપ્રેસનમાં દર્દીને રીઝવવા માટે અપાયેલી દવા (પ્લાસિબો) કરતા ભાગ્યે જ વધુ અસરકારક હોય છે. આ અભ્યાસ પેરોક્સેટાઇન અને ઇમિપ્રેમાઇન પર કેન્દ્રિત હતો.<ref>{{Cite news|url=http://www.forbes.com/2010/01/05/antidepressant-paxil-placebo-business-healthcare-depression.html|title=Study Undermines Case for Antidepressants|access-date=2010-07-02|work=Forbes|first=Robert|last=Langreth|date=2010-01-05|archive-url=https://archive.today/20121208170044/http://www.forbes.com/2010/01/05/antidepressant-paxil-placebo-business-healthcare-depression.html|archive-date=2012-12-08|url-status=live}}</ref> ==== ઔષધવિજ્ઞાનીય વર્ધન ==== સારવાર સામે પ્રતિકાર હોય તેવા કિસ્સામાં અલગ પ્રકારની કામગીરી ધરાવતી દવા એન્ટીડિપ્રેસન્ટની અસરકારકતા વધારી શકે છે.<ref>{{vcite journal |author=Valenstein M, McCarthy JF, Austin KL, Greden JF, Young EA, Blow FC|year=2006|title=What happened to lithium? Antidepressant augmentation in clinical settings |journal=American Journal of Psychiatry |volume=163 |issue=7 |pages=1219–25 |pmid=16816227 |doi=10.1176/appi.ajp.163.7.1219}}</ref> માત્ર એન્ટીડિપ્રેસન્ટની અસર ન થઇ હોય તેવા કિસ્સામાં લિથિયમ સોલ્ટ સાથેની દવાનો ઉપયોગ કરીને એન્ટીડિપ્રેસન્ટ થેરાપી વધારવામાં આવે છે.<ref name="pmid16918427">{{vcite journal |author=Bschor T, Bauer M |year=2006|title=Efficacy and mechanisms of action of lithium augmentation in refractory major depression|journal=Current Pharmaceudical Design |volume=12 |issue=23 |pages=2985–92 |pmid=16918427 |doi=10.2174/138161206777947650}}</ref> આ ઉપરાંત લિથિયમ રિકરન્ટ ડિપ્રેસનમાં આત્મહત્યાના જોખમમાં નાટ્યાત્મક ઘટાડો કરે છે.<ref name="pmid17388706">{{vcite journal |author=Guzzetta F, Tondo L, Centorrino F, Baldessarini RJ |title=Lithium treatment reduces suicide risk in recurrent major depressive disorder |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=68 |issue=3 |pages=380–83 |year=2007 |pmid=17388706 |doi=10.4088/JCP.v68n0304}}</ref> સામાન્ય થાઇરોઇડ કામગીરી ધરાવતા દર્દીમાં પણ લિથિયમ અંતઃસ્ત્રાવ ટ્રાઇયોડોથાઇરોનાઇનનો વધારો લિથિયમ સાથે કામ કરી શકે છે.<ref>{{vcite journal |author=Nierenberg AA, Fava M, Trivedi MH, Wisniewski SR, Thase ME, McGrath PJ, Alpert JE, Warden D, Luther JF, Niederehe G, Lebowitz B, Shores-Wilson K, Rush AJ |year=2006|title=A comparison of lithium and T(3) augmentation following two failed medication treatments for depression: A STAR*D report |journal=American Journal of Psychiatry |volume=163 |issue=9 |pages=1519–30 |pmid=16946176 |doi=10.1176/appi.ajp.163.9.1519 |last12=Shores-Wilson |first12=K |last13=Rush |first13=AJ}}</ref> દર્દી જ્યારે એન્ટીડિપ્રેસન્ટને યોગ્ય પ્રતિભાવ ન આપે ત્યારે એટાયપિકલ એન્ટીસાઇકોટિક્સ આપવાથી એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાની અસરકારકતા વધતી હોવાનું જોવા મળ્યું છે. જોકે, તેની સામે આડઅસર પણ વધારે હોય છે.<ref name="urlEvidence Grows for Value of Antipsychotics as Antidepressant Adjuncts - Psychiatric Times">{{vcite web |url=http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/1147436 |title=Evidence Grows for Value of Antipsychotics as Antidepressant Adjuncts – Psychiatric Times |author=Bender KJ |date=2008-02-01 |work=Psychiatric Times |access-date=2008-08-06 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2020-06-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200613062630/https://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/1147436 }}</ref> ==== દવાઓ અને મનોરોગ ચિકિત્સાની તુલનાત્મક અસરકારકતા ==== એફડીએ (FDA)ને રજૂ કરવામાં આવેલા બે તાજેતરના ક્લિનિકલ અધિવિશ્લેષણ દર્શાવે છે કે એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ આંકડાકીય રીતે પ્લાસિબો (બનાવટી દવા) કરતા વધુ સક્ષમ છે, પરંતુ તેમની એકંદર અસર નીચીથી લઇને મધ્યમ છે. તે અર્થમાં તેઓ ઘણી વાર નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર હેલ્થ એન્ડ ક્લિનિકલ એક્સલન્સના ‘ક્લિનિકલી મહત્વપૂર્ણ’ પ્રયાસના માપદંડમાં પાર ઉતરતી ન હતી. ખાસ કરીને અસરનું કદ મધ્યમ ડિપ્રેસન માટે ઘણું નાનું હતું, પરંતુ તીવ્રતા, પહોંચના ‘ક્લિનિકલ મહત્વ’ અને અન્ય તીવ્ર ડિપ્રેસન સાથે વધતું હતું.<ref name="Kirsch08">{{vcite journal |author=Kirsch I, Deacon BJ, Huedo-Medina TB, Scoboria A, Moore TJ, Johnson BT |title=Initial severity and antidepressant benefits: A meta-analysis of data submitted to the Food and Drug Administration |journal=PLoS Med. |volume=5 |issue=2 |pages=e45 |year=2008 |pmid=18303940 |pmc=2253608 |doi=10.1371/journal.pmed.0050045 |url=http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371/journal.pmed.0050045&ct=1 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-12-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081219020122/http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371/journal.pmed.0050045&ct=1 }}</ref><ref name="pmid18199864">{{vcite journal |author=Turner EH, Matthews AM, Linardatos E, Tell RA, Rosenthal R |title=Selective publication of antidepressant trials and its influence on apparent efficacy |journal=N. Engl. J. Med. |volume=358 |issue=3 |pages=252–60 |year=2008 |pmid=18199864 |doi=10.1056/NEJMsa065779}}</ref> આ પરિણામો અગાઉના ક્લનિકલ અભ્યાસ સાથે સાતત્ય ધરાવતા હતા જેમાં માત્ર તીવ્ર ડિપ્રેસન ધરાવતા દર્દીઓ બનાવટી સારવારની સરખામણીમાં મનોરોગ ચિકિત્સા અથવા એન્ટીડિપ્રેસન્ટ ઇમીપ્રામાઇનમાંથી લાભ લઇ શક્યા હતા.<ref name="pmid2684085">{{vcite journal |author=Elkin I, Shea MT, Watkins JT, Imber SD, Sotsky SM, Collins JF, Glass DR, Pilkonis PA, Leber WR, Docherty JP |title=National Institute of Mental Health Treatment of Depression Collaborative Research Program. General effectiveness of treatments |journal=Archives of General Psychiatry |volume=46 |issue=11 |pages=971–82; discussion 983 |year=1989 |pmid=2684085}}</ref><ref name="pmid7593878">{{vcite journal |author=Elkin I, Gibbons RD, Shea MT, Sotsky SM, Watkins JT, Pilkonis PA, Hedeker D |title=Initial severity and differential treatment outcome in the National Institute of Mental Health Treatment of Depression Collaborative Research Program |journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |volume=63 |issue=5 |pages=841–47 |year=1995 |pmid=7593878 |doi=10.1037/0022-006X.63.5.841}}</ref><ref name="pmid1853989">{{vcite journal |author=Sotsky SM, Glass DR, Shea MT, Pilkonis PA, Collins JF, Elkin I, Watkins JT, Imber SD, Leber WR, Moyer J |title=Patient predictors of response to psychotherapy and pharmacotherapy: Findings in the NIMH Treatment of Depression Collaborative Research Program |journal=American Journal of Psychiatry |volume=148 |issue=8 |pages=997–1008 |year=1991 |pmid=1853989}}</ref> સમાન પરિણામો મેળવ્યા હોવા છતાં લેખકોએ પોતાના અર્થઘટન માટે દલીલો કરી છે. એક લેખકે એવું તારણ આપ્યું હતું કે “વૈકલ્પિક સારવાર પદ્ધતિઓ લાભ આપવામાં નિષ્ફળ ગઇ હોય તેને બાદ કરતા સૌથી તીવ્ર ડિપ્રેસનવાળા દર્દીઓને બાદ કરતા એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓને ટેકો આપવા માટે બહુ ઓછા પૂરાવા છે.”<ref name="Kirsch08"/> અન્ય લેખકે દલીલ કરી હતી કે “એન્ટીડિપ્રેસન્ટ “ગ્લાસ” હજુ ભરાયો નથી” પરંતુ એ બાબતમાં અસહમત હતા કે “તે સંપૂર્ણપણે ખાલી છે”. તેમણે એ બાબત પર ધ્યાન દોર્યું હતું કે દવાઓનો પ્રથમ હરોળનો વિકલ્પ મનોરોગ ચિકિત્સા છે જેમાં વધુ ઊંચી અસરકારકતા નથી.<ref name="pmid18319297">{{vcite journal |author=Turner EH, Rosenthal R |title=Efficacy of antidepressants |journal=BMJ |volume=336 |issue=7643 |pages=516–7 |year=2008 |pmid=18319297 |pmc=2265347 |doi=10.1136/bmj.39510.531597.80}}</ref> સંશોધનનું એક તારણ એ નીકળે છે કે મેજર ડિપ્રેસન માટે સામાન્ય રીતે મનોરોગ ચિકિત્સા જેટલી જ અસરકારક છે અને આ તારણ તીવ્ર અને હળવા એમડીડી (MDD) બંને માટે સાચું છે.<ref name="Cuijpers">{{vcite journal |author=Cuijpers P, van Straten A, van Oppen P, Andersson G |title=Are Psychological and Pharmacologic Interventions Equally Effective in the Treatment of Adult Depressive Disorders? A Meta-Analysis of Comparative Studies |journal=Journal of Clinical Psychiatry |pages=e1–e11 |year=2008 |url=http://www.psychiatrist.com/abstracts/abstracts.asp?abstract=oap/ej08r04112.htm |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2011-07-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715131622/http://www.psychiatrist.com/abstracts/abstracts.asp?abstract=oap/ej08r04112.htm }}</ref><ref name="pmid18456340">{{vcite journal |author=Imel ZE, Malterer MB, McKay KM, Wampold BE |title=A meta-analysis of psychotherapy and medication in unipolar depression and dysthymia |journal=J Affect Disord |volume=110 |issue=3 |pages=197–206 |year=2008 |pmid=18456340 |doi=10.1016/j.jad.2008.03.018}}</ref> તેનાથી વિપરિત ડાયસ્થિમિયા માટે દવાઓ વધુ સારા પરિણામ આપે છે.<ref name="Cuijpers"/><ref name="pmid18456340"/> એસએસઆરઆઇ (SSRI)ના પેટાજૂથ મનોરોગ ચિકિત્સા કરતા સહેજ વધુ અસરકારક હોઇ શકે છે. બીજી તરફ એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સની સંભવિત આડઅસરોના કારણે મોટી સંખ્યામાં દર્દીઓ મનોરોગ ચિકિત્સાની સરખામણીમાં એન્ટીડિપ્રેસન્ટ સારવારમાંથી અલગ થાય છે.<ref name="Cuijpers"/> ડિપ્રેસન નાબુદ થાય અથવા તેની જગ્યાએ પ્રસંગોપાત “બુસ્ટર” સત્ર આવી જાય પછી પણ સફળ મનોરોગ ચિકિત્સા ડિપ્રેસનને ચાલુ રહેતા અટકાવી શકે છે. એન્ટીડિપ્રેસન્ટ સારવાર ચાલુ રાખીને સમાન પ્રમાણમાં અટકાવ હાંસલ કરી શકાય છે.<ref name="pmid18456340"/> જોકે, અન્ય દલીલ એવી છે કે દવાઓ અને મનોરોગ ચિકિત્સા બે અલગ ચીજ છે અને તેની સરખામણી વૈજ્ઞાનિક રીતે માન્યતા પ્રાપ્ત નથી. મનોરોગ ચિકિત્સામાં લાગણીને ધ્યાનમાં લેવાની અને તેની પાછળના કારણો સમજવાની કામગીરી હોય છે જ્યારે દવાનું કામ બાયોકેમિકલ રીતે લાગણીઓને નિયંત્રિત કરવાનું હોય છે. ઘણા કિસ્સામાં બંને પદ્ધતિ સામુહિક રીતે અથવા ક્રમિક રીતે લાગુ પાડવી જરૂરી બને છે. ==== એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ અને આપઘાતની વૃતિ ==== {{Main|Selective serotonin reuptake inhibitor#suicidality}} બાળકો, તરુણાવસ્થાના લોકો અને કેટલાક અભ્યાસમાં 18-24 વર્ષના વયજુથના યુવાનોમાં પણ એસએસઆરઆઇ (SSRI)થી સારવાર મેળવ્યા બાદ આપઘાતના વિચારો અથવા આપઘાતલક્ષી વર્તણૂકનું જોખમ વધી જાય છે.<ref name="FDA2">{{Cite web|url = http://www.fda.gov/ohrms/dockets/ac/06/briefing/2006-4272b1-01-FDA.pdf|title =Clinical review: relationship between antidepressant drugs and suicidality in adults| access-date = 2007-09-22|author = Stone MB, Jones ML|date = 2006-11-17| format =PDF|work = Overview for December 13 Meeting of Psychopharmacologic Drugs Advisory Committee (PDAC)|publisher = FDA| pages = 11–74}}</ref><ref name="FDA3">{{Cite web|url = http://www.fda.gov/ohrms/dockets/ac/06/briefing/2006-4272b1-01-FDA.pdf|title = Statistical Evaluation of Suicidality in Adults Treated with Antidepressants|access-date = 2007-09-22|author = Levenson M, Holland C|date = 2006-11-17| format =PDF|work =Overview for December 13 Meeting of Psychopharmacologic Drugs Advisory Committee (PDAC)|publisher = FDA| pages = 75–140}}</ref><ref name="Olfson">{{vcite journal |author=Olfson M, Marcus SC, Shaffer D |title=Antidepressant drug therapy and suicide in severely depressed children and adults: A case-control study |journal=Archives of General Psychiatry |volume=63 |issue=8 |pages=865–72 |year=2006 |pmid=16894062 |doi=10.1001/archpsyc.63.8.865}}</ref><ref name="FDA">{{Cite web|url = http://www.fda.gov/OHRMS/DOCKETS/ac/04/briefing/2004-4065b1-10-TAB08-Hammads-Review.pdf|title = Review and evaluation of clinical data. Relationship between psychiatric drugs and pediatric suicidality.|access-date = 2008-05-29|author = Hammad TA|date = 2004-08-116| format =PDF|publisher = FDA| pages = 42; 115}}</ref><ref name="Hetrick S, Merry S, McKenzie J, Sindahl P, Proctor M 2007 CD004851">{{vcite journal |author=Hetrick S, Merry S, McKenzie J, Sindahl P, Proctor M |title=Selective serotonin reuptake inhibitors (SSRIs) for depressive disorders in children and adolescents |journal=Cochrane Database Syst Rev |issue=3 |pages=CD004851 |year=2007 |pmid=17636776 |doi=10.1002/14651858.CD004851.pub2 }}</ref> પુખ્તવયના લોકોમાં એસએસઆરઆઇ (SSRI)થી આપઘાતના વલણનું જોખમ વધે છે કે નહીં તે અસ્પષ્ટ છે.<ref name="Hetrick S, Merry S, McKenzie J, Sindahl P, Proctor M 2007 CD004851"/> એક સમીક્ષા પ્રમાણે એસએસઆરઆઇ (SSRI) અને આપઘાતના જોખમ વચ્ચે કોઇ સંબંધ નથી.<ref>{{vcite journal |author=Gunnell D, Saperia J, Ashby D |title=Selective serotonin reuptake inhibitors (SSRIs) and suicide in adults: meta-analysis of drug company data from placebo controlled, randomised controlled trials submitted to the MHRA's safety review |journal=BMJ |volume=330 |issue=7488 |pages=385 |year=2005 |pmid=15718537 |pmc=549105 |doi=10.1136/bmj.330.7488.385 }}</ref> અન્ય અભ્યાસ પરથી જાણવા મળ્યું છે કે પ્લાસિબો (બનાવટી દવા)ની સરખામણીમાં એસએસઆરઆઇ (SSRI)નો ઉપયોગ કરતા લોકોમાં આપઘાતના પ્રયાસનો ખતરો વધી જાય છે.<ref>{{vcite journal |author=Fergusson D, Doucette S, Glass KC, ''et al.'' |title=Association between suicide attempts and selective serotonin reuptake inhibitors: systematic review of randomised controlled trials |journal=BMJ |volume=330 |issue=7488 |pages=396 |year=2005 |pmid=15718539 |pmc=549110 |doi=10.1136/bmj.330.7488.396 }}</ref> અને બીજા અભ્યાસોમાં જાણવા મળ્યું છે કે નવા એસએસઆરઆઇ (SSRI) યુગમાં વિપુલ પ્રમાણમાં એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સના ઉપયોગથી મોટા ભાગના દેશોમાં, જ્યાં બેઝલાઇન આપઘાતનો દર ઊંચો હતો, ત્યાં આપઘાતના પ્રમાણમાં ભારે ઘટાડો થયો હતો.<ref>{{vcite journal |author=Rihmer Z, Akiskal H |title=Do antidepressants t(h)reat(en) depressives? Toward a clinically judicious formulation of the antidepressant-suicidality FDA advisory in light of declining national suicide statistics from many countries |journal=J Affect Disord |volume=94 |issue=1–3 |pages=3–13 |year=2006 |pmid=16712945 |doi=10.1016/j.jad.2006.04.003 }}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં 24 વર્ષથી ઓછી વયના દર્દીઓમાં આપઘાતના વધેલા જોખમના કારણે 2007માં એસએસઆરઆઇ (SSRI) અને અન્ય એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓ માટે બ્લેક બોક્સ ચેતવણી આપવામાં આવી હતી.<ref>{{vcite web |url=http://www.fda.gov/bbs/topics/NEWS/2007/NEW01624.html |title=FDA Proposes New Warnings About Suicidal Thinking, Behavior in Young Adults Who Take Antidepressant Medications|date=2007-05-02 |publisher=[[U.S. Food and Drug Administration|FDA]] |access-date=2008-05-29}}</ref> તેવી જ રીતે જાપાનના આરોગ્ય મંત્રાલય દ્વારા સાવચેતીરૂપે નોટીસ લાગુ પાડવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www1.mhlw.go.jp/kinkyu/iyaku_j/iyaku_j/anzenseijyouhou/261.pdf |title=www1.mhlw.go.jp |format=PDF |work=Japanese Ministry of Health |language=Japanese |access-date=2011-02-15 |archive-date=2011-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429200312/http://www1.mhlw.go.jp/kinkyu/iyaku_j/iyaku_j/anzenseijyouhou/261.pdf |url-status=dead }}</ref> === ઇલેક્ટ્રોકન્વલ્ઝિવ થેરાપી === {{Main|Electroconvulsive therapy}} ઇલેક્ટ્રોકન્વલ્સિસ થેરાપી (ઇસીટી (ECT)) એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં વિદ્યુતસંકેત બે ઇલેક્ટ્રોડ્સ, સામાન્ય રીતે દરેક ટેમ્પલ પર એક, મારફત દિમાગ દ્વારા મોકલવામાં આવે છે જેનાથી સિઝર થાય છે જ્યારે દર્દી સામાન્ય એનેસ્થેસિયાના ટૂંકા ગાળા હેઠળ હોય છે. હોસ્પિટલ સાયકિયાટ્રીસ્ટ્સ તીવ્ર મેજર ડિપ્રેસનના કેસમાં ઇસીટી (ECT)ની ભલામણ કરી શકે છે જેણે એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવાઓને યોગ્ય પ્રતિભાવ આપ્યો ન હોય અથવા અમુક કિસ્સામાં મનોરોગ ચિકિત્સા અથવા સહાયક ઇન્ટરવેન્શનની ભલામણ કરવામાં આવે છે.<ref name="APAguidelines">{{vcite journal |author=American Psychiatric Association |authorlink=American Psychiatric Association |year=2000b |title=Practice guideline for the treatment of patients with major depressive disorder |journal=American Journal of Psychiatry |volume=157 |issue=Supp 4 |pages=1–45 |pmid=10767867 |url=http://www.guideline.gov/summary/summary.aspx?doc_id=2605#s23 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2009-03-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090317043927/http://www.guideline.gov/summary/summary.aspx?doc_id=2605#s23 }}</ref> એન્ટીડિપ્રેસન્ટ થેરાપી કરતા ઇસીટી (ECT)માં ઝડપી અસર થઇ શકે છે અને તાકીદની પરિસ્થિતિ જેમ કે કેટાટોનિક ડિપ્રેસન જેમાં દર્દીએ ખાવા-પીવાનું છોડી દીધું હોય અથવા જ્યારે દર્દી આપઘાત કરવાનું વલણ ધરાવતો હોય ત્યારે તે પસંદગીની સારવાર પદ્ધતિ બની શકે છે.<ref name="APAguidelines"/> તાત્કાલિક ટૂંકા ગાળા માટે ડિપ્રેસન માટે ઇસીટી (ECT) કરતા ફાર્માકોથેરાપી કદાચ વધુ અસરકારક હોય છે,<ref name="pmid12642045">{{vcite journal |author=UK ECT Review Group|title=Efficacy and safety of electroconvulsive therapy in depressive disorders: a systematic review and meta-analysis |journal=Lancet |volume=361 |issue=9360 |pages=799–808 |year=2003 |pmid=12642045 |doi=10.1016/S0140-6736(03)12705-5}}</ref> જોકે એક મહત્વના સમુદાય આધારિત અભ્યાસમાં એવું તારણ મળ્યું હતું કે રુટીન કામગીરીમાં રિમિશન રેટ નીચો હોય છે.<ref>{{vcite journal |author=Prudic J, Olfson M, Marcus SC, Fuller RB, Sackeim HA |title=Effectiveness of electroconvulsive therapy in community settings |journal=Biological Psychiatry |volume=55 |issue=3 |pages=301–12 |year=2004 |pmid=14744473| doi = 10.1016/j.biopsych.2003.09.015}}</ref> ઇસીટી (ECT)નો ઉપયોગ તેની રીતે કરવામાં આવે ત્યારે છ મહિનાની અંદર ફરી તે સ્થિતિમાં જવાનો દર ઘણો ઊંચો હોય છે,<ref name="pmid10735328">{{vcite journal |author=Bourgon LN, Kellner CH |title=Relapse of depression after ECT: a review |journal=The journal of ECT |volume=16 |issue=1 |pages=19–31 |year=2000 |pmid=10735328 |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=1095-0680&volume=16&issue=1&spage=19 |doi=10.1097/00124509-200003000-00003}}</ref> પ્રારંભિક અભ્યાસ પરથી જાણવા મળ્યું છે કે આ દર આશરે 50 ટકા જેટલો હોય છે જ્યારે તાજેતરના વધુ નિયંત્રિત પરીક્ષણોમાં પ્લાસિબો માટે પણ તે દર 84 ટકા હતો.<ref name="Sackeim01">{{vcite journal |author=Sackeim HA, Haskett RF, Mulsant BH |title=Continuation pharmacotherapy in the prevention of relapse following electroconvulsive therapy: A randomized controlled trial |journal=JAMA: Journal of the American Medical Association |volume=285 |issue=10 |pages=1299–307 |year=2001 |pmid=11255384 |doi= 10.1001/jama.285.10.1299|url=http://jama.ama-assn.org/cgi/content/full/285/10/1299}}</ref> સાયકિયાટ્રીક દવાઓ અથવા વધુ ઇસીટી (ECT)ના ઉપયોગથી વહેલા રિલેપ્સનું પ્રમાણ ઘટાડી શકાય છે<ref name="Tew07">{{vcite journal |author=Tew JD, Mulsant BH, Haskett RF, Joan P, Begley AE, Sackeim HA |title=Relapse during continuation pharmacotherapy after acute response to ECT: A comparison of usual care versus protocolized treatment |journal=Annals of Clinical Psychiatry |volume=19 |issue=1 |pages=1–4 |year=2007 |pmid=17453654 |doi=10.1080/10401230601163360}}</ref><ref name="pmid16633200">{{vcite journal |author=Frederikse M, Petrides G, Kellner C |title=Continuation and maintenance electroconvulsive therapy for the treatment of depressive illness: a response to the National Institute for Clinical Excellence report |journal=The journal of ECT |volume=22 |issue=1 |pages=13–7 |year=2006 |pmid=16633200 |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?an=00124509-200603000-00003 |doi=10.1097/00124509-200603000-00003}}</ref> (જોકે કેટલાક લેખકો દ્વારા ઇસીટી (ECT)ની ભલામણ કરવામાં આવતી નથી)<ref name="ECT_NICE">{{vcite book|author = National Institute for Clinical Excellence|authorlink = National Institute for Health and Clinical Excellence|title = Guidance on the use of electroconvulsive therapy|publisher = National Institute for Health and Clinical Excellence|year = 2003|location = London|url = http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/59ectfullguidance.pdf|isbn = 1-84257-282-2|format = PDF|ISBN = status= verified 01-01-2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080625160705/http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/59ectfullguidance.pdf |date=2008-06-25 }} {{Cite web |url=http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/59ectfullguidance.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-15 |archive-date=2008-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625160705/http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/59ectfullguidance.pdf |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/59ectfullguidance.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-15 |archive-date=2008-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625160705/http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/59ectfullguidance.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref> પરંતુ તે ઊંચા સ્તરે રહે છે.<ref name="Kellner06">{{vcite journal |author=Kellner CH, Knapp RG, Petrides G |title=Continuation electroconvulsive therapy vs pharmacotherapy for relapse prevention in major depression: A multisite study from the Consortium for Research in Electroconvulsive Therapy (CORE) |journal=Archives of General Psychiatry |volume=63 |issue=12 |pages=1337–44 |year=2006 |pmid=17146008 |doi=10.1001/archpsyc.63.12.1337 |url=http://archpsyc.ama-assn.org/cgi/content/full/63/12/1337 |last12=Bailine |first12=SH |last13=Malur |first13=C |last14=Yim |first14=E |last15=Mcclintock |first15=S |last16=Sampson |first16=S |last17=Fink |first17=M}}</ref> ઇસીટીના પ્રતિકૂળ અસરોમાં ટૂંકી અને લાંબા ગાળાની સ્મરણશક્તિ ગુમાવવી, દિશાહિનતા અને માથાના દુખાવાનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="IntegrativeECT">{{Harvnb|Barlow|2005| p=239}}</ref> ઇસીટી (ECT) બાદ સ્મરણશક્તિનો વિક્ષેપ એક મહિનામાં ઉકેલાઇ જાય છે, પરંતુ ઇસીટી (ECT) એક વિવાદાસ્પદ સારવાર પદ્ધતિ છે અને તેની અસરકારકતા અને સુરક્ષા અંગે ચર્ચા ચાલુ છે.<ref name="Ingram08">{{vcite journal |author=Ingram A, Saling MM, Schweitzer I|title=Cognitive Side Effects of Brief Pulse Electroconvulsive Therapy: A Review |journal=Journal of ECT |volume=24 |issue=1 |pages=3–9 |year=2008 |pmid=18379328 |doi=10.1097/YCT.0b013e31815ef24a}}</ref><ref name="pmid15000226">{{vcite journal |author=Reisner AD |title=The electroconvulsive therapy controversy: evidence and ethics |journal=Neuropsychology review |volume=13 |issue=4 |pages=199–219 |year=2003 |pmid=15000226 |url=http://www.kluweronline.com/art.pdf?issn=1040-7308&volume=13&page=199 |format=PDF |doi=10.1023/B:NERV.0000009484.76564.58 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2019-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190630214422/http://www.kluweronline.com/art.pdf?issn=1040-7308&volume=13&page=199 }}</ref> === ડીપ બ્રેઇન સ્ટીમ્યુલેશન === ડીપ બ્રેઇન સ્ટીમ્યુલેશન (ડીબીએસ (DBS)) એક ન્યુરોસર્જિકલ સારવાર છે જેનો ઉપયોગ ખાસ કરીને પાઘડપણમાં થતો ધ્રૂજારીનો રોગ જેવા ડિસઓર્ડરની સારવાર માટે થાય છે. તેમાં ન્યુરોસર્જને ખોપરીમાં ડ્રીલ કરીને એક કાણું પાડવાનું હોય છે જેના મારફત દર્દીના પેશીમાં એક ઇલેક્ટ્રોડ દાખલ કરવામાં આવે છે. ત્યાર બાદ છાતીમાં બેસાડવામાં આવેલું એક ઉપકરણ ખોપરીની ત્વચા નીચે રહેલા વાયર મારફત બેસાડવામાં આવેલા ઇલેક્ટ્રોડ સુધી સંકેત પહોંચાડે છે.<ref>{{Cite web|url=http://discovermagazine.com/2010/jan-feb/20| title=Can a Shock to the Brain Cure Depression?|access-date= 2010-07-02}}</ref> એપિલેપ્સી અને ડિપ્રેસન માટે ક્લિનિકલ પરીક્ષણો ડીબીએસ (DBS)ના ઉપયોગ પર કેન્દ્રિત છે, પરંતુ એફડીએ (FDA) દ્વારા આ ઉપયોગને મંજૂરી આપવામાં આવી નથી. તેમાં દિમાગની સર્જરીની જરૂર પડે છે તેથી ડિપ્રેસનની સારવારમાં તે બ્રેઇન સ્ટીમ્યુલેશનનું સૌથી વધુ અતિક્રમણ કરનારું સ્વરૂપ છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/deep-brain-stimulation/MY00184| title=Deep Brain Stimulation|access-date= 2010-07-02}}</ref> === શારીરિક કસરતો === યુ.કે. (U.K.) આરોગ્ય સત્તાવાળાઓ દ્વારા હળવા ડિપ્રેસનના સંચાલન માટે શારિરીક કસરતની ભલામણ કરવામાં આવે છે,<ref name="nice2007">{{vcite web |url=http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/CG023fullguideline.pdf |format=PDF |title=Management of depression in primary and secondary care |access-date=2008-11-04 |work=National Clinical Practice Guideline Number 23 |publisher=[[National Institute for Health and Clinical Excellence]] |year=2007 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-12-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081217031910/http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/CG023fullguideline.pdf }}</ref> પરંતુ મેજર ડિપ્રેસન ડિસઓર્ડરના મોટા ભાગના કેસમાં તેમાં માત્ર મધ્યમ, આંકડાકીય રીતે બિનમહત્વની અસર જોવા મળે છે.<ref name="Mead">મીડ જીઇ, મોરલી ડબલ્યુ, કેમ્પબેલ પી, ગ્રીગ સીએ, મેકમર્ડો એમ, લોલર ડીએ (2009). "એક્સરસાઇઝ ફોર ડિપ્રેસન". ''કોકરેન ડેટાબેઝ સિસ્ટ રિવ'' (3): સીડી004366. ડોઇ:10.1002/14651858.CD004366.પબ4. પીએમઆઇડી (PMID) 19588354.</ref> === ઓવર ધ કાઉન્ટર સંયોજનો === સેન્ટ જોન્સ વર્ટ વિશ્વના કેટલાક ભાગોમાં હર્બલ ઉપચાર તરીકે ઓવર-ધ-કાઉન્ટર ઉપલબ્ધ છે.<ref name="2008-BNF-204">{{Harvnb|Royal Pharmaceutical Society of Great Britain|2008|p=204}}</ref><ref>{{vcite web|url=http://nccam.nih.gov/health/stjohnswort/sjwataglance.htm|archive-url=http://web.archive.org/web/20071011030548/http://nccam.nih.gov/health/stjohnswort/sjwataglance.htm|archive-date=2007-10-11|title=St. John's Wort and Depression|publisher=NCCAM Health Information|access-date=2008-10-13|accessdate=2011-02-15|archivedate=2007-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011030548/http://nccam.nih.gov/health/stjohnswort/sjwataglance.htm}}</ref> જોકે, મેજર ડિપ્રેસનની સારવાર માટે તેની અસરકારકતાના પૂરાવામાં વિવિધતા અને ગુંચવણ છે. ફાર્માસ્યુટિકલ ગુણવત્તામાં બિનસાતત્ય અને વિવિધ સંયોજનમાં સક્રિય પદાર્થોના પ્રમાણમાં વૈવિધ્યના કારણે તેની સુરક્ષાને અસર થઇ શકે છે.<ref name="linde_mulrow_2003">{{vcite journal |author=Linde K, Mulrow CD, Berner M, Egger M |title=St John's wort for depression |journal=Cochrane Database Systematic Reviews|issue=2 |pages=CD000448 |year=2005 |pmid=15846605 |doi=10.1002/14651858.CD000448.pub2}}</ref> આ ઉપરાંત તે પ્રિસ્ક્રાઇબ કરવામાં આવેલી અસંખ્ય દવાઓ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે જેમાં એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે અને તે અંતઃસ્ત્રાવલ કોન્ટ્રાસેપ્શનની અસરકારકતા ઘટાડે છે.<ref name="SJWcontraceptives">{{vcite journal |author=Sarino LV, Dang KH, Dianat N |title=Drug interaction between oral contraceptives and St. John's Wort: appropriateness of advice received from community pharmacists and health food store clerks |journal=J Am Pharm Assoc (2003) |volume=47 |issue=1 |pages=42–7 |year=2007 |pmid=17338474 |doi= 10.1331/1544-3191.47.1.42.Sarino}}</ref> મેજર ડિપ્રેસન માટે ઓમેગા-3 ફેટી એસિડના સામર્થ્ય અંગે અસ્પષ્ટતા છે,<ref name="pmid17919344">{{vcite journal |author=Richardson AJ |title=n-3 Fatty acids and mood: the devil is in the detail |journal=Br. J. Nutr. |volume=99 |issue=2 |pages=221–3 |year=2008 |pmid=17919344 |doi=10.1017/S0007114507824123}}</ref> નિયંત્રિત અભ્યાસો અને અધિવિશ્લેષણમાં હકારાત્મક<ref name="pmid17194275">{{vcite journal |author=Freeman MP, Hibbeln JR, Wisner KL, Davis JM, Mischoulon D, Peet M, Keck PE, Marangell LB, Richardson AJ, Lake J, Stoll AL |title=Omega-3 fatty acids: evidence basis for treatment and future research in psychiatry |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=67 |issue=12 |pages=1954–67 |year=2006 |pmid=17194275 |doi=10.4088/JCP.v67n1217}}</ref><ref name="pmid17877810">{{vcite journal |author=Ross BM, Seguin J, Sieswerda LE |title=Omega-3 fatty acids as treatments for mental illness: which disorder and which fatty acid? |journal=Lipids Health Dis |volume=6 |pages=21 |year=2007 |pmid=17877810 |pmc=2071911 |doi=10.1186/1476-511X-6-21}}</ref> અને નકારાત્મક બંને તારણોને ટેકો આપવામાં આવ્યો છે.<ref name="pmid17158410">{{vcite journal |author=Appleton KM, Hayward RC, Gunnell D |title=Effects of n-3 long-chain polyunsaturated fatty acids on depressed mood: systematic review of published trials |journal=Am. J. Clin. Nutr. |volume=84 |issue=6 |pages=1308–16 |year=2006 |pmid=17158410}}</ref><ref name="pmid17956647">{{vcite journal |author=Rogers PJ, Appleton KM, Kessler D |title=No effect of n-3 long-chain polyunsaturated fatty acid (EPA and DHA) supplementation on depressed mood and cognitive function: a randomised controlled trial |journal=Br. J. Nutr. |volume=99 |issue=2 |pages=421–31 |year=2008 |pmid=17956647 |doi=10.1017/S0007114507801097}}</ref> એસ-એડેનોસિલમેથિયોનાઇન (એસએએમઇ (SAMe))ના ટૂંકા ગાળાના ક્લિનિકલ પરીક્ષણોની સમીક્ષા દર્શાવે છે કે પુખ્તવયના લોકોમાં તે મેજર ડિપ્રેસનની સારવારમાં અસરકારક હોઇ શકે છે.<ref name="renamed_from_16021987_on_20081205023023">{{vcite journal |author=Williams AL, Girard C, Jui D, Sabina A, Katz DL |title=S-adenosylmethionine (SAMe) as treatment for depression: a systematic review |journal=Clin Invest Med |volume=28 |issue=3 |pages=132–9 |year=2005 |pmid=16021987 |url=http://www.csci-scrc.org/cim/cim_jun2005.pdf |format=PDF |access-date=2008-12-04 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-12-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081217031912/http://www.csci-scrc.org/cim/cim_jun2005.pdf }}</ref> 2002ની સમીક્ષામાં જણાવાયું હતું કે ટ્રિપ્ટોફાન અને 5-હાઇડ્રોક્સિટ્રિપ્ટોફાન પ્લાસિબો કરતા વધુ અસરકારક હોય છે, પરંતુ તેની તરફેણમાં મોટા ભાગના પૂરાવા નબળી ગુણવત્તાના અને અપૂરતા હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું.<ref name="pmid11869656">{{vcite journal |author=Shaw K, Turner J, Del Mar C |title=Tryptophan and 5-hydroxytryptophan for depression |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1 |pages=CD003198 |year=2002 |pmid=11869656 |doi=10.1002/14651858.CD003198}}</ref> === અન્ય શારીરિક સારવાર === પુનરાવર્તિત (રિપિટિટિવ) ટ્રાન્સક્રેનિયલ મેગ્નેટિક સ્ટીમ્યુલેશન (આરટીએમએસ (rTMS)) માથાની બહાર દિમાગને શક્તિશાળી [[ચુંબકીય ક્ષેત્ર]] લાગુ કરે છે. એકથી વધુ નિયંત્રિત અભ્યાસ સારવાર-પ્રતિરોધક ડિપ્રેસનમાં આ મેથડને ટેકો આપે છે. તેને આ સંકેત માટે [[યુરોપ]], કેનેડા, ઓસ્ટ્રેલિયા અને યુએસમાં મંજૂરી આપવામાં આવી છે.<ref name="pmid17655558">{{vcite journal |author=Marangell LB, Martinez M, Jurdi RA, Zboyan H |title=Neurostimulation therapies in depression: A review of new modalities |journal=Acta Psychiatrica Scandinavica |volume=116|issue=3|pages=174–81 |year=2007 |pmid=17655558 |doi=10.1111/j.1600-0447.2007.01033.x}}</ref><ref name="pmid18447962">{{vcite journal |author=Schutter DJ |title=Antidepressant efficacy of high-frequency transcranial magnetic stimulation over the left dorsolateral prefrontal cortex in double-blind sham-controlled designs: A meta-analysis |journal=Psychological Medicine |pages=1–11 |year=2008 |pmid=18447962 |doi=10.1017/S0033291708003462 |volume=39 |issue=1}}</ref><ref>{{vcite web |url= http://www.webmd.com/depression/news/20081008/fda-oks-tms-depression-device |title=FDA OKs TMS Depression Device: Brain-Stimulating Device Cleared for Depression Treatment After 1 Drug Failure |access-date=10 November 2008 |last=DeNoon|first=Daniel J. |date=October 8, 2008 |work=WebMD |publisher=WebMD}}</ref> આરટીએમએસ (rTMS) બિનજટિલ ડિપ્રેસન અને દવાને પ્રતિકારક ડિપ્રેસન માટે સમાન રીતે અસરકારક છે.<ref name="pmid18447962"/> જોકે તે એક સાથે કરવામાં આવેલા યાદચ્છિક પરીક્ષણોમાં ઇસીટી (ECT) કરતા ઉતરતા સ્તરનું હતું.<ref name="pmid17202547">{{vcite journal |author=Eranti S, Mogg A, Pluck G |title=A randomized, controlled trial with 6-month follow-up of repetitive transcranial magnetic stimulation and electroconvulsive therapy for severe depression |journal=Am J Psychiatry |volume=164 |issue=1 |pages=73–81 |year=2007 |pmid=17202547 |doi=10.1176/appi.ajp.164.1.73 |last12=Rothwell |first12=J |last13=Edwards |first13=D |last14=Mcloughlin |first14=DM}}</ref> વેગસ નર્વ સ્ટીમ્યુલેશનને યુનાઇડેટ સ્ટેટ્સમાં 2005માં સારવાર-પ્રતિરોધક ડિપ્રેસન માટે એફડીએ (FDA) મારફત મંજૂરી આપવામાં આવી હતી,<ref>{{vcite web |url=http://www.fda.gov/MedicalDevices/ProductsandMedicalProcedures/DeviceApprovalsandClearances/Recently-ApprovedDevices/ucm078532.htm |date=12 August 2005 |publisher=[[U.S. Food and Drug Administration|FDA]] |access-date=11 November 2009 |title=VNS Therapy System – P970003s050 |work=Device Approvals and Clearances}}</ref> જોકે તે એકમાત્ર વિશાળ ડબલ-બ્લાઇન્ડ ટ્રાયલમાં ટૂંકા ગાળામાં લાભ દર્શાવવામાં નિષ્ફળ ગયું હતું જ્યારે તે સારવાર-પ્રતિરોધક દર્દીઓમાં આનુષંગિક તરીકે ઉપયોગમાં લેવાયો હતો.<ref name="pmid16139580">{{vcite journal |author=Rush AJ, Marangell LB, Sackeim HA |title=Vagus nerve stimulation for treatment-resistant depression: A randomized, controlled acute phase trial |journal=Biological Psychiatry |volume=58 |issue=5 |pages=347–54 |year=2005 |pmid=16139580 |doi=10.1016/j.biopsych.2005.05.025 |last12=Zajecka |first12=J |last13=Nierenberg |first13=AA |last14=Husain |first14=MM |last15=Ginsberg |first15=D |last16=Cooke |first16=RG}}</ref> 2008માં સિસ્ટમેટિક સમીક્ષામાં તારણ આવ્યું હતું કે ખુલ્લા અભ્યાસમાં દર્શાવાયેલા આશાસ્પદ પરિણામો છતાં મેજર ડિપ્રેસન માટે તેની અસરકારકતા નક્કી કરવામાં વધુ ક્લિનિકલ ટ્રાયલની જરૂર છે.<ref name="pmid18374988">{{vcite journal |author=Daban C, Martinez-Aran A, Cruz N, Vieta E |title=Safety and efficacy of Vagus Nerve Stimulation in treatment-resistant depression. A systematic review |journal=[[J Affect Disord]] |volume=110 |issue=1–2 |pages=1–15 |year=2008 |pmid=18374988 |doi=10.1016/j.jad.2008.02.012}}</ref> ડિપ્રેસન ધરાવતા કેટલાક લોકોને સંગીતની થેરાપીથી ફાયદો થઇ શકે છે, પરંતુ તેના પુરાવાની ગુણવત્તા નબળી છે.<ref>{{cite journal |author=Maratos AS, Gold C, Wang X, Crawford MJ |title=Music therapy for depression |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=1 |pages=CD004517 |year=2008 |pmid=18254052 |doi=10.1002/14651858.CD004517.pub2 |url=}}</ref> == રોગના વલણનું પૂર્વાનુમાન == મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડ (ગંભીર હતાશાના હુમલા)નો સમય જતા ઘણીવાર તેની સારવાર ન કરવામાં આવે તો પણ તેનો ઉકેલ આવી જાય છે. પ્રતિક્ષા યાદીના બાહ્ય દર્દીઓમાં જોવા મળ્યું છે કે કેટલાંક મહિનામાં તેના લક્ષણોમાં 10થી 15 ટકાનો ઘટાડો થાય છે તેમજ આશરે 20 ટકા દર્દીઓ હતાશાની બિમારીના સંપૂર્ણ માપદંડમાં આવતા નથી.<ref>{{vcite journal |author=Posternak MA, Miller I |year=2001|title=Untreated short-term course of major depression: A meta-analysis of outcomes from studies using wait-list control groups |journal=Journal of Affective Disorders |volume=66 |issue=2–3 |pages=139–46 |pmid=11578666 |doi=10.1016/S0165-0327(00)00304-9}}</ref> હતાશાની સ્થિતિના એક હુમલાનો સરેરાશ ગાળો 23 સપ્તાહ હોવાનો અંદાજ છે, અને સાજા થઈ જવાનો સૌથી ઊંચો દર પ્રથમ ત્રણ મહિના છે.<ref>{{vcite journal |author=Posternak MA, Solomon DA, Leon AC |year=2006 |title=The naturalistic course of unipolar major depression in the absence of somatic therapy |journal=Journal of Nervous and Mental Disease |volume=194 |issue=5 |pages=324–29 |pmid=16699380 |doi=10.1097/01.nmd.0000217820.33841.53}}</ref> અભ્યાસોમાં દર્શાવાયું છે કે પ્રથમ ગંભીર હતાશાના હુમલાનો સામનો કરતા 80 ટકા કરતા વધુ દર્દીઓ તેમની જીવન દરમિયાન વધુ એક વાર આ સ્થિતિનું દુઃખ ભોગવશે<ref name="pmid17144786">{{vcite journal| author=Fava GA, Park SK, Sonino N |title=Treatment of recurrent depression. |journal=Expert Review of Neurotherapeutics |volume=6 |issue=11 |pages=1735–1740 |year=2006 |pmid=17144786 |doi=10.1586/14737175.6.11.1735}}</ref> અને જીવનભરમાં સરેરાશ આવા ચાર હુમલામાંથી પસાર થાય છે.<ref name="pmid17555914">{{vcite journal| author=Limosin F, Mekaoui L, Hautecouverture S |title=Stratégies thérapeutiques prophylactiques dans la dépression unipolaire [Prophylactic treatment for recurrent major depression] |journal=La Presse Médicale |volume=36 |issue=11-C2 |pages=1627–1633 |year=2007 |pmid=17555914 |doi=10.1016/j.lpm.2007.03.032}}</ref> બીજી સામાન્ય વસતીના અભ્યાસો સૂચવે છે કે એ બિમારી ધરાવતા આશરે અડધા લોકો (સારવાર કરવામાં આવે કે ન કરવામાં આવે) સાજા થઈ જાય છે અને સારી સ્થિતિમાં રહે છે, જ્યારે બીજા અડધા લોકો વધુ એક હતાશાના હુમલાનો સામનો કરે છે અને આશરે 15 ટકા ગંભીર પુરાવર્તનનો અનુભવ કરે છે.<ref name="pmid18458203">{{vcite journal |author=Eaton WW, Shao H, Nestadt G |title=Population-based study of first onset and chronicity in major depressive disorder |journal=Archives of General Psychiatry |volume=65 |issue=5 |pages=513–20 |year=2008 |pmid=18458203 |doi=10.1001/archpsyc.65.5.513 |pmc=2761826}}</ref> હોસ્પિટલમાં સારવાર લઈ રહેલા પસંદગીના દર્દીના અભ્યાસો નીચી રિકવરી અને ઊંચી જટિલતાના સંકેત મળે છે, જ્યારે મોટાભાગના બાહ્ય દર્દીઓને આવરી લઇને કરવામાં આવેલા અભ્યાસો દર્શાવે છે કે લગભગ તમામ રિકવર થઈ જાય છે અને આવા હુમલાનો સરેરાશ ગાળો 11 મહિના હોય છે. ગંભીર અથવા સાયોકોટેકિ ડિપ્રેસનથી પીડાતા આશરે 90 ટકા દર્દીઓ, જેમાંથી મોટા ભાગના બીજી માનસિક બિમારીના માપદંડમાં પણ આવે છે તેવા દર્દીમાં આ હુમલાનું પુનરાવર્તન થાય છે.<ref name="pmid18251627">{{vcite journal |author=Holma KM, Holma IA, Melartin TK |title=Long-term outcome of major depressive disorder in psychiatric patients is variable |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=69 |issue=2 |pages=196–205 |year=2008 |pmid=18251627 |doi=10.4088/JCP.v69n0205}}</ref><ref name="pmid12877398">{{vcite journal |author=Kanai T, Takeuchi H, Furukawa TA |title=Time to recurrence after recovery from major depressive episodes and its predictors |journal=Psychological Medicine|volume=33 |issue=5 |pages=839–45 |year=2003 |pmid=12877398 |doi=10.1017/S0033291703007827}}</ref> જો સારવારથી તમામ લક્ષણોને દૂર કરવામાં આવ્યા ન હોય તો પુનરાવર્તનની શક્યતા વધુ રહે છે. હાલની માર્ગરેખાઓ બિમારીને ફરી ઉથલો મારતા અટકાવવા માટે તેનાથી છૂટકારો મળ્યા પછી ચારથી છ મહિના સુધી એન્ટીડિપ્રેસન્ટ્સ દવા ચાલુ રાખવાની ભલામણ કરે છે. ઘણા બિનપસંદગીપૂર્વકના નિયંત્રિત પરીક્ષણોનો પુરાવો દર્શાવે છે કે સાજા થઈ ગયા બાદ એન્ટીડિપ્રેસન્ટ દવા ચાલુ રાખવાથી બિમારીના ફરી ઉથલાની શક્યતામાં 70 ટકા સુધીનો (પ્લાસિબો-મન મનાવવા દર્દીનો આપવામાં આવતી નામની દવા-પર 41 ટકા અને એન્ટ્રીડિપ્રેસન્ટ માટે 18 ટકા) આ પ્રતિબંધક દવાની અસર તેના ઉપયોગના પ્રથમ 36 મહિના સુધી રહેતી હોવાની શક્યતા છે.<ref name="pmid12606176">{{vcite journal |author=Geddes JR, Carney SM, Davies C |title=Relapse prevention with antidepressant drug treatment in depressive disorders: A systematic review |journal=Lancet |volume=361 |issue=9358 |pages=653–61 |year=2003 |pmid=12606176 |doi=10.1016/S0140-6736(03)12599-8}}</ref> હતાશાના વારંવારના હુમલાનો અનુભવ કરતા લોકોમાં આ બિમારી ગંભીર, લાંબા ગાળાની હતાશામાં ન પરીણમે તે માટે ત્વરિત અને સતત સારવારની જરૂર પડે છે. ઘણા કિસ્સામાં વ્યક્તિએ લાંબા સમય સુધી અથવા તેમના જીવનના બાકી સમયગાળા સુધી દવા લેવી પડે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000945.htm| title=Major Depression|access-date= 2010-07-16}}</ref> પરિણામ નબળું હોય તેવા કેસો અપૂરતી સારવાર, ગંભીર પ્રારંભિક લક્ષણો, જેમાં સાઇકોસિસ, નાની ઉંમરે બિમારી, અગાઉના વઘુ હુમલા, એક વર્ષ પછી અપૂર્ણ રિકવરી, બીજી માનસિક કે મેડિકલ બિમારીનું અગાઉથી અસ્તિત્વ અને સમસ્યાગ્રસ્ત કુટુંબનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.mdguidelines.com/depression-major/prognosis|title=Prognosis|access-date=2010-07-16|archive-date=2010-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20100420055044/http://www.mdguidelines.com/depression-major/prognosis|url-status=dead}}</ref> હતાશાથી પીડિત વ્યક્તિઓ હતાશા વગરના વ્યક્તિઓની સરખામણીમાં આયુષ્ય અપેક્ષા ટૂંકી હોવાની ધારણા હોય છે કે હતાશ વ્યક્તિ આપઘાત કરે તેવું જોખમ હોય છે.<ref name="pmid12377293">{{vcite journal |author=Cassano P, Fava M |title=Depression and public health: an overview |journal=J Psychosom Res |volume=53 |issue=4 |pages=849–57 |year=2002 |pmid=12377293 |doi= 10.1016/S0022-3999(02)00304-5}}</ref> જો કે તેઓ બીજા કારણોથી પણ મૃત્યુ પામતા હોય તેવો દર ઊંચો છે,<ref name="pmid17640152">{{vcite journal |author=Rush AJ |title=The varied clinical presentations of major depressive disorder |journal=The Journal of clinical psychiatry |volume=68 |issue= Supplement 8 |pages=4–10 |year=2007 |pmid=17640152}}</ref> તેઓ હૃદયની બિમારી જેવી સ્થિતિનો વધુ સરળતાથી શિકાર બને છે.<ref name="pmid18334889"/> આપઘાત કરતા 60 ટકા સુધીના લોકો મેજર ડિપ્રેસન જેવી માનસિક બિમારી ધરાવે છે અને જો વ્યક્તિમાં નિરાશાની ગહન ભાવના હોય અથવા હતાશા અને બોર્ડરલાઇન વ્યક્તિત્વ ડિસઓર્ડર બંને હોય તો જોખમ ઊંચુ રહે છે.<ref name="IntegrativeSuicide">{{Harvnb|Barlow|2005| pp=248–49}}</ref> અમેરિકામાં ગંભીર હતાશાનું નિદાન થયેલા વ્યક્તિઓમાં આપઘાતનું જીવનભરનું જોખમ 3.4 ટકા છે, જે પુરુષ માટે આશરે 7 ટકા અને મહિલા માટે 1 ટકાના ખૂબ જ તફાવત ધરાવતા બે આંકડોનો સરેરાશ આંકડો છે. (જોકે મહિલામાં આપઘાતના પ્રયાસો વધુ જોવા મળે છે).<ref name="pmid11437805">{{vcite journal |author=Blair-West GW, Mellsop GW |year=2001|title=Major depression: Does a gender-based down-rating of suicide risk challenge its diagnostic validity? |journal=Australian and New Zealand Journal of Psychiatry|volume=35 |issue=3 |pages=322–28 |pmid=11437805 |doi=10.1046/j.1440-1614.2001.00895.x}}</ref> આ અંદાજ અગાઉના 15 ટકાના સ્વીકાર્ય આંકડા કરતા ઘણો નીચો છે.<ref>{{vcite journal |author=Oquendo MA, Bongiovi-Garcia ME, Galfalvy H |title=Sex differences in clinical predictors of suicidal acts after major depression: a prospective study |journal=The American journal of psychiatry |volume=164 |issue=1 |pages=134–41 |year=2007 |pmid=17202555 |doi=10.1176/appi.ajp.164.1.134}}</ref> અગાઉનો 15 ટકાનો આંકડો હોસ્પિટલમાં દાખલ થયેલા દર્દીઓના જુના અભ્યાસ આધારિત છે.<ref name="pmid11097952">{{vcite journal |author=Bostwick, JM |title=Affective disorders and suicide risk: A reexamination |journal=American Journal of Psychiatry |volume=157 |issue=12 |pages=1925–32 |pmid=11097952 |year=2000 |url=http://ajp.psychiatryonline.org/cgi/content/full/157/12/1925 |doi=10.1176/appi.ajp.157.12.1925 |last2=Pankratz |first2=VS |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2011-06-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110612024359/http://ajp.psychiatryonline.org/cgi/content/full/157/12/1925 }}</ref> == રોગશાસ્ત્ર == === પ્રચલિત === [[ચિત્ર:Unipolar depressive disorders world map - DALY - WHO2002.svg|thumb|250px|દેશવાર યુનિપોલર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડરનો એજ-સ્ટાન્ડર્ડાઇઝ્ડ ડિસએબિલિટી-એડજસ્ટેડ લાઇફ યર (ડીએએલવાય (DALY)) દર (પ્રતિ 100,000 રહેવાસી).<ref>[560]</ref>]] ડિપ્રેસન એ વિશ્વભરમાં રોગીષ્ઠ મનોવૃત્તિનું મુખ્ય કારણ છે.<ref>{{vcite web |url=http://www.who.int/whr/2001/en/index.html |title=The world health report 2001 – Mental Health: New Understanding, New Hope |access-date=2008-10-19 |work=WHO website |publisher=World Health Organization |year=2001}}</ref> તેની આજીવન અસરમાં વિવિધતા રહેલી છે જેમાં જાપાનમાં 3% અને અમેરિકામાં 17% લોકો તેનો ભોગ બનેલા છે. મોટા ભાગના દેશોમાં પોતાના જીવન દરમિયાન ડિપ્રેસન હેઠળ જીવતા લોકોનું પ્રમાણ 8-12% ની રેન્જમાં રહે છે.<ref name="pmid12830306">{{vcite journal |author=Andrade L, Caraveo-A. |year=2005 |url=http://media.wiley.com Epidemiology of major depressive episodes: Results from the International Consortium of Psychiatric Epidemiology (ICPE) Surveys |journal=Int J Methods Psychiatr Res |volume=12 |issue=1 |pages=3–21 |year=2003 |pmid=12830306 |doi=10.1002/mpr.138 |last12=Kiliç |first12=C |last13=Offord |first13=D |last14=Ustun |first14=TB |last15=Wittchen |first15=HU}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Kessler RC, Berglund P, Demler O |year=2003 |title=The epidemiology of major depressive disorder: Results from the National Comorbidity Survey Replication (NCS-R) |journal=[[Journal of the American Medical Association|JAMA]] |volume=289|issue=203 |pages=3095–105 |pmid=12813115 |doi=10.1001/jama.289.23.3095 |author10=National Comorbidity Survey Replication}}</ref> ઉત્તર અમેરિકામાં વર્ષના ગાળા દરમિયાન મેજર ડિપ્રેસિવ એપિસોડની સંભાવના પુરુષોમાં 3-5% અને મહિલાઓમાં 8-10% રહે છે.<ref>{{vcite journal |author=Kessler RC, Berglund P, Demler O, Jin R, Merikangas KR, Walters EE |year=2005|title=Lifetime prevalence and age-of-onset distributions of DSM-IV disorders in the National Comorbidity Survey Replication |journal=Archives of General Psychiatry |volume=62 |issue=6 |pages=617–27 |pmid=15939837|doi=10.1001/archpsyc.62.6.593}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Murphy JM, Laird NM, Monson RR, Sobol AM, Leighton AH |year=2000|title=A 40-year perspective on the prevalence of depression: The Stirling County Study|journal=Archives of General Psychiatry |volume=57 |issue=3 |pages=209–15|pmid=10711905|doi=10.1001/archpsyc.57.3.209}}</ref> વસતીના અભ્યાસ પરથી જાણવા મળ્યું છેકે મેજર ડિપ્રેસન પુરુષોની સરખામણીમાં મહિલાઓમાં બમણું પ્રમાણ ધરાવે છે, જોકે આમ શા માટે છે અને અજાણ્યા પરિબળોનું તેમાં યોગદાન છે કે નહીં તે સ્પષ્ટ નથી.<ref name="Kuehner03">{{vcite journal |last=Kuehner |first=C |year=2003 |title= Gender differences in unipolar depression: An update of epidemiological findings and possible explanations |journal=Acta Psychiatrica Scandinavica |volume=108 |issue=3 |pages=163–74 |pmid=12890270 |doi=10.1034/j.1600-0447.2003.00204.x}}</ref> સાપેક્ષમાં આ વધારાનો સંદર્ભ ક્રોનોલોજિકલ ઉમર કરતા પુખ્તાવસ્થાના વિકાસ સાથે વધારે છે અને પુખ્તવયના લોકોમાં 15થી 18 વર્ષની વય વચ્ચે જોવા મળે છે અને અંતઃસ્ત્રાવોના પરિબળો કરતા મનોવૈજ્ઞાનિક રીતે વધુ સંલગ્ન હોય તેમ જણાય છે.<ref name="Kuehner03"/> લોકો મોટા ભાગે 30થી 40 વર્ષની વય વચ્ચે પહેલી વાર ડિપ્રેસન એપિસોડનો ભોગ બને તેવી મહત્તમ શક્યતા હોય છે અને ત્યાર બાદ 50થી 60 વર્ષની વય વચ્ચે નાના પ્રમાણમાં તેની ઘટનાઓની ટોચ આવે છે.<ref name="Eaton97">{{vcite journal |author=Eaton WW, Anthony JC, Gallo J |year=1997|title=Natural history of diagnostic interview schedule/DSM-IV major depression. The Baltimore Epidemiologic Catchment Area follow-up |journal=Archives of General Psychiatry |volume=54 |pages=993–99 |pmid=9366655 |issue=11}}</ref> સ્ટ્રોક, ઘડપણમાં થતો ધ્રૂજારીનો રોગ અથવા મલ્ટીપલ સ્કલેરોસિસ જેવી ન્યુરોલોજિકલ સ્થિતિ અને બાળકના જન્મ પછી એક વર્ષ દરમિયાન ડિપ્રેસનમાં વધારો થાય છે.<ref name="Rickards05">{{vcite journal |author=Rickards H |year=2005|title=Depression in neurological disorders: Parkinson's disease, multiple sclerosis, and stroke |journal=Journal of Neurology Neurosurgery and Psychiatry |volume=76 |pages=i48–i52 |pmid=15718222 |url=http://jnnp.bmj.com/cgi/content/full/76/suppl_1/i48 |doi=10.1136/jnnp.2004.060426|pmc=1765679}}</ref> રૂધિરાભિસરણને લગતી બીમારીઓ પછી તે વધુ સામાન્ય છે અને સારા પરિણામ કરતા નબળા પરિણામ સાથે તે વધુ સંકળાયેલ છે.<ref name="pmid18334889">{{vcite journal |author=Alboni P, Favaron E, Paparella N, Sciammarella M, Pedaci M |title=Is there an association between depression and cardiovascular mortality or sudden death? |journal=Journal of cardiovascular medicine (Hagerstown, Md.) |volume=9 |issue=4 |pages=356–62 |year=2008 |pmid=18334889}}</ref><ref name="pmid11383983">{{vcite journal |author=Strik JJ, Honig A, Maes M |title=Depression and myocardial infarction: relationship between heart and mind |journal=Progress in neuro-psychopharmacology & biological psychiatry |volume=25 |issue=4 |pages=879–92 |year=2001 |pmid=11383983 |doi=10.1016/S0278-5846(01)00150-6}}</ref> વૃદ્ધ લોકોમાં ડિપ્રેસનના પ્રમાણ વિશે અભ્યાસમાં વિરોધાભાસ જોવા મળે છે, પરંતુ મોટા ભાગની માહિતી દર્શાવે છે કે આ વયજૂથમાં ડિપ્રેસનમાં ઘટાડો થાય છે.<ref>{{vcite journal |author=Jorm AF |title=Does old age reduce the risk of anxiety and depression? A review of epidemiological studies across the adult life span |journal=Psychological Medicine |volume=30 |issue=1 |pages=11–22 |year=2000 |pmid=10722172 |doi=10.1017/S0033291799001452}}</ref> ગ્રામીણ વસતીની સરખામણીમાં શહેરી વસતીમાં ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર વધુ વ્યાપક હોય છે અને નિરાધાર લોકો જેવા ઊંચા સામાજિક આર્થિક પરિબળ ધરાવતા જુથમાં તે વધુ જોવા મળે છે.<ref>ગેલ્ડર, એમ., મેયો, આર. અને ગેડ્સ, જે. 2005. સાઇકિયાટ્રી. ત્રીજી આવૃત્તિ. ન્યૂ યોર્કઃ ઓક્સફર્ડ. પાના105.</ref> === સહરોગિષ્ઠ મનોવિકૃત્તિ === મેજર ડિપ્રેસન ઘણી વાર માનસિક બીમારીની સમસ્યા સાથે પેદા થાય છે. 1990-92ના ''નેશનલ કોમોર્બિડિટી સરવે'' (યુએસ)ના અહેવાલ પ્રમાણે મેજર ડિપ્રેસનનો ભોગ બનેલા 51 ટકા લોકો આજીવન અસ્વસ્થતાથી પીડાતા હોય છે.<ref>{{vcite journal |author=Kessler RC, Nelson C, McGonagle KA |year=1996 |journal=British Journal of Psychiatry |volume=168 |issue=suppl 30 |pages=17–30 |title=Comorbidity of DSM-III-R major depressive disorder in the general population: results from the US National Comorbidity Survey|pmid=8864145}}</ref> અસ્વસ્થતા ચિહ્નોથી ડિપ્રેસિવ બીમારી પર મોટી અસર પડી શકે છે જેમાં સાજા થવામાં વિલંબ થવો, ફરીથી ડિપ્રેસનમાં સરી જવાનો ખતરો, વધુ વિકલાંગતા અને આપઘાતના પ્રયાસમાં વધારો થવો વગેરે સામેલ છે.<ref>{{vcite journal |author=Hirschfeld RMA |year=2001 |journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry |volume=3 |issue=6 |pages=244–254 |title=The Comorbidity of Major Depression and Anxiety Disorders: Recognition and Management in Primary Care|pmid=15014592 |pmc=181193}}</ref> અમેરિકન ન્યુરોએન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ રોબર્ટ સેપોલ્સ્કીએ તેવી જ રીતે દલીલ કરી છે કે સ્ટ્રેસ, અસ્વસ્થતા અને ડિપ્રેસન વચ્ચેનો સંબંધ માપી શકાય છે અને જીવવૈજ્ઞાનિક રીતે પ્રદર્શિત કરી શકાય છે.<ref>{{vcite book|author = Sapolsky Robert M|year = 2004|title = Why zebras don't get ulcers|pages = 291–98|publisher = Henry Holt and Company, LLC|isbn = 0-8050-7369-8}}</ref> દારૂના સેવન અને કેફી પદાર્થોના ઉપયોગનું પ્રમાણ અને ખાસ કરીને અવલંબન વધારે છે<ref>{{vcite journal |author=Grant BF |year=1995|title=Comorbidity between DSM-IV drug use disorders and major depression: Results of a national survey of adults |journal=Journal of Substance Abuse |volume=7 |issue=4 |pages=481–87 |pmid=8838629 |doi=10.1016/0899-3289(95)90017-9}}</ref> અને એડીએચડી (ADHD)નું નિદાન થયા હોય તેવા લગભગ ત્રીજા ભાગના લોકો કોમોર્બિડ ડિપ્રેસન ધરાવે છે.<ref>{{vcite book |title=Delivered from distraction: Getting the most out of life with Attention Deficit Disorder |author=Hallowell EM, Ratey JJ|year=2005 |publisher=Ballantine Books |location=New York |isbn=0-345-44231-8 |pages=253–55}}</ref> પોસ્ટ ટ્રોમેટિક સ્ટ્રેસ ડિસઓર્ડર અને ડિપ્રેસન પણ ઘણી વાર સાથે જોવા મળે છે.<ref name="NIMHPub"/> ડિપ્રેસન અને પીડા ઘણી વાર સાથે પેદા થાય છે. તેની પાછળ એવું સરળ કારણ હોઇ શકે છે કે પીડા સહન કરવી એ સ્વભાવિક રીતે ડિપ્રેસિંગ હોય છે,{{Citation needed|date=October 2010}} ખાસ કરીને જો તે હઠીલી હોય અને નિયંત્રણમાં લઇ શકાતી ન હોય. તે શિક્ષિત લાચારીની સેલેગ્મેનની થિયરીમાં પણ ફીટ થાય છે. ડિપ્રેસન હેઠળના 65 ટકા દર્દીઓમાં એક અથવા વધુ પીડાના લક્ષણો હોય છે અને પીડા ધરાવતા પાંચથી 85 ટકા દર્દીઓ ડિપ્રેસનથી પીડાતા હોય છે જેનો આધાર સેટિંગ પર હોય છે. સામાન્ય પ્રેક્ટિસમાં તેનું પ્રમાણ નીચું હોય છે જ્યારે વિશેષતા ધરાવતી ક્લિનિક્સમાં તેનું પ્રમાણ ઊંચું હોય છે. ડિપ્રેસનના નિદાનમાં ઘણી વાર વિલંબ થાય છે અથવા ચૂકી જવાય છે અને તેનું પરિણામ વધુ ખરાબ થાય છે. ડિપ્રેસન ધ્યાન પર આવે પરંતુ તેને સંપૂર્ણપણે સમજવામાં ન આવે તો પરિણામ દેખીતી રીતે જ કથળી શકે છે.<ref>{{vcite journal |author=Bair MJ, Robinson RL, Katon W |year=2003|journal=Archives of Internal Medicine |volume=163 |issue=20 |pages=2433–45 |title=Depression and Pain Comorbidity: A Literature Review |url=http://archinte.ama-assn.org/cgi/content/full/163/20/2433 (fulltext)|access-date=08–11–11 |doi=10.1001/archinte.163.20.2433 |pmid=14609780 |last1=Bair |first1=MJ |last2=Robinson |first2=RL |last3=Katon |first3=W |last4=Kroenke |first4=K}}</ref> ડિપ્રેસનના કારણે રૂધિરાભિસરણને લગતી બીમારીઓમાં 1.5થી 2 ગણો વધારો થાય છે, જે બીજા જાણીતા જોખમના પરિબળોથી સ્વતંત્ર છે અને તે સ્વયં પ્રત્યક્ષ અથવા પરોક્ષ રીતે જોખમના પરિબળો જેમ કે ધુમ્રપાન અને સ્થુળતા સાથે સંકળાયેલ છે. મેજર ડિપ્રેસન ધરાવતા લોકો કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર સમસ્યાઓની સારવારની તબીબી ભલામણો પર ઓછું ધ્યાન આપે તેવી શક્યતા હોય છે તેથી તેના જોખમમાં વધુ વધારો થાય છે. આ ઉપરાંત કાર્ડિયોલોજિસ્ટ ડિપ્રેસનને ન ઓળખી શકે તેવી શક્યતા રહેલી છે જેથી સારવાર દરમિયાન કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર સમસ્યા વધુ જટિલ બની શકે છે.<ref>{{vcite journal |author=Schulman J and Shapiro BA |year=2008 |journal=Psychiatric Times |volume=25 |issue=9 |title=Depression and Cardiovascular Disease: What Is the Correlation? |url=http://www.psychiatrictimes.com/depression/article/10168/1171821 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2020-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200306051101/http://www.psychiatrictimes.com/depression/article/10168/1171821 }}</ref> === બીમારીની અસરો === ડિપ્રેસનને ઘણી વાર બેરોજગારી અને ગરીબી સાથે સાંકળવામાં આવે છે.<ref>{{vcite journal |author=Weich S, Lewis G |year=1998|title=Poverty, unemployment, and common mental disorders: Population based cohort study |journal=[[BMJ]]|volume=317 |pages=115–19 |pmid=9657786|url=http://www.bmj.com/cgi/content/full/317/7151/115 (fulltext)|access-date=2008-09-16 |issue=7151 |pmc=28602}}</ref> મેજર ડિપ્રેસન હાલમાં ઉત્તર અમેરિકા અને અન્ય ઉચ્ચ આવક ધરાવતા દેશોમાં બીમારીના ભારણનું અગ્રણી કારણ છે અને વિશ્વભરમાં ચોથા ક્રમનું સૌથી મોટું કારણ છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા મુજબ એવી આગાહી કરવામાં આવે છે કે વર્ષ 2030માં એચઆઈવી (HIV) પછી તે વિશ્વભરમાં બીમારીના બોજમાં બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું કારણ હશે.<ref name="pmid17132052">{{vcite journal |author=Mathers CD, Loncar D |title=Projections of global mortality and burden of disease from 2002 to 2030 |journal=PLoS Med. |volume=3 |issue=11 |pages=e442 |year=2006 |pmid=17132052 |pmc=1664601 |doi=10.1371/journal.pmed.0030442}}</ref> ફરીથી તેમાં ધકેલાયા બાદ (રિલેપ્સ) સારવાર લેવામાં વિલંબ કે નિષ્ફળતા અને આરોગ્ય નિષ્ણાતો દ્વારા સારવારમાં નિષ્ફળતા આ અસમર્થતા ઘટાડવામાં બે મોટા અવરોધ છે.<ref name="Andrews08">{{vcite journal |author=Andrews G |title=In Review: Reducing the Burden of Depression |journal=Canadian Journal of Psychiatry |volume=53 |issue=7 |pages=420–27 |year=2008 |url=http://publications.cpa-apc.org/media.php?mid=642 (fulltext) |pmid=18674396 |access-date=08–11–10 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2016-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303195032/http://publications.cpa-apc.org/media.php?mid=642%20%28fulltext%29 }}</ref> == ઇતિહાસ == {{Main|History of depression}} પ્રાચીન ગ્રીક ચિકિત્સક હિપોક્રેટ્સે ખેદોન્માદના લક્ષણોને વિશિષ્ટ માનસિક અને શારિરીક લક્ષણો ધરાવતી બીમારી ગણાવ્યા હતા. તેમણે તમામ “ભય અને વિષાદ”, જો તે લાંબા સમય સુધી ટકે તો બીમારીના લક્ષણ સમાન ગણાવ્યા હતા.<ref>હિપ્પોક્રેટ્સ, ''એફોરિઝમ્સ'' , સેક્શન 6.23</ref> તે આજની ડિપ્રેસનની વિભાવનાથી સમાન છે, પરંતુ ઘણા વિશાળ અર્થમાં છે. તેમાં દુખ, હતાશા અને વિષાદના લક્ષણોના સમુહ પર અને ઘણી વાર ભય, ગુસ્સો, ભ્રમણા અને મનોગ્રસ્તિને પણ તેમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="Radden2003">{{vcite journal |author=Radden, J |year=2003 |title=Is this dame melancholy? Equating today's depression and past melancholia |journal=Philosophy, Psychiatry, & Psychology |volume=10 |issue=1 |pages=37–52 |url=http://muse.jhu.edu/journals/philosophy_psychiatry_and_psychology/v010/10.1radden01.html |doi=10.1353/ppp.2003.0081}}</ref> ડિપ્રેસન શબ્દ જ લેટિન ક્રિયાપદ ''ડિપ્રિમિયર'' (deprimere) પરથી આવ્યો છે જેનો અર્થ છે “દબાવી દેવું”.<ref>ડિપ્રેસ. (એન.ડી.). ઓનલાઇન એટિમોલોજી શબ્દકોષ. સુધારો જૂન 30, 2008, [http://dictionary.reference.com/browse/depress Dictionary.com]માંથી</ref> 14મી સદીથી “ડિપ્રેસ કરવા”નો અર્થ થતો હતો જુસ્સો દબાવી દેવો અથવા તેમાં ઘટાડો કરવો. તેનો ઉપયોગ 1665માં અંગ્રેજ લેખક રિચાર્ડ બેકરના ''ક્રોનિકલ'' માં “કોઇ જુસ્સાનું ભારે ડિપ્રેસન” ધરાવતી વ્યક્તિ માટે કરવામાં આવ્યો હતો, અને અંગ્રેજ લેખક સેમ્યુઅલ જ્હોન્સન દ્વારા 1753માં એવાજ અર્થમાં ઉપયોગ થયો હતો.<ref>{{vcite web |author= Wolpert, L |title=Malignant Sadness: The Anatomy of Depression |work=The New York Times |url=http://www.nytimes.com/books/first/w/wolpert-sadness.html|access-date=2008-10-30}}</ref> આ શબ્દનો ઉપયોગ શરીરવિજ્ઞાન અને અર્થશાસ્ત્રમાં પણ થવા લાગ્યો હતો. ફ્રેન્ચ મનોરોગ ચિકિત્સક લુઇસ ડેલાસિઉવ દ્વારા 1856માં મનોચિકિત્સા સંબંધી લક્ષણોનો પ્રારંભિક ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો અને 1860 સુધીમાં તે ભાવનાત્મક કામગીરીના મનોવૈજ્ઞાનિક અને અલંકારિક નીચલા સ્તર માટે તબીબી શબ્દકોષમાં તે રજૂ થવા લાગ્યું હતું.<ref name="pmid3074848">{{vcite journal |author=Berrios GE |title=Melancholia and depression during the 19th&nbsp;century: A conceptual history |journal=British Journal of Psychiatry |volume=153 |pages=298–304 |year=1988 |pmid=3074848 |doi=10.1192/bjp.153.3.298}}</ref> [[એરિસ્ટોટલ]]ના સમયથી ખેદોન્માદને વિદ્વાન અને બૌદ્ધિક રીતે તેજસ્વી વ્યક્તિ સાથે, ધ્યાન અને સર્જનાત્મકતાના અવરોધ સાથે સાંકળવામાં આવે છે. નવી વિભાવનામાં આ જોડાણને અલગ કરવામાં આવ્યા હતા અને 19મી સદી દરમિયાન તેને સ્ત્રી સાથે વધુ સાંકળવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Radden2003"/> ''મેલાન્કોલિયા'' (ખેદોન્માદ) નિદાનને લગતો એક પ્રભાવકારી શબ્દ રહ્યો છે, છતાં ''ડિપ્રેસન'' ને તબીબી સંધિઓમાં વધુ સ્થાન મળવા લાગ્યું અને સદીના અંત સુધીમાં તે સમાનાર્થી બની ગયું હતું, જર્મન મનોચિકિત્સક એમિલ ક્રેપેલિન તેનો વધુ વ્યાપક શબ્દ તરીકે ઉપયોગ કરવામાં પ્રથમ હતા જેમણે વિવિધ પ્રકારના વિષાદને ''ડિપ્રેસિવ સ્થિતિ'' તરીકે ગણાવી હતી.<ref name="Davison2006">{{vcite journal |last=Davison |first=K|year=2006|title=Historical aspects of mood disorders |journal=Psychiatry |volume=5 |issue=4 |pages=115–18 |doi=10.1383/psyt.2006.5.4.115}}</ref> સિગ્મન્ડ ફ્રેઇડે 1917માં તેમના અભ્યાસગ્રંથ ''મોર્નિંગ એન્ડ મેલેન્કોલિયા'' માં વિષાદની સ્થિતિને શોક સાથે સાંકળી હતી. તેમણે થિયરી આપી હતી કે સ્થૂળ ચીજ ગુમાવવી જેમ કે મૃત્યુ કે રોમેન્ટિક જોડાણભંગથી મૂલ્યવાન સંબંધ ગુમાવવા વગેરેથી કાલ્પનિક નુકસાન પણ થાય છે; ડિપ્રેસ થયેલી વ્યક્તિએ ઘમંડના ''લિબિડિનલ'' કેથેક્સિસ નામે ઓળખાતી પ્રક્રિયા દ્વારા અર્ધજાગ્રત, અહંપ્રેમ મારફત લાગણીના પદાર્થ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આવી ખોટથી શોક કરતા પણ વધુ તીવ્ર વિષાદયુક્ત લક્ષણો પેદા થાય છે, જે માત્ર નકારાત્મક રીતે જોવામાં આવતા બહારના વિશ્વમાં નહીં, પરંતુ ગર્વનું પણ ખંડન થાય છે.<ref name="Carhart-Harris08"/> દર્દીની પોતાના વિશેની ધારણા નબળી પડવા લાગે છે જે પોતાના દોષ, લઘુતા અને મૂલ્યહીનતાની માન્યતામાં રજૂ થાય છે.<ref name="autogenerated1"/> તેમણે પ્રારંભિક જીવનના અનુભવોને પણ અસરકર્તા પરિબળ ગણાવ્યા હતા.<ref name="Radden2003"/> મેયરે એક સામાજિક અને જૈવિક માળખાનું મિશ્રણ રજુ કર્યું હતું અને વ્યક્તિના જીવનના સંદર્ભમાં ''પ્રતિભાવ'' પર ભાર મૂક્યો હતો અને દલીલ કરી હતી કે ''ડિપ્રેસન'' શબ્દનો ઉપયોગ ''ખેદોન્માદ'' ના બદલે કરવો જોઇએ.<ref name="Lewis1934">{{vcite journal |author=Lewis, AJ| year=1934|title=Melancholia: A historical review |journal=Journal of Mental Science |volume=80 |pages=1–42|doi= 10.1192/bjp.80.328.1}}</ref> ડીએસએમ (DSM) (ડીએસએમ-1 (DSM-I), 1952)ની પ્રથમ આવૃત્તિમાં ''ડિપ્રેસિવ રિએક્શન'' અને DSM-II (1968) ''ડિપ્રેસિવ ન્યુરોસિસ'' સામેલ હતા જેને આંતરિક સંઘર્ષ કે ઓળખી શકાય તેવી ઘટનાના વધારે પડતા પ્રત્યાઘાત તરીકે ગણવામાં આવે છે અને મેજર અસરકર્તા ડિસઓર્ડરમાં મેનિક-ડિપ્રેસિવ મનોવિક્ષિપ્તિના એક ડિપ્રેસિવ પ્રકારનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="DSMII">{{vcite book |title=Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-II |author=American Psychiatric Association |publisher=American Psychiatric Publishing, Inc. |location=Washington, DC |year=1968 |chapter=Schizophrenia |url=http://www.psychiatryonline.com/DSMPDF/dsm-ii.pdf |format=PDF |access-date=2008-08-03 |pages=36–37, 40 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070820165422/http://www.psychiatryonline.com/DSMPDF/dsm-ii.pdf |date=2007-08-20 }} {{Cite web |url=http://www.psychiatryonline.com/DSMPDF/dsm-ii.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-15 |archive-date=2007-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070820165422/http://www.psychiatryonline.com/DSMPDF/dsm-ii.pdf |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.psychiatryonline.com/DSMPDF/dsm-ii.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-15 |archive-date=2007-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070820165422/http://www.psychiatryonline.com/DSMPDF/dsm-ii.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref> 20મી સદીની મધ્યમાં સંશોધનકર્તાઓએ એવી થિયરી આપી હતી કે ડિપ્રેસન મગજમાં ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યોમાં રાસાયણિક અસંતુલનના કારણે સર્જાય છે. આ થિયરી 1950ના દાયકામાં મોનોએમાઇન ચેતાપ્રેષક દ્રવ્યના સ્તરમાં ફેરફાર કરતા રિસેપ્રાઇન અને આઇસોનિયાઝિડ અને ડિપ્રેસિવ લક્ષણો અસર કરતા નિરીક્ષણ પર આધારિત હતી.<ref>{{vcite journal|author = Schildkraut, JJ|year=1965|title = The catecholamine hypothesis of affective disorders: A review of supporting evidence |journal = American Journal of Psychiatry |volume=122 |issue=5| pages = 509–22|pmid=5319766}}</ref> ''મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર'' શબ્દ સૌથી પહેલા 1970ના દાયકાના મધ્યમાં યુએસ ક્લિનિસિયન્સે રજૂ કર્યો હતો જે લક્ષણોની પેટર્નના નિદાન આધારિત ધોરણોના દરખાસ્તના ભાગરૂપે હતી (જે 'રિસર્ચ ડાયગ્નોસ્ટિક ક્રાઇટેરિયા' તરીકે ઓળખાતી, અગાઉના ફેઇનર માપદંડ પર આધારિત)<ref>{{vcite web |author=Spitzer RL, Endicott J, Robins E |year=1975 |url=http://www.garfield.library.upenn.edu/classics1989/A1989U309700001.pdf |title=The development of diagnostic criteria in psychiatry |access-date=2008-11-08 |format=PDF |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2005-12-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051214203223/http://www.garfield.library.upenn.edu/classics1989/A1989U309700001.pdf }}</ref> અને 1980માં ડીએસએમ-III (DSM-III) માં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="Philipp1991">{{vcite journal |author=Philipp M, Maier W, Delmo CD |title=The concept of major depression. I. Descriptive comparison of six competing operational definitions including ICD-10 and DSM-III-R |journal=European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience |volume=240 |issue=4–5 |pages=258–65 |year=1991 |pmid=1829000 |doi=10.1007/BF02189537 |url=http://www.springerlink.com/content/y2460650rm747035/ |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2019-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190630214435/http://www.springerlink.com/content/y2460650rm747035/ }}</ref> સાતત્ય લાવવા માટે આઇસીડી-10 (ICD-10)માં પણ સમાન ક્રાઇટેરિયાનો ઉપયોગ થયો હતો, માત્ર નાના સુધારા કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ ડીએસએમ (DSM) ડાયગ્નોસ્ટિકના ધોરણથી ''માઇલ્ડ ડિપ્રેસિવ એપિસોડ'' નો સંકેત મળે છે જેનાથી મધ્યમ અને તીવ્ર પ્રકરણ માટે ઉચ્ચ પ્રવેશદ્વાર કેટેગરી મળે છે.<ref name="Philipp1991"/><ref>{{cite web |author=Gruenberg, A.M., Goldstein, R.D., Pincus, H.A. |year=2005 |url=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/50/35273078/3527307850.pdf |title=Classification of Depression: Research and Diagnostic Criteria: DSM-IV and ICD-10 |publisher=wiley.com |access-date=October 30, 2008}}</ref> મેલાન્કોલિક સબટાઇપમાં ''ખેદોન્માદ'' નો પ્રાચિન વિચાર હજુ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. કેટલાક વિરોધાભાસી તારણ અને મત હોવા છતાં ડિપ્રેસનની નવી વ્યાખ્યાઓ વિસ્તૃત રીતે સ્વીકારવામાં આવી છે. ખેદોન્માદના નિદાન પર જવા માટે કેટલીક ચાલુ પ્રયોગમુલક આધારિત દલીલો છે.<ref name="ActaPsychiatrica06">{{vcite journal |title=Melancholia: Beyond DSM, beyond neurotransmitters. Proceedings of a conference, May 2006, Copenhagen, Denmark |journal=Acta Psychiatrica Scandinavica Suppl |volume=115 |issue=433 |pages=4–183 |year=2007 |pmid=17280564 |doi=10.1111/j.1600-0447.2007.00956.x |author=Bolwig, Tom G. |last2=Shorter |first2=Edward}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Fink M, Bolwig TG, Parker G, Shorter E |year=2007|title=Melancholia: Restoration in psychiatric classification recommended |journal=Acta Psychiatrica Scandinavica |volume=115 |issue=2 |pages=89–92 |doi=10.1111/j.1600-0447.2006.00943.x |pmid=17244171}}</ref> 1950ના દાયકાથી નિદાનના કવરેજના વિસ્તરણ અંગે કેટલી ટીકા થઇ છે જે એન્ટી ડિપ્રેસન્ટ્સ અને જૈવવૈજ્ઞાનિક મોડલના વિકાસ અને પ્રમોશન સંબંધિત છે.<ref>{{vcite book |title=The Antidepressant Era |last=Healy |first=David |authorlink=David Healy (psychiatrist)|year=1999 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, MA |isbn=0-674-03958-0 |pages=42}}</ref> == સામાજિકસાંસ્કૃતિક પાસા == [[ચિત્ર:Abraham Lincoln head on shoulders photo portrait.jpg|upright|thumb|250px|ભૂતપૂર્વ અમેરિકન પ્રમુખ અબ્રાહમ લિંકન "મેલાનકોલી"થી પીડાતા હતા. મેલાનકોલી એવી સ્થિતિ છે જેનો હાલ ક્લિનિકલ ડિપ્રેસન તરીકે ઉલ્લેખ થાય છે.<ref>વોલ્ફ, જોશુઆ "લિંકન્સ ગ્રેટ ડિપ્રેસન", ધ એટલાન્ટિક, ઓક્ટોબર 2005, સુધારો ઓક્ટોબર 10, 2009</ref>]] {{See also|List of people with depression}} ડિપ્રેસન અંગે સંસ્કૃતિમાં અને વિવિધ સંસ્કૃતિ વચ્ચે લોકોની કલ્પનામાં ઘણી વિવિધતા છે. એક ટીપ્પણીકારના નિરીક્ષણ પ્રમાણે "વૈજ્ઞાનિક સ્પષ્ટતાની ગેરહાજરી"ના કારણે ડિપ્રેસન અંગેની ચર્ચા ભાષાના પ્રશ્ન પર પહોંચે છે. "આપણે તેને શું કહી શકીએ "બીમારી", "ડિસઓર્ડર", "માનસિક સ્થિતિ"ની અસર આપણે તેને કઇ રીતે જોઇએ છીએ, નિદાન કરીએ છીએ અને સારવાર કરીએ છીએ તેના પર પડે છે."<ref>{{vcite web |url=http://www.slate.com/id/2129377|title=The Depression Wars: Would Honest Abe Have Written the Gettysburg Address on Prozac? |author=Maloney F|date= November 3, 2005|work= Slate magazine |publisher= Washington Post|access-date=2008-10-03}}</ref> ગંભીર ડિપ્રેસનને અંગત વ્યવસાયિક સારવાર આપવી પડે તેવી બીમારી ગણવા માટે કે બીજા કશાકના સૂચક ગણવા અંગે, જેમ કે સામાજિક કે નૈતિક સમસ્યા ધ્યાને લેવા વિશે, જૈવિક અસંતુલનના પરિણામ અંગે, અથવા ડિસ્ટ્રેસને સમજવા માટે વ્યક્તિગત મતભેદોના પરાવર્તન જેનાથી શક્તિવિહીનતા અને ભાવુક સંઘર્ષ અંગે અલગ અલગ સંસ્કૃતિઓમાં વિવિધતા જોવા મળે છે <ref name="Karasz05">{{vcite journal |author=Karasz A |title=Cultural differences in conceptual models of depression |journal=Social Science in Medicine |volume=60 |issue=7 |pages=1625–35 |year=2005 |pmid=15652693 |doi=10.1016/j.socscimed.2004.08.011}}</ref><ref>{{vcite journal|author=Tilbury, F|year=2004|title=There are orphans in Africa still looking for my hands': African women refugees and the sources of emotional distress|journal=Health Sociology Review|volume=13|issue=1|pages=54–64|url=http://www.atypon-link.com/EMP/doi/abs/10.5555/hesr.2004.13.1.54|access-date=2008-10-03}}</ref> કેટલાક દેશો, જેમ કે [[ચીન]]માં આ નિદાન ઓછું સામાન્ય છે. એવી દલીલ કરવામાં આવે છે કે ચીન પરંપરાગત રીતે ભાવુક ડિપ્રેસન (જોકે 1980ના દાયકાની શરૂઆતથી ચીન દ્વારા ડિપ્રેસનના ઇનકારમાં મોટા પ્રમાણમાં સુધારો થયો છે)ને નકારે છે અથવા તેની અભિવ્યક્તિ કરતું નથી.<ref>{{vcite journal |author=[[Gordon Parker|Parker, G]] |year=2001|title=Depression in the planet's largest ethnic group: The Chinese |journal=American Journal of Psychiatry |volume=158 |issue=6 |pages=857–64 |pmid=11384889 |last2=Gladstone |first2=G |last3=Chee |first3=KT}}</ref> વૈકલ્પિક રીતે એવું પણ હોઇ શકે કે પશ્ચિમી સંસ્કૃતિ માનવ ચિંતાની અભિવ્યક્તિને નવો આકાર આપે અને ઉપર ચઢાવીને તેને ડિસઓર્ડરનો દરજ્જો આપે. ઓસ્ટ્રેલિયન પ્રોફેસર ગોર્ડન પાર્કર અને અન્ય લોકોની દલીલ છે કે ડિપ્રેસન અંગે પશ્ચિમી વિચાર વેદના અથવા દુઃખને “તબીબી” સ્વરૂપ આપે છે.<ref name="Parker07">{{vcite journal |author=[[Gordon Parker|Parker, G]] |year=2007 |title=Is depression overdiagnosed? Yes |journal=[[BMJ]] |volume=335|issue=7615 |pages=328|pmid=17703040|url=http://www.bmj.com/cgi/content/full/335/7615/328 |doi=10.1136/bmj.39268.475799.AD |pmc=1949440}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Pilgrim D, Bentall R |year=1999 |title=The medicalisation of misery: A critical realist analysis of the concept of depression |journal=Journal of Mental Health |volume=8 |issue=3 |pages=261–74 |url=http://www.ingentaconnect.com/content/apl/cjmh/1999/00000008/00000003/art00007 |doi=10.1080/09638239917580 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2011-05-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511143544/http://www.ingentaconnect.com/content/apl/cjmh/1999/00000008/00000003/art00007 }}</ref> તેવી જ રીતે હંગેરીયન-અમેરિકન મનોરોગ ચિકિત્સક થોમસ ઝાઝ અને અન્યની દલીલ છે કે ડિપ્રેસન એક અલંકારયુક્ત બીમારી છે જને અયોગ્ય રીતે વાસ્તવિક બીમારી ગણાવવામાં આવી છે.<ref>{{vcite web |author=Steibel W (Producer) |year=1998 |url=http://www.szasz.com/isdepressionadiseasetranscript.html |title=Is depression a disease? |work=Debatesdebates |access-date=2008-11-16}}</ref> એવી પણ ચિંતા છે કે ડીએસએમ (DSM) તથા તેને લાગુ પાડતી વર્ણનાત્મક સાયકિયાટ્રી ડિપ્રેસન જેવા અમૂર્ત ઘટનાને લાગુ કરવા પ્રયાસ કરે છે જે વાસ્તવમાં સામાજિક રચના હોઇ શકે છે.<ref name="Blazer">{{vcite book |author=Blazer DG |title=The age of melancholy: "Major depression" and its social origins |publisher= Routledge|location=New York, NY, USA |year=2005 |isbn=978-0415951883}}</ref> અમેરિકન આર્કેટિપલ મનોવિજ્ઞાનિક જેમ્સ હિલમેન લખે છે કે ડિપ્રેસન "આશરો, મર્યાદા, કેન્દ્ર, ગુરુત્વ, વજન અને વિવેકશીલ અસમર્થતા" લાવે ત્યાં સુધી આત્મા માટે તંદુરસ્ત હોઇ શકે છે.<ref name="Hillman">{{vcite book |author=Hillman J (T Moore, Ed.) |title=A blue fire: Selected writings by James Hillman |publisher= Harper & Row|location=New York, NY, USA |year=1989 |pages=152–53 |isbn=0060161329}}</ref> હિલમેનની દલીલ છે કે ડિપ્રેસનને દૂર કરવાના થેરેપ્યુટિક પ્રયાસો ખ્રિસ્તી ધર્મની પુનઃજીવનની થીમનો પડઘો પાડે છે. પરંતુ આત્માસભર જીવનને દુષ્ટ ગણાવવાની કમનસીબ અસર થાય છે. ઐતિહાસિક હસ્તિઓ આ પરિસ્થિતિ સાથે સંકળાયેલ સામાજિક કલંકના કારણે અથવા નિદાન કે સારવાર અંગે અજ્ઞાનના કારણે ઘણી વાર ડિપ્રેસનની ચર્ચા કરતા નથી અથવા સારવાર મેળવતા નથી. આમ છતાં પત્રો, જર્નલ્સ, કળાકૃતિઓ, લખાણના વિશ્લેષણ અથવા અર્થઘટન કે અમુક ઐતિહાસિક વ્યક્તિઓના પરિવારજનો કે મિત્રોના નિવેદનો પરથી એવું તારણ નીકળે છે કે તે પૈકીના કેટલાક અમુક પ્રકારના ડિપ્રેસનનો ભોગ બનેલા હતા. જેમને ડિપ્રેસન હતું તેવી શક્યતા હતી તેવા લોકોમાં અંગ્રેજી લેખક મેરી શેલી,<ref>{{vcite book |last=Seymour|first=Miranda |title= Mary Shelley|publisher=Grove Press|year=2002 |pages=560–61 |isbn=0802139485}}</ref> અમેરિકન-બ્રિટીશ લેખક હેનરી જેમ્સ<ref>{{vcite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/americancollection/american/genius/henry_bio.html|title=Biography of Henry James|publisher=[[Public Broadcasting Service|pbs.org]]|access-date=2008-08-19|accessdate=2011-02-15|archivedate=2016-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160926081921/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/americancollection/american/genius/henry_bio.html}}</ref> અને અમેરિકન રાષ્ટ્રપ્રમુખ અબ્રાહમ લિંકનનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{vcite book |author=Burlingame, Michael |title=The Inner World of Abraham Lincoln |publisher=University of Illinois Press |location=Urbana |year=1997 |isbn=0-252-06667-7 }}</ref> ડિપ્રેસનની શક્યતા ધરાવતા હોય તેવા કેટલાક જાણીતા સમકાલીન લોકોમાં કેનેડિયન ગીતકાર લિયોનાર્ડ કોહેન<ref>{{vcite web |author=Pita E |url=http://www.webheights.net/10newsongs/press/elmunmag.htm |title=An Intimate Conversation with...Leonard Cohen |date=2001-09-26 |access-date=2008-10-03 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-10-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081011082500/http://www.webheights.net/10newsongs/press/elmunmag.htm }}</ref> અને અમેરિકન નાટ્યલેખક અને નવલકથાકાર ટેનેસી વિલિયમ્સનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Jeste04">{{vcite journal |author=Jeste ND, Palmer BW, Jeste DV |title=Tennessee Williams |journal=American Journal of Geriatric Psychiatry |volume=12 |issue=4 |pages=370–75 |year=2004 |pmid=15249274 |doi=10.1176/appi.ajgp.12.4.370}}</ref> કેટલાક અગ્રણી મનોવિજ્ઞાનિકો જેમ કે અમેરિકન્સ વિલિયમ જેમ્સ<ref name="James">{{vcite book |author=James H (Ed.) |title=Letters of William James (Vols. 1 and 2) |publisher=Kessinger Publishing Co|location=Montana USA |pages=147–48|isbn=978-0766175662 |year=1920}}</ref><ref name="HistoryJames">{{Harvnb |Hergenhahn|2005| p=311}}</ref> અને જ્હોન બી. વોટ્સન<ref name="Cohen">{{vcite book |author=Cohen D |title=J. B. Watson: The Founder of Behaviourism |publisher=Routledge & Kegan Paul |location=London, UK |year=1979 |pages=7 |isbn=0710000545}}</ref> પણ પોતાના ડિપ્રેસનનો સામનો કરી રહ્યા હતા. એ બાબત પર સતત ચર્ચા ચાલી રહી છે કે મનોસ્થિતિ ડિસઓર્ડર્સ અને મૂડ ડિસઓર્ડર્સનો સંબંધ સર્જનાત્મકતા સાથે છે કે નહીં, આ ચર્ચા એરિસ્ટોટલના યુગથી ચાલે છે.<ref name="pmid18689294">{{vcite journal |author=Andreasen NC |title=The relationship between creativity and mood disorders |journal=Dialogues in clinical neuroscience |volume=10 |issue=2 |pages=251–5 |year=2008 |pmid=18689294}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Simonton, DK |year=2005 |title=Are genius and madness related? Contemporary answers to an ancient question |journal=Psychiatric Times |volume=22 |issue=7 |url=http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/52456?pageNumber=1 |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2009-01-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090114065333/http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/52456?pageNumber=1 }}</ref> બ્રિટિશ સાહિત્ય ડિપ્રેસન પર પરાવર્તનના ઘણા ઉદાહરણ આપે છે.<ref name="Heffernan">{{vcite book |author=Heffernan CF |title=The melancholy muse: Chaucer, Shakespeare and early medicine |publisher=Duquesne University Press |location=Pittsburgh, PA, USA |year=1996 |isbn=0820702625}}</ref> અંગ્રેજી ફિલોસોફર જ્હોન સ્ટુઅર્ટ મિલને આવા સાત મહિના લાંબા સમયનો અનુભવ થયો હતો જેને તેમણે ચેતાતંત્રની નબળી સ્થિતિ ગણાવી હતી જ્યારે વ્યક્તિ “આનંદ અથવા આનંદદાયક ઉત્તેજના”નો અનુભવ કરી શકતી નથી. એક એવો મૂડ જેમાં એક ક્ષણમાં માણસ આનંદમાં હોય છે અને તરત દુખી અને ઉદાસીન બની જાય છે. તેમણે અંગ્રેજ કવિ સેમ્યુઅલ ટેલર કોલેરિજના “ડિજેક્શન” અંગેના અવતરણને આ કેસના સચોટ વર્ણન સમાન ગણાવ્યું હતું. “વેદના, ખાલીપણુ, અંધકાર અને ગમગીની સાથેનું દુઃખ, / અર્ધસુપ્ત, ગુંગળાયેલ, ઉત્સાહ વગરનું દુઃખ / જેને કોઇ કુદરતી રીતે બહાર જવાનો માર્ગ કે રાહત મળતી નથી / શબ્દોમાં નિસાસો અથવા આંસુ.”<ref name="Mill">{{vcite book |url=http://www.gutenberg.org/files/10378/10378-8.txt |title=Autobiography |author=[[John Stuart Mill|Mill JS]] |format=txt |publisher=Project Gutenberg EBook |pages=1826–32|chapter= A crisis in my mental history: One stage onward |access-date=2008-08-09 |isbn=1421242001|year=2003}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Sterba R |title=The 'Mental Crisis' of John Stuart Mill|journal=Psychoanalytic Quarterly|volume=16 |issue=2 |pages=271–72 |year=1947|url=http://www.pep-web.org/document.php?id=PAQ.016.0271C |access-date=2008-11-05}}</ref> અંગ્રેજ લેખક સેમ્યુઅલ જ્હોન્સને 1780ના દાયકામાં “ધ બ્લેક ડોગ” શબ્દનો ઉપયોગ કરીને પોતાનું ડિપ્રેસન વર્ણવ્યું હતું<ref name="McKinlay05">{{vcite web |url=http://www.blackdoginstitute.org.au/docs/McKinlay.pdf |title=Churchill’s Black Dog?: The History of the ‘Black Dog’ as a Metaphor for Depression |year=2005 |access-date=2008-08-18 |work=Black Dog Institute website |publisher=Black Dog Institute |format=PDF |accessdate=2011-02-15 |archivedate=2008-09-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080910170230/http://www.blackdoginstitute.org.au/docs/McKinlay.pdf }}</ref> અને ત્યાર બાદ તેને ભોગવી રહેલા ભૂતપૂર્વ બ્રિટીશ વડાપ્રધાન સર [[વિન્સ્ટન ચર્ચિલ]] દ્વારા તેને લોકપ્રિય બનાવવામાં આવ્યું હતું.<ref name="McKinlay05"/> મેજર ડિપ્રેસન માટે સામાજિક કલંક વિશાળ પાયે ફેલાયેલ છે અને માનસિક આરોગ્ય સેવાના સંપર્કથી તેમાં બહુ મામુલી ઘટાડો થયો છે. સારવાર અંગે જનમત આરોગ્યના વ્યાવસાયિકો કરતા ઘણો અલગ છે અને ફાર્માકોલોજિકલ સારવાર કરતા વૈકલ્પિક સારવારને વધુ ઉપયોગી ગણવામાં આવે છે.ફાર્માકોલોજિકલ સારવાર અંગે ઘણો નબળો મત પ્રવર્તે છે.<ref>{{vcite book |title=Unmet Need in Psychiatry:Problems, Resources, Responses |editor=Andrews G, Henderson S ''(eds)''|year=2000 |publisher=Cambridge University Press |pages=409|chapter= Public knowledge of and attitudes to mental disorders: a limiting factor in the optimal use of treatment services|author=Jorm AF, Angermeyer M, Katschnig H|isbn=0-521-66229-X}}</ref> યુકે (UK)માં રોયલ કોલેજ ઓફ સાયકિયાટ્રીસ્ટ્સ અને રોયલ કોલેજ ઓફ જનરલ પ્રેક્ટિશનર્સે 1992થી 1996 દરમિયાન લોકોને મેજર ડિપ્રેસન અંગે શિક્ષિત કરવા અને કલંકની લાગણી દૂર કરવા માટે સંયુક્ત પાંચ વર્ષનું ડિફીટ ડિપ્રેસન અભિયાન ચલાવ્યું હતું.<ref>{{vcite journal |author=Paykel ES, Tylee A, Wright A, Priest RG, Rix S, Hart D |year=1997 |title=The Defeat Depression Campaign: psychiatry in the public arena|journal=American Journal of Psychiatry |volume=154|pages=59–65 |pmid=9167546 |issue=6 Suppl}}</ref> ત્યાર બાદ કરવામાં આવેલા મોરી (MORI) અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું હતું કે ડિપ્રેસન અને તેની સારવાર અંગે લોકોમાં બહુ મામુલી હકારાત્મક ફેરફાર આવ્યો હતો.<ref>{{vcite journal |author=Paykel ES, Hart D, Priest RG |year=1998 |title=Changes in public attitudes to depression during the Defeat Depression Campaign |journal=British Journal of Psychiatry |volume=173|pages=519–22 |pmid=9926082 |doi=10.1192/bjp.173.6.519}}</ref> == નોંધ == === સંદર્ભો === {{Reflist|colwidth=30em}} === પસંદગીના કાર્ય === * {{vcite book |title=Diagnostic and statistical manual of mental disorders, Fourth Edition, Text Revision: DSM-IV-TR |author=American Psychiatric Association |publisher=American Psychiatric Publishing, Inc. |location=Washington, DC |year=2000a|isbn=0890420254|ref= CITEREFAmerican_Psychiatric_Association2000a |author=American Psychiatric Association}} * {{vcite book|author=Barlow DH |coauthors=Durand VM |title=Abnormal psychology: An integrative approach (5th ed.) |publisher=Thomson Wadsworth |location=Belmont, CA, USA |year=2005 |isbn=0534633560|ref= CITEREFBarlow2005}} * {{vcite book |author=Beck AT, Rush J, Shaw BF, Emery G|title=Cognitive Therapy of depression |publisher=Guilford Press |location=New York, NY, USA |year=1987|origyear=1979 |isbn=0898629195|ref= CITEREFBeck1987}} * {{Cite book|author=Simon, Karen Michele; Freeman, Arthur M.; Epstein, Norman |title=Depression in the family |url=https://archive.org/details/depressioninfami0000unse |publisher=Haworth Press |location=New York |year=1986 |isbn=0-86656-624-4 |ref=CITEREFFreemanEpsteinSimon1987}} * {{vcite book |author=Hergenhahn BR|title=An Introduction to the History of Psychology |edition=5th |publisher=Thomson Wadsworth |location=Belmont, CA, USA |year=2005|isbn=0534554016|ref= CITEREFHergenhahn2005}} * {{vcite book |author=May R |title=The discovery of being: Writings in existential psychology |publisher= W. W. Norton & Company |location=New York, NY, USA |year=1994|isbn=0393312402|ref= CITEREFMay1994}} * {{vcite book |author=Hadzi-Pavlovic, Dusan; Parker, Gordon |title=Melancholia: a disorder of movement and mood: a phenomenological and neurobiological review |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=1996 |isbn=0-521-47275-X|ref= CITEREFParker1996}} * {{vcite book |title=[[British National Formulary]] (BNF 56) |author=Royal Pharmaceutical Society of Great Britain |year=2008 |publisher=BMJ Group and RPS Publishing |location=UK |isbn=9780853697787 |url=http://www.bnf.org/bnf/ |ref=CITEREFRoyal_Pharmaceutical_Society_of_Great_Britain2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150513222626/http://www.bnf.org/bnf/ |date=2015-05-13 }} * {{vcite book|author=Sadock, Virginia A.; Sadock, Benjamin J.; Kaplan, Harold I. |title=Kaplan & Sadock's synopsis of psychiatry: behavioral sciences/clinical psychiatry |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |year=2003 |isbn= 0781731836| ref= CITEREFSadock2002}} == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.bbc.co.uk/headroom/mental_health/depression.shtml બીબીસી (BBC) હેડરૂમ:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122040955/http://www.bbc.co.uk/headroom/mental_health/depression.shtml |date=2010-11-22 }} અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ ડિપ્રેસન * [http://behavenet.com/capsules/disorders/mjrdepd.htm ડીએસએમ-4 (DSM-IV) ડાયગ્નોસ્ટિક ક્રાઇટેરિયા ફોર મેજર ડિપ્રેસિવ ડિસઓર્ડર] – ડીએસએમ-4-ટીઆર (DSM-IV-TR) behavenet.comમાંથી લખાણ * {{dmoz|Health/Mental_Health/Disorders/Mood/Depression|Depression}} * [http://www.evidence.nhs.uk/search.aspx?t=Depression એનએચએસ (NHS) એવિડન્સ– ડિપ્રેસન માટે સર્ચ પરિણામ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122154651/http://www.evidence.nhs.uk/search.aspx?t=Depression |date=2010-11-22 }} * [http://www.depressionalliance.org ડિપ્રેસન એલાયન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190911211824/https://www.depressionalliance.org/ |date=2019-09-11 }} – ડિપ્રેસન એલાયન્સએ ક્લિનિકલ ડિપ્રેસન અને અસ્વસ્થતાથી પીડાતા લોકો માટે કામ કરતી યુકે (UK)ની એક સેવાભાવી સંસ્થા છે. {{Mental and behavioural disorders|selected = mood}} {{Bipolar disorder}} {{DEFAULTSORT:Major Depressive Disorder}} [[શ્રેણી:ઇનકન્સ્ટિટન્ટ સાઇટેશન સાથેના લેખો]] [[શ્રેણી:મનોસ્થિતિ ડિસઓર્ડર]] [[શ્રેણી:અસાધારણ મનોવિજ્ઞાન]] [[શ્રેણી:દવાઓનો ઇતિહાસ]] [[શ્રેણી:બાઇપોલર સ્પેક્ટ્રમ]] ipej2ke84cjvx9fabv6eceguhful4r3 0 31154 903852 893617 2026-08-17T02:05:00Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903852 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''એન્ડ્રુ કાર્નેગી''' (સાચી રીતે {{pron-en|kɑrˈneɪɡi}} {{respell|kar|NAY|gee}}, પરંતુ સામાન્ય રીતે, {{IPA|/ˈkɑrnɨɡi/}} {{respell|KAR|nə-gee}} અથવા {{IPA|/kɑrˈnɛɡi/}} {{respell|kar|NEG|ee}})<ref name="MacKay p29">મેકકે ''લિટલ બોસ: એન્ડ્રુ કાર્નેગીનું જીવન'' પૃષ્ઠ.29.</ref> (25, નવેમ્બર, 1835&nbsp;– 11 ઓગસ્ટ, 1919) સ્કોટ્ટીશ-અમેરિકન ઉદ્યોગપતિ, ધંધાદારી, સાહસિક અને મોટા દાનેશ્વરી હતા. કાર્નેગીનો જન્મ ડનફર્મલાઇન, સ્કોટલેન્ડમાં થયો હતો તેઓએ એક બાળક તરીકે તેમના માતાપિતા સાથે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સ્થળાંતર કર્યું હતું. તેમની પ્રથમ જોબ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં એક બોબીન ફેક્ટરીમાં એક ફેક્ટરી કામદાર તરીકેની હતી. બાદમાં તેઓ કંપનીના માલિક માટે બિલ લોગર બન્યા હતા. ત્યાર બાદ તરત જ તેઓ મેસેન્જર બોય બન્યા હતા. આખરે તેમણે ટેલિગ્રાફ કંપનીના રેન્ક સુધીની પ્રગતિ કરી હતી. તેમણે પિટ્સબર્ગની કાર્નેગી સ્ટીલ કંપની ઊભી કરી હતી, જે બાદમાં એલ્બર્ટ એચ. ગેરીની ફેડરલ સ્ટીલ કંપની અને વિવિધ નાની કંપનીઓ સાથે યુ.એસ. સ્ટીલની રચના કરવા માટે ભળી ગઇ હતી. અન્યોની સાથે કારોબાર સાથે તેમણે જે નસીબ કંડાર્યું હતું તેનાથી તેમણે કાર્નેગી હોલ ઊભી કરી હતી, બાદમાં તે દાનવીર સંસ્થામાં બદલાઇ હતી અને શિક્ષણમાં રસ ધરાવતી અનેકર સંસ્થાઓ જેમ કે કાર્નેગી કોર્પોરેશન ઓફ ન્યુ યોર્ક, કાર્નેગી એન્ડોવમેન્ટ ફોર ઇન્ટરનેશનલ પીસ, કાર્નેગી ઇન્સ્ટિટ્યુશન ઓફ વોશિંગ્ટોન, કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટી અને કાર્નેગી મ્યુઝિયમ ઓફ પિટ્સબર્ગની સ્થાપના કરી હતી. કાર્નેગીએ તેના મોટા ભાગના નાણાં અમેરિકા, યુનાઇટેડ કીંગડમ અને અન્ય દેશોમાં ગ્રંથાલયો, શાળાઓ અને યુનિવર્સિટીઓની સ્થાપના માટે તેમજ ભૂતપૂર્વ કર્મચારીઓ માટે પેન્શન ભંડોળ માટે દાન કરી દીધા હતા. તેમને ઘણી વખત જોહ્ન ડી. રોકેફેલર બાદ ઇતિહાસમાં બીજા ક્રમના શ્રીમંત વ્યક્તિ તરીકે ગણવામાં આવે છે. કાર્નેગીએ એક ટેલિગ્રાફર તરીકે પ્રારંભ કર્યો હતો અને 1860 સુધીમાં તેઓ રેલમાર્ગો, રેલરોડ સ્લીપીંગ કાર્સ, પુલો અને ઓઇલ ડેરિક્સમાં રોકાણ ધરાવતા હતા. તેમણે વધુમાં બોન્ડ સેલ્સમેન તરીકેની ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરી હતી અને યુરોપમાં અણેરિકન એન્ટરપ્રાઇસ માટે નાણઆં એકત્ર કરતા હતા. તેઓ સ્ટીલ ઉદ્યોગમાં તેમનું મોટા ભાગનું નસીબ કમાયા હતા. 1870માં તેમણે કાર્નેગી સ્ટીલ કંપનીની સ્થાપના કરી હતી, આ પગલાંએ તેમનું નામ અનેક "કેપ્ટન્સ ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રી"માંના એક તરીકે મજબૂત બન્યું હતું. 1890 સુધીમાં કંપની મહાકાય બની ગઇ હતી અને વિશ્વમાં ભારે નફો કરતા ઔદ્યોગિક સાહસ તરીકે ઊભરી આવી હતી. કાર્નેગીએ તેને 1901માં જેમણે યુ.એસ. સ્ટીલનું સર્જન કર્યું હતું તેવી જે.પી. મોર્ગનને 480 મિલીયન ડોલરમાં વેચી દીધી હતી. કાર્નેગીએ પોતાનું બાકીનું જીવન મોટા પાયાની દાનેશ્વરી સંસ્થાને સમર્પિત કર્યું હતું, જેમાં સ્થાનિક ગ્રંથાલયો, વૈશ્વિક શાંતિ, શિક્ષણ અને વૈજ્ઞાનિક સંશોધન પર ખાસ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. તેમના જીવનને ઘણી વખત સાચી "રેગ્સ ટુ રિચીસ" વાર્તા તરીકે ગણવામાં આવે છે. == આત્મકથા == === પ્રારંભિક જીવન === [[ચિત્ર:Birthplace of Andrew Carnegie, Dunfermline.jpg|thumb|left|170px|ડનફર્મલિન, સ્કોટલેન્ડમાં એન્ડ્રુ કાર્નેગીનું જન્મસ્થળ]] '''એન્ડ્રુ કાર્નેગી''' નો જન્મ ડનફર્મલાઇન, સ્કોટલેન્ડમાં એક વિચિત્ર વણકર કોટેજમાં થયો હતો, જેમાં એક જ મુખ્ય ઓરડો હતો જેમાં અર્ધોઅડધ ભાગમાં ભોંયતળીયાનો સમાવેશ થતો હતો, જેમાં પડોશી વણકર પરિવાર સાથે ભાગમાં હતું. <ref name="MacKay pp23-24">મેકકે ''લિટલ બોસ: એન્ડ્રુ કાર્નેગીનું જીવન'' પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 23–24.</ref>{{Missing information|its reference materials and citations|date=February 2010}} મુખ્ય ઓરડાનો ઉપયોગ લિવીંગ રૂમ, ડાઇનીંગ રુમ અને બેડરૂમ તરીકે થતો હતો. <ref name="MacKay pp23-24"/> તેમનું નામ તેમના પાલક દાદાના નામ પાછળ અપાયું હતું. <ref name="MacKay pp23-24"/> 1836માં, ભારે ડમાસ્ક (બંને બાજુએ ભાત દેખાય એવા વણાટવાળું જાડું કાપડ)ની માગને પગલે તેમનો પરિવાર એડગર સ્ટ્રીટ (રઇડ્ઝ પાર્કની સામે)માં આવેલા મોટા ઘરમાં જતો રહ્યો હતો, જેનાથી તેમના પિતા વિલીયમ કાર્નેગીને લાભ થયો હતો. <ref name="MacKay pp23-24"/> તેમના કાકા, જ્યોર્જ લૌડર, જેમને તેઓ "ડોડ" કહીને બોલાવે છે, તેમણે તેમને રોબર્ટ બર્નસ અને આ પ્રકારના ઐતિહાસિક સ્કોટ્ટીશ હીરો જેમ કે રોબર્ટ ધ બ્રુસ, વિલીયમ વોલેસ અને રોબ રોયના લખાણો સામે વાળ્યા હતા. હેન્ડલૂમ વણકર તરીકે કપરા સમયમાં આવી જતા અને દેશમાં ભૂખમરો આવતા વિલીયમ કાર્નેગીએ ઉજળા ભવિષ્યની તકો માટે તેમના પરિવાર સાથે 1848માં અમેરિકામાં એલ્લેઘેની, પેનસિલ્વેનીયા ખાતે સ્થળાંતર કરવાનું વિચાર્યું હતું. <ref name="MacKay pp37-38">મેકકે ''લિટલ બોસ:એન્ડ્રુ કાર્નેગીનું જીવન'' પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 37–38.</ref> એન્ડ્રુના પરિવારને સ્થળાંતર કરવા માટે નાણાં ઉછીના લેવા પડ્યા હતા. એલ્લેઘેની અત્યંત ગરીબ વિસ્તાર હતો. તેમની પ્રથમ જોબ 1848માં બોબીન બોય તરીકેની હતી, તેઓ દિવસમાં બાર કલાક અને સપ્તાહના છ દિવસો સુધી કોટન મિલમાં દોરાના કોકડા બદલતા હતા. તેમનો પગર સપ્તાહના 2.00 ડોલર હતો. <ref>[http://books.google.com/books?id=RekoAAAAYAAJ&amp;printsec=titlepage&amp;dq=Carnegie+knows+the+presid... એન્ડ્રુ કાર્નેગીની આત્મકથા] પૃષ્ઠ 34</ref> એન્ડ્રુના પિતા વિલીયમ કાર્નેગીએ કોટન મિલમાં કામગીરીનો પ્રારંભ કર્યોહતો, પરંતુ બાદમાં તેઓ વણાટ અને પેડલીંગ લિનેન્સમાંથી નાણાંની કમાણી કરતા હતા. તેમની માતા, માર્ગારેટ મોરિસન કાર્નેગી જૂતા બાંધીને નાણાંની કમાણી કરતા હતા. [[ચિત્ર:Andrew and Thomas Carnegie - Project Gutenberg eText 17976.jpg|thumb|left|upright|કાર્નેગીની વય 16 વર્ષ, ભાઈ થોમસની સાથે]] 1850માં, કાર્નેગી તેમના કાકાની ભલામણને કારણે ઓહાયો ટેલિગ્રાફ કંપનીમાં સપ્તાહના 2.00 ડોલરના પગાર<ref>[http://books.google.com/books?id=RekoAAAAYAAJ&amp;printsec=titlepage&amp;dq=Carnegie+knows+the+presid... એન્ડ્રુ કાર્નેગીની આત્મકથા] પૃષ્ઠ 37</ref> સાથે ટેલિગ્રાફ મેસેન્જર બોય બની ગયા હતા. તેમની નવી જોબે તેમને સ્થાનિક થિયેટરમાં વિનામૂલ્યે પ્રવેશ સાથેના અસંખ્ય લાભો અપાવ્યા હતા. આને લીધે તેમણે શેક્સપિયરના કામને વખાણ્યુ હતું. તેઓ સખત મહેનત કરનાર હતા અને પિટ્સબર્ગના ઉદ્યોગોના તમામ સ્થળો અને અગત્યની વ્યક્તિઓના ચહેરાઓ તેમને યાદ હતા. આ દિશામાં તેમણે ઘણા જોડાણો કર્યા હતા. આ ઉપરાંત તેમણે ટેલિગ્રાફના સાધન (તેઓ પ્રિન્ટેડ ટેપ પર દેખાય તે પહેલા ટેલિગ્રાફની ક્લિકનું ભાષાંતર કરી શકતા હતા) પ્રત્યે પણ ચાંપતી નજર રાખી હતી {{Citation needed|date=April 2010}} અને એક જ વર્ષમાં તેમને ઓપરેટર તરીકેની બઢતી આપવામાં આવી હતી. કાર્નેગીના શિક્ષણ અને વાંચનના જુસ્સાને કર્નલ જેમ્સ એન્ડર્સન કે જેમણે કામ કરતા છોકરાઓ માટે દર શનિવારે રાત્રે 400 વોલ્યુમોનું અંગત ગ્રંથાલય ખોલ્યું હતુ તેમના દ્વારા ભારે મોટી સહાય પ્રાપ્ત થઇ હતી. કાર્નેગી સતત ઉધાર માંગનાર હતા અને આર્થિક વિકાસ અને તેમની બૌદ્ધિક ક્ષમતા અને સાસ્કૃતિક વિકાસ એમ બન્ને દ્રષ્ટિએ "પોતાની જાતે ઊંચા આવનાર વ્યક્તિ" હતા. તેમની ક્ષમતા, મહેનત કરવાની ઇચ્છા, તેમનું સતત નિર્ધારણ અને તેમની સતર્કતાએ આગામી તકોનું નિર્માણ કર્યું હતું. કામના સ્થળે, કાર્નેગીએ અંદર તરફ આવતા ઉત્પન્ન ટેલિગ્રાફ સંકેતોને અલગ અલગ અવાજને અલગ પાડવાનું પોતાની જાતને ઝડપથી શીખવાડી દીધું હતું અને કાન દ્વારા સંકેતોને લખ્યા વિના જ જીલવાનું શીખી લીધું હતું. 1853માં શરૂ થયેલ પેનસિલ્વેનીયા રેલરોડ કંપનીના થોમસ એ. સ્કોટ્ટે કાર્નેગીને સેક્રેટરી/ટેલિગ્રાફ ઓપરેટર તરીકે 4.00 ડોલરના સાપ્તાહિક પગાર સાથે કામે રાખી લીધા હતા. 18 વર્ષની ઉંમરે કંપની મારફતે ઝડપી એડવાન્સમેન્ટ કરવાનું શરૂ કરી દીધું હતું અને તેઓ પિટ્સબર્ગ ડિવીઝનના સુપ્રીનટેન્ડન્ટ બની ગયા હતા. પેનસિલ્વેનીયા રેલરોડ કંપની સાથેની તેમની નોકરીએ તેમની પાછળની સફળતામાં મોટી ભૂમિકા ભજવી હતી. રેલરોડ એ અમેરિકામાં સૌપ્રથમ મોટો કારોબાર હતો અને પેનસિલ્વેનીયા તેમાંની દરેકમાં સૌથી મોટી હતી. કાર્નેગી આ વર્ષોમાં સંચાલન અને ખર્ચ અંકુશ વિશે ઘણું શીખ્યા હતા અને ખાસ કરીને સ્કોટ્ટ પાસેથી સારુ શીખ્યા હતા. <ref>નાસો, ડેવિડ, ''એન્ડ્રુ કાર્નેગી '' (ન્યુ યોર્ક: ધી પેન્ગ્વીન પ્રેસ, 2006), પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 54–59, 64–65.</ref> સ્કોટ્ટે તેમને તેમના પ્રથમ રોકાણો સાથે પણ સહાય કરી હતી. આમાંના કેટલાક સ્કોટ્ટ અને પેનસિલ્વેનીયાના પ્રમુખ જે.એડગર થોમ્સન દ્વારા જે ભ્રષ્ટાચાર આચરવામાં આવ્યો હતો તેમાંના ભાગ હતા, જેમાં રેલરોડે કારોબાર કર્યો હતો તે કંપનીઓમાં ઇનસાઇડ ટ્રેડીંગ અથવા "નુકસાન ભરપાઇ કરવા આપેલી વસ્તુના ભાગ તરીકે" કરાર કરેલ પક્ષકારો દ્વારા કરવામાં આવેલી ચૂકવણીનો સમાવેશ થતો હતો એમ ડેવીડ નાસો લખે છે. <ref>નાસો, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 59–60.</ref> 1855માં, સ્કોટ્ટે આદમ્સ એક્સપ્રેસમાં કાર્નેગી માટે 500 ડોલરના રોકાણને શક્ય બનાવ્યું હતું, જેણે પેનસિલ્વેનીયા સાથે તેના મેસેન્જરોને લઇ જવા માટે કરાર કર્યો હતો. તેમની માતાએ પરિવારના 700 ડોલરના ઘરને 500 ડોલરમાં ગીરવે મૂક્યું હતું તે પગલાંને કારણે નાણઆં સલામત હતા, પરંતુ ફક્ત તક જ ઉપલબ્ધ હતી, કારણ કે કાર્નેગીના સ્કોટ્ટ સાથેના સંબંધો ગાઢ હતા. <ref>નાસો, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ. 59–60; [http://books.google.com/books?id=RekoAAAAYAAJ&amp;printsec=titlepage&amp;dq=Carnegie+knows+the+presid... એન્ડ્રુ કાર્નેગીની આત્મકથા] પૃષ્ઠ 79</ref> થોડા વર્ષો બાદ, તેમણે ટી.ટી. વુડ્રુફની સ્લીપીંગ કાર કંપનીમાં થોડા શેરો મેળવ્યા હતા, તે શેરો ધરાવવાના બદલામાં વુડ્રુફે ચૂકવણી રૂપે સ્કોટ્ટ અને થોમ્સને આપ્યા હતા. આ પ્રકારના આંતરિક રોકાણોમાં તેમના વળતરને રેલરોડ સંબધિત ઉદ્યોગોમાં પુનઃરોકાણ કર્યું હતું: ([[લોખંડ|આયર્ન]], પુલો, અને રેલ), કાર્નેગીએ ધીમે ધીમે મૂડીમાં વધારો કર્યો હતો, જે તેમની સફળતાનો પાયો છે. તેમની પાછળની જિંદગીમાં, તેમણે થોમ્સન અને સ્કોટ્ટના ગાઢ સંબંધોનો ઉપયોગ કર્યો હતો, કેમ કે તેમણે એવો કારોબાર સ્થાપિત કર્યો હતો જેણે રેલ્સ અને પુલો રેલરોડને પૂરા પાડ્યા હતા, અને તેમના સાહસોમાં બે વ્યક્તિઓના હિસ્સાનો પ્રસ્તાવ કરતો હતો. <ref>નાસો, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 59–60, 85–88, 102–104, 107.</ref> ==== 1860–1865: પ્રજાવિગ્રહ ==== પ્રજાવિગ્રહ પહેલા, કાર્નેગીએ વુડ્રોફની કંપની અને સ્લીપીંગ કારના શોધક જ્યોર્જ એમ પુલમેન સાથે મર્જરની વ્યવસ્થા કરી હતી, જેથી લાંબા અંતરે બિઝનેસ મુસાફરીમાં પ્રથમ દરજ્જાની મુસાફરી પૂરી પાડી શકાય {{convert|500|mi|km}}. આ રોકાણ ભારે સફળ પૂરવાર થયું હતું અને વુડ્રોફ અને કાર્નેગી માટે નફાનો સ્ત્રોતો પૂરવાર થયો હતો. યુવાન કાર્નેગીએ પેનસિલ્વેનીયાના ટોમ સ્કોટ્ટ માટે કામ કરવાનું સતત રાખ્યું હતું અને સેવામાં વિવિધ સુધારાઓ કર્યા હતા. પહેલા તે લશ્કરી વાહનવ્યવહારના વોર ઇનચાર્જના મદદનીશ સચિવ હતા અને બાદમાં તેઓ મિલીટરી રેલવેઝ અને પૂર્વમાં કેન્દ્ર સરકારની ટેલિગ્રાફ લાઇન્સના સુપ્રીનટેન્ડન્ટ તરીકે 1861ની હેમંત ઋતુમાં કાર્નેગીની સ્કોટ્ટ દ્વારા નિમણૂંક કરવામાં આવી હતી. બળવાખોરોએ જે કાપી નાખી હતી તેવી વોશિગ્ટોન ડી.સી.માં રેલ લાઇનો ખુલ્લી મૂકવામાં કાર્નેગીએ મદદ કરી હતી; બુલ રન ખાતે યુનિયન દળોની હારને પગલે વોશિગ્ટોન ડી.સી. પહોંચવા માટે યુનિયન ટુકડીઓની પ્રથમ બ્રિગેડને ખેંચતા લોકોમોટિવમાં જાતે મુસાફરી કરી હતી, અને તેમણે વ્યક્તિગત રીતે હારેલા દળોના વાહનવ્યવહારનું નિરીક્ષણ કર્યું હતું. તેમની સંસ્થા હેઠળ ટેલિગ્રાફ સેવાએ યુનિયનને કાર્યક્ષમ સેવા પૂરી પાડી હતી અને આખરી જીતમા નોંધપાત્ર મદદ કરી હતી. બંધાયેલા ટેલિગ્રાફ વાયરોને મુક્ત કરતા તેમના ગાલ પર થયેલા નિશાનને કારણે કાર્નેગીએ બાદમાં રમૂજ કરી હતી કે તેઓ "યુદ્ધમાં મરનાર સૌપ્રથમ હતા". સંઘની હારને કારણે મોટા જથ્થામાં યુદ્ધસામગ્રીઓની તેમજ માલ પહોંચાડવા માટે રેલ માર્ગોની (અને ટેલિગ્રાફ લાઇન્સની)જરૂર પડી હતી. યુદ્ધે બતાવી આપ્યું હતું કે અમેરિકન સફળતા માટે ઉદ્યોગો કેવો આંતરિક ભાગ હતા. 1864માં, કાર્નેગીએ વાનાગો કાઉન્ટી, પેનસિલ્વેનીયામાં ઓઇલ ક્રિક પર સ્ટોરી ફાર્મમાં 40,000 ડોલરનું રોકાણ કર્યું હતું. એક વર્ષમાં, ફાર્મે 1,000,000 ડોલર કેશ ડિવીડન્ડ પેટે કમાણી કરી હતી અને તે મિલકત પરના તેલ કૂવાઓમાંથી નીકળેલા પેટ્રોલીયમનું નફા સાથે વેચાણ કરવામાં આવ્યું હતું. લોખંડની ચીજો જેમ રે ગનબોટ્સ માટેના બખ્તર,તોપ અને શેલ્સ તેમજ બીજી સોએક જેટલી પેદાશોએ પિટ્સબર્ગને યુદ્ધના સમયનું ઉત્પાદન કેન્દ્ર બનાવ્યું હતું. કાર્નેગીએ સ્ટીલ રોલીંગ મિલ અને સ્ટીલ ઉત્પાદનની સ્થાપના માટે અન્ય સાથે મળીને કામ કર્યું હતું અને ઉદ્યોગનો અંકુશ તેમના નસીબ માટેનો સ્ત્રોત પૂરવાર થયો હતો. કાર્નેગી યુદ્ધ પહેલા લોખંડ ઉદ્યોગમાં કેટલુંક રોકાણ ધરાવતા હતા. યુદ્ધ બાદ, કાર્નેગીએ લોખંડકામ વેપારમાં પોતાની તમામ શક્તિઓ સમર્પિત કરવા માટે રેલરોડ છોડી દીધું હતું. કાર્નેગીએ વિવિધ આયર્ન વર્કસ વિકસાવવા માટે કામ કર્યું હતું અને આખરે ધી બ્રીજસ્ટોન વર્કસ અને યુનિયન આયર્નવર્કસની પિટ્સબર્ગમાં સ્થાપના કરી હતી. તેમણે પેનસિલ્વેનીયા રેલબોર્ડ કંપની છોડી દીધી હોવા છતાં તેઓ તેના સંચાલન સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલા રહ્યા હતા, જેના નામોમાં થોમસ એ. સ્કોટ્ટ અને જે. એડગર થોમ્સનનો સમાવેશ થાય છે. તેમણે બે વ્યક્તિઓ સાથેના તેમના જોડાણનો ઉપયોગ પોતાની કીસ્ટોન બ્રીડ કંપની અને તેમના આયર્નવર્કસના ઉત્પાદન માટે કરારો હસ્તગત કરવામાં ઉપયોગ કર્યો હતો. તેમણે સ્કોટ્ટ અને થોમ્સનને હિસ્સો પણ આપ્યો હતો અને પેનસિલ્વેનીયા તેમનો શ્રેષ્ઠ ગ્રાહક હતો. જ્યારે તેમણે તેમનો પ્રથમ સ્ટીલ પ્લાન્ટ ઊભો કર્યો ત્યારે તેમણે તેનું નામ થોમ્સનના નામની પાછળ આપવાનો સંકેત કર્યો હતો. સારી કારોબારની સમજ હોવાની સાથે કાર્નેગી આનંદિતતા અને સાક્ષરતા જ્ઞાન પણ ધરાવતા હતા. તેમને ઘણા સામાજિક પ્રસંગોમાં આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું-આ પ્રસંગોનો કાર્નેગીએ પોતાના લાભ માટે દુરુપયોગ કર્યો હતો. <ref>નાસો, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 105–107.</ref> [[ચિત્ર:Andrew Carnegie circa 1878 - Project Gutenberg eText 17976.jpg|thumb|કાર્નેગી, સિરકા 1878]] કાર્નેગી બીજાના ભોગે પોતાનું નસીબ બનાવવામાં માનતા અને નાણાં બનાવવા ઉપરાંત ઘણું કરતા હતા. તેમણે લખ્યું હતુઃ {{quote|I propose to take an income no greater than $50,000 per annum! Beyond this I need ever earn, make no effort to increase my fortune, but spend the surplus each year for benevolent purposes! Let us cast aside business forever, except for others. Let us settle in Oxford and I shall get a thorough education, making the acquaintance of literary men. I figure that this will take three years active work. I shall pay especial attention to speaking in public. We can settle in London and I can purchase a controlling interest in some newspaper or live review and give the general management of it attention, taking part in public matters, especially those connected with education and improvement of the poorer classes. Man must have an idol and the amassing of wealth is one of the worst species of [[idolatry]]! No idol is more debasing than the [[worship]] of money! Whatever I engage in I must push inordinately; therefore should I be careful to choose that life which will be the most elevating in its character. To continue much longer overwhelmed by business cares and with most of my thoughts wholly upon the way to make more money in the shortest time, must degrade me beyond hope of permanent recovery. I will resign business at thirty-five, but during these ensuing two years I wish to spend the afternoons in receiving instruction and in reading systematically!}} [153] ==== 1880–1900: વિદ્વાન અને કાર્યકર્તા ==== કાર્નેગીએ તેમની વાવસાયિક કારકીર્દી સતત રાખી હતી; તેમના સાક્ષરતા ઇરાદાઓમાંથી કેટલાક પૂરા થયા હતા. તેઓ ઇંગ્લીશ કવિ મેથ્યુ આર્નોલ્ડ અને ઇંગ્લીશ ફિલસૂફ હર્બર્ટ સ્પેન્સરના મિત્ર બની ગયા હતા તેમજ મોટા ભાગના યુ.એસ. પ્રેસીડંટ <ref>જોહ્ન કે. વિન્કલર ''ઇનક્રેડ઼ીબલ કાર્નેગી'' , પૃષ્ઠ 172, રીડ બુક્સ, 2006 ISBN 978-1-4067-2946-7</ref>, રાજ્યના અધિકારીઓ અને વિખ્યાત લેખકો સાથે પત્રવ્યવહાર કરતા હતા અને ઓળખાણ રાખતા હતા. <ref>જોહ્ન કે. વિન્કલર ''ઇનક્રેડીબલ કાર્નેગી'' , પૃષ્ઠ 13, રીડ બુક્સ, 2006 ISBN 978-1-4067-2946-7</ref> કાર્નેગી તેમના વતનીઓ માટે ડનફર્મલાઇનમાં 1879માં મોકળાશવાળું સ્વીમીંગ બાથ બાંધ્યું હતું. તેના પછીના વર્ષે કાર્નેગીએ ડનફર્મલાઇનમાં ગ્રંથાલયની સ્થાપના માટે 40,000 ડોલર આપ્યા હતા. 1884માં તેમણે બેલ્લેવ્યુ હોસ્પિટલ મેડિકલ કોલેજ (હવે ન્યૂ યોર્ક યુનિવર્સિટી મેડિકલ સેન્ટરનો ભાગ)ને તંતુરચના વિજ્ઞાન લેબોરેટરીની સ્થાપના માટે 50,000 ડોલર આપ્યા હતા જેને હવે કાર્નેગી લેબોરેટરી કહેવાય છે. 1881માં, કાર્નેગી તેમના 70 વર્ષના માતા સહિત તેમના પરિવારને યુનાઇટેડ કીંગડમના પ્રવાસે લઇ ગયા હતા. તેઓએ કોચની સાથે સ્કોટલેન્ડનો પ્રવાસ કર્યો હતો અને તે માર્ગ પર આવતા વિવિધ રિસેપ્શનોનો આનંદ માણ્યો હતો. કાર્નેગીએ જેના માટે નાણાંનું દાન કર્યું હતું તેવી કાર્નેગી લાયબ્રેરી માટે તેમની માતાએ શિલાન્યાસ કર્યો અને તે માટે ડનફર્મલાઇનમાં પરત ફરવું એ તેમના માટે વિજયોત્સવ હતો. કાર્નેગીએ બ્રિટીશ સોસાયટીની કરેલી ટીકા તેમને તે ગમ્યુ ન હતું તે ન હતી; પરંતુ તેનાથી વિરુદ્ધ કાર્નેગીની અનેક મહત્વાકાંક્ષાઓમાંની એક એ હતી કે ઇંગ્લીશ બોલતા લોકોની વચ્ચે ઉત્પ્રેરક તરીકેની ભૂમિકા બજાવવી તે હતી. તેનો અંત લાવવા માટે 1880ના પ્રારંભમાં તેમણે ઇંગ્લેંડમાં અસંખ્ય અખબારો ખરીદ્યા હતા, જેમાંના દરેક રાજાશાહીના પતનની અને "ધી બ્રિટીશ રિપબ્લિક"ની તરફેણ કરતા હતા. કાર્નેગીના ઉત્સાહને તેની વિશાળ સંપત્તિનો ટેકો મળ્યો હતો જેનો અર્થ એવો થાય છે કે તેમને અસંખ્ય બ્રિટીશ મિત્રો હતો, જેમાં વડા પ્રધાન વિલીયમ એવર્ટ ગ્લેડસ્ટોનનો સમાવેશ થતો હતો. 1886માં એન્ડ્રુ કાર્નેગીના નાના ભાઈ થોમસનું 43 વર્ષની વયે અવસાન થયું હતું. આમ છતાં, કારોબારમાં સફળતા તો ચાલુ જ રહી હતી. સ્ટીલ વર્કસની માલિકી ધરાવવાની સાથે, કાર્નેગીએ લેક સુપીરીયરની આસપાસ અત્યંત મૂલ્યવાન એવા આયર્ન ઓરના ક્ષેત્રો ખરીદ્યા હતા. તેજ વર્ષમાં કાર્નેગી વિવાદાસ્પદ વ્યક્તિત્વ બની ગયા હતા. યુકેના તેમના પ્રવાસ બાદ તેમણે તેમના અનુભવો વિશે ''એન અમેરિકન ફોર-ઇન-હેન્ડ ઇન બ્રિટન'' શિર્ષકવાળા એક પુસ્તકમાં લખ્યું હતું. પોતાના અસંખ્ય કારોબારને સક્રિય રીતે ચલાવવામાં સંકળાયેલા હોવા છતાં, કાર્નેગી અસંખ્ય મેગેઝીનોમાં નિયમિત યોગદાન આપનારા બની રહ્યા હતા, જેમાં જેમ્સ નોલસના સંપાદકપણા હેઠળના અત્યંત વિખ્યાત ''નાઇન્ટીંથ સેન્ચ્યુરી'' અને સંપાદક લોયડ બ્રીસના નેતૃત્વ હેઠળના ''નોર્થ અમેરિકન રિવ્યૂ'' નો સમાવેશ થાય છે. 1886માં કાર્નેગીએ આજ દિન સુધીના અત્યંત સુધારણાવાદી કામનું નિરૂપણ ''ટ્રાયમફન્ટ ડેમોક્રેસી'' નામના શિર્ષકમાં કર્યું છે. તેની દલીલો કરવામાં આંકડાશાસ્ત્રનો ઉદાર રીતે ઉપયોગ કરતા પુસ્તકે તેમના દ્રષ્ટિકોણની દલીલ કરતા જણાવ્યું છે કે અમેરિકન રિપબ્લિકએવી સરકારી વ્યવસ્થા છે જે બ્રિટીશ રાજાશાહી વ્યવસ્થા કરતા સર્વોપરી હતી. તેણે અમેરિકન પ્રગતિનો અત્યંત તરફેણકારી અને ઉમદા દ્રષ્ટિકોણ રજૂ કર્યો છે અને બ્રિટીશ રોયલ પરિવારની ટીકા કરી હતી. તેનું આવરણ પતન તરફ જતા રોયલ તાજ અને તૂટેલા રાજવી તરફ નિર્દેશ કરે છે. આ પુસ્તકે યુકેમાં નોંધપાત્ર રીતે વિવાદ સર્જ્યો હતો. આ પુસ્તકે ઘણા અમેરિકનોને તેમના દેશની આર્થિક પ્રગતિ અંગે પ્રશંસા કરતા કરી મૂક્યા હતા અને મોટે ભાગે યુ.એસ.માં જ આશરે 40,000 નકલોનું વેચાણ થયું હતું. 1889માં, કાર્નેગીએ ''નોર્થ અમેરિકન રિવ્યૂ'' ના જૂનના ઇસ્યુમાં [http://www.swarthmore.edu/SocSci/rbannis1/AIH19th/Carnegie.html "વેલ્થ"]નું પ્રકાશન કર્યું હતું. તેને વાંચ્યા બાદ ગ્લેડસ્ટોને તેનું ઇંગ્લેંડમાં પણ પ્રકાશન થવું જોઇએ તેવી વિનંતી કરી હતી, જ્યાં તે ''પાલ મોલ ગેઝેટ'' માં "ધી ગોસ્પેલ ઓફ વેલ્થ" તરીકે દેખાઇ હતી. તે લેખ ભારે ચર્ચાનો વિષય બન્યો હતો. કાર્નેગીએ એવી દલીલ કરી હતી કે ધનાઢ્ય ઉદ્યોગપતિના જીવને બે ભાગો સાથે સમાધાન કરવું જોઇએ. પ્રથમ ભાગ એકત્રીકરણ અને સંપત્તિ વધારાનો હતો. જ્યારે બીજો ભાગ આ સંપત્તિનું પરોપકારી કાર્યો માટે પરિણમતા વિતરણનું હતું. દાનવીરતા એ જીવનને વધુ સારું બનાવવાની ચાવી હતી. કાર્નેગી મહાન પત્રકાર તરીકે પણ જાણીતો હતો. તેઓ સતત અખબારો અને તેમના સંપાદકોને લખતા હોવાથી આ અનુભવ તેમના જીવનમાં આવ્યો હતો. અખબાર વાંચનમાં તેમની જાણકારી તેમના બાળપણની રીતભાતથી વિકસી હતી. <ref>સ્વેતનામ, જ્યોર્જ (1980) ''એન્ડ્રુ કાર્નેગી'' . ટ્વાયન પબ્લિશર્સ.</ref> તેઓ પણ મુસાફરી પર ત્રણ પુસ્તકોનું પણ પ્રકાશન કરનાર હતા. તેમાંના એકનું શિર્ષક "રાઉન્ડ ધી વર્લ્ડ" હતું, જે તેમણે ઇંગ્લેંડ અને સ્કોટલેન્ડની મુસાફરી દરમિયાન લખ્યું હતું. <ref>લિવસે, હેરોલ્ડ (2000) "એન્ડ્રુ કાર્નેગી અને મોટા કારોબારનો ઉદભવ". એડ્ડીસન-વેસ્લે એજ્યુકેશન પબ્લિશર્સ.</ref> 1898માં કાર્નેગીએ ફિલીપીન્સની સ્વતંત્રતાની વ્યવસ્થા કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો. સ્પેનિશ અમેરિકન યુદ્ધ પૂરું થવાના અંતે હતું ત્યારે, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે 20 મિલીયન અમેરિકી ડોલરમાં સ્પેઇન પાસેથી ફિલીપીન્સની ખરીદી કરી હતી. તેની સામે તેમણે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના ભાગ પર સામ્રાજ્યવાદ તરીકે જોયો હતો, ફિલીપીનો પ્રજા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પાસેથી પોતાની સ્વતંત્રતા ખરીદી શકે તે માટે કાર્નેગીએ પોતે ફિલીપીન્સને 20 મિલીયન અમેરિકી ડોલર ઓફર કર્યા હતા. <ref>{{Cite web |url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/carnegie/timeline/timeline2.html |title=પીબીએસ.ઓઆરજી પર એન્ડ્રુ કાર્નેગી ઘટનાઓની સમયરેખા |access-date=2011-03-29 |archive-date=2010-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206083352/http://www.pbs.org/wgbh/amex/carnegie/timeline/timeline2.html |url-status=dead }}</ref> જોકે, આ ક્રિયાથી કશું થયું ન હતું અને ફિલીપીન્સ-અમેરિકન યુદ્ધ થયું હતું. કાર્નેગીએ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા ક્યુબાના જોડાણનો વિરોધ કર્યો હતો અને તેમાં તેઓ સામ્રાજ્યવાદ વિરુદ્ધ લીગ ધરાવતા અન્ય ઘણા સંકુચિતવાદીઓ સાથે સફળ થયા હતા, જેમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના ભૂતપૂર્વ પ્રેસીડન્ટો ગ્રોવર ક્લીવલેન્ડ અને બેન્જામિન હેરિસન, અને [[માર્ક ટ્વેઇન]] જેવી વિદ્વાન વ્યક્તિઓનો સમાવેશ થતો હતો. <ref>રોબર્ટ પી. પોર્ટર''ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ક્યુબા'' , પૃષ્ઠ. 43, જી.પી.પુટનામ્સ સન્સ, 1899</ref><ref>કેથેરિન હિર્શફિલ્ડ ''હેલ્થ, પોલિટિક્સ એન્ડ રિવોલ્યુશન ઇન ક્યુબા'' , પૃષ્ઠ 117, ટ્રાન્સેક્શન પબ્લિશર્સ, 2008 ISBN 978-1-4128-0863-7</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=t2goAAAAYAAJ&amp;dq=andrew+carnegie+Cuba&amp;lr= ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ક્યુબા]</ref> === ઉદ્યોગપતિ === ==== 1885–1900: સ્ટીલનું સામ્રાજ્ય ==== કાર્નેગીએ સ્ટીલ ઉદ્યોગમાં પોતાનું નસીબ બનાવ્યું હતું, તેઓ અત્યંત વિસ્તરિત લોખંડ અન સ્ટીલ કામગીરીઓ પર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં અગાઉના કોઇ પણ એક વ્યક્તિની તુલનામાં અંકુશ ધરાવતા હતા. તેમની બે મહાન શોધોમાંની શોધ ચિપ અને રેલરોડ લાઇન્સ માટે સ્ટીલ રેઇલ્સનું કાર્યક્ષમ જથ્થાબંધ ઉત્પાદન હતું. બીજી શોધ કાચા માલના દરેક પુરવઠાના તેમના વર્ટિકલ ઇન્ટીગ્રેશનમાં હતી. 1880ના અંતમાં કાર્નેગી સ્ટીલ વિશ્વમાં પિગ આયર્ન, સ્ટીલ રેઇલ્સ, અને કોકનું ઉત્પાદન કરતી વિશ્વમાં સૌથી મોટી ઉત્પાદક હતી, જેની પિગ મેટલની ઉત્પાદન કરવાની દૈનિક ક્ષમતા આશરે 2,000 ટનની હતી. 1888માં, કાર્નેગીએ તેની હરીફ હોમસ્ટેડ સ્ટીલ વર્કસ ખરીદી લીધી હતી, જેમાં રાજ્ય હસ્તકના કોલસા અને લોખંડ ક્ષેત્રો, 425 માઇલ (685 કિમી) લાંબા રેલમાર્ગ અને લેઇક સ્ટેમશિપ્સની લાઇન હેઠળના વિસ્તરિત પ્લાન્ટનો પણ સમાવેશ થાય છે. કાર્નેગીએ કાર્નેગી સ્ટીલ કંપનીના પ્રારંભ સાથે પોતાની અને પોતાના સાથીઓની મિલકતોને 1892માં એકત્ર કરી હતી. 1889 સુધીમાં, યુ.એસ.નું સ્ટીલનું ઉત્પાદન યુકે કરતા વધી ગયું હતકું અને કાર્નેગી તેના મોટા ભાગની માલિકી ધરાવતા હતા. કાર્નેગીના સામ્રાજ્યનો વિકાસ થયો હતો જેમાં જે. એડગરથોમ્સન સ્ટીલ વર્કસ, (કાર્નેગીના ભૂતપૂર્વ સાહેબ અને પેનસિલ્વેનીયા રેલરોડના પ્રેસીડન્ટ જોહ્ન એડગર થોમ્સનના નામની પાછળ), પિટ્સબર્ગ બેસેમેર સ્ટીલ વર્કસ, લકી ફર્નેસ, યુનિયન આયર્ન મિલ્સ, યુનિયન મિલ (વિલ્સન, વોકર એન્ડ કાઉન્ટી), કીસ્ટોન બ્રિજ વર્કસ, હાર્ટમેન સ્ટીલ વર્કસ, ફ્રિક કોક કંપની અને સ્કોટીયા ઓર માઇન્સનો સમાવેશ થાય છે. કાર્નેગીએ કીસ્ટોન મારફતે જેના માટે અને હિસ્સો ધરાવતા હતા તેવી સીમાચિહ્ન કંપની કે જે સેંટ. લુઇસ મિસૌરી (1874માં પૂર્ણ થયેલી)ખાતેની મિસીસીપી નદી નજીક આવેલા એડ્સ બ્રિજ પ્રોજેક્ટને સ્ટીલ પૂરું પાડ્યું હતું. આ પ્રોજેક્ટ સ્ટીલ ટેકનોલોજી માટે અગત્યનો પ્રૂફ ઓફ કોન્સેપ્ટ હતો, જે નવા સ્ટીલ બજાર ખુલવાનો સાક્ષી છે. ==== 1901: યુ.એસ. સ્ટીલ ==== 1901માં, કાર્નેગી 66 વર્ષની વયના હતા અને નિવૃત્તિ લેવાનું વિચારતા હતા. તેની તૈયારી રૂપે પરંપરાગત સંયુક્ત સ્ટોક કોર્પોરેશનમાં તેમના સાહસમાં સુધારો કર્યો હતો. જોહ્ન પિયરપોન્ટ મોર્ગન બેન્કર હતા અને કદાચ અમેરિકાના અત્યંત અગત્યના નાણાંકીય સોદા કરનારા હતા. કાર્નેગીએ નફો કેવી રીતે પેદા કર્યો તેનું તેમણે નિરીક્ષણ કર્યું હતું. ઇન્ટીગ્રેટેડ સ્ટીલ ઉદ્યોગ, ખર્ચમાં કાપ મૂકશે, ગ્રાહકોને ઓછા ભાવે મળશે, મોટા જથ્થામાં ઉત્પન્ન કરી શકાશે અને કામદારોના વેતનમાં વધારો કરશે તેવી કલ્પના કરી હતી. આ દિશામાં તેમને કાર્નેગી અને અન્ય વિવિધ મોટા ઉત્પાદકોને ખરીદી લેવાની અને તેમને એક જ કંપનીમાં સંકલિત કરવાની જરૂર હતી, જેથી નકલ અને બગાડ દૂર કરી શકાય. તેમણે 2 માર્ચ, 1901ના રોજ વાટાઘાટો પૂર્ણ કરી હતી અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સ્ટીલ કોર્પોરેશનની રચના કરી હતી. વિશ્વમાં આ પ્રથમ કોર્પોરેશન હતું જે 1 અબજ ડોલરથી વધુનું બજાર મૂડીકરણ ધરાવતું હતું. ચાર્લ્સ એમ. શ્વાબે (ચાર્લ્સ આર. શ્વાબને સંબંધિત નહી) ગુપ્તપણે એક હસ્તાંતરણ કર્યું હતું, જે આ પ્રકારના ઉદ્યોગ દ્વારા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના ઇતિહાસમાં થયેલું અત્યાર સુધીનું સૌથી મોટું હસ્તાંતરણ હતું. યુનાઇટેડ સ્ટીલ કોર્પોરેશન, જે ટ્રસ્ટનું મોર્ગન દ્વારા સંચાલન કરવામાં આવતું હતું તેમાં છુટ્ટીઓનો પ્રારંભ કરવામાં આવ્યો હતો અને કાર્નેગી કારોબારમાંથી નિવૃત્ત થયા હતા. તેમના સ્ટીલના સાહસના તેની કમાણીના 12 ગણ વધુની કિંમતે ખરીદી લેવામાં આવ્યું હતું એટલે કે 480 મિલીયન ડોલર (આશરે 10.3 અબજ ડોલર 2003ની કિંમત પ્રમાણે-ગાલે વર્ચ્યુઅલ લાયબ્રેરી અનુસાર)- જે તે સમયે સૌથી મોટો ખાનગી વ્યાપારી સોદો હતો. કાર્નેગીનો આ $225,639,૦૦૦ રકમમાંથી હિસ્સો તેમને 5 ટકાના સ્વરૂપે, 50 વર્ષ જૂના ગોલ્ડ બોન્ડમાં ચૂકવવામાં આવ્યો હતો. વેચાણની સંમતિ દર્શાવતા પત્ર પર 26 ફેબ્રુઆરી 1901ના રોજ હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. 2 માર્ચના રોજ સંસ્થાના ઔપચારીક ફાઇલીંગ અને યુનાઇટેડ સ્ટીલ કોર્પોરેશનના મૂડીકરણે ( $1,400,000,000—તે સમયે યુ.એસ. નેશનલ સંપત્તિના 4%) ખરેખર કરારનું સમાપન કર્યું હતું. હોબોકેન, ન્યુ જર્સીની હડસન ટ્રસ્ટ કંપનીને કાર્નેગીના બિઝનેસ સેક્રેટરી રોબર્ટ એ. ફ્રાંકના વિશ્વાસમાં બે સપ્તાહમાં બોન્ડ ડિલીવર આપવામાં આવ્યા હતા. ત્યાં આશરે 230,000,000 ડોલરના વાસ્તવિક સ્વરૂપના બોન્ડને સમાવવા માટે ખાસ વોલ્ટ તૈયાર કરવામાં આવ્યા હતા. એવું કહેવાતું હતું કે "...પોતાની વ્યાવસાયિક કારકીર્દીના ભાગલાનું પ્રતિબિંબ પાડનાર આ બોન્ડઝ કાર્નેગી કદી પણ જોવા કે સ્પર્શવા ઇચ્છતા ન હતા. કદાચ તેમને એવો ભય હશે કે જો તેઓ તેની સામે જોશે તો તે લેપ્રેચૌનના ગોસમેર ગોલ્ડની જેમ અદ્રશ્ય થઇ જશે. જ્યાં સુધી તેઓ તેનું વેચાણ કરવા તૈયાર ન થાય ત્યાં સુધી તેને ન્યુ જર્સીમા વોલ્ટમાં ન્યુ યોર્ક કર આકારણીદારોથી દૂર સલામત રીતે રહેવા દો..." === નિવૃત્તિ === ==== 1901–1919: દાનેશ્વરી ==== [[ચિત્ર:James Bryce, 1st Viscount Bryce & Andrew Carnegie - Project Gutenberg eText 17976.jpg|thumb|કાર્નેગી, જમણે, જેમ્સ બ્રીસ સાથ, પ્રથમ વિસકાઉન્ટ બ્રીસ.]] [[ચિત્ર:Macomb Public Library.JPG|left|thumb|કાર્નેગી ગ્રંથાલય, મેકોમ્બ, ઇલિનોઇસ]] કાર્નેગીએ તેમના છેલ્લા ચાર વર્ષો દાનેશ્વરી તરીકે વીતાવ્યા હતા. 1901થી આગળ જતા, કાર્નેગીને આ પ્રકારનું નસીબ બનાવવા માટે સહાય કરી હતી તેવી ઊંડી વ્યાવસાયિક સમજથી લોકોનું ધ્યાન તેમની જાહેર આધ્યાત્મિકતા તરફ ગયું હતું, જેનો ઉપયોગ કરીને તેમણે પોતાની જાતને દાનને લગતા પ્રોજેક્ટોમાં સમર્પિત કરી હતી. તેમણે સામાજિક વિષયો અને વિશાળ સંપત્તિ પર તેમના અભિપ્રાયો અંગે ''ટ્રાયમફન્ટ ડેમોક્રેસી'' (1886) અને ''ગોસ્પેલ ઓફ વેલ્થ'' (1889)માં લખ્યું છે. કાર્નેગીએ સ્કોટ્ટલેન્ડમાં સ્કીબો કેસલ ખરીદ્યું હતું અને તેમણે તેને થોડું પોતાનું ઘર અને થોડું ન્યુ યોર્કમાં બનાવ્યું હતું. ત્યાર બાદ તેમણે જાહેર હેતુ અને સામાજિક અને વધુ શિક્ષણને હેતુઓ માટે મૂડી પાડવા માટે પોતાના જીવનને સમર્પિત કર્યું હતું. [[અંગ્રેજી ભાષા|ઇંગ્લીશ ભાષા]]ના ફેલાવાના પ્રોત્સાહન આપવાના હેતુથી ઉચ્ચારણ સુધારણાની ચળવણના તેઓ શક્તિશાળી ટેકેદાર હતા. તેમના દાનને લગતા પ્રયત્નોમાં આખા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને અન્ય ઇંગ્લીશ દેશોમાં જાહેર ગ્રંથાલયોની સ્થાપના ખાસ કરીને આગવા પ્રયત્નો હતા. સામાન્ય રીતે કહેવાતી કાર્નેગી ગ્રંથાલયો અસંખ્ય સ્થળોએ બાંધવામાં આવ્યા હતા. તેમાંની પ્રથમ 1883માં ટનફર્મલાઇનમાં ખુલ્લી મૂકવામાં આવી હતી. તેમની પદ્ધતિ બાંધવાનું અને તેને સજ્જ કરવાની હતી, પરંતુ સ્થાનિક સત્તાએ તે માટે જમીન પૂરી પાડવાની અને તેના સંચાલન અને જાળવણી માટે ભંડોળ પૂરું પાડવું તેવી એક શરત રહેતી હતી. સ્થાનિક લોકોની રુચિ મેળવવા માટે 1885માં તેમણે જાહેર ગ્રંથામય માટે પિટ્સબર્ગને $500,000 આપ્યા હતા અને 1886માં તેમણે સંગીત હોલ અને ગ્રંથાલય માટે એલ્લેઘેની શહેરને $250,000 આપ્યા હતા અને $250,000 એડિનબર્ઘને મફત ગ્રંથાલય માટે આપ્યા હતા. આમ કુલ થઇને કાર્નેગીએ 47 યુએસ રાજ્યો તેમજ કેનેડા, યુનાઇટડે કીંગડમ કે જેને હવે રિપલ્બિક ઓફ આયર્લેન્ડ કહેવાય છે, ઓસ્ટ્રેલીયા, ન્યુઝીલેન્ડ, વેસ્ટ ઇન્ડિઝ અને ફીજીમાં સ્થિત 3,000 જેટલા ગ્રંથાલયોને ભંડોળ પૂરું પાડ્યું હતું. આ ઉપરાંત તેમણે 1899માં યુનિવર્સિટી ઓફ બર્મિંગહામની સ્થાપના માટે 50,000 પાઉન્ડ આપ્યા હતા. <ref>[http://ecommons.library.cornell.edu/bitstream/1813/3164/11/002_10.pdf ધી કાર્નેગી કમિટી], ''કોર્નેલ એલ્યુમની ન્યૂઝ'' , II(10), 29 નવેમ્બર 1899, પૃષ્ઠ 6</ref> [[ચિત્ર:Syracuse Carnegie Library.jpg|thumb|left|સિરાકુસ યુનિવર્સિટી ખાતે કાર્નેગી ગ્રંથાલય]] વાનસ્લિકે (1991) દર્શાવ્યું હતું તેમ, 19મી સદીના છેલ્લા વર્ષોએ અમેરિકન જનતાને વિના મૂલ્યે ગ્રંથાલયો ઉપલબ્ધ કરાવવા જોઇએ તેવા ખ્યાલની સ્વીકાર્યતા દર્શાવી હતી. પરંતુ વૈચારિક વિના મૂલ્યે ગ્રંથાલયની રચના લાંબા ગાળાનો વિષય બની ગઇ હતી અને ચર્ચાને ઉગ્ર સ્વરૂપ આપ્યું હતું. બીજી બાજુ, ગ્રંથાલય વ્યવસાયે વહીવટ અને સંચાલનમાં ટેકાત્મક હોય તેવી ડિઝાઇનની માંગ કરી હતી; જ્યારે બીજી બાજુ શ્રીમંત દાનેશ્વરીઓએ દાનનો અને નાગરિકોના ગર્વનો સંકેત આપતી હોય તેવી છાપ પાડતી ઇમારતોની તરફેણ કરી હતી. 1886 અને 1917ની મધ્યમાં, કાર્નેગીએ ગ્રંથાલય દાનવૃત્તિ અને ગ્રંથાલય ડિઝાઇન એમ બન્નેમાં સુધારા કર્યા હતા, એમ બન્ને વચ્ચે વધુ સમીપતાને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. ન્યુ યોર્કમાં બ્રૂમ કાઉન્ટી પબ્લિક લાયબ્રેરીને ઓક્ટોબર 1904માં ખુલ્લી મૂકવામાં આવી હતી. મૂળભૂત રીતે બિંઘામટોન પબ્લિક લાયબ્રેરી કહેવાતા ગ્રંથાલયનું સર્જન એન્ડ્રુ કાર્નેગીની 75,000 ડોલરની ભેટ સાથે કરવામાં આવ્યું હતું. ઇમારતની રચના જાહેર ગ્રંથાલય અને કોમ્યુનિટી સેન્ટર એમ બન્ને હેતુ પૂરા પાડતી હોય તે રીતે કરવામાં આવી હતી. તેમણે પિટ્સબર્ગમાં કાર્નેગી ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજી (સીઆઇટી) શરૂ કરવા માટે 1901માં 2 મિલીયન ડોલર આપ્યા હતા અને સમાન રકમ 1902માં વોશિગ્ટોન ડી.સી. ખાતે કાર્નેગી ઇન્સ્ટિટ્યુશનની સ્થાપના માટે આપ્યા હતા. બાદમાં તેમણે આમાં અને અન્ય શાળાઓમાં વધુ યોગદાન આપ્યું હતું. સીઆઇટી હવે કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટીનો એક ભાગ છે. કાર્નેગીએ કોર્નેલ યુનિવર્સિટીના બોર્ડ પર સેવા આપી હતી. [[ચિત્ર:CMU Hamerschlag Hall.jpg|thumb|right|કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટી]] 1911માં એન્ડ્રુ કાર્નેગી જ્યોર્જ એલેરી હેલના દયાળુ દાતા તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા, જેઓ માઉન્ટ વિલ્સન ખાતે 100 ઇંચ (2.5 એમ) હૂકર ટેલિસ્કોપ ઊભુ કરવાનો પ્રયત્ન કરતા હતા, અને ત્યાર બાદ ટેલિસ્કોપના બાંધકામ શરૂ કરવા માટે નીચેના સુચનો સાથે કાર્નેગી ઇન્સ્ટિટ્યુશનને વધારાના દશ મિલીયન ડોલર્સનું દાન આપ્યું હતું: "હું આશા રાખું છું કે માઉન્ટ વિલ્સન ખાતેના કામને વગથી આગળ ધપાવવામાં આવશે, કારણ કે તેમાંથી મળનારા આશાસ્પદ પરિણામો સાંભળવા માટે હું ખુબ આતુર છું. હું જાઉ તે પહેલા સંતોષ પ્રાપ્ત કરવાનું ગમશે, જેમ કે આપણે નવી ધરતી પર અગાઉ ક્યારેય નહી ચૂકવાયેલા ઋણને સ્પષ્ટ રીતે આપણી પર રહેલા જૂની જમીનનું કેટલુંક ઋણ પુનઃચૂકવવા જઇ રહ્યા છીએ." ટેલિસ્કોપે 2 નવેમ્બર 1917ના રોજ પ્રથમ પ્રકાશ જોયો હતો, જેના વડે કાર્નેગી હજુ પણ જીવી રહ્યા છે. <ref>[http://www.mtwilson.edu/his/art/g1a4.php હિસ્ટ્રી ઓફ માઉન્ટ વિલ્સન ઓબ્ઝર્વેટરી - 100 ઇંચના ટેલિસ્કોપનું નિર્માણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090208191301/http://www.mtwilson.edu/his/art/g1a4.php |date=2009-02-08 }}. માઉન્ટ વિલ્સન ઓબ્ઝર્વેટરી એસોસિયેશન (એમડબ્લ્યુઓએ)માટે માઇક સિમોન્સ દ્વારા લેખ લખાયેલો હતો.</ref> સ્કોટ્ટલેન્ડમાં યુનિવર્સિટીઝ ઓફ સ્કોટ્ટલેન્ડ માટેના કાર્નેગી ટ્રસ્ટની સ્થાપના કરવા તેમણે 1901માં 10 મિલીયન ડોલર આપ્યા હતા, તેનું સર્જન એક કરાર દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું જેની પર તેમણે 7 જૂન 1901ના રોજ હસ્તાક્ષર કર્યા હતા અને તેનો પ્રારંભ 21 ઓગસ્ટ 1902ના રોજ રોયલ ચાર્ટર દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. ટ્રસ્ટ માટે 10 મિલીયન ડોલર (ત્યારે ઘણીં ઊંચી રકમ ગણાતી હતીઃ તે સમયે દરેક ચાર સ્કોટ્ટીશ યુનિવર્સિટીઓને કુલ સરકારી સહાય વાર્ષિક આશરે 50,000 પાઉન્ડની અપાતી હતી) એક ભેટ તરીકે ઊભા કરવામાં આવ્યા હતા અને તેનો ઉદ્દેશ સ્કોટ્ટીશ યુનિવર્સિટીઓમાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધન માટે તકોને સુધારવાનો અને તેમાં વધારો કરવાનો હતો અને સ્કોટ્ટલેન્ડના લાયક અને લાયકાત ધરાવતા યુવાનોને યુનિવર્સિટીમાં ભણવા માટે સહાય પૂરી પાડવાનો હતો. <ref>{{Cite web |url=http://www.carnegie-trust.org/our_history.htm |title=યુનિવર્સિટી ઓફ સ્કોટલેન્ડ માટે કાર્નેગી ટ્રસ્ટ |access-date=2011-03-29 |archive-date=2008-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080513232654/http://www.carnegie-trust.org/our_history.htm |url-status=dead }}</ref> ત્યાર બાદ તેઓ યુનિવર્સિટી ઓફ સેંટ. એન્ડ્રુઝના લોર્ડ રિયેક્ટર તરીકે ચૂંટાયા હતા. વધુમાં તેમણે તેમના જન્મસ્થાન ડનફર્મલાઇનને પણ મોટી રકમનું દાન કર્યું હતું. ગ્રંથાલય ઉપરાંત, કાર્નેગીએ એક ખાનગી વસાહતની પણ ખરીદી કરી હતી જે પિટ્ટેનક્રિફ પાર્ક બની હતી અને તેને જાહર જનતા માટે ખુલ્લી મૂકવામાં આવ્યો હતો, કાર્નેગી ડનફર્મલાઇન ટ્રસ્ટની સ્થાપના <ref>{{Scottish charity|SC015710|Carnegie Dunfermline Trust}}</ref> ડનફર્મલાઇનના લોકોના હિતાર્થે કરવામાં આવી હતી. આજે પણ ત્યાં તેમનું પૂતળું ઊભું છે. 1913માં તેમણે સહાય કરતા ફાઉન્ડેશન કાર્નેગી યુનાઇટેડ કીંગડમ ટ્રસ્ટને સમૃદ્ધ બનાવવા માટે વધુમાં 10 મિલીયન ડોલર આપ્યા હતા. <ref>{{Scottish charity|SC012799|Carnegie United Kingdom Trust}}</ref><ref>[http://www.carnegieuktrust.org.uk કાર્નેગી યુનાઇટેડ કિંગડમ ટ્રસ્ટ વેબસાઇટ]</ref> કાર્નેગીએ હોમસ્ટેડના તેમના ભૂતકાળના કર્મચારીો માટે 1901માં મોટા પેન્શન ફંડની પણ સ્થાપના કરી હતી અને 1905માં અમેરિકન કોલેજ પ્રોફેસરની સ્થાપના કરી હતી. બાદના ફંડને ટીઆઇએએ-સીઆરઇએફ (TIAA-CREF)માં વિકસાવવામાં આવ્યું હતું. તેમાં એક નિર્ણાયક જરૂરિયાત એ હતી કે ચર્ચ સંબંધિત શાળાઓએ નાણાં મેળવવા માટે તેમના ધાર્મિક જોડાણ કાપી નાખવાના હતા. સંગીતમાં તેમના રસે તેમને 7,000 ચર્ચ ઓર્ગન્સના બાંધકામ કરવા પ્રેર્યા હતા. તેમણે ન્યુ યોર્ક સિટીમાં કાર્નેગી હોલનું બાંધકામ અને માલિકી મેળવી હતી. આફ્રિકન-અમેરિકન શિક્ષણ માટે [[બુકર ટી.વોશિંગ્ટન|બુકર ટી.વોશિંગ્ટોન]] હેઠળના ટસ્કેગી ઇન્સ્ટિટ્યુટના કાર્નેગી મોટા દાતા હતા. તેમણે નેશનલ નેગ્રો બિઝનેસ લીગનું સર્જન કરવા માટે બુકર ટી. વોશિગ્ટોનને સહાય કરી હતી. તેમણે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને કેનેડા માટે 1904માં (થોડા વર્ષો બાદ તેમણે યુનાઇટેડ કીંગડમ, સ્વીત્ઝરલેન્ડ, નોર્વે, સ્વીડન, ફ્રાંસ, ઇટાલી, નેધરલેન્ડઝ, બેલ્જિયમ, ડેનમાર્ક અને જર્મનીમાં સ્થાપના કરી હતી) શૌર્યના કાર્યોની ઓળખ માટે કાર્નેગી હીરો ફંડની સ્થાપના કરી હતી. કાર્નેગીએ ધી હેગ ખાતે પીસ પેલેસ ઊભો કરવા માટે 1903માં 1,500,000 ડોલરનું યોગદાન આપ્યું હતું; અને ઇન્ટરનેશનલ બ્યુરો ઓફ અમેરિકન રિપબ્લિક્સ માટેના નિવાસસ્થાન તરીકે વોશિંગ્ટોનમાં પાન-અમેરિકન પેલેસ માટે 150,000 ડોલરનું દાન કર્યું હતું. બોસ્ટોન, મેસાચ્યુએટ્સમાં ન્યુ ઇંગ્લેંડ કંઝર્વેટરી ઓફ મ્યુઝિક ખાતે 14 ઓક્ટોબર 1917ના રોજ ફિ મુ આલ્ફા સિનફોનીયાના માનદ સભ્ય તરીકેના પ્રારંભ દ્વારા કલા પ્રત્યેની તેમની દાનવૃત્તિ અને ટેકા માટે કાર્નેગીને સન્માનવામાં આવ્યા હતા. ભાઈચારાનો ઉદ્દેશ યુવાન વ્યક્તિઓને વિશ્વમાં એકસૂત્રતાનું સર્જન કરવા માટે તેમના કુશળતાની વહેંચણી દ્વારા કાર્નેગીના મૂલ્યોનું પ્રતિબિંબ પાડે છે. 19મી સદીના ઉદ્યોગપતિઓના ધોરણો જોતા કાર્નેગી ખાસ કરીને નિષ્ઠુર વ્યક્તિ ન હતા પરંતુ નાણાંની પાછળ દોડનારા પૂરતી લોભવૃત્તિ ધરાવતા નિષ્ઠુર હોવાની સાથે માનવહિતના સમર્થક હતા;<ref>પાઉલ ક્રાઉસ ''ધી બેટલ ઓફ હોમસ્ટેડ 1880–1892'' , પૃષ્ઠ 233, યુનિવર્સિટી ઓફ પિટ્સબર્ગ પ્રેસ, 1992 ISBN 978-0-8229-5466-8</ref> તેમના પોતાના જીવન અને તેમના પોતાનાજ અસંખ્ય કામદારો અને ગરીબોના જીવન વચ્ચે સામાન્ય રીતેનો ફરક તદ્દન અસ્પષ્ટ હતો. "કદાચ પોતાના નાણાં આપી દેવાના કારણે," જોસેફ વોલની ટિપ્પણી અનુસાર "નાણાં પ્રાપ્ત કરવા માટે તેમણે શું કર્યું તેનો તેમણે ઉલ્લેખ કરવો જોઇએ." <ref>{{Cite web |url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/carnegie/filmmore/description.html |title=ધી અમેરિકન એક્સપિરીયન્સ {{!}} એન્ડ્રુ કાર્નેગી {{!}} પ્રોગ્રામ ડિસ્ક્રીપ્શન |access-date=2011-03-29 |archive-date=2010-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418175905/http://www.pbs.org/wgbh/amex/carnegie/filmmore/description.html |url-status=dead }}</ref> એન્ડ્રુ કાર્નેગી કેટલેક અંશે અમેરિકન સ્વપ્નના ખ્યાલોનું પ્રતિબિંબ પાડે છે. તેઓ સ્કોટ્ટલેન્ડથી સ્થળાંતર કરીને અમેરિકા સ્થાયી થયા હતા અને સફળ થયા હતા. તેઓ તેમની સફળતા માટે જ જાણીતા તેવું નથી, પરંતુ તેમના અસંખ્ય પરોપકારી કાર્યો માટે પણ જાણીતા છે, તેમણે ફક્ત ચેરિટીને જ નહી પરંતુ લોકસશાહીને પ્રોત્સાહન આપવા અને કર્નલશાહી દેશોને સ્વતંત્રતા અપવવા માટે પણ દાન કર્યું હતું. <ref>સ્વેતનામ, જ્યોર્જ. (1980)ટ્વાને પબ્સિશર્સ.</ref> === મૃત્યુ === [[ચિત્ર:Andrew Carnegie Gravesite.JPG|thumb|150px|ઉત્તર ટેરીટાઉન, ન્યુ યોર્કમાં સ્લિપી હોલો સિમેટેરી ખાતે કાર્નેગીની કબરનું સ્થળ.]][[ચિત્ર:Andrew Carnegie Footstone 2010.JPG|thumb|150px|right|એન્ડ્રુ કાર્નેગીનો ફૂટસ્ટોન]]શ્વાસનળીની શાખાઓના ન્યુમોનિયાને કારણે લેનોક્સ, મેસ્સાચ્યુએટ્સમાં 11 ઓગસ્ટ 1919ના રોજ કાર્નેગીનું મૃત્યુ થયું હતું. તેમણે તેમની સંપત્તિમાંથી 350,695,653 ડોલર (2005માં આંકડાઓ ગોઠવ્યા અનુસાર 4.3 અબજ ડોલર) આપી દીધા છે. <ref>{{cite news |first= |last= |authorlink= |coauthors= |title=Andrew Carnegie Dies Of Pneumonia In His 84th Year. Taken Ill At Shadow Brook On Friday, He Sinks Rapidly. Wife Is At His Bedside. Estate Estimated At $500,000,000, While His Benefactions Totaled $350,695,650. Started As A Poor Boy. Funeral To Be Held Thursday In Lenox, But No Services in New York. |url=http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9A05E2DA1338EE32A25751C1A96E9C946896D6CF |quote=Andrew Carnegie died at Shadow Brook of bronchial pneumonia at 7:10 o'clock this morning. |work=New York Times |date=12 August 1919 |access-date=2008-08-01 |format=PDF |archive-date=2013-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521190928/http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9A05E2DA1338EE32A25751C1A96E9C946896D6CF |url-status=dead }}</ref> તેમના મૃત્યુ સમયે છેલ્લે 30,000,000 ડોલર ફાઉન્ડેશનો, ચેરિટીઓ અને પેન્શનર્સને તેમણે આપ્યા હતા. <ref>{{cite news |first= |last= |authorlink= |coauthors= |title=Carnegie's Estate, At Time Of Death, About $30,000,000; Will, Probated Yesterday, Distributes $10,000,000 To Friends And Philanthropies. Residue To Public Use. Wife And Daughter Provided For Long Before Last Testament Was Made. Grants Many Annuities. Total Of Philanthropic Gifts, Including Bequests, Estimatedat $371,065,653. Annuities For Associates. Carnegie's Estate About $30,000,000. Made Void By Contest. Total Benefactions $371,065,653. |url=http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9E03E3DF103DE533A2575AC2A96E9C946896D6CF |quote=The will of Andrew Carnegie, filed here yesterday and admitted to probate immediately by Surrogate Fowler, disposes of an estate estimated at between $25,000,000 and $30,000,000. The residuary estate of about $20,000,000 goes to the Carnegie Corporation. |work=New York Times |date=29 August 1919 |access-date=2008-08-01 |format=PDF |archive-date=2013-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521201152/http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=9E03E3DF103DE533A2575AC2A96E9C946896D6CF |url-status=dead }}</ref> તેમને નોર્થ ટેરીટાઉન, ન્યુ યોર્કમાં સ્લિપી હોલો સેમેટરીમાં દફનાવવામાં આવ્યા હતા. તેમની કબરનું સ્થાન સંમીટ એવન્યુ અને ડીંગલ રોડના ખૂણા પર આર્કેડીયા હેબ્રોન પ્લોટ પર આવેલું છે. કાર્નેગીને રાજ્ય સંચાલક અને ગિલ્ડેડ એજમાં ઉદ્યોગના અન્ય એક અગત્યના વ્યક્તિ એવા સેમ્યુઅલ ગોમ્પેર્સ થોડા ફક્ત ચોરસ દૂર દફનાવવામાં આવ્યા હતા. <ref>{{cite web|url=http://sleepyhollowcemetery.org/wpress/wp-content/uploads/2009/07/sleepy-hollow-cemetery-map.pdf|title=Sleepy Hollow Cemetery Map|year=2009|publisher=Sleepy Hollow Cemetery Historic Fund|access-date=19 April 2010|archive-date=9 ફેબ્રુઆરી 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209080936/http://sleepyhollowcemetery.org/wpress/wp-content/uploads/2009/07/sleepy-hollow-cemetery-map.pdf|url-status=dead}}</ref> == વિવાદો == === 1889: જોહ્નસટાઉન પૂર === કાર્નેગી સાઉથ ફોર્ક ફિશીંગ એન્ડ હંટીંગ ક્લબના 50 સભ્યોમાંના એક હતા, જેની પર જોહ્નસટાઉન પૂર આવ્યું હોવાનું દોષારોપણ છે, જેના લીધે 2,209 લોકો 1889માં માર્યા ગયા હતા. તેમના મિત્ર બેન્જામિન રુફ્ફના સુચન અનુસાર કાર્નેગીના ભાગીદાર હેનરી ક્લે ફ્રિકે જોહ્નસટાઉન, પેનસ્લિવેનીયાની ઉપર અનન્ય સાઉથ ફોર્ક ફિશીંગ એન્ડ હંટીગ ક્લબની રચના કરી હતી. સાઉથ ફોર્ક ફિશીંગ એન્ડ હંટીંગ ક્લબના ખાસ સભ્યોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થતો હતો: બેન્જામિન રુફ્ફ; ટી.એચ. સ્વીટ; ચાર્લ્સ જે. ક્લાર્ક; થોમસ ક્લાર્ક; વોલ્તેર એફ. ફંડેનબર્ગ; હોવર્ડ હાર્ટલી; હેનરી સી. યીગેર; જે.બી. વ્હાઇટ; હેનરી ક્લે ફ્રિક; ઇ.એ. મ્યેર્સ; સી.સી. હુસે; ડી.આર. એવર; સી.એ. કારપેન્ટર; ડબ્લ્યુ. એલ. દૂન્ન; ડબ્લ્યુ.એલ.મેકક્લિન્ટોક; અને એ.વી. હોમ્સ. 60-ઓડ ક્લબ સભ્યો પશ્ચિમ પેનસિલ્વેનીયાના અગ્રણી ઉદ્યોગપતિઓ હતા અને તેમના ક્રમાંકોનો ફ્રિકના શ્રેષ્ઠ મિત્રોમાં સમાવેશ થતો હતો, એન્ડ્રુ મેલોન, તેમના વકીલો ફિલેન્ડર નોક્સ અને જેમ્સ હે રીડ, તેમજ ફ્રિક્સના કારોબાર ભાગીદાર એન્ડ્રુ કાર્નેગીનો સમાવેશ થતો હતો. શહેરથી ઊંચે, સાઉથ ફોર્કના નાના ગામ નજીક, સાઉથ ફોર્ક ડેમ મૂળભૂત રીતે 1838 અને 1853ની મધ્યમાં કોમનવેલ્થ ઓફ પેનસિલ્વેનીયા દ્વારા જોહ્નસટાઉનમાં કેનલ તટપ્રદેશ માટે એક સંગ્રાહક તરીકે ઉપયોગમાં લેવાનાર કેનાલ વ્યવસ્થાના એક ભાગ તરીકે બાંધવામાં આવ્યો હતો. રેલ માર્ગોના વિકાસ થતા કેનાલ નૌકા વહનનો ત્યાગ કરવામાં આવ્યો હતો, તેમજ કોમનવેલ્થ દ્વારા તે તળાવ છોડી દેવાયું હતું અને તેને પેનસિલ્વેનીયા રેલરોડને વેચી દેવાયું હતું અને ત્યાર બાદ તેને ફરીથી ખાનગી હેતુસર વેચી દેવાયું હતું અને અંતે તેની માલિકી 1881માં સાઉથ ફોર્ક ફિશીંગ એન્ડ હંટીંગ ક્લબની બની ગઇ હતી. ડેમથી 20 માઇલથી પણ ઓછા ડાઉનસ્ટ્રીમમાં જોહ્નસટાઉન શહેર આવેલું છે અને કાર્નેગી સ્ટીલના મુખ્ય હરીફ (જેની પાસેથી કાર્નેગીએ સ્ટીલમેકીંગ એક્પર્ટ બીલ જોન્સ ભાડે રાખ્યું હતું), કેમ્બ્રીયા આયર્ન એન્ડ સ્ટીલ કંપની કે જેણે વિશ્વના સૌથી મોટા વાર્ષિક સ્ટીલ ઉત્પાદનને વેગ આપ્યો હતો. ખરાબ જાળવણી, ઊંચાઇમાં ઘટાડો અને અસાધારણ રીતે વધુ પ્રમાણમાં બરફનું પીગળવું અને ભારે શિયાળુ વરસાદ ડેમને 31 મે 1889ના રોજ છોડી દેવા માટેના સંયુક્ત કારણો હતા, જે વીસ મિલીયન પાણીમાં પરિણમ્યા હતા અને તે ખીણમાં ભરાઇ જતા જોહ્નસટાઉન પૂર આવ્યું હતું. ડેમની નિષ્ફળતાના શબ્દોનો પિટ્સબર્ઘમાં ટેલિગ્રાફ કરવામાં આવ્યો ત્યારે ફ્રિક અને સાઉથ ફોર્ક ફિશીંગ એન્ડ હંટીગના અન્ય સભ્યો પૂર પીડીતોને સહાય પૂરી પાડવા પિટ્સબર્ઘ રિલીફ કમિટીની સ્થાપના કરવા તેમજ જાહેરમાં ક્લબ અથવા પૂર અંગે ક્યારે હરફ નહી ઉચ્ચારવાનું નક્કી કરવા માટે એકત્ર થયા હતા. આ વ્યૂહરચના સફળ રહી હતી અને નોક્સ અને રિડ ક્લબના સભ્યો પર દોષોરોપણ કરનારા દાવાઓને નિષ્ફળ બનાવવામાં સફળ રહ્યા હતા. કેમ્બ્રીયા આયર્ન એન્ડ સ્ટીલની સવલતોને પૂરને કારણે ભારે નુકસાન થયું હતું, તે દોઠવર્ષમાં તેના સંપૂર્ણ ઉત્પાદન તરફ પરત ફરી હતી. પરંતુ તે સમયે, કાર્નેગીનું સ્ટીલનું ઉત્પાદન કેમ્બ્રીયા કરતા વધી ગયું હતું. પૂર બાદ, કાર્નેગીએ જોહ્નસટાઉનમાં પૂરમાં નાશ પામેલા જૂનાને સ્થાને નવા ગ્રંથાલય કેમ્બ્રીયાના મુખ્ય કાનૂની સલાહકાર સાયરસ એલ્ડેર મારફતે બાંધ્યું હતું. કાર્નેગી દ્વારા દાન કરાયેલા ગ્રંથાલયની માલિકી હવે જોહ્નસટાઉન એરિયા હેરિટેજ એસોસિયેશનની છે અને તેમાં ફ્લડ મ્યુઝિયમનો સમાવેશ કરાયો છે. === 1892: હોમસ્ટેડ હડતાલ === [[ચિત્ર:Homesteadstrike.jpg|thumb|right|ધી હોમસ્ટેડ હડતાલ]] હોમસ્ટેડ હડતાલ લોહીયાળ મજૂર અથડામણ હતી જે 1892માં 143 દિવસ ચાલી હતી, જે યુ.એસ.ના ઇતિહાસમાં અનેક ગંભીર ઘટનાઓમાંની એક હતી. સંઘર્ષ કાર્નેગી સ્ટીલના હોમસ્ટેડ, પેનસિલ્વેનીયામાં સ્થિત મુખ્ય પ્લાન્ટ પર કેન્દ્રિત હતો, અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના નેશનલ અમાલ્ગામેટેડ એસોસિયેશન ઓફ આયર્ન એન્ડ સ્ટીલ અને કાર્નેગી સ્ટીલ કંપની વચ્ચેની તકરાર કરતા પણ વકર્યો હતો. આંદોલન ચરમસીમાએ પહોંચ્યું તે પહેલા કાર્નેગી સ્કોટ્ટલેન્ડના પ્રવાસે નીકળી ગયા હતા. આમ કરતા, કાર્નેગીએ સમગ્ર વિવાદની મધ્યસ્થી તેમના સાથી અને ભાગીદાર હેનરી ક્લે ફ્રિકના હાથોમાં મૂકી હતી. ફ્રિક સંગઠન વિરોધી મક્કમ સમજણો માટે ઔદ્યોગિક વર્તુળોમાં અત્યંત જાણીતા હતા. તાજેતરમાં જ નફામાં 60 ટકાના વધારા બાદ, કંપનીએ કામદારોના વેતનમાં 30 ટકાથી વેતન વધારો કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. જ્યારે કેટલાક કામદારોએ 60 ટકાની માગણી કરી ત્યારે સંચાલને સંગઠનને બહાર કાઢી મૂક્યું હતું. કામદારોએ સ્ટોપેજને સંચાલન દ્વારાના "તાળાબંધી" તરીકેની ગણના કરી હતી નહી કે કામદારો દ્વારાની "હડતાલ". આવી રીતે, કામદારો વિરોધ કરવાના તેમના અધિકાર માટે સારી સ્થિતિમાં હતા અને તેના પગલે સરકારના પગલાંઓ આ સ્થિતિને ડામી દેવા માટે અસંખ્ય ફોજદારી પ્રક્રિયાઓ હતી જેને સંચાલને મજબૂતપણે વિરોધ કર્યો હતો તેવી વિકસતી કામદારોના અધિકારોની ચળવળના વિશાળ પ્રતિભાવ તરીકે જોવામાં આવે છે. ફ્રિક હજ્જારો હડતાલતોડનારાઓને સ્ટીલ મિલમાં કામ કરવા માટે લઇ આવ્યા હતા અને તેમનું રક્ષણ કરવા માટે પિંકર્ટન એજન્ટને લાવ્યા હતા. 6 જુલાઇના રોજ, ન્યુ યોર્ક સિટી અને શિકાગોથી આવી પહોંચેલા 300 પિંકર્ટન એજન્ટોના દળોની 10 હડતાળીયા લોકોની સાથે લડાઇ થઇ હતી અને ત્રણ પિંકર્ટન માર્યા ગયા હતા અને અસંખ્ય લોકોને ઇજા થઇ હતી. પેનસિલ્વેનીયાના ગવર્નર રોબર્ટ પેટ્ટીસને હડતાલના સ્થળે સરકારના લશ્કરની બે બ્રિગેડને જવા માટે હુકમો આપ્યા હતા. ત્યાર બાદ, હડતાળીયા કામદારો અને પિંકર્ટનો વચ્ચેની લડાઇના આરોપસર, વિપ્લવવાદી એલેક્ઝાન્ડર બર્કમેને ફ્રિક સામે હત્યા કરવાના પ્રયત્નરૂપે બંદૂક તાણી હતી, જેમાં ફ્રિક ઘવાયા હતા. જોકે હડતાલ સાથે સીધી રીતે જોડાયેલા નહી હોવાથી બર્કમેનની હત્યાના પ્રયત્નસર ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. બર્કમેનના અનુસાર, "...ફ્રિકના અંત સાથે હોમસ્ટેડની સ્થિતિની જવાબદારી કાર્નેગી પર છે."<ref>એલેક્ઝાન્ડર બર્કમેન''પ્રિઝન મેમોઇર્સ ઓફ એન એનાર્કિસ્ટ'' , પૃષ્ઠ 67, મધર અર્થ પબ્લિશીંગ એસોસિયેશન, 1912</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=FC4UAAAAIAAJ&amp;dq=Alexander+Berkman&amp;lr= પ્રિઝન મેમોઇર્સ ઓફ એન એનાર્કિસ્ટ એલેક્ઝાન્ડર બર્કમેન દ્વારા]</ref> ત્યાર બાદ, કંપનીએ હોમસ્ટેડ પ્લાન્ટ કામદારોને સ્થાને સંગઠન વિનાના વિદેશી કર્મચારીઓને સાથે લઇને સફળતાપૂર્વક ઉત્પાદનનો પ્રારંભ કર્યો હતો અને કાર્નેગી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પરત ફર્યા હતા. જોકે, કાર્નેગીની પ્રતિષ્ઠા હોમસ્ટેડ ઘટનાઓને કારણે કાયમી ધોરણે લાંછનયુક્ત રહી હતી. == તત્ત્વજ્ઞાન == === એન્ડુ કાર્નેગીનું સૂત્ર (Andrew Carnegie Dictum) === તેમના અંતિમ દિવસોમાં એનડ્રુ કાર્નેગી શ્વાસનળીને લગતા ન્યુમોનિયાથી પીડાતા હતા. 11 ઓગસ્ટ 1919 રોજ તેમનું મૃત્યુ થયુ તે પહેલા શ્રી. કાર્નેગીએ વિવિધ કારણોસર 350,695,654 ડોલરનું દાન કર્યું હતું. 'એન્ડ્રુ કાર્નેગી ડિક્ટમ' કાર્નેગીના ઉદાર સ્વભાવનું વર્ણન કરે છે: *કોઇના પણ જીવનનો એક તૃતીયાંશ ભાગ ખર્ચવો એ કોઇએ પ્રાપ્ત કરેલું સંપૂર્ણ શિક્ષણ છે. *તેના પછીના એક તૃતીયાંશ ભાગનું ખર્ચ એટલે કોઇ પણ જીવન દરમિયાન બનાવતો નાણાં. *છેલ્લો એક તૃતીયાંશ ભાગ ખર્ચવો એટલે સારા કારણોસર તમામ ત્યજી દેવું. એન્ડ્રુ કાર્નેગી પરોપકારી કાર્યો સાથે સંકળાયેલા હતા, પરંતુ તેમણે તેમને પોતાની જાતને ધાર્મિક વર્તુળોથી દૂર રાખી હતી. તેઓ પોતાની જાતને વિશ્વ 'પ્રયત્ક્ષવાદી' તરીકે ઓળખે તેવું માનતા હતા. જાહેર જીવનમાં તેમની પર જોહ્ન બ્રાઇટનો ભારે પ્રભાવ રહ્યો હતો. === સંપત્તિ વિશે === [[ચિત્ર:Andrew Carnegie at Skibo 1914 - Project Gutenberg eText 17976.jpg|thumb|સ્કીબો કેસલ, 1914 ખાતે કાર્નેગી]] [[ચિત્ર:Stain Glass Andrew Mellon.JPG|thumb|નેશનલ કેથેડ્રલમાં એન્ડ્રુ કાર્નેગીન સમર્પિત રંગીન કાચની બારી]] 1868 જેટલા વહેલા 33 વર્ષની વયે તેમણે પોતાની જાતે એક મુસદ્દો તૈયાર કર્યો હતો. તેમણે લખ્યું હતું કે:વધુ પડતી સંપત્તિ એ અથાગ ભક્તિભાવની ખરાબમાં ખરાબ જાત છે. નાણાંની પૂજા કરતા કોઇ પણ વ્યક્તિ ઉતરતી નથી."<ref>મૌરી ક્લેઇન ''ધી ચેન્જ મેકર્સ'' , પૃષ્ઠ 57, મેકમિલન, 2004 ISBN 978-0-8050-7518-2</ref> પોતાની હલકી પૂરવાર કરવાથી દૂર રહેતા તેઓએ સમાન મેમોમાં લખ્યું હતું કે તેઓ "મનુષ્ય આવી રીતે મૃત્યુ પામે છે, જ્યારે શ્રીમંત નામોશીથી મૃત્યુ પામે છે" તેના માટે દાન આપવાના કાર્યો કરવા માટે 35 વર્ષની વયે તેઓ નિવૃત્ત થશે. જોકે,તેમણે તેમના વતન ડનફર્મલાઇન, સ્કોટ્ટલેન્ડને ગ્રંથાયલની ભેટ આપવાની સાથે 1881 સુધી પૂર્વ નિશાની રૂપે તેમનું પરોપકારી કાર્ય શરૂ કર્યું ન હતું. <ref>ડ્વાઇટ બર્લિનગેમ ''ફિલાન્થ્રોપી ઇન અમેરિકા'' , p. 60, એબીસી-ક્લિઓ, 2004 ISBN 978-1-57607-860-0</ref> કાર્નેગીએ "ધી ગોસ્પેલ ઓફ વેલ્થ" લખ્યો હતો,<ref>[http://books.google.com/books?id=RekoAAAAYAAJ&amp;printsec=titlepage&amp;dq=Carnegie+knows+the+presid... ઓટોબાયોગ્રાફી ઓફ એન્ડ્ર કાર્નેગી] પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 255–67</ref> જે એક એવો લેખ હતો જેમાં તેમણે માન્યતા દર્શાવી હતી કે શ્રીમંતોએ તેમની સંપત્તિનો ઉપયોગ સમાજને સમૃદ્ધ બનાવવા માટે કરવો જોઇએ. નીચે આપેલ કાર્નેગીના પોતાની જાતને અર્પેલા અનેક મેમોમાંના એકમાંથી લેવામાં આવ્યા છે: {{quote|Man does not live by bread alone. I have known millionaires starving for lack of the nutriment which alone can sustain all that is human in man, and I know workmen, and many so-called poor men, who revel in luxuries beyond the power of those millionaires to reach. It is the mind that makes the body rich. There is no class so pitiably wretched as that which possesses money and nothing else. Money can only be the useful drudge of things immeasurably higher than itself. Exalted beyond this, as it sometimes is, it remains Caliban still and still plays the beast. My aspirations take a higher flight. Mine be it to have contributed to the enlightenment and the joys of the mind, to the things of the spirit, to all that tends to bring into the lives of the toilers of Pittsburgh sweetness and light. I hold this the noblest possible use of wealth.{{Citation needed|date=October 2010}}}} 500 શ્રીમંત સફળ વ્યક્તિઓની તેમના સફળતાનો સામાન્ય મંત્ર શોધી કાઢવા માટે મૂલાકાત લેવા 1908માં તેમણે (વેતન વિના) તે સમયના પત્રકાર નેપોલીયન હીલસાથે કામનો પ્રારંભ કર્યો હતો. હીલ આખરે કાર્નેગીના સહયોગી બન્યા હતા. તેમના કાર્યો કાર્નેગીના મૃત્યુ બાદ 1928માં હીલના પુસ્તક ''ધી લો ઓફ સક્સેસ'' (ISBN 0-87980-447-5)માં અને 1937માં ''થિંક એન્ડ ગ્રો રિચ'' (ISBN 1-59330-200-2)માં પ્રકાશિત થયા હતા. તેનું જ્યારથી પ્રથમ વખત પ્રકાશન થયું હતું ત્યારથી તે પત્રની કદી પ્રિન્ટ નીકળી નથી અને તેનું વિશ્વ ભરમાં 30 મિલીયન નકલથી વધુનું વેચાણ થયું હતું. 1960માં, હીલે એન્ડ્રુ કાર્નેગીની સંપત્તિ સર્જન માટેની પદ્ધતિને સમાવતા એક સંક્ષિપ્ત ભાગનું પ્રકાશન કર્યું હતું. થોડા વર્ષો સુધી તે એક માત્ર ભાગ સામાન્ય રીતે ઉપલબ્ધ બન્યો હતો. 2004માં, રોસ કોર્નવેલે ''થિંક એન્ડ ગ્રો રિચ!: ધી ઓરિજીનલ વર્ઝન, રિસ્ટોર્ડ એન્ડ રિવાઇઝ્ડ'' (બીજુ પ્રિન્ટીંગ 2007માં), જેમાં પુસ્તકે તેના મૂળ તત્વોને સમાવ્યા હતા, થોડા સુધારાઓ હતો અને તેમાં વ્યાપક અંતિમ નોંધોનો ઉમેરો કરાયો હતો અને પુરવણી પણ હતી. === ધર્મ અને દુનિયા સર્વેક્ષણ === ધર્મ અને તત્ત્વજ્ઞાન અંગે સ્કોટ્ટલેન્ડમાં 19મી સદીમાં સાપ્રદાયિક વલણ સંઘર્ષની સાક્ષી પૂરતા કાર્નેગીએ સંગઠિત ધર્મ અને ઇશ્વરવાદથી પોતાની જાતને દૂર રાખી હતી. <ref>નાસો, ડેવિડ. એન્ડ્રુ કાર્નેગી (ન્યુ યોર્ક: ધી પેન્ગ્વીન પ્રેસ, 2006)</ref> કાર્નેગીએ તેના બદલે "મે ફક્ત ઇશ્વરવાદ અને ઇશ્વરીયતત્વથી જ છૂટકારો મેળવ્યો છે તેવું નથી પરંતુ મે વિકાસનું સત્ય શોધી કાઢ્યું છે" એમ કહેતા ચીજોને કુદરતી અને વૈજ્ઞાનિક રીતે જોવાનું પસંદ કર્યું હતું. <ref>કાર્નેગી, એન્ડ્રુ. ઓટોબાયોગ્રાફી ઓફ એન્ડ્રુ કાર્નેગી (1920, 2006). ISBN 1-59986-967-5 (પૃષ્ઠ 339)</ref> પાછળના જીવનમાં કાર્નેગીનો ધર્મ સાથે તીવ્ર વિરોધ નરમ પડ્યો હતો. તેમણે કદી પણ જાહેરમા ચોક્કસ ધર્મ વિશે ઉચ્ચાર કરતા ન હતા, પ્રિસ્બેટેરીયન ચર્ચ ખાતે પ્રાર્થનમાં તેમની સાથે તેમની પત્ની અને પુત્રી જોડાતા હતા. <ref>[http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0E13F6395C1B728DDDAA0A94DC405B898DF1D3 ધી ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ], નવે. 29, 1918</ref> તેઓ સેંટ. એન્ડ્રુઝને સંબોધન કરવા માટે તૈયાર થઇ ગયા હતા (પરંતુ કહ્યું ન હતું) જેમાં તેઓ શ્રદ્ધ ધરાવતા હતા તેવી માન્યતા જેમ કે "પુષ્કળ અને કાયમી ઉર્જા જેનાથી દરેક વસ્તુ ચાલે છે". <ref>{{cite book |title= Andrew Carnegie|url= https://archive.org/details/andrewcarnegie00nasa|last= Nasaw|first= David|year= 2006|publisher= The Penguinn Press|location= New York|page=625 |isbn= 1594201048}}</ref> નેપોલીયન હીલે લખ્યું હતું કે કાર્નેગીએ "પુષ્કળ સતર્કતા"માં માનતા હોવાની અગત્યતા વિશે મક્કમપણે દાવો વ્યક્ત કર્યો હતો, આ તે નામ હતું જેનો હીલ "ભગવાન" અથવા "સર્વોપરી"ને ઓળખી કાઢવા માટે ઉપયોગ કરતા હતા. <ref>હીલ,નેપોલિયન (1953, 1981, સુધારો 2004) ''હાવ ટુ રેઇઝ યોર ઓવન સેલેરી'' , ધી નેપોલિયન હીલ ફાઉન્ડેશન, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 77–78, ISBN 0-9743539-4-9 [''ધી વિસડમ ઓફ એન્ડ્રુ કાર્નેગી એઝ ટોલ્ડ ટુ નેપોલિયન હીલ'' તરીકે પણ પ્રકાશિત થયેલ, ISBN 0-937539-45-7</ref><ref>હીલ નેપોલિયન અને કોર્નવેલ, રોસ (2004; 3જી આવૃત્તિ 2008) ''થિંક એન્ડ ગ્રો રિચ!: મૂળ ભાગ, પુનઃપ્રકાશિત અને સુધારેલ'' , એવેન્ટીન પ્રેસ, પૃષ્ઠ 330, ISBN 1-59330-200-2</ref> === વિશ્વ શાંતિ === "જાહેર જીવનમાં જીવતા પ્રિય હીરો" બ્રિટીશ લિબરલ, જોહ્ન બ્રાઇટથી પ્રભાવિત થઇને કાર્નેગીએ યુવાન વયે જ વિશ્વ શાંતિને અનુસરવાના પ્રયત્નો શરૂ કર્યા હતા. <ref>કાર્નેગી એન્ડ્રુ. ઓટોબાયોગ્રાફી ઓફ એન્ડ્રુ કાર્નેગી (બોસ્ટોન, 1920), પ્રક. 21, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 282–283</ref> "લોકો જ્યાં સુધી વધુ વિકાસ કરે છે ત્યાં સુધી સારા છે" એવા તેમના સિદ્ધાંતે તેમને સફળ વ્યાવસાયિક કારકીર્દીમાં મદદ કરી હતી એટલં જ નહી, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં પણ તેમના દ્રષ્ટિકોણમાં મદદ કરી હતી. આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ પરત્વે તેમના પ્રેમ અને પ્રયત્નો છતાં પણ કાર્નેગીએ વિશ્વ શાંતિ માટે પોતાની શોધ પર ધર્મસંકટોનો સામનો કર્યો હતો. આ ધર્મસંકટોને ઘણી વખત તેમના આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો અને તેમની અન્ય નિષ્ઠાઓ વચ્ચે એક સંઘર્ષ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. 1880 અને 1890ના દાયકાઓ દરમિયાન ઉદાહરણ જોઇએ તો, કાર્નેગીએ તેમના સ્ટીલ વર્કસને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નેવીને મહાકાય અને આધુનિક બનાવવા માટે આર્મર પ્લેટના વિશાળ ઓર્ડરો લેવાની મંજૂરી આપી હતી; જ્યારે તેમણે અમેરિકન ઓવરસી વિસ્તરણનો વિરોધ કર્યો હતો. <ref>કાર્નેગી, એન્ડ્રુ. એન અમેરિકન ફોર-ઇન-હેન્ડ ઇન બ્રિટન (ન્યુ યોર્ક, 1883), પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 14–15</ref> અને તેમને બ્રિટીશ વર્ગ માળખાની વિવાદાસ્પદ ટીકાઓનો પણ સામનો કરવો પડ્યો હતો, જેમાં તેમણે એન્ગ્લો- અમેરિકન મિત્રતાન આપેલા પ્રોત્સાહન સાથે સંઘર્ષ ઊભો થાય તેવી શક્યતા હતી. <ref>કાર્નેગી, એન્ડ્રુ. યશસ્વી લોકશાહી, પાસિમ</ref> અમેરિકન જોડાણની બાબતે કાર્નેગીએ હંમેશા વિચાર્યું હતું કે તે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ માટે ખોટો સંકેત છે. તેમણે હવાલીયન આઇલેન્ડઝ, ક્યુબા અને પ્યુર્ટો રિકોના જોડાણનો વિરોધ કર્યો ન હતો પરંતુ કાર્નેગી હજુ પણ ફિલીપીન્સના જોડાણ તરફે વિરોધ કરતા ઊભા રહ્યા હતા. કારણ કે હવાલીયન્સ, ક્યુબન્સ એ પ્યુર્ટો રિકન્સ સિવાય ફીલીપીન્સ તેમની સ્વતંત્રતા માટે લડવાની ઇચ્છા રાખતા હતા, કાર્નેગીએ માન્યુ હતું કે આઇલેન્ડઝનો પ્રેમ જીતવો તે લોકશાહીના સિદ્ધાંતને રદિયો આપવા બરોબર છે અને તેમણે અમેરિકન ટુકડીઓ પાછી ખેંચવા અને ફિલીપીન્સને તેમની સ્વતંત્રતા સાથે રહેવા દેવા માટે વિલીયન મેકકિન્લીને વિનંતી કરી હતી. <ref>કાર્નેગી, એન્ડ્રુ. "અમેરિકન વર્સસ ઇમ્પીરીયાલિઝમ," ઇએસપી. પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 12–13</ref> આ પગલાંએ અન્ય અમેરિકન સામ્રાજ્યવાદ વિરોધીઓને ભારે પ્રભાવિત કર્યા હતા, જેમણે તરત જ તેમને સામ્રાજ્યવાદ વિરોધી લીગના વાઇસ પ્રેસીડન્ટ તરીકે ચૂંટી કાઢ્યા હતા. 1901માં તેમણે તેમની સ્ટીલ કંપનીને વેચી દીધા બાદ કાર્નેગી, નાણાંકીય અને વ્યક્તિગત એમ બન્ને રીતે શાંતિ માટેના પગલાંઓમાં સંપૂર્ણપણે સામેલ થઇ ગયા હતા. તેમણે વિવિઝ શાંતિ રાખતી એજન્સીઓ પરત્વે તેમનો વિકાસ થાય તે માટે તેમનો મોટા ભાગનો સમય ફાળવ્યો હતો. તેમના મિત્ર બ્રિટીશ પત્રકાર વિલીયમ ટી. સ્ટેડે તેમને શાંતિ હેતુ માટે નવી સંસ્થાનું સર્જન કરવાનું અને લવાદી સમાજની સ્થાપના કરવાનું કહ્યું ત્યારે તેમનો જવાબ કંઇક આવો હતો: {{quote|I do not see that it is wise to devote our efforts to creating another organisation. Of course I may be wrong in believing that, but I am certainly not wrong that if it were dependent on any millionaire's money it would begin as an object of pity and end as one of derision. I wonder that you do not see this. There is nothing that robs a righteous cause of its strength more than a millionaire's money. Its life is tainted thereby.<ref>Quoted in Hendrick. Carnegie 2: p.337</ref>}} કાર્નેગી માનતા હતા કે આ પ્રજાનો એક પ્રયત્ન અને ઇચ્છા છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં શાંતિ જાળવી રાખે છે. કાર્યને આગળ ધકેલવા માટે ફક્ત નાણા જ જરૂરી નથી. જો વૈશ્વિક શાંતિ ફરક્ત નાણાંકીય ટેકા પર જ નિર્ભર હોય તો, તે એક હેતુ તરીકે નહી પરંતુ એક હેતુ તરીકે નહી પરંતુ વધુ સહાનુભૂતિના એક કાર્ય તરીકે દેખાશે. 1910માં કાર્નેગી એન્ડોવમેન્ટ ફોર ઇન્ટરનેશનલ પીસના સર્જનને યુદ્ધના નાશના અંતિમ હેતુ પરત્વે માર્ગ પરના એક નિશાન તરીકે ગણવામાં આવી હતી. શાંતિના પ્રોત્સાહન માટે 10 મિલીયન ડોલરની ભેટ ઉપરાંત કાર્નેગીએ યુદ્ધ થવાના વિવિધ કારણોની "વૈજ્ઞાનિક" તપાસને અને આખરે તેનો નાશ કરતી ન્યાયીક પદ્ધતિઓની સ્વીકાર્યતાને પણ પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. તેઓ માનતા હતા કે પ્રવર્તમાન આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા હેઠળ રાષ્ટ્રોના અધિકારો અને જવાબદારીઓ અને આ કાયદાને જલદ બનાવવા માટે અન્ય પરિસંવાદોને પ્રોત્સાહન આપવા એન્ડોવમેન્ટનું અસ્તિત્વ છે. <ref>પેટર્સન, ડેવિડ એસ. એન્ડ્રુ કાર્નેગીનો વિશ્વ શાંતિ માટેની શોધ. અમેરિકન ફિલોસોફિકલ સોસાયટીની કાર્યવાહી, વોલ્યુમ. 114, નં. 5 (ઓક્ટોબર 20, 1970), pp. 371–383</ref> 1914માં પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધની ઘટનાએ કાર્નેગીએ કાર્નેગીએ ચર્ચ પીસ યુનિયન (સીપીયુ)ની સ્થાપના કરી હતી, જે ધર્મ, શિક્ષણ અને રાજકારણના નેતાઓનં જૂથ હતું. સીપીયુ મારફતે કાર્નેગીએ યુદ્ધ પર કાયમ માટે વિરામ મૂકવા માટે નૈતિક નેતાગીરીને પ્રોત્સાહન આપવા વિશ્વના ચર્ચો, ધર્મો અને સંસ્થાઓ અને અન્ય આધ્યાત્મિક અને નૈતિક સ્ત્રોતોને ચલાવવાની આશા રાખી હતી. તેની ઉદઘાટક આંતરરાષ્ટ્રીય ઘટના માટે સીપીયુએ 1 ઓગસ્ટ 1914ના રોજ દક્ષિણ જર્મનીમાં કોન્સ્ટન્સ તળાવના કિનારા પર યોજનારા પરિસંવાદને સ્પોન્સર કર્યો હતો. પ્રતિનિધિઓએ પરિસંવાદમાં આવવા માટે ટ્રેઇનનો માર્ગ લેતા જર્મનીએ બેલ્જિયમ પર ચડાઇ કરી હતી. તેના ખરાબ પ્રારંભ હોવા છતાં સીપીયુએ સફળતા પ્રાપ્ત કરી હતી. આજે સિદ્ધાંતો પર તેણે ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે અને તે કાર્નેગી કાઉન્સીલ ફોર એથિક્સ ઇન ઇન્ટરનેશનલ અફેર્સ તરીકે ઓળખાય છે, જે એક સ્વતંત્ર, કોઇ સંસ્થાના જોડાણ વિનાનું, બિનનફાકારક સંસ્થા છ, જેનો હેતુ આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતોમાં નીતિઓ માટે અવાજ ઉઠાવવાનો હતો. પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધનું ફાટી નીકળવું એ કાર્નેગીને અને તેમના વિશ્વ શાંતિ પરત્વેના આશાવાદી દ્રષ્ટિકોણને સ્પષ્ટ રીતે આઘાત આપનારુ હતું. સામ્રાજ્યવાદ-વિરુદ્ધ અને વિશ્વ શાંતિ માટેના તેમના પ્રોત્સાહન નિષ્ફળ નીવડ્યા છતાં અને કાર્નેગી એન્ડોવમેન્ટે તેની આશાઓ પરિપૂર્ણ ન કરી હોવા છતાં આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંઘો પરની તેમની માન્યતાઓ અને ખ્યાલોએ તેમના મૃત્યુ બાદ ફાઉન્ડેશન ઓફ લીગ ઓફ નેશન્સને ઊભુ કરવામાં સહાય કરી હતી, જે વિશ્વ શાંતિને અન્ય સ્તરે લઇ ગયું હતું. == ટાંકણો == * મારું હૃદય કામમાં લીન છે. * હું જમે મોટો થતો ગયો, તેમ લોકો શું કહે છે તે તરફ ઓછું ધ્યાન સેવ્યું હતું. તેઓ શું કરે છે તે ફક્ત હું જોતો હતો. * તમારા દરેક ઇંડા એક બાસ્કેટમાં મૂકો અને પછી બાસ્કેટને જુઓ. * જો તમારે સુખી થવું હોય તો, તમારા વિચારો કે જે તમારી શક્તિઓને છૂટી કરતા હોય અને તમારી આશાઓને પ્રેરણા આપતા હોય તેવા લક્ષ્યાંકને નિશ્ચિત કરો. * જે વ્યક્તિ શ્રીમંત તરીકે મૃત્યુ પામે છે, તેનું મૃત્યુ કૃપાવિહીન થાય છે. == લખાણો == કાર્નેગી મજૂર કાયદાઓ પર સામયિકોમાં સતત યોગદાન આપનારા હતા. ''ટ્રાયમફન્ટ ડેમોક્રેસી'' (1886), અને ''ધી ગોસ્પેલ ઓફ વેલ્થ'' (1889) ઉપરાંત, તેમણે ''એન અમેરિકન ફોર ઇન હેન્ડ ઇન બ્રિટન'' (1883), ''રાઉન્ડ ધ વર્લ્ડ'' (1884), ''ધી એમ્પાયર ઓફ બિઝનેસ'' (1902), ''ધી સિક્રેટ ઓફ બિઝનેસ ઇઝ ધ મેનેજમેન્ટ ઓફ મેન'' (1903),<ref>કાર્નેગી, એન્ડ્રુ (1903). ''[http://books.google.com/books?id=ym0AAAAAYAAJ&amp;pg=PA5&amp;dq=the+world%27s+work&amp;lr=&amp;ei=sfMzStrgEqewkQSD3_CLBQ-a#PPA42,M2 ધી સિક્રેટ ઓફ બિઝનેસ ઇઝ ધ મેનેજમેન્ટ ઓફ મેન]'' </ref> ''જેમ્સ વોટ્ટ'' (1905) જેવા લખાણો વિખ્યાત સ્કોટસ શ્રેણીઓ, ''પ્રોબ્લેમ ઓફ ટુડે'' (1907)માં લખ્યા હતા અને પ્રકાશિત થયેલી આત્મકથા ''ઓટોબાયોગ્રાફી ઓફ એન્ડ્રુ કાર્નેગી'' (1920)માં તેમના મરણ બાદના લખાણો પ્રકાશિત થયા હતા. == વારસો અને સન્માન == [[ચિત્ર:Andrew Carnegie's statue, Dunfermline.jpg|thumb|left|200px|એન્ડ્રુ કાર્નેગીનુ્ તેમના વતન ડનફર્મલિનમાં પૂતળું]] *ડાયનાસૌર ''ડીપ્લોડોકસ કાર્નેગી'' (હેટર) એવું નામ એન્ડ્રુ કાર્નેગી માટે એ પછી અપાયું હતું કે જ્યારે તેમણે એક સ્પર્ધાને સ્પોન્સર કરી હતી જેણે ઉતાહના મોરીસન ફોર્મેશન (જ્યુરેસિક)માં તેમના અવશેષો શોધી કાઢ્યા હતા. કાર્નેગીને "ડીપ્પી" માટે ભારે ગર્વ હતો, જે આખા હાડપિંજરના હાડકા અને પ્લાસ્ટરની નકલ હતી અને જેનું તેમણે યુરોપમાં વિવિધ મ્યુઝિયમોમાં દાન કર્યું હતું. મૂળભૂત અશિભૂત હાડપિંજર એસેમ્બલ્ડ છે અને પિટ્સબર્ઘમાં કાર્નેગી મ્યુઝિયમ ઓફ નેચરલ હિસ્ટ્રી ખાતે હોલ ઓફ ડાયનાસૌરમાં ઊભું છે. * સ્પેનિશ અમેરિકન યુદ્દ બાદ કાર્નેગીએ ફિલીપીન્સ તેમની સ્વતંત્રતા ખરીદી શકે તે માટે 20 મિલીયન અમેરિકી ડોલરનું દાન કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. *કાર્નગી પેનસિલ્વેનીયા, અને કાર્નેગી ઓકલાહોમા જેવા નામો તેમના સન્માનમાં આપવામાં આવ્યા હતા. * સાગૌરો કેક્ટસનું વૈજ્ઞાનિક નામ, ''કાર્નેગીયા'' તેમના નામની પાછળ આપવામાં આવ્યું હતું. * યુકેમાં પ્રકાશિત થયેલા શ્રેષ્ઠ બાળકોના સાહિત્ય માટે કાર્નેગી મેડલની સ્થાપના તેમના નામથી કરાઇ હતી. * લિડઝ મેટ્રોપોલીટન યુનિવર્સિટી, યુકે ખાતે ધી કાર્નેગી ફેકલ્ટી ઓફ સ્પોર્ટ એન્ડ એજ્યુકેશનનું નામ તેમના નામની પાછળ અપાયું છે. * ડનફર્મલાઇન અને ન્યુ યોર્કમાં કોન્સર્ટ હોલનું નામ તેમના નામની પાછળ અપાયું છે. *તેમની કારકીર્દીની ઊંચાઇએ કાર્નેગી સ્ટાન્ડર્ડ ઓઇલના જોહ્ન ડી. રોકફેલર બાદ વિશ્વમાં બીજા ક્રમના સૌથી શ્રીમંત વ્યક્તિ હતા. *ડીઝનીના સ્ક્રૂગ મેકડક એન્ડ્રુ કાર્નેગી દ્વારા પ્રેરિત હોય તેવું માનવામાં આવે છે. *પિટ્સબર્ઘમાં સ્થિત કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટીને એન્ડ્રુ કાર્નેગીનું નામ આપવામાં આવ્યું છે, જેમણે તે સંસ્થાની સ્થાપના કાર્નેગી ટેકનિકલ સ્કુલ તરીકે કરી હતી. [[ચિત્ર:CarnegieVanguardHighSchool.jpg|thumb|કાર્નેગી વાનગાર્ડ હાઇ સ્કુલ]] *ડનફર્મલાઇનના હાલબેથ વિસ્તારમાં આવેલી લૌડર કોલેજ (જેનું નામ તેમના કાકાના નામની પાછળ અપાયું હતું, જેમણે તેમને શિક્ષણ લેવાની પ્રેરણા આપી હતી)નું નામ બદલીને 2007માં કાર્નેગી કોલેજ એવુ આપવામાં આવ્યું હતું. * બેલગ્રેડ યુનિવર્સિટી લાયબ્રેરીની પાછળ બેલગ્રેડ (સર્બિયા)માં આવેલી શેરી એ કાર્નેગીના અનેક ગ્રંથાલયોમાંનું એક છે અને તેમના સન્માનમાં તેનું નામ આપવામાં આવ્યું છે. * હ્યુસ્ટોન, ટેક્સાસમાં અમેરિકન હાઇ સ્કુલ, કાર્નેગી વાનગાર્ડ હાઇ સ્કુલનું નામ તેમના નામની પાછળ અપાયું છે. <ref name="SchoolHistoriesHoustonISD">"[http://www.houstonisd.org/HISDConnectDS/v/index.jsp?vgnextoid=0afe09c28afc3110VgnVCM10000028147fa6RCRD&amp;vgnextchannel=2e2b2f796138c010VgnVCM10000052147fa6RCRD સ્કુલ હિસ્ટરીઝ: ધી સ્ટોરીઝ બિહાઇન્ડ ધ નેઇમ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012214629/http://www.houstonisd.org/HISDConnectDS/v/index.jsp?vgnextoid=0afe09c28afc3110VgnVCM10000028147fa6RCRD&vgnextchannel=2e2b2f796138c010VgnVCM10000052147fa6RCRD |date=2008-10-12 }}." હ્યુસ્ટોન ઇન્ડીપેન્ડન્ટ સ્કુલ ડિસ્ટ્રીક્ટ. 24 સપ્ટેમ્બર 2008ના રોજ સુધારો "તેને એન્ડ્રુ કાર્નેગી માટે નામ અપાયુ છે, વિખ્યાત સ્કોટ્ટીશ રહેવાસી જેમનો જન્મ સ્ટીલ ટાયકૂન અને દાનેશ્વરી બનવા તરીકે થયો હતો."</ref> એન્ડ્રુ કાર્નેગીના અંગત કાગળો લાયબ્રેરી ઓફ કોંગ્રેસ મેન્યુસ્ક્રીપ્ટ ડિવીઝનમાં રહેલા છે. [http://www.columbia.edu/cu/lweb/indiv/rbml/collections/carnegie/ કાર્નેગી કલેક્શન્સ ઓફ ધ કોલંબીયા યુનિવર્સિટી રેર બુક એન્ડ મેન્યુસ્ક્રીપ્ટ લાયબ્રેરી]માં એન્ડ્રુ કાર્નેગી દ્વારા જે સંસ્થાઓને ભંડોળ આપવામાં આવ્યું હતું તેના આર્કાઇવ્સનો સમાવેશ કરે છે: ધી કાર્નેગી કોર્પોરેશન ઓફ ન્યુ યોર્ક (સીસીએનવાય); ધી કાર્નેગી એન્ડોવમેન્ટ ફોર ઇન્ટરનેશનલ પીસ (સીઇઆઇપી); કાર્નેગી ફાઉન્ડેશન ફોર ધ એડવાન્સમેન્ટ ઓફ ટીચીંગ (સીએફએટી); ધી કાર્નેગી કાઉન્સીલ ઓફ એથિક્સ એન્ડ ઇન્ટરનેશનલ અફેર્સ (સીસીઇઆઇએ). આ સંગ્રહો મુખ્યત્વે કાર્નેગી પરોપકારી સેવા માટે કામ કરે છે અને શ્રી કાર્નેગીને સંબંધિત અત્યંત ઓછી અંગત સામગ્રીઓ ધરાવે છે. કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટી અને કાર્નેગી લાયબ્રેરી ઓફ પિટ્સબર્ઘ કાર્નેગીની જાવન પર ડીજીટાઇઝ્ડ આર્કાઇવ્સના [http://diva.library.cmu.edu/carnegie/ એન્ડ્રુ કાર્નેગી કલેક્શન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522150548/http://diva.library.cmu.edu/carnegie/ |date=2011-05-22 }}નો સંયુક્ત રીતે વહીવટ કરે છે. == આ પણ જુઓ == {{Portalbox|United States|Scotland|Biography}} *અત્યંત શ્રીમંત ઐતિહાસિક વ્યક્તિઓની યાદી *અમેરિકન એન્ટી-ઇમ્પીરિયલિસ્ટ લીગ, એક એવી સંસ્થા જેની સાથે કાર્નેગી સંબંધ ધરાવે છે *કાર્નેગી ગ્રંથાલય *કાર્નેગી ઇન્સ્ટિટ્યુશન ફોર સાયંસ *વ્યક્તિઓના નામની પાછળની યુનિવર્સિટીઓની યાદી *નેપોલિયન હીલ *થિંક એન્ડ ગ્રો રિચ *ગોસ્પેલ ઓફ વેલ્થ *હેરી વોટ્સ *પબ્લિક લાયબ્રેરી એડવોકેસી *પબ્લિક લાયબ્રેરી એડવોકેસીનો ઇતિહાસ *યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં કાર્નેગી ગ્રંથાલયોની યાદી *ઇન સનલાઇટ, ઇન ઓ બ્યૂટીફુલ ગાર્ડન, જોહ્નસટાઉનના પૂર વિશેની નવલકથા {{-}} == સંદર્ભો == {{reflist|colwidth=30em}} *{{Cite EB1911|Carnegie, Andrew}} *{{Cite Appletons'|Carnegie, Andrew|year=1900|author=[[Anne Lynch Botta]]}} == વધુ વાંચન == === પ્રાથમિક સ્ત્રોત === *[http://www.wordowner.com/carnegie/preface.htm કાર્નેગી, એન્ડ્રુ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615154600/http://www.wordowner.com/carnegie/preface.htm |date=2013-06-15 }}[http://www.wordowner.com/carnegie/preface.htm ''ઓટોબાયોગ્રાફી ઓફ એનડ્રુ કાર્નેગીર'' (1920, 2006)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615154600/http://www.wordowner.com/carnegie/preface.htm |date=2013-06-15 }}. આઇએસબીએન 1-933368-05-5. *[http://alpha.furman.edu/~benson/docs/carnegie.htm કાર્નેગી, એન્ડ્રુ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100222001055/http://alpha.furman.edu/~benson/docs/carnegie.htm |date=2010-02-22 }}[http://alpha.furman.edu/~benson/docs/carnegie.htm "ગોસ્પેલ ઓફ વેલ્થ" (1888, 1998)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100222001055/http://alpha.furman.edu/~benson/docs/carnegie.htm |date=2010-02-22 }}. આઇએસબીએન 1-933368-05-5. *હીલ, નેપોલીયન. ''થિંક એન્ડ ગ્રો રિચ'' (1937, 2004). આઇએસબીએન 1-933368-05-5. (હીલના કાર્નેગી સાથેના લાંબા ગાળાના સંબંધો વિશે બીલના સંસ્મરણો અને તેમના વિશેના વિસ્તરિત ટાંકણોનો સમાવેશ કરે છે.) *[http://www.bztx.org/history.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725113042/http://www.bztx.org/history.html |date=2011-07-25 }} ''ધી હિસ્ટ્રી ઓફ થીટા Xi'' === ગૌણ સ્ત્રોતો === * ગોલ્ડીન, મિલ્ટોન. "એન્ડ્રુ કાર્નેગી અને રોબર બેરોન માયથ". ''માયથ અમેરિકા '''માં''' : ઐતિહાસિક સાહિત્ય સંગ્રહ, વોલ્યુમ II.'' 1997. ગેર્સ્ટર, પેટ્રિક અને કોર્ડઝ, નિકોલસ. (સંપાદકો.) બ્રાન્ડીવાઇન પ્રેસ, સેંટ. જેમ્સ. એનવાય. ISBN 1-881089-97-5 *જોસેફસન; મેથ્યુ. (1938, 1987). ''ધી રોબર બેરોન્સ: ધી ગ્રેટ અમેરિકન કેપિટાલિસ્ટસ, 1861–1901'' ISBN 99918-47-99-5 *ક્રાસ, પીટર. (2002). ''કાર્નેગી'' વિલી. ISBN 0-471-47660-9 * {{cite journal |last=Lanier |first=Henry Wysham |authorlink= |coauthors= |year=1901 |month=April |title=[http://books.google.com/books?id=688YPNQ5HNwC&pg=PA618-IA2 The Many-Sided Andrew Carnegie: A Citizen of the Republic] |journal=[[World's Work|The World's Work: A History of Our Time]] |volume=I |issue= |pages=618–630 |id= |url= |access-date=2009-07-09 |quote= }} * લેસ્ટર, રોબર્ટ એમ. (1941). ''ફોર્ટી યર્સ ઓફ કાર્નેગી ગિવીંગ: એન્ડ્રુ કાર્નેગીના ઉપકારની અને ફિલાન્થ્રોપિક ટ્રસ્ટ કે જેનું તેમણે સર્જન કર્યું હતું તેની સંક્ષિપ્તી'' . સી. સ્ક્રીબનર્સ સન્સ, ન્યુ યોર્ક. *લિવસે, હેરોલ્ડ સી.(1999). ''એન્ડ્રુ કાર્નેગી એન્ડ રાઇઝ ઓફ બીગ બિઝનેસ'' , 2જી આવૃત્તિ. ISBN 0-321-43287-8 (ટૂંકી આત્મકથા) *{{Cite journal | author = Lorenzen, Michael. | year = 1999 | title = Deconstructing the Carnegie Libraries: The Sociological Reasons Behind Carnegie's Millions to Public Libraries | url = | journal = Illinois Libraries | volume = 81 | issue = 2| pages = 75–78 }} *મોરિસ, ચાર્લ્સ આર. (2005). ''ધી ટાયકૂન્સ: એન્ડ્રુ કાર્નેગી, જોહ્ન ડી. રોકફેલર, જય ગૌલ્ડ અન જે.પી. મોર્ગને કેવી રીતે અમેરિકન સુપરઇકોનોમિની શોધ કરી'' . ટાઇમ્સ બુક્સ. ISBN 0-253-33074-2 *નાસો, ડેવિડ. (2005). ''એન્ડ્રુ કાર્નેગી'' ધી પેન્ગ્વીન પ્રેસ, ન્યુ યોર્ક. (એલોંગ વિથ વોલ અત્યંત વિગતવાર વિદ્વતાપૂર્ણ આત્મકથા) *{{Cite journal | author = Patterson, David S. | year = | title = Andrew Carnegie's Quest for World Peace | url = | journal = Proceedings of the American Philosophical Society | volume = 114 | issue = 5| pages = 371–383 }} * રિસ, જોનાથન. (1997). "હોમસ્ટેડ ઇન કોન્ટેક્સ્ટ: એન્ડ્રુ કાર્નેગી અને આયર્ન અને સ્ટીલ કામદારોના મિશ્રણની પડતી." ''પેનસિલ્વેનીયા હિસ્ટ્રી'' 64(4): 509–533. Issn: 0031-4528 *રિટ જુનિયર., મિશેલ જે., અને કિર્ક લેન્ડર્સ. 1995). ''અ લાઇફટાઇમ રિચીસ: નેપોલિયન હીલની આત્મકથા'' ISBN 0-525-94001-4 * વાન્સસ્લીક, એબીગેઇલ એ."'ધી અટમોસ્ટ એમાઉન્ટ ઓફ ઇફેક્ટીવ એકોમોડેશન': એન્ડ્રુ કાર્નેગી અને રિફોર્મ ઓફ ધી અમેરિકન લાયબ્રેરી." ''જર્નલ ઓફ ધ સોસાયટી ઓફ આર્કિટેક્ચરલ હિસ્ટોરિયન્સ'' 1991 50(4): 359–383. Issn: 0037-9808 (ફુલટેક્સ્ટ: જસ્ટોરમાં) *વોલ, જોસેફ ફ્રેઝીયર. ''એન્ડ્રુ કાર્નેગી'' (1989). ISBN 0-8229-5904-6 (નાસોની સાથે અત્યંત વિગતવાર વિદ્વતાપૂર્ણ આત્મકથા) *[http://www.eh.net/encyclopedia/article/Whaples.Carnegie વ્હેપલ્સ, રોબર્ટ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061216082029/http://eh.net/encyclopedia/article/Whaples.Carnegie |date=2006-12-16 }}[http://www.eh.net/encyclopedia/article/Whaples.Carnegie "એન્ડ્રુ કાર્નેગી"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061216082029/http://eh.net/encyclopedia/article/Whaples.Carnegie |date=2006-12-16 }}, ''ઇએચ.નેટ એનસાયક્લોપીડીયા ઓફ ઇકોનોમિક એન્ડ બિઝનેસ હિસ્ટ્રી'' . == બાહ્ય લિંક્સ == {{wikisource author}} === કાર્નેગીના કાર્યો === *{{gutenberg author| id=Andrew+Carnegie | name=Andrew Carnegie}} *{{cite book|last=Carnegie|first=Andrew|editor=John Charles Van Dyke|title=Autobiography of Andrew Carnegie|url=http://books.google.com/books?id=RekoAAAAYAAJ&pg=PP1|access-date=24 December 2010|year=1920|publisher=Houghton Mifflin company}} === કાર્નેગીના નામ પાછળની સંસ્થાઓ === *[http://www.carnegie.org/ કાર્નેગી કોર્પોરેશન ઓફ ન્યુયોર્ક] *[http://www.cmu.edu કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટી] *[http://www.clpgh.org કાર્નેગી લાયબ્રેરી ઓફ પિટ્સબર્ગ] *[http://www.carnegiemuseums.org/ કાર્નેગી મ્યુઝિયમ્સ ઓફ પિટ્સબર્ગ] *[http://www.cceia.org કાર્નેગી કાઉન્સીલ ફોર એથિક્સ ઇન ઇન્ટરનેશનલ અફેર્સ] *[http://www.carnegiefoundation.org/ કાર્નેગી ફાઉન્ડેશન ફોર ધ એડવાન્સમેન્ટ ઓફ ટીચીંગ] *[http://www.carnegieendowment.org/ ધી કાર્નેગી ઇન્ડોવમેન્ટ ફોર ઇન્ટરનેશનલ પીસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200605112929/https://carnegieendowment.org/ |date=2020-06-05 }} *[http://www.ciw.edu/ ધી કાર્નેગી ઇન્સ્ટિટ્યુશન ફોર સાયંસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100521200756/http://www.ciw.edu/ |date=2010-05-21 }} === સામાન્ય રુચિ === *[http://www.carnegiebirthplace.com/ કાર્નેગી બર્થપ્લેસ મ્યુઝિયમ વેબસાઇટ] *{{Find a Grave|173}} *{{NRA|P4936}} {{s-start}} {{s-aca}} {{succession box|title=[[Rector of the University of St Andrews]]|years=1901–1907|before=[[James Stuart (politician)|James Stuart]]|after=[[John Lubbock, 1st Baron Avebury|The Lord Avebury]]}} {{s-end}} {{Carnegie Mellon}} {{Persondata |NAME= Carnegie, Andrew |ALTERNATIVE NAMES= |SHORT DESCRIPTION= American businessman and philanthropist |DATE OF BIRTH= 25 November 1835 |PLACE OF BIRTH= [[Dunfermline]], [[Fife]] |DATE OF DEATH= 11 August 1919 |PLACE OF DEATH= Shadow Brook [[Lenox, Massachusetts]] }} [[શ્રેણી:એન્ડ્રુ કાર્નેગી]] [[શ્રેણી:અમેરિકન વ્યાવસાયિકપ્રજા]] [[શ્રેણી:અમેરિકન સિવલ વોર ઉદ્યોગપતિઓ]] [[શ્રેણી:અમેરિકન રેલમાર્ગ અમલદારો]] [[શ્રેણી:આસ્તિકો]] [[શ્રેણી:પરલોક વિદ્યા જાણકારો]] [[શ્રેણી:સ્ટીલમાં વ્યાવસાયિક પ્રજા]] [[શ્રેણી:ડન્ફર્મલાઇનની પ્રજા]] [[શ્રેણી:પેનસિલ્વેનીયાની પ્રજા]] [[શ્રેણી:યુનિવર્સિટી ઓફ સેંટ એન્ડ્રુઝના પ્રતિભાવ દર્શાવનારાઓ]] [[શ્રેણી:લૂંટનારા બ્રિટીશ ઉમરાવો]] [[શ્રેણી:યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સ્કોટ્ટીશ વતનીઓ]] [[શ્રેણી:1835માં જન્મો]] [[શ્રેણી:૧૯૧૯માં મૃત્યુ]] 536kjbonrg4s7onz5t8fqgt7qabchsc 0 31289 903819 894762 2026-08-17T01:31:07Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903819 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} '''કટોકટી વ્યવસ્થાપન ''' એ આફત અથવા અણધારી આપત્તિ લાવી શકે તેવા [[:category:hazards|જાન-માલ હાનિકર્તા જોખમો]]થી સંગઠનની અતિમહત્ત્વની અસ્કયામતોનું સંરક્ષણ કરવા માટે, તથા તેમના આયોજિત જીવનકાળ પૂરતી તે ચાલુ રહે તેની ચોક્સાઈ રાખવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી વ્યૂહાત્મક સંગઠનકીય વ્યવસ્થાપન પ્રક્રિયાઓ સાથે કામ પાર પાડતા આંતરવિદ્યાશાખીય ક્ષેત્રનું વર્ગીય નામ છે. <ref name="haddow">{{cite book|last=Haddow|publisher=[[Butterworth-Heinemann]]|location= [[Amsterdam]]|isbn=0-7506-7689-2}}</ref> આ અસ્કયામતોને કાંતો જીવિત જણસો, નિર્જીવ વસ્તુઓ, સાંસ્કૃતિક અથવા આર્થિક એમ વિભાગવામાં આવે છે. જાન-માલ હાનિકર્તા સંકટોને તેમના કારણ મુજબ, કાંતો કુદરતી અથવા માનવ-સર્જિત તરીકે વિભાગવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાઓની ઓળખમાં મદદરૂપ થવા માટે સમગ્ર વ્યૂહાત્મક વ્યવસ્થાપન પ્રક્રિયાને ચાર ક્ષેત્રોમાં વિભાજીત કરવામાં આવી છે. આ ચાર ક્ષેત્રો સામાન્ય રીતે જોખમ ઘટાડવા, સંકટને પ્રતિભાવ આપવા માટે સ્રોતોને તૈયાર કરવા, સંકટના કારણે ખરેખર નીપજેલા નુકસાનને પ્રતિભાવ આપવા અને વધુ હાનિને રોકવા (ઉ.દા. તાત્કાલિક જગ્યા ખાલી કરવી, ક્વૉરેન્ટીન (અલગ પાડવું), સામૂહિક વિશુદ્ધિકરણ, વગેરે), અને આપત્તિની ઘટના પહેલાં જે સ્થિતિ હતી તેની વધુમાં વધુ નજીક પુનઃસ્થાપિત કરવી- સાથે કામ પાર પાડે છે. આ ક્ષેત્રો ખાનગી અને જાહેર એમ બંને ક્ષેત્રોમાં હોય છે, બંને સમાન પ્રક્રિયાઓ ધરાવે છે, પણ તેમનું ફોકસ જુદું જુદું હોય છે. કટોકટી વ્યવસ્થાપન એ એક વ્યૂહાત્મક પ્રક્રિયા છે, અને કોઈ સુનિયોજિત પ્રક્રિયા નથી, આમ તે સામાન્ય રીતે સંગઠનમાં વહીવટી સ્તરે રહે છે. તેની પાસે સામાન્ય રીતે કોઈ સીધી સત્તા હોતી નથી, પણ તે સંગઠનના તમામ હિસ્સાઓ સામાન્ય ધ્યેય પર કેન્દ્રિત રહે તેની ચોક્સાઈ કરવા માટે પરામર્શક અથવા સંયોજન કાર્ય કરવાની ભૂમિકા નિભાવે છે. અસરકારક કટોકટી વ્યવસ્થાપન સંગઠનનાં તમામ સ્તરે કટોકટી યોજનાઓના સંપૂર્ણ એકીકરણ પર, અને સંગઠનના સૌથી નીચલાં સ્તરો કટોકટીની વ્યવસ્થા સંભાળવા માટે અને ઉપલાં સ્તરો પાસેથી વધારાના સ્રોતો અને સહાય મેળવી લાવવા માટે જવાબદાર છે એવી સમજણ પર નિર્ભર હોય છે. આ કાર્યક્રમને અમલમાં મૂકનાર સંગઠનની સૌથી વરિષ્ઠ વ્યક્તિને સામાન્ય રીતે કટોકટી પ્રબંધક કહેવામાં આવે છે, અથવા જે-તે ક્ષેત્રને અનુરૂપ વ્યુત્પાદિત શબ્દપ્રયોગ (ઉ.દા. બિઝનેસ કન્ટિન્યુઇટી મૅનેજર) કરવામાં આવે છે. આ વ્યાખ્યામાં સમાવિષ્ટ થતાં ક્ષેત્રો નીચે મુજબ છેઃ * ''નાગરિક સંરક્ષણ'' (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં શીત યુદ્ધ દરમ્યાન વપરાતું હતું, જેના કેન્દ્રમાં અણુ હુમલાથી સંરક્ષણ છે) * ''નાગરિક સુરક્ષા'' (યુરોપિયન સંઘ સાથે વ્યાપકરૂપે વપરાતું) * કટોકટી વ્યવસ્થાપન (નાગરિક વસતિની તાત્કાલિક જરૂરિયાતો સંતોષવા કરતાં રાજકીય અને સલામતીના પાસાંઓ પર ભાર મૂકે છે. <ref>{{cite book|last=Armitage|first=David|title=Strategic Forum No. 218|year=2005|coauthor=A. M. Moisan|publisher=Institute for National Strategic Studies, National Defense University}}</ref> * આપત્તિનું જોખમ ઘટાડવું (કટોકટી-ચક્રના જોખમ ઘટાડવા અને તૈયારીના પાસાં પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.) (નીચે સજ્જતા વિશે જુઓ) * માતૃભૂમિ સુરક્ષા (યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં પ્રચલિત, આતંકવાદને રોકવા પર કેન્દ્રિત. ) * વેપાર સાતત્ય અને વેપાર સાતત્ય આયોજન (આવકના સતત ઉપર જતા પ્રવાહની ચોક્સાઈ કરવા પર કેન્દ્રિત. ) * સરકારનું સાતત્ય ==તબક્કાઓ અને વ્યાવસાયિક પ્રવૃત્તિઓ== પ્રબંધનનો પ્રકાર સ્થાનિક આર્થિક અને સામાજિક સ્થિતિઓ પર આધાર રાખે છે. ફ્રેડ કુની જેવા કેટલાક આપત્તિ-રાહત નિષ્ણાતોએ નોંધ્યું છે કે એક રીતે જોઈએ તો ખરેખરી વાસ્તવિક આપત્તિઓ તે માત્ર આર્થિક હોય છે.<ref name="cuny">{{cite book|last=Cuny|first=Fred C.|title=Disasters and Development|url=https://archive.org/details/disastersdevelop0000cuny|year=1983|publisher=[[Oxford University Press]]|location=[[Oxford]]}}</ref> કુની જેવા નિષ્ણાતોએ, લાંબા સમયથી નોંધ્યું છે કે કટોકટી વ્યવસ્થાપનના ચક્રમાં માળખાંકીય સુવિધાઓ, જનજાગૃતિ, અને માનવીય ન્યાયના મુદ્દાઓનો સુદ્ધાં સમાવેશ થવો જોઈએ. કટોકટી વ્યવસ્થાપનની પ્રક્રિયા ચાર તબક્કાઓ ધરાવે છેઃ જોખમ-ઘટાડો, સજ્જતા, પ્રતિભાવ, અને રિકવરી (પુનઃપ્રાપ્તિ). [[File:Em cycle.png|left|thumb|કટોકટી વ્યવસ્થાપનમાંના ચાર તબક્કાઓની ચિત્રમય રજૂઆત.]] તાજેતરમાં માતૃભૂમિ સુરક્ષા વિભાગે અને એફઈએમએ(FEMA)એ ઈએમ(EM)ના પૅરેડાઈમના ભાગ રૂપે "સ્થિતિસ્થાપકતા" અને "નિવારણ" શબ્દો અપનાવ્યા છે. નિવારણ શબ્દપ્રયોગ ઑક્ટોબર 2006માં ઘડવામાં આવેલા અને માર્ચ 31, 2007થી અમલી બનેલા લિખિત કાયદા તરીકે પીકેઈએમએ(PKEMA) 2006 દ્વારા આદેશિત હતો. આ બંને શબ્દપ્રયોગોની વ્યાખ્યાઓ અલગ અલગ તબક્કાઓ તરીકે સરળતાઓથી બંધબેસતી નથી. વ્યાખ્યા પ્રમાણે, નિવારણ એ 100% જોખમ-ઘટાડો છે.<ref name="mw-prevention">[http://www.merriam-webster.com/dictionary/prevent], નિવારણની વ્યાખ્યા</ref> જ્યારે સ્થિતિસ્થાપકતા એ ચારે તબક્કાઓના ધ્યેયનું વર્ણન કરે છેઃ દુર્દૈવી ઘટના અથવા પરિવર્તનમાંથી બેઠા થવાની અથવા તેની સાથે આસાનીથી ગોઠવાવાની ક્ષમતા.<ref name="mw-resilience">[http://www.merriam-webster.com/dictionary/resilience],સ્થિતિસ્થાપકતાની વ્યાખ્યા</ref> ===જોખમ-ઘટાડવું=== જોખમ-ઘટાડવાના પ્રયાસો એ જોખમોને આપત્તિમાં વિકસિત જ થતા રોકવાના અથવા આપત્તિની અસરોને ઘટાડવા માટેના પ્રયત્નો છે. જોખમ-ઘટાડાનો આ તબક્કો અન્ય તબક્કાઓ કરતાં એ રીતે જુદો પડે છે કે તે જોખમ ઘટાડવા અથવા સંપૂર્ણપણે દૂર કરવા લાંબા ગાળાનાં પગલાંઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.<ref name="haddow"></ref> જોખમ ઘટાડાની વ્યૂહનીતિઓનું અમલીકરણ જો આપત્તિ ઘટે તે પછી લાગુ કરવામાં આવે તો, એ પુનઃપ્રાપ્તિ માટેની પ્રક્રિયાઓનો ભાગ બને છે.<ref name="haddow"></ref> જોખમ-ઘટાડવા સંબંધી પગલાંઓ માળખાકીય અથવા બિન-માળખાકીય હોઈ શકે છે. માળખાકીય પગલાંઓ પૂર માટેના તટબંધો જેવા ટૅકનોલૉજિકલ ઉપાયોનો ઉપયોગ કરે છે. બિન-માળખાકીય પગલાંઓમાં કાયદા ઘડવા, જમીન-ઉપયોગ આયોજન (ઉ.દા. ઉદ્યાનો જેવી બિનઆવશ્યક જમીનને પૂર ઝોન તરીકે વાપરવાની ડિઝાઈન), અને વીમાનો સમાવેશ થાય છે. <ref>વિલ્સન, જેમ્સ પાર્કર, "પૉલિસી એક્શન્સ ઓફ ટેક્સાસ ગલ્ફ કૉસ્ટ સિટીઝ ટુ મિટિગેટ હરિકેન ડૅમેજઃ પર્સ્પેક્ટિવ ઓફ સિટી ઓફિશિયલ્સ" (2009). અપ્લાઇડ રિસર્ચ પ્રોજેક્ટ્સ. ટેક્સાસ સ્ટેટ યુનિવર્સિટી. પત્ર 312. http://ecommons.txstate.edu/arp/312 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816182821/http://ecommons.txstate.edu/arp/312/ |date=2011-08-16 }}</ref> જોખમ-ઘટાડવું એ જોખમોની અસરોને ઘટાડવા માટેની કિંમતના સંદર્ભે સૌથી કાર્યક્ષમ પદ્ધતિ છે અલબત્ત તે હંમેશાં સૌથી અનુકૂળ હોતી નથી. જોખમ ઘટાડવામાં સ્થળ ખાલી કરવા સંદર્ભે, નિયમનોનું (જેમ કે ફરજિયાત ખાલી કરવું) પાલન કરવાનો જે ઇનકાર કરે તેમની વિરુદ્ધ સજાઓ, અને પ્રજાને જોખમો અંગે જાણકારી આપવા બાબતેના નિયમનો પૂરાં પાડવાનો સમાવેશ થાય છે.<ref>લિન્ડેલ, એમ., પ્રાટેર, સી., અને પેરી, આર. (2006). ફન્ડામેન્ટલ્સ ઑફ ઇમર્જન્સી મૅનેજમેન્ટ. જાન્યુઆરી 9, 2009ના http://training.fema.gov/EMIWeb/edu/fem.અસ્પ{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} પરથી મેળવેલ.</ref> જોખમ-ઘટાડવા માટેનાં કેટલાંક માળખાકીય પગલાંઓ ઇકોસિસ્ટમને હાનિકર્તા હોઈ શકે છે. જોખમ-ઘટાડવાનું પૂર્વચિહ્ન એ જોખમોને ઓળખવા તે છે. શારીરિક જોખમ મૂલ્યાંકન એ જોખમોને ઓળખવા અને તેમના મૂલ્યાંકન સાથે સંબંધ ધરાવે છે.<ref name="haddow"></ref> ચોક્કસ-સંકટ સંબંધિત જોખમ (<math>R_h</math>) એ જાન-માલ હાનિકર્તા સંકટની શક્યતા અને અસરોનું સંયોજન છે. નીચેનું સમીકરણ દર્શાવે છે કે જે-તે સંકટને તે સંકટ માટે વસતિની સંવેદનશીલતા સાથે ગુણતાં મહાઆપત્તિની પ્રતિકૃતિના જોખમને પેદા કરે છે. જેટલું વધુ જોખમ તેટલું તાકીદે તે સંકટ માટેની સંવેદનશીલતાઓને જોખમ-ઘટાડા અને સજ્જતા દ્વારા તેને લક્ષિત બનાવવું જરૂરી. જો કે, જો કોઈ સંવેદનશીલતા ન હોય તો ત્યાં કોઈ જોખમ નહીં હોય, ઉ.દા. જ્યાં કોઈ રહેતું નથી તેવા કોઈ રણમાં ધરતીકંપ થવો. : <math>\mathbf{R_h} = \mathbf{H} \times \mathbf{V_h} \,</math> ===સજ્જતા (તૈયારી)=== સજ્જતા એ કુદરતી આપત્તિઓ, આતંકવાદની ઘટનાઓ, અને અન્ય માનવ-સર્જિત દુર્ઘટનાઓને અટકાવવા, તેમની સામે રક્ષણ મેળવવા, તેમને પ્રતિક્રિયા આપવા, તેમાંથી બેઠા થવા અને તેમની અસરો ઘટાડવા માટેની ક્ષમતાઓને વધારવા અને અસરકારક સંયોજન કરવા માટે આયોજન, ગોઠવણ, તાલીમ, સાધન-સજ્જતા, કસરત, મૂલ્યાંકન અને સુધારણા પ્રવૃત્તિઓનું સતત ચાલતું ચક્ર.<ref>[http://www.fema.gov/pdf/government/npg.pdf નેશનલ પ્રિપેર્ડનેસ ગાઈડલાઇન્સ] (રાષ્ટ્રીય સજ્જતા માર્ગદર્શિકાઓ), એફઈએમએ(FEMA) માતૃભૂમિ સુરક્ષા વિભાગ</ref> સજ્જતાના તબક્કામાં, કટોકટી પ્રબંધકો તેમના જોખમોને સંભાળવા અને તેમનો સામનો કરવા માટે કાર્યયોજના વિકસિત કરે છે અને આવી કાર્યયોજનાના અમલીકરણ માટે જરૂરી એવી આવશ્યક ક્ષમતાઓ વિકસિત કરવા માટે પગલાંઓ લે છે. સજ્જતાનાં સામાન્ય પગલાંઓમાં સમાવિષ્ટ હોય છેઃ *આસાનીથી સમજી શકાય તેવા શબ્દપ્રયોગો અને પદ્ધતિઓ સાથેની પ્રત્યાયન (કમ્યુનિકેશન) યોજનાઓ. *કટોકટી સેવાઓની યોગ્ય જાળવણી-નિભાવ અને તાલીમ, જેમાં સમુદાય કટોકટી પ્રતિભાવ ટીમો જેવા સામૂહિક માનવ સ્રોતો પણ હોઈ શકે. *આપતકાલીન આશ્રય સ્થાનો અને જે-તે સ્થળ ખાલી કરવાની યોજનાઓ સાથે પ્રજાને કટોકટીની ચેતવણી આપવાની પદ્ધતિઓ વિકસાવવી તથા તેને અમલમાં મૂકવી. *પુરવઠો ભરવો, માલસામાનની યાદી, અને સંકટ પુરવઠો અને સાધનો જાળવવા<ref>[http://etd.lib.fsu.edu/theses/available/etd-07092008-091641/unrestricted/MaliszewskiPThesis.pdf મહત્ત્વના વૅક્સિન(રસી) પુરવઠા સ્થળની પ્રતિકૃતિ તૈયાર કરવીઃ મધ્ય ફ્લોરિડામાં નિર્ણાયક આંતરમાળખાકીય સુવિધાઓ અને વસતિને બચાવવી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090320000303/http://etd.lib.fsu.edu/theses/available/etd-07092008-091641/unrestricted/MaliszewskiPThesis.pdf |date=2009-03-20 }} પૉલ જે. માલિસ્ઝેવસ્કી (2008)</ref> *નાગરિકોમાં તાલીમ પામેલા સ્વયંસેવકોનાં સંગઠનો વિકસાવવા. સામૂહિક કટોકટીઓમાં વ્યવસાયિક કટોકટી કાર્યકરો ઝડપથી કામના બોજા તળે દબાઈ જાય છે એટલે તાલીમ પામેલા, સુગઠિત, જવાબદાર સ્વયંસેવકો અત્યંત મૂલ્યવાન છે. સમુદાય કટોકટી પ્રતિભાવ ટીમ (કમ્યુનિટી ઇમર્જન્સી રિસપોન્સ ટીમ) જેવાં સંગઠનો અને રેડ ક્રોસ એ તાલીમ પામેલા સ્વયંસેવકોનો તૈયાર સ્રોત છે. રેડ ક્રોસના કટોકટી વ્યવસ્થાપનને કૅલિફોર્નિયા, અને ફેડરલ આપાતકાલીન પ્રબંધન એજન્સી (FEMA) એમ બંને દ્વારા ઊંચા ક્રમાંકનો મળ્યાં છે. સજ્જતા(તૈયારી)નું બીજું પાસું હતાહત (કૅઝુઅલ્ટી) અનુમાન, અમુક પ્રકારની ઘટનામાં કેટલી જાનહાનિ અથવા જખમીઓ અપેક્ષિત હોઈ શકે તેનો અભ્યાસ તે છે. આનાથી આયોજનકર્તાઓને અમુક ચોક્કસ પ્રકારની ઘટનાને પ્રતિભાવ આપવા માટે કયા સ્રોતો તેમની પાસે હોવા જોઈએ તેનો અંદાજ મળે છે. આયોજનના તબક્કામાંના કટોકટી પ્રબંધકો લવચીક, અને જોખમોને અને તેમના પોતપોતાના વિસ્તારોની નાજુક બાજુઓને કાળજીપૂર્વક ઓળખતાં તથા સહાયના બિનપરંપરાગત, અને વિશિષ્ટ સાધનો ઉપયોગમાં લેવા જેવી તમામ બાબતોને આવરનારા હોવા જોઈએ. વિસ્તાર મુજબ – મ્યુનિસિપલ કે ખાનગી ક્ષેત્રની કટોકટી સેવાઓ ઝડપથી ક્ષીણ થઈ શકે અને અત્યંત ખર્ચાળ સાબિત થઈ શકે. ઇચ્છિત સ્રોતો આપતાં બિન સરકારી સંગઠનોને આયોજનના શરૂઆતના તબક્કામાં જ ઓળખી લેવા ઘટે અને પદ્ધતિસર રીતે તેમનો ઉપયોગ થવો ઘટે, જેમ કે વિસ્થાપિત ઘરમાલિકોને સ્થાનિક શાળા જિલ્લા બસો થકી પરિવહન પૂરું પાડવું, પૂર પીડિતોને સ્થળ પરથી ખસેડવાની કામગીરી અગ્નિશમન વિભાગ અને બચાવ દળો વચ્ચેની પારસ્પરિક સહાય સમજણથી થાય. ===પ્રતિભાવ=== પ્રતિભાવનો તબક્કો આવશ્યક કટોકટી સેવાઓને અને આપત્તિગ્રસ્ત વિસ્તારમાંના પ્રથમ પ્રતિભાવકોને કામે લગાડવાની બાબતનો સમાવેશ કરે છે. આ અગ્નિશામકો, પોલીસ અને એમ્બ્યુલન્સ દળો જેવી હાર્દરૂપ કટોકટી સેવાઓના પહેલા મોજાને મોટા ભાગે આ તબક્કામાં ગણવામાં આવે છે. જ્યારે તે એક લશ્કરી કાર્યવાહીના ભાગ રૂપે કરવામાં આવે, ત્યારે તેને '''આપત્તિ રાહત કામગીરી''' (DRO - ડિઝાસ્ટર રિલિફ ઓપરેશન) કહેવામાં આવે છે અને બિન-લડાયક સ્થળ-ખાલી-કરવાની કામગીરી (NEO - નોન- કૉમ્બટન્ટ ઇવેક્યુએશન ઓપરેશન)માં આગળ વધી શકે છે. તેમને કદાચ અનેક સહાયક કટોકટી સેવાઓનો, જેમ કે વિશેષજ્ઞ બચાવ ટીમોનો ટેકો હોઈ શકે છે. સજ્જતાના તબક્કાના ભાગ રૂપે વિકસિત સારી એવી પૂર્વપ્રયોગ કરાયેલી કટોકટી યોજના બચાવ માટે કાર્યક્ષમ સંયોજન કરવા સક્ષમ બનાવે છે. જ્યાં જરૂરી હોય, ત્યાં શરૂઆતના તબક્કામાં જ શોધ અને બચાવ પ્રયાસો શરૂ કરવામાં આવે છે. આપત્તિગ્રસ્ત લોકોને થયેલી ઇજાઓ, બહારનું તાપમાન, અને પીડિતોને મળતા હવા અને પાણી, આપત્તિથી અસર પામેલા મોટા ભાગના તેના આઘાત પછીના 72 કલાકમાં મૃત્યુ પામશે.<ref name="walker">{{cite book|last=Walker|first=Peter|title=International Search and Rescue Teams, A League Discussion Paper|year=1991|publisher=[[IFRC|League of the Red Cross and Red Crescent Societies]]|location=[[Geneva]]}}</ref> કોઈ પણ નોંધપાત્ર આપત્તિ – કુદરતી અથવા આંતકવાદની પેદાશ – પ્રત્યેનો સંગઠન સંબંધી પ્રતિભાવ હાલની સંગઠનની કટોકટીની વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીઓ અને પ્રક્રિયાઓ પર નિર્ભર હોય છેઃ ફેડરલ પ્રતિભાવ યોજના (FRP- ફેડરલ રિસપોન્સ પ્લાન) અને ઘટના આદેશ પ્રણાલી (ICS- ઇન્સિડન્ટ કમાન્ડ સિસ્ટમ). આ પ્રણાલીઓ એકત્રિત આદેશ (UC-યુનિફાઈડ કમાન્ડ) અને પારસ્પરિક સહાય (MA-મ્યુચ્યુઅલ એઇડ)ના સિદ્ધાંતોથી ગઠિત છે. કોઈ આપત્તિને પ્રતિભાવ આપવામાં શિસ્ત (માળખું, સિદ્ધાંતો, પ્રક્રિયા) અને સુવ્યવસ્થિત સંકલન (સર્જનાત્મકતા, સુધારણા, અનુકૂલનક્ષમતા) એમ બંનેની જરૂર હોય છે.<ref>''અજિલિટી એન્ડ ડિસિપ્લિનઃ ક્રિટિકલ સક્સેસ ફેક્ટર્સ ફોર ડિઝાસ્ટર રિસ્પોન્સ'' માં જ્હોન હૅરાલ્ડ, ધ ઍનલ્સ ઓફ ધ અમેરિકન ઍકેડમી ઓફ પોલિટિકલ એન્ડ સોશિયલ સાયન્સ 2006; 604; 256</ref> તેની સાથે યોગ્ય વાહન પર સવાર થઈ સ્થળ પર પહોંચવાની અને જેમ આગળ વધતા જાય તેમ પ્રથમ પ્રતિભાવ આપનારાઓ સૂચવે છે તેમ કોઈ આગેવાનની આવશ્યકતા અને પોતાની ટીમને એક શિસ્તબદ્ધ, ફરી ફરી કહેવાયેલા પ્રતિભાવ આયોજનો બનાવવા અને તેને અમલમાં મૂકી શકે તેવી ત્વરાથી પ્રયાસોનું સંયોજન અને પ્રબંધન કરવા ઊંચી કાર્યક્ષમ નેતૃત્વ ટીમ બનાવવી રહે છે. આના કારણે ટીમ સંદિગ્ધપણે સાચા હોય તેવા સંયોજિત, શિસ્તબદ્ધ પ્રતિભાવો સાથે આગળ વધવા અને આગળ વધતાં મળતી નવી માહિતી તેમ જ બદલાતી પરિસ્થિતિઓ અનુસાર અનુકૂલન કરવા સક્ષમ બનાવે છે.<ref>''લીડિંગ થ્રુ અ ક્રાઈસિસ – ધ ન્યૂ લીડર્સ 100-અવર એક્શન પ્લાન'' માં જ્યોર્જ બ્રાડ્ટ, જે. વિલી એન્ડ સન્સ 2012 દ્વારા ''ધ ન્યૂ લીડર્સ 100-ડે એક્શન પ્લાન'' ની ત્રીજી આવૃત્તિના ભાગ રૂપે પ્રકાશિત થશે, હાલમાં [http://www.PrimeGenesis.com પ્રાઈમજિનેસિસ(PrimeGenesis) વેબસાઈટ] પર શ્વેતપત્ર તરીકે ઉપલબ્ધ.</ref> ===રિકવરી (બેઠા થવું- ફરીથી પહેલાંની સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરવી)=== રિકવરી તબક્કાનું લક્ષ્ય અસર પામેલા વિસ્તારને તેની પહેલાંની સ્થિતિએ પાછો સ્થાપિત કરવાનું છે. તેના હાર્દમાં તે પ્રતિભાવના તબક્કાથી જુદો પડે છે; એકવાર તાત્કાલિક જરૂરિયાતો પર ધ્યાન અપાયા બાદની સમસ્યાઓ અને નિર્ણયો સાથે રિકવરી પ્રયાસોનો સંબંધ હોય છે.<ref name="haddow"></ref> રિકવરી પ્રયાસોમાં મુખ્યત્વે નાશ પામેલી મિલકતને ફરીથી ઊભી કરવી, ફરીથી રોજગારી ઊભી કરવી, અને અન્ય આવશ્યક માળખાકીય સુવિધાઓની સુધારણાની કામગીરી સંબંધિત પગલાંઓ સામેલ હોય છે.<ref name="haddow"></ref> સમુદાય અને આંતરમાળખાકીય સુવિધાઓમાં રહેલાં આપત્તિ-પૂર્વેના મૂળગત જોખમો ઘટાડવાના લક્ષ્ય સાથે, "પાછું વધુ સારું બાંધવા" માટેના પ્રયાસો હોવા જોઈએ.[http://www.recoveryplatform.org/] અસરકારક રિકવરી પ્રયાસોનું એક અગત્યનું પાસું તે 'તકની બારી'<ref name="Alexander">{{cite book|last=Alexander|first=David|title=Principles of Emergency planning and Management|year=2002|publisher=Terra Publishing|location=[[Harpenden]]|isbn=1-903544-10-6}}</ref>નો ફાયદો ઉઠાવીને, જે કદાચ અન્યથા અપ્રિય હોઈ શકે તેવા જોખમ-ઘટાડવા માટેના પગલાંઓને અમલમાં મૂકવાનું છે. જ્યારે તાજેતરમાં ત્રાટકેલી આપત્તિની યાદ તાજી હોય, ત્યારે એ આપત્તિગ્રસ્ત વિસ્તારના નાગરિકો જોખમ-ઘટાડવા સંબંધેના બદલાવોને સ્વીકારે તેવી શક્યતાઓ વધુ હોય છે. યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં, રિકવરી પ્રયાસોમાં માતૃભૂમિ સુરક્ષા અધિનિયમ 2002 દ્વારા પૂરા પડવામાં આવતા સ્રોતોનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો તેનો આદેશ રાષ્ટ્રીય પ્રતિભાવ યોજના આપે છે. <ref name="haddow"></ref> યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં રિકવરી પ્રયાસો માટે સમવાયી સરકાર મોટા ભાગે સૌથી વધુ ટૅકનિકલ અને નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે.<ref name="haddow"></ref> ==તબક્કાઓ અને વ્યક્તિગત પ્રવૃત્તિઓ== ===જોખમ-ઘટાડવું=== વ્યક્તિગત ધોરણે જોખમ-ઘટાડવું એ મુખ્યત્વે અનાવશ્યક જોખમો વિશે જાણવું અને તેમને ટાળવાં તે છે. આમાં વ્યક્તિગત/પરિવારના આરોગ્ય અને વ્યક્તિગત મિલકત સંબંધિત સંભવિત જોખમોનું મૂલ્યાંકન કરવાનો સમાવેશ થાય છે. જોખમ-ઘટાડવાનું એક ઉદાહરણ એ જોખમો પ્રત્યે ખુલ્લી હોય તેવી મિલકત, જેમ કે પૂર મેદાનમાં હોય, કે ભૂસ્ખલન અથવા જમીન બેસી જાય તેવા વિસ્તારોમાં આવેલી મિલકત ખરીદવાનું ટાળવું એ હોઈ શકે છે. જ્યાં સુધી સંકટ આવી ન પડે ત્યાં સુધી ઘરના માલિકો તેમની મિલકત આવા કોઈ જોખમ પ્રત્યે સંવેદનશીલ છે એ બાબતથી અજાણ હોય તેમ બને. જો કે, જોખમ ઓળખ અને મૂલ્યાંકન સર્વેક્ષણ માટે નિષ્ણાતોને કામ પર રાખી શકાય છે. ઓળખાયેલાં સૌથી આગળ પડતાં જોખમોને આવરતો વીમો ખરીદવો એ એક સામાન્ય પગલું છે. ધરતીકંપ સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં વ્યક્તિગત માળખાકીય જોખમ-ઘટાડાનાં પગલાંઓમાં તત્ક્ષણ મિલકતને મળતો કુદરતી ગેસ પુરવઠો બંધ કરી દે તેવો ધરતીકંપ વાલ્વ નંખાવવો, મિલકતની સંરચનામાં ધરતીકંપ અનુકૂળ ફેરફારો કરાવવા અને ઘરની ધરતીકંપ સંબંધી સુરક્ષાને વધારવા મકાનની અંદરની વસ્તુઓને સુરક્ષિત રાખે છે. બીજા વિકલ્પમાં ફર્નિચર, ફ્રીજ, વોટર હીટર અને તૂટી શકે તેવી વસ્તુઓને દીવાલોના આધાર પર જડવાનો, અને સ્પિંગ તાળાવાળા કૅબિનેટનો સમાવેશ થઈ શકે. પૂર સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં મોટા ભાગના દક્ષિણી એશિયા વિસ્તારની જેમ, ઘરોને વાંસ/થાંભલાઓ પર બાંધી શકાય. લાંબા સમય સુધી અંધારપટ માટે સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં જનરેટર નંખાવવું એ શ્રેષ્ઠ માળખાકીય જોખમ-ઘટાડાના પગલાનું ઉદાહરણ બની શકે. તોફાન ભોંયરાઓનું બાંધકામ અને ફોલઆઉટ આશ્રયસ્થાનો એ વ્યક્તિગત જોખમ-ઘટાડાનાં પગલાંઓનું ઉદાહરણ છે. જોખમ-ઘટાડામાં આપત્તિની અસરોને મર્યાદિત કરવા માટે માળખાકીય અને બિન-માળખાકીય પગલાંઓનો સમાવેશ થાય છે. માળખાકીય જોખમ-ઘટાડાનાં પગલાંઓઃ- :આમાં મકાનના યોગ્ય લે-આઉટનો, ખાસ કરીને તેને આપત્તિ પ્રતિરોધી બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે. બિનમાળખાકીય જોખમ-ઘટાડાનાં પગલાંઓઃ- :આમાં મકાનના માળખાને સુધારવા ઉપરાંતનાં પગલાંઓનો સમાવેશ થાય છે. ===સજ્જતા (તૈયારી)=== {{See also|Hurricane preparedness|Earthquake preparedness|Category:Disaster preparedness}} [[File:Airport Trapnsportation Emergency Preparedness Program Exercise.jpg|frame|કટોકટી સજ્જતાની વિમાનમથક કવાયત.]]સજ્જતા એ આપત્તિને ઘટતાં રોકવાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે, જ્યારે અંગત સજ્જતા એ ''જ્યારે'' આપત્તિ ત્રાટકે ત્યારે ઉપયોગમાં લેવા માટેના સાધનો અને પ્રક્રિયાઓને તૈયાર કરવાને કેન્દ્રમાં રાખે છે, જેમ કે, આયોજન. સજ્જતાનાં પગલાંઓ અનેક રૂપમાં હોઈ શકે છે જેમાં આશ્રયસ્થાનોનું બાંધકામ, ચેતવણી ઉપકરણો નંખાવવા, જીવન-રેખા સેવાઓના બૅક અપનું સર્જન (ઉ.દા. વીજળી, પાણી, ગટર), અને જે-તે સ્થળ ખાલી કરાવવાની યોજનાઓનો પૂર્વપ્રયોગ કરવો સમાવિષ્ટ છે. જરૂરિયાત મુજબ, બે સરળ પગલાંઓ વ્યક્તિને જે-તે ઘટનાથી બહાર રહેવા અથવા સ્થળ-ખાલી કરવા માટે તૈયાર રહેવા મદદરૂપ થઈ શકે. સ્થળ-ખાલી કરવા માટે, આપત્તિ પુરવઠા કિટ તૈયાર કરી શકાય અને આશ્રયના હેતુઓ માટે પુરવઠાનો અનામત જથ્થો ઊભો કરી શકાય. અધિકારીઓ ઘણી વખત "72 કલાકની કિટ" જેવી જીવતા રહેવા માટેની કિટ તૈયાર કરવાની હિમાયત કરતા હોય છે. આ કિટમાં ખોરાક, દવાઓ, ફ્લેશલાઈટો, મીણબત્તીઓ અને પૈસા હોઈ શકે. વધુમાં, મૂલ્યવાન વસ્તુઓને સલામત વિસ્તારમાં રાખવાની ભલામણ પણ કરવામાં આવે છે. ===પ્રતિભાવ=== કટોકટીના પ્રતિભાવનો તબક્કો શોધ અને બચાવ કામગીરીથી શરૂ થઈ શકે પણ તમામ કિસ્સાઓમાં તેનું ધ્યાન તરત જ આપત્તિગ્રસ્ત થયેલી વસતિની પાયાની માનવીય જરૂરિયાતો પૂરી કરવા તરફ વળશે. આ સહાય રાષ્ટ્રીય અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય એજન્સીઓ અને સંગઠનો દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવી શકે. આપત્તિ સહાયનું અસરકારક સંયોજન એ ઘણી વાર ખૂબ અગત્યનું હોય છે, ખાસ કરીને જ્યારે અનેક સંગઠનો પોતાની સેવાઓ માટે આગળ આવે અને સ્થાનિક કટોકટી વ્યવસ્થાપન એજન્સી (લોકલ ઇમર્જન્સી મૅનેજમેન્ટ એજન્સી-LEMA)ની ક્ષમતા કરતાં માંગ વધુ હોય અથવા તો આપત્તિના પરિણામે તેની ક્ષમતાનો હ્રાસ થયો હોય. અંગત ધોરણે, પ્રતિભાવ કાં તો ''એ જ સ્થળે આશ્રય'' લેવાનો અથવા તો ''સ્થળ ખાલી કરી જવાનો'' હોઈ શકે. એ-જ-સ્થળે-આશ્રય લેવાના કિસ્સામાં, પરિવારે બહારથી કોઈ સહાય વિના ઘણા દિવસો સુધી તેમના ઘરમાં જ પોતાની કાળજી રાખવાની તૈયારી રાખવી પડશે. ''સ્થળ-ખાલી કરવાના'' કિસ્સામાં, પરિવાર પોતે ઉપાડી શકે એટલો મહત્તમ પુરવઠો લઈને, બની શકે તો આશ્રય માટે એકાદ તંબુ સાથે લઈને, એ વિસ્તારને [[મોટરગાડી|ઓટોમોબાઈલ]] કે પરિવહનના કોઈ અન્ય સાધન દ્વારા છોડી જાય છે. જો કોઈ યાંત્રિક પરિવહનના સાધન ઉપલબ્ધ ન હોય તો, પગે ચાલીને સ્થળથી દૂર જવાના કિસ્સામાં આદર્શ રીતે ત્રણ દિવસનો પુરવઠો અને વરસાદ-ચુસ્ત બિસ્ત્રો, તાડપત્રી અને કામળાઓનો વીંટો સાથે લેવાં એ લઘુત્તમ ગણાય. ===રિકવરી (પાછા બેઠા થવું, પુનઃપ્રાપ્તિ)=== એકવાર માનવ જીવન પરનો તાત્કાલિક તોળાતો ભય શમી જાય પછી રિકવરી તબક્કો શરૂ થાય છે. ફરીથી બાંધકામ કરતી વખતે મિલકતનું સ્થાન અથવા બાંધકામ સામગ્રી વિશે વિચાર કરવો હિતાવહ છે. ઘરમાં કેદ રહેવાના સૌથી આત્યંતિક કિસ્સાઓમાં યુદ્ધ, દુકાળ અને તીવ્ર રોગચાળો જેવા સંજોગો સમાવિષ્ટ છે અને તે એક વર્ષ કે તેથી વધુ ટકી શકે છે. ત્યારે રિકવરી એ ઘરની અંદર જ શરૂ થશે. આવી ઘટનાઓ માટેના આયોજનકર્તાઓ સામાન્ય રીતે જથ્થાબંધ ખોરાક ખરીદે છે, અને તેના માટે યોગ્ય ભંડારની જગ્યા અને તૈયાર કરવાના સાધનોની વ્યવસ્થા રાખે છે, તથા સામાન્ય જીવનના ભાગ રૂપે ખોરાક ખાય છે. એક સાદો, સંતુલિત આહાર વિટામિનની ગોળીઓ, ઘઉંનો લોટ, કઠોળ, દૂધનો પાઉડર, મકાઈ અને રાંધવાના તેલથી બનાવી શકાય છે.<ref>[http://www.fema.gov/ www.fema.gov] ફેડરલ ઇમર્જન્સી મૅનેજમેન્ટ એજન્સી વેબસાઈટ</ref> જ્યારે શક્ય હોય ત્યારે, તેમાં તૈયાર અથવા તાજાં શાકભાજી, ફળો, મસાલા અને માંસ ઉમેરવા જોઈએ. ==વ્યવસાય તરીકે== સમગ્ર કટોકટી જીવન-ચક્રમાં કટોકટી પ્રબંધકોને ટેકો આપે તેવી વિવિધ વ્યાપક વિદ્યાશાખાઓમાં તેમને તાલીમ આપવામાં આવે છે. વ્યાવસાયિક કટોકટી પ્રબંધકો સરકાર અને સમુદાય સજ્જતા (કામગીરીની નિરંતરતા / સરકારી આયોજનની નિરંતરતા) પર, અથવા ખાનગી બિઝનેસ સજ્જતા (બિઝનેસ નિરંતરતા વ્યવસ્થાપન આયોજન) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકે છે. સ્થાનિક, રાજ્ય સ્તરના, સમવાયી અને ખાનગી સંગઠનો દ્વારા તાલીમ પૂરી પાડવામાં આવે છે અને તે જાહેર માહિતી અને પ્રસાર-માધ્યમો સાથેના સંબંધોથી લઈને ઉચ્ચ સ્તરીય બનાવ આદેશ અને આતંકવાદી બૉમ્બમારાના સ્થળનો અભ્યાસ કરવો અથવા કટોકટી દૃશ્યને નિયંત્રિત કરવું જેવી કાર્યરીતિ કુશળતાઓ સુધીની તાલીમ આપે છે. ભૂતકાળમાં, કટોકટી વ્યવસ્થાપનના ક્ષેત્રમાં બહુધા લશ્કરી લોકો અથવા પશ્ચાદ્ ભૂમાં પ્રથમ પ્રતિભાવ આપનારાઓ રહેતા હતા. વર્તમાનમાં, આ ક્ષેત્રમાં વધુ વિવિધ પ્રકારના લોકો આવ્યા છે, જેમાં લશ્કર અને પ્રથમ પ્રતિભાવ આપનારાનો ઇતિહાસ ધરાવનારા સિવાય વિવિધ પશ્ચાદ્ભૂ સાથેના ઘણા નિષ્ણાતો આવ્યા છે. કટોકટી વ્યવસ્થાપન અથવા તેને સંબંધિત ક્ષેત્રમાં ઉપસ્નાતક અને સ્નાતકની પદવી મેળવવા ઇચ્છનારાઓ માટે શૈક્ષણિક તકો વધી રહી છે. યુએસમાં કટોકટી વ્યવસ્થાપન-સંબંધિત કાર્યક્રમો ચલાવતી 180થી વધુ શાળાઓ છે, પણ વિશેષરૂપે કટોકટી વ્યવસ્થાપનમાં માત્ર એક જ ડૉક્ટરેટ પ્રોગ્રામ છે.<ref>{{cite web |last=Jaffin |first=Bob |date=September 17, 2008 |url=http://www.govtech.com/em/articles/400741 |title=Emergency Management Training: How to Find the Right Program |publisher=Emergency Management Magazine |access-date=2008-11-15 |archive-date=2009-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090423050718/http://www.govtech.com/em/articles/400741 |url-status=dead }}</ref> કટોકટી વ્યવસ્થાપન સમુદાય દ્વારા, ખાસ કરીને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં, ઊંચા વ્યાવસાયિક ધોરણોની જરૂરિયાતને ઓળખવામાં આવતાં [http://www.iaem.com/certification/generalinfo/intro.htm સર્ટિફાઇડ ઇમર્જન્સી મૅનજર (CEM)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110307182932/http://www.iaem.com/certification/generalinfo/intro.htm |date=2011-03-07 }} અને સર્ટિફાઇડ બિઝનેસ કન્ટીન્યુઇટી પ્રોફેશનલ (CBCP) જેવા વ્યાવસાયિક પ્રમાણપત્રો વધુ સામાન્ય બની રહ્યા છે. ===કટોકટી વ્યવસ્થાપનના સિદ્ધાંતો=== 2007માં, FEMAના ઇમર્જન્સી મૅનેજમેન્ટ હાયર ઍજ્યુકેશન પ્રોજેક્ટના ડૉ. વાયને બ્લાનચાર્ડે, FEMAની ઇમર્જન્સી મૅનેજમેન્ટ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના સુપરિન્ટેન્ડન્ટ, ડૉ. કોર્ટીઝ લોરેન્સના નિર્દેશ પર, કટોકટી વ્યવસ્થાપનના સિદ્ધાંતોની વિચારણા કરવા માટે કટોકટી વ્યવસ્થાપનના વ્યવસાયિકોના કાર્યકારી જૂથ અને તેના શિક્ષણ સાથે સંકળાયેલી વ્યક્તિઓને એકત્રિત કર્યાં. એ પ્રતીતિ સાથે આ પ્રોજેક્ટની શરૂઆત થઈ હતી કે ભલે અસંખ્ય પુસ્તકો, લેખો અને ચર્ચાપત્રોમાં "કટોકટી વ્યવસ્થાપનના સિદ્ધાંતો"નો ઉલ્લેખ થયો છે, પણ આ વિષય પરના વિશાળ સાહિત્યમાં ક્યાંય આ સિદ્ધાંતો શું હતા તેની સહમતિ-પ્રાપ્ત સ્પષ્ટતા નહોતી. આ જૂથ કટોકટી વ્યવસ્થાપનના સિદ્ધાંતના વિકાસના માર્ગદર્શન માટે ઉપયોગમાં આવી શકે તેવા આઠ સિદ્ધાંતો પર સહમત થયું. નીચે આપવામાં આવેલો સારાંશ એ આઠ સિદ્ધાંતોને નોંધે છે અને દરેક માટે ટૂંકું વિવરણ પૂરું પાડે છે. સિદ્ધાંતોઃ કટોકટી વ્યવસ્થાપન આ મુજબ હોવું જોઈએઃ # સર્વગ્રાહી – કટોકટી પ્રબંધકોએ આપત્તિ સાથે સંબંધ ધરાવતાં તમામ જાન-માલ હાનિકર્તા જોખમો, તમામ તબક્કાઓ, તમામ અસર પામનારાઓ અને તમામ અસરો અંગે વિચારવું અને તેમને ગણનામાં લેવા જોઈએ. # પ્રગતિશીલ – કટોકટી પ્રબંધકોએ ભવિષ્યની આપત્તિઓનું અનુમાન બાંધવું અને આપત્તિ-પ્રતિરોધી અને આપત્તિ-લવચિક સમુદાયો બનાવવા માટે નિવારણનાં તેમ જ તૈયારીનાં પગલાં લેવાં. # જોખમથી દોરાતું – કટોકટી પ્રબંધકો અગ્રિમતાઓ અને સ્રોતો સોંપવામાં તવાયેલા જોખમ વ્યવસ્થાપન સિદ્ધાંતો(જોખમ ઓળખવું, જોખમનું વિશ્લેષણ, અને અસરનું વિશ્લેષણ)નો ઉપયોગ કરે. # સંકલિત – કટોકટી પ્રબંધકો સરકારનાં તમામ સ્તરોએ અને સમુદાયના તમામ ઘટકોમાં પ્રયાસોની એકતાની ચોક્સાઈ કરે. # સહયોગી – કટોકટી પ્રબંધકો વ્યક્તિઓ અને સંગઠનો વચ્ચે બૃહદ્ અને નિષ્ઠાવાન સંબંધો રચે અને જાળવે જેથી ભરોસાને પ્રોત્સાહન મળે, ટીમના વાતાવરણની હિમાયત થાય, સર્વાનુમત બંધાય, અને કમ્યુનિકેશનને પ્રોત્સાહન મળે. # સંયોજિત- કટોકટી પ્રબંધકો સમાન હેતુ પ્રાપ્ત કરવા માટે પ્રસ્તુત તમામ લેવાદેવા ધરાવનારાઓની પ્રવૃત્તિઓને એક રેખામાં સંયોજિત કરે છે. # લવચીક- આપત્તિના પડકારોને પહોંચી વળવા માટે કટોકટી પ્રબંધકો સર્જનાત્મક અને નાવીન્યપૂર્ણ અભિગમો લે છે. # વ્યાવસાયિક – કટોકટી પ્રબંધકો વિજ્ઞાન અને જાણકારી-આધારિત અભિગમનું મૂલ્ય કરે છે; જે શિક્ષણ, તાલીમ, અનુભવ, નૈતિક અમલ, જાહેર સેવા અને સતત સુધારણા પર આધારિત હોય. આ સિદ્ધાંતો અંગે વધુ ઊંડાણપૂર્વકનું વિવરણ [http://www.iaem.com/publications/documents/PrinciplesofEmergencyManagement.pdf પ્રિન્સિપાલ્સ ઑફ ઇમર્જન્સી મૅનેજમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180424135333/http://www.iaem.com/publications/documents/PrinciplesofEmergencyManagement.pdf |date=2018-04-24 }} પર મળી શકશે. ===સાધનો=== તાજેતરનાં વર્ષોમાં કટોકટી વ્યવસ્થાપનની નિરંતરતાની લાક્ષણિકતા એ નવા ખ્યાલ, ઇમર્જન્સી મૅનેજમેન્ટ ઇન્ફર્મેશન સિસ્ટમ્સ(EMIS)માં પરિણમી છે. કટોકટી વ્યવસ્થાપન સાથે હિતસંબંધ ધરાવનારા વચ્ચે નિરંતરતા અને આંતરકામગીરી માટે, ઈએમઆઈએસ(EMIS) સરકારના તમામ સ્તરે અને બિન-સરકારી સામેલગીરી સહિત કટોકટી આયોજનોને સંકલિત કરતું માળખું પૂરું પાડીને તથા કટોકટીઓના તમામ ચાર તબક્કાઓ માટે તમામ સંબંધિત સ્રોતો(માનવીય અને અન્ય સ્રોતો સહિત)નો ઉપયોગ કરીને કટોકટી વ્યવસ્થાપન પ્રક્રિયાને ટેકો આપે છે. આરોગ્યસંભાળના ક્ષેત્રમાં, હૉસ્પિટલો એચઆઈસીએસ (HICS- હૉસ્પિટલ ઇન્સિડન્ટ કમાન્ડ સિસ્ટમ)નો ઉપયોગ કરે છે જે તેમને દરેક વિભાગ માટે નિયત જવાબદારીઓ સાથે સ્પષ્ટ રીતે વ્યાખ્યાયિત આદેશોની શૃંખલામાં માળખું અને સંગઠન પૂરું પાડે છે.{{Citation needed|date=August 2010}} ==અન્ય વ્યવસાયોમાં== જેમ કટોકટી વ્યવસ્થાપન(આપત્તિ સજ્જતા)નું ક્ષેત્ર પરિપક્વ બનતું જોય છે તેમ આ ક્ષેત્રમાં વિવિધ પશ્ચાદ્ભૂમાંથી આવતા વ્યાવસાયિકોની સંખ્યા વધી રહી છે. સ્મૃતિ સંસ્થાઓમાંથી (ઉ.દા. મ્યૂઝિયમો, ઐતિહાસિક સોસાયટીઓ, પુસ્તકાલયો, અને આર્કાઈવ્સમાંથી) આવતા વ્યાવસાયિકો સાંસ્કૃતિક વારસો- તેમના સંગ્રહોમાંના પદાર્થો અને રૅકૉર્ડો જાળવવા માટે સમર્પિત હોય છે. 2001માં સપ્ટેમ્બર 11ના હુમલાઓ, 2005માં ચક્રવાતો અને ક્લોન આર્કાઈવ્સનું પડી ભાંગવું- આ બનાવો પછી આવેલી ઊંચી જાગરૂકતાના પરિણામે આ ક્ષેત્રોમાં તેઓ વધુ ને વધુ અગત્યના ઘટક બની રહ્યા છે. મૂલ્યવાન રૅકૉર્જોની સફળ રિકવરી માટેની તક વધારવા, સુસ્થાપિત અને સમગ્રરૂપે ચકાસાયેલી યોજના વિકસાવવી જ રહી. આ યોજના વધુ પડતી જટીલ ન હોવી જોઈએ, ઊલટાનું પ્રતિભાવ અને રિકવરીમાં સહાય થાય તે માટે તેમાં સરળતા પર ભાર મુકાવો ઘટે. સરળતાના એક ઉદાહરણ તરીકે, કર્મચારીઓએ પ્રતિભાવ અને રિકવરીના તબક્કામાં તેઓ સામાન્ય સ્થિતિમાં કરતાં હતા તેવાં સમાન કામો કરવા જોઈએ. તેમાં જોખમ-ઘટાડવા માટેની વ્યૂહનીતિઓને, જેમ કે સંસ્થામાં છંટકાવયંત્ર (સ્પ્રિંક્લર્સ) પણ બેસાડવાને, પણ સ્થાન અપાવું જોઈએ. આ મુશ્કેલ કાર્ય માટે અનુભવી અધ્યક્ષના નેતૃત્વમાં સુઆયોજિત કમિટિનો સહકાર આવશ્યક છે.<ref>બુચાનાન, સૅલી. "ઇમર્જન્સી પ્રિપેર્ડનેસ." પૉલ બૅન્ક્સ અને રોબેર્તા પિલેટ્ટીમાંથી. ''પ્રિઝરવેશન ઇશ્યુસ એન્ડ પ્લાનિંગ'' . શિકાગોઃ અમેરિકન લાયબ્રેરી અસોસિએશન, 2000. 159-165. ISBN 978-0-8389-0776-4</ref> વ્યાવસાયિક સંસ્થાઓ જોખમને લઘુત્તમ રાખવા અને રિકવરીને મહત્તમ રાખવા માટે વપરાશમાં હોય તેવાં સાધનો અને સ્રોતો અંગે વ્યક્તિઓને અદ્યતન રાખવા માટે વાર્ષિક સંમેલનોમાં વિશેષ સત્રો રાખે છે અને નિયમિત કાર્યશાળાઓનું આયોજન કરે છે. ===સાધનો=== વ્યાવસાયિક સંસ્થાઓ અને સાંસ્કૃતિક વારસાની સંસ્થાઓના સંયુક્ત પ્રયાસોના પરિણામે આપત્તિની પૂર્વતૈયારી માટે અને રિકવરીના આયોજનો માટે વ્યાવસાયિકોને સહાયરૂપ થઈ શકે તેવા બહુવિધ સાધનો વિકસ્યાં છે. અનેક કિસ્સાઓમાં, બહારના વપરાશકર્તાઓને આ સાધનો ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે. મોજૂદ સંગઠનોએ બનાવેલી યોજના ટેમ્પલેટો પણ વેબસાઈટો પર ઘણી વખત ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે, જે આપત્તિ માટે સજ્જતા યોજના ઘડતી અથવા તેમની મોજૂદ યોજનાને અદ્યતન કરવા ઇચ્છુક કોઈ પણ કમિટિ અથવા જૂથને ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે. અલબત્ત દરેક સંગઠને તેમની ચોક્કસ જરૂરિયાતો સંતોષે તેવી યોજના અને સાધનો રચવા પડશે, પણ આવાં સાધનોનાં કેટલાંક ઉદાહરણો આયોજનની પ્રક્રિયામાં શરૂઆત માટે ઉપયોગી નીવડી શકે. આનો સમાવેશ એક્સટર્નલ લિન્ક્સ (બાહ્ય લિંક્સ) વિભાગમાં કરવામાં આવ્યો છે. 2009માં, યુએસ(US) એજન્સી ફોર ઇન્ટરનેશનલ ડેવલપમેન્ટે આપત્તિઓ થકી આહત પામતી વસતિનો અંદાજ કાઢતું એક વેબ-આધારિત સાધન બનાવ્યું. [http://www.populationexplorer.com/ પોપ્યુલેશન એક્સપ્લોરર] કહેવાતું આ સાધન, ઑક રિજ નેશનલ લેબોરેટરીએ વિકસાવેલી લેન્ડસ્કેન વસતિ માહિતીનો, વિશ્વના તમામ દેશો માટે 1 કિ.મી.²ની ગીચતાએ વસતિને વિતરિત કરવા માટે ઉપયોગ કરે છે. યુસેઇડ(USAID)ના ફ્યુઝ નેટ (FEWS NET) પ્રોજેક્ટમાં આહાર અસલામતીથી પીડાતા અને અથવા તેના માટે સંવેદનશીલ વસતિનો અંદાજ કાઢવા માટે તેનો ઉપોયગ થયો હતો; કટોકટી વિશ્લેષણ અને પ્રતિભાવ પગલાંઓની શ્રેણીમાં પોપ્યુલેશન એક્સપ્લોરરના ઉપયોગ વ્યાપક બની રહ્યો છે, જેમાં મધ્ય અમેરિકામાં પૂર દ્વારા આહત થયેલી વસતિનો અંદાજ મેળવવા અને 2009માં [[પ્રશાંત મહાસાગર]] ત્સુનામીની ઘટનામાં તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. 2007માં, કટોકટી પ્રતિભાવમાં સહભાગી પ્રાણીઓના દાક્તરો માટેનું એક ચેકલિસ્ટ અમેરિકન વેટરિનરિ મેડિકલ અસોસિએશનની જર્નલમાં પ્રકાશિત થયું હતું, તેમાં એક વ્યવસાયીએ કોઈ કટોકટીમાં સહાય કરતાં પહેલાં પોતાની જાતને પૂછવાના પ્રશ્નોના બે વિભાગો હતાઃ સહભાગી થવા માટેની સંપૂર્ણ જરૂરિયાતોઃ શું મેં ભાગ લેવું પસંદ કર્યું છે?, શું મેં આઈસીએસ(ICS) તાલીમ લીધેલી છે?, શું મેં અન્ય આવશ્યક પૂર્વભૂમિકાના અભ્યાસક્રમોમાં ભાગ લીધો છે?, શું મેં મારી પ્રેક્ટિસ ફેલાય તેવી ગોઠવણો કરી છે?, શું મેં મારા પરિવાર માટે ગોઠવણો કરી છે? ઘટના પૂરતી સહભાગિતાઃ શું મને ભાગ લેવા માટે આમંત્રિત કરવામાં આવ્યો છે?, શું મારી કુશળતાઓ આ મિશન માટે યોગ્ય છે?, શું હું મારા કૌશલ્યને તાજું કરવા માટે વખતસરની તાલીમ લઈ શકું અથવા આવશ્યક નવા કૌશલ્યો મેળવી શકું?, શું મારી પાસે જાતને ટકાવવા માટે ત્રણથી પાંચ દિવસનો જોઈતો પુરવઠો છે? આ ચેકલિસ્ટ ભલે પ્રાણીઓના દાક્તરો માટે લખવામાં આવ્યું હોય, પણ તે કટોકટીમાં સહાય આપવા માટે વિચારતા કોઈ પણ વ્યવસાયીને લાગુ પડે છે.<ref>આપત્તિ અને આહાર-પશુ કટોકટીના પ્રતિભાવમાં પશુચિકિત્સા વ્યાવસાયિકની સંભાળ લેવાની ફરજ. અમેરિકન વેટરિનરિ મેડિકલ અસોસિએશનની જર્નલ, ખંડ 231, નં. 2, જુલાઈ 15, 2007</ref> ==આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનો== ===ઇન્ટરનેશનલ અસોસિએશન ઑફ ઇમર્જન્સી મૅનેજર્સ=== ઇન્ટરનેશનલ અસોસિએશન ઑફ ઇમર્જન્સી મૅનેજર્સ (IAEM) એ એક બિન-નફાકારક શૈક્ષણિક સંગઠન છે, જે આપત્તિ અને કટોકટીઓ દરમ્યાન જીવન બચાવવાના અને અસ્કયામતોનું સંરક્ષણ કરવાના ધ્યેયને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સમર્પિત છે. આઈએઈએમ(IAEM)નું મિશન પોતાના સદસ્યોને માહિતી, નેટવર્કિંગ અને વ્યવસાયિક તકો પૂરી પાડવાનું, અને કટોકટી વ્યવસ્થાપન વ્યવસાયને વિકસાવવાનું છે. હાલમાં તે વિશ્વભરમાં સાત કાઉન્સિલો ધરાવે છેઃ [http://www.iaem.com/about/membership/Regions/IAEMAsia/IAEMAsia.htm એશિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101227201045/http://iaem.com/about/membership/Regions/IAEMAsia/IAEMAsia.htm |date=2010-12-27 }}, [http://www.iaem.com/about/membership/regions/Region13.htm કૅનેડા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110404180706/http://www.iaem.com/about/membership/regions/Region13.htm |date=2011-04-04 }}, [http://www.iaem.com/regions/iaemeuropa/ યુરોપા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110307183101/http://www.iaem.com/regions/iaemeuropa/ |date=2011-03-07 }}, [http://www.iaem.com/about/membership/regions/internationalregion/intregion.htm ઇન્ટરનેશનલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051018125748/http://www.iaem.com/about/membership/Regions/InternationalRegion/intregion.htm |date=2005-10-18 }} (આંતરરાષ્ટ્રીય), [http://www.iaem.com/about/membership/regions/IAEMOceania/IAEMOceania.htm ઓસિનિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110404181002/http://www.iaem.com/about/membership/regions/IAEMOceania/IAEMOceania.htm |date=2011-04-04 }}(મહાસાગરીય), [http://www.iaem.com/about/membership/regions/studentregion/studentregion.htm સ્ટુડન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110404180630/http://www.iaem.com/about/membership/regions/studentregion/studentregion.htm |date=2011-04-04 }} અને [http://www.iaem.com/Councils/IAEM-USA.htm યુએસએ (USA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110404180615/http://www.iaem.com/Councils/IAEM-USA.htm |date=2011-04-04 }} આઈએઈએમ(IAEM) આ વ્યવસાય વતી નીચેના કાર્યક્રમોનું સંચાલન પણ કરે છેઃ [http://www.iaem.com/certification/generalinfo/intro.htm પ્રમાણિત કટોકટી પ્રબંધક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110307182932/http://www.iaem.com/certification/generalinfo/intro.htm |date=2011-03-07 }} (CEM- સર્ટિફાઇડ ઇમર્જન્સી મૅનેજર) [http://www.iaem.com/resources/scholarships/intro.htm શિષ્યવૃત્તિ કાર્યક્રમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110404070154/http://www.iaem.com/resources/scholarships/intro.htm |date=2011-04-04 }} '''<big>ધ ઍર ફોર્સ ઇમર્જન્સી મૅનેજમેન્ટ અસોસિએશન</big>''' (www.af-em.org and www.3e9x1.com), આઈએઈએમ(IAEM) સાથે સદસ્યતા થકી જોડાયેલું છે, તે યુએસ(US) ઍર ફોર્સ ઇમર્જન્સી મૅનેજર્સ માટે કટોકટી વ્યવસ્થાપન માહિતી અને નેટવર્કિંગ પૂરાં પાડે છે. ===રેડ ક્રોસ / રેડ ક્રેસેન્ટ=== કટોકટીઓને પ્રતિભાવ આપવામાં રાષ્ટ્રીય રેડ ક્રોસ/રેડ ક્રેસેન્ટ સોસાયટીઓ ઘણી વાર મધ્યવર્તી ભૂમિકાઓ ભજવે છે. વધુમાં, જો રાષ્ટ્રીય રેડ ક્રોસ અથવા રેડ ક્રેસેન્ટ સોસાયટી દ્વારા વિનંતી કરવામાં આવી હોય તો ઇન્ટરનેશનલ ફેડરેશન ઑફ રેડ ક્રોસ અને રેડ ક્રેસેન્ટ સોસાયટીઝ (IFRC, અથવા "ધ ફેડરેશન") અસરગ્રસ્ત દેશમાં મૂલ્યાંકન ટીમો (ઉ.દા. [http://www.ifrc.org/what/disasters/responding/drs/tools/fact.asp ફિલ્ડ અસેસમેન્ટ ઍન્ડ કોઓર્ડિનેશન ટીમ- FACT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122185046/http://www.ifrc.org/what/disasters/responding/drs/tools/fact.asp |date=2011-01-22 }} – ક્ષેત્રીય મૂલ્યાંકન અને સંયોજન ટીમ) ઉતારે છે. જરૂરિયાતોનો અંદાજો મેળવ્યા પછી અસરગ્રસ્ત દેશ અથવા વિસ્તારમાં [http://www.ifrc.org/what/disasters/responding/drs/tools/eru.asp ઇમર્જન્સી રિસપોન્સ યુનિટ્સ (ERUs)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115130247/http://www.ifrc.org/what/disasters/responding/drs/tools/eru.asp |date=2010-11-15 }} કામે લગાડવામાં આવી શકે. તેઓ કટોકટી વ્યવસ્થાપનના ઢાંચામાં પ્રતિભાવ ઘટકમાં નિષ્ણાત હોય છે. ===યુનાઈટેડ નેશન્સ (સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ)=== [[યુનાઈટેડ નેશન્સ (સંયુક્ત રાષ્ટ્રો)|યુનાઈટેડ નેશન્સ (સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ)]] પ્રણાલીમાં કટોકટી પ્રતિભાવની જવાબદારી અસરગ્રસ્ત દેશમાંના નિવાસી સંયોજકની હોય છે. જો કે, જો અસરગ્રસ્ત દેશની સરકાર દ્વારા, યુએન(UN) ઑફિસ ફોર ધ કોઓર્ડિનેશન ઓફ હ્યુમાનિટેરિયન અફેર્સ (UN-OCHA) દ્વારા વિનંતી કરવામાં આવે તો, યુએન(UN) ડિઝાસ્ટર અસેસમેન્ટ ઍન્ડ કોઓર્ડિનેશન (UNDAC) ટીમની નિયુક્તિ કરીને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિભાવનું સંકલન કરવામાં આવશે. ===વિશ્વ બૅન્ક === 1980થી, વિશ્વ બૅન્કે આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સાથે સંબંધિત, US$40 બિલિયનથી વધુ રકમની, 500થી વધુ કામગીરીઓને મંજૂરી આપી છે. આમાં આપત્તિ-પછીના ફેરબાંધકામના પ્રોજેક્ટો, તેમ જ આર્જેન્ટિના, બાંગ્લાદેશ, કોલમ્બિયા, હૈતી, ભારત, મેક્સિકો, તુર્કી અને [[વિયેતનામ]] જેવા કેટલાક દેશોના નામ ગણાવીએ તો ત્યાં આપત્તિને રોકવા અને તેની અસરોને ઘટાડવાના લક્ષ્ય સાથેના પ્રોજેક્ટોનો સમાવેશ થાય છે.<ref>[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTURBANDEVELOPMENT/EXTDISMGMT/0,,contentMDK:20196209~menuPK:341042~pagePK:148956~piPK:216618~theSitePK:341015,00.html આપત્તિ વ્યવસ્થાપનના ઘટક ધરાવતા વિશ્વ બૅન્કના પ્રોજેક્ટોની યાદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415035039/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTURBANDEVELOPMENT/EXTDISMGMT/0,,contentMDK:20196209~menuPK:341042~pagePK:148956~piPK:216618~theSitePK:341015,00.html |date=2016-04-15 }} અને [http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTURBANDEVELOPMENT/EXTDISMGMT/0,,contentMDK:20196209~menuPK:341042~pagePK:148956~piPK:216618~theSitePK:341015,00.html વિશ્વ બૅન્ક આપત્તિ જોખમ વ્યવસ્થાપન પ્રોજેક્ટો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415035039/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTURBANDEVELOPMENT/EXTDISMGMT/0,,contentMDK:20196209~menuPK:341042~pagePK:148956~piPK:216618~theSitePK:341015,00.html |date=2016-04-15 }}</ref> નિવારણ અને જોખમ-ઘટાડવાના પ્રોજેક્ટોના મુખ્ય સમાન વિસ્તારોમાં સમાવિષ્ટ છે વહેલી ચેતવણીના પગલાં અને દાવાનળને પેટાવતી ખેડૂતોની કાપો અને બાળોની ખેતીપદ્ધતિને બિનપ્રોત્સાહિત કરવા શૈક્ષણિક અભિયાનો જેવાં જંગલમાં આગ રોકવાનાં પગલાં; હરિકેન માટેની વહેલી-ચેતવણી પ્રણાલીઓ; પૂર નિવારણ પદ્ધતિઓ, જે કિનારાના સંરક્ષણથી માંડીને ગ્રામ વિસ્તારોમાં અનુકૂલનનાં પગલાં રૂપે અગાસીઓને પ્રોત્સાહન; અને ધરતીકંપ-સંવેદનશીલ બાંધકામ.<ref>{{Cite web |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTURBANDEVELOPMENT/EXTDISMGMT/0,,contentMDK:20196209~menuPK:341042~pagePK:148956~piPK:216618~theSitePK:341015,00.html |title=વિશ્વ બૅન્કના આપત્તિ જોખમ વ્યવસ્થાપન પ્રોજેક્ટો |access-date=2011-04-05 |archive-date=2016-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160415035039/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTURBANDEVELOPMENT/EXTDISMGMT/0,,contentMDK:20196209~menuPK:341042~pagePK:148956~piPK:216618~theSitePK:341015,00.html |url-status=dead }}</ref> પ્રોવેન્શન કન્સોર્ટિઅમ(ProVention Consortium)ના છત્ર નીચે કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી સાથેના એક સંયુક્ત સાહસમાં, વિશ્વ બૅન્કે ગ્લોબલ રિસ્ક એનાલિસિસ ઓફ નેચરલ ડિઝાસ્ટર હોટસ્પોટ્સની સ્થાપના કરી.<ref>[http://www.ldeo.columbia.edu/chrr/research/hotspots/coredata.html કુદરતી આપત્તિ માટેનાં સંવેદનશીલ સ્થળો]</ref> જૂન 2006માં, વિશ્વ બૅન્કે ગ્લોબલ ફેસિલિટી ફોર ડિઝાસ્ટર રિડ્ક્શન ઍન્ડ રિકવરી(GFDRR)ની સ્થાપના કરી, જે હ્યોગો ફ્રેમવર્ક ઓફ એક્શનના સમર્થનમાં, આપત્તિ જોખમ ઘટાડાને વિકાસની મુખ્ય ધારામાં લાવીને આપત્તિના નુકસાનોને ઘટાડવા માટે અન્ય સહાય દાતાઓ સાથે લાંબા ગાળાની ભાગીદારી હતી. આ સુવિધા આપત્તિ નિવારણ અને કટોકટી સજ્જતા માટે સ્થાનિક ક્ષમતાઓને વધારતા હોય તેવા વિકાસશીલ દેશોના ભંડોળ વિકાસ પ્રોજેક્ટો અને કાર્યક્રમોને મદદ કરે છે. <ref>{{Cite web |url=http://gfdrr.org/index.cfm?Page=home&ItemID=200 |title=આપત્તિ ઘટાડો અને રિકવરી (પુનઃપ્રાપ્તિ) માટેની વૈશ્વિક સવલત |access-date=2021-07-09 |archive-date=2020-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200414092424/https://www.gfdrr.org/index.cfm?Page=home&ItemID=200 |url-status=dead }}</ref> ===યુરોપીય સંઘ === 2001થી, ઈયુ(EU)એ કમ્યુનિટી મિકેનિઝમ ફોર સિવિલ પ્રોટેક્શનને દત્તક લીધું છે, જેણે વૈશ્વિક પટ પર નોંધપાત્ર ભૂમિકા ભજવવી શરૂ કરી છે. મિકેનેઝમની મુખ્ય ભૂમિકા મોટી કટોકટીઓમાં, કે જ્યારે તાત્કાલિક પ્રતિભાવ પગલાંઓની જરૂર હોય, ત્યાં નાગરિક સંરક્ષણ સહાય હસ્તક્ષેપોમાં સહકારને સુગમ બનાવવાની છે. આવી મોટી કટોકટીઓનો જ્યાં નિકટવર્તી ભય હોય તેવી પરિસ્થિતિઓને પણ આ લાગુ પડે છે. મોનિટરિંગ ઍન્ડ ઇન્ફર્મેશન સેન્ટર એ મિકેનિઝમનું હાર્દરૂપ છે. તે યુરોપિયન કમિશનના ડાયરેક્ટરેટ-જનરલ ફોર હ્યુમાનિટેરિયન એડ એન્ડ સિવિલ પ્રોટેક્શનનો ભાગ છે અને દિવસના 24 કલાક ઉપલબ્ધ છે. તે દેશોને એક પ્લેટફોર્મ પર, એક-જ-જગ્યાએથી તમામ સહભાગી રાજ્યોમાંના ઉપલબ્ધ નાગરિક સંરક્ષણ સાધન-ઉપાયને સુલભ બનાવે છે. મોટી આપત્તિથી અસરગ્રસ્ત થયેલો કોઈ પણ દેશ, પછી તે યુનિયનની અંદરનો હોય કે બહારનો, તે એમઆઈસી(MIC) થકી સહાય માટે અપીલ કરી શકે છે. તે સહભાગી રાજ્યો, અસરગ્રસ્ત દેશ અને રવાના થયેલા ક્ષેત્ર નિષ્ણાતો વચ્ચે મુખ્યાલય સ્તરે કમ્યુનિકેશન હબ (પ્રત્યાયન કેન્દ્રબિંદુ) તરીકે કામ કરે છે. તે ચાલી રહેલી કટોકટીની ખરેખરી સ્થિતિ વિશે ઉપયોગી અને અદ્યતન માહિતી પણ પૂરી પાડે છે.<ref>{{cite web |url=http://ec.europa.eu/echo/civil_protection/civil/prote/mechanism.htm |title=Civil Protection - The Community mechanism for civil protection |publisher=Ec.europa.eu |date= |access-date=2010-07-29 |archive-date=2010-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527063208/http://ec.europa.eu/echo/civil_protection/civil/prote/mechanism.htm |url-status=dead }}</ref> ===ઈન્ટરનેશનલ રિકવરી પ્લેટફોર્મ === જાન્યુઆરી 2005માં કોબે, હ્યોગો, જાપાન ખાતે ભરાયેલું આપત્તિ ઘટાડા પરનું વિશ્વ સંમેલન (વર્લ્ડ કૉન્ફરન્સ ઓન ડિઝાસ્ટર રિડક્શન-WCDR) ખાતે ઈન્ટરનેશનલ રિકવરી પ્લેટફોર્મ(IRP)નું બીજારોપણ થયું હતું. ઈન્ટરનેશનલ સ્ટ્રેટેજી ફોર ડિઝાસ્ટર રિડક્શન (ISDR) પ્રણાલીના વિષય સંબંધી મંચ તરીકે, આઈઆરપી (IRP) હ્યોગો ફ્રેમવર્ક ફોર એક્શન(HFA) 2005-2015ના અમલીકરણમાં મુખ્ય આધારસ્તંભ છેઃ આપત્તિઓ પ્રત્યે સ્થિતસ્થાપક હોય તેવાં રાષ્ટ્રો અને સમુદાયો ઘડવા, આવતા દાયકા માટે આપત્તિ જોખમ ઘટાડવા માટેની એક વૈશ્વિક યોજના, જેને ડબ્લ્યુસીડીઆર(WCDR) ખાતે 168 સરકારોએ અપનાવી હતી. આઈઆરપી(IRP)ની મુખ્ય ભૂમિકા આપત્તિ-પછીના બેઠા થવાના સમયગાળામાં અનુભવાતા અંતરાલો અને બંધનોને ઓળખવાની અને સાધનો, સ્રોતો, તેમ જ સ્થિતિસ્થાપક રિકવરી માટેની ક્ષમતા વિકસાવવામાં ઉદ્દીપક તરીકે સેવા આપવાની છે. આઈઆરપી (IRP) રિકવરીના સારી પ્રથાઓ પર જ્ઞાનનો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્રોત બનવાનું લક્ષ્ય સેવે છે.[http://www.recoveryplatform.org/] ==રાષ્ટ્રીય સંગઠનો== ===ઑસ્ટ્રેલિયા=== ઑસ્ટ્રેલિયામાં કટોકટી વ્યવસ્થાપન માટેનું મુખ્ય સમવાયી સંયોજક અને પરામર્શક તંત્ર એ ઇમર્જન્સી મૅનેજમેન્ટ ઑસ્ટ્રેલિયા (EMA) છે. તેના પાંચ રાજ્યો અને બે પ્રાંતો દરેક તેમની પોતાની સ્ટેટ ઇમર્જન્સી સર્વિસ ધરાવે છે. ઇમર્જન્સી કોલ સર્વિસ રાષ્ટ્રીય સ્તરે રાજ્ય પોલીસ, અગ્નિશમન અને ઍમ્બ્યુલન્સ સેવાઓનો સંપર્ક કરવા માટે 000 આપાતકાલીન ટેલિફોન નંબર પૂરો પાડે છે. રાજ્ય અને સમવાયી સહકાર માટે યોગ્ય ગોઠવણો મોજૂદ છે. ===કૅનેડા=== પબ્લિક સેફ્ટી કૅનેડા એ કૅનેડાની રાષ્ટ્રીય કટોકટી વ્યવસ્થાપન એજન્સી છે. દરેક વહીવટી વિભાગ પાસે કટોકટીઓ સાથે કામ પાર પાડવા માટેના કાયદાઓ હોવા આવશ્યક છે, તેમ જ તેમની પોતાની કટોકટી વ્યવસ્થાપન એજન્સી હોવી આવશ્યક છે, જેને લાક્ષણિક રીતે "ઇમર્જન્સી મેઝર્સ ઓર્ગેનાઈઝેશન" (EMO) કહેવામાં આવે છે, અને તેનું કામ મ્યુનિસિપલ અને કેન્દ્ર સરકારનો પ્રાથમિક સહકાર મેળવવાનું છે. પબ્લિક સેફ્ટી કૅનેડા, સમવાયી સંગઠનોના કૅનેડિયનોની રાષ્ટ્રીય સલામતી અને સુરક્ષાની ચોકસાઈ કરવાના પ્રયત્નોનું સંયોજન કરે છે તથા તેમને ટેકો આપે છે. તેઓ સરકારના અન્ય સ્તરો, પ્રથમ પ્રતિભાવ આપનારાઓ, ચોક્કસ સમુદાયિક જૂથો, ખાનગી ક્ષેત્ર (ખૂબ અગત્યના આંતરમાળખાના સંચાલકો) અને અન્ય રાષ્ટ્રો સાથે પણ કામ કરે છે. પબ્લિક સેફ્ટી કૅનેડાનું કામ પબ્લિક સેફ્ટી એન્ડ ઇમર્જન્સી પ્રિપેર્ડનેસ એક્ટ (જાહેર સુરક્ષા અને કટોકટી સજ્જતા અધિનિયમ) મુજબની નીતિઓ અને કાયદાની વ્યાપક શૃંખલા પર નિર્ભર છે, જે પીએસ(PS)ની સત્તાઓ, ફરજો અને કામગીરીઓ સ્પષ્ટ કરે છે. અન્ય અધિનિયમો ચોક્કસ ક્ષેત્ર સંબંધિત છે જેમ કે સુધારણાઓ, કટોકટી વ્યવસ્થાપન, કાયદાની અમલબજવણી, અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા. ===જર્મની=== જર્મનીમાં જર્મન ''કાતાસ્ટ્રોફેનસુત્ઝ(Katastrophenschutz)'' (આપત્તિ રાહત) અને ''ઝિવિલત્ઝ(Zivilschutz)'' (નાગરિક સંરક્ષણ) કાર્યક્રમોનું નિયંત્રણ સમવાયી સરકારના હાથમાં છે. જર્મન અગ્નિશમન વિભાગના સ્થાનિક એકમો અને ટૅકનિસ્ચીસ હિલફ્સવેર્ક (''ટૅકનિકલ રાહત માટેની સમવાયી એજન્સી'' , ટીએચડબ્લ્યુ(THW)) આ કાર્યક્રમોના ભાગ છે. જર્મન સશસ્ત્ર દળો (બનદેસવેહ્ર), જર્મન ફેડરલ પોલીસ અને 16 રાજ્ય પોલીસ દળો (લૅન્દેરપોલિઝી) તમામને આપત્તિ રાહત કામગીરીઓમાં નિયુક્તિ પામ્યા છે. જર્મન રેડ ક્રોસ{{Citation needed|reason=from [[WP:SPS]], "Articles and posts on Wikipedia may not be used as sources." Was: http://de.wikipedia.org/wiki/Deutsches_Rotes_Kreuz|date=August 2010|date=October 2009}} સિવાય, માનવીય સહાય માટે આગળ આવતાં સંગઠનોમાં છે જોહાનનિતેર-અનફોલહિલ્ફ,{{Citation needed|reason=from [[WP:SPS]], "Articles and posts on Wikipedia may not be used as sources." Was: http://de.wikipedia.org/wiki/Johanniter-Unfall-Hilfe|date=August 2010|date=October 2009}} સંત જ્હોન એમ્બ્યુલન્સ સહાયતા માટેનું જર્મન નામ; માલ્તેસેર-હિલ્ફ્સદીન્સ્ટ,{{Citation needed|reason=from [[WP:SPS]], "Articles and posts on Wikipedia may not be used as sources." Was: http://de.wikipedia.org/wiki/Malteser_Hilfsdienst|date=August 2010|date=October 2009}} અર્બેઈતર-સમાર્ટિઅર-બુંદ,{{Citation needed|reason=from [[WP:SPS]], "Articles and posts on Wikipedia may not be used as sources." Was: http://de.wikipedia.org/wiki/Arbeiter-Samariter-Bund|date=August 2010|date=October 2009}} અને અન્ય ખાનગી સંગઠનો – મોટા પાયા પરની કટોકટીઓ માટે સુસજ્જ, વિશાળ રાહત સંગઠનોનાં કેટલાંક ટાંકવા પૂરતાં નામો. 2006 મુજબ, યુનિવર્સિટી ઓફ બોન ખાતે એક સંયુક્ત અભ્યાસક્રમ "આપત્તિ નિવારણ અને જોખમ (સંબંધિત) શાસન વ્યવસ્થામાં અનુસ્નાતક (માસ્ટર્સ ઈન ડિઝાસ્ટર પ્રિવેન્શન એન્ડ રિસ્ક ગવર્નન્સ)" પદવી આપે છે<ref>{{cite web|author=Marc Jansen |url=http://www.kavoma.de |title=Startseite des Studiengangs Katastrophenvorsorge und -management |publisher=Kavoma.de |date=2010-06-29 |access-date=2010-07-29}}</ref> ===ભારત=== [[ભારત|ભારત]]માં કટોકટી વ્યવસ્થાપનની ભૂમિકા, ગૃહ મંત્રાલયના હાથ નીચેની સરકારી એજન્સી, નામે ભારતીય રાષ્ટ્રીય આપત્તિ વ્યવસ્થાપન પ્રાધિકરણના ફાળે જાય છે. તાજેતરનાં વર્ષોમાં પ્રતિભાવ અને રિકવરી પરથી વ્યૂહાત્મક જોખમ વ્યવસ્થાપન અને ઘટાડા તરફ, અને સરકાર-કેન્દ્રિત અભિગમમાંથી વિકેન્દ્રિત સામુદાયિક સહભાગિતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. વિજ્ઞાન અને ટૅકનોલૉજી મંત્રાલય એક આંતરિક એજન્સીને ટેકો આપે છે, જે કટોકટી વ્યવસ્થાપનમાં શૈક્ષણિક જાણકારી અને ભૂવિજ્ઞાનીઓની નિપુણતા ઉમેરીને સંશોધનને પ્રોત્સાહન આપે છે. ભારત સરકારે જાહેર/ખાનગી ભાગીદારીને રજૂ કરતું એક જૂથ તાજેતરમાં જ રચ્યું છે. આ જૂથને મુખ્ય નાણાકીય પીઠબળ એક વિશાળ, ભારત-સ્થિત કમ્પ્યૂટર કંપની પૂરું પાડે છે અને તે જે ઘટનાઓને આપત્તિ તરીકે વર્ણવી શકાય તે ઘટનાઓ ઉપરાંત, કટોકટી પ્રત્યેના સમુદાયોના સામાન્ય પ્રતિભાવને સુધારવાનું લક્ષ્ય રાખે છે. આ જૂથના કેટલાક શરૂઆતના પ્રયાસોમાં સમાવિષ્ટ છે પ્રથમ પ્રતિભાવ આપનારાઓને કટોકટી વ્યવસ્થાપન તાલીમ પૂરી પાડવી (ભારતમાં પ્રથમ વખત), માત્ર એક જ કટોકટી ટેલિફોન નંબર ઊભો કરવો, અને ઈએમએસ(EMS) કર્મચારીઓ, સાધનો અને તાલીમ માટે ધોરણો નિશ્ચિત કરવા. તે ત્રણ રાજ્યોમાં કામગીરી કરે છે, અલબત્ત તેને દેશભરમાં અસરકારક જૂથ બનાવવાના પ્રયાસો ચાલુ છે. ===નેધરલૅન્ડ્સ=== [[નેધરલેંડ|નેધરલૅન્ડ્સ]]માં કટોકટી સજ્જતા અને રાષ્ટ્રીય સ્તરે કટોકટી વ્યવસ્થાપન માટે ગૃહ અને રાજ્ય સંબંધોનું મંત્રાલય જવાબદાર છે અને તે એક નેશનલ ક્રાઇસિસ સેન્ટર(NCC)નું સંચાલન કરે છે. દેશ 25 સલામતી વિસ્તારો([[w:nl:veiligheidsregio|વેઇલિઘેઇડ્સરેગિઓ]])માં વહેંચાયેલો છે. દરેક સલામતી વિસ્તાર ત્રણ સેવાઓ ધરાવે છેઃ પોલીસ, અગ્નિશમન અને અમ્બ્યુલન્સ. તમામ વિસ્તારો સંયોજિત પ્રાદેશિક બનાવ વ્યવસ્થાપન પ્રણાલી અનુસાર ચાલે છે. કટોકટી વ્યવસ્થાપન પ્રક્રિયામાં અન્ય સેવાઓ જેવી કે સંરક્ષણ મંત્રાલય, જળસમિતિ(જળસમિતિઓ), રિજ્ક્સવૉટરસ્તાત વગેરેની પણ સક્રિય ભૂમિકા હોઈ શકે છે. ===ન્યૂઝીલૅન્ડ=== ન્યૂઝીલૅન્ડમાં, કટોકટી વ્યવસ્થાપનની જવાબદારી, કટોકટીના પ્રકાર અથવા જોખમ ઘટાડવાના કાર્યક્રમના આધારે સ્થાનિકથી રાષ્ટ્રીય સ્તર સુધી બદલાતી રહે છે. કોઈ ભયંકર તોફાન કદાચ કોઈ પ્રદેશ પૂરતું વ્યવસ્થાપન માગી લે, જ્યારે એક રાષ્ટ્રીય જાહેર શિક્ષણ અભિયાન કેન્દ્રીય સરકાર દ્વારા નિદર્શિત થશે. દરેક પ્રદેશમાં, સ્થાનિક સરકારો 16 નાગરિક સંરક્ષણ કટોકટી વ્યવસ્થાપન જૂથો(સિવિલ ડિફેન્સ ઇમર્જન્સી મૅનેજમેન્ટ ગ્રુપ્સ- CDEMGs)માં જોડાયેલી છે. દરેક સીડીઈએમજી (CDEMG) સ્થાનિક કટોકટી વ્યવસ્થાપન મહત્તમ શક્ય એટલું મજબૂત હોય તેની ખાતરી કરવા માટે જવાબદાર છે. કોઈ કટોકટીમાં જેવી સ્થાનિક ગોઠવણો બોજો અનુભવે કે તરત જ પહેલેથી-મોજૂદ એવી પાસ્પરિક-સહાય ગોઠવણોને સક્રિય કરવામાં આવે છે. અધિકારની રૂએ, કેન્દ્રીય સરકાર નાગરિક સંરક્ષણ અને કટોકટી વ્યવસ્થાપન મંત્રાલય (મિનિસ્ટ્રી ઓફ સિવિલ ડિફેન્સ એન્ડ ઇમર્જન્સી મૅનેજમેન્ટ - MCDEM) દ્વારા સંચાલિત નેશનલ ક્રાઇસિસ મૅનેજમેન્ટ સેન્ટર (NCMC) થકી પ્રતિભાવનું સંયોજન કરવાની સત્તા ધરાવે જ છે. આ માળખાંઓ નિયમ દ્વારા સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યા છે,<ref>[http://www.legislation.govt.nz/regulation/public/2005/0295/latest/DLM356569.html નેશનલ સિવિલ ડિફેન્સ ઇમર્જન્સી પ્લાન ઓર્ડર 2005]</ref> અને યુ.એસ.(U.S.) ફેડરલ ઇમર્જન્સી મૅનેજમેન્ટ એજન્સીના રાષ્ટ્રીય પ્રતિભાવ રૂપરેખા સાથે લગભગ સમકક્ષ એવી ''ધ ગાઈડ ટુ ધ નેશનલ સિવિલ ડિફેન્સ ઇમર્જન્સી મૅનેજમેન્ટ પ્લાન 2006'' માં શ્રેષ્ટ રીતે સમજાવવામાં આવ્યાં છે. ====પરિભાષા==== બાકીના અંગ્રેજી-ભાષી વિશ્વ કરતાં ન્યૂઝીલૅન્ડ કટોકટી વ્યવસ્થાપન માટે પોતાની અનન્ય પરિભાષા વાપરે છે. :કટોકટી વ્યવસ્થાપનના ચક્રનું વર્ણન કરવા માટે સ્થાનિક રીતે '''4Rs''' નો શબ્દપ્રયોગ કરવામાં આવે છે. ન્યૂઝીલૅન્ડમાં ચાર તબક્કો આ રીતે જાણીતા છેઃ<ref>[http://www.civildefence.govt.nz/memwebsite.NSF/Files/National_CDEM_Strategy/$file/National-CDEM-strategy-2008.pdf ''નેશનલ સિવિલ ડિફેન્સ ઇમર્જન્સી મૅનેજમેન્ટ સ્ટ્રેટેજી 2007'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910014021/http://www.civildefence.govt.nz/memwebsite.NSF/Files/National_CDEM_Strategy/$file/National-CDEM-strategy-2008.pdf|date=2008-09-10}}, પૃ. 5. આંતરિક કામગીરીઓનો વિભાગ, વેલિંગટન, ન્યૂઝીલૅન્ડ 2008. ડિજિટલ આવૃત્તિ. 3 ઑગસ્ટ 2008ના મેળવેલ. ISBN 0-478-29453-0.</ref> :: ::*રિડ્ક્શન (ઘટાડો) = મિટિગેશન (જોખમ-ઘટાડો) ::*રેડીનેસ (સજ્જતા) = પ્રિપેર્ડનેસ (સજ્જતા) ::*રિસ્પોન્સ (પ્રતિભાવ) ::*રિકવરી (પાછા બેઠાં થવું) ::સ્થાનિક ધોરણે '''કટોકટી વ્યવસ્થાપન''' શબ્દનો ભાગ્યે જ ઉપયોગ થાય છે; ઘણાં સરકારી પ્રકાશનો નાગરિક સંરક્ષણ શબ્દપ્રયોગનો વપરાશ કરવો ચાલુ રાખે છે.<ref>જુઓ [http://www.beehive.govt.nz/portfolio/civil+defence?page=1 કટોકટી વ્યવસ્થાપન પરની સંસદીય મીડિયા રીલિઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090619223734/http://www.beehive.govt.nz/portfolio/civil+defence?page=1 |date=2009-06-19 }},<br> રિઝર્વ બૅન્ક ઑફ ન્યૂઝીલૅન્ડની [http://www.reservebank.govt.nz/crisismgmt/ કટોકટી વ્યવસ્થાપન સામગ્રી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080810101655/http://www.reservebank.govt.nz/crisismgmt/ |date=2008-08-10 }} અને<br> સામાજિક વિકાસ મંત્રાલયની વેબસાઈટ, [http://search.msd.govt.nz/search?q=civil+defence&amp;output=xml_no_dtd&amp;proxystylesheet=prod_msd&amp;client=prod_msd&amp;site=prod_msd જે 'કટોકટી વ્યવસ્થાપન' શબ્દની સદંતર ઉપેક્ષા કરે છે] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120714111216/http://search.msd.govt.nz/search?q=civil+defence&output=xml_no_dtd&proxystylesheet=prod_msd&client=prod_msd&site=prod_msd |date=2012-07-14 }}, 3 ઑગસ્ટ 2008ના મેળવેલ.</ref> ઉદાહરણ તરીકે, નાગરિક સંરક્ષણના પ્રધાન કેન્દ્ર સરકારની કટોકટી વ્યવસ્થાપન એજન્સી, એમસીડીઈએમ(MCDEM) માટે જવાબદાર છે. :::'''સિવિલ ડિફેન્સ ઇમર્જન્સી મૅનેજમેન્ટ''' એ તેના પોતાનામાં એક આગવો શબ્દપ્રયોગ છે. ઘણે ભાગે સીડીઈએમ(CDEM) તરીકે સંક્ષિપ્તમાં વપરાતા આ શબ્દપ્રયોગની વ્યાખ્યા લિખિત કાયદાએ આ રીતે કરી છે- આપત્તિથી થતી હાનિને રોકવા માટે જાણકારીને વ્યવહારમાં મૂકવી તે.<ref>[http://www.legislation.govt.nz/act/public/2002/0033/latest/DLM149796.html નાગરિક સંરક્ષણ કટોકટી વ્યવસ્થાપન અધિનિયમ 2002], s4.. 3 ઑગસ્ટ 2008ના મેળવેલ.</ref> ::::સરકારી પ્રકાશનોમાં '''આપત્તિ''' શબ્દપ્રયોગ ભાગ્યે જ જોવા મળે છે. ન્યૂઝીલૅન્ડના સંદર્ભમાં, આપત્તિઓ વિશે એકંદર વાતચીત કરતી વખતે સામાન્ય રીતે '''કટોકટી''' અને '''ઘટના''' શબ્દપ્રયોગો જોવા મળે છે.<ref>ઉદાહરણ તરીકે, ન્યૂઝીલૅન્ડના કટોકટી વ્યવસ્થાપન માટે ક્ષમતાદાયક કાયદો, [http://www.legislation.govt.nz/act/public/2002/0033/latest/DLM149789.html નાગરિક સંરક્ષણ કટોકટી વ્યવસ્થાપન અધિનિયમ 2002]માં આપત્તિ (ડિઝાસ્ટર) શબ્દ વાપરવામાં આવ્યો નથી.</ref> જ્યારે કોઈ એવી કટોકટીનું વર્ણન કરવામાં આવતું હોય કે જેને સત્તાધિકારીઓ પાસેથી પ્રતિભાવ મળી ચૂક્યો હતો, ત્યારે '''બનાવ''' શબ્દ પણ વપરાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, પ્રકાશનોમાં "કૅટેરબરી સ્નો બનાવ 2002"નો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે<ref>[http://www.civildefence.govt.nz/memwebsite.nsf/Files/dfpresCantSnow/$file/dfpresCantSnow.pdf. 3 ઑગસ્ટના મેળવેલ. શ્રી રાહુલ જૈન અનુસાર પૂર અને કુદરતી અનિશ્ચિતતાઓને વ્યવસ્થાપનમાં સમાવવામાં આવ્યા છે, જે આપત્તિ વ્યવસ્થાપન 2008 તરીકે જાણીતું છે]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===રશિયા=== [[રશિયા|રશિયા]]માં આપાત સ્થિતિ મંત્રાલય (EMERCOM) અગ્નિશમન, નાગરિક સંરક્ષણ, શોધ અને બચાવ જેવાં ક્ષેત્રોમાં કાર્યરત છે, જેમાં કુદરતી અને માનવ-સર્જિત આપત્તિઓ પછીની બચાવ સેવાઓનો સમાવેશ પણ થાય છે. ===યુનાઈટેડ કિંગડ્મ=== [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઈટેડ કિંગડ્મે]] 2000 યુકે(UK) ઇંધણ વિરોધ-દેખાવો, એ જ વર્ષે કારમું પૂર અને 2001 યુનાઈટેડ કિંગડ્મ ફુટ-એન્ડ-માઉથ કટોકટીમાંથી પસાર થયા પછી, કટોકટી વ્યવસ્થાપન પર પોતાનું ધ્યાન ઠેરવ્યું. તેના પરિણામે આંતરિક આકસ્મિકતા અધિનિયમ 2004(સિવિલ કન્ટિન્જન્સિસ ઍક્ટ- CCA)ની રચના થઈ, જે કેટલાંક સંગઠનોને વર્ગ 1 અને 2 પ્રતિભાવ આપનારાઓ તરીકે સ્પષ્ટ કરે છે. આ કાયદા હેઠળ કટોકટી સજ્જતા અને પ્રતિભાવ સંદર્ભે આ પ્રતિભાવકો જવાબદારીઓ ધરાવે છે. સીસીએ(CCA)નું વ્યવસ્થાપન રિજનલ રિઝિલિઅન્સ ફોરમ્સ (પ્રાદેશિક સ્થિતિસ્થાપકતા મંડળો) થકી નાગરિક આકસ્મિકતાઓ સચિવાલય દ્વારા અને સ્થાનિક સત્તામંડળના ધોરણે કરવામાં આવે છે. કોઈ પણ પ્રતિભાવમાં સામેલ થયા હોય તેવાં સંગઠનો દ્વારા આપત્તિ વ્યવસ્થાપનની તાલીમ સામાન્ય રીતે સ્થાનિક ધોરણે આપવામાં આવે છે. આને વ્યવસાયિક અભ્યાસક્રમો થકી દૃઢ કરવામાં આવે છે, જે ઇમર્જન્સી પ્લાનિંગ કૉલેજ ખાતે લઈ શકાય છે. વધુમાં ડિપ્લોમા, સ્નાતક અને અનુસ્નાતકની યોગ્યતા દેશભરમાંથી મેળવી શકાય છે- આ પ્રકારનો પહેલો કોર્સ 1994માં કોવેન્ટ્રી યુનિવર્સિટીમાં શરૂ થયો હતો. ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ઇમર્જન્સી મૅનેજમેન્ટ એ 1996માં સ્થાપિત થયેલી એક ધર્માદા સંસ્થા છે, જે સરકાર, પ્રસાર-માધ્યમો અને વાણિજ્યિક ક્ષેત્રોને પરામર્શ સેવાઓ પૂરી પાડે છે. કટોકટી આયોજનકર્તાઓ માટેની વ્યાવસાયિક સોસાયટી તે ઇમર્જન્સી પ્લાનિંગ સોસાયટી છે.<ref>[http://www.the-eps.org/ ઇમર્જન્સી પ્લાનિંગ સોસાયટી]</ref> યુકે(UK)માં સૌથી મોટી કટોકટી કવાયત 20 મે 2007ના બેલફાસ્ટ, ઉત્તરી આયર્લૅન્ડ નજીક હાથ પર લેવામાં આવી હતી, તેમાં બેલફાસ્ટ આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનમથક પર ઊતરાણ વખતે વિમાન તૂટી પડવાની સ્થિતિનો સામનો કરવાનો હતો. આ ડ્રિલ(કવાયત)માં પાંચ હૉસ્પિટલો અને ત્રણ વિમાનમથકોએ ભાગ લીધો હતો, અને લગભગ 150 આંતરરાષ્ટ્રીય નિરીક્ષકોએ તેની અસરકારકતાનું મૂલ્યાંકન કર્યું હતું.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/6673793.stm વિમાન તૂટી પડવાની કવાયત એનઆઈ(NI) જૂથોને ચકાસે છે], બીબીસી(BBC) ન્યૂઝ, મે 20, 2007</ref> ===યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ=== માતૃભૂમિ સુરક્ષા વિભાગ (DHS) હેઠળ, ફેડરલ ઇમર્જન્સી મૅનેજમેન્ટ એજન્સી (FEMA) એ કટોકટી વ્યવસ્થાપન માટેની આગેવાન એજન્સી છે. એફઈએમએ(FEMA)એ વિકસાવેલું એચએઝેડયુએસ(HAZUS) સોફ્ટવેર પૅકેજ દેશમાં જોખમ મૂલ્યાંકનમાં કેન્દ્રીય સ્થાન ધરાવે છે. એફઈએમએ(FEMA)ના કટોકટી વ્યવસ્થાપન હેતુઓ માટે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ અને તેના પ્રદેશો દસમાંથી એકના ધોરણે આવરિત છે. આદિવાસી, રાજ્ય, કાઉન્ટી (પરગણું) અને સ્થાનિક સરકારો કટોકટી વ્યવસ્થાપન કાર્યક્રમો/વિભાગો વિકસાવે છે અને દરેક પ્રદેશમાં સોપાનિક માળખાં અનુસાર ચાલે છે. જ્યાં સુધી શક્ય હોય ત્યાં સુધી કટોકટીઓને સ્થાનિક સ્તરે જ, બાજુના અધિકારક્ષેત્રો સાથેના પરસ્પર સહાય કરારોનો ઉપયોગ કરીને સુલઝાવવામાં આવે છે. જો કટોકટી આંતકવાદી સંબંધિત હોય અથવા જો તેને "રાષ્ટ્રીય ગણનાપાત્ર ઘટના" જાહેર કરવામાં આવી હોય, તો હોમલૅન્ડ સિક્યુરિટીના સચિવ નેશનલ રિસ્પોન્સ ફ્રેમવર્ક(NRF)નો આરંભ કરશે. આ યોજના હેઠળ, સ્થાનિક, કાઉન્ટી, રાજ્ય અથવા આદિવાસી વિસ્તારો સાથે સંકલિત કરીને, સમવાયી સ્રોતોની સામેલગીરીને શક્ય બનાવવામાં આવશે. રાષ્ટ્રીય બનાવ વ્યવસ્થાપન પ્રણાલી (NIMS)નો ઉપયોગ કરીને શક્ય એટલા નીચા સ્તરે વ્યવસ્થાપનને સંભાળવું ચાલુ રાખવામાં આવશે. સિટિઝન કોર્પ્સ (નાગરિક સંગઠિત દળ) એ સ્વૈચ્છિક સેવા કાર્યક્રમોનું સંગઠન છે, સ્થાનિક ધોરણે વહીવટ પામતું અને રાષ્ટ્રીય ધોરણે ડીએચએસ(DHS) દ્વારા સંયોજન પામતું આ સંગઠન આપત્તિમાં ઘટાડો કરવા અને જાહેર શિક્ષણ, તાલીમ થકી અને છેવાડાના વિસ્તારોને આવરી લઈને વસતિને કટોકટી પ્રતિભાવ માટે તૈયાર કરવાનું લક્ષ્ય સેવે છે. કમ્યુનિટી ઇમર્જન્સી રિસ્પોન્સ ટીમો (સમુદાય કટોકટી પ્રતિભાવ ટીમો) એ સિટિઝન કોર્પ્સ કાર્યક્રમનો ભાગ છે જે આપત્તિ સજ્જતા અને આપત્તિ પ્રતિભાવ માટેના પ્રાથમિક કૌશલ્યો શીખવે છે. જ્યારે કોઈ આપત્તિમાં રૂઢિગત કટોકટી સેવાઓ પર ખૂબ ભાર આવી જાય ત્યારે આ સ્વૈચ્છિક ટીમોને કટોકટી સહાય પૂરી પાડવા ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. યુએસ(US) કૉંગ્રેસે એશિયા-પૅસિફિક ભાગમાં આપત્તિ સજ્જતા અને સામાજિક સ્થિતિસ્થાપકતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટેની મુખ્ય એજન્સી તરીકે આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને માનવીય સહાયતામાં ઉત્કૃષ્ટતા માટેના કેન્દ્ર(સેન્ટર ફોર એક્સલન્સ ઇન ડિઝાસ્ટર મૅનેજમેન્ટ એન્ડ હ્યુમનેટેરિયન આસિસ્ટન્સ-COE)ની સ્થાપના કરી છે. તેના હુકમના ભાગ રૂપે, સીઓઈ(COE) આંતરિક, વિદેશી અને આંતરરાષ્ટ્રીય સામર્થ્ય અને ક્ષમતા વિકસાવવા આપત્તિ સજ્જતા, પરિણામોના વ્યવસ્થાપન અને આરોગ્ય સલામતીમાં શિક્ષણ અને તાલીમને પ્રોત્સાહન આપે છે. ==આ પણ જુઓ== *બ્રિટિશ લોકોપકારી એજન્સીઓનો સંઘ *આપત્તિ ઉત્તરદાયિત્વ પ્રોજેક્ટ (DAP - ડિઝાસ્ટર એકાઉન્ટેબિલિટી પ્રોજેક્ટ) *ઈન્ટરનેશનલ ડિઝાસ્ટર ઇમર્જન્સી સર્વિસ (IDES) *નેટહોપ (NetHope) *પુરવણીરૂપ કુદરતી આપત્તિ સંરક્ષણ *જળ સુરક્ષિતતા અને કટોકટી સજ્જતા ==સંદર્ભો== {{Reflist|colwidth=30em}} ==વધુ વાંચન== * કટોકટી વ્યવસ્થાપનની આંતરરાષ્ટ્રીય જર્નલ,{{ISSN|1741-5071}} (ઈલેક્ટ્રોનિક) {{ISSN|1471-4825}} (લેખ), ઇન્ડરસાયન્સ પબ્લિશર્સ * [http://www.bepress.com/jhsem/ જર્નલ ઑફ હોમલૅન્ડ સિક્યુરિટી એન્ડ ઇમર્જન્સી મૅનેજમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070825072719/http://www.bepress.com/jhsem/ |date=2007-08-25 }} {{ISSN|1547-7355}}, બીપ્રેસ * [http://www.ema.gov.au/ajem ઑસ્ટ્રેલિયન જર્નલ ઓફ ઇમર્જન્સી મૅનેજમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915042046/http://www.ema.gov.au/ajem |date=2008-09-15 }} (ઈલેક્ટ્રોનિક) {{ISSN|1324-1540}} (લેખ), ઇમર્જન્સી મૅનેજમેન્ટ ઑસ્ટ્રેલિયા * [http://www.bus.lsu.edu/sdmi/ સ્ટિફનસન ડિઝાસ્ટર મૅનેજમેન્ટ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ] {{Webarchive|url=https://archive.is/20080522162611/http://www.bus.lsu.edu/sdmi/ |date=2008-05-22 }} * [http://www.aladdinproject.org/ ધ અલાદ્દીન(ALADDIN) પ્રોજેક્ટ], આપત્તિ વ્યવસ્થાપનના સ્વચાલિત સાધનો-ઉપાયો વિકસાવતી યુનિવર્સિટીઓનો સંઘ ==બાહ્ય લિંક્સ== {{External links|date=August 2009}} * [http://www.ala.org/ala/aboutala/offices/wo/woissues/disasterpreparedness/distrprep.cfm ''એએલએ(ALA) કટોકટી સજ્જતા અને પુનઃપ્રાપ્તિ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090602133258/http://www.ala.org/ala/aboutala/offices/wo/woissues/disasterpreparedness/distrprep.cfm |date=2009-06-02 }} * [http://library.nyu.edu/preservation/disaster/begin.htm ''ડિઝાસ્ટર પ્લાન વર્કબુક (આપત્તિ સંબંધી આયોજન કાર્યપોથી)'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071113215722/http://library.nyu.edu/preservation/disaster/begin.htm |date=2007-11-13 }} * [http://matrix.msu.edu/~disaster/index.php ''ધ ડિઝાસ્ટર મિટિગેશન પ્લાનિંગ આસિસ્ટન્સ વેબસાઈટ'' .] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515011216/http://matrix.msu.edu/~disaster/index.php |date=2013-05-15 }} * [http://www.heritagepreservation.org/PROGRAMS/TFresources.html ધરોહર જાળવણી.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110411025721/http://www.heritagepreservation.org/programs/TFresources.html |date=2011-04-11 }} ધ ઇમર્જન્સી રિસ્પોન્સ એન્ડ સાલવેજ વ્હીલ ટૂલ {{wikiversity|Fire_and_emergency_management}} * [http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=116811&amp;fuseaction=topics.event_summary&amp;event_id=403578 કુદરતી આપત્તિ પછી જાહેર આરોગ્ય વ્યવસ્થાપનઃ સજ્જતા, પ્રતિભાવ અને પુનઃપ્રાપ્તિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090619225520/http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=116811&fuseaction=topics.event_summary&event_id=403578 |date=2009-06-19 }} – વુડ્રો વિલ્સન ઇન્ટરનેશનલ સેન્ટર ફોર સ્કોલર્સ ખાતે ભરાયેલા સંમેલનનો વિડીઓ, પ્રેઝેન્ટેશનો, અને સારાંશ, જૂન 2008 * [http://www.dels.nas.edu/dr/ ડિઝાસ્ટર્સ રાઉન્ડટેબલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081016114638/http://www.dels.nas.edu/dr/ |date=2008-10-16 }} નેશનલ ઍકેડેમિક્સ દ્વારા યોજિત આપત્તિ ગોળમેજી કાર્યશાળા * [http://www.ushero.org યુએસ(US)-હોમલૅન્ડ ઇમર્જન્સી રિસપોન્સ ઓર્ગેનાઈઝેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180810085219/http://ushero.org/ |date=2018-08-10 }} * [http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/Dealingwithemergencies/Preparingforemergencies/index.htm કટોકટી માટે તૈયારી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110118134806/http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/Dealingwithemergencies/Preparingforemergencies/index.htm |date=2011-01-18 }} – યુકે(UK) સરકારની જનમાહિતી સાઈટ * [http://www.cdc.gov/niosh/topics/emres/ કટોકટી પ્રતિભાવ સ્રોતો] ધ નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર ઓક્યુપેશનલ સેફ્ટી એન્ડ હેલ્થ * કટોકટી વ્યવસ્થાપન માટે માહિતી અને પ્રસાર ટૅકનોલૉજીઓ (ઇન્ફર્મેશન એન્ડ કમ્યુનિકેશન ટૅકનોલૉજિસ- ICT)નો ઉપયોગ કરવા સમર્પિત [http://www.cse.iitb.ac.in/~zahirk/wiki/ સાઈટ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.heritagepreservation.org/HHI/ હેરિટેજ હેલ્થ ઇન્ડેક્સ (ધરોહર સ્વાસ્થ્ય સૂચકાંક)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226234518/http://www.heritagepreservation.org/HHI/ |date=2011-02-26 }} સ્ટેટ ઑફ અમેરિકાના સંગ્રહોનો અહેવાલ 2005. * [http://www.emergencymanagement.org.uk ''કટોકટી વ્યવસ્થાપન પોર્ટલ.'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105151758/http://www.emergencymanagement.org.uk/ |date=2017-01-05 }}. કટોકટી પ્રબંધકો માટે ઓનલાઈન સ્રોતો. * [http://www.jumpjet.info/CEM/02/General-Preparedness.htm ઇમર્જન્સી મૅનેજમેન્ટ રેફરન્સ મટિરિયલ રિપૉઝિટરિ (કટોકટી વ્યવસ્થાપન સંદર્ભ સામગ્રી ભંડાર).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426172235/http://www.jumpjet.info/CEM/02/General-Preparedness.htm |date=2012-04-26 }}. * [http://www.publicsafetydegrees.com/articles/emergencymanagement.php કટોકટી વ્યવસ્થાપન શિક્ષણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110715131257/http://www.publicsafetydegrees.com/articles/emergencymanagement.php |date=2011-07-15 }} * [http://www.ptsc-online.ca -પાર્ટનરશિપ્સ ટુવર્ડ સેફર કમ્યુનિટિઝ - ઓનલાઈન. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190505231608/http://ptsc-online.ca/ |date=2019-05-05 }}[http://www.ptsc-online.ca એક કૅનેડિયન વાસ્તવિક કટોકટી વ્યવસ્થાપન સમુદાય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190505231608/http://ptsc-online.ca/ |date=2019-05-05 }} {{DEFAULTSORT:Emergency Management}} [[Category:કટોકટી વ્યવસ્થાપન]] [[Category:આપત્તિ સજ્જતા]] [[Category:વ્યવસાય સંબંધી સલામતી અને આરોગ્ય]] p355ove4wyyhufltko0if24xv60fag6 0 31798 903855 903413 2026-08-17T02:13:05Z InternetArchiveBot 63183 Add 13 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903855 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox Officeholder |name = Hillary Rodham Clinton |image = Hillary Clinton official Secretary of State portrait crop.jpg |office = [[List of Secretaries of State of the United States|67th]] [[United States Secretary of State]] |president = [[Barack Obama]] |deputy = [[Jim Steinberg]] |term_start = January 21, 2009 |term_end = |predecessor = [[Condoleezza Rice]] |successor = |jr/sr2 = United States Senator |state2 = [[New York]] |term_start2 = January 3, 2001 |term_end2 = January 21, 2009 |preceded2 = [[Daniel Patrick Moynihan]] |succeeded2 = [[Kirsten Gillibrand]] |office3 = [[First Lady of the United States]] |term_start3 = January 20, 1993 |term_end3 = January 20, 2001 |preceded3 = [[Barbara Bush]] |succeeded3 = [[Laura Bush]] |office4 = [[First Lady of Arkansas]] |term_start4 = January 11, 1983 |term_end4 = December 12, 1992 |predecessor4 = [[Frank D. White|Gay Daniels White]] |successor4 = [[Jim Guy Tucker|Betty Tucker]] |term_start5 = January 9, 1979 |term_end5 = January 19, 1981 |predecessor5 = [[David Pryor|Barbara Pryor]] |successor5 = [[Frank D. White|Gay Daniels White]] |birth_date = {{birth date and age|1947|10|26}} |birth_place = [[Chicago]], [[Illinois]], U.S. |death_date = |death_place = |party = [[Democratic Party (United States)|Democratic Party]] |spouse = [[Bill Clinton]] |children = [[Chelsea Clinton|Chelsea]] |residence = [[Chappaqua, New York|Chappaqua]], [[United States]] |alma_mater = [[Wellesley College]]<br /> (B.A.) [[Yale Law School]] [[(J.D.)]] |profession = [[Lawyer]] |religion = [[United Methodist Church|Methodist]] |signature = Hillary Rodham Clinton Signature.svg |website = [http://www.state.gov/secretary/index.htm Official website] }} {{HillaryRodhamClintonSegmentsUnderInfoBox}} '''હિલેરી ડિયાન રોધામ ક્લિન્ટન''' ({{pron-en|ˈhɪləri daɪˈæn ˈrɒdəm ˈklɪntən}}; જન્મ 26 ઓક્ટોબર, 1947ના રોજ) 67મા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ છે, જેઓ પ્રેસિડેન્ટ બરાક ઓબામાના વહીવટી તંત્રમાં સેવા આપે છે. તેઓ 2001થી 2009 સુધી ન્યુ યોર્ક માટેના યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેનેટર રહ્યા હતા. 42મા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પ્રેસિડેન્ટ, બીલ ક્લિન્ટનના પત્ની તરીકે, તેઓ 1993થી 2001 સુધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પ્રથમ મહિલા રહ્યા હતા. 2008 ચુંટણીમાં, ક્લિન્ટન ડેમોક્રેટિક પ્રમુખપદના નોમિનેશન માટે અગ્રણી ઉમેદવાર હતા. ઇલીનોઇસના વતને, હિલેરી રોધામની વેલેસ્લી કોલેજ ખાતે પ્રારંભિક વક્તા તરીકે પ્રથમ વિદ્યાર્થી માટે પોતાની ટિપ્પણીએ 1969માં રાષ્ટ્રીય ધ્યાન ખેંચ્યુ હતું. તેમણે 1973માં યેલ લો સ્કુલમાંથી સ્નાતક થયા બાદ કાયદામાં કારકીર્દીનો પ્રારંભ કર્યો હતો. કોંગ્રેશનલ કાનૂની સલાહકાર તરીકે સંકોચ થતા તેઓ 1974માં આરકાન્સાસ જતા રહ્યા હતા અને 1975માં બીલ ક્લિન્ટનને પરણ્યા હતા. રોધામે 1977માં આરકાન્સાસ એડવોકેટ્સ ફોર ચિલ્ડ્રન એન્ડ ફેમિલીઝની સહસ્થાપના કરી હતી અને 1978માં લીગલ સર્વિસ કોર્પોરેશનના પ્રથમ મહિલા અધ્યક્ષ બન્યા હતા. રોઝ લો ફર્મ ખાતે પ્રથમ મહિલા ભાગીદાર હોવાની સાથે, તેઓ અમેરિકામાં ટોચના અત્યંત પ્રભાવશાળી વકીલોમાં બીજી વખત તેમનું નામ આવરી લેવામાં આવ્યું હતું. પતિ બીલ ક્લિન્ટન ગવર્નર હોવાથી 1979થી 1981 અને 1983થી 1992 સુધી આરકાન્સાસના પ્રથમ મહિલા રહ્યા હતા, તેમણે આરકાન્સાસની શૈક્ષણિક વ્યવસ્થામાં સુધારો લાવવા માટેના કાર્ય દળનું સફળતાપૂર્વક નેતૃત્વ કર્યું હતું. તેઓ વોલ માર્ટ અને વિવિધ અન્ય કોર્પોરેશનોના બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટરમાં રહ્યા હતા. 1994માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પ્રથમ મહિલા તરીકે તેમના મોટા કાર્ય એવા ક્લિન્ટન હેલ્થ કેર પ્લાનને યુ.એસ. કોંગ્રેસ પાસેથી મંજૂરી મળવામાં નિષ્ફળતા પ્રાપ્ત થઇ હતી. જોકે, 1997 અને 1999માં, ક્લિન્ટને સ્ટેટ ચિલ્ડ્રન્સ હેલ્થ ઇન્સ્યોરન્સ પ્રોગ્રામ, એડોપ્શન એન્ડ સેઇફ ફેમિલીઝ એક્ટ, અને ફોસ્ટર કેર ઇન્ડિપેન્ડન્સ એક્ટની રચના કરવાની તરફેણમાં ભાગ ભજવ્યો હતો. પ્રથમ મહિલા તરીકેના તેમના વર્ષોએ અમેરિકન જનતા પાસેથી અનેક દિશાઓમાંથી પ્રતિભાવ મેળવ્યો હતો. સમન્સ મેળવનાર તેઓ ફર્સ્ટ લેડી હતા, વ્હાઇટવોટર વિવાદને કારણે 1996માં તેમને ગ્રાન્ડ જ્યુરી સમક્ષ સંબધન આપવું પડ્યું હતું, પરંતુ તેમાં કશુ ખોટુ કર્યા હોવાનો તેમજ તેમના પતિના વહીવટ દરમિયાનની અન્ય વિવિધ તપાસોમાં તેમની પર આરોપ મૂકાયો ન હતો. 1998માં લેવિન્સ્કી કૌભાંડને પગલે તેમના લગ્નની સ્થિતિ અંગે નોંધપાત્ર માત્રામાં અટકળો થઇ હતી. ન્યુ યોર્ક સ્ટેટમાં જતા પહેલા ક્લિન્ટન 2000માં યુ.એસ. સેનેટર તરીકે ચુંટાયા હતા. તે ચુંટણીને અમેરિકન પ્રથમ મહિલાએ જાહેર ઓફિસ સંભાળી હતી તે રીતે જાવામાં આવી હતી; ક્લિન્ટન સ્ટેટને રજૂ કરનાર પ્રથમ મહિલા સેનેટર પણ હતા. સેનેટમાં, તેમણે પ્રારંભમાં કેટલા વિદેશી મુદ્દાઓ પર બુશ વહીવટીતંત્રને ટેકો આપ્યો હતો, જેમાં ઇરાક યુદ્ધ ઠરાવમાટેના મતનો પણ સમાવેશ થતો હતો. પરિણામે, તેમણે ઇરાકમાં યુદ્ધ અને મોટા ભાગના સ્થાનિક મુદ્દાઓમાં વહીવટીતંત્રની વર્તણૂંક સામે તેનો વિરોધ કર્યો હતો. સેનેટર ક્લિન્ટનને 2006માં બહોળા ગાળા દ્વારા દર્શાવાયા હતા. 2008 પ્રમુખપદ નોમિનેશન સ્પર્ધામાં, હિલેરી ક્લિન્ટને અમેરિકન ઇતિહાસમાં અન્ય કોઇ મહિલાની તુલનામાં વધુ પ્રાથમિક ચુંટણીઓ અને પ્રતિનિધિઓ પર જીત મેળવી હતી, પરંતુ સેનેટર બરાક ઓબામા બહુ ઓછા મતે હારી ગયા હતા. સ્ટેટ સેક્રેટરી તરીકે ક્લિન્ટન પ્રેસિડેન્ટની કેબિનેટમાં સેવા આપનાર પ્રથમ ભૂતપૂર્વ મહિલા તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા. == પૂર્વ જીવન અને શિક્ષણ == === પ્રારંભિક જીવન === હિલેરી ડિયાન રોધામ<ref group="nb" name="ex01">1995માં, હિલેરી ક્લિન્ટને જણાવ્યું હતું કે તેમની માતાનું નામ સર એડમુંડ હિલેરી પાછળ પડ્યું છે, જેઓ શેરપા તેન્ઝીંગ સાથે હતા, તેઓ માઉન્ટ એવરેસ્ટ પર ચડનાર પ્રથમ પર્વતારોહક હતા, અને તેજ કારણે તેમના નામમાં અસાધારણ "બે એલ" આવે છે. જોકે, એવરેસ્ટ પર ચડવાનું 1953 સુધી, તેમના જન્મના પાંચ વર્ષ કરતા વધુ ગાળા સુધી શક્ય બન્યું ન હતુ. ઓક્ટોબર 2006માં, ક્લિન્ટનના પ્રવક્તાએ જણાવ્યું હતું કે તેમનું નામ પર્વત પર ચડનારના નામ પરથી પડ્યું નથી. તેને બદલે, તેમના નામની ઉત્પત્તિનું કારણ "તેમની માતાએ તેમની પુત્રીની મહાનતાને પ્રેરણા આપવા માટે પરિવારની મધુર વાતો કરી હતી તે છે, તે મહાન પરિણામોને મે ઉમેર્યા છે." જુઓ {{Cite news |title=Hillary, Not as in the Mount Everest Guy |url=http://www.nytimes.com/2006/10/17/nyregion/17hillary.html |author=Hakim, Danny |work=The New York Times|date=2006-10-17 |access-date=2008-04-25}}</ref>નો જન્મ શિકાગો, ઇલીનોઇસમાં એજવોટર હોસ્પિટલમાં થયો હતો. <ref name="Whitehouse.gov"/><ref>{{cite web |url=http://www.edgewaterhistory.org/articles/index.html?v14-3-4.html |title=Edgewater Hospital 1929–2001 |author=O'Laughlin, Dania |work=Edgewater Historical Society |date=Summer 2003 |access-date=2007-06-10 }}</ref> તેઓ સૌપ્રથમ વખત શિકાગોમાં યુનાઇટેડ મેથોડિસ્ટમાં મોટા થયા હતા અને ત્યાર બાદ ત્રણ વર્ષની ઉંમરથી પેટાવિસ્તાર પાર્ક રિજ, ઇલીનોઇસમાં મોટા થયા હતા.<ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=18, 34}}</ref> તેમના પિતા, હઘ એલ્સવર્થ રોધામ, વેલ્શ અને ઇંગ્લીશ સ્થળાંતરીતના પુત્ર હતા;<ref name="nehgs">{{cite web |author=Roberts, Gary Boyd |url=http://www.newenglandancestors.org/research/services/articles_ancestry_hillary_clinton.asp |title=Notes on the Ancestry of Senator Hillary Rodham Clinton |publisher=[[New England Historic Genealogical Society]] |access-date=2008-05-25 |archive-date=2008-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605050854/http://www.newenglandancestors.org/research/services/articles_ancestry_hillary_clinton.asp |url-status=dead }}</ref> તેમણે કાપડ ઉદ્યોગમાં સફળ નાનો કારોબાર ચલાવ્યો હતો. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=17–18}}</ref> તેમની માતા, ડોરોથી એમ્મા હોવેલ, ઇંગ્લીશ, સ્કોટ્ટીશ, ફ્રેંચ, ફ્રેંચ કેનેડીયનના હોમમેકર, અને વેલ્શ વંશના હતા. <ref name="nehgs"/><ref name="brock-4"/> તેમને બે નાના ભાઈઓ હતા, હઘ અને ટોની. [[ચિત્ર:HRCEarlyYearsExhibitClintonPresidentialCenter.jpg|thumb|left|alt=Museum display case containing photographs, papers, shoes, doll, and other early childhood artifacts|હિલેરી રોધામના પ્રારંભિક જીવનની યાદગીરીઓ વિલીયમ જે. ક્લિન્ટન પ્રેસેડીન્શિયલ સેન્ટર ખાતે દર્શાવવામાં આવી છે.]] એક બાળક તરીકે, હિલેરી રોધામ પાર્ક રિજમાં આવેલી જાહેર શાળામાં શિક્ષકોને પ્રિય હતા. <ref name="morris-113"/><ref name="bern-29">{{Harvnb|Bernstein|2007|p=29}}</ref> તેમણે તરણ, બેઝબોલ અને અન્ય રમતોમાં ભાગ લીધો હતો. <ref name="morris-113">મોરિસ 1996, પૃષ્ઠ. 113.</ref><ref name="bern-29"/> તેમણે બ્રાઉની અને ગિરી સ્કાઉટ તરીકે અસંખ્ય પુરસ્કારો જીત્યા હતા. <ref name="bern-29"/> તેમણે મેઇને ઇસ્ટ હાઇ સ્કુલમાં હાજરી આપી હતી, જ્યાં તેમણે વિદ્યાર્થી કાઉન્સીલ, શાળા અખબારમાં ભાગ લીધો હતો અને તેઓની નેશનલ ઓનર સોસાયટી માટે પસંદગી થઇ હતી. <ref name="Whitehouse.gov">{{cite web |title=Hillary Rodham Clinton |url=http://www.whitehouse.gov/history/firstladies/hc42.html |publisher=[[The White House]] |access-date=2006-08-22 |archive-date=2006-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060824053818/http://www.whitehouse.gov/history/firstladies/hc42.html |url-status=dead }}</ref><ref name="bern-30">{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=30–31}}</ref> ઉંમર વધતા તેમને મેઇને સાઉથ હાઇ સ્કુલ સુધી નિયંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા, જ્યા તેઓ નેશનલ મેરિટ ફાઇનાલિસ્ટ બન્યા હતા અને 1965માં તેમના વર્ગના ટોચના પાંચ ટકામાં સ્નાતક થયા હતા. <ref name="bern-30"/><ref>મારાનીસ 1995, પૃષ્ઠ 255. તેમની પ્રત્યે "મહદઅંશે સફળતા પ્રાપ્ત કરનાર" તરીકેનો મત પ્રદર્શિત કરાયો હતો.</ref> તેમની માતાની ઇચ્છા તેઓ સ્વતંત્ર, વ્યાવસાયિક કારકીર્દી બનાવે તેવી હતી,<ref name="brock-4"/> અને તેમના પિતા એક પરંપરાવાદગી હોવાના નાતે આધુનિક પ્રણાલિ વ્યક્ત કરી હતી કે તેમની પુત્રીની ક્ષમતાઓ અને તકો જાતિને આધારે મર્યાદિત બનવી જોઇએ નહી. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=13}}</ref> રાજકીય સંકુચિત ઘરમાં મોટા થયા હોવાથી,<ref name="brock-4">બ્રોક 1996, પૃષ્ઠ 4. તેમના પિતા ખુલ્લુ બોલનારા રાષ્ટ્રના હિમાયતી હતી, જ્યારે તેમની માતાએ ફક્ત મૌન જ સેવ્યુ હતું કેમ કે તેઓ "મૂળબૂત રીતે લોકશાહીની હિમાયતી હતા." તે પણ જુઓ {{Harvnb|Bernstein|2007|p=16}}</ref> તેર વર્ષની ઉંમરે રોધામે 1960ની અત્યંત નજીક યુ.એસ.પ્રમુખપદની ચુંટણીને પગલે સાઉથ સાઇડ શિકાગોના પ્રચારમાં સહાય કરી હતી, જ્યાં તેમને રિપબ્લિકન ઉમેદવાર રિચાર્ડ નિક્સોન સામે ચુંટણીલક્ષી કૌભાંડનો પૂરાવો મળ્યો હતો. <ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠ 19.</ref> ત્યાર બાદ તેમણે યુ.એસ. પ્રમુખપદની 1964ની ચુંટણીમાં રિપલ્બિકન ઉમેદવાર બેરી ગોલ્ડવોટર માટે સ્વૈચ્છિક ઝુંબેશ કરી હતી. <ref>{{Cite book |author=[[J. William Middendorf|Middendorf, J. William]] |title=Glorious Disaster: Barry Goldwater's Presidential Campaign And the Origins of the Conservative Movement |url=https://archive.org/details/gloriousdisaster00midd |publisher=[[Basic Books]] |year=2006 |isbn=0-465-04573-1 }} પૃષ્ઠ 266.</ref> રોધામની પ્રારંભિક રાજકીય પ્રગતિ મોટે ભાગે તેમના હાઇસ્કુલના ઇતિહાસના શિક્ષક (તેમના પિતા જેવા અત્યંત લાગણીશીલ એન્ટીકોમ્યુનિસ્ટ) જેમણે તેમને ગોલ્ડવોટરના ક્લાસિક ''ધી કોનસાયંસ ઓફ અ કંઝર્વેટીવ'' <ref name="troy">ટ્રોય 2006, પૃષ્ઠ 15.</ref> સામે રજૂ કર્યા હતા અને તેમની મેથોડીસ્ટ યુવાન પ્રધાન (તેમના માતા જેવા કે જેઓ સામાજિક ન્યાય જેવા મુદ્દાઓથી ચિંતીત હતા), કે જેમની સાથે તેમણે પ્રજાના હક્કોના નેતા માર્ટીન લ્યુથ કીંગ, જુનિયરને શિકાગોમાં 1962માં મળ્યા હતા અને જોયા હતા. <ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 18–21. શિક્ષક પૌલ કાર્લસન અને પ્રધાન ડોનાલ્ડ વચ્ચે જોન્સ વચ્ચે પાર્ક રિજમાં સંઘર્ષ થયો હતો; ક્લિન્ટને બાદમાં જોયું હતું કે "અમેરિકામાં (હવે પછીના) ચાળીસ વર્ષો સુધી સાંસ્કૃતિક, રાજકીય અને ધાર્મિક દોષ રેખાનો પ્રાથમિક સંકેત આકાર લઇ રહ્યો છે" (ક્લિન્ટન 2003, પૃષ્ઠ 23).</ref> === કોલેજ === 1965માં રોધામ વેલેસ્લી કોલેજમાં દાખલ થયા હતા, જ્યાં તેમણે મુખ્ય વિષય રાજકીય વિજ્ઞાનમાં અભ્યાસ કર્યો હતો. <ref>{{cite web |url=http://www.wellesley.edu/PublicAffairs/Commencement/1992/speecheshrc.html |title=Hillary Rodham Clinton Remarks to Wellesley College Class of 1992 |author=Clinton, Hillary Rodham |publisher=[[Wellesley College]] |date=1992-05-29 |access-date=2007-06-01 |archive-date=2012-08-05 |archive-url=https://archive.today/20120805205420/http://www.wellesley.edu/PublicAffairs/Commencement/1992/speecheshrc.html |url-status=dead }}</ref> અંડરગ્રેજ્યુએટના પ્રથમ વર્ષ દરમિયાન તેમણે વેલેસ્લી યંગ રિપબ્લિકન્સ<ref name="living31">ક્લિન્ટન 2003, પૃષ્ઠ 31.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.wellesley.edu/Activities/homepage/gop/history.html |title=Wellesley College Republicans: History and Purpose |publisher=Wellesley College |date=2007-05-16 |access-date=2007-06-02 |archive-date=2006-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060903132835/http://www.wellesley.edu/Activities/homepage/gop/history.html |url-status=dead }} સંસ્થાનું અગાઉનું નામ આપે છે.</ref>ના પ્રેસિડેન્ટ તરીકે સેવા આપી હતી; આ રોકફેલર રિપબ્લિકન-લક્ષી જૂથ સાથે,<ref>{{Cite book |author=Milton, Joyce |title=The First Partner: Hillary Rodham Clinton |publisher=[[William Morrow and Company]] |year=1999 |isbn=0-688-15501-4}} પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 27–28</ref> તેમણે જોહ્ન લિન્ડસે અને એડવર્ડ બ્રુકની ચુંટણીઓને ટેકો આપ્યો હતો. <ref>બ્રોક 1996, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 12–13.</ref> અમેરિકન સિવીલ રાઇટ્સ મુવમેન્ટ અને વિયેટનામ યુદ્ધ વિશે તેમના મંતવ્યો બદલાતા બાદમાં તેઓ તેમના પદ પરથી ઉતરી ગયા હતા. <ref name="living31"/> તે સમયે તેમના યુવાન પ્રધાનને લખેલા એક પત્રમાં તેમણએ પોતાની જાતને "સંકુચિત મગજ અને ઉદાર હૃદય" ધરાવતા ગણાવ્યા હતા. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=50.}} બર્નસ્ટેઇન દર્શાવે છે કે તેણી એવું માનતા હતા કે આ મિશ્રણ શક્ય હતુ અને પુખ્ત વયના હિલેરી ક્લિન્ટનનું અન્ય કોઇ સમીકરણ વધુ સારી રીતે વર્ણન કરી શકે તેમ નથી.</ref> 1960ના પ્રવાહો કે જે રાજકીય વ્યવસ્થા સામે ઉદ્દામવાદી પગલાંઓની તરફેણ કરતા હતા તેનાતી વિરુદ્ધ તેમણે તેની અંદર જ કામ કરવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી. <ref name="bg011293">{{Cite news |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-8210491.html |title=Hillary: The Wellesley Years: The woman who will live in the White House was a sharp-witted activist in the class of '69 |author=Kenney, Charles |work=The Boston Globe |date=1993-01-12 |access-date=2008-02-07 |format=fee required |archive-date=2011-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511212059/http://www.highbeam.com/doc/1P2-8210491.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511212059/http://www.highbeam.com/doc/1P2-8210491.html |date=2011-05-11 }}</ref> તેમના પ્રારંભિક વર્ષમાં, રોધામ યુદ્ધવિરોધી ડેમોક્રેટ ઇયુજેન મેકકાર્થીની પ્રમુખપદ નોમિનેશન ઝુંબેશના ટેકેદાર બન્યા હતા. <ref name="nyt090507"/> માર્ટીન લ્યુથ કીંગ, જુનિયરની હત્યાને પગલે, રોધામે બે દિવસીય વિદ્યાર્થી હડતાલનું આયોજન કર્યું હતું અને વેલેસ્લીના કાળા વિદ્યાર્થીઓ સાથે વધુ કાળા વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકોની ભરતી કરવાનું કામ કર્યું હતું. <ref name="nyt090507">{{Cite news |author=Leibovich, Mark |title=In Turmoil of ’68, Clinton Found a New Voice |work=The New York Times |date=2007-09-07 |url=http://www.nytimes.com/2007/09/05/us/politics/05clinton.html |access-date=2007-09-06}}</ref> 1968ના પ્રારંભમાં, તેઓ વેલેસ્લી કોલેજ ગવર્નમેન્ટ એસોસિયેશનના પ્રમુખ તરીકે ચુંટાયા હતા અને 1969ના પ્રારંભ સુધી સેવા આપી હતી;<ref name="bg011293"/><ref name="wcaddr"/> તેઓએ અન્ય કોલેજોમાં સામાન્ય રીતે થતું હતું તેવા વિદ્યાર્થી અવરોધોમાં વેલેસ્લીની સંડોવણીને દૂર રાખવામાં મહત્વનો ભાવ ભજવ્યો હતો. <ref name="bg011293"/> તેમના અસંખ્ય અનુયાયી વિદ્યાર્થીઓએ માન્યુ હતું કે તેઓ કદાચ એક દિવસ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પ્રથમ મહિલા બનશે. <ref name="bg011293"/> તેથી તેઓ તેમના રાજકીય દ્રષ્ટિકોણને વધુ સારી સમજી શક્યા હતા, અધ્યાપક એલન શેશટરે રોધામમને હાઉસ રિપબ્લિકન કોન્ફરન્સ ખાતેની કામગીરી સોંપી હતી અને તેમણે "વેલેસ્લી ઇન વોશિગ્ટન" ઉનાળુ કાર્યક્રમમમાં હાજરી આપી હતી. <ref name="nyt090507"/> રોધામને ઉદાર મતવાદી ન્યુ યોર્ક રિપ્રેઝન્ટેટીવ ચાર્લ્સ ગુડવેલ દ્વારા ગવર્નર નેલ્સન રોકફેલરના રિપબ્લિકન નોમિનેશનમાં વિલંબિત પ્રવેશની ઝુંબેશમાં સહાય કરવા માટે આંમંત્રણ અપવામા આવ્યું હતું. <ref name="nyt090507"/> રોહાને મિયામીમાં 1968 રિપબ્લિકન નેશનલ કોન્વેન્શનમાં હાજરી આપી હતી. જોકે, રિચાર્ડ નિક્સોનની ઝુંબેશને જે રીતે દર્શાવવામાં આવી હતી તેનાથી તેઓ ખિન્ન હતા અને કોન્વેન્શનનો "અસ્પષ્ટ" જાતિવાદી સંદેશો જોયો હતો અને સારા માટે રિપબ્લિકન પાર્ટી છોડી દીધી હતી. <ref name="nyt090507"/> પોતાના અંતિમ વર્ષ માટે વેલેસ્લી પાછા ફરતા રોધામે અધ્યાપક શેશટરના માર્ગદર્શન હેઠળ ઉદ્ધામવાદી કોમ્યુનિટી આયોજક સૌલ એલિન્સ્કીની યુક્તિઓ વિશે પોતાના જૂના મહાનિબંધમાં લખ્યું હતું (વર્ષો બાદ જ્યારે તેઓ પ્રથમ મહિલા બન્યા ત્યારે વ્હાઇટ હાઉસની વિનંતીને પગલે મહાનિબંધમાં પ્રવેશ નિષેધ હતો અને તે કેટલીક અટકળોનો વિષય બન્યો હતો).<ref name="msn030207">{{Cite news |title=Reading Hillary Rodham's hidden thesis |url=http://www.msnbc.msn.com/id/17388372/ |author=[[Bill Dedman|Dedman, Bill]] |publisher=[[MSNBC.com]] |date=2007-03-02 |access-date=2007-03-02 |archive-date=2007-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070304065006/http://www.msnbc.msn.com/id/17388372/ |url-status=dead }}</ref> 1969માં, તેમણે બેચલર ઓફ આર્ટસમાં,<ref name="nyt-bio"/> રાજકીય વિજ્ઞાનમાં વિભાગીય સન્માન સાથે સ્નાતકની પદવી મેળવી હતી. <ref name="msn030207"/> કેટલાક અનુયાયી વિદ્યાર્થીઓના દબાણને કારણે, <ref name="gvn-34"/> તેઓ પ્રારંભિક સંબોધન આપનારા વેલેસ્લી કોલેજના ઇતિહાસમાં પ્રથમ વિદ્યાર્થી બન્યા હતા. <ref name="wcaddr">{{cite web |title=Wellesley College 1969 Student Commencement Speech |url=http://www.wellesley.edu/PublicAffairs/Commencement/1969/053169hillary.html |author=Rodham, Hillary |publisher=Wellesley College |date=1969-05-31 |access-date=2006-08-22 |archive-date=2012-05-25 |archive-url=https://archive.today/20120525074207/http://www.wellesley.edu/PublicAffairs/Commencement/1969/053169hillary.html |url-status=dead }}</ref> તેમના સાત મિનીટ સુધી ચાલેલા સંબોધનને તાળીઓના ગડગડાટથી વધાવી લેવામાં આવ્યું હતું. <ref name="bg011293"/><ref>{{Cite news |title=Brooke Speech Challenged by Graduate |work=[[Fitchburg Sentinel]] |date=1969-06-02}}</ref><ref>{{Cite news |title=Brooke Speech Draws Reply |work=Nevada State Journal |date=1969-06-02}}</ref> તેમના સંબોધનના થોડા ભાગને મળેલા પ્રતિભાવને કારણે તેમના પ્રારંભિક સંબોધન પહેલા બોલેલા સેનેટર એડવર્ડ બ્રૂકની ટીકા કરાઇ હોવાથી તેમને ''લાઇફ'' મેગેઝીનના આર્ટિકલમાં દર્શાવવામાં આવ્યા હતા,<ref>{{Cite news |title=The Class of '69 |publisher=''[[Life (magazine)|Life]]'' |date=1969-06-20}} લેખમાં રોધાન અને બે વિદ્યાર્થીઓએ અન્ય શાળામાંથી સંબોધનકર્તાનો પ્રારંભ કર્યો તેની સાથે ફોટાઓ અને તેમના સંબોધનના અંશોનો સમાવેશ થાય છે.</ref>. <ref name="gvn-34">ગર્થ એન્ડ વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 34–36.</ref> તેઓ આઇઆરવી કૂપસિનેટના રાષ્ટ્રીય સ્તરે એકજૂથ ટેલિવીઝન ટોક શોમાં તેમજ ઇલિનોઇસ અને ન્યુ ઇંગ્લેંડના અખબારોમાં પણ દેખાયા હતા. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=70}}</ref> તે ઉનાળામાં, તેમણે આખા અલાસ્કામાં કામ કર્યું હતું, માઉન્ટ મેકીનલે નેશનલ પાર્કમાં ડિશો ધોતા હતા અને વાલ્ડેઝમાં ફિશ પ્રોસેસીંગ કેનેરીમાં સ્લિમીંગ સાલમોનમાં વ્યસ્ત હતા (જેને તેમને કાઢી મૂક્યા હતા અને જ્યારે તેમણે બિનતંદુરસ્ત સ્થિતિ વિશેની ફરિયાદ કરી ત્યારે રાતોરાત બંધ કરી દીધી હતી). <ref>મોરીસ 1996, પૃષ્ઠ 139; {{Harvnb|Bernstein|2007|p=105}}. ક્લિન્ટને બાદમાં લખ્યું હતું અને ''ડેવિડ લેટરમેન સાથે લેઇટ શો'' પર પુનરાવર્તન કર્યું હતું કે ખુશામત કરવી એ શ્રેષ્ઠ તૈયારી હતી, તેણીએ કાયમ માટે વોશિંગ્ટોનમાં રહ્યા હતા. ક્લિન્ટન 2003, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 42–43.</ref> === કાયદા શાળા === રોધામ ત્યાર બાદ યેલ લો સ્કુલ પ્રવેશ્યા હતા, જ્યાં તેમણે ''યેલ રિવ્યૂ ઓફ લો એન્ડ સોશિયલ એકશન'' ના સંપાદક બોર્ડ પર સેવા આપી હતી. <ref name="arkhc">{{cite web |url=http://www.encyclopediaofarkansas.net/encyclopedia/entry-detail.aspx?entryID=2744 |title=Hillary Diane Rodham Clinton (1947–) |work=The Encyclopedia of Arkansas History & Culture |access-date=2007-04-08 }}</ref> તેમના બીજા વર્ષ દરમિયાનમં તેમણે યેલ ચાઇલ્ડ સ્ટડી સેન્ટર ખાતે કામ કર્યું હતું,<ref name="gerth-42">ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 42–43.</ref> જેમા તેઓ પ્રારંભિક બાળપણ મગજ વિકાસ પર નવા સંશોધન અંગે શીખતા હતા અને પ્રજનક કામ ''બિયોન્ડ ધ બેસ્ટ ઇન્ટરેસ્ટસ ઓફ ધ ચાઇલ્ડ'' (1973) પર સંશોધન મદદનીશ તરીકે કામ કરતા. <ref name="bernstein-75">{{Harvnb|Bernstein|2007|p=75}}</ref><ref>''બિયોન્ડ ધ બેસ્ટ ઇન્ટરેસ્ટસ ઓફ ધ ચાઇલ્ડ'' ના લેખક સેન્ટર ડિરેક્ટર અલ સોલનીટ, યેલ કાયદા અધ્યાપક જો ગોલ્ડસ્ટેઇન અને એન્ના ફ્રિઉદ હતા.</ref> તેમણે યેલ લો હેવન હોસ્પિટલ<ref name="bernstein-75"/> ખાતે બાળ દુરુપયોગનો કેસ પણ હાથમાં લીધો હતો અને ગરીબોને મફત કાનૂની સલાહ પૂરી પાડવા માટે ન્યુ હેવન લીગલ સર્વિસીઝ ખાતે સ્વૈચ્છિક સેવા આપી હતી. <ref name="gerth-42"/> 1970ના ઉનાળામાં તેમને મેરીયન રાઇટ એડલમેનના વોશિંગ્ટન રિસર્ચ પ્રોજેક્ટ ખાતે કામ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી, જ્યાં તેમને સેનેટર વોલ્તેર મોન્ડાલેની સબકમિટી ઓન માઇગ્રેટરી લેબરની કામગીરી સોંપવામાં આવી હતી. ત્યાં તેમણે હાઉસીંગ, ગટરવ્યવસ્થા, આરોગ્ય અને શિક્ષણ ક્ષેત્રે સ્થળાંતરીત કામદારોની સમસ્યા પર સંશોધન કર્યું હતું. <ref>મોરીસ 1996, પૃષ્ઠ 142–143.</ref> એડલમેન બાદમાં નોંધપાત્ર શિક્ષક બન્યા હતા. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=71–74}}</ref> કનેક્ટીકટ યુ.એસ. સેનેટ ઉમેદવાર જોસેફ ડુફ્ફીની 1970ની ઝુંબેશ પર કામ કરવા માટે તેમની રાજકીય સલાહકાર એન્ની વેક્સલર દ્વારા નિમણૂંક કરવામાં આવી હતી, જેમાં રોધામને બાદમાં રાજકારણમાં પ્રથમ કામ સોંપવામાં આવ્યું હતું. <ref>{{Cite news | url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/08/08/AR2009080800058.html |title=Anne Wexler, Political Adviser and Lobbyist, Dies at 79 |author=Weil, Martin |work=The Washington Post |date=2009-08-08 |access-date=2009-08-20}}</ref> 1971ની હેમંત ઋતુના અંતમાં, તેમણે બીલ ક્લિન્ટન સાથે સંબધનો પ્રારંભ કર્યો હતો, તેમજ યેલ ખાતેના કાયદાના વિદ્ય્રાર્થીની પણ હતા. તે ઉનાળામાં તેમણે ટ્રેયુહાફ્ટ, વોકર એન્ડ બર્નસ્ટેઇનની કાયદા કંપની ઓકલેન્ડ, કેલિફોર્નીયા ખાતે ઇન્ટર્ન કરી હતી. <ref name="bernstein-82">{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=82–83}}</ref> આ કંપની બંધારણીય હક્કો, પ્રજા મુક્તિવાદ, અને ઉદ્ધામવાદી કારણોને પોતાના ટેકાને માટે જાણીતા હતી (તેના ચારમાંના બે ભાગીદારો પ્રવર્તમાન કે ભૂતકાળના કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી સભ્યો હતા);<ref name="bernstein-82"/> રોધાને બાળક કેદ અને અન્ય કેસો પર કામ કર્યું હતું. <ref group="nb" name="ex02">{{Cite news |url=http://www.nysun.com/national/hillary-clintons-radical-summer/66933/ |title=Hillary Clinton's Radical Summer |author=Gerstein, Josh |work=The New York Sun |date=2007-11-26 |access-date=2009-05-09}} ગર્સ્ટેઇનને એવું જણાય છે કે એક વખત રોધાને ટ્રિયુહાફ્ટ કંપની પર કર્યું હતું ત્યારથી બાળકના પાલન કરતા ક્યો કેસ વધુ છે તે અસ્પષ્ટ છે. ક્લિન્ટન વિરોધી લેખકો જેમ કે બાર્બરા ઓલ્સને ક્લિન્ટન પર એવો આરોપ મૂક્યો હતો કે તેમણે કદીયે ટ્રિયુહાફ્ટની વિચારધારાને માન્ય રાખી ન હતી અને તેમના પત્ની અને અનુયાયી સામ્યવાદી જેસિકા મિટફોર્ડ સાથે સામાજિક અને રાજકીય જોડાણ જાળવી રાખ્યું હતું. (ઓલ્સોન 1999, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 56–57) ''ધી ન્યુ યોર્ક સન'' દ્વારા 2007માં કરાયેલું સંશોધન દર્શાવે છે કે મિટફોર્ડ અને હિલેરી ક્લિન્ટન નજીક ન હતા અને 1980માં આરકાન્સાસ જેલ કેસ પર તેઓ અલગ પડી ગયા હતા. જુઓ {{Cite news |url=http://www.nysun.com/national/hillary-clintons-left-hook/67002/ |title=Hillary Clinton's Left Hook |author=Gerstein, Josh |work=The New York Sun |date=2007-11-27 |access-date=2009-05-09}}</ref> ક્લિન્ટને તેમની સાથે કેલિફોર્નીયામાં રહેવાના હેતુથી તેમની મૂળ ઉનાળુ યોજનાઓ રદ કરી હતી ;<ref>{{Cite news |url=http://www.nysun.com/national/clintons-berkeley-summer-of-love/66982/ |title=The Clintons' Berkeley Summer of Love |author=Gerstein, Josh |work=The New York Sun |date=2007-11-26 |access-date=2009-05-09}}</ref> જ્યા સુધી તેઓ કાયદા શાળામાં પરત ન આવ્યા ત્યાં સુધી આ જોડુ એક સાથે રહેતું હતું. <ref>{{Cite news |url=http://www.nysun.com/national/hillary-clintons-radical-summer/66933/ |title=Hillary Clinton's Radical Summer |author=Gerstein, Josh |work=The New York Sun |date=2007-11-26 |access-date=2009-05-09}}</ref> તે પછીના ઉનાળામાં, રોધાન અને ક્લિન્ટને બિનસફળ 1972 ડેમોક્રેટિક પ્રમુખપદના ઉમેદવાર જ્યોર્જ મેકગ્રોવન માટે ટેક્સાસમાં ઝુંબેશ આદરી હતી. <ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 48–49.</ref> તેમણએ 1973માં જ્યુરીસ ડોકટર ડિગ્રી પ્રાપ્ત કરી હતી,<ref name="nyt-bio">{{Cite news |url=http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/people/c/hillary_rodham_clinton/index.html |title=Hillary Rodham Clinton |work=The New York Times |access-date=2008-04-13 | first=Helene | last=Cooper}}</ref> તેથી તેઓ વધુ એક વર્ષ માટે ક્લિન્ટન સાથે રહ્યા હતા. <ref name="bernstein-89">{{Harvnb|Bernstein|2007|p=89}}</ref> સ્નાતક થવાના પગલે ક્લિન્ટને પ્રથમ લગ્ન માટે દરખાસ્ત મૂકી હતી, પરંતુ તેમણે ઇનકાર કર્યો હતો. <ref name="bernstein-89"/> તેમણે યેલ ચાઇલ્ડ સ્ટડી સેન્ટર ખાતે બાળકો અન દવાઓ પરના અભ્યાસ માટે અનુસ્નાતકના વર્ષનો પ્રારંભ કર્યો હતો. <ref name="nfll"/> તેમનો પ્રથમ વિદ્વતાપૂર્ણ લેખ, "ચિલ્ડ્રન અંડર ધ લો", 1973ના અંતમાં ''હાર્વર્ડ એજ્યુકેશનલ રિવ્યૂ'' માં પ્રકાશિત થયો હતો. <ref>{{Cite journal |last=Rodham |first=Hillary |year=1973 |month= |title=Children Under the Law |journal=[[Harvard Educational Review]] |volume=43 |issue=4 |pages=487–514 |ref=harv}}</ref> નવા બાળકોના હક્કોની ચળવળની ચર્ચા કરતા, તેમણે જણાવ્યું હતું કે "બાળક નાગરિકો" "શક્તિવિહીન વ્યક્તિગતો"<ref>ટ્રોય 2006, પૃષ્ઠ 21.</ref> હતા અને એવી દલીલ કરી હતી કે બાળકોને જન્મથી જ કાનૂની વય મેળવવા સામે સમાન રીતે અસમર્થ ગણવા જોઇએ નહી, પરંતુ તેના બદલે અદાલતોએ કેસ પ્રતિ કેસના ધોરણે પૂરાવાની ગેરહાજરી ન હોય તો સમર્થન આપવું જોઇએ. <ref name="nyt082492">{{Cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE7D71E3EF937A1575BC0A964958260 |title=Legal Scholars See Distortion In Attacks on Hillary Clinton |author=Lewin, Tamar |work=The New York Times |date=1992-08-24}}</ref> આ લેખ આ ક્ષેત્રે વારંવાર ટાંકવામાં આવતો હતો. <ref>[http://scholar.google.com/scholar?hl=en&amp;lr=&amp;c2coff=1&amp;q=rodham+%22children+under+the+law%22+43+%22Harvard+Educational+Review%22&amp;btnG=Search આ ગૂગલ વિદ્વાનની શોધ પરિણામ] આશરે એકાદ સો જેટલા કટાક્ષો શૈક્ષણિક સાહિત્યમાં તેણીના પેપરના ટાંકણો દર્શાવતા પેદા કરે છે.</ref> == લગ્ન અને પરિવાર, કાનૂની કારકીર્દી અને આરકાન્સાસની પ્રથમ મહિલા == === ઇસ્ટ કોસ્ટથી આરકાન્સાસ === તેમના અનુસ્નાતક અભ્યાસ દરમિયાન રોધામે એડલમેનનના નવા જ સ્થપાયેલા કેમ્બ્રિજ, મેસાચ્યુએટ્સ,<ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=91–92}}</ref>માં ચિલ્ડ્રન્સ ડિફેન્સ ફંડમાં સ્ટાફ એટર્ની તરીકે સેવા આપી હતી અને બાળકો પરની કાર્નેગી કાઉન્સીલમાં સલાહકાર તરીકે સેવા આપી હતી. <ref>{{Cite news |title=Adults Urge Children's Rights |work=The Arizona Sentinel |date=1974-10-04}}</ref> 1974 દરમિયાન તેઓ વોશિંગ્ટન ડી.સીમાં મહાભિયોગ તપાસ કર્મચારીઓના સભ્ય હતા, જેમાં તેઓ વોટરગેટ કૌભાંડ સમયે જ્યુડિશીયરી પરની હાઉસ કમિટીને સલાહ આપતા હતા. <ref name="bernstein-94">{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=94–96, 101-103}}</ref> મુખ્ય વકીલ જોહ્ન ડોર અને વરિષ્ઠ સભ્ય બર્નાર્ડ નુસબૌમના માર્ગદર્શન હેઠળ,<ref name="bernstein-75"/> રોધામે મહાભિયોગની સંશોધન પ્રક્રિયામાં તેમજ મહાભિયોગ માટેના ઐતિહાસિક કારણો અને ધોરણો સહાય કરી હતી. <ref name="bernstein-94"/> પ્રેસિડેન્ટ રિચાર્ડ નિક્સોનના ઓગસ્ટ 1974માં રાજીનામાને પગલે કમિટીનું કાર્ય પરાકાષ્ઠાએ પહોંચ્યું હતું. <ref name="bernstein-94"/> ત્યારથી, રોધામને તેજસ્વી રાજકીય ભવિષ્ય ધરાવનારા તરીકે જોવાતા હતા; ડેમોક્રેટિક આયોજક અને સલાહકાર બેટસે રાઇટ અગાઉના વર્ષે તેમની કારકીર્દીમાં મદદ કરવા માટે ટેક્સાસથી વોશિંગ્ટન આવ્યા હતા;<ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=62}}</ref> રાઇટ માનતા હતા કે રોધામ સેનેટર અથવા પ્રેસિડેન્ટ બનવાની તક ધરાવે છે.<ref>મારાનીસ 1995, પૃષ્ઠ 277.</ref> દરમિયાનમાં, ક્લિન્ટને તેમને વારંવાર લગ્ન કરવા માટે કહ્યું હતું અને તેઓ સતત આનાકાની કરતા રહ્યા હતા. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=90, 120}}</ref> જોકે, તેઓ ડિસ્ટ્રીક્ટ ઓફ કોલંબીયા બાર પરીક્ષા<ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=92.}} કુલ ઉમેદવારોમાંથી બે તૃતીયાંશ (817માંથી 551) પાસ થયા હતા અને રોધામે જ્યાં સુધી તેમણે તેમની આત્મકથામાં ત્રીસ વર્ષો બાદ ઉલ્લેખ કર્યો ત્યાં સુધી તેમના ઘનિષ્ઠ મિત્રોને પણ કહ્યુ ન હતું.</ref>માં નાપાસ થતા અને આરકાન્સાસ પરીક્ષા પાસ કરતા રોધામ અગત્યના નિર્ણય પર આવ્યા હતા. જેમ તેમણે બાદમાં લખ્યું હતું કે, "હું દિમાગને બદલે મારા હૃદયને અનુસરવાનું પસંદ કરું છું". <ref>ક્લિન્ટ 2003, પૃષ્ઠ 69. ખાતે ફકરો લીધેલ{{Cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,457362-2,00.html |title=Hillary Unbound |author=Clinton, Hillary Rodham |work=Time |date=2003-06-08 |access-date=2007-12-08 |archive-date=2013-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521075159/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,457362-2,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521075159/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,457362-2,00.html |date=2013-05-21 }}</ref> આમ તેઓ વોશિંગ્ટોનમાં રહેવાને બદલે જ્યાં ઉજળી કારકીર્દીના સંકેતો હતા તેવા આરકાન્સાસ તરફ બીલ ક્લિન્ટનને અનુસર્યા હતા. ક્લિન્ટન ત્યારે કાયદાનું શિક્ષણ આપતા હતા અને તેમના પોતાના રાજ્યમાં યુ.એસ. હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝન્ટેટીવ્ઝની બેઠક માટે પ્રયત્નો કરતા હતા. ઓગસ્ટ 1974માં, તેઓ ફાયેટ્ટીવિલ્લે, આરકાન્સાસ ચાલ્યા ગયા હતા અને યુનિવર્સિટી ઓફ આરકાન્સાસ, ફાયેટ્ટીવિલ્લે,<ref name="bernstein-92">{{Harvnb|Bernstein|2007|p=92}}</ref><ref>ક્લિન્ટન 2003, પૃષ્ઠ 70. મહિલા શિક્ષક સભ્યોના ક્રમાંકો માટે સ્ત્રોત</ref>ખાતે સ્કુલ ઓફ લોમાં બે મહિલા શિક્ષકોમાંના એક બન્યા હતા, જ્યાં બીલ ક્લિન્ટન પણ હતા. તેમણે ફોજદારી કાયદામાં વર્ગો આપ્યા હતા, જ્યાં તેઓ એક ઉગ્ર શિક્ષક અને સખત ગ્રેડર હોય તેવું મનાતુ હતું અને તેઓ શાળાના કાનૂની સહાય વાળા ક્લિનીકના પ્રથમ ડિરેક્ટર બન્યા હતા. <ref>મારાનીસ 1995, પૃષ્ઠ 328.</ref> તેમણે હજુ પણ લગ્ન વિશેના વિચારને થોડા અળગા રાખ્યા હતા, કેમ કે તેમને એવી ચિંતા હતી કે તેમનું અલગ અસ્તિત્વ ખોવાઇ જશે અને તેમની સિદ્ધિઓને અન્ય કોઇના નામ દ્વારા જોવામાં આવશે. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=62, 90, 117}}</ref> === આરકાન્સાસના પ્રારંભિક વર્ષો === [[ચિત્ર:HillaryRodhamBillClintonLittleRockHouse1adjusted.jpg|thumb|right|alt=Small, one-story brick-faced house with small yard in front|હિલેરી રોધામ અને બીલ ક્લિન્ટન લિટલ રોકના પડોશી હિલક્રેસ્ટમાં આ [144] મકાનમાં 1977થી 1979 સુધી રહેતા હતા, જ્યારે તેઓ આરકાન્સાસ એટોર્ની જનરલ હતા <સંદર્ભ>[145] પૃષ્ઠ 244.</ref>]] હિલેરી રોધામ અને બીલ ક્લિન્ટને 1975ના ઉનાળમાં ફાયેટ્ટીવિલ્લેમાં મકાન ખરીદ્યું હતું અને હેલિરી અંતે લગ્ન માટે સંમત થયા હતા. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=120}}</ref> તેમના લગ્ન 11 ઓક્ટોબર 1975ના રોજ તેમના બેઠક ખંડમાં મેથોડીસ્ટ વિધિથી થયા હતા. <ref name="mara-122">મારાનીસ 1995, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 121–122.</ref> પોતાના વ્યાવસાયિક જીવનને અલગ રાખવા અને દેખીતા હિત સંઘર્ષને ટાળવા માટે તેઓ હિલેરી રોધામ એવું નામ રાખી રહ્યા હોવાની જાહેરાત કરી હતી,<ref name="mara-122"/> અને "હું હજુ પણ તે જ છું" <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=157}}</ref> તેવું દર્શાવવા છતા તેમના નિર્ણયે તેમની માતાઓને ખિન્ન કરી મૂક્યા હતા. <ref>ક્લિન્ટન 2003, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 91–92.</ref> બીલ ક્લિન્ટને 1974માં કોંગ્રેશનલ સ્પર્ધા ગુમાવી હતી, પરંતુ નવેમ્બર 1976માં તેઓ આરકાન્સાસ એટોર્ની જનરલ તરીકે ચુંટાયા હતા અને તેથી દંપતિ લિટન રોકની રાજ્ય રાજધાનીમાં સ્થળાંતર કરી ગયું હતું. <ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠ 57.</ref> ત્યાં રોધામ ફેબ્રુઆરી 1977માં આરકાન્સન રાજકીય અને આર્થિક પ્રભાવની સંરક્ષણ સંસ્થા એવી પ્રતિષ્ઠિત રોઝ લો ફર્મમાં જોડાયા હતા. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=128, 103.}} કંપની રોઝ, નાશ, વિલીયમ્સન, ક્લે એન્ડ ગિરોઇર તરીકે ઓળખાતી હતી, પરંતુ તેના નામને 1980માં સરળ કરીને રોઝ લો કંપની કરાયું હતું.</ref> તેમણે પેટન્ટ ઉલ્લંઘન અને બૌદ્ધિક સંપત્તિ કાયદા<ref name="arkhc"/>માં કુશળતા પ્રાપ્ત કરી હતી, જ્યારે બાળક તરફદારીમાં ''પ્રો બોનો'' (નિસ્વાર્થ)માં પણ કામ કરતા હતા ;<ref name="bernstein-133"/> તેમણે ભાગ્યે જ અદાલતમાં દાવા કામ કર્યું છે. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=131–132}}</ref> રોધામે બાળકોના કાયદા અને પરિવાર નીતિમાં પોતાનો રસ જાળવી રાખ્યો હતો અને 1977માં "ચિલ્ડ્રન્સ પોલિસીઝઃ એબનડનમેન્ટ એન્ડ નેગલેક્ટ"<ref>{{Cite journal |author=Rodham, Hillary |title=Children's Policies: Abandonment and Neglect |journal=[[Yale Law Journal]] |volume=68 |issue=7 |year=1977 |month=June |pages=1522–1531 |doi=10.2307/795794 |last2=Steiner |first2=Gilbert Y. |url=http://jstor.org/stable/795794 |ref=harv }}</ref> અને 1979માં "ચિલ્ડ્રન્સ રાઇટ્સઃ અ લીગલ પર્સ્પેક્ટીવ" જેવા વિદ્વતાપૂર્ણ લેખો પ્રકાશિત કર્યા હતા. <ref>{{Cite book |last=Rodham |first=Hillary |chapter=Children's Rights: A Legal Perspective |editor=Patricia A. Vardin, Ilene N. Brody (eds.) |title=Children's Rights: Contemporary Perspectives |publisher=[[Teacher's College Press]] |location=New York |year=1979 |pages=21–36}}</ref> બાદમાં તેમણે તેમની એવી દલીલ સતત રાખી હતી કે બાળકોની કાયદાકીય સામર્થતા તેમની વય અને અન્ય સંજોગો પર આધારિત છે અને ગંભીર તબીબી હક્કોના કિસ્સામાં ન્યાયિક દરમિયાનગીરી કેટલીક વાર જરૂરી હોય છે. <ref name="nyt082492"/> અમેરિકન બાર એસોસિયેશન અધ્યક્ષે બાદમાં જણાવ્યું હતું કે, "તેમના લેખો અગત્યના હતા, એટલા માટે નહી કે તે મૂળભૂત રીતે નવા હતા પરંતુ તેના કારણે જે અવિકસિત હતું તેની રચના કરવામાં સહાય મળી હતી." <ref name="nyt082492"/> ઇતિહાસવિંદ ગેરી વિલ્સે બાદમાં તેમને "છેલ્લા બે દાયકામાં અનેક મહત્વના વિદ્વાન-કાર્યકર્તાઓમાંના એક તરીકે" વર્ણવ્યા હતા,<ref>{{Cite news |url=http://www.nybooks.com/articles/article-preview?article_id=2999 |title=H.R. Clinton's Case |author=[[Garry Wills|Wills, Garry]] |work=The New York Review of Books |date=1992-03-05}}</ref> જ્યારે સંકુચિતવાદીઓએ જણાવ્યું હતું કે તેમની થિયરીઓ પરંપરાગત પાલન સત્તાને પચાવી પાડશે,<ref name="macbeth"/> અને બાળકોને તેમના માતાપિતા વિરુદ્ધ વ્યર્થ કાનૂની દાવાઓ કરવાની મંજૂરી આપશે,<ref name="nyt082492"/> અને એવી દલીલ કરી હતી કે તેમનું કાર્ય કાનૂની "ક્રિટ" થિયરી છે જે બેકાબૂ છે. <ref>ઓલ્સોન 1999, પૃષ્ઠ 57.</ref> 1977માં, રોધામ આરકાન્સાસ ફોર ચિલ્ડ્રન એન્ડ ફેમિલીઝની સહસ્થાપના કરી હતી, જે ચિલ્ડ્રન્સ ડિફેન્સ ફંડના સહયોગમાં રાષ્ટ્રીય સ્તરની સંસ્થા હતી. <ref name="arkhc"/><ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=154}}</ref> તે વર્ષ બાદ, પ્રેસિડેન્ટ જિમ્મી કાર્ટરે (જેમના માટે ઇન્ડિયાના<ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=125}}</ref>ની કામગીરીમાં 1976માં ઝુંબેશમાં ક્ષેત્રીય માર્ગદર્શક તરીકે કામ કર્યું હતું) તેમની નિમણઊંક લીગલ સર્વિસીઝ કોર્પોરેશનના બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સમાં કરી હતી,<ref>{{cite web |url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=7026 |title=Jimmy Carter: Nominations Submitted to the Senate, Week Ending Friday, December 16th, 1977 |work=American Presidency Project |access-date=2007-09-03 |archive-date=2017-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018060856/http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=7026 |url-status=dead }}</ref> અને તેમણે તે પદ પર 1978થી 1981ના અંત સુધી કામ કર્યું હતું. <ref>{{cite web |url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=42598 |title=Ronald Reagan: Recess Appointment of Three Members of the Board of Directors of the Legal Services Corporation |date=1982-01-22 |work=American Presidency Project |access-date=2007-09-03 |archive-date=2017-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018061154/http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=42598 |url-status=dead }}</ref> 1978ના મધ્યથી 1980ના મધ્ય સુધી,<ref group="nb" name="ex03">શરૂની તારીખ માટે જુઓ બ્રોક 1996, પૃષ્ઠ 96. ગૌણ સ્ત્રોતો તેણીનો સમયગાળો ક્યારે પૂર્ણ થયો તેની અસતત તારીખો આપે છે. પ્રાથમિક સ્ત્રોતો સંકેત આપે છે કે એપ્રિલ 1980 અને સપ્ટેમ્બર 1980ની મધ્યમાં રોધાનના સ્થળે એફ.વીલીયમ મેકકાલ્પીનને બદલવામાં આવ્યા હતા. જુઓ {{Cite book |url=http://books.google.com/?id=KWRBPOdZCdAC&q=%22legal+services+corporation%22+rodham+baby&dq=%22legal+services+corporation%22+rodham+baby |title=House Committee on Appropriations, Subcommittee on Departments of State, Justice, Commerce, the Judiciary, and Related Agencies Appropriations |year=1980 |publisher=[[U.S. House of Representatives]] |author1=Subcommittee On The Departments Of State, United States. Congress. House. Committee on Appropriations |author2=Justice, |author3=Commerce, |author4=Judiciary, the |author5=Agencies, Related }} રોધામે "થોડા સપ્તાહો પહેલા જ જન્મ" આપ્યો હોવા છતાંયે ખુરશી ધરાવતા હતા; ચેલ્સી ક્લિન્ટનનો જન્મ 27 ફેબ્રુઆરી 1980ના રોજ થયો હતો. અને જુઓ {{cite web |url=http://lawlibrary.rutgers.edu/cgi-bin/lib/hearing.cgi?file=81601609%20page=0001 |work=Background release, Legal Services Corporation, September 1980 |title=Hearings Before the Subcommittee on Courts, Civil Liberties, and the Administration of Justice, of the Committee of the Judiciary, House of Representatives |publisher=[[U.S. House of Representatives]] |date=September&nbsp;21, 27, 1979 |access-date=2011-04-28 |archive-date=2013-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130602071414/http://lawlibrary.rutgers.edu/cgi-bin/lib/hearing.cgi?file=81601609%20page=0001 |url-status=dead }} પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 388–403, સાચો સંદર્ભ પૃષ્ઠ 398, જે દર્શાવે છે કે મેકકાલ્પીન પદ પર સપ્ટેમ્બર 1980માં રહ્યા હતા.</ref> તેમણે તે બોર્ડના અધ્યક્ષ તરીકે સેવા આપી હતી, આવું કરનાર તેઓ પ્રથમ મહિલા હતા. <ref>મોરિસ, પૃષ્ઠ 225.</ref> તેમના અધ્યક્ષપણના સમય દરમિયાન કોર્પોરેશન માટેનું ભંડોળ 90 મિલીયન ડોલરથી 300 મિલીયન ડોલર સુધીનું વિસ્તારવામાં આવ્યું હતું; પરિણામે તેણે સફળતાપૂર્વક પ્રેસિડેન્ટ રોનાલ્ડ રીગનના ભંડોળ ઘટાડવાના અને સંસ્થાના પ્રકારને બદલવા સામેના પ્રયત્નો સામે સફળતાપૂર્વક સડત આપી હતી. <ref name="bernstein-133">{{Harvnb|Bernstein|2007|p=133}}</ref> તેમના પતિની આરકાન્સાસના ગવર્નર તરીકેની નવેમ્બર 1978ની ચુંટણીને પગલે રોધામ જાન્યુઆરી 1979માં આરકાન્સાસના પ્રથમ મહિલા તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા, તેમનું આ પદ બાર વર્ષ સુધી રહ્યું હતું (1979–1981, 1983–1992). ક્લિન્ટને સમાન વર્ષમાં તેમને રુરલ હેલ્થ એડવાઇઝરી કમિટીના અધ્યક્ષ તરીકે નિમણૂંક આપી હતી,<ref name="nyt012093mk">{{Cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE4DA143FF933A15752C0A965958260 |title=The First Couple: A Union of Mind and Ambition |author=[[Michael Kelly (editor)|Kelly, Michael]] |work=The New York Times |date=1993-01-20}}</ref> જ્યાં તેમણે આરકાન્સાસના સૌથી ગરીબ વિસ્તારોમાં ડોકટરોની ફીને અસર કર્યા વિના તબીબી સવલતોમાં વધારો કરવા માટે ફેડરલ ભંડોળ પ્રાપ્ત કર્યું હતું. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=147}}</ref> 1979માં, રોધામ રોઝ લો ફ્રર્મના સંપૂર્ણ ભાગીદાર બનનાર પ્રથમ મહિલા બન્યા હતા. <ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠ 60.</ref> 1978થી જ્યા સુધી વ્હાઇટ હાઉસમાં પ્રવેશ્યા ન હતા ત્યાં સુધી તેમનો પગાર તેમના પતિ કરતા વધુ હતો. <ref name="bernstein-130">{{Harvnb|Bernstein|2007|p=130}}</ref> 1978 અને 1979 દરમિયાનમાં, પોતાની આવકમાં વધારો કરવાની દ્રષ્ટિએ રોધામે કેટલ ફ્યુચર્સ કોન્ટ્રેક્ટના ટ્રેડીંગમાંથી ભારે મોટો નફો મેળવ્યો હતો;<ref name="gerth-66">ગર્થ એન્ડ વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 66–67.</ref> પ્રારંભિક 1,000 ડોલરના રોકાણે જ્યારે તેમણે દશ મહિના બાદ ટ્રેડીંગ બંધ કર્યું ત્યારે આશરે 100,000 ડોલરની રકમ પેદા કરી હતી. <ref>ગર્થ એન્ડ વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 73–76.</ref> આ સમયે જિમ અને સુસાન મેકડૌગલ સાથે વ્હાઇટવોટર ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન રિયલ એસ્ટેટમાં આ દંપતિએ કમનસીબ રોકાણ કરવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો. <ref name="gerth-66"/> 27 ફેબ્રુઆરી 1980ના રોજ રોધાને તેમના એક માત્ર બાળક પુત્રી, ચેલ્સાને જન્મ આપ્યો હતો. નવેમ્બર 1980માં બીલ ક્લિન્ટનની તેમના પુનઃચુંટણી માટેના બીડમાં હાર થઇ હતી. === આરકાન્સાસમાં પછીના વર્ષો === [[ચિત્ર:President Ronald Reagan Nancy Reagan Bill Clinton and Hillary Clinton Walking in Cross Hall During a Dinner Honoring Nation'S Governors - DPLA - 72715bc51d0dd2b560379e0c7692d29d.jpg|thumb|left|alt=Long shot of two men flanked by two women walking down read carpet, as military band plays on either side|ગવર્નર બીલ ક્લિન્ટન અને હિલેરીએ પ્રમુખ રોનાલ્ડ રીગન અને પ્રથમ મહિલા નેન્સી રીગન સાથે રાષ્ટ્રાના ગવર્નરના માનમાં અપાયેલા 1987ના ભોજન સમારંભમાં હાજરી આપી હતી.]] બીલ ક્લિન્ટન 1982ની ચુંટણી જીતીને બે વર્ષ બાદ ગવર્નરની ઓફિસમાં પરત આવ્યા હતા. પોતાના પતિની ઝુંબેશ દરમિયાન રોધાને આરકાન્સાસના મતદારોની ચિંતાઓ સામે સાંત્વના આપવા માટે હિલેરી ક્લિન્ટન અથવા કેટલીકવાર "શ્રીમતી બીલ ક્લિન્ટન"ના નામનો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કર્યું હતુ;<ref group="nb" name="ex04">બીલ ક્લિન્ટનના સલાહકારે વિચાર્યું હતું કે તેમના પ્રથમ નામનો ઉપયોગ જ કદાચ તેમના 1980ની પુનઃચુટણી ગુમાવી દેવાનું અનેક કારણોમાંનુ એક કારણ હોઇ શકે. તે પછીના શિયાળામાં, વેર્નોન જોર્ડન, જુનિયરે હિલેરી રોધામને સુચન કર્યું હતું કે તેણીએ ક્લિન્ટનના નામનો ઉપયોગ શરૂ કર્યો હતો અને તેણીએ તેમના પતિની ફેબ્રુઆરી 1982ની ઝુંબેશ જાહેરાત સાથે જાહેરમાં આવું કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. બાદમાં તેમણે લખ્યું હતું કે "મને એવી કઠિન બાબતો જાણવા મળી હતી કે આરકાન્સાસમાં કેટલાક મતદારોએ મે મારું પ્રથમ રાખ્યું હોવાથી ગંભીરતાપૂર્વક નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી" (ક્લિન્ટોન 2003, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 91–93; મોરીસ 1996 પણ જુઓ, પૃષ્ઠ 282).</ref> તદુપરાંત તેમના પતિ માટે સંપૂર્ણ સમયની ઝુંબેશ માટે રોઝ લો પાસેથી ગેરહાજરીની રજા પણ લીધી હતી. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=166}}</ref> આરકાન્સાસની પ્રથમ મહિલા તરીકે, હિલેરી ક્લિન્ટનનું નામ આરકાન્સાસ એજ્યુકેશનલ સ્ટાન્ડર્ડઝ કમિટીમાં 1983માં અધ્યક્ષ માટે લેવાયું હતં, જ્યાં તેમણે રાજ્યની અદાલતોએ મંજૂર કરેલ જાહેર શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં સુધારો કરવાની માંગ કરી હતી. <ref name="bernstein-170">{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=170–175.}} બર્નસ્ટેઇન દર્શાવે છે કે "શૈક્ષણિક સુધારા માટે રાજકીય લડાઇ... તે કદાચ તેમના જાહેર જીવનમાં તેઓ જ્યાં સુધી યુ.એસ. સેનેટમાં ચુંટાયા નહી ત્યાં સુધી તેમનું મહાન પૂર્ણ કાર્ય હતું."</ref><ref>{{Cite news |title=Hillary Clinton Guides Movement to Change Public Education in Arkansas |url=http://www.oldstatehouse.com/educational_programs/classroom/arkansas_news/detail.asp?id=528&issue_id=29&page=1 |date=Spring 1993 |publisher=[[Old State House (Little Rock)|Old State House Museum]] |access-date=2006-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060104114405/http://www.oldstatehouse.com/educational_programs/classroom/arkansas_news/detail.asp?id=528&issue_id=29&page=1 |archive-date=2006-01-04 |url-status=live }}</ref> ક્લિન્ટનના ગવર્નરપદા હેઠળના અનેક પ્રયત્નોમાંના એક પ્રયત્નમાં તેમણે ફરજિયાત શિક્ષક પરીક્ષણ અને અભ્યાસક્રમો અને વર્ગખંડના કદ માટે રાજ્યના ધોરણો સ્થાપિત કરવા માટે લાંબી છતા પણ સફળ એવી આરકાન્સાસ એજ્યુકેશન એસોસિયેશન સામે લડત ચલાવી હતી. <ref name="nyt012093mk"/><ref name="bernstein-170"/> 1985માં તેમણે પ્રિસ્કુલ યુથ (શાળા પૂર્વેના બાળકો) માટે આરકાન્સાસ હોમ ઇન્સ્ટ્રક્શન પ્રોગ્રામ પણ રજૂઆત કરી હતી, આ કાર્યક્રમ માતાપિતાને તેમના બાળકોને શાળાપૂર્વેની તૈયારીઓ અને સાક્ષરતામાં સહાય કરતો હતો. <ref>{{Cite book |author=Kearney, Janis F. |title=Conversations: William Jefferson Clinton, from Hope to Harlem |url=https://archive.org/details/conversationswil0000kear |publisher=Writing Our World Press |year=2006 |isbn=0976205815}} પૃષ્ઠ 295.</ref> તેમને 1983માં આરકાન્સાસ વુમન ઓફ ધ યરનું અને 1984માં આરકાન્સાસ મધર ઓફ ધ યર એવું નામ આપવામાં આવ્યું હતું. <ref>મોરીસ 1996, પૃષ્ઠ 330.</ref><ref>બ્રોક 1996, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 176–177.</ref> ક્લિન્ટન આરકાન્સાસના પ્રથમ મહિલા બન્યા ત્યારે પણ રોઝ લો ફર્મ સાથે કાયદાની પ્રેક્ટિસ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. તેમણે અન્ય ભાગીદારો કરતા ઓછી કમાણી કરી હતી, કેમ કે તેઓ ઓછા કલાકો માટેનું બીલ મૂકતા હતા,<ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠ 63.</ref> પરંતુ ત્યાં તેમણે અંતિમ વર્ષમાં 200,000 ડોલર કરતા પણ વધુ નાણાં બનાવ્યા હતા. <ref name="nyt022694">{{Cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A05E2DB163AF935A15751C0A962958260 |title=Rose Law Firm, Arkansas Power, Slips as It Steps Onto a Bigger Stage |publisher=The New York Times |author=Labaton, Stephen |date=1994-02-26}}</ref> તેઓ જવલ્લેજ અજમાયશી કામ કરતા હતા,<ref name="nyt022694"/> પરંતુ ફર્મે તેમને "રેઇનમેકર" (કંપની માટે ધંધો લાવનાર સફળ કર્મચારી) ગણાવ્યા હતા કારણ કે તેઓ ગ્રાહકો લાવ્યા હતા, જેનો થોડો ફાળો તેમને કંપનીને અપાવેલી પ્રતિષ્ઠાને અને તેમના કોર્પોરેટ બોર્ડ જોડાણોને જાય છે. <ref name="nyt022694"/> જો રાજ્યના ન્યાયમૂર્તિઓની નિમણૂંકમાં ભારે પ્રભાવશાળી રહ્યા હતા. <ref name="nyt022694"/> બીલ ક્લિન્ટનની 1986ની ગુબરનેટોરીયલ પુનઃચુંટણી ઝુંબેશમાં તેમના રિપબ્લિકન વિરોધીએ ક્લિન્ટન પર હિત સંઘર્ષનો આરોપ મૂક્યો હતો, કારણ કે રોઝ લો રાજ્યનો કારોબાર કરતું હતું; ક્લિન્ટને આ આરોપોને એવું કહેતા વળાંક આપ્યો હતો કે રાજ્યની ફી તેણીના નફાની ગણતરી પહેલા ચૂકવી દેવામાં આવી હતી. <ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 80–81.</ref> 1982થી 1988 સુધી, ક્લિન્ટન બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સમાં રહ્યા હતા, કેટલીકવાર ન્યુ વર્લ્ડ ફાઉન્ડેશનના અધ્યક્ષ તરીકે,<ref>{{Cite news |url=http://www.fair.org/index.php?page=1906 |title=Limbaugh Responds to FAIR |publisher=[[Fairness and Accuracy in Reporting|FAIR]] |date=1994-06-28 |access-date=2008-05-09}}</ref> જેમણે વિવિધ ન્યુ લેફ્ટ હિત જૂથોને ભંડોળ પૂરું પાડ્યું હતું. <ref>ટ્રોય 2006, પૃષ્ઠ 29.</ref> 1987 થી 1991 સુધી, તેઓ અમેરિકન બાર એસોસિયેશનના કમિશન ઓન વુમન ઇન ધ પ્રોફેસનના અધ્યક્ષ તરીકે રહ્યા હતા,<ref name="gvn-82">ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 82–84.</ref> જેમણે કાયદાના વ્યવસાયમાં જાતિ વાદ પરત્વે ભાર મૂક્યો હતો અને એસોસિયેશનને તેને નાથવા માટે પગલાં લેવા પ્રેર્યુ હતું. <ref name="gvn-82"/> 1988 અને 1991માં એમ બે વખત અમેરિકામાં 100 ભારે પ્રભાવશાળી વકીલોમાંના એક તરીકે ''નેશનલ લો જર્નલ'' માં દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. <ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 87–88.</ref> ક્લિન્ટને 1990માં ગવર્નર માટે આગળ ન ધપવું તેવું વિચારતા, હિલેરી તેમાં આગળ ધપવાનું વિચાર્યું હતું, પરંતુ તેમના અંગત સર્વેક્ષણ નકારાત્મક હતા અને અંતમાં તેઓ આગળ ધપ્યા હતા અને અંતિમ સમય માટે પુનઃચુંટાયા હતા. <ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠ 85; {{Harvnb|Bernstein|2007|pp=187–189}}</ref> ક્લિન્ટને આરકાન્સાસ ચિલ્ડ્રન્સ હોસ્પિટલ લીગલ સર્વિસીઝ (1988–1992)<ref name="findlaw">{{cite web |url=http://pview.findlaw.com/view/1708556_1 |title=Hon. Hillary Rodham Clinton |work=[[FindLaw]] |access-date=2007-05-31}}</ref>ના બોર્ડ પર અને ચિલ્ડ્રન્સ ડિફેન્સ ફંડ (અધ્યક્ષ તરીકે, 1986–1992) સેવા આપી હતી. <ref name="Whitehouse.gov"/><ref>{{cite web |url=http://www.childrensdefense.org/site/PageNavigator/People_Board_Emeritus |title=Board of Directors Emeritus |work=[[Children's Defense Fund]] |access-date=2007-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210055628/http://www.childrensdefense.org/site/PageNavigator/People_Board_Emeritus |archive-date=2007-02-10 |url-status=dead }}</ref> બિનનફાકારક સંસ્થાઓ સાથે તેમના પદોના ઉમેરામાં, તેમણે ટીસીબીવાય (1985–1992),<ref>{{Cite news |url=http://projects.washingtonpost.com/2008-presidential-candidates/hillary-clinton/ |title=Hillary Rodham Clinton |work=The Washington Post |access-date=2007-05-30 |archive-url=https://archive.is/20120717163837/http://projects.washingtonpost.com/2008-presidential-candidates/hillary-clinton/ |archive-date=2012-07-17 |url-status=live }} બાયો એન્ટ્રી.</ref> વોલ-માર્ટ સ્ટોર્સ (1986–1992)<ref name="vv052400">{{Cite news |title=Wal-Mart’s First Lady |url=http://www.villagevoice.com/news/0021,harkavy,15052,5.html |author=Harkavy, Ward |date=2000-05-24 |work=[[The Village Voice]] |access-date=2006-08-22 |archive-date=2008-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080618054322/http://www.villagevoice.com/news/0021,harkavy,15052,5.html |url-status=dead }}</ref> અને લાફાર્જ (1990–1992)ના કોર્પોરેટ બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ પર હોદ્દાઓ ધરાવ્યા હતા. <ref>{{Cite news |title=Vermonters to Hillary: Don't Tread on Us |url=http://www.7dvt.com/2005/vermonters-hillary-dont-tread-us |author=Picard, Ken |date=2005-05-04 |publisher=''[[Seven Days (newspaper)|Seven Days]]'' |access-date=2008-04-27 |archive-date=2008-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201124041/http://www.7dvt.com/2005/vermonters-hillary-dont-tread-us |url-status=dead }}</ref> ટીસીબીવાય અને વોલ માર્ટ આરકાન્સાસ સ્થિત કંપનીઓ હતી જે રોઝ લોની પણ ગ્રાહક હતી. <ref name="nyt022694"/><ref name="nyt052007"/> વોલ-માર્ટના બોર્ડ પર ક્લિન્ટન પ્રથમ મહિલા સભ્ય હતા, જેના કારણે અધ્યક્ષ સામ વોલ્ટોન પર મહિલાનું નામ મૂકવા માટે દબાણ વધાર્યું હતું. <ref name="nyt052007">{{Cite news |title=As a Director, Clinton Moved Wal-Mart Board, but Only So Far |url=http://www.nytimes.com/2007/05/20/us/politics/20walmart.html |author=Barbaro, Michael |date=2007-05-20 |work=The New York Times |access-date=2007-09-23 }}</ref> ફરી એક વખત, તેમણે વોલ-માર્ટને વધુ પર્યાવરણલક્ષી આચરણો હાથ ધરવા માટે સફળતાપૂર્વક દબાણ કર્યું હતું, જે કંપનીના સંચાલનમાં વધુને વધુ મહિલાઓને ઉમેરવા માટેની ઝુંબેશમાં મોટે ભાગે અસફળ હતું, અને તેઓ કંપનીની વિખ્યાત મજૂર સંગઠન વિરોધી આચરણો બાબતે મૌન હતા. <ref name="vv052400"/><ref name="nyt052007"/><ref name="abc013108">{{Cite news |url=http://abcnews.go.com/Blotter/Story?id=4218509 |title=Clinton Remained Silent As Wal-Mart Fought Unions |author=[[Brian Ross (journalist)|Ross, Brian]]; Sauer, Maddy; Schwartz, Rhonda |publisher=ABC News |date=2008-01-31 |access-date=2008-01-31}}</ref> === બીલ ક્લિન્ટનની 1992ની પ્રમુખપદની ઝુંબેશ === [[ચિત્ર:Hillary Clinton 1992.jpg|thumb|upright|right|alt=Black-and-white close-up photographic portrait of the same woman as in the top photo, in her forties and with shoulder-length blonde hair|હિલેરી રોધામ ક્લિન્ટન, 1992]] જ્યારે તેમના પતિ 1992માં ડેમોક્રેટિક પ્રમુખપદના નોમિનેશનમાટેના ઉમેદવાર બન્યા ત્યારે હિલેરી ક્લિન્ટને સૌપ્રથમ વખત સતત રાષ્ટ્રનું ધ્યાન મેળવ્યું હતું. ન્યુ હેમ્પશાયર પ્રાયમરી પહેલા, ટેબ્લોઇડ પ્રકાશને એવો દાવો પ્રકાશિત કર્યો હતો કે બીલ ક્લિન્ટન આરકાન્સાસની લોંજ ગાયિકા જેનીફર ફ્લાવર્સ સાથે પરણેત્તર પ્રણય ધરાવતા હતા. <ref>{{Cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE5D61E31F936A15752C0A964958260 |title=Clintons to Rebut Rumors on "60 Minutes" |work=The New York Times |date=1992-01-25}}</ref> તેના પ્રતિભાવમાં, ક્લિન્ટન્સ એકી સાથે ''60 મિનીટ'' સુધી દેખાયા હતા, જેમાં બીલ ક્લિન્ટને પ્રણય હોવાનો ઇનકાર કર્યો હતો પરંતુ "મારા લગ્નમાં અંતરાય ઊભો થઇ રહ્યો છે" તેવી બાબતને સમર્થન આપ્યું હતું. <ref>{{Cite news |url=http://www.washingtonpost.com/wp-srv/politics/special/clinton/stories/flowers012792.htm |title=In 1992, Clinton Conceded Marital 'Wrongdoing' |work=The Washington Post |date=1992-01-26}}</ref> સંયુક્ત દેખાવનો યશ તેમની ઝુંબેશમાં રાહત આપવાને જાય છે. <ref>ટ્રોય 2006, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 39–42; ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 94–96.</ref> ઝુંબેશ દરમિયાન હિલેરી ક્લિન્ટને ટેમ્મી વાયનેટ્ટ અને તેમના લગ્ન વિશેના દેખાવ અંગે <ref group="nb" name="ex05">1992ની ઝુંબેશ દરમિયાન જેનિફર ફ્લાવર્સના પ્રકરણ પર અંકુશ મેળવતા થયેલી રાજકીય નુકસાની દરમિયાન હિલેરી ક્લિન્ટને ''60 મિનીટ'' ના સંયુક્ત મુલાકાતમાં જણાવ્યું હતું કે, "હું અહીં એક નાની મહિલા ટેમ્મી વાયનેટ્ટ જેવી 'મારા માણસ તરીકે ઉભી રહેલી' તરીકે બેઠી નથી. હું તેમને ચાહુ છુ અને માન આપું છુ એટલે અહીં બેઠી છું, અને તેમણે અને અમે બન્નેએ સાથે મળીને જે સિદ્ધિઓ હાંસલ કરી છે તેના માટે હુ માન આપું છુ." કંટ્રી મ્યુઝિકના સંદર્ભો પરત્વે સંભવિત તિરસ્કારની લાગણીએ તરતજ એવી ટીકાને જન્મ આપ્યો હતો કે ક્લિન્ટન સાંસ્કૃતિક રીતે બહેરા છે અને ટેમ્મી વાયનેટ્ટ પોતાને ટિપ્પણીઓ ગમતી નથી કારણ કે તેમનું સુંદર ગીત "સ્ટેન્ડ બાય યોર મેન" પ્રથમ વ્યક્તિમાં લખાયું ન હતું. જુઓ કે {{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/7/newsid_4385000/4385582.stm |title=2000: Hillary Clinton is first First Lady in Senate |publisher=BBC News |date=2000-11-07 |access-date=2007-10-01}} વાયનેટ્ટે ઉમેર્યું હતું કે ક્લિન્ટને "દરેક સાચા કંટ્રી મ્યુઝિક ચાહક અને દરેક વ્યક્તિ કે જેણે 'પોતાની જાત માટે બનાવ્યું હતું' તેમજ કોણ પણ તેમને વ્હાઇટ હાઉસ લઇ ગયા ન હતા તેમની સામે નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી." જુઓ ટ્રોય 2006, પૃષ્ઠ 42. થોડા દિવસો બાદ, ''પ્રાઇમ ટાઇમ લાઇવ'' પર, હિલેરી ક્લિન્ટને વાયનેટ્ટની માફી માગી હતી. ક્લિન્ટને બાદમાં લખ્યું હતું કે તેણી શબ્દોની પસંદગીમાં બેદરકાર હતા અને "ટેમ્મી વાયનેટ્ટ તરફના સંદર્ભોનું પતન તાત્કાલિક થયું હતું {{ndash}} કેમ કે તે થવાને લાયક હતુ {{ndash}} અને અસંસ્કારી હતું." જુઓ ક્લિન્ટન 2003, પૃષ્ઠ 108. બાદમાં બે મહિલાઓએ તેમના મતભેદો નિવાર્યા હતા, જેમાં વાયનેટ્ટને ક્લિન્ટન માટે ભંડોળ ઊભુ કરતા જોવાયા હતા.</ref> અને ઘરે રહેતી અને રાંધતી અને ચા પીતી મહિલાઓ અંગે પરંપરાગત રીતે નકારાત્મક ટિપ્પણી કરી હતી, <ref group="nb" name="ex06">ટેમ્મી વાયનેટ્ટએ ટિપ્પણી કર્યાના બે મહિનાથી ઓછા ગાળામાં, હિલેરી ક્લિન્ટનને, તેઓ તેમના ગવર્નર પતિ વચ્ચે હેતુ શક્યતઃ સંઘર્ષ ટાળી શક્યા હોત કે કેમ તે અંગે અને રોજ લો કંપનીને આપેલા કામ અંગે પ્રશ્નોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, ત્યારે તેમણે નોંધ્યું હતું કે "હું મારા જીવનને ચલાવી શકું તે માટે મે શ્રેષ્ઠ કામ કર્યું છે ... તમે જાણો છો, કદાચ હું ઘરે રહી હોત અને રસોઇ અને ચા બનાવતી હોત, પરંતુ મે નક્કી કર્યું હતું કે મારા વ્યવસાયને સંતોષ આપે તેવું કામ કરવું, તેથી જ હું મારા પતિ પહેલા જાહેર જીવનમાં પ્રવેશી હતી" (ક્લિન્ટન 2003, પૃષ્ઠ 109). "રસોઇ અને ચા" આ નિવેદનનો એક ભાગ હતો જેણે હાઉસમેકર્સ બનવાનું પસંદ કર્યું હતું તેવી મહિલાઓ માટે ક્લિન્ટન તરફના દેખીતા અણગમાની સંસ્કૃતિ આધારિત ટીકાઓને જન્મ આપ્યો હતો; આ ટિપ્પણી વારંવારની ઝુંબેશ જવાબદારી બની હતી (બર્નસ્ટેઇન 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 205–206). તેના પરિણામે ક્લિન્ટને થોડા સુધારો કરવા માટે થોડી રાંધણ કળાની દરખાસ્ત કરી હતી અને બાદમાં પોતાની મનોવ્યથા લખી હતી: "તે ઉપરાંત, મે મારા જીવનમાં ઘણી વાર રસોઇ બનાવી છે અને ચા પણ રેડી છે!" (ક્લિન્ટન 2003, પૃષ્ઠ 109).</ref> જેને તેમની પોતાની કબૂલાતમાં ખોટા મંતવ્ય વિશે ગણવામાં આવે છે. બીલ ક્લિન્ટને જણાવ્યું હતુ કે પોતાને ચુંટવામાં રાષ્ટ્રને "એક જ કિંમતે બે ચીજ મળશે", જેમાં તેમણે તેમની પત્ની જે આગવી ભૂમિકા બજાવવાની હતી તેનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. <ref>બર્નસ 2008, પૃષ્ઠ 140.</ref> ડેનિયલ વોટ્ટેનબર્ગના ઓગસ્ટ 1992ના ''ધી અમેરિકન સ્પેક્ટેટર'' લેખ "ધી લેડી મેકબેથ ઓફ ધ લિટલ રોક"ના પ્રારંભથી હિલેરીની ભૂતકાળની વિચારધારા અને નૈતિક રેકોર્ડ સંકુચિત હૂમલા હેઠળ આવી ગયા હતા. <ref name="macbeth">{{Cite news |title=The Lady Macbeth of Little Rock |author=[[Daniel Wattenberg|Wattenberg, Daniel]] |work=The American Spectator |month=August |year=1992}}</ref> અન્ય મોટા પ્રકાશનોમાં ઓછામાં ઓછા વીસ બીજા લેખોએ રણ તેમની અને લેડી મેકબેથની વચ્ચે તુલના કરી હતી. <ref>બર્નસ 2008, પૃષ્ઠ 142.</ref> == યુનાઇટડે સ્ટેટ્સની પ્રથમ મહિલા == === પ્રથમ મહિલા તરીકેની ભૂમિકા === જ્યારે બીલ ક્લિન્ટને જાન્યુઆરી 1993માં પ્રેસિડેન્ટ તરીકે ઓફિસ સંભાળી ત્યારે હિલેરી રોધામ ક્લિન્ટન યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પ્રથમ મહિલા તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા અને જાહેરાત કરી હતી કે તેઓ તેમના નામના તેવા સ્વરૂપનો ઉપયોગ કરશે. <ref>{{Cite news |author=York, Anthony |url=http://www.salon.com/news/feature/1999/07/08/hillary/print.html |title=On her own |work=Salon |date=1999-07-08 |access-date=2007-07-14 |archive-date=2007-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071212184808/http://www.salon.com/news/feature/1999/07/08/hillary/print.html |url-status=dead }} તેમની જાહેરાતને મે ૧૯૯૩ ફિલ્મ વિડંબન ''હોટ શોટ્સ!'' માં વિડંબન કાવ્ય તરીકે લેવામાં આવી હતી.''પાર્ટ ડિઓક્સ'' , જેમાં દરેક મહિલા પાત્રોને "રોધામ" તરીકેનું વચ્ચેનું નામ આપવામાં આવ્યું હતું; જુઓ [http://www.imdb.com/title/tt0107144/fullcredits આઇએમડીબી એન્ટ્રી].</ref> અનુસ્નાતક ડિગ્રી<ref name="nyp103006">{{Cite news |url=http://www.nypost.com/seven/10302006/news/cextra/hillary_rodham_clinton_cextra_jasim_k__williams.htm |title=Hillary Rodham Clinton |author=Williams, Jasim K |work=[[New York Post]] |date=2006-10-30 |access-date=2008-04-27 |archive-date=2008-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919062250/http://www.nypost.com/seven/10302006/news/cextra/hillary_rodham_clinton_cextra_jasim_k__williams.htm |url-status=dead }} ક્લિન્ટને નિયમિત અભ્યાસ અને વિદ્વતાપૂર્ણ કાર્ય મારફતે અનુસ્નાતકની ડિગ્રી પ્રાપ્ત કરી હતી. એલેનોર રુઝવેલ્ટને અગાઉ અનુસ્નાતકની માનદ ડિગ્રીથી સન્માનીત કરવામાં આવ્યા હતા. ક્લિન્ટનના અનુગામી લૌરા બુશ અનસ્નાતક ડિગ્રી સાથેના બીજા પ્રથમ મહિલા બન્યા હતા. {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> અને વ્હાઇટ હાઉસમાં પ્રવેશવા ખતે પણ પોતાની વ્યાવસાયિક કારકીર્દી ધરાવનારા તેઓ સૌપ્રથમ પ્રથમ મહિલા હતા. <ref name="nyp103006"/> સામાન્ય રીતે પ્રથમ મહિલાની ઇસ્ટ વિંગમાં ઓફિસ હોવા ઉપરાંત વ્હાઇટ હાઉસની વેસ્ટ વિંગમાં પણ ઓફિસ ધરાવનાર તેઓ પ્રથમ મહિલા હતા. <ref name="nfll"/><ref>ટ્રોય 2006, પૃષ્ઠ 71.</ref> તેઓ નવી વહીવટીતંત્રમાં સંભાળપૂર્વક નિમણૂંકો કરનાર સૌથી અંદરના વર્તુળનો એક ભાગ હતા અને તેમની પસંદગીઓએ ઓછામાં ઓછા આગિયાર હોદ્દાઓ ભર્યા હતા અને ડઝન જેટલા તેનાથી ઉતરતી કક્ષાના હોદ્દાઓ ભર્યા હતા. <ref>ટ્રોય 2006, પૃષ્ઠ 68.</ref> ઇલેનોર રુઝવેલ્ટના બચાવમાં તેમને અમેરિકાના ઇતિહાસમાં અત્યંત ખુલ્લા સત્તાધરાવતા પ્રમુખ પત્ની તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. <ref>ટ્રોય 2006, પૃષ્ઠ xii.</ref><ref>{{Cite news |title=First Lady President? |author=[[Chidanand Rajghatta|Rajghatta, Chidanand]] |date=January—February 2004 |publisher=''Verve'' magazine }}</ref> [[ચિત્ર:Hrcfamily.jpg|thumb|left|alt=Man, same woman, and teenage girl walk across lawn after leaving a helicopter|ક્લિન્ટનનો પરિવાર મરીન વન પર 1993માં વ્હાઇટ હાઉસમાં આવી પહોંચ્યો હતો.]] કેટલાક ટીકાકારો જાહેર નીતિમાં પ્રથમ મહિલાની મધ્યસ્થ ભૂમિકાને અયોગ્ય ગણાવે છે. ટેકોદારો ભારપૂર્વક જણાવે છે કે ક્લિન્ટનની નીતિઓમાં ભૂમિકા વ્હાઇટ હાઉસના અન્ય સલાહકારોથી અલગ ન હતી અને તે મતદારો સારી રીતે જાણે છે કે તેઓ તેમના પતિના પ્રમુખપદામાં સક્રિય ભૂમિકા બજાવશે. <ref>{{Cite news |title=The First Lady: Homemaker or Policy-Maker? |url=http://www2.scholastic.com/browse/article.jsp?id=4647 |author=Peart, Karen N |publisher=Scholastic Press |access-date=2006-08-22 |archive-date=2011-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110902053752/http://www2.scholastic.com/browse/article.jsp?id=4647 |url-status=dead }}</ref> બીલ ક્લિન્ટનનું ઝુંબેશ વચન "એકની કિંમતે બે"ને કારણે વિરોધીઓ વ્યંગ્યાત્મક રીતે ક્લિન્ટનને "સહ-પ્રમુખો",<ref>{{Cite news |url=http://www.jewishworldreview.com/cols/greenberg071599.asp |title=Israel's new friend: Hillary, born-again Zionist |date=1999-07-15 |author=Greenberg, Paul |publisher=[[Jewish World Review]] |access-date=2006-08-22 }}</ref> અથવા કેટલીક વાર આરકાન્સાસ લેબલ "બિલારી". તરીકે સંબોધતા હતા. <ref name="nyt012093mk"/><ref>{{Cite news |url=http://itre.cis.upenn.edu/~myl/languagelog/archives/002610.html |title=A perilous portmanteau? |author=[[Benjamin Zimmer|Zimmer, Benjamin]] |publisher=[[Language Log]] |date=2005-11-01 |access-date=2006-08-22 }}</ref> પ્રથમ મહિલાની ભૂમિકા વિશે સંઘર્ષાત્મક ખ્યાલોનું દબાણ ક્લિન્ટનને રાજકીય રીતે પણ સક્રિય એવા એલેનોર રુઝવેલ્ટ સાથે "કાલ્પનિક ચર્ચા"માં ધકેલવા માટે પૂરતા હતા. <ref group="nb" name="ex07">એલેનોર રુઝવેલ્ટની "મસલતો"નો અહેવાલ સૌપ્રથમ 1996માં ''વોશિંગ્ટોન પોસ્ટ'' માં લેખક બોબ વુડવર્ડ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો હતો; તેની શરૂઆત તેમણે હિલેરી ક્લિન્ટનના પ્રથમ મહિલા તરીકેના સમયગાળાથી કરી હતી. જુઓ {{Cite news |url=http://www.nytimes.com/1996/06/25/us/mrs-clinton-calls-sessions-intellectual-not-spiritual.html |title=Mrs. Clinton Calls Sessions Intellectual, Not Spiritual |work=The New York Times |date=1996-06-25 |author=Clines, Francis X.}} 1994ની ચુંટણીમાં કોંગ્રેસ પરનો ડેમોક્રેટે અંકુશ ગુમાવવાને પગલે, ક્લિન્ટને નિષ્ણાતને જિયાન હ્યુસ્ટોનની માનવ તકની સેવાઓ માટે રાખ્યા હતા. હ્યુસ્ટોને રુઝવેલ્ટ જોડાણને અનુસરવા માટે ક્લિન્ટનને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું અને ક્લિન્ટન સાથે કોઇ માનસિક યુક્તિઓ અજમાવવામાં આવી નહી હોવાથી, ટીકાકારો અને રમૂજકારોએ તાત્કાલિક સુચન કર્યું હતું કે ક્લિન્ટન એલેનોર રુઝવેલ્ટ સાથે સેઆંસ(પ્રેતાત્મવાદિક ઘટનાઓની ચિકિત્સાની સભા) ધરાવતા હતા. વ્હાઇટ હાઉસે દર્શાવ્યું હતું કે આ રીતે માત્ર વિચારણાની કવાયત થઇ શકે છે અને બાદમાં એક ખાનગી તારણે સંકેત આપ્યો હતો કે મોટા ભાગની પ્રજા માને છે કે આ તમામ ફક્ત કાલ્પનિક વાતો જ હતી, જ્યારે બાકીના એવું માનતા હતા કે મૃત વ્યક્તિઓ સાથેની વાતચીત ખરેખર શક્ય છે. જુઓ {{Cite news |url=http://www.guardian.co.uk/Columnists/Column/0,5673,347240,00.html |author=[[Francis Wheen|Wheen, Francis]] | title=Never mind the pollsters |work=The Guardian |date=2000-07-26 |access-date=2007-10-02 | location=London}} તેમની 2003ની આત્મકથામાં ક્લિન્ટને આખા પ્રકરણને "એલેનોર સાથેની વાતચીત" એવું શિર્ષક આપ્યું છે, અને દર્શાવ્યું હતું કે "કાલ્પિનિક વાતચીત ચાલુ રાખવાનું ખરેખર માનસિક કવાયત માટે ઉપયોગી છે જે સમસ્યાઓનું પૃથ્થકરણ કરવામાં મદદ કરે છે, જો કે તેનો આધાર તમે જે વ્યક્તિને જોવાનું પસંદ કરો છો તેની પર છે. એલેનોર રુઝવેલ્ટ શ્રેષ્ઠ હતા [એક ટ્રાયલ બ્લેઝર તરીકે અને વિવાદાસ્પદ પ્રથમ મહિલા તરીકે]." (ક્લિન્ટન 2003, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 258–259)</ref> તેઓ જ્યારે વોશિંગ્ટન આવ્યા તે સમયથી તેમણે ધી ફેલોશીપના પ્રેયર ગ્રુપમાં આશ્રિતોને જોયા હતા, જેમાં સંકુચિત વોશિંગ્ટન વ્યક્તિઓની પત્નીઓ પણ હતી. <ref name="mj0907">{{Cite news |title=Hillary's Prayer: Hillary Clinton's Religion and Politics |url=http://www.motherjones.com/news/feature/2007/09/hillarys-prayer.html |work=Mother Jones |date=September/October 2007 |access-date=2007-10-10 |author=Joyce, Kathryn; Sharlet, Jeff}}</ref><ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=313–314}}</ref> એપ્રિલ 1993માં તેમના પિતાના અવસાનને કારણે થોડા ઘણા અંશે તેમણે જાહેરમાં મેથોડીસ્ટ યુક્તિઓ, ઉદાર ધાર્મક રાજકીય વિચારોના સમન્વયની જાહેરમાં માગ કરી હતી અને ''ટિક્કુન'' સંપાદક મિશાલ લર્નરના "અર્થોના રાજકારણ"એ એવું વ્યક્ત કર્યું હતું કે તેઓ અમેરિકાના "આત્માની સુતેલી માંદગી"ને જુએ છે અને તે સમાજને એ રીતે પુનઃઉજાગર કરશે કે નવી સહસ્ત્રાબ્દીમાં જતા માનવમાત્રનો વીસમી સદીમાં શો અર્થ થાય છે." <ref>{{Cite news |title=St. Hillary |author=[[Michael Kelly (editor)|Kelly, Michael]] |work=The New York Times Magazine |date=1993-05-23}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,978625,00.html |title=The Politics of What? |author=Painton, Priscilla |work=Time |date=1993-05-31 |access-date=2011-04-28 |archive-date=2013-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130813071159/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,978625,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130813071159/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,978625,00.html |date=2013-08-13 }}</ref> જાહેર જનતા કેન્દ્રિત અને સમય જતા વિકસ્યા હતા તેવા અન્ય સેગમેન્ટોમાં તેમના દિવસોમાં ફેશન પરત્વેનું બેધ્યાનપણું હતું,<ref>મારાનીસ 1995, પૃષ્ઠ 317.</ref> તેમને અત્યંત જુદા દર્શાવતા [[વર્લ્ડ વાઈડ વેબ|વર્લ્ડ વાઇડ વેબ]]ના પ્રારંભિક દિવસોમાં લોકપ્રિય સાઇટ અને કાયમ માટે જેનું પૃથ્થકરણ થતું આવ્યું છે તેવી પ્રથમ મહિલા તરીકેની તેમની કેશકલા,<ref>{{Cite book |author=[[Virginia Postrel|Postrel, Virginia]] |title=The Substance of Style: How the Rise of Aesthetic Value Is Remaking Commerce, Culture, and Consciousness |url=https://archive.org/details/substanceofstyle0000post |publisher=[[HarperCollins]] |year=2004 |isbn=0060933852}} પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 72–73.</ref><ref>{{cite news |url=http://archive.southcoasttoday.com/daily/03-96/03-02-96/1hair.htm |title=Forget the Primaries: Vote for Hillary's Hair |agency=Associated Press |date=1996-03-02 |access-date=2007-09-25}}</ref> થી લઇને 1998માં ''વોગ'' મેગેઝીનના આવરણ પરના તેમના દેખાવનો સમાવેશ થાય છે. <ref>ટ્રોય 2006, પૃષ્ઠ 1.</ref> === આરોગ્ય સંભાળ અને અન્ય નીતિ પગલાંઓ === {{See also|Clinton health care plan of 1993}} [[ચિત્ર:HillaryGallup1992-1996.PNG|thumb|300px|right|હિલેરી રોધામ ક્લિન્ટનનો ગેલપ પૂલ તરફેણકારી અને બિનતરફેણકારી રેટિંગ્સ, 1992–1996<સંદર્ભ નામ="ગેલપ-ચાર્ટ">ટેબલમાંની માહિતી [295]પરથી પ્રવાહ રેખા અને ઐતિહાસિક અર્થઘટનના સમર્થન માટે [296] પણ જુઓ </સંદર્ભ>[297][298][299]]] જાન્યુઆરી 1993માં, બીલ ક્લિન્ટને આરકાન્સાસ શૈક્ષણિક સુધારા માટેના તેમના પ્રયત્નોને જે સફળતા પ્રાપ્ત થઇ હતી તેવી સફળતાની આશા સાથે ટાસ્ક ફોર્સ ઓન નેશનલ હેલ્થ કેર રિફોર્મનું નેતૃત્વ કરવા માટે હિલેરી ક્લિન્ટનની નિમણૂંક કરી હતી.<ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=170–175}}</ref> તેમણે અંગત રીતે વિનંતી કરી હતી કે નોર્થ અમેરિકન ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ (NAFTA) (જેની ગુણવત્તા બાબતે તેઓ પણ બિનઉત્સાહી હતા) કરતા આરોગ્ય સંભાળ સુધારાને પસાર કરવા માટે અગ્રિમતા આપવી જોઇએ. <ref name="smith-117">{{Cite book | title=For Love of Politics: Inside the Clinton White House | url=https://archive.org/details/forloveofpolitic00smit_0 | first=Sally Bedell | last=Smith | authorlink=Sally Bedell Smith | publisher=[[Random House]] | year=2007 | isbn=1400063248 | page=[https://archive.org/details/forloveofpolitic00smit_0/page/131 117]}}</ref><ref name="gergen-280">{{Cite book | title=Eyewitness to Power: The Essence of Leadership Nixon to Clinton | url=https://archive.org/details/eyewitnesstopowe0000unse | first=David | last=Gergen | authorlink=David Gergen | publisher=[[Simon & Schuster]] | year=2000 | isbn= | page=[https://archive.org/details/eyewitnesstopowe0000unse/page/280 280]}}</ref> ટાસ્ક ફોર્સની ભલામણ ક્લિન્ટન હેલ્થ કેર પ્લાન તરીકે ઓળખાય છે, એક વ્યાપક દરખાસ્ત કે જેમાં રોજગારદાતાને અલગ આરોગ્ય જાળવણી સંસ્થાઓ મારફતે તેમના કર્મચારીઓને આરોગ્ય આવરણ પૂરુ પાડવાની જરૂરિયાત રહેશે. તેમના વિરોધીઓએ આ યોજનાને "હિલેરીકેર" તરીકે ગણાવીને હાંસી ઉડાવી હતી; તેની વિરુદ્ધમાં કેટલા વિરોધીઓ ઉગ્ર બની ગયા હતા અને જુલાઇ 1994 દરમિયાનની આ યોજનાને ટેકો આપતી બસ યાત્રા દરમિયાન તેમને તે સયમે બુલેટપ્રુફ વેસ્ટ પહેરવાની ફરજ પડી હતી. <ref name="bernstein-400">{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=400–402}}</ref><ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 139–140.</ref> આ યોજનાને હાઉસ કે સેનેટમાં ડેમોક્રેટ્સ અંકુશ ધરાવતા હોવા છતા પૂરતા પ્રાથમિક મતો મેળવી શકી ન હતી અને સપ્ટેમ્બર 1994માં આ દરખાસ્તને પજતી મૂકવામાં આવી હતી. <ref name="bernstein-400"/> ક્લિન્ટને બાદમાં તેમના પુ્સ્તક ''લિવીંગ હિસ્ટ્રી'' માં સમર્થન આપતા જણાવ્યું હતું કે તેમના રાજકીય ક્ષેત્રેના અનુભવની ખામીએ થોડા ઘણા અંશે તે હારમાં ફાળો આપ્યો હતો, પરંતુ તે સિવાય અન્ય પણ ઘણા પરિબળો તેના માટે જવાબદાર હતા. પ્રથમ મહિલાનું સંમતિ રેટીંગ, જે સામાન્ય રીતે તેમના પ્રથમ વર્ષમાં 50 ટકા જેટલું ઉંચુ રહેતું હતું તે એપ્રિલ 1994માં ઘટીને 44 ટકા અને સપ્ટેમ્બર 1994માં ઘટીને 35 ટકા થઇ ગયું હતું. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=240, 380, 530.}} તેમના ઇનકારમાં વ્હાઇટવોટર તપાસ પણ એક પરિબળ હતું.</ref> રિપબ્લિકનોએ ક્લિન્ટનની આરોગ્ય સંભાળ યોજનાને 1994ના વચગાળાની ચુંટણીની ઝુંબેશ મુદ્દો બનાવ્યો હતો,<ref>{{Cite news |url=http://www.pbs.org/newshour/forum/may96/background/health_debate_page3.html |title=A Detailed Timeline of the Healthcare Debate portrayed in 'The System' |month=May |year=1996 |publisher=PBS |work=[[The NewsHour with Jim Lehrer|NewsHour]] |access-date=2007-09-25 |archive-date=2007-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029030146/http://www.pbs.org/newshour/forum/may96/background/health_debate_page3.html |url-status=dead }}</ref> જેના લીધે રિપબ્લિકનોને હાઉસ ચુંટણીમાં ચોખ્ખી ત્રેપન બેઠકોનો અને સેનેટ ચુંટણીમાં સાત બેઠકોનો લાભ થયો હતો, અને બન્ને પર અંકુશ પ્રાપ્ત કર્યો હતો; ઘણા વિશ્લેષકો અને સર્વેક્ષણકારો ડેમોક્રેટ્સની હાર માટે ખાસ કરીને સ્વતંત્ર મતદારોમાં તેને મોટું પરિબળ માને છે. <ref>{{Cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,981987-2,00.html |title=The Once and Future Hillary |author=Carney, James |work=Time |date=1994-12-12 |access-date=2011-04-28 |archive-date=2013-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521075222/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,981987-2,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521075222/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,981987-2,00.html |date=2013-05-21 }}</ref> પરિણામે વ્હાઇટ હાઉસે નીતિની રચનામાં હિલેરી ક્લિન્ટનની ભૂમિકાને ઓછી કરવાની માગ કરી હતી. <ref>બર્નસ 2008, પૃષ્ઠ 141.</ref> શાશ્વત આરોગ્ય સંભાળના વિરોધીઓએ અન્યોની સમાન યોજનાઓ માટે નિંદાત્મક લેબલ તરીકે "હિલેરીકેર"નો ઉપયોગ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. <ref>{{Cite news |title=The Republican Who Thinks Big on Health Care |url=http://www.time.com/time/columnist/klein/article/0,9565,1137628,00.html |date=2005-12-04 |author=[[Joe Klein|Klein, Joe]] |work=Time |access-date=2006-08-22 |archive-date=2006-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060615090805/http://www.time.com/time/columnist/klein/article/0,9565,1137628,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060615090805/http://www.time.com/time/columnist/klein/article/0,9565,1137628,00.html |date=2006-06-15 }}</ref> [[ચિત્ર:Hrcraad.jpg|thumb|left|upright|alt=Same woman reads a book in a classroom to an African American boy in her lap, as an African American girl and two adults look on|ક્લિન્ટન એક શાળાની મૂલાકાત દરમિયાન બાળક સમક્ષ વાંચે છે]] ટેડ કેનેડી અને ઓરીન હેચ જેવા સેનેટરો સાથે 1997માં સ્ટેટ ચિલ્ડ્રન્સ હેલ્થ ઇન્સ્યોરન્સ પ્રોગ્રામને પસાર કરાવવામાં તેઓ એક બળ રહ્યા હતા, આ ફેડરલનો એવો પ્રયત્ન હતો કે જેમાં એવા બાળકોને રાજ્ય દ્વારા ટેકો પૂરો પાડવામાં આવતો હતો જેમના માતાપિતા તેમને આરોગ્ય આવરણ પૂરું પાડી શકે તેમ ન હતા અને એકક વખત તે કાયદો બની ગયો ત્યારથી તે કાર્યક્રમ અંતર્ગત બાળકોને આવરી લેવા માટે વ્યાપક પ્રયત્નો હાથ ધરવામાં આવ્યા હતા. <ref>{{Cite news |url=http://www.factcheck.org/elections-2008/giving_hillary_credit_for_schip.html |title=Giving Hillary Credit for SCHIP |author=Jackson, Brooks |publisher=[[FactCheck.org]] |date=2008-03-18 |access-date=2008-03-19 |archive-date=2008-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080322032750/http://www.factcheck.org/elections-2008/giving_hillary_credit_for_schip.html |url-status=dead }}</ref> તેમણે બાળપણની માંદગી સામે રાષ્ટ્રીયસ્તરે રસીકરણને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું અને વૃદ્ધ મહિલાઓને મેડીકેર દ્વારા પૂરું પાડવામાં આવેલા આવરણ સાથે છાતીનું કેન્સર શોધી કાઢવા માટે એક્સ-રે (મામોગ્રામ) કઢાવવા પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. <ref>{{cite web |url=http://clinton4.nara.gov/WH/EOP/First_Lady/html/generalspeeches/1995/5-1-95.html |title=Remarks by First Lady Hillary Rodham Clinton at Medicare Mammography Awareness Campaign Kick-off |author=Clinton, Hillary Rodham |publisher=[[The White House]] |date=1995-05-01 |access-date=2007-03-23 |archive-date=2016-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208054707/http://clinton4.nara.gov/WH/EOP/First_Lady/html/generalspeeches/1995/5-1-95.html |url-status=dead }}</ref> તેમણે નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ્સ ઓફ હેલ્થ પાસે પુરસ્થગ્રંથી કેન્સર અને બાળપણના [[અસ્થમા]] માટે સંશોધન ભંડોળ માટે સફળ માગણી કરી હતી. <ref name="nfll">{{cite web |title=First Lady Biography: Hillary Clinton |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=43 |publisher=National First Ladies' Library |access-date=2006-08-22 |archive-date=2012-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414204023/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=43 |url-status=dead }}</ref> ગલ્ફ વોરના નિવૃત્ત યોદ્ધાઓને અસર થયેલ માંદગીના અહેવાલોની તપાસ પ્રથમ મહિલાએ કરી હતી, જે ગલ્ફ વોર સિંડ્રોમ તરીકે જાણીતી બની હતી. <ref name="nfll"/> એટોર્ની જનરલ જેનેટ રેનો સાથે નળીને ક્લિન્ટને ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ જસ્ટીસ ખાતે ઓફિસ ઓન વાયોલન્સ અગેઇન્સ્ટ વુમનની રચના કરવામાં સહાય કરી હતી. <ref name="nfll"/> 1997માં, તેમણે એડોપ્શન એન્ડ સેઇફ ફેમિલીઝ એક્ટને આગળ ધપાવ્યો હતો અને આગેવાની લીધી હતી, જેને તેઓ પ્રથમ મહિલા તરીકેની સૌથી મહાન સિદ્ધિ તરીકે ગણાવે છે. <ref name="nfll"/><ref name="nyt102900c"/> 1999માં ફોસ્ટર કેર ઇન્ડિપેન્ડન્સ એક્ટને પસાર કરવામાં તેમણે અગત્યની ભૂમિકા બજાવી હતી, જેણે સંવર્ધન સંભાળમાંથી મોટા થતા ટીનેજરો માટે ફેડરલના હૂંડીયામણને બમણો કર્યો હતો. <ref name="nyt102900c">{{Cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A00E7D91730F93AA15753C1A9669C8B63 |title=Campaigns Soft-Pedal On Children and the Poor |author=Sengupta, Somini |work=The New York Times |date=2000-10-29 |access-date=2008-03-15}}</ref> પ્રથમ મહિલા તરીકે, ક્લિન્ટને અસંખ્ય વ્હાઇટ હાઉસ કોન્ફરન્સ યોજી હતી, જેમાં ચાઇલેડ કેર,(1997),<ref>{{Cite video |url=http://www.britannica.com/eb/art-75994 |title=Clinton, Hillary Rodham: Address to the White House Conference on Child Care |people=Clinton, Hillary Rodham |publisher=[[Encyclopædia Britannica Online]] |date=1997-10-23 |access-date=2007-09-25 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> અરલી ચાઇલ્ડહૂડ ડેવલપમેન્ટ એન્ડ લર્નીંગ (1997),<ref>{{cite web |url=http://www.ed.gov/PressReleases/04-1997/970417d.html |title=Remarks by the President and the First Lady at White House Conference on Early Child Development and Learning |author=Clinton, Hillary Rodham |publisher=[[U.S. Department of Education]] |date=1997-04-17 |access-date=2007-09-26 |archive-date=2007-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070807214842/http://www.ed.gov/PressReleases/04-1997/970417d.html |url-status=dead }}</ref> અને ચિલ્ડ્રન એન્ડ એડોલસેન્ટસ (2000)પરની કોન્ફરન્સનો સમાવેશ થાય છે. <ref>{{cite web |url=http://www.apa.org/ppo/issues/pfirstlady.html |title=White House Conference on Children and Adolescents |publisher=[[American Psychological Association]] |date=2000-04-26 |access-date=2007-09-26 |archive-date=2001-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010627090601/http://www.apa.org/ppo/issues/pfirstlady.html |url-status=dead }}</ref> આ ઉપરાંત તેમણે ટીનેજરો (2000)<ref>{{Cite news |url=http://archives.cnn.com/2000/ALLPOLITICS/stories/05/02/teen.summit/index.html |title=White House convenes conference on teen-agers |publisher=CNN |date=2000-05-02 |archive-date=2007-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070106133613/http://archives.cnn.com/2000/ALLPOLITICS/stories/05/02/teen.summit/index.html |access-date=2011-04-28 |url-status=dead }}</ref> પરની સૌપ્રથમ વ્હાઇટ હાઉસ કોન્ફરન્સ પણ આયોજન કર્યું હતું અને (2000)<ref>{{Cite news |url=http://archives.cnn.com/2000/ALLPOLITICS/stories/05/02/teen.summit/index.html |title=White House convenes conference on teen-agers |publisher=CNN |date=2000-05-02 |archive-date=2007-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070106133613/http://archives.cnn.com/2000/ALLPOLITICS/stories/05/02/teen.summit/index.html |access-date=2011-04-28 |url-status=dead }}</ref> સૌપ્રથમ પરોપકાર (1999) પરની વ્હાઇટ હાઉસ કોન્ફરન્સનું પણ આયોજન કર્યું હતું. <ref>{{Cite news |url=http://www.creators.com/opinion/hillary-clinton/talking-it-over-1999-10-27.html |title=Talking It Over |author=Clinton, Hillary Rodham |publisher=[[Creators Syndicate]] |date=1999-10-27 |access-date=2007-09-25 |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727233057/http://www.creators.com/opinion/hillary-clinton/talking-it-over-1999-10-27.html |url-status=dead }}</ref> ક્લિન્ટને આ સમયગાળામાં 79 દેશોનો પ્રવાસ કર્યો હતો,<ref name="nyt122607">{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2007/12/26/us/politics/26clinton.html |title=The Résumé Factor: Those 8 Years as First Lady |author=Healy, Patrick |work=The New York Times |date=2007-12-26 |access-date=2007-12-28}}</ref> જેમણે પ્રથમ મહિલા તરીકે સૌથી વધુ પ્રવાસ કરનાર પેટ નિક્સોનનો રેકોર્ડ તોડી નાખ્યો હતો. <ref>{{cite web |url=http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=38 |title=First Lady Biography: Pat Nixon |publisher=National First Ladies' Library |access-date=2007-10-18 |archive-date=2012-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509084238/http://www.firstladies.org/biographies/firstladies.aspx?biography=38 |url-status=dead }}</ref> તેમણે સલામતી મંજૂરીનું આયોજન અથવા નેશનલ સિક્યુરિટી કાઉન્સીલ બેઠકોમાં હાજરી આપી ન હતી, પરંતુ યુ.એસ. રાજકારણમાં હળવી સત્તા ભૂમિકા બજાવી હતી. <ref>{{Cite news | url=http://www.nytimes.com/2007/12/26/us/politics/26clinton.html |title=The Résumé Factor: Those 2 Terms as First Lady |author=Healy, Patrick |work=The New York Times |date=2007-12-26 |access-date=2009-01-14}}</ref> યુ.એસ. સ્ટેટ ડિપાર્ટમેન્ટની આજ્ઞા અનુસાર દક્ષિણ એશિયામાં માર્ચ 1995માં કરવામાં આવેલી પાંચ રાષ્ટ્રોની યાત્રા અને તેમના પતિ વિના તેમણએ [[ભારત]] અને [[પાકિસ્તાન]] સાથે સંબંધો સુધારવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી. <ref name="bern-419">{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=419–421}}</ref> ક્લિન્ટને જેની પર ભાર મૂક્યો હતો તેવા મહિલાઓન ઉત્થાનને કારણે મુશ્કેલી નડી હતી પરંતુ તેમણે જે દેશોમાં મૂલાકાત લીધી હતી ત્યાંથી તેમને હૂંફાળો પ્રતિભાવ પ્રાપ્ત થયો હતો અને અમેરિકન અખબારી વર્તુળો સાથે વધુ સારા સંબંધો વિકસાવ્યા હતા. <ref name="bern-419"/><ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 149–151.</ref> આ યાત્રા તેમના સ્થાપિત અનુભવ જેવી હતી અને તેમની રાજકારણમાં આખરી કારકીર્દીની ભાવિ સુચક હતી. <ref name="time-stateof"/> સપ્ટેમ્બર 1995માં બીજીંગમાં મહિલાઓ પરની ફોર્થ વર્લ્ડ કોન્ફરન્સ સમક્ષ પોતાના સંબોધનમાં દુનિયામાં અને [[ચીન|પીપલ્સ રિપબ્લિક ઓફ ચાઇના]]માં પણ મહિલાઓના દુરુપયોગવાળા આચરણનો બળપૂર્વક વિરોધ કરતા,<ref name="nyt090695">{{Cite news |author=Tyler, Patrick |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CEFDF133DF935A3575AC0A963958260 |title=Hillary Clinton, In China, Details Abuse of Women |work=The New York Times |date=1995-09-06}}</ref> જાહેર કર્યું હતું કે "માનવમાત્રથી અલગ મહિલાઓના અધિકારોની ચર્ચા લાંબા ગાળે સ્વીકાર્ય નથી"<ref name="nyt090695"/> અને પોતાની ટિપ્પણીઓ હળવી કરવા સામે ચાઇનીઝ દબાણનો પ્રતિકાર કર્યો હતો. <ref name="nyt122607"/> ઇસ્લામિસ્ટ ફંડામેન્ટાલિસ્ટ તાલીબાન દ્વારા અફઘાન સ્ત્રીઓ સામે જે આચરણ કરવામાં આવ્યું હતું તેની વિરુદ્ધમાં બોલનાર 1990ના અંત દરમિયાનમાં તેઓ અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યક્તિઓમાંના એક હતા. <ref>{{Cite book |title=[[Taliban: Islam, Oil and the New Great Game in Central Asia]] | author=[[Ahmed Rashid|Rashid, Ahmed]] |publisher=[[I.B. Tauris]] |year=2002 |isbn=1860648304}} પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 70, 182.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.feminist.org/research/report/94_toc.html |title=Feminist Majority Joins European Parliament's Call to End Gender Apartheid in Afghanistan |publisher=[[Feminist Majority]] |date=Spring 1998 |access-date=2007-09-26 |archive-date=2007-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070830042222/http://www.feminist.org/research/report/94_toc.html |url-status=dead }}</ref> પોતાના દેશમાં રાજકીય પ્રક્રિયામાં મહિલાઓની ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા સ્પોન્સર કરાયેલા આંતરરાષ્ટ્રીય પહેલ એવા વાઇટલ વોઇસીસની રચના કરવામાં તેમણે સહાય કરી હતી. <ref>{{cite web |url=http://www.vitalvoices.org/desktopdefault.aspx?page_id=8 |title=Vital Voices{{ndash}} Our History |year=2000 |publisher=[[Vital Voices]] |access-date=2007-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061231214756/http://www.vitalvoices.org/desktopdefault.aspx?page_id=8 |archive-date=2006-12-31 |url-status=live }}</ref> તે અને ક્લિન્ટનની પોતાની મૂલાકાતોએ મહિલાઓને પોતાને નોર્થન આયર્લેન્ડ પીસ પ્રોસેસમાં સાંભળવા માટે પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. <ref>{{Cite news |url=http://voices.washingtonpost.com/fact-checker/2008/01/clinton_and_northern_ireland.html |title=Clinton and Northern Ireland |author=[[Michael Dobbs (US author)|Dobbs, Michael]] |work=The Washington Post |date=2008-01-10 |access-date=2009-01-14 |archive-date=2008-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080918041336/http://voices.washingtonpost.com/fact-checker/2008/01/clinton_and_northern_ireland.html |url-status=dead }}</ref> === વ્હાઇટવોટર અને અન્ય તપાસો === વ્હાઇટવોટર વિવાદ ''ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ'' ના 1992ના પ્રમુખપદની ઝુંબેશ દરમિયાનના અહેવાલના પ્રકાશનને પગલે તેની તરફ માધ્યમોનું ધ્યાન ગયું હતું <ref name="nyt030892">{{Cite news |author=[[Jeff Gerth|Gerth, Jeff]] |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE5DD1F38F93BA35750C0A964958260 |title=Clintons Joined S.& L. Operator In an Ozark Real-Estate Venture |work=The New York Times |date=1992-03-08}}</ref> અને પ્રથમ મહિલા તરીકેના તેમના સમયગાળા તરફ માધ્યમોની નજર હતી. ક્લિન્ટનોએ તેમના 1970ના અંતમાં વ્હાઇટવોટર ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશનમાંના રોકાણો ગુમાવ્યા હતા;<ref name="gerth-72">ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 72–73.</ref> તેજ સમયે, તે રોકાણમાં તેમના ભાગીદારો જિમ અને સુસાન મેકડૌગલે, બચતો અને લોન સંસ્થા એવી મેડીસન ગેરંટીનું સંચાલન કર્યું હતું જેણે રોઝ લો ફર્મની કાનૂની સેવાઓ મેળવી હતી <ref name="gerth-72"/> કદાચ તેઓ અયોગ્ય રીતે વ્હાઇટવોટરની ખોટ ઓછી કરતા હતા. <ref name="nyt030892"/> મેડીસન ગેરંટી પણ બાદગમં નિષ્ફળ ગઇ હતી અને તેમના પતિ દ્વારા નિમવામાં આવેલા સ્ટેટ રેગ્યુલેટર સમક્ષ શક્ય હિત સંઘર્ષ રજૂ કરવામાં ક્લિન્ટનનું રોઝ ખાતેના કામની ઝીણવટભરી તપાસ કરવામાં આવી હતી ;<ref name="nyt030892"/> તેમણે દાવો કર્યો હતો કે તેમણે બેન્ક માટે ઓછામાં ઓછુ કામ કર્યું હતું. <ref name="cnn050696">{{Cite news |url=http://www.cnn.com/US/9604/13/whitewater.background/index.html |title=Whitewater started as 'sweetheart' deal |publisher=CNN |date=1996-05-06 |access-date=2007-10-04}}</ref> સ્વતંત્ર સલાહકાર રોબર્ટ ફિસ્ક અને કેન્નેથ સ્ટારે ક્લિન્ટનના કાનૂની બીલીંગ રેકોર્ડ સામે સમન્સ પાઠવ્યા હતા; તેમણે જણાવ્યું હતું કે તે રેકોર્ડ ક્યાં છે તે તેઓ જાણતા ન હતા. <ref name="pbs100797"/><ref name="gerth-158"/> બે વર્ષની તપાસ બાત પ્રથમ મહિલાના વ્હાઇટ હાઉસના બુક રુમમાંથી મળી આવ્યા હતા અને તપાસકર્તાઓને 1996માં સોંપવામાં આવ્યા હતા. <ref name="gerth-158">ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 158–160.</ref> વિલંબથી જોવામાં આવેલા રેકોર્ડઝે તીવ્ર રસ પેદા કર્યો હતો અને તે કેવી રીતે સામે આવ્યા અને તે ક્યાં હતા તેની બીજી તપાસ થઇ હતી;<ref name="gerth-158"/> ક્લિન્ટનના કર્મચારીઓએ આ સમસ્યાનું કારણ આરકાન્સાસના ગવર્નરના મકાનમાંથી વ્હાઇટ હાઉસના સ્ટોરેજ વિસ્તારમાં થતા સતત ફેરફારોને દર્શાવ્યુ હતુ. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=441–442}}</ref> 26 જાન્યુઆરીના રોજ રેકોર્ડ મળી આવ્યા બાદ ક્લિન્ટન ફેડરલ ગ્રાન્ડ જ્યુરી સમક્ષ ખુલાસો કરનારા સમન્સ મેળવનારા પ્રથમ મહિલા બનીને ઇતિહાસ સર્જ્યો હતો. <ref name="pbs100797">{{Cite news |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/arkansas/docs/recs.html |work=Once Upon a Time in Arkansas |title=Rose Law Firm Billing Records |publisher=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]] |date=1997-10-07 |access-date=2007-09-26}}</ref> વિવિધ સલાહકારોએ તપાસ કર્યા બાદ, અંતિમ અહેવાલ 2000માં જારી કરવામાં આવ્યો હતો જેમાં જણાવ્યું હતું કે ક્લિન્ટન ફોજદારી રાહે ખોટું કરવામાં સામેલ હતા તેના અપૂરતા પૂરાવાઓ હતા. <ref name="nyt092100"/> [[ચિત્ર:Hillary Clinton Bill Chelsea on parade.jpg|thumb|left|alt=Same teenage girl, man and woman walk down a broad street in wintertime, as security personnel trail and a crowd looks on|બીલ ક્લિન્ટનની ઓફિસમાં બીજી મુદતનો પ્રારંભ કરવા માટે ક્લિન્ટન પરિવારે પેનસિલ્વેનીયા એવેન્યુ ખાતે ઉદઘાટન દિવસ વોક ડાઉન કર્યું હતું.જાન્યુઆરી 20, 1997.]] અન્ય તપાસોએ હિલેરી ક્લિન્ટન જ્યારે પ્રથમ મહિલા હતા ત્યારે સ્થાન લીધુ હતું. "ટ્રાવેલગેટ" તરીકે જાણીતા બનેલા વ્હાઇટ હાઉસ ટ્રાવેલ ઓફિસના કર્મચારીના મે 1993ના ગોળીબારની તપાસ એવા આરોપો સાથે શરૂ હતી કે વ્હાઇટ હાઉસે આરકાન્સાસથી મિત્રો સામે કર્મચારીઓને બદલવાના બહાના તરીકે ટ્રાવેલ ઓફિસ કામગીરીમાં વ્હીઇટ હાઉસે ઓડીટેડ નાણાંકીય ગેરરીતિઓ આચરી હતી. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=327–328}}</ref> વ્હાઇટ હાઉસના બે વર્ષ જૂના મેમો 1996માં મળી આવતા હિલેરી ક્લિન્ટને ગોળીબારની યાજના ઘડી હતી કે કેમ અને તપાસકર્તાઓ સમક્ષ ગોળીબારમાં તેમની ભૂમિકા વિશે જે નિવેદનો આપ્યા હતા તે સાચા હતા કે કેમ તે તરફ તપાસને વધુ કેન્દ્રિત બનાવવામાં કારણભૂત બની હતી. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=439–444}}</ref><ref>{{Cite news |author=Johnson, David |title=Memo Places Hillary Clinton At Core of Travel Office Case|work=The New York Times|date=1996-01-05 |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A0DE2DA1239F936A35752C0A960958260}}</ref> 2000નો અંતિમ સ્વતંત્ર સલાહકારનો અહેવાલ ગોળીબારમાં તેમની સામલગીરી હોવા સાથે પૂર કરવામાં આવ્યો હતો અને જણાવ્યું હતું કે તેમણે "હકીકત ખોટા" નિવેદનો આપ્યા હતા, પરંતુ તે નિવેદનો ખોટા હતા તે તેઓ જાણતા હોવાના અપૂરતા પૂરાવાઓ હતા અથવા તેમના પગલાંઓ ગોળીબારમાં પરિણમશે તેવુ જાણતા હતા. <ref>{{Cite news |author=Hughes, Jane |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/802335.stm |title=Hillary escapes 'Travelgate' charges |publisher=BBC News |date=2000-06-23 |access-date=2007-08-16}}</ref> નાયબ વ્હાઇટ હાઉસ સલાહકાર વિન્સ ફોસ્ટરની જુલાઇ 1993માં આત્મહત્યાને પગલે એવા આરોપો મૂકવામાં આવ્યા હતા કે હિલેરી ક્લિન્ટને જે ફાઇલોને (વ્હાઇટવોટર અથવા અન્ય બાબતોને લગતી) નુકસાન થવાની શક્યતાઓ હતી તેને ફોસ્ટર્સની ઓફિસમાંથી તેમના મૃત્યુ થયાની રાત્રિએ દૂર કરવાના હુકમો આપ્યા હતા. <ref>{{Cite news |url=http://www.pbs.org/newshour/bb/whitewater/june96/senate_report_6-18.html |title=Opening the Flood Gates? |publisher=[[The NewsHour with Jim Lehrer|NewsHour]] |date=1996-06-18 |access-date=2007-09-26 |archive-date=2007-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926213724/http://www.pbs.org/newshour/bb/whitewater/june96/senate_report_6-18.html |url-status=dead }}</ref> સ્વતંત્ર સલાહકાર કેનેથ સ્ટારે તેની તપાસ કરી હતી અને 1999 સુધીમાં તેમના સ્ટાફે કોઇ કેસ કરવાનો નથી તેવું જણાવવા છતા સ્ટારે તપાસ ખુલ્લી રાખી હોવાના અહેવાલ મળ્યા હતા. <ref>{{Cite news |url=http://www.washingtonpost.com/wp-srv/politics/special/clinton/stories/shadow061599.htm |title=A Prosecutor Bound by Duty |author=[[Bob Woodward|Woodward, Bob]] |work=The Washington Post |date=1999-06-15}}</ref> સ્ટારના અુગામી રોબર્ટ રેએ 2000માં આખરી વ્હાઇટવોટર અહેવાલો જારી કર્યા હતા, આ બાબતે હિલેરી ક્લિન્ટન સામે કોઇ દાવાઓ કરવામાં આવ્યા ન હતા. <ref name="nyt092100">{{Cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E01E6DF103BF932A1575AC0A9669C8B63 |title=Statement by Independent Counsel on Conclusions in Whitewater Investigation |work=The New York Times |date=2000-09-21 |access-date=2007-10-04}}</ref> માર્ચ 1994માં અખબારી અહેવાલોએ 1978-1979માં કેટલ ફ્યુચર્સ ટ્રેડીંગમાંથી તેમનો અનુમાનીત નફો દર્શાવ્યો હતો;<ref>{{Cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E01E2DB1F3DF93BA25750C0A962958260 |title=Top Arkansas Lawyer Helped Hillary Clinton Turn Big Profit |author=[[Jeff Gerth|Gerth, Jeff]]; and others |work=The New York Times |date=1994-03-18}}</ref> હિત સંઘર્ષના દબાણ અને લાંચ છૂપાવવાને કારણે આરોપો મૂકવામાં આવ્યા હતા,<ref name="wsj102600"/> અને વિવિધ વ્યક્તિઓએ તેમના ટ્રેડીંગ અહેવાલોનું પૃથ્થકરણ કર્યું હતું, પરંતુ કોઇ ઔપચારીક તપાસ હાથ ધરવામાં આવી ન હતી અને તેમની પર કંઇ પણ ખોટુ કરવાનો આરોપ કદીયે મૂકવામાં આવ્યો ન હતો. <ref name="wsj102600">{{Cite news |author=[[Claudia Rosett|Rosett, Claudia]] |url=http://www.opinionjournal.com/columnists/cRosett/?id=65000476 |title=Hillary's Bull Market |work=The Wall Street Journal |date=2000-10-26 |access-date=2007-07-14}}</ref> ટ્રાવેલગેટ તપાસએક ફણગો ફૂટ્યો હતો, જેમાં વ્હાઇટ હાઉસે અયોગ્ય રીતે ભૂતપૂર્વ રિપબ્લિકન વ્હાઇટ હાઉસના કર્મચારીઓ પરના એફબીઆઇનો ભૂતકાળ ધરાવતા અહેવાલોમાં અયોગ્ય રીતે એક્સેસ કર્યો હતો, તેવું જૂન 1996માં શોધી કાઢવામાં આવ્યું હતું, આ સમગ્ર ઘટનાને "ફાઇલગેટ" કહેવામાં આવે છે. <ref name="cnn072800"/> એવા પણ આરોપો થયા હતા કે હિલેરી ક્લિન્ટે આ ફાઇલનો માટે વિનંતી કરી હતી અને તેમણે વ્હાઇટ હાઉસ સિક્યુરિટી તરફ જવા માટે બિનસત્તાવાર વ્યક્તિને ભાડે રાખી લેવાની ભલામણ કરી હતી. <ref>{{Cite news |url=http://www.cnn.com/ALLPOLITICS/1998/04/01/filegate/index.html |title='Filegate' Depositions Sought From White House Aides |publisher=CNN |date=1998-04-01 |access-date=2007-09-26}}</ref> 2000 ફાઇનલ સ્વતંત્ર સલાહકાર અહેવાલમાંથી એવું બહાર આવ્યું હતું કે હિલેરી ક્લિન્ટનની કોઇ ભૂમિકા હતી અથવા આ બાબતે કોઇ પણ ગેરવર્તણૂંક કરવામાં આવી હોય તેવા કોઇ નોંધપાત્ર અથવા વિશ્વસનીય પૂરાવાઓ હાથ લાગ્યા ન હતા. <ref name="cnn072800">{{Cite news |url=http://archives.cnn.com/2000/ALLPOLITICS/stories/07/28/clinton.filegate/ |title=Independent counsel: No evidence to warrant prosecution against first lady in 'filegate' |publisher=CNN |date=2000-07-28 |access-date=2007-09-26 |archive-date=2010-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529015957/http://archives.cnn.com/2000/ALLPOLITICS/stories/07/28/clinton.filegate/ |url-status=dead }}</ref> === લેવિન્સ્કી કૌભાંડ === [[ચિત્ર:HillaryGallup1997-2000.PNG|thumb|330px|right|હિલેરી રોધામ ક્લિન્ટનના ગેલપ પૂલ તરફેણકારી અને બિનતરફેણકારી રેટિંગ્સ, 1997–2000<સંદર્ભ નામ="ગેલપ-ચાર્ટ"/>[408][409][410]]] 1998માં, ક્લિન્ટનનો સંબંધ ત્યારે ભારે અટકળોનો વિષય બની ગયો હતો જ્યારે, તપાસમાંથી બહાર આવ્યું કે પ્રેસિડેન્ટને વ્હાઇટ હાઉસની ઇન્ટર્ન મોનિકા લેવિન્સ્કી સાથે લગ્નોત્તર જાતીય સંબંધો છે.<ref>ટ્રોય 2006, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 176–177.</ref> લેવિન્સ્કી કૌભાંડની આસપાસની ઘટનાઓ આખરે બીલ ક્લિન્ટનના મહાભિયોગમાં પરિણમી હતી. જ્યારે તેમના પતિ વિશે જાહેરમાં આરોપો મૂકવામાં આવ્યા ત્યારે, હિલેરી ક્લિન્ટને જણાવ્યું હતું કે તે "વિશાળ રાઇટ વિંગ કાવતરા "નું પરિણામ છે,<ref>ટ્રોય 2006, પૃષ્ઠ 183.</ref> તેમજ લેવિન્સ્કી આરોપોને તેમના પતિ દ્વારા ખોટું થયું હોવાને બદલે ક્લિન્ટનના રાજકીય શત્રુઓ<ref group="nb" name="ex08">ક્લિન્ટન આરકાન્સાસ પ્રોજેક્ટ અને તેના સ્થાપક રિચાર્ડ મેલોન સ્કેઇફ, કેનેથ સ્ટારના સ્કેઇફ સાથેના જોડાણ, રિગનરી પબ્લિશીંગ અને તેના લ્યુસીયાન ગોલ્ડબર્ગ અને લિન્ડા ટ્રીપ, જેરી ફોલવેલ, અને અન્યો સાથેના જોડાણોનો ઉલ્લેખ કરતા હતા. જુઓ {{Cite news |url=http://www.cnn.com/ALLPOLITICS/1998/02/02/time/kirn.html |title=Persecuted or Paranoid? A look at the motley characters behind Hillary Clinton's 'vast right-wing conspiracy' |author=[[Walter Kirn|Kirn, Walter]] |work=Time |date=1998-02-09}}</ref> દ્વારાના લાંબા, આયોજિત, શ્રેણીયુક્ત સહયોગાત્મક આરોપો ગણાવ્યા હતા. તેમણે બાદમાં જણાવ્યું હતું કે તેમના પતિના એવા પ્રારંભિક દાવા કે કોઇ પ્રણય થયો નથી તેને કારણે તેઓ ગેરમાર્ગે દોરાયા હતા. <ref>ટ્રોય 2006, પૃષ્ઠ 187.</ref> પ્રેસિડેન્ટ ક્લિન્ટનના લેવિન્સ્કી સાથેના સંબંધોના પૂરાવાઓ નિર્વીવાદ બન્યા ત્યારે, ત્યારે તેણીએ તેમના લગ્ન તરફના વચનની પુનઃખાતરી આપતું એક નિવેદન જારી કર્યું હતું,<ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=517}}</ref> પરંતુ ખાનગી રીતે કહેવાય છે કે તેણી તેમની તરફ ભારે રોષે ભરાયા હતા <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=512, 518}}</ref> અને તેણી લગ્નમાં બંધાઇ રહેવા માગે છે કે કેમ તે અચોક્કસ હતું. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=521}}</ref> આ ઘટના બાદ હિલેરી ક્લિન્ટનના વિવિધ જાહેર પ્રતિભાવો હતા: કેટલી મહિલાઓએ તેમની શક્તિના વખાણ કર્યા હતા, કેટલાકે પોતાના પતિની અસમજ વર્તણૂંકનો શિકાર થવા સામે દયા બતાવી હતી જ્યારે અન્યોએ તેણીના પતિના મર્યાદાભંગ સામે મદદગાર રહેવા બાબતે ટીકા કરી હતી, જ્યારે હજુ પણ અન્યોએ તેણીને નિષ્ફળ લગ્નને ભલાઇની રીતે જે રીતે ટકાવી રહ્યા હોવાનો અથવા પોતાના રાજકીય પ્રભાવનું સંવર્ધન કરી રહ્યા હોવાનો આરોપ મૂક્યો હતો.<ref name="gerth-195"/> આ ઘટનાઓ બહાર આવવાની સાથે તેમનું જાહેર સંમતિ રેટિંગ વધીને આશરે 70 ટકાની આસપાસ પહોંચી ગયું હતું, જે તે વખત સુધીમાં સૌથી વધુ હતું. <ref name="gerth-195">ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠ 195.</ref> તેમના 2003ના સંસ્મરણોમાં લગ્ન ટકાવી રાખવાના તેણીના નિર્ણય માટે “દાયકાઓથી અસ્તિત્વમા રહેલા પ્રેમ”ને જવાબદાર ગણાવતા ઉમેરે છે કે: "મને કોઇ વધુ સારી રીતે જાણતું નથી અને કોઇ પણ મને જેમ બીલ હસે છે તેમ હસાવી શકતું નથી. આ વર્ષો પછી પણ તેઓ હજુ પણ અત્યંત રસપ્રદ, શક્તિશાળી અને સંપૂર્ણપણે જીવંત વ્યક્તિ, તેમના જેવાને હું આજ દિન સુધી મળ્યો નથી." <ref>ક્લિન્ટન 2003, પૃષ્ઠ 75</ref> === પરંપરાગત ફરજો === ક્લિન્ટને પગલા લીધા હતા અને તેઓ સેવ અમેરિકાઝ ટ્રેઝર્સના સ્થાપક અધ્યક્ષ હતા, તે એક રાષ્ટ્રીય પ્રયત્ન હતો જે ઐતિહાસિક ચીજો અને સ્થળોને જીવંત રાખવા માટે ફેડરલના ભંડોળ સાથે મેળ ખાતો હતો. <ref>{{cite web |url=http://www.saveamericastreasures.org/about.htm |title=Save America's Treasures{{ndash}} About Us |publisher=[[Save America's Treasures]] |access-date=2007-03-23 |archive-date=2007-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071228125335/http://www.saveamericastreasures.org/about.htm |url-status=dead }}</ref> તેમાં ફ્લેગ કે જે "ધી સ્ટાર સ્પેન્ગલ્ડ બેનર " અને કેન્ટોન, ઓહાયોમાં પ્રથમ મહિલા ઐતિહાસિક સ્થળની પ્રેરણા આપતો હતો. <ref name="nfll"/> તેઓ વ્હાઇટ હાઉસ મિલેનીયમ કાઉન્સીલ ના વડા હતા,<ref>{{Cite news |url=http://archives.cnn.com/1999/ALLPOLITICS/stories/12/31/clinton.kickoff.02/ |title=Clinton toasts 2000 at White House VIP dinner |publisher=CNN |date=1999-12-31 |access-date=2007-09-26}}</ref> અને મિલેનીયમ ઇવનીંગ્સનું આયોજન કર્યું હતું,<ref>{{cite web |url=http://clinton4.nara.gov/Initiatives/Millennium/evenings.html |title=Millennium Evenings |publisher=[[White House Millennium Council]] |access-date=2008-06-20 |archive-date=2008-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080513073528/http://clinton4.nara.gov/Initiatives/Millennium/evenings.html |url-status=dead }}</ref> શ્રેણીબંધ પ્રવચનો કે જેણે ભવિષ્યના અભ્યાસો ની ચર્ચા કરી હતી, જેમાંનું એક વ્હાઇટ હાઉસ ખાતેથી સૌપ્રથમ જીવંત એકી સાથેનું લેબકાસ્ટમાં પરિણમ્યુ હતુ. <ref name="nfll"/> ક્લિન્ટને ત્યાં પ્રથમ સ્થાપત્ય બગીચાનું પણ સર્જન કર્યું હતું, જેમાં જેકલીન કેનેડી ગાર્ડનમાંના મ્યુઝિયમોના વિશાળ સમકાલીન આર્ટ લોનોના અમેરિકન કામોનું નિદર્શન કર્યું હતું. <ref>{{cite web |url=http://clinton4.nara.gov/WH/EOP/First_Lady/html/generalspeeches/1996/1-5-96.html |title=Remarks By First Lady Hillary Rodham Clinton at The Sculpture Garden Reception |publisher=[[The White House]] |date=1996-01-05 |access-date=2007-03-23 |archive-date=2017-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216180032/https://clinton4.nara.gov/WH/EOP/First_Lady/html/generalspeeches/1996/1-5-96.html |url-status=dead }}</ref> વ્હાઇટ હાઉસમાં, ક્લિન્ટને સમકાલીન અમેરિકન કારીગરોના દાનમાં અપાયેલ હેન્ડીક્રાફ્ટ મૂક્યા હતા, જેમ કે પોટ્ટેરી અને ગ્લાસવેરને સ્ટેટ રુમમાં ઉપર નીચે નિદર્શનમાં મૂક્યા હતા. <ref name="nfll"/> જેમ્સ મોનરોના સમયગાળામાં ઐતિહાસિક રીતે વિશ્વસનીય ગણાતા બ્લ્યુ રુમ,<ref>{{Cite book |author=Graff, Henry Franklin |title=The Presidents: A Reference History |publisher=[[Simon & Schuster]] |year=2002 |isbn=0684312263}} પી. લીલી.</ref> 19મી સદીના કાળમાં પ્રેસીડેન્શિયલ સ્ટડીમાં ટ્રીટી રુમ<ref name="rae">{{Cite book |last=Lindsay |first=Rae |title=The Presidents' First Ladies |url=https://archive.org/details/presidentsfirstl0000lind_y6w5 |publisher=R & R Writers/Agents |year=2001 |isbn=0965375331}} પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 248–249.</ref>ના પુનઃ શણગાર અને [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|વર્લ્ડ વોર II]] દરમિયાનમાં મેપ રુમ કેવો દેખાતો હતો તેના પુનઃશણગારના ઉત્થાનને તેમણે જોયું હતું. <ref name="rae"/> ક્લિન્ટને વ્હાઇટ હાઉસ ખાતે મોટી ઘટનાઓનું આયોજન કર્યું હતું જેમ કે સેઇન્ટ પેટ્રિક ડે પ્રારંભ, મૂલાકાતે આવનારા ચાઇનીઝ પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિઓને સરકારી જમણ, સમકાલીન મ્યુઝિક કોન્સર્ટ જેણે જાહેર શાળાઓમાં સંગીત શિક્ષણ માટે ભંડોળ એકત્ર કર્યું હતુ, 21મી સદીના અંતે નવા વર્ષની ઉજવણી અને નવેમ્બરમાં વ્હાઇટ હાઉસના બસ્સોવર્ષના સન્માનમાં સરકારી જમણ. <ref name="nfll"/> == 2000ની સેનેટની ચુંટણી == {{Main|United States Senate election in New York, 2000}} ન્યુ યોર્કના લાંબા ગાળાથી સેવા આપતા યુનાઇટેડ સ્ટેટસ સેનેટર ડેનિયલ પેટ્રિક મોયનીહાને , નવેમ્બર 1998માં તેમની નિવૃત્તિ જાહેર કરી હતી. ન્યુ યોર્કના પ્રતિનિધિ ચાર્લ્સ બી. રાંગેલ સહિતની વિવિધ આગળ પડતી ડેમોક્રેટિક વ્યક્તિઓએ ક્લિન્ટનને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેનેટ 2000ની ચુંટણીમાં મોયનીહાનની ખુલ્લી બેઠક માટે આગળ વધવા ક્લિન્ટનને અરજ કરી હતી. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=530}}</ref> એક વખત તેમણે આગળ વધવા માટે વિચારી લીધા બાદ ક્લિન્ટને ચપ્પાકૂઆ, ન્યુ યોર્ક, ન્યુ યોર્ક સિટીની ઉત્તરે સપ્ટેમ્બર 1999માં ઘર ખરીદ્યું હતું. <ref>{{Cite news |author=[[Adam Nagourney|Nagourney, Adam]] |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9503E5D8153AF930A3575AC0A96F958260 |title=With Some Help, Clintons Purchase a White House |work=The New York Times |date=1999-09-03}}</ref> તેઓ ચુંટાયેલી ઓફિસ માટે ઉમેદવાર બનનારા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પ્રથમ મહિલા બન્યા હતા. <ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠ 204.</ref> પ્રારંભમાં, ક્લિન્ટને ચુંટણીમાં પોતાના રિપબ્લિકન વિરોધી તરીકે ન્યુ યોર્ક સિટીના મેયર રુડી ગિયુલિયાનીનો સામનો કરવો પડશે તેવી આશા સેવી હતી. જોકે ગિયુલિયાનીને પુરસ્થગ્રંથી કેન્સરનું નિદાન થયા બાદ મે 2000માં આ સ્પર્ધામાંથી પાછી પાની કરી હતી અને તેમના વ્યક્તિગત જીવનમાં આવતા ફેરફારો જાહેર બની ગયા હતા અને ક્લિન્ટનને તેના બદલે ન્યુ યોર્કના બીજા કોંગ્રેશનલ ડિસ્ટ્રીક્ટને રજૂ કરતા યુનાઇટેડ હાઇસ ઓફ રિપ્રેઝન્ટેટીવના રિપબ્લિકન સભ્ય એવા રિક લેઝીયોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. સમગ્ર ઝુંબેશ દરમિયાન વિરોધીઓએ ક્લિન્ટન પર કાર્પેટબેગીંગનો આરોપ મૂક્યો હતો, કેમ કે તેઓ કદી ન્યુ યોર્ક રહ્યા ન હતા કે આ સ્પર્ધા પહેલા રાજ્યના રાજકારણમાં ભાગ લીધો ન હતો. ક્લિન્ટને રાજ્યમાં દરેક કાઉન્ટીની મૂલાકાત દ્વારા પોતાની ઝુંબેશનો નાના જૂથની રચનાના “શ્રવણ યાત્રા”માં પ્રારંભ કર્યો હતો. <ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠ 210.</ref> તેમની ઝુંબેશ દરમિયાન તેમણે પરંપરાગત રિપબ્લિકન અપસ્ટેટ ન્યુ યોર્ક પ્રદેશોમાં નોંધપાત્ર સમય આપ્યો હતો. <ref name="historic win">{{Cite news |url=http://archives.cnn.com/2000/ALLPOLITICS/stories/11/07/senate.ny/ |title=Hillary Rodham Clinton scores historic win in New York |publisher=CNN |date=2000-11-08 |access-date=2006-08-22 |archive-date=2005-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050911191159/http://archives.cnn.com/2000/ALLPOLITICS/stories/11/07/senate.ny/ |url-status=dead }}</ref> ક્લિન્ટને તે વિસ્તારોમાં આર્થિક સ્થિતમાં સુધારો કરવાની હાકલ કરી હતી, તેમજ તેમની મુદતમાં 200,000 રોજગારીઓ પૂરી પાડવાનું વચન આપ્યું હતું. તેમની યોજનામાં રોજગારીના સર્જન પર ટેક્સ ક્રેડિટ અને ખાસ કરીને હાઇ ટેક ક્ષેત્રને ઉદ્યોગ રોકાણ પ્રોત્સાહનનો સમાવેશ થતો હતો. તેમણે કોલેજ ટ્યુશન અને લાંબા ગાળાની સંભાળ માટે વ્યક્તિગત વેરા કાપની જાહેરાત કરી હતી. <ref name="historic win"/> આ સ્પર્ધાએ રાષ્ટ્રીય સ્તરે ધ્યાન ખેંચ્યુ હતું. ક્લિન્ટનની અંગત જગ્યામાં દેખીતી રીતે આક્રમણ કરીને સપ્ટેમ્બરની ચર્ચા દરમિયાન મોટી મૂર્ખામી કરી હતી, જેમાં તેઓ ભંડોળ ઊભુ કરવાના કરવાના કરાર તેમને સહી કરાવવાનો પ્રયત્ન કરાયો હતો. <ref name="gerth-213"/> ક્લિન્ટન અને લેઝીયોની ઝુંબેશ તેમજ તેની સાથે ગિયુલિયાનીના પ્રારંભિક પ્રયત્નો પાછળ સંયુક્ત રીતે વિક્રમી 90 મિલીયનનો ખર્ચ કરાયો હતો. <ref name="nyt121300">{{Cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E04E1DB133FF930A25751C1A9669C8B63 |title=Lazio Sets Spending Mark for a Losing Senate Bid |author=Levy, Clifford J | work=The New York Times |date=2000-12-13 |access-date=2008-02-22}}</ref> ક્લિન્ટને 7 નવેમ્બર, 2000ના રોજ ચુંટણી જીતી લીધી હતી, જેમાં 55 ટકા અને લેઝીયોને 43 ટકા મતો મળ્યા હતા. <ref name="gerth-213">ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 212–213.</ref> તેમણે 3 જાન્યુઆરી 2001ના રોજ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેનેટર તરીકેના સોગંદ લીધા હતા. == યુનાઇટેડ સ્ટેટસ સેનેટર == {{Main|Senate career of Hillary Rodham Clinton}} === પહેલું સત્ર === [[ચિત્ર:ClintonSenate.jpg|thumb|upright|left|પ્રમુખ ક્લિન્ટન અને પુત્રી ચેલ્સા જુએ છે તેમ ઓલ્ડ સેનેટ ચેમ્બરમાં વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ અલ ગોરે દ્વારા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેનેટર તરીકે હિલેરી રોધામ ક્લિન્ટનની શપથવિધી. 3 જાન્યુઆરી 2001]] [[ચિત્ર:Hillary Rodham Clinton.jpg|thumb|right|યુ.એસ. સેનેટર તરીકે ક્લિન્ટનના સત્તાવાર ફોટો]] સેનેટમાં પ્રવેશતા, ક્લિન્ટને ઓછો જાહેર પરિચય રાખ્યો હતો અને બન્ને પક્ષોના સેનેટરો સાથે સંબંધ બાંધ્યો હતો. <ref>{{Cite news |url=http://www.csmonitor.com/2003/0310/p01s01-uspo.html |title=Clinton's quiet path to power |author=Chaddock, Gail Russell |work=[[Christian Science Monitor]] |date=2003-03-10 |access-date=2006-08-22 }}</ref> તેમણે સેનેટ પ્રેયર બ્રેકફાસ્ટમાં નિયમિત ભાગીદાર બનીને ધર્મ તરફ વળેલા સેનેટરો સાથે જોડાણની રચના કર હતી. <ref name="mj0907"/><ref name="Bernstein1">{{Harvnb|Bernstein|2007|p=548}}</ref> ક્લિન્ટને પાંચ સેનેટ કમિટીઓ માટે સેવા આપી છે: કમિટી ઓન બજેટ (2001–2002),<ref name="umich">{{cite web |url=http://www.lib.umich.edu/govdocs/congress/sncom012.html |title=Senate Temporary Committee Chairs |publisher=[[University of Michigan]] Documents Center |date=2001-05-24 |access-date=2007-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070707064827/http://www.lib.umich.edu/govdocs/congress/sncom012.html |archive-date=2007-07-07 |url-status=dead }}</ref> કમિટી ઓન આર્મ્ડ સર્વિસીઝ (2003થી),<ref name="hwar">{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2007/05/29/magazine/03Hillary-t.html |title=Hillary's War |work=The New York Times Magazine |date=2007-05-29 |access-date=2007-05-30 |author=[[Jeff Gerth|Gerth, Jeff]]; [[Don Van Natta, Jr.|Van Natta Jr., Don]]}}</ref> કમિટી ઓન એનવાયર્નમેન્ટ એન્ડ પબ્લિક વર્કસ (2001થી),<ref name="umich"/> કમિટી ઓન હેલ્થ, એજ્યુકેશન, લેબર એન્ડ પેન્શન્સ (2001થી)<ref name="umich"/> અને સ્પેશિયલ કમિટી ઓન એજીંગ .<ref name="hccom">{{cite web |url=http://clinton.senate.gov/senate/committees/index.cfm |title=Committees |publisher=Official Senate web site |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011195718/http://clinton.senate.gov/senate/committees/index.cfm |access-date=2011-04-28 |url-status=dead }}</ref> તેઓ કમિશન ઓન સિક્યુરિટી એન્ડ કોઓપરેશન ઇન યુરોપ ના પણ કમિશનર છે <ref>{{cite web |url=http://www.csce.gov/index.cfm?FuseAction=AboutCommission.Commissioners&CFID=3874739&CFTOKEN=75235387 |title=About the Commission: Commissioners |publisher=[[Commission on Security and Cooperation in Europe]] |access-date=2007-09-29 |archive-date=2009-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090103052420/http://www.csce.gov/index.cfm?FuseAction=AboutCommission.Commissioners&CFID=813748&CFTOKEN=79881044 |url-status=dead }}</ref> (2001થી).<ref>{{Cite news |url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/2001/200109.shtml |title=Senate, House appoint Helsinki commissioners |work=The Ukrainian Weekly |date=2001-05-20 |access-date=2007-09-29 |archive-date=2017-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018060914/http://www.ukrweekly.com/old/archive/2001/200109.shtml |url-status=dead }}</ref> 11 સપ્ટેમ્બર, 2001ના હૂમલાઓને પગલે ક્લિન્ટને ન્યુ યોર્ક સિટીમાં સુધારા પ્રયત્નો માટે અને તેમના રાજ્યમાં સલામતીમાં સુધારાઓ માટે ભંડોળ મેળવવાની માંગ કરી હતી. ન્યુ યોર્કના વરિષ્ઠ સેનેટર ચાર્લ્સ શૂમેર સાથે કામ કરતા, તેઓ વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરની સાઇટના પુનઃવિકાસ માટે 21 અબજ ડોલરનું ઝડપથી ભંડોળ મેળવવામાં મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો. <ref name="Bernstein1"/><ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 231–232.</ref> પરિણામે તેમણે 9/11ના પ્રથમ રિસ્પોન્ડર્સ દ્વારા સામનો કરવામાં આવતા આરોગ્યના મુદ્દાઓની તપાસ કરવામાં અગ્રણી ભૂમિકા બજાવી હતી. <ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 238–239.</ref> ક્લિન્ટને ઓક્ટોબર 2001માં યુએસએ પેટ્રોઇટ એક્ટ માટે મત આપ્યો હતો. 2005માં જ્યારે આ કાયદાનું પુનઃનવીનીકરણ કરવાનું થયું ત્યારે, તેમણે માર્ચ 2006માં પુનઃનવીનીકરણ કાયદામાં સમાધાન કરવાની તરફેણમાં મત આપતા પહેલા તેની સાથે સંબંધિત કેટલાક સિવીલ લિબર્ટીઝ પર ધ્યાન આપવા માટે કામ કર્યું હતું, <ref>{{cite web |url=http://www.senate.gov/~clinton/news/statements/details.cfm?id=249895 |title=Statement of Senator Hillary Rodham Clinton on the USA Patriot Act Reauthorization Conference Report |publisher=Official Senate web site |date=2005-12-16 |archive-date=2008-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080214165103/http://www.senate.gov/~clinton/news/statements/details.cfm?id=249895 |access-date=2011-04-28 |url-status=live }}</ref> જેણે વિશાળ મહત્તમ ટેકો પ્રાપ્ત કર્યો હતો. <ref>{{cite web |url=http://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_lists/roll_call_vote_cfm.cfm?congress=109&session=2&vote=00029 |title=U.S. Senate Roll Call Votes 109th Congress - 2nd Session ... On the Conference Report (H.R. 3199 Conference Report) |publisher=[[United States Senate]] |date=2006-03-02 |access-date=2008-04-24 }}</ref> ક્લિન્ટને અફઘાનિસ્તાનમાં 2001માં યુ.એસ. લશ્કરી પગલાંને એમ કહેતા મજબૂત ટેકો આપ્યો હતો કે તાલીબાન સરકાર હેઠળ ત્રાસ ભોગવેલી અફઘાન સ્ત્રીઓની જિંદગી સુધારવાની સાથે આતંકવાદને નાથવાની આ તક છે. <ref>{{Cite news |title=New Hope For Afghanistan's Women |url=http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,185643,00.html |work=Time |author=Clinton, Hillary |date=2001-11-24 |access-date=2006-08-22 |archive-date=2008-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080727020014/http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,185643,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080727020014/http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,185643,00.html |date=2008-07-27 }}</ref> ક્લિન્ટને ઓક્ટોબર 2002 ઇરાક વોર રિસોલ્યુશન (ઇરાક યુદ્ધ ઠરાવ)ની તરફેણમાં મતદાન કર્યું હતું, જે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પ્રેસિડેન્ટ જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ.બુશને [[ઈરાક|ઇરાક]] સામે લશ્કરી દળોનો ઉપયોગ કરવાની સત્તા આપતો હતો, રાજદ્વારી પ્રયત્નો સાથે અનુસરણ કર્યા બાદ યુનાઇટેડ નેશન્સ સિક્યુરિટી કાઉન્સીલ રિસોલ્યુશનને દબાણ કરવા માટે આ પ્રકારનું પગલું જરૂરી હોય છે. ઇરાક વોર (યુદ્ધ) શરૂ થયા બાદ, ક્લિન્ટને ત્યાં રહેલા અમેરિકન ટુકડીઓની મૂલાકાત લેવા માટે ઇરાક અને અફઘાનિસ્તાનનો પ્રવાસ કર્યો હતો. ફેબ્રુઆરી 2005માં ઇરાકની મૂલાકાત દરમિયાન ક્લિન્ટને નોધ્યું હતું કે બળવાખોરો અગાઉ યોજાયેલી ડેમોક્રેટિકની ચુંટણીઓમાં અંતરાય ઊભો કરવામાં નિષ્ફળ ગયા હતા અને દેશનો તે ભાગ સારી રીતે કામ કરતો હતો. <ref>{{Cite news |title=Clinton says insurgency is failing |url=http://www.usatoday.com/news/world/iraq/2005-02-19-iraq-senators_x.htm |agency=Associated Press|work=[[USA Today]] |date=2005-02-19 |access-date=2006-08-29 }}</ref> યુદ્ધમાં ઉતારવામાં આવેલા નિયમિત અને અનામત દળોમાં ઘટાડો થતો હતો તેવુ નોંધતા તેમણે તણાવ ઓછો કરવા માટે 80,000 સૈનિકોનો ઉમેરો કરીને નિયમિત યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ આર્મી ના કદમાં વધારો કરવા કાયદો અમલી બનાવ્યો હતો.<ref>{{Cite news |title=Clinton wants increase in size of regular Army |date=2005-07-14 |work=[[The Buffalo News]] |access-date=2006-08-22 |author=Turner, Douglas }} (મુક્ત નથી)</ref> 2005ના અંતમાં, ક્લિન્ટને જણાવ્યું હતું કે ઇરાકમાંથી તાત્કાલિક પાછી પાની ભૂલ ગણાશે, તેમજ બુશની “જ્યાં સુધી કામ પૂરુ ન થાય ત્યાં સુધી” ત્યાંજ રહેવાની અપીલ પણ ગેરમાર્ગે દોરનારી હતી, કેમ કે તે ઇરાકીઓને “તેમની પોતાની જાતની સંભાળ નહી લેવાનું ખુલ્લુ આમંત્રણ આપતી હતી.” <ref>{{Cite news |title=Hillary Clinton says immediate withdrawal from Iraq would be 'a big mistake' |agency=Associated Press |work=[[The San Diego Union-Tribune]] |date=2005-11-21 |url=http://www.signonsandiego.com/news/world/iraq/20051121-1341-hillaryclinton-iraq.html |author=Fitzgerald, Jim |access-date=2009-05-09 }}</ref> તેમનું વલણ ડેમોક્રેટિક પાર્ટીમાં રહેલા લોકોમાં રોષનું કારણ બન્યું હતું, જેઓ તરત જ પાછી પાની કરી લેવાની તરફેણમાં હતા. <ref>{{Cite news |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/12/11/AR2005121100846.html |title=Hillary Clinton Crafts Centrist Stance on War |work=The Washington Post |author=Balz, Dan |page=A01 |date=2005-12-12 |access-date=2006-08-22 }}</ref> ક્લિન્ટને નિવૃત્ત યોદ્ધાઓ માટે આરોગ્ય લાભો જાળવી રાખવાની અને તેમાં સુધારો કરવાની બાબતને ટેકો આપ્યો હતો અને વિવિધ લશ્કરી બેઝને બંધ કરવા સામે જૂથબંધી અપનાવી હતી. <ref>{{Cite news |title=Hillary's Military Offensive |url=http://www.newsweek.com/id/51434 |author=Meadows, Susannah |date=2005-12-12 |work=Newsweek |access-date=2006-08-22 }}</ref> [[ચિત્ર:HillaryGallup2001-2009.gif|thumb|300px|right|હિલેરી રોધામ ક્લિન્ટનના ગેલપ પૂલ તરફેણકારી અને બિનતરફેણકારી રેટિંગ્સ, 2001–2009<સંદર્ભ નામ="ગેલપ-ચાર્ટ"/>[493][494][495]]] સેનેટર ક્લિન્ટને બુશના બે મોટા કપકાપ પેકેજોની વિરુદ્ધમાં મતદાન કર્યું હતું, ઇકોનોમિક ગ્રોવ્થ એન્ડ ટેક્સ રિલીફ રિકંસીલેશન એક્ટ ઓફ 2001 અને જોબ્સ એન્ડ ગ્રોવ્થ ટેક્સ રિલીફ રિકંસીલેશન એક્ટ ઓફ 2003. <ref name="pvs-hrc"/> ક્લિન્ટને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ તરીકે જોહ્ન જી. રોબર્ટસના 2005ના સમર્થન અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સુપ્રીમ કોર્ટમાં સેમ્યુઅલ એલિટોના 2006ના સમર્થન વિરુદ્ધમાં મતદાન કર્યું હતું. <ref>{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2008/05/28/us/politics/28judges.html |title=Stark Contrasts Between McCain and Obama in Judicial Wars |author=Lewis, Neil A. |work=The New York Times |date=2008-05-28 |access-date=2008-11-30}}</ref> 2005માં, ક્લિન્ટને વિવાદાસ્પદ વિડીયો ગેઇમ''[[Grand Theft Auto: San Andreas]]'' માં દર્શાવવામાં આવેલા ગુપ્ત સેક્સ દ્રશ્યોની તપાસ કરવા માટે ફેડરલ ટ્રેડ કમિશનની માગ કરી હતી. <ref>{{Cite news |title=Clinton wades into GTA sex storm |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/4682533.stm |date=2005-07-14 |publisher=BBC News |access-date=2006-08-29 }}</ref> સેનેટર જો લાઇબરમેન અને ઇવાન બેહ સાથે તેમણે ફેમિલી એન્ટરટેઇનમેન્ટ પ્રોટેક્શન એક્ટ રજૂ કર્યો હતો, જેનો ઉદ્દેશ વિડીયો ગેઇમ્સમાં મળી આવતી અયોગ્ય માહિતી થી રક્ષણ કરવાનો હતો. 2004 અને 2006માં ક્લિન્ટને સમાન લિંગી લગ્ન પર પ્રતિબંધની માંગ કરતા ફેડરલ મેરેજ એમેન્ડમેન્ટ વિરુદ્ધ મતદાન કર્યું હતું. <ref name="pvs-hrc">{{cite web |url=http://www.votesmart.org/voting_category.php?can_id=55463 |title=Senator Hillary Rodham Clinton - Voting Record |publisher=[[Project Vote Smart]] |access-date=2008-04-14 |archive-date=2008-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401034034/http://www.votesmart.org/voting_category.php?can_id=55463 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.msnbc.msn.com/id/13181735/ |title=Gay marriage ban defeated in Senate vote |agency=Associated Press |publisher=MSNBC |date=2006-06-07 |access-date=2008-04-14 |archive-date=2008-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080421144849/http://www.msnbc.msn.com/id/13181735/ |url-status=dead }}</ref> અમેરિકન સંકુચિતવાદની વિરુદ્ધમાં “પ્રગતિકારક આંતરમાળખું” સ્થાપવાની ઇચ્છા સાથે, ક્લિન્ટને વાટાઘાટોમાં રચનાત્મક ભૂમિકા બજાવી હતી જે 2003માં ભૂતપૂર્વ ક્લિન્ટન વહીવટીતંત્રના કર્મચારી વડા જોહ્ન પોડેસ્ટાના સેન્ટર ફોર અમેરિકન પ્રોગ્રેસની સ્થાપનામાં પરિણમ્યુ હતુ, જેણે 2003માં સ્થપાયેલી સિટીઝન્સ ફોર રિસ્પોન્સીબીલીટી એન્ડ એથિક્સ ઇન વોશિંગ્ટન સાથે સહાયોની વહેંચણી કરી હતી અને ક્લિન્ટનના ભૂતપૂર્વ હરીફ ડેવિડ બ્રોકના 2004માં રચાયેલા મિડીયા મેટર્સ ફોર અમેરિકાને સલાહ આપી હતી. <ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 267-269, 313, 401.</ref> 2004 સેનેટ ચુંટણીઓ ને પગલે તેઓએ રોજબરોજના રાજકીય સંદેશાઓના સંચાલન માટે સેનેટ વોર રુમનું સર્જન કરવા માટે નવા ડેમોક્રેટિક સેનેટ નેતા હેરી રેઇડને સફળતાપૂર્વક વેગ આપ્યો હતો. <ref>ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 267-269</ref> === 2006ની પુનઃચુંટણી ઝુબેશ === {{Main|United States Senate election in New York, 2006}} નવેમ્બર 2004માં, ક્લિન્ટને જાહેરાત કરી હતી કે તેમને બીજી સેનેટ મુદતની ઇચ્છા છે. રિપબ્લિકન નોમિનેશન માટે અગાઉના આગળપડતા એવા વેસ્ટચેસ્ટર કાઉન્ટી ડિસ્ટ્રીક્ટ એટર્ની જિયાની પિરોએ કેટલાક મહિનાઓની નબળી ઝુંબેશ બાદ સ્પર્ધામાંથી પાછી પાની કરી હતી. <ref>{{Cite news |url=http://www.cnn.com/2005/POLITICS/12/21/ny.pirro/index.html |title=Sen. Clinton's GOP challenger quits race |publisher=CNN |date=2005-12-21 |author=Hirschkorn, Phil |access-date=2006-08-22 }}</ref> ક્લિન્ટને યુદ્ધવિરોધી કાર્યકર્તા જોનાથન તાસિની સામે વિરોધ પક્ષો પર ડેમોક્રેટિક નોમિનેશન પર સરળતાથી વિજય મેળવ્યો હતો. <ref>{{Cite news |title=GOP Primary Turnout Was Lowest In More Than 30 Years|work=Newsday |date=2006-09-17}}</ref> ક્લિન્ટનના સામાન્ય ચુંટણીઓમાં આખરી વિરોધી વિવિધ ત્રીજા પક્ષોના ઉમેદવારો સાથે ઉમેદવાર અને યોન્કર્સના ભૂતપૂર્વ મેયર જોહ્ન સ્પેન્સર હતા. તેમણે 7 નવેમ્બર 2006ના રોજ 67 ટકા મતો સાથે ચુંટણી જીતી હતી, અને સ્પેન્સરને 21 ટકા મતો મળ્યા હતા, <ref>{{Cite news |url=http://www.elections.state.ny.us/NYSBOE/elections/2006/general/2006_ussen.pdf |title=New York State Board of Elections, General Election Results |publisher=New York State |date=2006-12-14 |access-date=2006-12-16 |format=PDF |archive-date=2008-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216023747/http://www.elections.state.ny.us/NYSBOE/elections/2006/general/2006_ussen.pdf |url-status=dead }}</ref> જેમાં દરેક પરંતુ ન્યુ યોર્કની 62 કાઉન્ટીઓનો પણ સમાવેશ થતો હતો. <ref>{{Cite news |work=Newsweek |url=http://www.newsweek.com/id/44273 |title=Is America Ready? |date=2006-12-25 |access-date=2007-09-27}}</ref> ક્લિન્ટને તેમની ચુંટણી પાછળ 36 મિલીયન ડોલર ખર્ચ્યા હતા, 2006ની ચુંટણીમા સેનેટના કોઇ પણ ઉમેદવાર કરતા વધુ હતા. કેટલાક ડેમોક્રેટ્સે એક જ તરફની સ્પર્ધા માટેના ઘણા ખર્ચ બદલ તેમની ટીકા કરી હતી, જ્યારે કેટલાક ટેકેદારોને એ ચિંતા હતી કે તેમણે 2008માં શક્યતઃ પ્રમુખપદના બીડ માટે વધુ ભંડોળ રાખ્યું ન હતું. <ref>{{Cite news |author=Kornblut, Anne E. |coauthors=Zeleny, Jeff |work=The New York Times |title=Clinton Won Easily, but Bankroll Shows the Toll |date=2006-11-21}} પૃષ્ઠ A1.</ref> તે પછીના મહિનાઓમાં તેમણે પોતાના પ્રમુખપદની ઝુંબેશ માટે સેનેટ ભંડોળમાંથી 10 મિલીયન ડોલર તબદિલ કર્યા હતા. <ref name="cnn040107">{{Cite news |url=http://www.cnn.com/2007/POLITICS/04/01/clinton.money/index.html |title=Record millions roll in for Clinton White House bid |date=2007-04-01 |publisher=CNN |access-date=2007-04-02}}</ref> === બીજી મુદત === [[ચિત્ર:Hillary Clinton at the Senate Armed Services Committee.jpg|thumb|right|નેવી એડમિરલ માઇક મુલેન જ્યારે સેનેટ સશસ્ત્ર સેવા કમિટી સાથે તેમનું 2007ની સમર્થન સૂનાવણી દરમિયાન પ્રતિભાવ આપતા હતા ત્યારે નેવલ ઓપરેશન્સના વડા તરીકે સેનેટર ક્લિન્ટન સાંભળતા હતા.]] ક્લિન્ટને 2007ના ઇરાક વોર ટુકડી વધારાનો વિરોધ કર્યો હતો. <ref>{{Cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/02/18/ap/politics/mainD8NBQ8H80.shtml |title=Senate GOP foils debate on Iraq surge|agency=Associated Press|publisher=[[CBS News]] |date=2007-02-17 |access-date=2008-04-27 }} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> માર્ચ 2007માં તેમણે યુદ્ધ ખર્ચ ખરડાની તરફેણમાં મતદાન કર્યું હતું, જે પ્રેસિડેન્ટ બુશ નિશ્ચિત સમયમર્યાદામાં ઇરાકમાંથી ટુકડીઓને પાછી ખેંચવાનો પ્રારંભ કરતા હતા તેના માટે જરૂરી હતું; તે મોટે ભાગે પક્ષ<ref>{{Cite news |title=Bush Repeats Veto Threat on Spending Bill That Includes Iraq Withdrawal Timetable |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,262042,00.html |publisher=Fox News |date=2007-03-28 |access-date=2008-04-27 }}</ref> દ્વારા જ પસાર થઇ ગયો હતો પરંતુ અંતે તો પ્રેસિડેન્ટ દ્વારા સંમતિ અપાઇ હતી. મે 2007માં સમાધાન યુદ્ધ ભંડોળ ખરડાએ પરત બોલાવવની છેલ્લી તારીખ રદ કરી હતી પરંતુ સેનેટે 80-14 મતો દ્વારા ઇરાકી સરકાર માટે વિકાસ માપદંડને ભંડોળ પૂરું પાડવા માટે રાખવામાં આવ્યું હતું અને તેની પર બુશના હસ્તાક્ષર થયા હતા; તેની વિરુદ્ધમાં મતો આપનારાઓમાં ક્લિન્ટન એક હતા. <ref>{{Cite news |url=http://www.cnn.com/2007/POLITICS/05/24/iraq.funding/index.html |title=House, Senate pass war funding bill |publisher=CNN |date=2007-05-25 |access-date=2009-05-09}}</ref> ક્લિન્ટને સપ્ટેમ્બર 2007માં જનરલ ડેવીડ પેટ્રાઇયસના ઇરાકની પરિસ્થિતિ પરના કોંગ્રેસને અપાયેલા અહેવાલને એમ કહેતા પ્રતિભાવ આપ્યો હતો કે “હું માનું છું કે તમે અમને જે અહેવાલ પૂરો પાડો છો તેમાં અમાન્યતાને રદ કરવાની ઇચ્છાની ખરેખર જરૂર છે”. <ref>{{Cite news |url=http://www.nysun.com/national/clinton-spars-with-petraeus-on-credibility/62426/ |title=Clinton Spars With Petraeus on Credibility |author=Lake, Eli |work=The New York Sun |date=2007-09-12 |access-date=2009-05-09}}</ref> માર્ચ 2007માં, યુ.એસ. એટર્ની વિવાદની બરતરફીના પ્રતિભાવમાં ક્લિન્ટને એટર્ની જનરલ ઓલબર્ટો ગોન્ઝેલ્સને રાજીનામુ આપવા બોલાવ્યા હતા. <ref>{{Cite news |title=Hillary Clinton Calls for Gonzales' Resignation |url=http://abcnews.go.com/GMA/story?id=2948538&page=1 |publisher=ABC News |date=2007-03-13 |access-date=2007-03-24 }}</ref> મે અને જૂન 2007માં ઉચ્ચ હોદ્દાઓ ધરાવનારાઓ વિશે ઉગ્ર ચર્ચા કરાયેલ વ્યાપક કાયમી વસવાટ સુધારણા ખરડો કે જે સિક્યોર બોર્ડર્સ, ઇકોનોમિક ઓપોર્ચ્યુનિટી અને ઇમીગ્રેશન એક્ટ ઓફ 2007 તરીકે ઓળખાય છે, તેમાં ક્લિન્ટને ખરડાના સમર્થનમાં વિવિધ મતો નાખ્યા હતા, જે આખરે મત દ્વારા ચર્ચા બંધ કરાવવામાં નિષ્ફળ ગયા હતા. <ref>{{cite web |url=http://www.senate.gov/legislative/LIS/roll_call_lists/roll_call_vote_cfm.cfm?congress=110&session=1&vote=00228 |title=On the Cloture Motion (Motion to Invoke Cloture on the Motion to Proceed to Consider S.1639) |date=2007-06-26 |publisher=[[U.S. Senate]]|access-date=2008-04-22}}</ref> 2007-08ની નાણાંકીય કટોકટી સપ્ટેમ્બર 2008ની તરલતા કટોકટીના ઊંચા શિખરે પહોંચવાની સાથે ક્લિન્ટને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નાણાં વ્યવસ્થાના સૂચિત રાહતપેકેજને ટેકો આપ્યો હતો, તેમજ 700 અબજ ડોલરના ઇમર્જન્સી ઇકોનોમિક સ્ટેબિલાઇઝેશન એક્ટ ઓફ 2008 અમેરિકન પીપલની તરફેણમાં એમ કહીને મતદાન કર્યું હતું કે તે અમેરિકન પ્રજાના હિતોને રજૂ કરે છે. <ref>{{Cite news |url=http://www.ny1.com/content/features/86538/senate-passes-economic-rescue-package/Default.aspx |title=Senate Passes Economic Rescue Package |publisher=[[NY1 News]] |date=2008-10-01 |access-date=2008-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081005022401/http://www.ny1.com/content/features/86538/senate-passes-economic-rescue-package/Default.aspx |archive-date=2008-10-05 |url-status=dead }}</ref> સેનેટે તેને 74-25 સાથે પસાર કર્યું હતું. == 2008ની પ્રમુખપદની ઝુંબેશ == {{Main|Hillary Clinton presidential campaign, 2008}} ક્લિન્ટન 2003ના પ્રારંભથી જ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પ્રેસિડેન્ટની સંભવિત ઉમેદવારી માટે તૈયારીઓ કરતા હતા. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|pp=550–552}}</ref> 20 જાન્યુઆરી 2007ના રોજ ક્લિન્ટને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પ્રમુખપદની ચુંટણી, 2008 માટે પ્રમુખપદ સંશોધનકારક સમિતિની પોતાની વેબસાઇટ મારફતે જાહેરાત કરી હતીઃ તેમણે જણાવ્યું હતું કે “હું, અંદર છું અને હું જીતવાની છું.” <ref name="gerth-5">ગર્થ અને વાન નાટ્ટા જુનિયર 2007, પૃષ્ઠ 5.</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પ્રેસિડેન્ટ માટે કોઇ મોટા પક્ષ દ્વારા ક્યારે પણ કોઇ મહિલાને નોમિનેટ કરવામાં આવી ન હતી. જ્યારે બીલ ક્લિન્ટન 1993માં પ્રેસિડેન્ટ બન્યા ત્યારે નૈતિક સંઘર્ષ અથવા વિશ્વાસમાં રાજકીય મૂંજવણ દૂર કરવા માટે એપ્રિલ 2007માં ક્લિન્ટને આંધળો વિશ્વાસ છોડી દીધો હતો, તે સ્થાપિત થયું હતું, કેમ કે હિલેરી ક્લિન્ટને તેમની પ્રમુખપદ માટેની સ્પર્ધા હાથ ધરી હતી. <ref name="msn090407">{{Cite news |title=Hillary Clinton: Midas touch at work |url=http://articles.moneycentral.msn.com/Investing/MutualFunds/HillaryClintonMidasTouchAtWork.aspx?page=1 |publisher=[[MSN.com]] |author=Middleton, Tim |date=2007-09-04 |access-date=2007-09-19 |archive-date=2008-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080129065550/http://articles.moneycentral.msn.com/Investing/MutualFunds/HillaryClintonMidasTouchAtWork.aspx?page=1 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080129065550/http://articles.moneycentral.msn.com/Investing/MutualFunds/HillaryClintonMidasTouchAtWork.aspx?page=1 |date=2008-01-29 }}</ref> બાદમાં જાહેરાત નિવેદનોમાં એવું દર્શાવાયું હતું કે દંપતિની કુલ સંપત્તિ હાલમાં 50 મિલીયન ડોલરથી વધુ હતી,<ref name="msn090407"/> અને તેઓએ 2000થી અત્યાર સુધીમાં 100 મિલીયન ડોલરની કમાણી કરી છે, જેમાંની મોટા ભાગની બીલ ક્લિન્ટનના પુસ્તકો, વાણી પ્રવૃત્તિઓ અને અન્ય પ્રવૃત્તિઓમાંથી આવી હતી. <ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/7331834.stm |title=Clintons' earnings exceed $100m |publisher=BBC News |date=2008-04-05 |access-date=2008-04-05}}</ref> 2007ના પ્રથમ અર્ધ ગાળામાં ચુંટણી માટેના મંતવ્ય સર્વેક્ષણોમાં ડેમોક્રેટિક નોમિનેશન માટેની સ્પર્ધા કરતા ઉમેદવારોમાં ક્લિન્ટન આગળ રહ્યા હતા. મોટા ભાગના સર્વેક્ષણોએ ઇલિનોઇસના સેનેટર બરાક ઓબામાને મૂક્યા હતા અને ક્લિન્ટનના સૌથી મજીકના સ્પર્ધક એવા ઉત્તર કેરોલીનાના ભૂતપૂર્વ સેનેટર જોહ્ન એડવર્ડઝને દર્શાવ્યા હતા. <ref>{{Cite news |author=Langer, Gary; Craighill, Peyton M |title=Clinton Leads '08 Dems; No Bounce for Obama |url=http://www.abcnews.go.com/Politics/PollVault/story?id=2810376 |publisher=ABC News |date=2007-01-21 |access-date=2007-02-05 }}</ref> ક્લિન્ટન અને ઓબામા બન્નેએ ભંડોળ ઊભુ કરવામાં વિક્રમ સ્થાપ્યો હતો, જેઓ દરેક ત્રિમાસિક ગાળામાં વધુને વધુ નાણાનો વિનીમય કરતા હતા. <ref>{{Cite news |url=http://www.cnn.com/2007/POLITICS/10/02/campaign.cash/ |title=Clinton outpaces Obama in fundraising for third quarter |publisher=CNN |date=2007-10-02 |access-date=2008-05-12}}</ref> સપ્ટેમ્બર 2007 સુધીમાં ડેમોક્રેટીક પ્રાયમરીઓ અથવા પક્ષ સંગઠન ધરાવતા પ્રથમ છ રાજ્યોમાંના સર્વેક્ષણે દર્શાવ્યું હતું કે તે બધામાં ક્લિન્ટન આગળ છે, જ્યારે આઇઓવા અને દક્ષિણ કેરોલીના વચ્ચે ગાઢ સ્પર્ધા છે. તેના પછીના મહિને, રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણોએ દર્શાવ્યું હતું કે ક્લિન્ટન ડેમોક્રેટીક સ્પર્ધકોથી ઘણા આગળ છે. <ref name="fox100307">{{Cite news |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,299146,00.html |title=Hillary Clinton Leaps Ahead In Latest Democratic Poll |publisher=[[Fox News]] |date=2007-10-03 |access-date=2007-10-04}}</ref> ઓક્ટોબરના અંતમાં ક્લિન્ટને ભાગ્યે જ ઓબામા, એડવર્ડઝ અને તેમના અન્ય વિરોધીઓ સામે નબળી ચર્ચા દેખાવનો સામનો કર્યો હતો. <ref name="wapo110107">{{Cite news |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/31/AR2007103103093.html |title=Clinton Regroups As Rivals Pounce |author=[[Anne Kornblut|Kornblut, Anne E.]]; [[Dan Balz|Balz, Dan]] |work=The Washington Post |date=2007-11-01 |access-date=2007-11-02}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://blogs.abcnews.com/politicalpunch/2007/10/hillary-gets-po.html |title=Hillary Gets Poor Grades at Drexel Debate |author=[[Jake Tapper|Tapper, Jake]] |work=Political Punch |publisher=ABC News |date=2007-10-31 |access-date=2007-11-02}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.politico.com/news/stories/1007/6634.html |title=Obama, Edwards attack; Clinton bombs debate |last=Simon, Roger |publisher=The Politico |date=2007-10-31 |access-date=2007-11-02}}</ref> ઓબામાનો “પરિવર્તન”ના સંદેશાએ ક્લિન્ટનના “અનુભવ”ના સંદેશા કરતા ડેમોક્રેટીક ઇલેક્ટોરેટ સાથે પડઘો પાડ્યો હતો. <ref name="time5mis"/> સ્પર્ધા ખાસ કરીને અગાઉના રાજકીય સંગઠનો અને આઇઓવા, ન્યુ હેમીસ્ફિયર અને દક્ષિણ કેરોલીનામાં પ્રાથમિક રાજ્યો નોંધપાત્ર રીતે ઉગ્ર બની હતી, જેમાં ડિસેમ્બર સુધીમાં ક્લિન્ટને કેટલાક સર્વેક્ષણોમાં પોતાની આગવી સ્થિતિ ગુમાવી હતી. <ref>{{Cite news |url=http://firstread.msnbc.msn.com/archive/2007/12/09/506446.aspx |title=Clinton shouldn't worry just about IA |publisher=MSNBC |date=2007-12-09 |access-date=2007-12-10 |archive-date=2007-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071210120356/http://firstread.msnbc.msn.com/archive/2007/12/09/506446.aspx |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071210120356/http://firstread.msnbc.msn.com/archive/2007/12/09/506446.aspx |date=2007-12-10 }}</ref> [[ચિત્ર:Hillary Clinton Feb 3 2008.jpg|thumb|right|સુપર ટ્યૂઝડે 2008 પહેલા મિન્નીયાપોલીસ, મિન્નેસોટા ખાતે ઔગ્સબર્ગ કોલેજમાં ક્લિન્ટનની ઝુંબેશ.]] 2008ના પ્રથમ મતમાં તેમને 3 જાન્યુઆરીના આઇઓવા ડેમોક્રેટીક સંગઠનથી ઓબામા અને એડવર્ડઝમાં ત્રીજા સ્થાને મૂકવામાં આવ્યા હતા. <ref>{{cite web |url=http://www.iowacaucusresults.com/ |title=Iowa Democratic Party Caucus Results |publisher=[[Iowa Democratic Party]] |access-date=2008-01-23}}</ref> તે પછીના થોડા દિવસોમાં જ ઓબામાએ મેદાન માર્યુ હતું, જેમાં દરેક સર્વેક્ષણોએ ન્યુ હેમિસ્ફિયર પ્રાયમરીમાં તેમની જીત અંગેની આગાહી કરી હતી. <ref name="cbs010808">{{Cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2008/01/08/politics/main3689550.shtml |title=Analysis: Mrs. Comeback Kid & Obama's Wave |author=Meyer, Dick |publisher=CBS News |date=2008-01-08 |access-date=2008-01-08 |archive-date=2008-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080109181702/http://www.cbsnews.com/stories/2008/01/08/politics/main3689550.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.realclearpolitics.com/epolls/2008/president/nh/new_hampshire_democratic_primary-194.html |title=New Hampshire Democratic Primary |publisher=[[RealClearPolitics]] |date=2008-01-08 |access-date=2008-01-09}}</ref> આમ છતા, ક્લિન્ટને 8 જાન્યુઆરીના રોજ ઓબામાને થોડા મતોથી ત્યાં જીત મેળવતા આશ્ચર્ય થયું હતું. <ref name="trib010808">{{Cite news |url=http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/chi-070108dems,0,7354989.story?coll=chi-newsnationworld-hed |title=Clinton's stunning victory |work=Chicago Tribune |date=2008-01-08 |access-date=2008-01-08 |archive-date=2008-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080112131639/http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/chi-070108dems,0,7354989.story?coll=chi-newsnationworld-hed |url-status=dead }}</ref> ન્યુ હેમિસ્ફિયરમાં પરત આવવાની સમજાવટો અલગ અલગ હતી પરંતુ તેમના માટે વારંવાર ખાસ કરીને મહિલાઓ માટે મમતા ધરાવતા હોવાનું કેન્દ્ર સ્થાને ઉભરી આવ્યું હતું, ચુંટણીના એક દિવસ પહેલા મતદારોના પ્રશ્નનો જવાબ આપતી વખતે તેમની આંખો આંસુથી ભરાઇ ગઇ અને અવાજ તૂટી ગયો હતો. <ref name="trib010808"/><ref name="lat011008">{{Cite news |url=http://articles.latimes.com/2008/01/10/news/na-newhamp10 |title=Clinton had voters' sympathy{{ndash}} and a message they liked |author=Decker, Cathleen; Barabak, Mark Z |work=Los Angeles Times |date=2008-01-10 |access-date=2008-01-14}}</ref> તેના પછીના થોડા દિવસોમાં સ્પર્ધાનો પ્રકાર તૂટી ગયો હતો. બીલ ક્લિન્ટન અન્ય અધિકારીઓ દ્વારા વિવિધ વિશેષ નોંધો,<ref name="cbs012608">{{Cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2008/01/26/politics/main3755521.shtml |title=Analysis: Bill Clinton's Lost Legacy |author=Ververs, Vaughn |publisher=CBS News |date=2008-01-26 |access-date=2008-01-28}}</ref> અને માર્ટીન લ્યુથ કીંગ, જુનિયર અને લિન્ડોન બી. જોહ્નસન સંબંધિત હિલેરી ક્લિન્ટનની વિશેષ નોંધોને, <ref group="nb" name="ex09">હિલેરી ક્લિન્ટને ઓબામાની દિવસના પ્રારંભમાં શક્યતઃ ખોટી રજૂઆત વિશેના પ્રતિભાવ પૂછતા સમાચાર પ્રતિનિધિને જણાવ્યું હતું કે : “જ્યારે પ્રમુખ જોહ્નસને સિવીલ રાઇટ્સ એક્ટ 1964 પસા કર્યો ત્યારે ડો. કીંગનું સ્વપ્ન સાકાર થતું જણાયુ હતુ, જ્યારે તેઓ જેમ પ્રમુખ કેનેડી જે કરશે તેવી આશા હતી તેવું કોંગ્રેસમાં કરવાની આશા રાખતા હતા, પ્રમુખે તે પહેલા પ્રયત્ન પણ કર્યો ન હતો, પરંતુ તેમણે પ્રમુખ કરે તેવો આગ્રહ સેવ્યો હતો. તે સ્વપ્ન હકીકત બની ગયું હતુ, તે સ્વપ્નની શક્તિ લોકોના જીવનમાં વાસ્તવિક બની હતી કારણ કે પ્રમુખ કે જેમણે કહ્યું હતું કે અમે તે કરવા જઇ રહ્યા છીએ અને ખરેખર તે પૂર્ણ થઇ ગયું હતું.” લખેલી નકલ માટે જુઓ: {{Cite news |url=http://thecaucus.blogs.nytimes.com/2008/01/11/bill-clinton-tries-to-tamp-down-fairy-tale-remark-about-obama/ |title=Bill Clinton Tries to Tamp Down ‘Fairy-Tale’ Remark About Obama |author=Hulse, Carl; Healy, Patrick |work=The New York Times |date=2008-01-11 |access-date=2008-01-28 }} ખરેખર મૂલાકાત માટે જુઓ: {{Cite news |url=http://bourbonroom.blogs.foxnews.com/2008/01/07/clintons-candid-assessment/ |title=Clinton’s Candid Assessment |author=Garrett, Major |publisher=[[Fox News]] |date=2008-01-07 |access-date=2008-01-28 |archive-date=2008-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080110110958/http://bourbonroom.blogs.foxnews.com/2008/01/07/clintons-candid-assessment/ |url-status=dead }}</ref> ઘણા દ્વારા આકસ્મિક રીતે અથવા ઇરાદાપૂર્વક જોવામાં આવી હતી, જે ઓબામાને જાતિલક્ષી ઉમેદવાર તરીકે મર્યાદિત બનાવતી હતી અથવા જાતિ પછીની સાર્થકતા અને તેમની ઝુંબેશની સિદ્ધિઓનો ઇનકાર કરતી હતી. <ref>{{Cite news|url=http://thecaucus.blogs.nytimes.com/2008/01/11/bill-clinton-tries-to-tamp-down-fairy-tale-remark-about-obama/ |title=Bill Clinton Tries to Tamp Down ‘Fairy-Tale’ Remark About Obama |author=Hulse, Carl; Healy, Patrick |work=The New York Times |date=2008-01-11 |access-date=2008-01-28}}</ref> હિલેરી ક્લિન્ટન અને ઓબામા એમ બન્ને દ્વારા આ મુદ્દાને દૂર કરવાના પ્રયત્નો કરાયા છતા ડેમોક્રેટીક મતદાન પરિણામે એકરૂપ થયું હતું, જેમાં ક્લિન્ટને આફ્રિકન અમેરિકનોમાં પોતાના મોટા ભાગનો ટેકો ગુમાવ્યો હતો. <ref name="cbs012608"/><ref name="ft011708">{{Cite news |url=http://www.ft.com/cms/s/0/e706e626-c49e-11dc-a474-0000779fd2ac.html |title='Truce' has little impact on black vote |author=Luce, Edward |work=Financial Times |date=2008-01-17 |access-date=2008-01-18}}</ref> 26 જાન્યુઆરી દક્ષિણ કેરોલીના પ્રાયમરીમાં તેઓ ઓબામા સામે બેથી એક માર્જિન સાથે હારી ગયા હતા,<ref name="cnn012608">{{Cite news |url=http://www.cnn.com/2008/POLITICS/01/26/sc.primary/index.html |title=Obama claims big win in South Carolina |publisher=CNN |date=2008-01-26 |access-date=2008-01-26}}</ref> તે નિશ્ચિત થતા તરત જ એડવર્ડઝ બહાર નીકળી ગયા હતા, અને બે ઉગ્ર વ્યક્તિઓ બાવીસ 15 ફેબ્રુઆરી સુપર ટ્યુઝડે રાજ્યો માટે સ્પર્ધા કરતા હતા. બીલ ક્લિન્ટને ઘણા બધા નિવેદનો કર્યા હતા જેણે દક્ષિણ કેરોલીના ઝુંબેશમાં પાછળથી તેમના દેખીતા જાતિવાદને કારણે ઘણી ટિપ્પણીઓને આવકારી હતી અને તેમની ભૂમિકાને તેમને નુકસાનકર્તા તરીકે જોવાઇ હતી જેમાં ઝુંબેશની અંદર અને બહારના ટેકેદારોએ કહ્યું હતું કે ભૂતૂપૂર્વ પ્રેસિડેન્ટે “થોભવાની જરૂર” છે. <ref>{{Cite news |url=http://politicalticker.blogs.cnn.com/2008/01/28/clinton-campaign-advisers-bill-clinton-needs-to-stop/#more-4808 |title=Clinton campaign advisers: Bill Clinton 'needs to stop' |author=[[Candy Crowley|Crowley, Candy]] |publisher=CNN |date=2008-01-28 |access-date=2008-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130201618/http://politicalticker.blogs.cnn.com/2008/01/28/clinton-campaign-advisers-bill-clinton-needs-to-stop/#more-4808 |archive-date=2008-01-30 |url-status=dead }}</ref> સુપર ટ્યુઝડે પર ક્લિન્ટને સૌથી મોટું રાજ્ય જીત્યુ હતુ જેમ કે કેલિફોર્નીયા, ન્યુ યોર્ક , ન્યુ જર્સી અને મેસ્સાચ્યુસેટ્સ, જ્યારે ઓબામાએ વધુ રાજ્યો જીત્યા હતા, જે મોટે ભાગે કુલ લોકપ્રિય મતોમાં સમતોલ રીતે વહેંચાઇ ગયા હતા. <ref name="cnn022508st">{{Cite news |url=http://www.cnn.com/ELECTION/2008/primaries/results/dates/index.html#val=20080205 |title=Results: February 5 - Super Tuesday |publisher=CNN |date=2008-02-25 |access-date=2008-03-15}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.time-blog.com/swampland/2008/02/super_tuesday_the_most_interes.html |title=Super Tuesday: The Most Interesting Number of All |author=Tumulty, Karen |publisher=Time.com |date=2008-02-06 |access-date=2008-02-07 |archive-date=2008-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080208094331/http://www.time-blog.com/swampland/2008/02/super_tuesday_the_most_interes.html |url-status=dead }}</ref> પરંતુ ઓબામાએ ડેમોક્રેટીક પ્રમાણસર ફાળવણી નિયમોના વધુ સારા દુરુપયોગને કારણે પોતાના લોકપ્રિય મતના હિસ્સા માટે વધુ સક્ષમ પ્રતિનિધિઓ પર જીત મેળવી હતી. <ref name="sizemore">{{Cite news |url=http://www.centerforpolitics.org/crystalball/article.php?id=JMS2008060501 |title=How Obama Did It |author=Sizemore, Justin M. |publisher=Center for Politics at the University of Virginia |date=2008-06-05 |access-date=2008-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607220913/http://www.centerforpolitics.org/crystalball/article.php?id=JMS2008060501 |archive-date=2008-06-07 |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:HillaryPA.jpg|left|thumb|પોતાના અગાઉના હરીફ બરાક ઓબામાના ટેકામાં પેનસિલ્વેનીયા રેલી ખાતે બોલતા ક્લિન્ટન; ઓક્ટોબર 2008.]] ક્લિન્ટન ઝુંબેશે સુપર ટ્યુઝડે દ્વારા થયેલા નોમિનેશનની જીતને ધ્યાનમાં લીધી હતી અને વધુ લાંબા પ્રયત્નો માટે તેઓ નાણાંકીય અને વાહનવ્યવહારની રીતે તૈયાર ન હતા; ઇન્ટરનેટ પર ભંડોળ ઊભુ કરવામાં વ્યસ્ત એવા ક્લિન્ટને પોતાના ઝુબેશના નાણા માટે લોન લેવાનું શરૂ કર્યું હતું. <ref name="time5mis">{{Cite news |url=http://www.time.com/time/politics/article/0,8599,1738331,00.html |title=The Five Mistakes Clinton Made |author=Tumulty, Karen |work=Time |date=2008-05-08 |access-date=2008-11-29 |archive-date=2013-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726221440/http://www.time.com/time/politics/article/0,8599,1738331,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726221440/http://www.time.com/time/politics/article/0,8599,1738331,00.html |date=2013-07-26 }}</ref><ref name="nyt-recon"/> ઝુંબેશ કર્મચારીઓમાં સતત ગરબડ રહ્યા કરતી હતી અને તેમણે ઉચ્ચ કક્ષાએ વિવિધ ફેરફારો કર્યા હતા. <ref name="nyt-recon"/><ref name="green2">{{Cite news | url=http://www.theatlantic.com/doc/200809/hillary-clinton-campaign |title=The Front-Runner’s Fall |author=[[Joshua Green|Green, Joshua]] |work=[[The Atlantic Monthly]] |date=September 2008 |access-date=2008-11-29}}</ref> ઓબામાએ તે પછીના દેશભરના અગિયાર ફેબ્રુઆરી સંગઠનો અને પ્રાયમરી પર ઘણી વાર મોટા માર્જિન સાથે જીત મેળવી હતી, અને ક્લિન્ટનની તુલનામાં નોંધપાત્ર સક્ષમ પ્રતિનિધિઓ પ્રાપ્ત કર્યા હતા. <ref name="sizemore"/><ref name="nyt-recon">{{Cite news | url=http://www.nytimes.com/2008/06/08/us/politics/08recon.html |title=The Long Road to a Clinton Exit |author=Baker, Peter and Rutenberg, Jim |work=The New York Times |date=2008-06-08 |access-date=2008-11-29}}</ref> 14 માર્ચના રોજ, ક્લિન્ટને અન્ય સ્થળો સાથે ઓહાયો<ref name="nyt-recon"/>માં જીત મેળવીને હારની કડી તોડી નાખી હતી, જ્યાં તેમના પતિના પ્રમુખપદનો મોટો વારસો એવા નાફ્ટાની ટીકા મહત્વનો મુદ્દો પૂરવાર થયો હતો. <ref>{{Cite news | url=http://blog.washingtonpost.com/44/2008/03/20/obama_campaign_harshly_critica.html |title=Obama Campaign Harshly Critical of Clinton's NAFTA Role |author=Weisman, Jonathan | work=The Washington Post | date=2008-03-20}}</ref> ઝુંબેશ દરમિયાન ઓબામાએ રાજકીય સંગઠનો પર પ્રભુત્વ જાળવી રાખ્યું હતું, જેની પરત્વે ધ્યાન આપવામાં ક્લિન્ટન ઝુંબેશે અવગણના કરી હતી. <ref name="time5mis"/><ref name="sizemore"/><ref>{{Cite news | url=http://online.wsj.com/public/article/SB121252558317842545.html |title=Clinton's Road to Second Place |author=Calmes, Jackie |work=The Wall Street Journal |date=2008-06-04 |access-date=2008-11-29}}</ref> આફ્રિકન અમેરિકન્સ અથવા યુવાનો, કોલેજ-ભણેલા અથવા શ્રીમંત મતદાતાઓ ધરાવતી પ્રાયમરીઓમાં ઓબામાએ સારો દેખા કર્યો હતો; ક્લિન્ટને એવી પ્રાયમરીઓમાં સારો દેખાવ કર્યો હતો જ્યાં હિસ્પાનીક અથવા વૃદ્ધો, કોલેજનુ શિક્ષણ નહી લીધેલા અથવા કામ કરતા ગોરા મતદારો પ્રભુત્વ ધરાવતા હતા. <ref>{{Cite news |url=http://blogs.wsj.com/washwire/2008/03/18/pennsylvania-pitch-can-obama-connect-with-lower-income-whites/ |title=Pennsylvania Pitch: Can Obama Connect With Lower-Income Whites? |author=Phillips, Matt |work=The Wall Street Journal |date=2008-03-18 |access-date=2008-04-22}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2008/04/22/us/politics/22age.html |title=In Clinton vs. Obama, Age Is a Great Predictor |author=Seelye, Katherine Q. |work=The New York Times |date=2008-04-22 |access-date=2008-04-22}}</ref> કેટલાક ડેમોક્રેટીક પાર્ટીના નેતાઓએ એવી ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે ખાસ કરીને જો ક્લિન્ટન માટેનો આખરી પ્રયત્ન જો પાર્ટી દ્વારા નિણૂંક પામેલા સુપરડેલિગેટ્સ દ્વારા જીતવામાં આવશે તો બન્ને વચ્ચે રચાયેલી ઝુંબેશ કદાચ રિપબ્લિકન સંભવિત નોમિની જોહ્ન મેકકેઇન સામેની સામાન્ય ચુટણીમાં સ્પર્ધા વિજેતાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. <ref name="nyt031608">{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2008/03/16/us/politics/16delegates.html |title=For Democrats, Increased Fears of a Long Fight |author=Nagourney, Adam; Zeleny, Jeff |work=The New York Times |date=2008-03-16 |access-date=2008-03-17}}</ref> <div id="Snipergate">બોસ્નીયા-હર્ઝેગોવીનામાં તુઝલા એર બેઝ ખાતે અમેરિકન ટુકડીની 1996માં મૂલાકાત સમયે અંધારામાંથી શત્રુઓએ ગોળીબાર કર્યા હતા તે સાચુ નથી તેવા તે માર્ચના અંતમાં ક્લિન્ટનની કબૂલાત કે તેમના વારંવારના ઝુંબેશના નિવેદનોએ માધ્યમોનું ભારે ધ્યાન ખેંચ્યુ હતું અને તેમની વિશ્વસનીયતા અને પ્રથમ મહિલા તરીકે વિદેશ નીતિમાં કુશળતાના તેમના દાવા એમ બન્ને સામે જોખમ હતું. <ref>{{Cite news|title=Hillary Clinton backtracks over 'misleading' Bosnia sniper story|publisher=[[Times Online]]|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/us_elections/article3617816.ece|date=2008-03-25|access-date=2008-03-27|location=London|first=Hannah|last=Strange|archive-date=2008-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509205517/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/us_and_americas/us_elections/article3617816.ece|url-status=dead}}</ref>}</div> 22 એપ્રિલના રોજ તેમણે પેનસ્લિવેનીયા પ્રાયમરી જીતી હતી અને તેમની ઝુંબેશની જીવંત રાખી હતી. <ref name="wapo-accept"/> આમ છતાં, 6 મેના રોજ ધ્યાર્યા કરતા ઓછા માર્જિનથી ઇન્ડિયાના પ્રાયમરીમાં થયેલી જીત સાથે ઉત્તર કેરોલીના પ્રાયમરીમાં થયેલા મોટા નુકસાન સાથે તેઓ નોમિનેશન જીતવાની વાસ્તવિક તકોનો અંત આવ્યો હતો. <ref name="wapo-accept"/> તેમણે બાકીની પ્રાયમરીઓમાં રહેવા માટેની હાકલ કરી હતી, પરંતુ ઓબામા સામેના હૂમલાઓ બંધ કરી દીધા હતા; જેમ કે એક સલાહકારે જણાવ્યું હતું કે, "તેઓ હારને સ્વીકારી શકે છે. તેઓ છોડી દેવાનું સ્વીકારી શકે તેમ નથી."<ref name="wapo-accept">{{Cite news | url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/06/04/AR2008060404312_pf.html |title='She Could Accept Losing. She Could Not Accept Quitting.' |author=Kornblut, Anne E. and Balz, Dan |work=The Washington Post |date=2008-06-05 |access-date=2008-11-29}}</ref> તેમણે કેટલીક બાકીની સ્પર્ધાઓ જીતી હતી અને ખરેખર ઝુંબેશના છેલ્લા ત્રણ મહિનાઓમાં તેમણે ઓબામા કરતા વધુ પ્રતિનિધિઓ, રાજ્યો અને મતો જીત્યા હતા, પરંતુ ઓબામાની લીડને પહોંચી વળવા તે પૂરતા ન હતા. <ref name="nyt-recon"/> [[ચિત્ર:Hillary Rodham Clinton DNC 2008.jpg|thumb|right|ડેનેવર, કોલોરાડોમાં 2008 ડેમોક્રેટિક નેશનલ કોન્વેન્શનની બીજી રાત્રિ દરમિયાન ક્લિન્ટન કહે છે.]] 3 જૂન 2008ના રોજ આખરી પ્રાયમરીના પગલે ઓબામાએ સંભવિત નોમિની બનવા માટે પૂરતા પ્રતિનિધિઓ જીતી લીધા હતા. <ref name="cnn060308">{{Cite news |url=http://www.cnn.com/2008/POLITICS/06/03/election.democrats/index.html |title=Obama: I will be the Democratic nominee |publisher=CNN |date=2008-06-03 |access-date=2008-06-03}}</ref> પોતાના ટેકેદારો સમક્ષના 7 જૂનના રોજના સંબોધનમાં ક્લિન્ટને પોતાની ઝુંબેશ પૂરી કરી હતી અને ઓબામાને એવી જાહેરાત કરતા સમર્થન આપ્યું હતું કે, "લક્ષ્યો પૂરા કરવા માટે અમારી લડતને ચાલુ રાખવા માટેનો માર્ગ કે જેના માટે આપણી શક્તિ મેળવીએ છીએ, અમારો જુસ્સો, અમારી મજબૂતકાઇ અને બરાક ઓબામાને ચુંટવામાં સહાય મળે તેવું બધુ જ કરો. "<ref>{{Cite news |url=http://www.msnbc.msn.com/id/24993082/ |title=Clinton ends historic bid, endorses Obama |agency=Associated Press |publisher=MSNBC |date=2008-06-07 |access-date=2008-06-07 |archive-date=2008-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080606231750/http://www.msnbc.msn.com/id/24993082/ |url-status=dead }}</ref> ઝુંબેશના અંત સાથે, ક્લિન્ટને ઓબામાના 1,763 સામે 1,640 સક્ષમ પ્રતિનિધિઓ મેળવ્યા હતા;<ref name="cnn-end">{{Cite news |url=http://www.cnn.com/ELECTION/2008/primaries/results/scorecard/#D |title=Election Center 2008: Delegate Scorecard |publisher=CNN |date=2008-06-04 |access-date=2008-07-06}}</ref> અંતિમ સમર્થન વખતે ઓબામાના 395 સુપરડેલીગેટો સામે ક્લિન્ટન 286 ધરાવતા હતા,<ref>{{Cite news |url=http://tpmelectioncentral.talkingpointsmemo.com/2008/06/election_stats.php |title=The Final Math |publisher=[[Talking Points Memo]] |date=2008-06-04 |access-date=2008-07-06 |archive-date=2008-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080701201010/http://tpmelectioncentral.talkingpointsmemo.com/2008/06/election_stats.php |url-status=dead }}</ref> તેમજ એક સમયે જ્યારે ઓબામાને વિજેતા જાહેર કરાયા ત્યારે તે ક્માંકો બદલાઇને 438ની સામે 256 થઇ ગયા હતા. <ref name="cnn-end"/> ક્લિન્ટન અને ઓબામા પ્રત્યેકે નોમિનેશન પ્રક્રિયા દરમિયાન 17 મિલીયનથી વધુ મતો મેળવ્યા હતા,<ref group="nb" name="ex11">{{cite web |url=http://www.realclearpolitics.com/epolls/2008/president/democratic_vote_count.html |title=2008 Democratic Popular Vote |publisher=[[RealClearPolitics]] |access-date=2008-07-08}} નોમિનેશન પ્રક્રિયા માટે લોકપ્રિય મતગણતરી બિનસત્તાવાર, અને નોમિની નક્કી કરવામાં અર્થવિહીન છે. કેટલાક સંગઠિત રાજ્યો લોકપ્રિય મત ગણતરીનો સરવાળાની માહિતી નહી આપતા હોવાથી સંક્ષિપ્ત સરવાળો દર્શાવવો મુશ્કેલ છે અને તેથી તે અંદાજિત હોય છે. વધુમાં ક્લિન્ટન અને ઓબામાના સરવાળાને માપવો એટલા માટે મુશ્કેલ છે કે ફક્ત તેણીનું જ નામ મિશીગન પ્રાયમરીમાં મતદાનપેપર હતું.</ref> તેમજ બન્નેએ અગાઉનો વિક્રમો તોડી નાખ્યા હતા. <ref>{{Cite news |url=http://blog.washingtonpost.com/thefix/2008/06/clinton_puts_up_popular_vote_a.html |title=Clinton Puts Up Popular Vote Ad |author=Cillizza, Chris |work=The Washington Post |date=2008-06-01 |access-date=2008-07-08}}</ref> ક્લિન્ટને ભારે મોટા માર્જિન સાથે પ્રભુત્વ ધરાવ્યું હતું, કોંગ્રેસવુમન શિર્લી ચિશોમના 1972 માર્ક સાથે મોટા ભાગની પ્રાયમરીઓ અને પ્રતિનિધિઓ પર સ્ત્રીઓએ જીત મેળવી હતી. <ref>{{Cite news |url=http://www.thenation.com/blogs/thebeat/327528/hillary_clinton_versus_shirley_chisholm |title=Hillary Clinton Versus Shirley Chisholm |author=Nichols, John |work=[[The Nation]] |date=2008-06-07 |access-date=2008-07-08 |archive-date=2008-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080610023521/http://www.thenation.com/blogs/thebeat/327528/hillary_clinton_versus_shirley_chisholm |url-status=dead }}1972માં, કિશોમે 152 પ્રતિનિધિઓ અને એક પ્રતિનિધિ સિવાયની "સુંદરતા સ્પર્ધા" પ્રાયમરી જીતી હતી.</ref> ક્લિન્ટને 2008 ડેમોક્રેટીક નેશનલ કોન્વેન્શન ખાતે ઓબામાના ટેકામાં જુસ્સાદાર સંબોધન કર્યું હતું અને 2008ના અંત સુધી સતત તેમના માટે ઝુંબેશ ચલાવી હતી, જે 4 નવેમ્બરના રોજ સામાન્ય ચુંટણીમાં મેકકેઇન સામે તેમની જીત સાથે પૂરી થઇ હતી. <ref>{{Cite news | url=http://www.nytimes.com/2008/11/23/us/politics/23hillary.html |title=Clinton-Obama Détente: From Top Rival to Top Aide |author=Bumiller, Elisabeth |work=The New York Times |date=2008-11-22 |access-date=2008-11-29}}</ref> ક્લિન્ટનની ઝુંબેશ ભારે દેવામાં પૂરી થઇ હતી; બહારના વેન્ડરો પાસે તેમનો કરોડો ડોલરોનું દેવું હતું અને પોતાના માટે લીધેલા ઉછીના નાણાંમાંથી 13 મિલીયન ડોલર માંડવાળ કર્યા હતા. <ref>{{Cite news | url=http://www.nytimes.com/2008/12/23/us/politics/23clintons.html |title=Clinton Is Out $13 Million She Lent Campaign |author=Falcone, Michael |work=The New York Times |date=2008-12-22 |access-date=2008-12-23}}</ref> == રાજ્યના સચિવ == {{Main|Hillary Rodham Clinton's tenure as Secretary of State}} {{See also|Foreign policy of the Barack Obama administration}} === નોમિનેશન અને સમર્થન === {{wikinews|Hillary Clinton nominated as US Secretary of State}} [[ચિત્ર:2009 0121 clinton 290 1.jpg‎|left|thumb|ક્લિન્ટન રાજ્યના સચિવ તરીકે ઓફિસના સોગંદ લે છે, બીલ ક્લિન્ટન [[બાઇબલ]] ધરાવતા હોવાથી એસોસિયેટ જજ કેથરીન ઓબરલી તેમને સોગંદ લેવડાવે છે.]] નવેમ્બર 2008ના મધ્યમાં, પ્રેસિડેન્ટ તરીકે ચુંટાયેલા ઓબામા અને ક્લિન્ટન તેમના વહીવટીતંત્રમાં તેમની યુ.એસ સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ તરીકે સેવા આપવાની શક્યતાઓ અંગે ચર્ચા કરે છે <ref>{{Cite news | author=Holland, Steve | url=http://www.reuters.com/articlePrint?articleId=USTRE4AD04820081114 | title=Obama, Clinton discussed secretary of state job | publisher=Reuters | date=2008-11-15 | access-date=2008-11-18}}</ref>અને 21 નવેમ્બરના રોજના અહેવાલોએ એવો સંકેત આપ્યો હતો કે તેમણે પદ સ્વીકારી લીધું છે.<ref name="npr112108">{{Cite news |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=97327730 |title=Obama Set On Key Cabinet Nominees |publisher=[[NPR]] |date=2008-11-21 |access-date=2008-11-21}}</ref> 1 ડિસેમ્બરના રોજ પ્રેસિડેન્ટ તરીકે ચુંટાયેલા ઓબામાએ ઔપચારીક રીતે જાહેરાત કરી હતી કે સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ તરીકે ક્લિન્ટન તેમના નોમિની રહેશે.<ref name="sky120108">{{Cite news | url=http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Barack-Obama-Makes-Hillary-Clinton-Secretary-Of-State-And-Unveils-Defence-Team/Article/200812115168344?lpos=World_News_First_World_News_Article_Teaser_Region_3&lid=ARTICLE_15168344_Barack_Obama_Makes_Hillary_Clinton_Secretary_Of_State_And_Unveils_Defence_Team |title= Obama Confirms Hillary In Top Job |publisher=[[Sky News]] |date=2008-12-01 |access-date=2008-12-01}}</ref> ક્લિન્ટને જણાવ્યું હતું કે તેઓ સેનેટમાંથી જવા માટે તૈયાર ન હતા, પરંતુ નવી પદે "મુશ્કેલ અને રોમાંચક સાહસ" દર્શાવ્યુ હતું.<ref name="sky120108"/> નોમિનેશનના ભાગરૂપે અને હિતના સંઘર્ષની ચિંતાઓને પડતી મૂકવાના ઉદ્દેશથી બીલ ક્લિન્ટને તેમની આગળ ધપતી પ્રવૃત્તિઓ અને ક્લિન્ટન પ્રેસીડેન્શિયલ સેન્ટર અને ક્લિન્ટન ગ્લોબલ ઇનિશિયેટીવ ભંડોળ ઊઙુ કરવાના પ્રયત્ન સંબંધે વિવધ શરતો અને નિયંત્રણોને સ્વીકારવા સંમત થયા હતા.<ref>{{Cite news | url=http://www.nytimes.com/2008/11/30/washington/30clinton.html | title=Bill Clinton to Name Donors as Part of Obama Deal | author=[[Peter Baker (author)|Baker, Peter]] | work=The New York Times |date=2008-11-29 |access-date=2008-12-01}}</ref> નિમણૂંક માટે સેક્સબી ફિક્સ પાસ થયેલાની જરૂરિયાત હતી અને તેણે ડિસેમ્બર 2008માં કાયદામાં અભ્યાસ કરેલ હોવો જોઇએ. <ref>{{Cite news | url=http://thecaucus.blogs.nytimes.com/2008/12/19/bush-approves-bill-reducing-secretary-of-states-pay/ | title=Bush Approves Bill Reducing Secretary of State’s Pay | author=Falcone, Michael | publisher=The New York Times | date=2008-12-19 | access-date=2008-12-19}}</ref> સેનેટ ફોરેન રિલેશન્સ કમિટી સમક્ષ સમર્થન સૂનાવણીનો પ્રારંભ 13 જાન્યુઆરી 2009ના રોજ થયો હતો, જે સમય ઓબામાના ઉદઘાટન પહેલાના એક સપ્તાહનો હતો; બે દિવસ બાદ કમિટીએ ક્લિન્ટનને મંજૂરી આપવા માટે 16-1નું મતદાન કર્યું હતું. <ref>{{cite news|url=http://www.msnbc.msn.com/id/28624112/|title=Senate panel backs Clinton as secretary of state|agency=Associated press|publisher=MSNBC|date=2009-01-15|access-date=2010-11-27|archive-date=2010-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100803052803/http://www.msnbc.msn.com/id/28624112/|url-status=dead}}</ref> આ સમયગાળા દરમિયાન, ક્લિન્ટનની જાહેર સંમતિ રેટીંગ65 ટકાએ પહોંચી ગઇ હતી, જે લેવિન્સ્કી કૌભાંડ બાદ સૌથી વધુ પોઇન્ટ હતા. <ref>{{Cite news | url=http://www.gallup.com/poll/113740/Senate-Hearings-Begin-Hillary-Clintons-Image-Soars.aspx | title=As Senate Hearings Begin, Hillary Clinton’s Image Soars |author=Jones, Jeffrey M. |publisher=The Gallup Organization |date=2009-01-13 |access-date=2009-01-16}}</ref> 21 જાન્યુઆરી 2009ના રોજ, ક્લિન્ટનને સંપૂર્ણ સેનેટમાં 94-2 મતોથી સમર્થન મળ્યું હતું. <ref name="kate phillips">{{Cite news|url=http://thecaucus.blogs.nytimes.com/2009/01/21/senate-debates-clinton-confirmation/?scp=7&sq=clinton%20confirmed|title=Senate Confirms Clinton as Secretary of State|last=Phillips|first=Kate|date=2009-01-21|work=The New York Times|access-date=2009-05-10}}</ref> ક્લિન્ટને ઓફિસ ઓફ સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ તરીકે સોગંદ લીધા અને તેજ દિવસે સેનેટમાંથી રાજીનામુ આપ્યું હતું. <ref>{{Cite news |title=Clinton sworn in at State Dept. and then resigns Senate |first=Brian |last=Tumulty |work=The Journal News |date=2009-01-21 |url=http://polhudson.lohudblogs.com/2009/01/21/clinton-has-resigned-the-senate-sworn-in-at-state-dept/ |access-date=2009-01-22 |archive-date=2009-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201014210/http://polhudson.lohudblogs.com/2009/01/21/clinton-has-resigned-the-senate-sworn-in-at-state-dept/ |url-status=dead }}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કેબિનેટમાં સેવા આપનારા તેઓ ભૂતપૂર્વ પ્રથમ મહિલા બન્યા હતા. <ref>{{Cite news |url=http://www.npr.org/blogs/politicaljunkie/2008/12/obama_brings_hillary_to_cabine.html | title=Obama Brings Hillary to Cabinet, GOP to Ariz. State House |author=Rudin, Ken |publisher=NPR |date=2008-12-01 |access-date=2009-05-09}}</ref> === કાર્યકાળ === [[ચિત્ર:President Obama, Secretary Clinton and Prime Minister Brown at the 2009 NATO summit.jpg|thumb|right|એપ્રિલ 2009માં 21મી નાટો સંમીટમાં ઓબામા અને ક્લિન્ટન એક બીજા સાથે વાત કરે છે.]] ક્લિન્ટને પ્રારંભિક દિવસો સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ તરીકે ગાળ્યા હતા અને વિશ્વના ડઝન જેટલા નેતાઓને ફોન કર્યા હતા અને યુ.એસ. વિદેશ નીતિ દિશા બદલશે તેવો સંકેત આપ્યો હતો: "અમારે ઘણા નુકસાનની મરમ્મત કરવાની છે."<ref>{{Cite news | url=http://www.latimes.com/news/printedition/asection/la-fg-clinton28-2009jan28,0,5875432.story |title=World breathes sigh of relief, Hillary Clinton says |author=Richter, Paul |work=Los Angeles Times |date=2009-01-28 |access-date=2009-01-30}}</ref> સ્ટેટ ડિપાર્ટમેન્ટ માટે વૈશ્વિક આર્થિક મુદ્દાઓમાં વિસ્તરિત ભૂમિકાની તેમણે તરફેણ કરી હતી અને ટાંક્યુ હતું કે યુ.એસ. રાજદ્વારી હાજરીની જરૂરિયાત છે, ખાસ કરીને ઇરાકમાં કે જ્યાં સંરક્ષણ વિભાગે રાજદ્વારી હેતુઓ હાથ ધર્યા હતા. <ref name="nyt122208">{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2008/12/23/us/politics/23diplo.html |title=Clinton Moves to Widen Role of State Dept. |author=Landler, Mark |author2=Cooper, Helene |newspaper=The New York Times |date=2008-12-22 |access-date=2009-11-07}}</ref> તેમણે વિશાળ આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતોના બજેટને વેગ આપ્યો હતો;<ref name="nyt122208"/> ઓબામા વહીવટીતંત્રે 2010 બજેટ દરખાસ્ત મૂકી હતી જેમાં સ્ટેટ વિભાગ અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમો માટે 7 ટકાના વધારાનો સમાવેશ થતો હતો. <ref>{{cite web |url=http://www.state.gov/secretary/rm/2009a/05/123679.htm |title=FY 2010 Budget for the Department of State |author=Clinton, Hillary Rodham |publisher=[[U.S. Department of State]] |date=2009-05-20 |access-date=2009-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090520203522/http://www.state.gov/secretary/rm/2009a/05/123679.htm |archive-date=2009-05-20 |url-status=live }}</ref> માર્ચ 2009માં, ક્લિન્ટને વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ જો બિ઼ડેન પર આંતરિક ચર્ચામાં અફઘાનિસ્તાનમાં યુદ્ધમાં વધારાની 20,000 ટુકડીઓ મોકલવાનો આગ્રહ કર્યો હતો. <ref name="usa061109">{{Cite news |url=http://www.usatoday.com/printedition/news/20090611/1aclinton11_cv.art.htm |title=In a supporting role, Clinton takes a low-key approach at State Dept. |author=Dilanian, Ken |newspaper=USA Today |date=2009-06-11 |access-date=2009-11-07}}</ref> વહીવટીતંત્રમાં તેમના પ્રભાવના સ્તરની માધ્યમોમાં અટકળોની વચ્ચે ઢીંચણમાં ફ્રેક્ચર અને તેના પરિણામે થયેલો ધીમા દુઃખાવો ક્લિન્ટન માટે જૂન 2009માં બે વિદેશ યાત્રા ચૂકી જવા માટે કારણભૂત બની હતી. <ref name="usa061109"/><ref>{{Cite news | url=http://www.nytimes.com/2009/07/16/us/politics/16clinton.html | title=For Clinton, ’09 Campaign Is for Her Turf | author=Landler, Mark | work=The New York Times | date=2009-07-15 | access-date=2009-08-06}}</ref> કાઢી મૂકાયેલા હોનદુરાન પ્રેસિડેન્ટ મેન્યુઅલ ઝેલાયા સાથે બેસ તા ક્લિન્ટન ફરી પાછા રાજદ્વારી દ્રશ્યમાં પરત ફર્યા હતા, જેઓ યુએસના પીઠબળવાળી દરખાસ્તને પગલે મિશેલેટ્ટી સરકાર સાથે વાટાઘાટો કરવા માટે સંમત થયા હતા. <ref name="ReutersJuly7">{{Cite news|url=http://www.reuters.com/article/topNews/idUSTRE56424C20090707?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0|title=Honduras' Zelaya says to meet coup backers on Thursday|publisher=Reuters|date=2009-07-07|access-date=2009-07-07}}</ref> ક્લિન્ટને તેમના વિભાગીય સુધારાઓમાંથી અત્યંત મહત્વાકાંક્ષી એવો ક્વાડ્રેનીયલ ડીપ્લામસી એન્ડ ડેવેલપમેન્ટ રિવ્યૂ ની જાહેરાત કરી હતી, જે સ્ટેટ વિભાગના વિદેશમાં રાજદ્વારી હેતુઓ માટે ચોક્કસ ઉદ્દેશો સ્થાપિત કરે છે; તેને સંરક્ષણ વિભાગમાં સમાન પ્રકારની પ્રક્રિયાને આધારે વિકસાવવામાં આવ્યું હતું, જેનાથી તેઓ સેનેટ આર્મ્ડ સર્વિસીઝ કમિટીમાં ગાળેલા પોતાના સમયથી પરિચિત હતા. <ref>{{Cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2009/07/17/opinion/diplomatic/main5169849.shtml |title=Hillary Clinton's 6-Month Checkup |author=Wolfson, Charles |publisher=CBS News |date=2009-07-17 |access-date=2009-11-08}}</ref> (આ પ્રકારની પ્રથમ સમીક્ષા 2010ના અંતમાં જારી કરવામાં આવી હતી અને આંતરરાષ્ટ્રીય પડકારો અને કટોકટીને નિવારવાના અસરકારક માર્ગ તરીકે “પ્રજાની શક્તિ” મારફતે યુ.એસ.ને આગળ ધપાવવાની હાકલ કરવામાં આવી હતી. <ref>{{cite news |url=http://www.csmonitor.com/USA/Foreign-Policy/2010/1215/Hillary-Clinton-s-vision-for-foreign-policy-on-a-tight-budget |title=Hillary Clinton's vision for foreign policy on a tight budget |author=LaFranchi, Howard |work=The Christian Science Monitor |date=2010-12-15 |access-date=2011-01-15}}</ref>) સપ્ટેમ્બરમાં, ક્લિન્ટને પોતાના પતિના ક્લિન્ટન ગ્લોબલ ઇનીશિયેટીવની વાર્ષિક બેઠક ખાતે ગ્લોબલ હંગર એન્ડ ફૂડ સિક્યુરિટી ઇનીશિયેટીવનો પ્રારંભ કર્યો હતો. <ref name="afp092509">{{Cite news |url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jvW_Cw0mHaP8QNmbccjJk62ZCT3Q |title=Clinton unveils US food security initiative |agency=Agence France-Presse |date=2009-09-25 |access-date=2009-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100412050738/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jvW_Cw0mHaP8QNmbccjJk62ZCT3Q |archive-date=2010-04-12 |url-status=live }}</ref> નવા પ્રયત્નમાં અન્નની અછત કટોકટી જ્યારે ઊભી થાય ત્યારે ફક્ત પ્રતિભાવ આપવાને બદલે યુ.એસ. વિદેશ નીતિના ભાગરૂપે વિશ્વમાં ભૂખ સામે લડાઇનો ઉદ્દેશ તેમજ મહિલા ખેડૂતોની ભૂમિકા પર ભાર મૂકવાનો ઉદ્દેશ રાખવામાં આવ્યો હતો. <ref name="afp092509"/> ઓક્ટોબરમાં [[સ્વિત્ઝરલેન્ડ|સ્વીત્ઝરલેન્ડ]]ના પ્રવાસ સમયે, ક્લિન્ટનની દરમિયાનગીરીએ છેલ્લી મિનીટોમાં ઝડપથી અને ચાલાકીથી કામ કરીને મુશ્કેલી ટાળી હતી અને ઐતિહાસિક તૂર્કીશ-અમેરિકન સંધિ પરના હસ્તાક્ષરને બચાવી લીધા હતા જેણે રાજદ્વ્રારી સંબંધો સ્થાપિત કર્યા હતા અને બે લાંબા સમયના શત્રુ રાષ્ટ્રો વચ્ચે સરહદો ખુલ્લી મૂકી હતી. <ref>{{Cite news |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1929584,00.html |title=Turkey, Armenia Sign Historic Accord |author=Lee, Matthew |agency=Associated Press |magazine=Time |date=2009-10-10 |access-date=2009-10-14 |archive-date=2009-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091104182204/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1929584,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091104182204/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1929584,00.html |date=2009-11-04 }}</ref><ref name="nyt-me-test"/> પાકિસ્તાનમાં તેઓ વિદ્ર્યાથીઓ, ટોકશો અને પછાત વૃદ્ધો સાથે યુ.એસની પાકિસ્તાની છાપ સુધારવાના પ્રયત્નરૂપે વિવિધ અસાધારણ ખુલ્લી વાતચીતમાં રોકાયેલા રહ્યા હતા. <ref name="time-stateof">{{Cite news |url=http://www.time.com/time/politics/article/0,8599,1934843,00.html |title=The State of Hillary: A Mixed Record on the Job |author=[[Joe Klein|Klein, Joe]] |magazine=Time |date=2009-11-05 |access-date=2009-11-07 |archive-date=2013-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130309135512/http://www.time.com/time/politics/article/0,8599,1934843,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130309135512/http://www.time.com/time/politics/article/0,8599,1934843,00.html |date=2013-03-09 }}</ref> તેજ મહિનામાં જ્યારે તેમને તેમના રાજકીય ભવિષ્ય વિશે પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે તેમણે ઉત્તર આપ્યો હતો કે: “મને હવે પ્રેસિડેન્ટ માટે આગળ વધવામાં કોઇ રસ નથી. કંઇ જ નહી. કંઇ જ નહી.”<ref>{{Cite news |url=http://www.politico.com/news/stories/1009/28278.html|title=Hillary Clinton: I'd have hired Barack Obama|author=Barr, Andy|newspaper=The Politico|date=2009-10-14|access-date=2009-10-14}}</ref> જાન્યુઆરી 2010માં એક મોટા સંબોધનમાં ક્લિન્ટને આયર્ન કર્ટેન અને મુક્ત અને મર્યાદિત ઇન્ટરનેટ વચ્ચે સામ્યતા દર્શાવી હતી. <ref>{{Cite news |url=http://www.latimes.com/news/nation-and-world/la-fg-google-china23-2010jan23,0,3919601.story |title=Sino-U.S. ties hit new snag over Internet issues |author=Richter, Paul |author2=Pierson, David |newspaper=Los Angeles Times |date=2010-01-23}}</ref> ચાઇનીઝ અધિકારીઓએ તેની તરફ નકારાત્મક અભિગમ દર્શાવ્યો હતો અને તેણે એટલા માટે ધ્યાન ખેંચ્યુ હતું કે સૌપ્રથમ વખત વરિષ્ઠ અમેરિકન અધિકારીએ અમેરિકન વિદેશ નીતિના મહત્વના સાધન તરીકે ઇન્ટરનેટનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. <ref>{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2010/01/23/world/asia/23china.html?ref=asia |title=China Rebuffs Clinton on Internet Warning |author=Landler, Mark | author2=Wong, Edward |newspaper=The New York Times |date=2010-01-22}}</ref> 20101ના મધ્યમાં, ક્લિન્ટન અને ઓબામાએ સારો કાર્યસંબંધ વિકસાવ્યો હતો; તેઓ વહીવટીતંત્રમાં ટીમ ખેલાડી હતા અને બહાર તેના રક્ષક હતા અને હિલેરી કે તેમના પતિ તેમની સાથે અંતર ન રાખે તેની સંભાળ લેતા હતા. <ref name="nyt-relat">{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2010/03/19/us/politics/19policy.html |title=From Bitter Campaign to Strong Alliance |author=Landler, Mark |author2=Cooper, Helene |newspaper=The New York Times |date=2010-03-19}}</ref> તેણી તેમને સાપ્તાહિક ધોરણે મળતા હતા, પરંતુ તેણી જેમ તેમના કેટલા પૂરોગામીઓ તેમના પ્રેસિડેન્ટ સાથે ઘરોબો ધરાવતા હતા તેવો ગાઢ, દૈનિક સંબંધ ધરાવતા ન હતા. <ref name="nyt-relat"/> જુલાઇ 2010માં સેક્રેટરી ક્લિન્ટને કોરીયા, વિયેતનામ, પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાનની મૂલાકાત લીધી હતી, તે દરેક સમયે માધ્યમોના ભારે ધ્યાન વચ્ચે પણ તેઓ 31 જુલાઇના તેમની પુત્રી ચેલ્સીના લગ્નની તૈયારીઓ કરતા હતા. <ref>{{Cite news |url=http://www.suntimes.com/news/nation/2530514,CST-NWS-clinton25.article |title=New role for Clintons: parents of the bride |author=Noveck, Jocelyn |newspaper=[[Chicago Sun-Times]] |date=2010-07-24 |access-date=2011-04-28 |archive-date=2010-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100728093054/http://www.suntimes.com/news/nation/2530514%2CCST-NWS-clinton25.article |url-status=dead }}</ref> ક્લિન્ટને નનૈયો કરતા પક્ષકારોને ટેબલ બોલાવીને સ્થગિત થઇ ગયેલી ઇઝરાયેલી-પેલેસ્ટીનીયન સંઘર્ષમાં શાંતિ વાર્તામાંસીધા વાતોનો પ્રારંભ કરીને સપ્ટેમ્બર 2010માં મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો. <ref name="nyt-me-test">{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2010/09/05/world/middleeast/05clinton.html |title=In Middle East Peace Talks, Clinton Faces a Crucial Test |author=Landler, Mark |newspaper=The New York Times |date=2010-09-04}}</ref> નવેમ્બર 2010ના અંતમાં, ક્લિન્ટને વીકીલીક્સે સ્ટેટ વિભાગ કેબલ્સની ગુપ્તતા જાહેર કરતા યુ.એસ.ને થતા નુકસાનને અટકાવવાના પ્રયત્નો કર્યા હતા, જેમાં ખુલ્લા નિવેદનો અને યુ.એસ. અને વિદેશી રાજદ્વ્રારીઓના મૂલ્યાંકનનો સમાવેશ થતો હતો. <ref>{{cite news |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/11/29/AR2010112906258.html |title=Clinton treads carefully in leading massive damage-control campaign |author=Sheridan, Mary Beth |work=The Washington Post |date=2010-11-30}}</ref><ref name="cnn-sweep">{{cite news |url=http://www.cnn.com/2010/POLITICS/12/15/sweep.wikileaks/index.html |title=WikiLeaks stirs anarchy online | author=Dougherty, Jill | author2=Labott, Elise |publisher=CNN |date=2010-12-16}}</ref> ક્લિન્ટનને સીધી રીતે લાગેવળગતા થોડા કેબલ્સોની જાહેરાત વીકીલીક્સ દ્વારા કરવામાં આવી હતી : તેમણે વિદેશ સેવાના સભ્યોને માર્ગદર્શન આપ્યું હતું, જે સીઆઇએ (CIA) દ્વરા લખાયું હતું, જે વિદેશી રાજદ્વ્રારીઓ તેમજ યુનાઇટેડ નેશન્સના અધિકારીઓ અને યુ.એસ. સાથી રાષ્ટ્રો સહિતની બાયોમેટ્રીક અને અન્ય અંગત વિગતો એકત્ર કરવા માટે 2009માં તેમના (પદ્ધતિસર રીતે જોડેલા) નામ સાથે બહાર ગયું હતું. <ref>{{cite news | url=http://www.guardian.co.uk/world/2010/nov/28/us-embassy-cables-spying-un | title=US diplomats spied on UN leadership | author=Booth, Roger | author2= Borger, Julian| date=2010-11-28 |work=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/world/2010/dec/02/wikileaks-cables-cia-united-nations |title=CIA drew up UN spying wishlist for diplomats |author=MacAskill, Ewen |author2=Booth, Robert |date=2010-12-02 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite news|title=Arrest Warrant for WikiLeaks Chief as Chaos Spreads|author=Tandon, Shaun|url=http://www.chinapost.com.tw/international/americas/2010/12/02/282146/Arrest-warrant.htm|agency=[[Agence France-Presse]]|work=[[The China Post]]|date=2010-12-02|access-date=2011-04-28|archive-date=2016-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160616173211/http://www.chinapost.com.tw/international/americas/2010/12/02/282146/Arrest-warrant.htm|url-status=dead}}</ref> 2011 ઇજિપ્તીયન વિરોધો એ અત્યાર સુધીમાં સૌપ્રથમ વખત વહીવટીતંત્ર સામે સૌથી મોટી વિદેશ નીતિ કટોકટી ઊભી કરી હતી. <ref name="pol-egypt-hrc">{{cite news |url=http://www.politico.com/news/stories/0211/48658.html |title=Hillary Clinton plays key role in dance with Hosni Mubarak |author=Thrush, Glenn |work=Politico |date=2011-02-02 |access-date=2011-02-05}}</ref> ક્લિન્ટન યુ.એસ. જનતા પ્રતિભાવમાં આગળપડતા હતા, અગાઉના મૂલ્યાંકનો પરથી ઝડપથી શોધી કાઢ્યુ હતું કે હોસની મુબારક ની સરકાર એવા વલણ પર સ્થિર હતી કે ત્યાં “વ્યવસ્થિત રીતે સંક્રાતિવાળી ડેમોક્રેટીક ભાગીદારી વાળી સરકાર”ની વિરોધીઓ સામે હિંસાને વખોડી કાઢવા માટે જરૂર હતી. <ref name="reut-evol">{{cite news |url=http://af.reuters.com/article/egyptNews/idAFN0219913120110202?sp=true |title=Factbox – Evolution of U.S. stance on Egypt |agency=Reuters |date=2011-02-02 |access-date=2011-02-04 |archive-date=2017-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171023010730/https://af.reuters.com/article/egyptNews/idAFN0219913120110202?sp=true |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171023010730/https://af.reuters.com/article/egyptNews/idAFN0219913120110202?sp=true |date=2017-10-23 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/International/04-Feb-2011/Hillary-urges-probe-into-new-Cairo-violence |title=Hillary urges probe into new Cairo violence |newspaper=[[The Nation (newspaper)|The Nation]] |date=2011-02-04 |access-date=2011-04-28 |archive-date=2011-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511071152/http://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/International/04-Feb-2011/Hillary-urges-probe-into-new-Cairo-violence |url-status=dead }}</ref> ઓબામાએ પણ થઇ રહેલી પ્રગતિઓના દ્રશ્ય પાછળના પ્રતિભાવમાં ક્લિન્ટનની સલાહ, સંગઠન અને વ્યક્તિગત જોડાણો પર વિશ્વાસ રાખ્યો હતો. <ref name="pol-egypt-hrc"/> == રાજકીય હોદ્દાઓ == {{Main|Political positions of Hillary Rodham Clinton}} [[ચિત્ર:Hillary_Clinton_and_Kevin_Rudd.jpg|right|thumb|માર્ચ 2008માં ઓસ્ટ્રેલીયાના વડાપ્રધાન સાથે ક્લિન્ટન]] ગેલપ સર્વેક્ષણ કે જે મે 2005માં હાથ ધરાયું હતું તેમા 54 ટકા પ્રતિવાદીઓએ ક્લિન્ટનને ઉદાર, 30 ટકા લોકોએ સાધારણ, અને 9 ટકા લોકોએ તેણીને સંકુચિત ગણાવ્યા હતા. <ref>{{Cite news |title=Poll: Mixed messages for Hillary Clinton |publisher=CNN |date=2005-05-26 |url=http://www.cnn.com/2005/POLITICS/05/26/hillary.clinton/index.html |access-date=2007-02-05 }}</ref> વિવિધ સંસ્થાઓએ ક્લિન્ટનને રાજકીય પરિપ્રેક્ષ્ય વૈજ્ઞાનિક ઢબે તેમના સેનેટનો મતોનો ઉપયોગ કરીને તેમના હોદ્દાને માપવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. ''નેશનલ જર્નલ '''નો 2004નો રોલ કોલ મતોના અભ્યાસે ક્લિન્ટનને રાજકીય પરિપ્રેક્ષ્યમાં 30નું રેટીંગ આપ્યું છે, તે સમયના પ્રવર્તમાન સેનેટના સંબંધીએ અત્યંત ઉદાર હોવાના નાતે 1નું રેટીંગ અને અત્યંત સંકુચિત હોવા માટે 100 પોઇન્ટનું રેટીંગ આપ્યું હતું. <ref>{{Cite news |url=http://msnbc.msn.com/id/8573139/ |title=Clinton burnishes hawkish image |date=2005-07-14 |publisher=MSNBC.com |author=Curry, Tom |access-date=2006-08-23 |archive-date=2006-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061019182808/http://www.msnbc.msn.com/id/8573139/ |url-status=dead }}</ref> ''' '' '''નેશનલ જર્નલ''<nowiki>'</nowiki>ના તે પછીના રેન્કીંગે તેમને 2006માં અત્યંત ઉદાર સેનેટર તરીકે 32માં સ્થાને અને 2007માં અત્યંત ઉદાર સેનેટર તરીકે 16મા સ્થાને મૂકી દીધા હતા. <ref>{{Cite news |url=http://nj.nationaljournal.com/voteratings/ |title=Obama: Most Liberal Senator In 2007 |author=Friel, Brian |coauthors=Cohen, Richard E.; Victor, Kirk |publisher=[[National Journal]] |date=2008-01-31 |access-date=2008-04-25 |archive-date=2008-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080627040734/http://nj.nationaljournal.com/voteratings/ |url-status=dead }}</ref>'' ''' પ્રિન્સસ્ટોન યુનિવર્સિટીના રાજકીય વૈજ્ઞાનિક જોશુઆ ડી. ક્લિન્ટન અને સ્ટાનફોર્ડ યુનિવર્સિટી ના સાઇમન જેકમેન અને ડૌગ રિવર્સના 2004ના પૃથ્થકરણમાં તેમને છથી આઠ અત્યંત ઉદાર સંભવિત સેનેટર તરીકે ગણાવ્યા હતા. <ref>{{Cite journal |format=PDF |url=http://www.apsanet.org/imgtest/TheMostLiberalSenator-Clinton.pdf |title="The Most Liberal Senator"? Analyzing and Interpreting Congressional Roll Calls |journal=Political Science & Politics |month=October |year=2004 |author=Clinton, Joshua D.; Jackman, Simon; Rivers, Doug |pages=805–811 |ref=harv }}</ref> ''ધી અલ્માનેક ઓફ અમેરિકન પોલિટીક્સ '' , જેનું એડીટીંગ માઇકલ બેરોન અને રિચાર્ડ ઇ.કોહેન દ્વારા કરાયું હતું તેમણે 2003થી 2006 સુધી તેમના મતોનું ઉદાર અથવા સંકુચિત તરીકે રેટીંગ કર્યું હતું, જ્યારે ત્રણ ક્ષેત્રે સૌથી વધુ 100નું રેટીંગ આપ્યું હતું: આર્થિક, સામાજિક અને વિદેશ; ચાર વર્ષ સુધી સરેરાશ રેટીંગ હતા જેમ કે: આર્થિક = 75 ઉદાર, 23 સંકુચિત; સામાજિક = 83 ઉદાર, 6 સંકુચિત; વિદેશ = 66 ઉદાર, 30 સંકુચિત. સરેરાશ = 75 ઉદાર, 20 સંકુચિત.<ref group="nb" name="ex010">See {{Cite book |title=[[The Almanac of American Politics]] |year=2008 |author=[[Michael Barone (pundit)|Barone, Michael]] |coauthors=[[Richard E. Cohen|Cohen, Richard E.]] |publisher=National Journal |page=1126 }} અને તેની જ 2006 આવૃત્તિ, 1152. અલગ અલગ વર્ષો માટેના સ્કોર [સૌથી વધુ રેટિંગ 100, ફોરમેટ: ઉદાર, (સંકુચિત)]: 2003: આર્થિક = 90 (7), સામાજિક = 85 (0), વિદેશ = 79 (14). સરેરાશ = 85 (7). 2004: આર્થિક = 63 (36), સામાજિક = 82 (0), વિદેશ = 58 (41). સરેરાશ = 68 (26). 2005: આર્થિક = 84 (15), સામાજિક = 83 (10), વિદેશ = 66 (29). સરેરાશ = 78 (18). 2006: આર્થિક = 63 (35), સામાજિક = 80 (14), વિદેશ = 62 (35). સરેરાશ = 68 (28).</ref> ઇન્ટરેસ્ટ ગ્રુપે પણ ક્લિન્ટનને સ્કોર આધારિત જેમ કે તેમના સેનેટના મતો કેટલા સારા હતા તેની સાથે ગ્રુપની સ્થિતિની સમીક્ષા કરી હતી. 2008માં, તેણીએ અમેરિકન્સ ફોર ડેમોક્રેટીક એકશન<ref>{{cite web |url=http://www.adaction.org/pages/publications/voting-records.php |title=Voting Records |publisher=[[Americans for Democratic Action]] |access-date=2009-03-21 |archive-date=2017-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830205034/http://www.adaction.org/pages/publications/voting-records.php |url-status=dead }} 2001માં 95નો સરેરાશ સમાવેશ થતો હતો તે 2004 અને 2006માં પણ રહ્યો હતો, 2005માં 100, 2007માં 75 અને 2008માં 70 (છેલ્લા બે અંતિમ વર્ષોમાં થયેલો ઘટાડો પ્રમુખની ઝુબેશ દરમિયાન ચૂકી જવાયેલા મતોને કારણે હતો).</ref> પાસેથી સરેરાશ જીવનપર્યંત 90 ટકા પ્રાપ્ત કર્યા હતા. અને જીવનપર્યંત 8 ટકા રેટીંગ અમેરિકન કંઝર્વેટીવ યુનિયન પાપ્ત કર્યું હતું.. <ref>{{cite web |url=http://www.acuratings.org/2008senate.htm |title=2008 U.S. Senate Votes |publisher=[[American Conservative Union]] |access-date=2009-03-21 |archive-date=2009-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090330124737/http://www.acuratings.org/2008senate.htm |url-status=dead }} જીવનપર્યંત રેટિંગ આપવામાં આવ્યું છે. {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> == લખાણો અને રેકોર્ડીંગ્સ == યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પ્રથમ મહિલા તરીકે ક્લિન્ટને સાપ્તાહિક સિંડીકેટેડ અખબાર પ્રકાશિત કર્યું હતું, જેનુ કોલમ શિર્ષક "ટોકીંગ ઇટ ઓવર " હતું તેનો સમયગાળો 1995થી 2000નો હતો, અને તેનું વિતરણ ક્રિયેટર્સ સિંડીકેટ દ્વારા કરાયું હતું. <ref>{{cite web |url=http://www.creators.com/opinion/hillary-clinton.html |title=Hillary Rodham Clinton - Talking It Over |work=[[Creators Syndicate]] |access-date=2007-08-24 }}</ref> તેમણે તેમના અનુભવો પર અને વિશ્વમાં તેમના પ્રવાસ દરમિયાન જે સ્ત્રીઓ, બાળકો એ પરિવારોને મળ્યા હતા તેમની પર ભાર મૂક્યો હતો. <ref name="Whitehouse.gov"/> 1996માં ક્લિન્ટને પુસ્તક ''ઇટ ટેક્સ અ વિલેજઃ એન્ડ અધર લેસન્સ ચિલ્ડ્રન્સ ટીચ અસ'' માં અમેરિકાના બાળકો માટેનું સ્વપ્ન રજૂ કર્યું હતું. In 1996, આ પુસ્તકે ન્યુ યોર્ક ટચાઇમ્સ બેસ્ટ સેલર યાદી બનાવી હતી અને ક્લિન્ટને પુસ્તકના ઓડીયો રેકોર્ડીંગ માટે 1997માં ધ બેસ્ટ વર્ડ આલ્બમ માટે ગ્રેમી એવોર્ડ મેળવ્યો હતો. <ref name="bernstein-446">{{Harvnb|Bernstein|2007|p=446}}</ref> જ્યારે તેઓ પ્રથમ મહિલા હતા ત્યારે ક્લિન્ટન દ્વારા અન્ય પુસ્તકો રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા તેમાં ''ડાયર સોક્સ, ડીયર બડ્ડીઃકીડ્ઝ લેટર્સ ટુ ધી ફર્સ્ટ પેટસ '' (1998) અને ''[[An Invitation to the White House: At Home with History]]'' (2000)નો સમાવેશ થાય છે. 2001માં તેમણે બાળકોના પુસ્તક ''બીટ્રીસ ગોટ'' માં પાછળના શબ્દો લખ્યા હતા. <ref>{{Cite news |url=http://news.google.com/newspapers?id=eyAiAAAAIBAJ&sjid=rHIFAAAAIBAJ&pg=2745,3345580 |title=Read a Book, Buy a Goat |author=Apuzzo, Matt |newspaper=[[The Day (New London)|The Day]] |date=2005-11-16}}</ref> 2003માં ક્લિન્ટને 562 પાનાના આત્મકથા, ''લિવીંગ હિસ્ટ્રી '' ની રજૂઆત કરી હતી. વધુ વેચાણ થશે તેવી આશામાં પ્રકાશક સાયમન એન્ડ શૂસ્ટરે વિક્રમની નજીક એવા 8 મિલીયન ડોલરની ચૂકવણી કરી હતી. <ref>{{Harvnb|Bernstein|2007|p=544}}</ref> બિનકાલ્પનિક કામ માટે પુસ્તકે પ્રથમ સપ્તાહે જ વેચાણ રેકોર્ડ સ્થાપિત કર્યો હતો,<ref>{{Cite news |url=http://www.usatoday.com/life/books/news/2003-06-17-hillary-list_x.htm |title=Clinton memoir tops Best-Selling Books list |author=Donahue, Deirdre |publisher=USA Today |date=2003-06-17 |access-date=2008-01-11}}</ref> પ્રકાશન પછીના પ્રથમ મહિનામાં તેનુ એક મિલીયન નકલોનું વેચાણ થયું હતું,<ref>{{cite news |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-75361570.html |title=Clinton's Book Sales Top 1 Million |agency=Associated Press |date=2003-07-09 |access-date=2009-05-09 |archive-date=2016-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505030110/https://www.highbeam.com/doc/1P1-75361570.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505030110/https://www.highbeam.com/doc/1P1-75361570.html |date=2016-05-05 }}</ref> અને તેનું બાર ભાષાઓમાં ભાષાંતર કરવામાં આવ્યું હતું. <ref>{{cite web |url=http://www.clintonpresidentialcenter.org/the-administration/hillary-rodham-clinton |title=Hillary Rodham Clinton |publisher=[[William J. Clinton Presidential Center]] |access-date=2009-05-09 |archive-date=2009-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090708145221/http://www.clintonpresidentialcenter.org/the-administration/hillary-rodham-clinton |url-status=dead }}</ref> ક્લિન્ટનના પુસ્તકના ઓડીયો રેકોર્ડીંગે તેમને બેસ્ટ સ્પોકન વર્ડ આલ્બમ માટે ગ્રેમી એવોર્ડ કમાવી આપ્યો હતો. <ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3472495.stm |title=Gorbachev and Clinton win Grammy |publisher=BBC News |date=2004-02-09 |access-date=2008-01-10}}</ref> == સાંસ્કૃતિક અને રાજકીય છાપ == હિલેરી ક્લિન્ટનને સતત માધ્યમોમાં અને વિવિધ દ્રષ્ટિકોણોથી લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં દર્શાવવામાં આવતા હતા. 1995માં, ''ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ '' ના લેખક ટોડ્ડ પર્ડમે ક્લિન્ટનને "રોર્શાશ પરીક્ષણ વાળી પ્ર્થમ મહિલા" તરીકેનું લેબલ લગાવ્યું હતું, <ref name="nyt072495"/> તે સમયના નારીવાદી લખક અને ઉત્સાહી એવા બેટ્ટી ફ્રાઇડમેન મૂલ્યાંકન પડઘો પાડ્યો હતો, તેમણે જણાવ્યું હતું કે, "હિલેરી ક્લિન્ટનની કવરેજ એ આપણા સમાજમાં સ્ત્રીઓના વિકાસનું મોટા પાયાનુ રોર્શાશ પરીક્ષણ છે. "<ref name="khj1">{{Cite book |author=[[Kathleen Hall Jamieson|Jamieson, Kathleen Hall]] |title=Beyond the Double Bind: Women and Leadership |url=https://archive.org/details/beyonddoublebind00jami |year=1995 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0195089405 |pages=[https://archive.org/details/beyonddoublebind00jami/page/22 22]–25 |chapter=Hillary Clinton as Rorschach Test}}</ref> [[ચિત્ર:Sen. Hillary Clinton 2007 denoise.jpg|thumb|left|હિલેરી રોધામ ક્લિન્ટન, જાન્યુઆરી 2007]] ક્લિન્ટનને વારંવાર માધ્યમોમાં પોતાની તરફ ખેંચતા વ્યક્તિ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા હતા,<ref name="nyt072495">{{Cite news |author=[[Todd Purdum|Purdum, Todd S]] |title=The First Lady's Newest Role: Newspaper Columnist |work=The New York Times |date=1995-07-24 |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE7D61339F937A15754C0A963958260}}</ref><ref name="nyt051892">{{Cite news |author=[[Maureen Dowd|Dowd, Maureen]] |title=Hillary Clinton as Aspiring First Lady: Role Model, or a 'Hall Monitor' Type? |work=The New York Times |date=1992-05-18 |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE6DA1F3DF93BA25756C0A964958260}}</ref><ref name="wm0705">{{Cite news |author=Sullivan, Amy |title=Hillary in 2008? |work=Washington Monthly |date=July/August 2005 |url=http://www.washingtonmonthly.com/features/2005/0507.sullivan1.html |access-date=2007-09-30 |archive-date=2005-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050714033553/http://www.washingtonmonthly.com/features/2005/0507.sullivan1.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite video |title=Hillary Clinton's Polarizing Force as a Candidate | people=[[Daniel Schorr]] |medium =audio | date=2006-07-16 |publisher=[[National Public Radio]] |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5560786 |access-date=2007-02-05}}</ref><ref name="time081906">{{Cite news |title=How Americans View Hillary: Popular but Polarizing |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1229053,00.html |author=[[Ana Marie Cox|Cox, Ana Marie]] |date=2006-08-19 |work=Time |access-date=2007-02-05 |archive-date=2006-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061125033827/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1229053,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061125033827/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1229053,00.html |date=2006-11-25 }}</ref><ref name="hill101007"/> જોકે કેટલાક દલીલ પણ કરતા હતા. <ref name="hill101007">{{Cite news |url=http://pundits.thehill.com/2007/10/10/hillary-clinton-not-polarizing-and-highly-electable/ |title=Hillary Clinton: Not Polarizing and Highly Electable |work=The Hill |date=2007-10-10 |author=[[Lanny Davis|Davis, Lanny]] |access-date=2008-03-03 |archive-date=2008-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511233343/http://pundits.thehill.com/2007/10/10/hillary-clinton-not-polarizing-and-highly-electable/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |author=[[Susan Estrich|Estrich, Susan]] |title=The Case for Hillary Clinton |publisher=HarperCollins |year=2005 |isbn=0060839880}} પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 66–68.</ref> જેમ્સ મેડીસન યુનિવર્સિટી ના રાજકીય વિજ્ઞાનના અધ્યાપક વેલેરી સુલ્ફારોના 2007ના અભ્યાસે અમેરિકન નેશનલ ઇલેક્શન સ્ટડીઝ ' "ફીલીંગ થર્મોમીટર " સર્વેક્ષણોનો ઉપયોગ કર્યો હતો, જે આ પ્રકારના સર્વેક્ષણો ક્લિન્ટનના પ્રથમ મહિલા તરીકેના વર્ષો એ વાતને સમર્થન આપે છે કે “પરંપરાગત શાણપણ એ છે કે હિલેરી ક્લિન્ટન પોતાની તરફ ખેંચતી વ્યક્તિ છે” તેવું શોધવા માટે રાજકીય વ્યક્તિના મંતવ્યની ડિગ્રીને માપે છે, તેમાં વધુ એવો ઉમેરો કરાયો હતો કે શ્રીમતી ક્લિન્ટન તરફની પ્રથમ મહિલા તરીકેની અસર અત્યંત સકારાત્મક કે અત્યંત નકારાત્મક છે, તેની સાથે કુલ પ્રતિભાવ આપનારાઓમાંથી એક ચતુર્થાશ જેટલા સતતપણે અચોક્કસ કે તટસ્થ હતા. "<ref name="sulfaro-paper">{{Cite journal |author=Sulfaro, Valerie A. |year=2007 |month=September |title=Affective evaluations of first ladies: a comparison of Hillary Clinton and Laura Bush |url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-33219066_ITM |format=Fee or registration required |journal=Presidential Studies Quarterly |volume=37 |issue=3 |pages=486–514 |doi=10.1111/j.1741-5705.2007.02608.x |ref=harv}}</ref> યુનિવર્સિટી ઓફ કેલીફોર્નીયા, સાન ડાયગો રાજકીય વિજ્ઞાન અધ્યાપક ગેરી જેકોબસન નો 2006ના થોડા ધ્રુવીકરણ ના અભ્યાસમાંથી એવું બહાર આવ્યું હતું કે સ્ટેટના સેનેટરના રોજગારી સંમતિ રેટીગ્સના વિવિધ રાજ્યના સર્વેમાં ક્લિન્ટને અન્ય સેનેટરની તુલનામાં ચતુર્થ મોટો થોડો ભેદભાવ રાખ્યો છે, ન્યુ યોર્કના ડેમોક્રેટ્સ અને રિપબ્લિકન્સ વચ્ચે 50 ટકા પોઇન્ટનો ફરક છે. <ref name="jacob-paper">{{Cite journal |author=[[Gary Jacobson|Jacobson, Gary]] |title=Partisan Differences in Job Approval Ratings of George W. Bush and U.S. Senators in the States: An Exploration |publisher=Annual meeting of the [[American Political Science Association]] |month=August |year=2006 |format=Proceedings}}</ref> નોર્ધન ઇલીનોઇસ યુનિવર્સિટી રાજકીય સાયંસ અધ્યાપક બાર્બરા બુરેલ્સનો 2000નો અભ્યાસમાંથી એવું તારણ બહાર આવ્યું છે કે ક્લિન્ટનના ગેલપ સર્વેક્ષણ તરફેણકારી ક્રમાંકોએ તેણીના પ્રથમ મહિલા તરીકેના તેમના ગાળામાં ભેદભાવ રેખાઓને તોડી નાખી છે, 70થી 90 ટકા ડેમોક્રેટ્સ વિચિત્ર રીતે તેણીને તરફેણકારી હોવા તરીકે જ્યારે 20થી 40 ટકા રિપબ્લિકન્સ તે રીતે જોતા નથી. <ref name="burrell-paper">{{Cite journal |author=Burrell, Barbara|year=2000 |month=October |title=Hillary Rodham Clinton as first lady: the people’s perspective |journal=The Social Science Journal |volume=37 |issue=4 |pages=529–546 |doi=10.1016/S0362-3319(00)00094-X |ref=harv}}</ref> યુનિવર્સિટી ઓફ વિસ્કોન્સીન-મેડીસન રાજકીય વિજ્ઞાન અધ્યાપક ચાર્લ્સ ફ્રેંકલીન તેમનો તરફેણકારી વિરુધ્ધ બિનતરફેણકારી રેટીંગનો રેકોર્ડ જાહેર મંતવ્ય સર્વેક્ષણમાં ચકાસે છે અને શોધી કાઢ્યું હતું કે તેમના સેનેટના વર્ષોની તુલનામાં પ્રથમ મહિલા દરમિયાનમાં વધુ તફાવત હતો. <ref name="franklin">{{cite web |url=http://politicalarithmetik.blogspot.com/2007/01/hillary-clinton-favorableunfavorable.html |title=Hillary Clinton, Favorable/Unfavorable, 1993–2007 |author=Franklin, Charles H |publisher=Political Arithmetik |date=2007-01-21 |access-date=2008-01-26}}</ref> સેનેટ વર્ષો દર્શાવે છે કે તરફેણકારી રેટીંગ્સ આશરે 50 ટકા અને બિનતરફેણકારી રેટીંગ્સ મધ્યમ ગાળામાં 40 ટકાના રેન્જમાં હતા; ફ્રેંકલીને નોંધ્યું હતું કે, "આ તીવ્ર ઘટાડો અલબત્ત, સેન. ક્લિન્ટનની જાહેર છાપની અનેક વિશેષ નોંધોમાંનો એક છે. "<ref name="franklin"/> મેકગ્રીલ યુનિવર્સિટી ના ઇતિહાસના અધ્યાપક ગિલ ટ્રોય તેમની 2006ની આત્મકથાને તેણીના ''હિલેરી રોધામ ક્લિન્ટનઃ પોતાની તરફ ખેંચતી પ્રથમ મહિલા '' એવું શિર્ષક આપ્યું હતું, અને લખ્યું હતું કે 1992ની ઝુંબેશ બાદ ક્લિન્ટન "પોતાની તરફ ખેંચનારા વ્યક્તિ હતા, જેમાં 42 ટકા (જનતામાંથી) કહેતા હતા કે તેણી અગાઉની પ્રથમ મહિલા કરતા તેમના મૂલ્યોની અને જીવનશૈલીની નજીક આવ્યા હતા અને 41 ટકા અસંમત થાય છે." <ref>ટ્રોય 2006, પૃષ્ઠ 60.</ref> ટ્રોયે વધુમાં લખ્યું હતું કે હિલેરી ક્લિન્ટન "જ્યારે તેઓ રાષ્ટ્રીય ફલક પર 1992માં દેખાયા ત્યારથી વિશિષ્ટ રીતે વિવાદાસ્પદ અને વિરોધાત્મક રહ્યા છે"<ref name="troy-4"/> અને તેણી "વૈકલ્પિક રીતે પ્રભાવશાળી, નિર્દયી, આકર્ષક, અને ગભરાયેલા અમેરિકન હતા."<ref name="troy-4">ટ્રોય 2006, પૃષ્ઠ 4.</ref> [[ચિત્ર:RoseLawFirmRear2008.jpg|thumb|right|ક્લિન્ટને પાંદર વર્ષો સુધી રોઝ લો ગાર્ડન ખાતે કામ કર્યું હતુ.તેમની વ્યાવસાયિક કારકીર્દી અને રાજકીય સામેલગીરીએ પ્રથમ મહિલા તરીકે જાહેર પ્રતિભાવ માટેનું મંચ તૈયાર કર્યું હતું.]] બુરેલનો અભ્યાસ તારવે છે કે મહિલાઓ સતતપણે ક્લિન્ટનને પુરુષો કરતા તેમના પ્રથમ મહિલા તરીકેના વર્ષોમાં આશરે 10 પોઇન્ટ સાથે વધુ તરફેણકારી હોવાનું માને છે. <ref name="burrell-paper"/> જેકોબસન્સનો અભ્યાસ તારવે છે એક સ્ત્રી હોવા તરીકે દરેક સેનેટરો વચ્ચે સકારાત્મક સહસંબંધ છે અને તેઓ ભેદભાવયુક્ત પોતાની તરફ ખેંચનારો પ્રતિભાવ મેળવે છે. <ref name="jacob-paper"/> કોલોરાડો સ્ટે યુનિવર્સિટીના સંદેશાવ્યવહાર અભ્યાસના અધ્યાપક કેરીન વાસ્બી એન્ડર્સન વર્ણવે છે કે પ્રથમ મહિલાનો હોદ્દો અમેરિકન સ્ત્રીત્વ માટે એક "સાઇટ" જેવો હતો, કોઇ પણ સ્ત્રી ઓળખ માટે સાંકેતિક વાટાઘાટ માટે તૈયાર હતું. <ref name="kva1">{{Cite book |author=Anderson, Karrin Vasby |editor=Molly Meijer Wertheimer |title=Inventing a Voice: The Rhetoric of American First Ladies of the Twentieth Century |year=2003 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=0742529711 |chapter=The First Lady: A Site of 'American Womanhood' |page=21}}</ref> ખાસ રીતે, એન્ડર્સન જણાવે છે કે પરંપરાગત પ્રથમ મહિલાઓ પરત્વે સાંસ્કૃતિક ફરક હોય છે અને આધુનિક પ્રથમ મહિલાઓ પરત્વે સાંસ્કૃતિક પ્રતિબંધ હોય છે; ક્લિન્ટનના સમયગાળા દરમિયાન પ્રથમ મહિલા તરીકેનો હોદ્દો વિપરીત અને વિરોધાત્મક રહ્યો હતો. <ref name="kva1"/> બુરેલ તેમજ આત્મકથાકારો જેફ ગર્થ અને ડોન વાન નાટ્ટા, જુનિયર,નોંધે છે કે ક્લિન્ટને 1998માં પ્રથમ મહિલા તરીકે સૌથી વધુ સંમતિઓ પ્રાપ્ત કરી હતી, જે તેમના પોતાના માટે વ્યાવસાયિક કે રાજકીય સિદ્ધિઓ ન હતી, પરંતુ તેને તેમના પતિની જાહેર વિશ્વાસઘાતના શિકાર તરીકે જોવામાં આવે છે. <ref name="gerth-195"/><ref name="burrell-paper"/> યુનિવર્સિટી ઓફ પેનસ્લિવેનીયા ના સંદેશાવ્યવહારના અધ્યાપક કેથલીન હોલ જેમીસને હિલેરી ક્લિન્ટનને બેવડા દિમાગ ના ઉદાહરણકર્તા તરીકે જોયા છે, જેઓ બન્ને તરફેની દુનિયા જેમ કે કારકીર્દી અને પરિવારમાં જીવવા માટે સક્ષમ હોય છે, આમ છતા પણ “આપણે જેની પર આપણી વર્તણૂંક નક્કી કરી હતી તેની પર તેઓ એક પાલક તરીકે ઊભરી આવ્યા હતા, જેમને એક સમયે બિનસ્પર્ધક માનવામાં આવ્યા હતા ", જે તેમને વિવિધ પ્રકારના વિજયી નહી તેવી સ્થિતિ પર લઇ જાય છે. <ref name="khj1"/> ક્વિનીપિયાક યુનિવર્સિટી માધ્યમ અભ્યાસના અધ્યાપક લિસા બર્નસે શોધ્યું હતું કે અખબારી હિસાબોનું સતત ફ્રેમીંગ થતું હતં ક્લિન્ટન આધુનિક વ્યાવસાયિક કામ કરતી માતા અને રાજકીય પગપેસારો કરનારા જે પોતાના માટે સત્તા કબજે કરી લેવામાં રસ ધરાવતા હોય છે તે બન્નેના ઉદાહરણકર્તા છે. <ref>બર્ન્સ 2008, પૃષ્ઠથી પૃષ્ઠ 135–136, 140–141.</ref> યુનિવર્સિટી ઓફ ઇન્ડિયાનાપોલીસ ના ઇંગ્લીશ અધ્યાપક ચાર્લોટ્ટે ટેમ્પલીને શોધ્યું હતું કે રાજકીય કાર્ટુન વિવિધ પ્રકારના સ્ટીરીયોટાઇપ્સનો ઉપયોગ કરે છે {{ndash}} જેમ કે જાતિ બદલાવવી, શક્તિવિહીન ઉદ્દામવાદી નારીવાદી અને પત્ની કે જેાથી પતિ છૂટકારો મેળવવા માગતો હોય {{ndash}} તેઓ હિલેરી ક્લિન્ટનને જાતિ નિયમો ના ઉલ્લંઘનકર્તા તરીકે વર્ણવે છે. <ref>{{Cite journal |author=Templin, Charlotte |year=1999 |title=Hillary Clinton as Threat to Gender Norms: Cartoon Images of the First Lady |journal=Journal of Communication Inquiry |volume=23 |issue=1 |pages=20–36 |doi=10.1177/0196859999023001002 |ref=harv}}</ref> પચાસથી વધુ પુસ્તકો અને વિદ્વતાપૂર્ણ કૃતિઓઓ વિવિધ દ્રષ્ટિકોણોથી હિલેરી ક્લિન્ટન વિશે લખ્યું છે. ''ધી ન્યુ યોર્ક ઓબ્લઝર્વર'' દ્વારા કરવામાં આવેલું 2006નું સર્વેક્ષણ દર્શાવે છે કે “ક્લિન્ટન વિરોધી સાહિત્ય”નો "સ્વભાવિક કોટ્ટેજ ઉદ્યોગ,<ref name="obs031206">{{cite web |url=http://www.observer.com/node/38532 |title=Da Hillary Code |author=Smith, Ben |work=The New York Observer |date=2006-03-12 |access-date=2007-10-03}}</ref> જેને રિજનરી પબ્લિશીંગ અને અન્ય સંકુચિત માનસો દ્વારા,<ref name="obs031206"/> શિર્ષકો જેમ કે ''[[Madame Hillary: The Dark Road to the White House]]'' , ''હિલેરીઝ સ્કીમ: ઇનસાઇડ ધ નેક્સ્ટ ક્લિન્ટન્સ રુથલેસ એજેન્ડા ટુ ટેક ધ વ્હાઇટ હાઉસ '' , અને ''કેન શી બી સ્ટોપ્ડ? : હિલેરી ક્લિન્ટન વીલ બી નેક્સ્ટ પ્રેસીડન્ટ ઓફ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અનલેસ ....'' સાથે બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું. ક્લિન્ટનના વખાણ કરતા પુસ્તકનું સારુ વેચાણ થયું ન હતુ <ref name="obs031206"/> (તેમના અને તેમના પતિ દ્વારા લખાયેલા સંસ્મરણોની તુલનામાં). જ્યારે તેઓ 2000માં સેનેટમાં ગયા ત્યારે, ભંડોળ ઊભુ કરતા અસંખ્ય જૂથો જેમ કે સેવ અવર સેનેટ અને ઇમર્જન્સી કમિટી ટુ સ્ટોપ હિલેરી રોધામ ક્લિન્ટન તેમનો વિરોધ કરવા માટે ઊગી નીકળ્યા હતા. <ref>{{Cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE7DE1E31F934A15753C1A9669C8B63 |author=Levy, Clifford J |title=Clinton Rivals Raise Little Besides Rage |work=The New York Times |date=2000-10-27 |access-date=2007-09-29}}</ref> વાન નાટ્ટા જુનિયર તારવે છે રિપબ્લિકન્સ અને સંકુચિત જૂથો તેમને ભંડોળ ઊભુ કરવા માટેના પત્રોમાં વિશ્વસનીય "બોગેમેન" તરીકે વર્ણવે છે,<ref name="nyt071099"/> ટેડ કેનેડી સાથે અને ડેમોક્રેટીક સમાન અને ઉદાર અરજો ન્યૂટ ગિંગરીચ તરીકે ઉલ્લેખ કરે છે. <ref name="nyt071099">{{Cite news |author=[[Don Van Natta, Jr.|Van Natta Jr., Don]] |title=Hillary Clinton's Campaign Spurs A Wave of G.O.P. Fund-Raising |work=The New York Times |date=1999-07-10 |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F00E3D9123CF933A25754C0A96F958260}}</ref> તેમની અગાઉના પ્રમુખપદ માટેની ઝુંબેશમાં જોતા જણાય છે કે ''ટાઇમ'' મેગેઝીને તેમનું મોટું ચિત્ર બતાવ્યું હતું, જેમાં બે ચેકબોક્સ પર "લવ હર ", "હેટ હર "એવા લેબલો લગાવ્યા હતા, <ref>{{Cite news |url=http://www.time.com/time/covers/0,16641,20060828,00.html |title=The Presidential Ambitions of Hillary Clinton |date=2006-08-26 |work=Time |access-date=2007-09-27 |archive-date=2007-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071107113827/http://www.time.com/time/covers/0,16641,20060828,00.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071107113827/http://www.time.com/time/covers/0,16641,20060828,00.html |date=2007-11-07 }}</ref> જ્યારે ''મધર જોન્સ '' શિર્ષકે તેણીને "હાર્પી, હિરો, હરેટીક: હિલેરી" તરીકે દર્શાવ્યા હતા. <ref>{{cite web |url=http://www.motherjones.com/news/feature/2007/01/harpy_hero_heretic_hillary.html |title=Harpy, Hero, Heretic: Hillary |author=[[Jack Hitt|Hitt, Jack]] |work=Mother Jones |date=January/February 2007 |access-date=2007-10-07}}</ref> ડેમોક્રેટીક નેટરુટ્સ કાર્યકર્તાઓ સતત પણે ક્લિન્ટનને તેમના ઇચ્છીત ઉમેદવારોનો સર્વેક્ષણાં અત્યંત નીચા દર્શાવે છે <ref>{{Cite news |author=[[David Brooks (journalist)|Brooks, David]] |title=The Center Holds |work=The New York Times |date=2007-09-25 |url=http://www.nytimes.com/2007/09/25/opinion/25brooks.html |access-date=2007-09-30}}</ref> જ્યારે કેટલાક સંકુચિતો જેમ કે બ્રુસ બાર્ટલેટ અને ક્રિસ્ટોફર રુડ્ડી એ હિલેરી ક્લિન્ટનના પ્રમુખપદને એકંદરે ખરાબ નહી તેમ વર્ણવ્યા છે <ref>{{cite web |author=[[Bruce Bartlett|Bartlett, Bruce]] |title=Get Ready for Hillary |publisher=Creators Syndicate |url=http://www.creators.com/opinion/bruce-bartlett/conservatives-for-hillary.html |date=2007-05-01 |access-date=2007-09-30 |archive-date=2007-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070513231134/http://www.creators.com/opinion/bruce-bartlett/conservatives-for-hillary.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2007/02/19/us/politics/19clinton.html?em&ex=1172034000&en=03978a5bd62bb606 |author=Kirkpatrick, David D. |title=As Clinton Runs, Some Old Foes Stay on Sideline |work=The New York Times |date=2007-02-19 |access-date=2007-09-30}}</ref> અને ઓક્ટોબર 2007માં ''ધી અમેરિકન કંઝર્વેટીવ '' મેગેઝીનના કવર પર "ધી વેનીંગ પાવર ઓફ હિલેરી હેટ " એવું શિર્ષક આપવામાં આવ્યું હતું. <ref>{{Cite news |url=http://www.amconmag.com/2007/2007_10_22/index1.html |title=Contents: October 22, 2007 Issue |work=The American Conservative |date=2007-10-22 |access-date=2007-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026051323/http://www.amconmag.com/2007/2007_10_22/index1.html |archive-date=2007-10-26 |url-status=dead }}</ref> ડિસેમ્બર 2007 સુધીમાં સંદેશાવ્યવહાર અધ્યાપક જેમીસને નીરીક્ષણ કર્યું હતું કે ઇન્ટરનેટ પર ક્લિન્ટન વિશે મોટી માત્રામાં સ્ત્રીદ્વેષ દર્શાવાયો હતો,<ref name="bmj120707">{{Cite news |url=http://www.pbs.org/moyers/journal/12072007/transcript1.html |title=Transcript: December 7, 2007 |work=Bill Moyers Journal |publisher=PBS |date=2007-12-07 |access-date=2007-12-10}}</ref> જેમાં ફેસબૂક અને અન્ય સાઇટ્સ સહિતે પણ ક્લિન્ટનને દર્શાવતા એવા કથનો લખ્યા હતા જે સેક્સ્યુઅલ અપમાનજનક હતા. <ref name="bmj120707"/> તેમણે નોંધ્યુ હતું કે ક્લિન્ટનના હસવા પરની વ્યાપક ટિપ્પણીના પ્રતિભાવમાં,<ref>{{Cite news |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/02/AR2007100201940.html |title=Hillary Chuckles; Pundits Snort |author=[[Howard Kurtz|Kurtz, Howard]] |work=The Washington Post |date=2007-10-03 |access-date=2007-12-10}}</ref> જે "આપણે જાણીએ છીએ કે મહિલાઓની વાણીને વખોડવા માટે તે ભાષા છે, તે પુરુષોની વાણી માટે ઉપલબ્ધ નથી. આપણે મહિલાઓની વાણીને તીવ્ર અને કર્કશ કહીએ છીએ. અને હિલેરી ક્લિન્ટનના હાસ્યને અર્થહીન વર્ણવવામાં આવે છે."<ref name="bmj120707"/> ક્લિન્ટનની "સ્થગિત ગતિ " અને 2008 ન્યુ હેમીસ્ફિયર પ્રાયમરી પહેલાના સંબંધિત બનાવોને પગલે ''ધી ન્યુ યોર્ક ટાઇમ્સ '' અને ''ન્યૂઝવીક'' બન્નેએ તારવ્યું હતું કે જાતિની ભૂમિકા વિશેની ચર્ચા હવે રાષ્ટ્રીય રાજકીય જાહેરાતમાં જતી રહી છે. <ref name="nyt011008">{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2008/01/10/us/politics/10women.html |title=Women’s Support for Clinton Rises in Wake of Perceived Sexism |author=[[Jodi Kantor|Kantor, Jodi]] |work=The New York Times |date=2008-01-10 |access-date=2008-01-13}}</ref><ref name="nw012108">{{Cite news |url=http://www.newsweek.com/id/91795 |title=Letting Hillary Be Hillary |author=[[Jon Meacham|Meacham, Jon]] |work=Newsweek |date=2008-01-21 |access-date=2008-03-16}}</ref> ''ન્યૂઝવીક '' ના સંપાદક જોન મિઅકેમે ક્લિન્ટન અમેરિકન જનતા વચ્ચેના સંબંધનો એમ કહેતા સરવાળો કર્યો છે કે ન્યુ હેમિસ્ફિયર ઘટનાઓ, "કડવા સત્યો પ્રકાશમાં લાવી છે: જોકે હિલેરી રોધામ ક્લિન્ટન આ સીમા પર છે અથવા દાયકાઓથી રાષ્ટ્રીય જીવનની મધ્યમાં છે ...તેઓ અત્યંત ઓળખી શકાય તેમ છે પરંતુ અમેરિકન રાજકારણમાં માનવામાં આવતી વ્યક્તિ તરીકે નીચા છે."<ref name="nw012108"/> એક વખત તેઓ સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ બની ગયા તે પચી ક્લિન્ટનની છાપ અમરિકન જનતામાં નાટ્યાત્મક રીતે સુધરી હતી અને અનેક માનવંતી વૈશ્વિક વ્યક્તિઓમાંના એક બની ગયા હતા. <ref name="pd-pop">{{cite news |url=http://www.politicsdaily.com/2010/10/12/hillary-clinton-leads-the-pack-in-bloomberg-popularity-poll/ |title=Hillary Clinton Leads the Pack in Bloomberg Popularity Poll |author=Torregrossa, Luisita Lopez |publisher=[[Politics Daily]] |date=2010-10-12 |access-date=2011-04-28 |archive-date=2010-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101014124653/http://www.politicsdaily.com/2010/10/12/hillary-clinton-leads-the-pack-in-bloomberg-popularity-poll/ |url-status=dead }}</ref> તેમણે સતત ઊંચી સંમતિવાળું રેટીંગ પ્રાપ્ત કર્યુ છે,<ref>{{cite web |url=http://www.gallup.com/poll/1618/Favorability-People-News.aspx#2 |title=Favorability: People in the News: Hillary Clinton |publisher=[[Gallup Poll]] |access-date=2010-12-06}}</ref> અને તેમના તરફેણકારી-બિનતરફેણકારી રેટીંગ્સ 2010 દરમિયાનમાં કોઇ પણ સક્રિય, રાષ્ટ્રીય સ્તરે આગળ પડતા અમેરિકન રાજકીય વ્યક્તિની તુલનામાં સૌથી વધુ હતા. <ref name="pd-pop"/><ref>{{cite news |url=http://fivethirtyeight.blogs.nytimes.com/2010/11/17/is-pelosi-americas-most-unpopular-politician/ |title=Is Pelosi America’s Most Unpopular Politician? | author=[[Nate Silver|Silver, Nate]] |work=The New York Times |publisher=[[FiveThirtyEight]] |date=2010-11-17}}</ref> તેમણે ગેલપના અત્યંત વખાણાયેલા પુરુષ અને સ્ત્રી સર્વેક્ષણમાં સારી કામગીરી બજાવી હતી; 2010માં તેમનું નામ અમેરિકનો દ્વારા સત નવમી વખત અને એકંદરે પંદરમી વખત અત્યંત વખાણાયેલી મહિલા તરીકે મૂકવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://www.gallup.com/poll/145394/Barack-Obama-Hillary-Clinton-2010-Admired.aspx? |title=Barack Obama, Hillary Clinton Are 2010's Most Admired |publisher=[[The Gallup Organization]] |date=2010-12-27 |access-date=2010-12-27}}</ref> == એવોર્ડ્સ અને બહુમાનો == {{Main|Hillary Rodham Clinton awards and honors}} ક્લિન્ટને અમેરિકન અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ તરફથી તેમની આરોગ્ય, મહિલાઓ અને બાળકો માટેની પ્રવૃત્તિઓને કારણે તેમની કારકીર્દી દરમિયાન અસંખ્ય પુરસ્કારો અને સન્માનો પ્રાપ્ત કર્યા છે. == મતાધિકારને લગતો ઇતિહાસ == {{Main|Electoral history of Hillary Rodham Clinton}} {{Election box begin |title=[[New York United States Senate election, 2000]] }} {{Election box candidate with party link |party = Democratic Party (US) |candidate = Hillary Rodham Clinton |votes = 3,747,310 |percentage = 55.3 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = Republican Party (US) |candidate = [[Rick Lazio]] |votes = 2,915,730 |percentage = 43.0 |change = }} {{Election box end}} {{Election box begin |title=[[United States Senate election in New York, 2006|New York United States Senate election, 2006]] }} {{Election box candidate with party link |party = Democratic Party (US) |candidate = Hillary Rodham Clinton |votes = 3,008,428 |percentage = 67.0 |change = +11.7 }} {{Election box candidate with party link |party = Republican Party (US) |candidate = [[John Spencer (politician)|John Spencer]] |votes = 1,392,189 |percentage = 31.0 |change = -12.0 }} {{Election box end}} == નોંધ == {{Reflist|group="nb"|3}} == સંદર્ભો == {{reflist|3}} == ગ્રંથસૂચિ == {{Refbegin}} * {{Cite book |last=Bernstein |first=Carl|authorlink=Carl Bernstein |title=A Woman in Charge: The Life of Hillary Rodham Clinton |url=https://archive.org/details/womanincharge0000carl |year=2007 |publisher=[[Alfred A. Knopf]] |location=New York |isbn=0-3754-0766-9 |ref=harv |postscript=<!--None--> }} * {{Cite book |author=[[David Brock|Brock, David]] |title=The Seduction of Hillary Rodham |publisher=[[Free Press (publisher)|The Free Press]] |location=New York |year=1996 |isbn=0-684-83451-0}} * {{Cite book | last=Burns | first=Lisa M. | title=First Ladies and the Fourth Estate: Press Framing of Presidential Wives | url=https://archive.org/details/firstladiesfourt0000burn | publisher=[[Northern Illinois University Press]] | location=DeKalb, Illinois | year=2008 | isbn=0-87580-391-3}} * {{Cite book |author=Clinton, Hillary Rodham |title=[[Living History]] |location=New York|year=2003 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=0-7432-2224-5 }} * {{Cite book |author=[[Jeff Gerth|Gerth, Jeff]]|coauthors=[[Don Van Natta, Jr.|Van Natta, Jr., Don]] |title=Her Way: The Hopes and Ambitions of Hillary Rodham Clinton |url=https://archive.org/details/herwayhopesambit0000gert|year=2007 |publisher=[[Little, Brown and Company]] |location=New York |isbn=0-316-01742-6 }} * {{Cite book | first=John | last=Heilemann |authorlink=John Heilemann | first2=Mark | last2=Halperin | authorlink2=Mark Halperin | title=[[Game Change|Game Change: Obama and the Clintons, McCain and Palin, and the Race of a Lifetime]] | publisher=[[HarperCollins]] | location=New York | year= 2010 | isbn=0-06-173363-6 }} * {{Cite book | first=Anne E. | last=Kornblut | authorlink=Anne E. Kornblut | title=Notes from the Cracked Ceiling: Hillary Clinton, Sarah Palin, and What It Will Take for a Woman to Win | url=https://archive.org/details/notesfromcracked00korn | publisher=[[Crown Books]] | location=New York | year=2009 | isbn=0-307-46425-3}} * {{Cite book |author=[[David Maraniss|Maraniss, David]] |title=First in His Class: A Biography of Bill Clinton |url=https://archive.org/details/firstinhisclass00davi |publisher=[[Simon & Schuster]] |year=1995 |isbn=0-671-87109-9}} * {{Cite book |author=[[Roger Morris (American writer)|Morris, Roger]] |title=Partners in Power: The Clintons and Their America |year=1996 |location=New York|publisher=[[Henry Holt and Company|Henry Holt]] |isbn=0-8050-2804-8 }} * {{Cite book |author=[[Barbara Olson|Olson, Barbara]] |title=Hell to Pay: The Unfolding Story of Hillary Rodham Clinton |location=Washington|publisher=[[Regnery Publishing]] |year=1999 |isbn=0-89526-197-9}} * {{Cite book |author=[[Gil Troy|Troy, Gil]] |title=Hillary Rodham Clinton: Polarizing First Lady |url=https://archive.org/details/hillaryrodhamcli00gilt |location=Lawrence, Kansas|publisher=[[University Press of Kansas]] |year=2006 |isbn=0-7006-1488-5}} {{Refend}} == વધુ વાંચન == {{Main|List of books about Hillary Rodham Clinton}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Sister project links|wikt=no|b=no|q=Hillary Rodham Clinton|s=Hillary Rodham Clinton|commons=Category:Hillary Rodham Clinton|n=Category:Hillary Clinton|v=no|species=no|author=yes}} * {{cite web|url=http://www.state.gov/secretary/|title=Secretary of State Hillary Rodham Clinton|publisher=U.S. Department of State}} * {{cite web|url=http://www.hillaryclinton.com|title=Hillary Clinton.com - Friends of Hillary}} * {{cite web|url=http://www.whitehouse.gov/about/first-ladies/hillaryclinton|title=Hillary Rodham Clinton|publisher=The White House|access-date=2011-04-28|archive-date=2011-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724141126/http://www.whitehouse.gov/about/first-ladies/hillaryclinton|url-status=dead}} પ્રથમ મહિલા ક્લિન્ટનની સત્તાવાર આત્મકથા *{{dmoz|Regional/North_America/United_States/Government/Legislative_Branch/Senate/Ex-Senators/Clinton,_Hillary_Rodham_%5bD-NY%5d|Senator Hillary Rodham Clinton}} [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:અમેરિકન વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:૧૯૪૭માં જન્મ]] mi1mcai7823mnavf5wkeifxc9jj3f9p 0 35746 903829 321385 2026-08-17T01:41:03Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903829 wikitext text/x-wiki '''નેપ્ચ્યુનિયમ''' એ એક [[રાસાયણિક તત્વ]] છે જેની સંજ્ઞા '''Np''' છે અને [[અણુ ક્રમાંક]] ૯૩ છે. આ એક કિરણોત્સારી ધાતુ છે, આ પહેલું ત્રાંસ યુરેનિક તત્વ છે અને એક્ટિનાઈડ શ્રેણીમાં આવેલું છે. આનું સૌથી સ્થિર સમસ્થાનિક, ²³⁷Np છે અને તે અણુભઠ્ઠીમાં અને પ્લુટોનિયમ ઉત્પાદનની આડ પેદાશ તરીકે ઉત્પન્ન થાય છે. આનો ઉઅપયોગ ન્યૂટ્રોન ચકાસણી યંત્રમાં થાય છે. આ ધાતુ યુરેનિયમની ખનિજમાં પણ આંશિક રૂપમાં મળી આવે છે. <ref name=CRC>{{cite book| author = C. R. Hammond |title = The Elements, in Handbook of Chemistry and Physics 81st edition| url = https://archive.org/details/crchandbookofche81lide | publisher =CRC press| isbn = 0-84930485-7| year = 2004}}</ref> ==સંદર્ભો== <references/> {{આવર્ત કોષ્ટક}} [[શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો]] l524nsws3jpu9k5yjhf7jwhjvrs34qp 0 49167 903834 850315 2026-08-17T01:46:38Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903834 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''કરીના કપૂર''' (જન્મ: [[સપ્ટેમ્બર ૨૧|૨૧ સપ્ટેમ્બર]] ૧૯૮૦), હિન્દી ફિલ્મની જાણીતી અભિનેત્રી છે કે જે હવે '''કરીના કપૂર ખાન''' તરીકે પણ ઓળખાય છે. કરીનાના પિતા રણધીર કપૂર તથા માતા બબીતા છે. તે કરીશ્મા કપૂરની નાની બહેન છે. ==વિગત== ''2000 યુદ્ધ ફિલ્મ રેફ્યુજી તેના અભિનયની શરૂઆત કરી દીધી પછી, કપૂર ઐતિહાસિક નાટક અશોક ભૂમિકા સાથે હિન્દી સિનેમા અને બ્લોકબસ્ટર મેલોડ્રામા કભી ખુશી કભી ગમ પોતાને સ્થાપિત ... (બંને 2001). આ પ્રારંભિક સફળતા વ્યાપારી ધોરણે નિષ્ફળ અને પુનરાવર્તિત ભૂમિકા શ્રેણી છે, જે તેના નકારાત્મક પ્રતિભાવો મેળવ્યા દ્વારા અનુસરવામાં આવ્યું હતું. વર્ષ 2004 કપૂર માટે એક મહત્વનો વળાંક આવ્યો ત્યારે તેમણે નાટક ચમેલી એક સેક્સ વર્કરની ભૂમિકા પ્રકાર સામે રમી હતી. ત્યારબાદ 2004 નાટક દેવ એક તોફાન ભોગ અને એક અક્ષર 2006 ક્રાઇમ ફિલ્મ ઓમકારા માં વિલિયમ શેક્સપીયરના નાયિકા ડેસ્ડેમોના પર આધારિત તેણીના આ ચિત્રાંકન માટે વિશાળ જટિલ ઓળખ પ્રાપ્ત. તેમણે શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી તરીકેનો અને 2007 રોમેન્ટિક કોમેડી જબ તેના પ્રદર્શન વી મેટ માટે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી અને 2010 નાટક અમે કુટુંબ અનુક્રમે, ફિલ્મફેર એવોર્ડ પ્રાપ્ત કરવા માટે ગયા હતા. કપૂર ભારતની ટોચની કમાણી કરનાર પ્રોડક્શન્સ, 2009 કોમેડી ડ્રામા 3 ઈડિયટ્સ અને 2015 સામાજિક નાટક બજરંગી બે માં સ્ત્રી લીડ તરીકે દર્શાવતા દ્વારા વધુ સફળતા પ્રાપ્ત ભાઈજાન અને 2009 થ્રિલર કુરબાન માં પોતાના તેની ભૂમિકા વખાણ થયા, 2012 નાટક હીરોઈન અને 2016 અપરાધ નાટક ઉડતા પંજાબ.'' ''અભિનેતા સૈફ અલી ખાન, જેમની સાથે તેમણે એક પુત્ર છે લગ્ન, કપૂરની બંધ સ્ક્રીન જીવન ભારતમાં વ્યાપક કવરેજ વિષય છે. તેમણે સ્પષ્ટવક્તા અને અડગ હોવા માટે પ્રતિષ્ઠા ધરાવે છે, અને તેના ફેશન શૈલી અને ફિલ્મ ભૂમિકાઓ દ્વારા ફિલ્મ ઉદ્યોગ માટે તેમના યોગદાન બદલ ઓળખવામાં આવે છે. ફિલ્મ અભિનય ઉપરાંત, કપૂર સ્ટેજ કલાકાર છે અને ત્રણ પુસ્તકો માટે સહ-લેખક તરીકે યોગદાન આપ્યું છે: એક આત્મકથનાત્મક યાદો અને બે પોષણ માર્ગદર્શિકાઓ. તેમણે પણ રિટેલ ચેઇન ગ્લોબ્સ સહયોગથી પોતાના કપડાં વાક્ય શરૂ કરી છે.'' ==શરૂઆતનું જીવન અને પૂર્વભૂમિકા== ''21 સપ્ટેમ્બર, 1980 [1] બોમ્બે (હવે મુંબઇ), કપૂર (હંમેશા બિનઔપચારિક માટે 'બેબો ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) પર જન્મ [3] રણધીર કપૂર અને બબીતા ​​(ઉર્ફે શિવદાસાની) ના નાની પુત્રી છે, [4] તેના મોટી બહેન કરિશ્મા પણ એક અભિનેત્રી છે. તેમણે અભિનેતા અને ફિલ્મ નિર્માતા રાજ કપૂર, અભિનેતા હરિ શિવદાસાની પ્રસૂતિ પૌત્રી, અને અભિનેતા રિશી કપૂર ભત્રીજી ના પૈતૃક પૌત્રી છે. કપૂર મુજબ, આ નામ "કરિના" પુસ્તક અન્ના કરેણીનાં , જે તેના માતા વાંચી જ્યારે તે તેની સાથે ગર્ભવતી હતી પરથી લેવામાં આવ્યું છે. [5] તેણી તેના પિતાની બાજુ પર પંજાબી મૂળના છે, [6] અને તેના માતા બાજુ પર તે સિંધી અને બ્રિટિશ મૂળના છે. [7] એક બાળક તરીકે, કપૂર નિયમિતપણે તેના પરિવાર સાથે હિંદુ પ્રેક્ટિસ, પણ તેના માતા પાસેથી ખ્રિસ્તી સાથે સંપર્કમાં આવ્યો. [8]'' ''"એક ખૂબ જ તોફાની [અને] બગડેલું બાળક" તરીકે પોતાની જાતને વર્ણન, એક યુવાન વય થી ફિલ્મોમાં કપૂરની સંપર્કમાં અભિનય તેના રસ kindled;. [2] તે ખાસ કરીને અભિનેત્રીઓ નરગીસ અને મીના કુમારી કામ દ્વારા પ્રેરણા આપી હતી [9] તેના કુટુંબ પૃષ્ઠભૂમિ હોવા છતાં, તેના પિતા સ્ત્રીઓ ફિલ્મો દાખલ નામંજૂર કારણ કે તેઓ તેને પરંપરાગત માતૃત્વ ફરજો અને પરિવારની મહિલાઓના જવાબદારી વિરોધાભાસી માનવામાં આવે છે. [10] આ તેના માતા-પિતા વચ્ચે સંઘર્ષ થયો હતો અને તેઓ અલગ થયેલ છે. [11] તે પછી તેના માતા જે અનેક નોકરી કામ કર્યું તેની પુત્રીઓ આધાર દ્વારા ઊભા કરવામાં આવી હતી ત્યાં સુધી કરિશ્મા 1991 માં એક અભિનેત્રી તરીકે રજૂ થયો હતો [12] ઘણા વર્ષો માટે અલગ રહેતા પછી, તેના માતાપિતા ઓક્ટોબર 2007 માં સમાધાન [11] કપૂર ટિપ્પણી કરી, "મારા બાપ પણ મારા જીવન માં એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ છે [...] [અલ] જોકે અમે તેને ઘણી વખત અમારી પ્રારંભિક વર્ષોમાં જોઈ ન હતી, અમે એક પરિવાર હવે છે." [12]'' ''કપૂર મુંબઇ માં જમનાબાઈ નરસી સ્કૂલ હાજરી આપી હતી, દહેરાદૂન વેલ્હામ ગર્લ્સ 'સ્કૂલ દ્વારા અનુસરવામાં. [9] તેમણે સંસ્થા હાજરી આપી મુખ્યત્વે તેના માતા સંતોષવા માટે, જોકે બાદમાં અનુભવ પસંદગીમાં સ્વીકાર્યું. [2] કપૂર મુજબ, તે વિદ્વાનો છતાં ગણિત સિવાય તેની તમામ વર્ગો માં સારા ગ્રેડ્સ પણ મેળવ્યા તરફ ઢળેલું ન હતી. [2] વેલ્હામ થી સ્નાતક થયા બાદ તે વિલે પાર્લે માં મીઠીબાઇ કોલેજ (મુંબઇ) ખાતે બે વર્ષ માટે વાણિજ્ય અભ્યાસ કર્યો હતો. [9] કપૂર પછી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ માં હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી ખાતે માઇક્રોકોમ્પ્યુટર્સ માં ત્રણ મહિનાના સમર કોર્સ માટે રજીસ્ટર. [9] બાદમાં તેમણે કાયદો રસ વિકસાવી છે અને તે સરકારી લો કોલેજ, મુંબઇ ખાતે પ્રવેશ; આ સમય દરમિયાન, તે વાંચવા માટે એક લાંબા સમયની ઉત્કટ વિકસાવવામાં આવી છે. [9] જો કે, તેના પ્રથમ વર્ષ પૂર્ણ કર્યા પછી, કપૂર તેના રસ પીછો કરવા માટે એક અભિનેત્રી બનવાનું નક્કી કર્યું. [13] તેમણે મુંબઇ માં અભિનય સંસ્થા કિશોર નામિત કપૂર, ભારતીય ફિલ્મ એન્ડ ટેલિવિઝન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ (FTII) ના સભ્ય દ્વારા મેન્ટરેડ ખાતે તાલીમ શરૂ કર્યું હતું. [14]'' ''અભિનય કારકિર્દી [ફેરફાર કરો સ્રોત]'' ''2000-03: કારકિર્દીની શરૂઆત, સફળતા અને અડચણ [ફેરફાર કરો સ્રોત]'' ''જ્યારે સંસ્થા ખાતે તાલીમ, કપૂર રાકેશ રોશનની કહો ના ... પ્યાર હૈ (2000) તેમના પુત્ર હૃતિક રોશન વિરુદ્ધ સ્ત્રીની ભૂમિકામાં ભૂમિકા આપવામાં આવી હતી. [9] ફિલ્માંકન અનેક દિવસો, જો કે, તે પ્રોજેક્ટ ત્યજી; કપૂર પછી સમજાવ્યું કે તે ફિલ્મ નથી કરી, કારણ કે વધુ પ્રાધાન્ય ડિરેક્ટર પુત્ર આપવામાં આવી હતી લાભ હતી. [9] તેમણે જે.પી. દત્તા યુદ્ધ નાટક રેફ્યુજી અભિષેક બચ્ચન સાથે તે વર્ષે પાછળથી રજૂ થયો હતો. એક માણસ ગેરકાયદે નાગરિકો અને પાછળ આગળ સરહદ તરફ વહન પર ફિલ્મ કેન્દ્રો 1971 ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ દરમિયાન સેટ કરો. કપૂર નાઝ, જે બચ્ચનના પાત્ર સાથે પ્રેમ માં પડે છે, જ્યારે ગેરકાયદે પોતાના પરિવાર સાથે પાકિસ્તાન સ્થળાંતર એક બાંગ્લાદેશી છોકરી ચિત્રણ. તેના અભિનયની ટીકાકારો દ્વારા વખાણાયેલી કરવામાં આવી હતી; બોલિવુડ હંગામા ના તરણ આદર્શે તેના "કુદરતી કલાકાર" તરીકે વર્ણવવામાં અને નોંધ્યું હતું કે "સરળતા સાથે તેમણે દ્રશ્યો સૌથી મુશ્કેલ ઈમોટીસ ", [15] જ્યારે ભારત આજે અહેવાલ છે કે કપૂર હિન્દી ફિલ્મ અભિનેતાઓ એક નવી જાતિ કે દૂર તોડે નહિ પાત્ર પ્રથાઓ છે. [16] પોતાની પ્રથમ ફિલ્મ અભિનય અનુભવ પર, કપૂર તરીકે "ખડતલ ... [પરંતુ] પણ એક મહાન શિક્ષણ અનુભવ" વર્ણવે છે. [9] રેફ્યુજી ભારતમાં મધ્યમ બોક્સ ઓફિસ પર સફળ થઇ હતી, [17] અને કપૂરની પ્રભાવ તેના શ્રેષ્ઠ મહિલા નવોદિત માટે ફિલ્મફેર એવોર્ડ મળ્યો હતો. [18]'' ''કરીના કપૂર કેમેરા દૂર હસતાં'' ''કભી ખુશી કભી ગમ ... ના પુસ્તક લોન્ચ 2001 બોલિવુડ હંગામા ઓછામાં કપૂર અહેવાલ છે કે ફિલ્મની સફળતા તેના માટે એક સિદ્ધિ સાબિત થયા હતા. [19]તેના બીજા પ્રકાશન માટે, કપૂર, સતીશ કૌશિક બોક્સ ઓફિસ તુષાર કપૂર વિરુદ્ધ જોડી બનાવી હતી હિટ મુઝે કુછ કહેના હૈ (2001). [17] હિન્દૂ એક સમીક્ષા નોંધ્યું હતું કે તેમના પ્રથમ બે ફિલ્મો પર આધારિત છે, તે હતી "ચોક્કસપણે અભિનેત્રી માટે બહાર જોવા માટે". [20] તેમણે આગામી જેકી શ્રોફ અને સુભાષ ઘાઈ માતાનો ફ્લોપ યાદે માં ઋત્વિક રોશન, અબ્બાસ-મસ્તાનની સફળ રોમાંચક અજનબી દ્વારા અનુસરવામાં સાથે અભિનય કર્યો હતો, જેમાં સહ અભિનેતા અક્ષય કુમાર, બોબી દેઓલ અને બિપાશા બાસુ. [17] તે વર્ષ બાદ, તેમણે સંતોષ સિવન માતાનો સમયગાળા મહાકાવ્ય અશોક, આ જ નામની ભારતીય સમ્રાટે જીવન એક આંશિક કાલ્પનિક એકાઉન્ટ માં દેખાયા હતા. શાહરૂખ ખાન વિરુદ્ધ ફીચર્ડ, કપૂર પોતાને મળે અશોક જેમને પ્રેમ માં પડે છે સાથે તેના પાત્ર Kaurwaki (એક Kalingan રાજકુમારી) જટિલ વ્યક્તિત્વ રમી પડકાર આપ્યો છે. [21] "અશોક" વેનિસ અને 2001 ટોરેન્ટો ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં દર્શાવાઈ હતી, [22] અને આંતરરાષ્ટ્રીય સામાન્ય રીતે હકારાત્મક સમીક્ષાઓ પ્રાપ્ત પરંતુ ભારત, કે જે માર્ગ અશોક ચિત્રણ કરવામાં આવી હતી વિવેચકો દ્વારા આભારી કરવામાં આવી હતી સારી રીતે કરવા માટે નિષ્ફળ. [23] ડેઝર્ટ ન્યૂઝ જેફ વાઇસ તરીકે "riveting" કપૂર વર્ણવી હતી અને તેના સ્ક્રીન હાજરી પ્રશંસા. [24] Rediff.com, તેમ છતાં, વધુ જટિલ સમાપન કે આ ફિલ્મ તેની હાજરી મુખ્યત્વે કલાત્મક હેતુ માટે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો હતી. [25] 47 મી વખત ફિલ્મફેર એવોર્ડમાં, અશોક કપૂર માટે એક શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટે નામાંકન સહિત પાંચ એવોર્ડ માટે નામાંકિત કરવામાં આવ્યો હતો. [18]'' ''કપૂરની કારકિર્દીમાં કી બિંદુ આવ્યા ત્યારે તેમણે 2001 મેલોડ્રામા કભી ખુશી કભી ગમ માં પૂજા તરીકે કરણ જોહર ( "Poo", ભલું, સુપરફિસિયલ છોકરી) દ્વારા આપવામાં આવી હતી ... એક અભિનેતાઓનું જૂથ સાથે. [W] એકમ સાથે orking અને છ મેગા સ્ટાર "[હું] ટી કરી [ફિલ્મ અને] અમે વિસ્ફોટની હતી મહાન આનંદ હતો: મોટા બજેટની ઉત્પાદન ફિલ્મિંગ કપૂર માટે એક નવો અનુભવ હતો, અને તે અજ્ઞાનપણે યાદ. સમૂહ એક સ્વપ્ન સાચું આવે છે કરવામાં આવી હતી. "[26] કભી ખુશી કભી ગમ ... એક અત્યંત લોકપ્રિય પ્રકાશન હતી, વર્ષના ભારતની બીજા ક્રમની સૌથી વધુ કમાણી કરનાર ફિલ્મ અને તે બિંદુ પર કપૂર સૌથી વધુ કમાણી કરનાર ફિલ્મ તરીકે પૂર્ણ. [27] તે પણ વિદેશી બજારમાં તમામ સમય બોલીવુડની સૌથી સફળ બન્યા હતા, આવક ₹ અબજ 1 (યુએસ $ 15 મિલિયન) વિશ્વભરમાં. [28] તરણ આદર્શે "ફિલ્મના મુખ્ય હાઇલાઇટ્સ", [29] તરીકે કપૂર વર્ણવી હતી અને તે ભૂમિકા તેના શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી તેમજ ઇન્ટરનેશનલ ઇન્ડિયન એકેડેમી (આઇફા) ખાતે નામાંકન સહાયક પ્રથમ તેના બીજો ફિલ્મફેર નામાંકન મળ્યું હતું અને સ્ક્રીન પુરસ્કાર. [18]'' ''બોક્સ ઓફિસ ભારત અહેવાલ છે કે મુઝે કુછ કહેના હૈ અને કભી ખુશી કભી ગમ સફળતા ..., હિન્દી સિનેમાના એક અગ્રણી અભિનેત્રી તરીકે સ્થાપિત કપૂર [30] અને Rediff.com પ્રકાશિત અશોક સાથે તેમણે સૌથી વધુ પેઇડ ભારતીય અભિનેત્રી બની હતી તે બિંદુ આવક ₹ 15 મિલિયન (US $ 220,000) ફિલ્મ દીઠ. [31] 2002 અને 2003 દરમિયાન, કપૂર પ્રોજેક્ટ સંખ્યાબંધ કામ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું પરંતુ એક અડચણ અનુભવ થયો. તમામ છ ફિલ્મો જેમાં તેમણે અભિનય કર્યો-મુઝસે દોસ્તી કરોંગે !, જીના સિર્ફ Merre લિયે, તલાશ: શિકાર શરૂ થાય છે ..., ખુશી, મૈ પ્રેમ કી દિવાની હૂં, અને ચાર કલાક યુદ્ધ મહાકાવ્ય LOC વિવેચનાત્મક અને વ્યાપારીક રીતે નિષ્ફળ કારગિલ હતા . [17] ટીકાકારોએ તે કભી ખુશી કભી ગમ રમાય ..., અને ચિંતા છે કે તે ટાઇપકાસ્ટ બની હતી વ્યક્ત "એ જ પાત્ર ભિન્નતા" આ ફિલ્મોમાં તેણીના પ્રદર્શન વર્ણવ્યા અનુસાર. [32]'' ==અભિનય કારકિર્દી== ==ફિલ્મયાત્રા== <!-- NOTE TO EDITORS&nbsp;— Please do not add unreleased work here without first discussing it on the article's talk page --> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- style="background:#ccc; text-align:center;" !scope="col"| વર્ષ !scope="col"| ફિલ્મ !scope="col"| ભૂમિકા !scope="col" class="unsortable"| અન્ય નોંધ |- | ૨૦૦૦ !scope="row"| ''[[રિફ્યુજી]]'' | નાઝનીન "નાઝ" અહેમદ | [[ફિલ્મફેર પુરસ્કાર શ્રેષ્ઠ મહિલા નવોદિત માટે]] |- | rowspan="5" | ૨૦૦૧ !scope="row"| ''[[મુજે કૂછ કહેના હૈ]]'' | પૂજા સકસેના | |- !scope="row"| ''[[યાદેં]]'' | ઇશાસિંગ પૂરી | |- !scope="row"| ''[[અજનબી]]'' | પ્રિયા મલ્હોત્રા | |- !scope="row"| ''[[અશોકા]]'' | કુર્વાકી | નામાંકીત—[[ફિલ્મફેર પુરસ્કાર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટે]] |- !scope="row"| ''[[કભી ખુશી કભી ગમ...]]'' | પૂજા "પૂ" શર્મા | નામાંકીત—[[ફિલ્મફેર પુરસ્કાર શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી માટે]] |- | rowspan="2" | ૨૦૦૨ !scope="row"| ''[[મુજ્સે દોસ્તી કરોગે!]]'' | ટીના કપૂર | |- !scope="row"| ''[[જીના સિર્ફ મેરે લીયે]]'' | પૂજા / પિંકી | |- | rowspan="4" | ૨૦૦૩ !scope="row"| ''[[તલાશ: શિકાર ની શરૂઆત ...]]'' | ટીના | |- !scope="row"| ''[[ખુશી]]'' | ખુશીસિંગ (લાલી) | |- !scope="row"| ''[[મેં પ્રેમ કી દિવાની હુ]]'' | સંજના | |- !scope="row"| ''[[એલ.ઓ.સી કારગીલ]]'' | સિમરન | |- | rowspan="9" | ૨૦૦૪ !scope="row"| ''[[ચમેલી]]'' | ચમેલી | [[ફિલ્મફેર વિશેષ પુરસ્કાર | ફિલ્મફેર પુરસ્કાર વિશેષ પ્રદર્શન માટે]] |- !scope="row"| ''[[યુવા]]'' | મીરા | |- !scope="row"| ''[[દેવ]]'' | આલીયા | [[ફિલ્મફેર પુરસ્કાર શ્રેષ્ઠ વિવેચક અભિનેત્રી માટે]] |- !scope="row"| ''[[ફિદા]]'' | નેહા મહેરા | |- !scope="row"| ''[[એતરાઝ]]'' | પ્રિયા સક્સેના / મલ્હોત્રા | |- !scope="row"| ''[[હલચલ]]'' | અંજલી | |- !scope="row"| ''[[બેવફા]]'' | અંજલી સહાય | |- !scope="row"| ''[[ક્યોં કી]]'' | ડો. તનવી ખુરાના | |- !scope="row"| ''[[દોસ્તી: મિત્રો હંમેશ માટે]]'' | અંજલી | |- | rowspan="3" | ૨૦૦૫ !scope="row"| ''[[૩૬ ચાઇના ટાઉન]]'' | પ્રિયા | |- !scope="row"| ''[[ચૂપ ચૂપ કે]]'' | શ્રુતી | |- !scope="row"| ''[[ઓમકારા]]'' | ડોલી મિશ્રા | ફિલ્મફેર પુરસ્કાર શ્રેષ્ઠ વિવેચક અભિનેત્રી માટે<br />નામાંકીત—[[ફિલ્મફેર પુરસ્કાર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટે]] |- | 200૬ !scope="row"| ''[[ડોન (ફિલ્મ)]]'' | કામિની | Cameo |- | rowspan="2" | ૨૦૦૭ !scope="row"| ''[[ક્યા લવ સ્ટોરી હે]]'' | પોતે | ગીતમાં ખાસ દેખાવ "ઇટ્સ રોકિંગ" |- !scope="row"| ''[[જબ વી મેટ]]'' | ગીત ધિલ્લોન | ફિલ્મફેર પુરસ્કાર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટે |- | rowspan="4" | ૨૦૦૮ !scope="row"| ''[[હલ્લા બોલ]]'' | પોતે | ખાસ દેખાવ |- !scope="row"| ''[[ટસન]]'' | પૂજા સિંગ | |- !scope="row"| ''[[રોડસાઇડ રોમિયો]]'' | લૈલા | સ્વર |- !scope="row"| ''[[ગોલમાલ રિટર્ન]]'' | એકતા | |- | rowspan="6" | ૨૦૦૯ !scope="row"| ''[[લક બાય ચાન્સ]]'' | પોતે | ખાસ દેખાવ |- !scope="row"| ''[[બિલ્લુ]]'' | પોતે | ગીતમાં ખાસ દેખાવ "મરજાની" |- !scope="row"| ''[[કમ્બખ્ત ઇશ્ક]]'' | સિમ્રીતા રાય | |- !scope="row"| ''[[મૈ ઓર મિસિસ ખન્ના]]'' | રૈના ખન્ના | |- !scope="row"| ''[[કુર્બાન]]'' | અવન્તિકા આહુજા / ખાન | નામાંકીત—[[ફિલ્મફેર પુરસ્કાર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટે]] |- !scope="row"| ''[[૩ ઇડિયટ્સ]]'' | પિયા સહસ્ત્રબુદ્ધિ | નામાંકીત—[[ફિલ્મફેર પુરસ્કાર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટે]] |- | rowspan="3" | ૨૦૧૦ !scope="row"| ''[[મિલેંગે મિલેંગે]]'' | પ્રિયા મલહોત્રા | |- !scope="row"| ''[[વી આર ફેમિલિ]]'' | શ્રેયા અરોરા | ફિલ્મફેર પુરસ્કાર શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેત્રી માટે |- !scope="row"| ''[[ગોલમાલ ૩]]'' | ડ્બૂ | નામાંકીત—[[ફિલ્મફેર પુરસ્કાર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટે]] |- | rowspan="2" | ૨૦૧૧ !scope="row"| ''[[બોડીગાર્ડ]]'' | દિવ્યા | |- !scope="row"| ''[[રા.વન]]'' | સોનિયા સુબ્રમણીયમ | |- | rowspan="6" | ૨૦૧૨ !scope="row"| ''[[એક મેં ઓર એક તુ]]'' | રૈના બ્રાગાન્ઝા | |- !scope="row"| ''[[એજન્ટ વિનોદ]]'' | ઇરામ પર્વીન બિલાલ /<br /> ડો. રુબી મેંડસ | |- !scope="row"| ''[[રાઉડી રાઠોડ]]'' | | ગીતમાં ખાસ દેખાવ "ચિંતા તા" |- !scope="row"| ''[[હિરોઇન]]'' | માહી અરોરા | નામાંકીત—[[ફિલ્મફેર પુરસ્કાર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રી માટે]] |- !scope="row"| ''[[તલાશ]]'' | રોઝી / સિમરન | |- !scope="row"| ''[[દબંગ ૨]]'' | | ગીતમાં ખાસ દેખાવ "ફેવિકોલ સે" |- | rowspan="3" | ૨૦૧૩ !scope="row"| ''[[બોમ્બે ટોકિઝ]]'' | પોતે | ગીતમાં ખાસ દેખાવ "અપના બોમ્બે ટોકિઝ" |- !scope="row"| ''[[સત્યાગ્રહ]]'' | | ફિલ્માંકન |- !scope="row"| ''[[ગોરી તેરે પ્યાર મેં]]'' | | ફિલ્માંકન |- | rowspan="3" |2014 |''સિંઘમ રિટર્ન્સ'' |અવની કામત | |- |''ધ શૌકિન્સ'' |''હરસેલ્ફ'' |''કામેયો'' |- |''હૅપ્પી એન્ડિંગ'' | |''કામેયો'' |- | rowspan="3" |2015 |''ગબર ઇસ બેક'' |''સુનૈના'' |''કામેયો'' |- |''બજરંગી ભાઈજાન'' |''રાસીકા'' | |- |બ્રધર્સ |મેરી |ગીતમાં ખાસ દેખાવ "મેરા નામ મેરી" |- | rowspan="2" |2016 |કી & કા |કિયા | |- |''ઉડતા પંજાબ'' |Dr પ્રીત સાહની | |} <!-- NOTE TO EDITORS&nbsp;— Please do not add unreleased work here without first discussing it on the article's talk page --> ==સંદર્ભ== ;નોંધ {{reflist|20em}} ;જીવનચરિત્ર {{refbegin}} *{{cite book|last=Chatterjee|first=Saibal|last2=Deenvi|first2=Gulzar|authorlink2=Gulzar|last3=Nihalani|first3=Govind|authorlink3=Govind Nihalani|title=Encyclopaedia of Hindi Cinema|year=2003|publisher=Encyclopædia Britannica (India) Pvt. Ltd|isbn=81-7991-066-0|page=483|ref=harv}} *{{cite book|last=Dewey|first=Susan|title=Making Miss India Miss World: Constructing Gender, Power, and the Nation in Postliberalization India|url=https://archive.org/details/makingmissindiam0000dewe|year=2008|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0-8156-3176-7|page=[https://archive.org/details/makingmissindiam0000dewe/page/36 36]|ref=harv}} {{refend}} ==બાહ્ય કડીઓ== {{Commons category|Kareena Kapoor}} * {{Official website|http://www.kareenakapoor.me/}} * {{IMDb name|4626}} {{કપૂર પરિવાર}} [[Category:કપૂર પરિવાર]] [[શ્રેણી:બોલીવુડ]] [[શ્રેણી:કલા]] [[શ્રેણી:ભારતીય અભિનેતા]] [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:૧૯૮૦માં જન્મ]] tq1ocw37vtx7lw3o5wj6jkd2r475lwe 0 49921 903816 838933 2026-08-17T01:26:47Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903816 wikitext text/x-wiki '''હડકવા''' ([[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]: Rabies) એ વિષાણુ દ્વારા થતો ખૂબ ગંભીર રોગ છે. આ રોગ વ્યક્તિના ચેતાતંત્ર અને માનસતંત્ર પર હુમલો કરે છે અને તેનો ચેપ મગજ સુધી પહોંચતા માણસ મૃત્યુ પામે છે. આ રોગ સૌથી જૂના-પુરાણા રોગોમાંનો એક છે. અથર્વવેદમા પણ આનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.(ઇસ. પુર્વે ૫૦૦ થી ૧૫૦૦ ના ગાળા માં.)<ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2244675/</ref> આ રોગનો સૌપ્રથમ ઉલ્લેખ ઈસવીસન પૂર્વે ૧૯૩૦માં લખાયેલા મેસોપોટેમિયન પુસ્તક 'એષ્નુન્નાના કાયદા (Laws of Eshnunna)'માં જોવા મળે છે.<ref>{{cite book | last = Dunlop | first = Robert H | coauthors = Williams, David J | title = Veterinary Medicine: An Illustrated History | url = https://archive.org/details/veterinarymedici0000dunl | publisher = Mosby | year= 1996 | isbn=0-8016-3209-9 }}</ref> આ રોગ મોટે ભાગે ગરમ લોહી ધરાવતા એવા ભૂચર અને ખેચર સસ્તન પ્રાણીઓમાં જોવા મળે છે, દા.ત. કુતરા, [[વરૂ]], [[શિયાળ]], બિલાડી, જંગલી બિલાડા, [[સિંહ]], [[ગાય]], [[ભેંસ]], [[વાંદરું|વાંદરા]], માંકડા, ચામાચિડીયા, [[મનુષ્ય]], વગેરે.<ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2244675/</ref> હડકવાથી વિશ્વભરમાં દર વર્ષે ૫૫૦૦૦ લોકો મૃત્યુ પામે છે.<ref>http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs099/en/</ref> જેમા ના ૯૫% જેટલા મૃત્યુ ફક્ત એશિયા અને આફ્રિકામાં જ થાય છે.<ref>http://www.who.int/rabies/en/</ref> કુલ મૃતાંકના ૯૭% તો ફક્ત હડકાયા કુતરા કરડવાને પરિણામે જ હોય છે.<ref>{{cite news | url=http://www.voanews.com/english/archive/2009-07/2009-07-08-voa62.cfm?CFID=316132061&CFTOKEN=85235355 | title=New Rabies Vaccine Shows Promise for Prevention, Treatment | publisher=Voice of America | date=2009-07-08 | access-date=2010-01-30 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==વિષાણુ અને રસીકરણ== હડકવાનો વાઈરસ (વિષાણુ) સામાન્ય રીતે હડકાયા પશુની લાળ અને જ્ઞાનતંતુમાં જોવા મળે છે.<ref>{{cite book | title=The Merck Manual | year=11th Edition (1983) | pages=183 | Edition=11th Edition}}</ref><ref>{{cite book | title=The Merck manual of Medical Information. Second Home Edition| year=2003|pages=484}}</ref>. મોટેભાગે આ વિષાણુનો માનવ શરીરમાં પ્રવેશ તે પશુના કરડવાથી થાય છે. હડકાયું પશુ આક્રમક સ્વભાવ ના ધરાવતુ હોય તો પણ અને રંજાડ્યું ના હોવા છતાં કરડી જાય છે.<ref>{{cite web | last = Turton | first = Jenny | title = Rabies: a killer disease | publisher = National Department of Agriculture | year = 2000 | url = http://www.nda.agric.za/docs/rabies/rabies.htm | access-date = 2013-06-25 | archive-date = 2006-09-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060923103559/http://www.nda.agric.za/docs/rabies/rabies.htm | url-status = dead }}</ref> વિષાણુની પ્રકૃત્તિનું આ એક અજોડ ઉદાહરણ છે કે કઈ રીતે વિષાણુ પોતાના યજમાનની વૈચારિક શક્તિ પર કબજો કરી લે છે અને ત્યારબાદ પોતાના ફેલાવા માટે બીજા યજમાન શરીરમાં પ્રવેશવાની સગવડ કરી લે છે. વિષાણુ નિર્જીવ હોય છે, પરંતુ તેમના વંશવેલાના વિસ્તાર કરવાની વૃત્તિ જોતા તેમને 'સજીવ અને નિર્જીવ'ને જોડતી કડી તરીકે પણ ઓળખાવાય છે. હડકવાના વિષાણુ મનુષ્યના શરીરમા પહોચ્યા પછી ચેતાતંત્રમાં દાખલ થાય છે. અને ત્યારબાદ તે મગજ સુધી પહોચે છે.<ref>{{cite book |author=Jackson, Alan C., Wunner, William H. |title=Rabies|url=http://books.google.com/books?id=p8rMezRaD4oC&pg=PA290 |year=2002|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-379077-4|page=290}}</ref> વાઈરસ માનવ મગજની અંદરના ભાગમાં પહોચ્યા પછી દરદી હડકાયો બને છે. ત્યારબાદ ગમે તેટલી સારવાર કે સાર-સંભાળ છતાં પણ બે થી દસ દિવસમાં તેનું મોત નિશ્વીત બને છે. હડકાયા બનેલા ૯૯% દરદી મૃત્યુ પામે છે.<ref>{{cite web | url=http://myelitis.org/symptoms-conditions/transverse-myelitis/ | title=Transverse Myelitis: Symptoms, Causes and Diagnosis | publisher=The Transverse Myelitis Association | date=ઓક્ટોબર ૧૯૯૭ | access-date= 2013-06-27 | author=Joanne Lynn, M.D.}}</ref><ref>{{cite book|author1=Larry Ernest Davis|author2=Molly K. King|author3=Jessica L. Schultz|title=Fundamentals of neurologic disease|url=http://books.google.com/books?id=moRp2jWZp0QC&pg=PA73 |date=15 June 2005|publisher=Demos Medical Publishing|isbn=978-1-888799-84-2|page=73}}</ref> પરંતુ હડકવા થયા પહેલા એટલે કે હડકાયું જાનવર કરડ્યા પછી યોગ્ય સમયમાં અથવા પહેલેથી હડકવાની રસી લીધી હોય તો હડકવાના વિષાણુ મગજ સુધી પહોંચી શક્તા નથી અને પીડિત ઉગરી જાય છે. હડકવાની [[રસીકરણ|રસી]]ની શોધ ઈસવીસન ૧૮૮૫માં વિજ્ઞાની [[લૂઈ પાશ્ચર|લૂઈ પાશ્ચરે]] કરેલી છે. ==હડકાયા માણસના લક્ષણો== પ્રાથમિક લક્ષણો માથુ દુઃખવું, તાવ આવવો, નબળાઈ આવવી, ખોટી ચિંતા, મૂંઝવણ, હતાશા, વિચિત્ર વર્તન, અતાર્કિક વિચારો, આક્રમકતા વગેરે છે<ref name=Robbins>{{cite book |author=Cotran RS |title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease |edition=7th |publisher=Elsevier/Saunders |location=St. Louis |year=2005 |page=1375 |isbn=0-7216-0187-1 |author-separator=, |author2=Kumar V |author3=Fausto N |display-authors=3}}</ref><ref>{{cite web | author=Schoenstadt A | date=2008-07-21 | access-date=2010-01-30 | url=http://rabies.emedtv.com/rabies/rabies-symptoms.html | title=Rabies Symptoms | publisher=eMedTV | archive-date=2019-02-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190222022537/http://rabies.emedtv.com/rabies/rabies-symptoms.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.aarogya.com/family-health/vets-a-pets/4178-dog-infections.html?showall=1 | title=Dog Infections | publisher=Arogya.com | access-date= 2013-06-27}}</ref>; જ્યારે હડકવા ઉપડ્યા પછીના લક્ષણો નીચે પ્રમાણે છે: *બીજા માણસોને કે જાનવરને કરડવા દોડવું *બચકા ભરવા, વિચિત્ર વિચારો આવવા, વિચિત્ર વર્તન *હિંસક વર્તન, ખૂબ જ ગુસ્સો પ્રદર્શિત કરવો *પાણીથી ભય લાગવો, દૂર ભાગવું *ઘણા અંગોમાં લકવાની અસર થવી *મોઢામાં લકવાને કારણે ખોરાક, પ્રવાહી ગળવાની અક્ષમતા *વધુ પ્રમાણમાં લાળ અને આંસુ પડવા *વધુ પ્રકાશ, અવાજ કે સ્પર્શ પ્રત્યે અત્યંત સંવેદનશીલ બની જવું ==ભારતમાં હડકવા== વિશ્વભરમાં સૌથી વધુ હડકવાના કેસ ભારત દેશમાં થાય છે અને તેનુ કારણ શેરી પરના મુક્ત કુતરાં છે.<ref>{{cite news | url=http://www.independent.co.uk/news/science/dead-as-a-dodo-why-scientists-fear-for-the-future-of-of-the-asian-vulture-818059.html | title=Dead as a dodo? Why scientists fear for the future of the Asian vulture | access-date=2008-10-11 | last=Dugan | first=Emily | date=2008-04-30 | newspaper=The Independent | quote=India now has the highest rate of human rabies in the world. | location=London | archive-date=2008-05-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080517100919/http://www.independent.co.uk/news/science/dead-as-a-dodo-why-scientists-fear-for-the-future-of-of-the-asian-vulture-818059.html | url-status=dead }}</ref> ભારત દેશમાં ૧૯૮૫ થી ૨૦૦૪ સુધીના સમયગાળામાં દરેક વર્ષે દોઢ કરોડ લોકોને જાનવરે (મોટાભાગે કુતરાએ) બચકું ભર્યુ હતું. તેમાથી દર વર્ષે ૨૫,૦૦૦ થી ૩૦,૦૦૦ લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા. આમાં મૃત્યુ પામનાર મોટાભાગના લોકો ગરીબી રેખા હેઠળ જીવનારા હતા.<ref name="CMAJ-2008">{{cite journal | url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2244675/ | title=Rabies in India | author=Rozario Menezes, MD | journal=Canadian Medical Association Journal | year=2008 | month=February | volume=178 | issue=5 | pages=564–566 | doi=10.1503/cmaj.071488}}</ref> ડબલ્યુ.એચ.ઓ.ના સહકારથી કરવામાં આવેલા વર્ષ ૨૦૦૪ ના સર્વે પ્રમાણે દર વર્ષે ભારત દેશમાં ૨૦,૫૬૫ લોકો હડકવાને કારણે મૃત્યુ પામે છે<ref name="CMAJ-2008"/>. ૨૦૦૪ ની ગણતરી પ્રમાણે ભારત માં અઢી કરોડ કુતરાં વસતા હતાં જેમાં ૨૦% પાલતુ અને ૮૦% બિનપાલતુ નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="CMAJ-2008"/> ૯૧.૫% હડકવાના કેસ કુતરૂ કરડવાથી થાય છે, કરડનારા કુતરાઓ માં ૬૦% શેરીના અને ૪૦% પાલતું કુતરા હોય છે. ભારત દેશમાં દર બે સેકંડે કોઈકને જાનવર કરડે છે અને દર ૩૦ મીનીટે હડકવાથી કોઈ મરે છે.<ref name="CMAJ-2008"/> આમ છતાં અન્ય દેશોની જેમ ભારત દેશમાં હડકવાને એટલો ગંભીરતાથી ન લેવાતો હોવાથી, આ રોગ સામે લડવા એવુ કોઈ સુગઠિત તંત્ર નથી અને હડકવાથી મરનારા માણસો અને જાનવરની અલગથી નોંધ ન લેવાતી હોવાના કારણોસર મનાય છે કે હડકવાથી મરનાર લોકોના આંકડા જણાવેલા આંકડા કરતાં પણ વધુ હશે.<ref name="CMAJ-2008"/> રાષ્ટ્રીય સુત્રો દ્વારા હડકવા થી વાર્ષીક મૃતાંક ૩૦,૦૦૦ ઉપરનો જણાવાય છે. પરંતુ એક અહેવાલ પ્રમાણે વાસ્તવિક ચિત્ર કઈંક ઓર છે, કેમકે રાષ્ટ્રીય સુત્રો ૧૯૮૫ વખત થી આ એક સરખો જ આંકડો આપે છે. અડસટ્ટે ગણતરી એવી લગાવાય છે કે હડકવાથી વાર્ષીક મૃતાંક ૩,૦૦,૦૦૦ જેટલો હશે.<ref name="IJCM-2005">{{cite journal | url=www.ijcm.org.in/article.asp?issn=0970-0218;year=2005;volume=30;issue=3;spage=81;epage=83;aulast=Singh | title=Knowledge, Attitude, Behavior and Practice Study on Dog-Bites and Its Management in the Context of Prevention of Rabies in a Rural Community of Gujarat | author=US Singh, SK Choudhary | journal=Indian Journal of Community Medicine | year=2005 | month=August | volume=30 | issue=3 | pages=81-83 | doi=10.4103/0970-0218.42854}}</ref> ===ગુજરાત અને હડકવા=== ૨૦૧૧ના વર્ષમાં ગુજરાત રાજ્યમાં પોણા ત્રણ લાખ લોકોને કુતરાં કરડ્યાં હતાં એવી માહિતી ગુજરાતનુ સ્વાસ્થ્ય સંરક્ષણ ખાતુ આપે છે. જાન્યુઆરી, ૨૦૧૨માં ગજરાત સરકારે ગરીબી રેખા ઉપરના એવા એપીએલ કાર્ડધારકો માટે પણ હડકવાની રસી મફત કરી નાખી. આ પહેલા આ રસી ફક્ત બીપીએલ કાર્ડધારક એવા ગરીબી રેખા હેઠળના લોકો માટે જ મફત હતી જ્યારે એપીએલ કાર્ડધારક માટે આની કીંમત ૫૦૦ રૂપિયા પ્રતી ડોઝ હતી.<ref>{{cite web | url=www.gujaratindia.com/media/news.htm?enc=KIN4q/jNm90+toii5qZl5EPC7kzGIsfoo/Golnrswj7PkrflFUqQPYG0kEql86jV1FrdaxCSf0fQBGUkM9wiGK+LMzo7jWLEyXrsJcEfnHPd59PG3t3v8A6D/ogbwiZFHMVfrLU0X0aDslD5ZlkKxQ== | title=Gujarat Govt to provide anti-rabies vaccines free to APL patients | publisher=http://www.gujaratindia.com | work=સમાચાર | date=18-01-2012 | access-date= 2013-06-27 | author=Official Gujarat State Portal}}</ref> ચિરોન બેહરિંગ નામની પેઢી અંકલેશ્વર સ્થિત પોતાના પ્લાન્ટ દ્વારા હડકવા વિરોધી રસીનું મોટા પાયે ઉત્પાદન કરે છે. હડકવા પ્રત્યે લોક જાગૃતી અને વલણ અંગે અભ્યાસ કરવાના હેતુથી [[આણંદ જિલ્લો|આણંદ જિલ્લા]]ના [[કરમસદ|કરમસદ તાલુકા]] આસપાસના નવ ગામોના ૨૨૫ કુટુંબોનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો. તેના તારણો એવા નિકળ્યા કે<ref name="IJCM-2005" />, ૧૦૦% લોકો હડકવાના રોગ વિષે અવગત હતાં. ૯૮.૬% લોકો માહિતગાર હતાં કે કુતરૂં કરડવાથી હડકવા થાય છે. ફક્ત ૩ વ્યક્તિ આ બાબતથી અજાણ હતી, જેમાં બે અભણ ખેડુત અને એક શિક્ષિત સ્નાતક એવો નોકરીયાત આ બાબતે અજાણ હતાં કે હડકવા શા કારણથી થાય છે. કોઇ પ્રાણી કરડી જાય તો તમે શુ કરશો એવા પ્રશ્નના જવાબમાં ૩૧.૧% લોકોએ જણાવ્યુ કે તેઓ ઘાને સાફ કરવો, પટ્ટી લગાવવા જેવી પ્રાથમિક સારવાર લેશે. ૩૬.૪% લોકો ડૉક્ટર પાસે જશે, જ્યારે ૧૩.૪% લોકો કઈં જ નહી કરે. બાકીના ૧૯.૨% લોકો કેટલીક અંધશ્રદ્ધા ભરી સારવાર કરશે જેમકે, ઘા પર લાલ મરચું ભરી દેવુ, હડકાઈ માતાના મંદિરે જવું, વગેરે<ref name="IJCM-2005" />. કેટલાંક વિશિષ્ટ અને કરૂણ કિસ્સાઓ અહિં આપેલા છે. *૧૪ ઓક્ટોંબર ૨૦૧૧, [[અમરેલી જિલ્લો|અમરેલી જિલ્લા]]ના [[બાબરા|બાબરા]]ના કરિયાણા રોડ પર એક દેવીપૂજક પરિવારના પાંચ સભ્યોને ગામની સીમમાં હડકાયું મરેલું શિયાળ મળ્યું હતું, જે તેઓ રાંધીને ખાઈ ગયા. બે દિવસ બાદ તેમને હડકવા ઊપડ્યો અને તેઓ ગામના લોકોને કરડવા તેમની પાછળ દોડ્યા અને ગામમાં ખૂબ આતંક મચાવ્યો હતો<ref>{{cite web | url=http://www.24dunia.com/gujarati-news/shownews/11/મરેલુ-શિયાળ-ખાઇ-જતાં-આખા-પરિવારને-હડકવા-ઉપડ્યો/3884194.html | title=મરેલુ શિયાળ ખાઇ જતાં આખા પરિવારને હડકવા ઉપડ્યો | publisher=દિવ્ય ભાસ્કર | work=સમાચાર | date=૧૪ ઓક્ટોબર ૨૦૧૧ | access-date=2013-06-27 | author=ભાસ્કર ન્યૂઝ, બાબરા }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. *૩ જુલાઈ ૨૦૧૦, [[પાટણ]]ના [[હારીજ|હારીજ તાલુકા]]ના ખાખલ ગામના ૩૫ વર્ષિય યુવાનને હડકવા ઉપડતાં તેમને ખાટલા સાથે દોરડા વડે બાંધીને ટ્રેક્ટરમાં નાખી દવાખાને લઈ જવામા આવ્યો પરંતુ આ શખ્સ ટ્રેક્ટરમાંથી ઠેકડો મારી નીચે પડી અને નાસભાગ મચાવતા તેના પરિવારજનો તેને દવાખાનાને બદલે [[બનાસકાંઠા જિલ્લો|બનાસકાંઠા જિલ્લા]]ના છાપી નજીક આવેલા અજીયાણા ગામના હડકાઈ માતાના મંદિરે લઈ ગયા હતા<ref>{{cite web| url=http://swadeshnewspaper.com/index.php/index.php?option=com_content&view=article&id=4896:2010-07-03-15-47-03&catid=7&Itemid=11| title=હડકવાગ્રસ્ત યુવાનને પાટણમાં સારવાર ન મળી| publisher=સ્વદેશ, કેનેડા| work=સમાચાર| date=૦૩ જુલાઇ ૨૦૧૦| access-date=2013-06-27| author=administrator| archive-date=2020-07-19| archive-url=https://web.archive.org/web/20200719063119/http://swadeshnewspaper.com/index.php/index.php?option=com_content&view=article&id=4896:2010-07-03-15-47-03&catid=7&Itemid=11| url-status=dead}}</ref>. *૪ નવેમ્બર ૨૦૧૧, મોટાઈસનપુર ખાતે એક ૭૦ વર્ષના વૃદ્ધને હડકવા ઉપડતા તેઓ પોતાના વાડાના ભેંસ અને પાડાને બચકાં ભરવા લાગ્યા હતા<ref>{{cite web | url=http://article.wn.com/view/WNATcc0d445e195e6fa4c98f38af6580a1e4/#/related_news| title=હડકવા ઉપડતાં વૃદ્ધે ભેંસ અને પાડાને બચકાં ભર્યાં ! | publisher=સંદેશ વર્તમાનપત્ર| work=સમાચાર | date=૧૧ એપ્રિલ ૨૦૧૧ | access-date= 2013-06-27}}</ref>. ==સંદર્ભ== {{reflist}} [[શ્રેણી:રોગ]] ntkkqanx5iowtb23gh0qp95zmdwuqta 0 51533 903848 863669 2026-08-17T01:59:27Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903848 wikitext text/x-wiki {{ભાષાંતર}} {{taxobox |name = લવિંગ |image = Syzygium_aromaticum_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-030.jpg |regnum = [[Plantae]] |phylum = સપુષ્પી |unranked_classis = એકદળી |unranked_ordo = રોઝિડ્સ |ordo = મિર્ટેલ્સ |familia = મિર્ટેસી |genus = સાયઝિજીયમ (''Syzygium'') |species = એરોમેટિકમ ('''''S. aromaticum''''') |binomial = સાયઝિજીયમ એરોમેટિકમ (''Syzygium aromaticum'') |binomial_authority = લિનિયસ (L) મેરિલ એન્ડ પેરી |synonyms_ref=<ref name="GRIN">{{GRIN | name = ''Syzygium aromaticum'' (L.) Merr. & L. M. Perry | id = 50069 | accessdate = June 9, 2011}}</ref> |synonyms= *''Caryophyllus aromaticus'' <small>L.</small> *''Eugenia aromatica'' <small>(L.) Baill.</small> *''Eugenia caryophyllata'' <small>Thunb.</small> *''Eugenia caryophyllus'' <small>(Spreng.) Bullock & S. G. Harrison</small> |}} '''લવિંગ''' એ મિર્ટેસી કુળના સાયઝિજીયમ એરોમેટિકમ (વૈજ્ઞાનિક નામ: '''''Syzygium aromaticum''''') નામના સુગંધી વૃક્ષની સુકાવેલી કળીઓ છે. લવિંગ [[ઇન્ડોનેશિયા]]ના માલુકુ દ્વિપના વતની છે. સાંપ્રત સમયમાં [[ઇન્ડોનેશિયા]], [[ભારત]], [[મડાગાસ્કર]], ઝાંઝીબાર, [[પાકિસ્તાન]] અને [[શ્રીલંકા]]માં તેની ખેતી કરવામાં આવે છે. લવિંગ મોઢાના કોષ પર કામચલાઉ મુઢતા ઉત્પન્ન કરે છે. લવિંગનું વૃક્ષ એક સદાહરિત વૃક્ષ છે. તે ૮-૧૨ મીટર જેટલું ઊંચું વધે છે. આના પાન મોટાં હોય છે અને ફૂલો sanguine હોય છે જે ડાળીને છેવાડે ગુચ્છામાં ઊગે છે. આની કળીઓ શરૂઆતમાં ફિક્કા રંગની હોય છે વખત જતાં તે લીલા રંગની બને છે, ત્યાર બાદ તે ઘેરો રાતો રંગ પકડે છે અને તેને ઝાડ પરથી ઉતારી લેવાય છે. જ્યારે કળીની લંબાઈ ૧.૫ થી ૨ સેમી જેવડી થાય છે ત્યારે લવિંગને ઊતારવામાં આવે છે. આની દાંડીને છેવાડે ચાર બાજુએ લંબાતા વજ્રપત્ર હોય છે અને ચાર ખુલ્યા વગરની પાંખડી હોય છે જે કેંદ્રમાં મોટા દાણા સ્વરૂપે હોય છે. == નામ વ્યૂત્પત્તિ == [[File:Clove trees North Sulawesi.JPG|thumbnail|લવિંગનું ઝાડ]] લવિંગનું શાસ્ત્રીય નામ સાયઝિજીયમ એરોમેટિકમ છે. તે મિર્ટેસી કુળના ઉપકુળ મિર્ટોઇડીમાં આવેલી સાયઝિજીયમ પ્રજાતિમાં સ્થાન પામે છે. તેનું વર્ગીકરણ દ્વિદળી વનસ્પતિના મિર્ટેલ્સ ગોત્રમાં કરવામાં આવે છે. લવિંગ સપુષ્પી વનસ્પતિ છે જે મેગ્નોલિયોફાયટા વર્ગમાં આવેલું છે.<ref name="GRIN"/> == વપરાશ == [[Image:ClovesDried.jpg|left|thumb|સૂકાયેલા લવિંગ]] [[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Kruidnagelmodel van een prauw TMnr A-4405a.jpg|thumb| પોરાનું લવિંગાકાર મોડેલ]] [[File:2005clove.PNG|thumb| ૨૦૦૫માં લવિંગનું ઉત્પાદન]] પ્રાયઃ એશિયાઈ, આફ્રિકી અને મધ્ય પૂર્વની માંસાહારી વાનગીમાં માંસમાં સ્વાદ ઉમેરવા લવિંગ વપરાય છે. મીઠાઈ બનાવવામાં પણ લવિંગ વપરાય છે. આ સિવાય તેને સફરજન, પેર કે ર્‌હુબાર્બ સાથે પણ ખવાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.helpwithcooking.com/spice-guide/cloves.html |title=Guide to cloves with information on the history of cloves and recipe ideas |access-date=24 June 2012 |publisher=helpwithcooking.com |archive-date=30 ડિસેમ્બર 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230062326/http://www.helpwithcooking.com/spice-guide/cloves.html |url-status=dead }}</ref> મેક્સિકન રસોઈમાં લવિંગને ક્લેવોસ ડી ઓલોર કહે છે અને તેને [[જીરું|જીરા]] અને [[તજ]] સાથે વાપરવામાં આવે છે.<ref>Dorenburg, Andrew and Page, Karen. ''The New American Chef: Cooking with the Best Flavors and Techniques from Around the World'', John Wiley and Sons Inc., 2003</ref> લવિંગમાં ૮૫% ભાગ યુજેનોલ નામના તત્ત્વનો બનેલો હોય છે. લવિંગના તીખા સ્વાદ માટે આ તત્ત્વ જવાબદાર છે. લવિંગ એક આકરો મસાલો હોવાથી તે રસોઈમાં અલ્પ માત્રામાં વપરાય છે. <ref name="hunting">{{cite web |url=http://www.seriouseats.com/2011/02/spice-hunting-clove-sweet-savory-spice.html |title=Spice Hunting:Cloves |access-date=24 June 2012 |date=10 February 2011 |author=Falkowitz, Max}}</ref> આ મસાલાનો સ્વાદ [[જીરું]], વેનિલા, લાલ વાઈન અને બેસીલ સાથે મેળ પાડે છે. તે સિવાય તે કાંદા, સાઈટ્રસ છાલો, બાદિયાન કે કાળામરી સાથે પણ સ્વાદિષ્ટ જોડી બનાવે છે. <ref name="hunting" /> === અન્ય ઉપયોગો === ઈંડોનેશિયામાં ક્રેટેક નામની સિગારેટ બનાવવા માટે લવિંગ વાપરવામાં આવે છે.<ref name="GRIN"/> સમગ્ર યુરોપ, અમેરિકા અને એશિયામાં ક્રેટેકનું સેવન કરવામાં આવે છે. ૨૦૦૯માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં લવિંગ સિગરેટ અને અન્ય ફળોની સોડમ ધરાવતી સિગારેટ પર પાબંદી મૂકવામાં આવી હતી. લવિંગ ધરાવતી સિગારેટને અમેરિકામાં સિગાર કહેવામાં આવે છે. <ref>{{cite web |url=http://www.fda.gov/TobaccoProducts/GuidanceComplianceRegulatoryInformation/FlavoredTobacco/default.htm |title=Flavored Tobacco |publisher=FDA.gov |access-date=2012-09-07 |archive-date=2010-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100316174950/http://www.fda.gov/TobaccoProducts/GuidanceComplianceRegulatoryInformation/FlavoredTobacco/default.htm |url-status=dead }}</ref> લવિંગ કીડી રોધક તરીકે પણ ઉપયોગી છે..<ref>{{cite web |url=http://wofome.com/viewtopic.php?f=7&t=872&sid=dcf27675ac3b3453750b182f9b7e68cd |title=Tips for Home and Garden |publisher=Wofome.com |date= |access-date= }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===પારંપારિક વૈદકીય ઉપયોગ=== ભારતીય આર્યુર્વેદ, ચીની વૈદક શાસ્ત્ર, પશ્ચાત્ય ઔષધિ અને દંતશાસ્ત્રમાં લવિંઅના તેલનો ઉપયોગ દાંતના દર્દ વખતે પીડા શામક તરીકે કરવામાં આવે છે. લવિંગનો ઉપયોગ પેટમાં હાયડ્રોક્લોરિક એસિડનું પ્રમાણ વધારીને વાતહારક તરીકે પણ કરવામાં આવે છે. આ સિવાય તેનો ઉપયોગ પેરિસ્ટેલાસિસ (આંતરડાના કે અન્ન નળીના મોજા જેવાં હલનચલન) ના ઈલાજ માટે પણ કરાય છે. લવિંગને પ્રાકૃતિક પરોપજીવી (દા.ત કૃમિ) નાશક પણ કહે છે<ref>Balch, Phyllis and Balch, James. ''Prescription for Nutritional Healing'', 3rd ed., Avery Publishing, 2000, p. 94</ref>. આના તેલનો ઉપયોગ સુગંધ ચિકિત્સામાં (આરોમાથેરેપી)માં ઉષ્માની જરાર હોય ત્યારે કરવામાં આવે છે, ખાસ કરીને પાચન સંબંધી ફરિયાદો માટે. જઠર કે ઉદર પર તેને લગાડતા તે પાચન માર્ગને ઉષ્મા આપતું હોવાનું માનવામાં આવે છે. સડેલા દાંતની બખોલમાં લવિંગનું તેલ લગાડતા પીડામાં રાહત મળે છે. <ref>{{cite journal |author=Alqareer A, Alyahya A, Andersson L. |date=2012-05-24 |title=The effect of clove and benzocaine versus placebo as topical anesthetics |journal=Journal of dentistry |volume=34 |issue=10 |pages=747-50 |pmid=16530911}}</ref> ચીની વૈદકશાસ્ત્ર લવિંગને તીખું, ઉષ્ણ અને સુગંધી ગણે છે. તેઓ લવિંગને મૂત્રપિંડ, બરોળ, પેટમાં પ્રવેશ કરનાર માને છે. તે મધ્ય પેટને નીચે તરફ ગરમ કરે છે. તે હેડકી મટાડનાર અને મૂત્રપિંડને સંરક્ષણ આપનર મનાય છે<ref name="ReferenceA">''Chinese Herbal Medicine: Materia Medica'', Third Edition by Dan Bensky, Steven Clavey, Erich Stoger, and Andrew Gamble 2004</ref>. શરીરની અંદર વાપરવા લવિંગને ચા તરીકે લઈ શકાય છે. નબળા સ્નાયુ ( હાયપોટોનિયા) ના ઈલાજ માટે અથવા સ્નાયુઓની સખતાઈ ( સ્ક્લેરોસીસ)ના ઈલાજ માટે તેને શરીર પર ચોપડી શકાય છે. તિબેટિયન વૈદકમાં પણ લવિંગનો ઉપયોગ જોવા મળે છે. <ref>{{cite web |url=http://www.tibetmed.org/questions/question_44.htm |title=Question: Multiple Sclerosis |publisher=TibetMed |date= |access-date=2012-09-07 |archive-date=2012-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509132122/http://www.tibetmed.org/questions/question_44.htm |url-status=dead }}</ref> અમુક લોકો પિત્ત પ્રકૃતિમાં આંતરિક ઈલાજ માટે લવિંગનો ઉપયોગ મર્યાદિત પ્રમણમાં કરવા સૂચવવામાં આવે છે. <ref>{{cite web |author=Tillotson, Alan |url=http://oneearthherbs.squarespace.com/diseases/special-diets-for-illness.html |title=Special Diets for Illness |publisher=Oneearthherbs.squarespace.com |date=2005-04-03 |access-date=2012-09-07}}</ref> ===આધુનિક યોગમાં વૈદકીય અને ઔષધિય ઉપયોગ=== ઐતિહાસિક રીતે લવિંગનો ઉપયોગ્ અદાંતન દર્દ ઉપર કરાતો આવ્યો છે, પરંતુ યુ. એસ. ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશ (એફ. ડી. એ.)ને અસરકારકતાના માપનમાં લવિંગના યુજેનોલ તત્ત્વને નીચે ઉતાર્યો છે. એફ. ડી. એ. અનુસાર યુજીનોલને અસરકારક દંતપીડા શામક સાબિત કરી શકાય એવા ચોક્કસ પુરાવા નથી. આમ તો ત્વચા પર લવિંગનું તેલ વાપ્રવું સલામત છે પણ તેનો વારંવાર અને દીર્ધકાલિન વપરાશ પેઢા, દાંતમાંનું દળ, મ્યુકોસ અને ત્વચાને નુકશાન કરી શકે છે. તાવ ઓછો કરવા, મચ્છરો દૂર ભગાવવા અને શીધ્રપતન પતન પર લવિંગની અસરકારકતાના અભ્યાસ કોઈ નિર્ણયાત્મક અસર સાબિત કરી નથી શક્યા. લવિંગ શરીરમાં શર્કરાનું પ્રમાણ ઘટાડે છે. <ref>{{cite web |url=http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/druginfo/natural/patient-clove.html |work=National Institutes of Health, Medicine Plus |title=Clove (Eugenia aromatica) and Clove oil (Eugenol) |publisher=nlm.nih.gov |date=2012-02-15 |access-date=2012-09-07}}</ref> લવિંગના અમુક તત્ત્વો હર્પિવાયર વિરોધી ગુણધર્મો ધરાવે છે. <ref>{{cite journal |url=http://jpet.aspetjournals.org/content/284/2/728.full |title=Purification and Characterization of Eugeniin as an Anti-herpesvirus Compound from Geum japonicum and Syzygium aromaticum |first=Masahiko |last=Kurokawa |last2=''et al.'' |journal=JPET |year=1998 |volume=284 |issue=2 |pages=728–735 |doi= }}</ref> લવિંગની કળીઓ પ્રતિઓક્સિકારક (એન્ટી ઓક્સિડેન્ટ) ગુણધર્મો ધરાવે છે.<ref>{{cite journal |last=Niwano |first=Y. |last2=''et al.'' |title=Extensive screening for herbal extracts with potent antioxidant properties |journal=Journal of Clinical Biochemistry and Nutrition |year=2011 |volume=48 |issue=1 |pages=78–84 |doi=10.3164/jcbn.11-013FR |first2=Keita |last3=Yoshizaki |first3=Fumihiko |last4=Kohno |first4=Masahiro |last5=Ozawa |first5=Toshihiko |pmid=21297917 |pmc=3022069 }}</ref> માછલીઓને ચેતનાશૂન્ય કરવા લવિંગનું તેલ વપરાય છે. લવિંગના તેલનું લાંબાગાળાનું સેવન (૪૦૦ મિગ્રા/લિ) માનવ (ઈચ્છા)મૃત્યુનું કારણ બની શકે છે.<ref>{{cite web |last=Monks |first=Neale |title=Aquarium Fish Euthanasia: Euthanizing and disposing of aquarium fish. |url=http://www.fishchannel.com/fish-health/euthanasia.aspx |publisher=FishChannel.com |access-date=August 1, 2011 |archive-date=ઑક્ટોબર 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006184427/http://www.fishchannel.com/fish-health/euthanasia.aspx |url-status=dead }}</ref> આ સાથે સથે લવિંગ અમુક દંતમંજન કે ટૂથપેસ્ટ બનવવામાં, રેચક ગોળીઓ બનાવવામાં અને ક્લોવકેની નામના મોઢા માટેની સ્થાનીય ચેતના શૂન્ય કરવાની દવા બનાવવામાં વપરાય છે. દાંતમાં હંગામી પૂરક બનાવવા પ્રાયઃ લવિંગનું તેલ (યુજેનોલ) ને ઝિંક ઓક્સાઈડને મિશ્ર કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite book |last=Youngken |first=H.W. |title=Text book of pharmacognosy |edition=6th |year=1950}}</ref> == લવિંગના વિવિધ રૂપો == '''લવિંગની કળીઓ''':આ ડાળી જેવી દેખાતી લવિંગની કળીઓ હોય છે. જેમાં સામસામે શાખા વિકસે છે . બહરથી રતે રંગે કથ્થૈ રંગની અને ખરબચડી સૂકી સપાટી ધરાવે છે. '''માદા લવિંગ(એન્થોફીલી - Anthophylli)''': આ લવિંગના પાકેલા ફળો હોય છે. તે નાનકડા, લંબગોળ, એકબીજી ફળો હોય છે. તે દેખાવે ઉંદરની પોલદી જેવી દેખાય છે. '''કથ્થૈ લગિંવ''': આ થોદ્વધુ ખીલેલી લવિંગની કળી હોય છે જેમાંથી corolla અને stamens કાઢી નાખાવામાં આવે છે. '''લવિંગનો કૂચો''': તેલ લ્કાધી લીધા પછી વધેલ લવિંગનો કૂચો. આમાં ત્લ નથી હોતું અને વધુ ઘેરા રંગનો હોય છે. <ref>{{cite book |last=Bisset |first=N.G. |title=Herbal drugs and phyotpharmaceuticals, Medpharm |year=1994 |publisher=Scientific Publishers |location=Stuttgart}}</ref> == ઈતિહાસ == હજી આધુનિક સમય પહેલાં સુધી લવિંગ માત્ર માલુકુ દ્વીપ સમુહમાં ઉગતાં હતાં. (જેમાં બેજન, મકીયન, મોતી, તેર્નેટ અએ ટાઈડોર દ્વિપ શામિલ છે.) <ref name="Turner">{{Cite book |author=Turner, Jack |title=Spice: The History of a Temptation |url=https://archive.org/details/spicehistoryofte0000turn_i7i4 |publisher=Vintage Books |year=2004 |isbn=0-375-70705-0 |pages=xv}}</ref> વિશ્વમાં "અફો" નામનું લવિંગનું સૌથી વૃક્ષ ટેર્નેટ દ્વિપમાં હોવાનું મનાય છે તે ૩૫૦ થી ૪૦૦ વર્ષ જૂનું હોવાનો અંદાજ છે. <ref name="BBC">{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/magazine-18551857 |title=The world's oldest clove tree|publisher=BBC News Magazine |date=23 June 2012 |author=Worrall, Simon |access-date=24 June 2012}}</ref> આ વૃક્ષના બીજ પીવેરી નામના ફ્રેમ્ચ વ્યક્તિએ ચોર્યા હતાં ત્યાંથી તે તેને ફ્રાંસ લઈ ગયો અને ત્યઆમ્થી ઝાંઝીબાર. આજે ઝાં<ઝીબાર વિશ્વનો પ્રથમ ક્રમાંકનો લવિંગ ઉત્પાદક છે.<ref name="BBC" /> લવિંગ માલુકુ દ્વિપ સમૂહ બહાર ઉગતા થયા તે પહેલાં તેનો વ્યાપાર તેલની જેમ થતો હતો અને તેના નિકાસ પર બળજબરીથી પ્રતિબંધ લદાયેલો હતો. <ref name="BBC" /> ૧૭મી સદીમાં ડચ ઈસ્ટ ઈંડિયા કંપનીએ મસાલાના વ્યાપારમાં એકહથ્થુ સત્તા મેળવી હતી. [[જાયફળ]]ની જેમ તેઓ લવિંગનો પણ ઈજારો મેળવવા ઈચ્છતા હતા. જોકે જાયફળનું ઉત્પાદન એકજ દ્વિપ પુરતું સિમિત હતું અને લવિંગ વિવિધ દ્વિપ સમુહ પર ઉગતા હતાં આને કારણે કંપની દ્વારા તેના પર નિયંત્રણ મુશ્કેલ હતું. <ref>Krondl, Michael. The Taste of Conquest: The Rise and Fall of the Three Great Cities of Spice. New York: Ballantine Books, 2007.</ref> હાન કુળના ચીની રાજાઓ સાથે વાતચીત કરનાર વ્યક્તિને લવિંગ પાવી પડતી જેથી તેમની શ્વાસમાં બદબો ન આવે. .<ref>{{Cite book |chapter=1: Cultural State Formation in Eastern Indonesia |first=Leonard Y. |last=Andaya |title=Southeast Asia in the early modern era: trade, power, and belief |editor-first=Anthony |editor-last=Reid |publisher=Cornell University Press |year=1993 |isbn=978-0-8014-8093-5}}</ref> મધ્યયુગમાં હિંદી મહાસાગરમામ્ મુસ્લીમ વ્યાપારીઓ વારા લવિંગનો વેપાર કરવામાં આવતો. ઈબ્ન બતુતા અને એકહાજાર અને એક રાતના નાવિક સિંદબાદ પણ લવિંગનો વેપાર કરતો હોવાનો ઉલ્લેખ છે. <ref>{{cite web |url=http://classiclit.about.com/library/bl-etexts/arabian/bl-arabian-3sindbad.htm |title=The Third Voyage of Sindbad the Seaman - The Arabian Nights - The Thousand and One Nights - Sir Richard Burton translator |publisher=Classiclit.about.com |date=2012-04-10 |access-date=2012-09-07 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607123159/http://classiclit.about.com/library/bl-etexts/arabian/bl-arabian-3sindbad.htm |url-status=dead }}</ref> સિરિયામાં પુરાતત્ત્વવીદોને ઈ.પૂ.૧૭૨૧ની આસપાસના કાળના માટીના વાસણોમાં લવિંગ મળ્યા છે.<ref name="Turner" /> == સક્રીય તત્ત્વો == [[Image:Eugenol acsv.svg|thumb|right|લવિંગની સુગંધ નએ સ્વાદ માટે યુજેનોલ નામનું તત્વ જવાબદાર છે. તે તત્વની કાર્બનિક અણુ સંચના.]] યુજેનોલનો ૭૨-૯૦% સુધીનો હાગ લવિંગના સુગંધી તેલનો બનેલો હોય છે. આ તત્ત્વજ લવિંગના સ્વાદ અને સોડમ માટે જવાબદાર છે. આ સિવાય તેલના અન્ય સુગંધી તેલો છે : એસિટાઈલ યુજેનોલ (acetyl eugenol), બીટા- કેરિફીલીન અને વેનીલીન (beta-caryophyllene and vanillin), ક્રૅતેગોલીક એસિડ(crategolic acid), બાઈ ક્રોનીન જેવા ટેનીન (bicornin),<ref>{{cite journal |author=Li-Ming Bao, Eerdunbayaer, Akiko Nozaki, Eizo Takahashi, Keinosuke Okamoto, Hideyuki Ito and Tsutomu Hatano |title=Hydrolysable Tannins Isolated from Syzygium aromaticum: Structure of a New C-Glucosidic Ellagitannin and Spectral Features of Tannins with a Tergalloyl Group. |journal=Heterocycles |year=2012 |volume=85 |issue=2 |pages=365-81 |doi=10.3987/COM-11-12392}}</ref>ગેલોટેનીક એસિડ (gallotannic acid),મિથાઈલ સેલીસાયલેટ(methyl salicylate) (દર્દનિવારક) વગેરે. <ref>''Chinese Herbal Medicine: Materia Medica'', Third Edition by Dan Bensky, Steven Clavey, Erich Stoger, and Andrew Gamble. 2004</ref><ref name="Clove Essential Oil - Chemical Composition">{{cite web |url=http://scienceofacne.com/clove-essential-oil/ |title=Clove Essential Oil - Chemical Composition |publisher=Scienceofacne.com |date= |access-date= |archive-date=2013-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130701185536/http://scienceofacne.com/clove-essential-oil/ |url-status=dead }}</ref> ૫મિલી જેટલી અલ્પ માત્રામાં પણ યુનીનોલ ઝેરી સાબિત થઈ શકે છે. <ref>{{cite journal |last1=Hartnoll |first1=G |last2=Moore |first2=D |last3=Douek |first3=D |year=1993 |title=Near fatal ingestion of oil of cloves |journal=Archives of Disease in Childhood |volume=69 |issue=3 |pages=392–3 |doi=10.1136/adc.69.3.392 |pmid=8215554 |pmc=1029532}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist|30em}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.divyabhaskar.co.in/news/HNL-HEA-best-uses-and-benefits-of-cloves-gujarati-news-5389427-PHO.html?ref=srh રસોડામાં રહેલાં લવિંગના આ ૧૦ ઉપયોગ જાણો, ૧૦ પ્રકારની તકલીફો થશે દૂર] [[શ્રેણી:તેજાના]] 1rq3eh86dwc9kljqt7p4mpl8rqoeb2m 0 62755 903874 808992 2026-08-17T02:35:40Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903874 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person | નામ = યેઘીશે ચારેન્ત્સ<br>Եղիշե Չարենց | ફોટો = Stamp of Armenia m126.jpg | ફોટોસાઇઝ = | જન્મ તારીખ = {{Birth date|1897|03|13}} | જન્મ સ્થળ = કાર્સ, કાર્સ ઓબ્લાસ્ટ, રશિયન સામ્રાજ્ય | મૃત્યુ તારીખ = {{Death date and age|1937|11|27|1897|03|13}} | મૃત્યુ સ્થળ = યેરેવાન, સોવિયેત આર્મેનિયા | વ્યવસાય = [[કવિ]], [[લેખક]], [[અનુવાદક]], જાહેર ચળવળકાર | ભાષા = [[Eastern Armenian]] | રાષ્ટ્રિયતા = આર્મેનિયન | જીવનસાથી = ઇઝાબેલા ચારેન્ટ્સ }} '''યેઘીશે ચારેન્ત્સ''' (Եղիշե Չարենց‌) (માર્ચ ૧૩, ૧૮૯૭ - નવેમ્બર ૨૭, ૧૯૩૭) એ આર્મેનિયન કવિ, લેખક અને જાહેર ચળવળકાર હતા. ચારેન્ત્સ ૨૦મી સદીના એક ઉત્તમ કવિ હતા, જેમણે વિવિધ વિષયો જેવા કે પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ, સામાજીક ચળવળો અને આર્મેનિયા પર કાર્ય કર્યું હતું.<ref name="SAE"> Aghababyan, S. ''«Չարենց, Եղիշե Աբգարի»'' (Charents, Yeghishe Abgari). [[Soviet Armenian Encyclopedia]]. vol. viii. Yerevan, Armenian SSR: [[Armenian Academy of Sciences]], 1982, pp. 670-672.</ref> તેઓ આર્મેનિયાના ૨૦મી સદીના મુખ્ય કવિઓમાંના એક ગણાય છે.<ref>{{cite book|last=Coene|first=Frederik|title=The Caucasus: an introduction|url=https://archive.org/details/caucasusintroduc0000coen|year=2010|publisher=Routledge|location=London|isbn=9780415486606|page=[https://archive.org/details/caucasusintroduc0000coen/page/204 204]}}</ref> તેઓ શરુઆતમાં સમાજવાદના હિમાયતી હતા, ચારેન્ત્સ બોલ્શેવિક પક્ષ જોડાયા, પણ ૧૯૩૦ની આસપાસ શરુ થયેલ સ્તાલિન ત્રાસથી તેઓ તેનાથી દૂર ગયા અને ૧૯૩૦ના દાયકાનાં મહાન સાફસફાઇ કાર્ય દરમિયાન વધ પામ્યા. ==સંદર્ભ== <references/> [[શ્રેણી:સબસ્ટબ]] [[શ્રેણી:લેખક]] [[શ્રેણી:કવિ]] [[શ્રેણી:૧૯૩૭માં મૃત્યુ]] 2rfxf8tj37xctk0kiset7z8euwnuzi5 0 64949 903825 401139 2026-08-17T01:37:03Z InternetArchiveBot 63183 Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903825 wikitext text/x-wiki {{Taxobox| name = Stone-curlews| image = Bush Stone-curlew444.jpg| image_width =| image_caption = [[Bush stone-curlew]], ''Burhinus grallarius''| regnum = [[Animal]]ia| phylum = [[Chordate|Chordata]]| classis = [[Bird|Aves]]| ordo = [[wader|Charadriiformes]]| familia = '''Burhinidae'''| familia_authority = [[Gregory Mathews|Mathews]], 1912| subdivision_ranks = Genera| subdivision = * ''[[Burhinus]]''* ''[[Esacus]]''* †''[[Wilaru]]''}} '''ચક્રવાક''', જે '''ચકવા-ચકવી'''ના નામે પણ ઓળખાય છે, પક્ષીની જાતિમાં નવ જેટલી પેટા જાતિઓનો સમાવેશ થાય છે. વૈજ્ઞાનિકનામ ''બર્હાનીડેઇ'' તરીકે ઓળખાતી આ પક્ષી જાતિ સમશિતોષ્ણ અને ઉષ્ણ કટિબંધમાં વ્યાપક પણે જોવા મળે છે. આ પક્ષીની બે જાતિઓ [[ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં પણ જોવા મળે છે. કાદવ ખુંદનારા પક્ષીઓ તરીકે વર્ગીકરણ પામ્યા હોવા છતા મોટા ભાગની પેટા-જાતિઓ સુષ્ક અને અર્ધ-સુષ્ક વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. ==વર્ણન== આ જાતિના પક્ષીઓ મધ્યમથી લઇને મોટા કદ સુધીની મજબુત કાળી અથવા પીળાશપડતા કાળા રંગની ચાંચ અને મોટી પીળી આંખો ધરાવે છે જેને લીધે તે દેખાવમાં સરીસૃપ અને સાંકેતીક-કળ સમાન પીછાઓ વાળા લાગે છે. ચક્રવાક ગુજરાતી નામ સંસ્કૃત નામ चक्रवाक પરથી ઉતરી આવેલું છે અને લોક-બોલીમાં તેને ચકવા-ચકવી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. બન્ને નામ સામાન્યપણે ઉપયોગમાં લેવાય છે.<ref name="Kochan94">{{cite book |last=Kochan |first=Jack B. |series=Birds |title=Feet & Legs |publisher=Stackpole Books |location=Mechanicsburg |year=1994 |isbn=0-8117-2515-4 }}</ref> ==વર્તણુક== આ પક્ષીઓ મોટેભાગે નિશાચર છે. અજવાળી રાત્રી દરમ્યાન એમનું બુલંદ ગાન સાંભળવા મળી જાય છે. આ વર્તણુક ખલેલી ને મળતી આવતી ગણીને અંગ્રેજીમાં એને સ્ટોન કર્લ્યુ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="EoB">{{cite book |editor=Forshaw, Joseph|author= Harrison, Colin J.O.|year=1991|title=Encyclopaedia of Animals: Birds|url=https://archive.org/details/encyclopediaofan0000jose|publisher= Merehurst Press|location=London|pages= [https://archive.org/details/encyclopediaofan0000jose/page/105 105]–106|isbn= 1-85391-186-0}}</ref> ખોરાક મુખ્યત્વે જીવાત અને નાના કદના કરોડરજ્જુ ધરાવતા પ્રાણીઓ છે. અલબત્ત સરીસૃપોને કે નાના સસ્તન પ્રાણીઓને પણ તેઓ એમનો ખોરાક બનાવી શકે છે.<ref name="EoB">{{cite book |editor=Forshaw, Joseph|author= Harrison, Colin J.O.|year=1991|title=Encyclopaedia of Animals: Birds|url=https://archive.org/details/encyclopediaofan0000jose|publisher= Merehurst Press|location=London|pages= [https://archive.org/details/encyclopediaofan0000jose/page/n108 105]–106|isbn= 1-85391-186-0}}</ref> મોટાભાગની પેટાજાતીઓ પ્રવાસ નથી કરતી પણ, યુરેશીયન ચક્રવાક જે સમષિતોષ્ણ યુરોપમાં ઉનાળો ગાળીને શિયાળો આફ્રીકામાં ગાળવા પુરતો ઉનાળુ પ્રવાસ ખેડતા જોવા મળ્યા છે. ==પ્રજાતિઓ== {| style="margin-bottom: 10px;" class="wikitable" |- ! | ચિત્ર !! | નામ !! | દ્વિપદ નામકરણ (Binomial name) |- || || યુરેશીયન ચક્રવાક || ''Burhinus oedicnemus'' |- || ||ભારતીય ચક્રવાક ||''Burhinus indicus'' |- || ||સેનેગલ ચક્રવાક ||''Burhinus senegalensis' |- || || જળપ્લાવિત ચક્રવાક || ''Burhinus vermiculatus'' |- || || ટપકીલો ચક્રવાક || ''Burhinus capensis'' |- || || દ્વી-પટ્ટીત ચક્રવાક || ''Burhinus bistriatus'' |- || || પેરૂવિયન ચક્રવાક || ''Burhinus superciliaris'' |- || || ઝાંડીનો ચક્રવાક || ''Burhinus grallarius'' (formerly ''B. magnirostris'', the bush thick-knee). |- || || મોટો ચક્રવાક || ''Esacus recurvirostris'' |- || || દરીયા-કીનારાનો ચક્રવાક || ''Esacus magnirostris'' |} ==સંદર્ભ== {{Reflist}} ==બાહ્ય કડીઓ== * ચક્રવાકને લગતા[http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/familia.phtml?idFamilia=58 ચલચિત્રો] :: ઇન્ટરનેટ બર્ડ કલેકશન પર.<br> [[શ્રેણી:પક્ષી]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં પક્ષીઓ]] 5e0iecvqqdi3xl23eo18tnlcwqsyn2a 0 65386 903824 887883 2026-08-17T01:35:49Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903824 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Gyan chaupar.JPG|300px|thumbnail|[[દિલ્હી]] ખાતે રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલયમાં ૧૯ મી સદીનું કાપડનું બનેલું સાપસીડીની રમતનું બોર્ડ]] '''સાપસીડી''' અથવા '''સાપ અને સીડી''' (હિન્દી:[[:hi:सांपसीढ़ी (खेल)|सांपसीढ़ी]]) ભારતીય ઉપખંડમાં પ્રાચીન કાળથી ચાલી આવેલ એક રમત છે, કે જે બોર્ડ પર રમાય છે<ref>{{Cite web |url=http://boardgames.about.com/od/gamehistories/p/chutes_ladders.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2018-11-28 |archive-date=2011-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609124138/http://boardgames.about.com/od/gamehistories/p/chutes_ladders.htm |url-status=dead }}</ref>. મોટે ભાગે, આ રમત બાળકોમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય છે. તેની શોધ [[ભારત]]માં થઈ હતી. તે સમયમાં આ રમત ''મોક્ષપથ'' અથવા ''પરમ્‌ પદમ્‌'' નામથી પ્રચલિત હતી. આ રમતનો પહેલાં [[હિન્દુ]] ધર્મના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોના શિક્ષણ આપતી વખતે ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો. બ્રિટિશરોએ આ રમતને [[:en:Snakes and Ladders|Snakes and Ladders]] નામ વડે પ્રચલિત કરી છે. તે તેરમી સદીમાં થઈ ગયેલા જ્ઞાનેશ્વર નામના સંતની શોધ હતી એમ માનવામાં આવે છે, પરંતુ કેટલાક સ્રોતો અનુસાર બીજી સહસ્ત્રાબ્દિના સમયમાં શોધાયેલ છે"<ref>Althoen, S. C.; King, L.; Schilling, K. (March 1993). "How Long Is a Game of Snakes and Ladders?". The Mathematical Gazette (The Mathematical Association) 77 (478): 71–76. doi:10.2307/3619261. JSTOR 3619261</ref><ref>{{cite book |title=Dictionary of toys and games in American popular culture |first=Frederick J |last=Augustyn |publisher=Haworth Press |year=2004 |isbn=0-7890-1504-8}}.</ref> ચોરસ પાસા વડે રમાતી આ રમત, કોડી કે છીપલાં વડે પણ રમી શકાય છે. પાસા ફેંકીને તેની સંખ્યા મુજબના ખાનાં ગણી, મહોરાને આગળ વધારતા જવાનું હોય છે. પરંતુ જો આગળ વધતાં સીડીનું ખાનું આવે તો સીડી વડે ઉપર ચડવાનું હોય છે, જ્યારે સાપના મોં વાળા ખાનામાં આવે તો એની પુંછડી સુધી નીચે ઉતરવાનું હોય છે. આ રમત બોધ આપે છે કે જીવનમાં સદ્‌ગુણોનું પ્રતીક સીડી છે, જ્યારે સાપ એ દુર્ગુણોનું પ્રતીક છે. સદ્‌ગુણો જીવનને ઉન્નત બનાવે છે, જ્યારે દુર્ગુણો જીવંતનું અધઃપતન કરે છે<ref>{{cite book |last=Bell |first=R. C. |authorlink=Robert Charles Bell |title=The Boardgame Book |url=https://archive.org/details/boardgamebookint00unse |publisher=Exeter Books |year=1983 |chapter=Snakes and Ladders |pages=[https://archive.org/details/boardgamebookint00unse/page/134 134]–35 |isbn=0-671-06030-9}}</ref>. આજના જમાનામાં પણ દરેક રમકડાંની દુકાને મળતી આ રમત બાળકોમાં અત્યંત લોકપ્રિય છે<ref>{{citation |last=Pritchard |first=D. B. |authorlink=David Pritchard (chess player) |title=The Family Book of Games |chapter=Snakes and Ladders |page=162 |publisher=Brockhampton Press |year=1994 |isbn=1-86019-021-9}}</ref>. == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.vam.ac.uk/vastatic/microsites/1414_jain/snakesandladders/ જૈન શૈલી (Jain version of Snakes and Ladders)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080403233534/http://www.vam.ac.uk/vastatic/microsites/1414_jain/snakesandladders/ |date=2008-04-03 }} ''વિક્ટોરિયા એન્ડ આલ્બર્ટ મ્યુઝીયમ'' ([[:en:Victoria and Albert Museum|Victoria and Albert Museum]]) ખાતે નિદર્શન * [http://www.sanatansociety.com/hinduism_books/hb_leela_karma.htm લીલા (Leela, the Game of Knowledge)], [[હિન્દુ]] શૈલી * Shatranj Irfani [http://www.untiredwithloving.org/snakes_ladders.html સુફી શૈલી મુજબ (Indian Sufi version XIX century)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181117132525/http://www.untiredwithloving.org/snakes_ladders.html |date=2018-11-17 }} [[શ્રેણી:ભારતીય સંસ્કૃતિ]] [[શ્રેણી:રમત]] it1ttghfu3p63uj4eic12pkygrv8ded 0 66028 903828 831391 2026-08-17T01:40:29Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903828 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Kedarnathroute.jpg|thumb|[[કેદારનાથ]]<nowiki/>ની યાત્રા[[કેદારનાથ|<nowiki/>]]]] '''યાત્રા''' ([[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]]: यात्रा), [[હિંદુ ધર્મ]]<nowiki/>માં અને અન્ય ભારતીય ધર્મોમાં, મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. સામાન્ય રીતે યાત્રાનો અર્થ છે, [[મહાભારત]] અને [[રામાયણ]] જેવા ધાર્મિક ગ્રંથોમાં વર્ણવેલાં પવિત્ર ધાર્મિક સ્થળો જેવા કે, મંદિરો, નદીઓ, પર્વતો, ગામો વગેરેની મુલાકાત લઈ [[પૂજા]], [[દર્શન]], [[ઉપાસના]]<nowiki/>વગેરે ધાર્મિક કાર્યો કરવા.<ref>{{cite book |last = Juergensmeyer|first = Mark|authorlink = Mark Juergensmeyer|title = The Oxford Handbook of Global Religions|url = https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_i0h0|publisher = Oxford University Press|year = 2006|location = U.S.|isbn = 0-19-513798-1}}</ref> તિર્થ-યાત્રા સામાન્યપણે પવિત્ર સ્થળોની મુલાકાતને કહે છે, મોટેભાગે એ યાત્રાસંઘમાં, એટલે કે સમુહમાં, કરવામાં આવે છે. અગાઉ ઘણાં શ્રદ્ધાળુઓ ઉઘાડા પગે, ચાલીને યાત્રા કરવાને જ ફળદાયી ગણાવતા, હાલ જો કે વાહન વ્યવહારનો ઉપયોગ કરવામાં કશો વાંધો ગણાતો નથી. <span class="cx-segment" data-segmentid="103"></span> == અન્ય અર્થો== કોઈક પ્રકારનાં સરઘસ કે તહેવારના સંદર્ભમાં યોજાનારા સરઘસ વગેરેને પણ ’યાત્રા’ શબ્દ લગાડાય છે. જેમ કે, [[જગન્નાથપુરી]]<nowiki/>ની પ્રખ્યાત [[રથયાત્રા]][[રથયાત્રા|<nowiki/>]] વગેરે. વર્તમાન સમયમાં રાજકિય કે સામાજીક કારણોસર યોજાતા સરઘર કે કૂચને પણ યાત્રા શબ્દ લગાડાય છે..<ref>{{cite news|url = http://www.thesouthasian.org/archives/2006/jal_adhikar_yatra_takes_off.html|title = Jal Adhikar Yatra Takes Off|date = September 10, 2006|publisher = The South Asian|access-date = મે 25, 2015|archive-date = માર્ચ 3, 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160303213813/http://www.thesouthasian.org/archives/2006/jal_adhikar_yatra_takes_off.html|url-status = dead}}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.thehindubusinessline.com/2005/10/03/stories/2005100302571300.htm|title = 'Save Noyyal Yatra' draws good crowd|date = October 3, 2005|publisher = [[The Hindu]] Business Line}}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.whiteband.org/media/gcap-news/archives/gcapnews.2007-07-03.0004416740|title = India's rally for Right to Education - Shiksha Adhikar Yatra|date = July 3, 2007|publisher = [[Global Call to Action Against Poverty]]|access-date = 2015-05-25|archive-date = 2008-07-19|archive-url = https://web.archive.org/web/20080719163450/http://www.whiteband.org/media/gcap-news/archives/gcapnews.2007-07-03.0004416740/|url-status = dead}}</ref> == પ્રખ્યાત યાત્રાઓ== <nowiki>*</nowiki> [[વારાણસી|કાશી]] યાત્રા <nowiki>*</nowiki> [[માન સરોવર|માનસરોવર]] યાત્રા <nowiki>*</nowiki> [[અમરનાથ (તીર્થધામ)|અમરનાથ]] યાત્રા <nowiki>*</nowiki> [[રથયાત્રા]] <nowiki>*</nowiki> [[ચારધામ]] યાત્રા <nowiki>*</nowiki> ૮૪ કોશી પરિક્રમ્મા <span class="cx-segment" data-segmentid="171"></span> == ચિત્ર ગેલેરી== <gallery widths="216px" heights="162px" perrow="3"> Image:Amarnath Yatra Camp.jpg|[[અમરનાથ (તીર્થધામ)|અમરનાથ]] યાત્રા પડાવ. File:Buddha Amarnath Yatra procession, Poonch.jpg|બુઢ્ઢા અમરનાથ યાત્રા, પૂંચ. </gallery> == સંદર્ભો == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ== * [http://santeknath.org/palkhi%20sohala.html santeknath.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721223413/http://santeknath.org/palkhi%20sohala.html |date=2015-07-21 }} * [http://vedabase.net/y/yatra Occurrences of the phrase 'yatra' in the Vedas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080305055520/http://vedabase.net/y/yatra |date=2008-03-05 }} {{હિંદુ ધર્મમાં ઉપાસના}} 2if0vhsssi1m3qucny7rfk7i466dzha 0 67126 903820 873868 2026-08-17T01:31:39Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903820 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ફાતિમા ઝીણા | honorific-prefix = "મધર ઓફ ધ નેશન" | native_name = {{Nastaliq|فاطمہ جناح}} | native_name_lang = ur | image = | office = વિરોધ પક્ષના નેતા (પાકિસ્તાન) | term_start = ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૬૦ | term_end = ૯ જુલાઈ ૧૯૬૭ | predecessor = | successor = નૂરૂલ અમીન | party = [[ઓલ ઈન્ડિયા મુસ્લિમ લીગ]] <small>(૧૯૪૭ પહેલાં)</small><br />મુસ્લીમ લીગ (પાકિસ્તાન)<small>(૧૯૪૭–૧૯૫૮)</small><br />અપક્ષ<small>(૧૯૬૦–૧૯૬૭)</small> | birth_name = ફાતિમા અલી ઝીણા | birth_date = ૩૧ જુલાઈ ૧૮૯૩ | birth_place = થટ્ટા [[સિંધ]],[[પાકિસ્તાન]] | death_date = ૯ જુલાઈ ૧૯૬૭ | death_place = કરાંચી, [[સિંધ]], પાકિસ્તાન | death_cause = હૃદય રોગ | citizenship = પાકિસ્તાની | nationality = {{PAK}} | relations = {{Unbulleted list|[[મહમદ અલી ઝીણા]] |શિરીન ઝીણા |[[મરિયમ ઝીણા]]}} | alma_mater = કલકત્તા યુનિવર્સિટી (ડૉક્ટર ઓફ ડેન્ટલ સર્જરી) | occupation = દંત ચિકિત્સક }} '''ફાતિમા ઝીણા''' ([[ઉર્દૂ ભાષા]]માં: فاطمہ جناح‎; [[જુલાઇ ૩૧]], ૧૮૯૩ — [[જુલાઇ ૯]], ૧૯૬૭) એક પાકિસ્તાની દંત ચિકિત્સક, ચરિત્રલેખક, અને રાજનેત્રી હતાં. તેઓ [[મહમદ અલી ઝીણા]]ના નાના બહેન અને [[પાકિસ્તાન]]ના મુખ્ય સંસ્થાપકોમાંના એક હતા.<ref name=Bokhari>{{cite book |last=Bokhari |first=Afshan |editor=Bonnie G. Smith |title=The Oxford encyclopedia of women in world history |url=https://archive.org/details/oxfordencycloped0001bonn |year=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-514890-9 |page=653|edition=V 1}}</ref> ==પ્રારંભિક જીવન અને કારકિર્દી== ફાતિમાનો જન્મ ૩૧ જુલાઈ ૧૮૯૩ના રોજ પૂંજાભાઈ ઝીણા અને મીઠીબાઈના સાતમા સંતાન તરીકે<ref name="Bokhari"/> કરાંચી ખાતેના તેમના ભાડાના મકાન ''વજીર હવેલી''માં થયો હતો. તેના અન્ય ભાઈ બહેનોમાં [[મહમદ અલી ઝીણા]], અહમદ અલી, બુન્દે અલી, રહેમત અલી, મરિયમ અને શિરીનનો સમાવેશ થાય છે. તેના ભાઈ બહેનોમાં તે [[મહમદ અલી ઝીણા]]ની સૌથી નજીક હતા અને ૧૯૦૧માં તેમના પિતાના નિધન બાદ મહમદ અલીના પાલક બન્યા હતા.<ref name="pakobserver1">{{cite news |title=Death anniversary of Fatima Jinnah tomorrow |url=http://pakobserver.net/detailnews.asp?id=101914 |date= |newspaper= Pak Observer |access-date=12 February 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224113538/http://pakobserver.net/detailnews.asp?id=101914 |archive-date=24 December 2013}}</ref> ૧૯૦૨માં તેઓએ મુંબઈની બાંદ્રા કોન્વેન્ટમાં પ્રવેશ મેળવ્યો હતો. ૧૯૧૯માં તેમણે કલકત્તા વિશ્વવિદ્યાલયની ડૉ. આર. અહેમદ ડેન્ટલ કોલેજ એન્ડ હોસ્પિટલમાં પ્રવેશ મેળવી દંત ચિકિત્સકની પદવી મેળવી. સ્નાતકની પદવી મેળવ્યા બાદ ૧૯૨૩માં તેમણે મુંબઈ ખાતે એક દંત ચિકિત્સાલય (ડેન્ટલ ક્લિનિક)ની શરૂઆત કરી હતી.<ref name="Commire2000">{{cite book |author=Anne Commire|date=20 July 2000 |title=Women in World History |url=https://books.google.com/books?id=-zsOAQAAMAAJ |access-date=23 December 2012 |publisher=Gale |isbn=978-0-7876-4067-5}}</ref> ==મહમદ અલી ઝીણાના સહયોગી== ૧૯૧૮માં મહમદ અલીના લગ્ન [[મરિયમ ઝીણા| રતનબાઈ પેટીટ]] સાથે થયા ત્યાં સુધી તેઓ તેમના ભાઈ સાથે જ રહેતા હતા. ફેબ્રુઆરી ૧૯૨૯માં રતનબાઈનું નિધન થવાથી તેઓ પોતાનું ચિકિત્સાલય બંધ કરી મહમદ અલી ઝીણાના નિવાસસ્થાને સ્થળાંતરીત થયા અને ઘરનો કાર્યભાર સંભાળ્યો. તેમનું આ આજીવન સાહચર્ય ૧૧ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૮માં તેમના ભાઈ મહમદ અલી ઝીણાના મૃત્યુ સુધી રહ્યું.<ref name="pakobserver1"/> ==રાજકીય કારકિર્દી== ફાતિમા તેમના ભાઈની તમામ સાર્વજનિક પ્રવૃતિઓમાં સાથે રહ્યાં હતા.<ref>{{cite news |author=Moniza Inam |date=11 February 2012 |title=A long drawn struggle |url=http://www.dawn.com/news/694844/a-long-drawn-struggle |newspaper=Dawn |access-date=4 October 2016}}</ref>૧૯૪૭માં [[ભારતના ભાગલા|ભારત પાકિસ્તાનના વિભાજન]] દરમિયાન મહમદ અલી ઝીણાએ ગઠન કરેલા મહિલા રાહત સમિતિના સદસ્ય બન્યા હતા. ઉપરાંત પાકિસ્તાનના નિર્માણ બાદ સ્થળાંતરીત મુસ્લિમોના પુનર્વસનમાં અગત્યની ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name=allamaiqbal>{{citation |title=Personalities in Pakistan's History |chapter-url=http://www.allamaiqbal.com/webcont/393/FatimaJinnah%5B1893-1967%5D.html |chapter=Fatima Jinnah [1893–1967] |publisher=Allamaiqbal.com |access-date=12 February 2012 |archivedate=12 માર્ચ 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170312153959/http://www.allamaiqbal.com/webcont/393/FatimaJinnah%5B1893-1967%5D.html }}</ref> ૧૯૬૦ના દશકમાં તેઓનું રાજનૈતિક જીવન ચરમસીમા પર રહ્યું. તેમણે પાકિસ્તાનના સંયુક્ત વિપક્ષી દળ (COPP) માટે પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપતિના પદ માટે ઉમેદવારી નોંધાવી હતી.<ref>{{citation |author=Husain Haqqani |year=2010 |title=Pakistan: Between Mosque and Military |url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&pg=PA44 |publisher=Carnegie Endowment |page=44 |isbn=978-0-87-003285-1 }}</ref> ==રાષ્ટ્રપતિ નિર્વાચન (૧૯૬૫)== [[File:Fatima Jinnah.JPG|thumb|ઇસ્લામાબાદના પાકિસ્તાન સ્મારક ખાતેની ફાતિમા અલી અને તેમના ભાઈ મહમદ અલી ઝીણાની પ્રતિમાઓ]] ૧૯૬૫માં ૭૧ વર્ષની વયે ફાતિમાએ રાષ્ટ્રપતિ પદના ઉમેદવાર તરીકે ચુંટણીમાં ઉમેદવારી નોંધાવી હતી. તત્કાલીન સૈન્ય શાસક અયુબખાન અને ફાતિમા ઝીણા સિવાય અન્ય બે અપક્ષ ઉમેદવારો વચ્ચેની આ ચુંટણી ૨ જાન્યુઆરી ૧૯૬૫ના રોજ યોજાઈ. ==અવસાન== ફાતિમા ઝીણાનું મૃત્યુ ૯ જુલાઈ ૧૯૬૭ના રોજ કરાંચી ખાતે હૃદય બંધ પડી જવાના કારણે થયું હતું. જોકે એક વર્ગ એવું પણ માને છે કે સૈન્ય શાસકોના આદેશને પગલે તેમની હત્યા કરવામાં આવી હતી. ૨૦૦૩માં તેમના ભત્રીજા અકબર પીરભાઈએ આરોપ લગાવ્યો હતો કે તેમની રાજકીય હત્યા કરવામાં આવી હતી.<ref>[http://www.dawn.com/2003/07/23/top4.htm New twist to Miss Jinnah controversy – Dawn Pakistan]</ref><ref>{{cite news |title=Fatima Jinnah: Mother Of Nation (Mader-e Millat) |url=http://www.pakistanherald.com/newprofile.aspx?hofid=1174 |newspaper=Pakistan Herald |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401001936/http://www.pakistanherald.com/newprofile.aspx?hofid=1174 |archive-date=1 April 2012 |access-date=31 December 2011}}</ref>ફાતિમાને તેમના ભાઈ મહમદ અલી ઝીણાની કબર ''મઝાર-એ-કાઇદ''ની બાજુમાં જ કરાંચીમાં દફન કરવામાં આવ્યા હતા. == સંદર્ભો == {{Reflist|30em}} [[શ્રેણી:લેખક]] [[શ્રેણી:પાકિસ્તાન]] [[શ્રેણી:૧૯૬૭માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:૧૮૯૩માં જન્મ]] adwdq7sxu3t1yp9t0eoubisaer6yrgs 0 82947 903839 826105 2026-08-17T01:52:42Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903839 wikitext text/x-wiki {{Infobox Instrument |name=જોડિયા પાવા |names= |image=File:Toonba and algoza.JPG |image_capt=તુંબા અને જોડિયા પા |background= |classification=વીણા વાદ્ય |musicians=ઉસ્તાદ ખામિસો ખાન, ઉસ્તાદ મિસરી ખાન જમાલી અને અકબર ખામિસો ખાન, ગુરમીત બાવા }} '''જોડિયા પાવા''' ગુજરાતી, પંજાબી, સિંધી, રાજસ્થાની અને બલોચ લોક સંગીતકારો વડે વગાડાતું લાકડાનું [[વાંસળી]] જેવું વાદ્ય છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.dekulture.com/d-11-117-jodiya-pava-instrument.php|title=Indian Woodwind Instrument - Jodiya Pava|last=|first=|date=|website=De Kulture|publisher=|language=en|access-date=૧૩ જુલાઇ ૨૦૧૭|archive-date=2017-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170612160734/http://www.dekulture.com/d-11-117-jodiya-pava-instrument.php|url-status=dead}}</ref> તે મટ્ટિયાન, જોરહી, પાવા જોરહી, દો નાલી, દોનાલ, ગિરોહ, સતારા અથવા નાગોઝે તરીકે પણ ઓળખાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.amc.org.uk/asian-instrument/alghoza |title=Alghoza |publisher=Asian Music Circuit |access-date=૭ ડિસેમ્બર ૨૦૧૫ |archive-date=2017-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227080151/http://amc.org.uk/asian-instrument/alghoza |url-status=dead }}</ref> તે બે જોડેલી વાંસળીઓ ધરાવે છે, જેમાંથી એક સૂર માટે હોય છે. આ બંને વાંસળીઓ જોડેલી હોય છે અથવા હાથમાં તેને અલગથી પકડવામાં આવે છે. બંને વાંસળીઓ વગાડવા માટે હવાને સતત ફૂંકવી પડતી હોય છે.<ref>Pande, p. 70</ref> દરેક ધબકાર પર શ્વાસ લેતા તે હિંડોળામય ધ્વનિ પેદા કરે છે. જોડિયા પાવાની બંને વાંસળીઓ શરૂઆતમાં સમાન લંબાઇ ધરાવતી હતી પરંતુ સમય જતાં તેમાંથી એક ટૂંકી થઇ ગઇ. જોડિયા પાવાની એક વાંસળી પુરુષ અને ટૂંકી વાંસળી સ્ત્રી વાદ્ય કહેવાય છે. આ વાદ્ય વડે કોઇ પણ ધૂન રજૂ કરી શકાય છે.<ref>{{cite news |last=Usman |first=Maryam |date=૨૬ ઓગસ્ટ ૨૦૧૩ |title=Instrumental Ecstasy concert: A retreat into the rhythms of Sindhi classical tunes |url=http://tribune.com.pk/story/595230/instrumental-ecstasy-concert-a-retreat-into-the-rhythms-of-sindhi-classical-tunes/ |newspaper=The Express Tribune |access-date=૭ ડિસેમ્બર ૨૦૧૫}}</ref> તે પંજાબમાં પરંપરાગત અને લોકસંગીતમાં વપરાય છે અને પંજાબી ભાંગરા સંગીતમાં મહત્વનું વાદ્ય બન્યું છે. રાજસ્થાની અને બલોચ લોકસંગીતમાં તે મહત્વનું વાદ્ય છે. જોડિયા પાવાના જાણીતા સંગીતકારોમાં સિંધી સંગીતકારો ખામિસો ખાન, ઉસ્તાદ મિસરી ખાન જમાલી અને અકબર ખામિસો ખાનનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite news |last=Peerzada |first=Salman |date=૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૪ |title=Cultural heritage and the French connection |url=http://www.dawn.com/news/1131579 |newspaper=Dawn |access-date=૭ ડિસેમ્બર ૨૦૧૫}}</ref> ગુરમીત બાવા આ વાદ્યનો ઉપયોગ કરતા જાણીતા પંજાબી લોકકલાકાર છે.<ref name="pt">{{cite news |last=Kaur |first=Simmypreet |date=૧ ઓક્ટોબર ૨૦૧૧ |title=ਲੰਮੀ ਹੇਕ ਦੀ ਮਲਿਕਾ ਗੁਰਮੀਤ ਬਾਵਾ |trans-title=The queen of the long vocal note |url=http://punjabitribuneonline.com/2011/10/%E0%A8%B2%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%80-%E0%A8%B9%E0%A9%87%E0%A8%95-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%AE%E0%A8%B2%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A8%BE-%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%AE%E0%A9%80%E0%A8%A4-%E0%A8%AC/ |language=pa |newspaper=The Punjabi Tribune |access-date=૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૧૩}}</ref><ref name="pt2">{{cite news |last=Majari |first=Surjit |date=૨૫ ડિસેમ્બર ૨૦૧૦ |title=ਰਵਾਇਤੀ ਗਾਇਕੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਲੋੜ |trans-title=Need to preserve traditional music. |url=http://punjabitribuneonline.com/2010/12/%e0%a8%b0%e0%a8%b5%e0%a8%be%e0%a8%87%e0%a8%a4%e0%a9%80-%e0%a8%97%e0%a8%be%e0%a8%87%e0%a8%95%e0%a9%80-%e0%a8%a8%e0%a9%82%e0%a9%b0-%e0%a8%b8%e0%a9%b0%e0%a8%ad%e0%a8%be%e0%a8%b2%e0%a8%a3-%e0%a8%a6/ |language=pa |newspaper=The Punjabi Tribune |access-date=૧૦ મે ૨૦૧૨}}</ref> મુસા ગુલામજત<ref>{{Cite web|url=http://sangeetnatak.gujarat.gov.in/lok-kala-guj.htm|title=લોક કલા {{!}} ગુજરાત રાજ્ય સંગીત નાટક અકાદમી : રમતગમત, યુવા અને સંસ્કૃતિ પ્રવૃત્તિઓ વિભાગ, ગુજરાત સરકાર|last=|first=|date=|website=sangeetnatak.gujarat.gov.in|publisher=|language=en|access-date=2017-07-12|archive-date=2017-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170430230001/http://sangeetnatak.gujarat.gov.in/lok-kala-guj.htm|url-status=dead}}</ref> અને નુરમામદ સોઢા<ref>{{Cite news|url=http://www.divyabhaskar.co.in/news/KUT-BUJ-OMC-MAT-latest-bhuj-news-074003-1178129-NOR.html|title=માનકૂવા ગામે રવિવારે આર્ટ ફેસ્ટીવલ યોજાશે|last=|first=|date=૧૪ ઓક્ટોબર ૨૦૧૬|work=|newspaper=દિવ્ય ભાસ્કર|access-date=૧૨ જુલાઇ ૨૦૧૭|via=}}</ref> જાણીતા ગુજરાતી જોડિયા પાવા સંગીતકારો છે. == સંદર્ભ == {{reflist}} ;પુસ્તકો {{refbegin}} * {{Cite book|title= Folk Music & Musical Instruments of Punjab. |url= https://archive.org/details/folkmusicmusical00pand |last=Pande |first=Alka |year= ૧૯૯૯ |publisher=Grantha Corporation |isbn=818582262X}} {{refend}} ==બાહ્ય કડીઓ == * [https://www.youtube.com/watch?v=_y9_2EKLsS8 ''મનનો માણિગર'' નામના ગુજરાતી ચલચિત્રમાં '''જોડિયા પાવા''' વિષેનું ગીત] * [https://www.youtube.com/watch?v=9iLDd1YaAmU જોડિયા પાવા વગાડતા કચ્છી કલાકાર] * [http://www.dekulture.com/d-11-117-jodiya-pava-instrument.php Jodiya Pava (double flute)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170612160734/http://www.dekulture.com/d-11-117-jodiya-pava-instrument.php |date=2017-06-12 }} * [http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-30/special-report/30338763_1_lord-krishna-raas-leela-flute Old man and his Algoza - indiatimes.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109100047/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-30/special-report/30338763_1_lord-krishna-raas-leela-flute |date=2014-01-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109100047/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-30/special-report/30338763_1_lord-krishna-raas-leela-flute |date=2014-01-09 }} * [http://www.algozapunjab.blogspot.com Punjabi Algoza ] Utsad Moti Ram Algoza Master's Official Blog [[શ્રેણી:સંગીત વાદ્ય]] accuhrqbd8p58jbdaei7q89kxz7gew6 0 84981 903837 766471 2026-08-17T01:49:19Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903837 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |consort = yes |name = મુમતાઝ મહેલ |title = [[પાદશાહ બેગમ]] |image = Mumtaz Mahal.jpg |caption = મુમતાઝ મહેલનું કથિત ચિત્ર |succession = [[મુઘલ સામ્રાજ્ય]]ની મલિકા |reign = 19 જન્યુઆરી 1628 &ndash; 17 જૂન 1631 |birth_name = અર્જુમંદ બાનો |birth_date = 27 એપ્રિલ 1593 |birth_place = [[આગ્રા]], હિંદુસ્તાન |death_date = {{death date and age|1631|6|17|1593|4|27|df=yes}} |death_place = [[બુરહાનપુર]], હિંદુસ્તાન |spouse = [[શહાજહાં]] |issue = હૂરુન્નીસા બેગમ<br>[[જહાંઆરા બેગમ]]<br>[[દારા શિકોહ]]<br>[[શાહશુજા]]<br>[[રોશનારા બેગમ]]<br>[[ઔરંગઝેબ]]<br>અહમદ બક્ષ<br>સુરૈયા બાનો બેગમ<br>અજાણ્યા નામનો દીકરો<br>[[મુરાદ બક્ષ]]<br>લુત્ફુલ્લાહ<br>દૌલત અફઝલ<br>હુસનારા બેગમ<br>[[ગૌહરારા બેગમ]] |full name = |house = [[તૈમૂરી રાજવંશ|તૈમૂરી]] ''(લગ્ન દ્વારા)'' |father = [[અબુલ હસન અસાફ ખાન]] |mother = દીવાનજી બેગમ |religion = [[શીયા ઇસ્લામ]] |burial_place = [[તાજ મહેલ]], આગ્રા }} '''મુમતાઝ મહેલ''' ({{IPA-hns|mumˈt̪aːz mɛˈɦɛl|}}; શબ્દશઃ અર્થ "મહેલના સર્વપ્રિય અલંકાર"; જન્મનું નામ '''અર્જુમંદ બાનો''') (27 એપ્રિલ 1593 &ndash; 17 જૂન 1631)<ref>{{cite journal|last1=Pickthall|first1=Marmaduke William|last2=Asad|first2=Muhammad|title=Islamic Culture|date=1 January 1975|volume=49|page=196|url=https://books.google.co.in/books?id=839CAAAAYAAJ&dq=mumtaz+mahal+17+april+1593&focus=searchwithinvolume&q=17+april+1593|access-date=13 April 2017|publisher=Islamic Culture Board|language=en}}</ref> [[શાહજહાં]]ના મુખ્ય પત્ની હતા અને આ રીતે 19 જાન્યુઆરી 1628થી 17 જૂન 1631 સુધી [[મુઘલ સામ્રાજ્ય]]ના મલિકા હતા. [[આગ્રા]]માં આવેલી તેમની અંતિમ આરામગાહ તેમના પતિ દ્વારા બંધાયેલો [[તાજ મહેલ]] સામાન્ય રીતે યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ અને વિશ્વની અજાયબીઓમાંના એક ગણવામાં આવે છે.<ref>{{cite book|last1=Tillotson|first1=Giles|title=Taj Mahal|url=https://archive.org/details/tajmahal0000till_j1f5|date=2008|publisher=Profile Books|location=London|isbn=9781847652478|page=[https://archive.org/details/tajmahal0000till_j1f5/page/11 11]}}</ref><ref>{{cite book|editor1-last=Phillips|editor1-first=Rhonda|editor2-last=Roberts|editor2-first=Sherma|title=Tourism, Planning, and Community Development Community Development – Current Issues Series|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9781135711887|page=128}}</ref> મુમતાઝ મહેલનો જન્મ આગ્રામાં, એક પર્શિયન ખાનદાનમાં થયો હતો. તેઓ અબુલ હસન અસાફ ખાન, એક અમીર પર્શિયન હોદ્દેદારના દીકરી અને મલિકા [[નુર જહાં|નૂરજહાં]]ના ભત્રીજી હતા. 19 સાલની ઉંમરમાં, 30 એપ્રિલ 1612ના રોજ શહેઝાદા ખુર્રમ સાથે તેમના લગ્ન થયા હતા,<ref name=Findly1993>{{cite book|last1=Findly|first1=Ellison Banks|title=Nur Jahan, empress of Mughal India|date=1993|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=9780195360608|page=39}}</ref> જે બાદશાહ બન્યા પછી [[શાહજહાં]] નામે જાણીતા હતા. શાહજહાંએ અર્જુમંદ બાનો માટે ''"મુમતાઝ મહેલ"''નું શીર્ષક આપ્યું. મુમતાઝ બેગમની ચૌદ ઓલાદ હતી, જેમાં [[જહાંઆરા બેગમ]] (શાહજહાંના સર્વપ્રિય દીકરી), મુઘલ સામ્રાજ્યના વારસ [[દારા શિકોહ]] અને [[ઔરંગઝેબ]], જેમણે સિંહાસન માટેના યુદ્ધમાં પોતાના ભાઈ દારા શિકોહને વધ કરીને શાહજહાં પછી મુઘલ સામ્રાજ્યના આગામી બાદશાહ બન્યા. 1631માં, [[બુરહાનપુર]], દક્કન પ્રાંતમાં મુમતાઝ મહેલનું અવસાન થયું, તેમની ચૌદમી અને અંતિમ ઓલાદ, [[ગૌહરારા બેગમ]]ના જન્મ દરમ્યાન તેમની મોત થઈ. તેમના પતિ દ્વારા નિર્મિત તાજમહેલ "અમર પ્રેમ"ની યાદગીરી કહેવાય છે.<ref name=":1">{{Cite journal|last=Begley|first=Wayne E.|title=The Myth of the Taj Mahal and a New Theory of Its Symbolic Meaning|url=http://www.collegeart.org/pdf/artbulletin/Art%20Bulletin%20Vol%2061%20No%201%20Begley.pdf|journal=The Art Bulletin|volume=61}}</ref> == સંદર્ભો == {{સંદર્ભયાદી}} {{ભારતીય ઇતિહાસ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:મુઘલ સામ્રાજ્ય]] 2df85p068qnz74ffw26entbh8lrzppj 0 90266 903826 770727 2026-08-17T01:38:48Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903826 wikitext text/x-wiki [[File:Hand2ndburn.jpg|thumb|બીજા તબક્કાનો દાઝેલ હાથ]] [[File:Burn Degree Diagram.svg|thumb|દાઝવાના તબક્કાના પ્રકાર (અંગ્રેજી)]] '''દાહ, દાઝવું, બળવું''' (અંગ્રેજી: બર્ન) એ ચામડી કે અન્ય શારીરિક પેશીઓને આગ, ઠંડી, વીજળી, રસાયણો, ઘસારો કે કિરણોત્સર્ગ (રેડીયેશન)ના કારણે થતું નુકશાન છે.<ref name="TBCChp4">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nrG7ZY4QwQAC&pg=PA47-IA4|title=Total burn care|publisher=Saunders|year=2012|isbn=978-1-4377-2786-9|editor=Herndon D|edition=4th|location=Edinburgh|page=46|chapter=Chapter 4: Prevention of Burn Injuries}}</ref> મોટા ભાગના કિસ્સામાં ગરમ પ્રવાહી કે ગરમ ઘન પદાર્થોની ગરમી અથવા આગના કારણે વ્યક્તિ દાઝે છે.<ref name="WHO2014">{{cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs365/en/|title=Burns Fact sheet N°365|date=April 2014|website=WHO|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110140702/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs365/en/|archive-date=2015-11-10|access-date=3 March 2016|url-status = dead|df=}}</ref> દાઝવાની ઘટનાનું પ્રમાણ સ્ત્રી અને પુરુષોમાં સમાન છે પણ તેનું કારણ અલગ અલગ હોય છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં ખુલ્લી જ્વાળા અને અસુરક્ષિત ચૂલાનો વપરાશ સ્ત્રીઓમાં દાઝવાનું જોખમ વધારે છે. પુરુષોમાં તેમની કામ કરવાની જગ્યા મોટે ભાગે જોખમનું કારણ હોય છે. મદ્યપાન અને ધુમ્રપાન અન્ય જોખમો છે. લોકો વચ્ચે થયેલ હિંસા અથવા જાત નુકશાન દાઝવાની ઘટનાના અન્ય કારણ છે. જયારે માત્ર ઉપરની ચામડી જ બળી હોય ત્યારે તેને પ્રાથમિક તબક્કાનું દાઝવું (ફર્સ્ટ ડીગ્રી બર્ન) કહે છે. તે ભાગ લાલ હોય છે પણ કોઈ ફોલ્લા થતા નથી અને ત્રણેક દિવસ દુખાવો રહે છે.<ref name="EMP2009">{{Cite journal|last=Granger|first=Joyce|date=Jan 2009|title=An Evidence-Based Approach to Pediatric Burns|url=http://www.ebmedicine.net/topics.php?paction=showTopic&topic_id=186|dead-url=no|journal=Pediatric Emergency Medicine Practice|volume=6|issue=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017123658/http://www.ebmedicine.net/topics.php?paction=showTopic&topic_id=186|archive-date=17 October 2013}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">Jan 2009</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]]</ref> જયારે નુકશાન ચામડીના અંદરના પડોને થયું હોય ત્યારે એને બીજા તબક્કાનું દાઝવું (સેકંડ ડીગ્રી બર્ન) અથવા અડધી ઊંડાઈ સુધી દાઝવું એમ કહેવામાં આવે છે. તેમાં મોટે ભાગે ફોલ્લાં પડે છે અને બહુ દુખાવો થાય છે. તેને રુઝાતા આઠેક અઠવાડિયા લાગે છે અને ચાઠા અથવા ડાઘ રહી જાય છે. પૂરી ઊંડાઈ સુધીના અથવા ત્રીજા તબક્કાના દાઝવાના કિસ્સામાં (થર્ડ ડીગ્રી બર્ન) નુકશાન ચામડીના છેક અંદરના તમામ પડ સુધી થયેલ હોય છે. તેમાં ઘણી વાર દુખાવો નથી હોતો અને બળેલ ભાગ કઠણ બની ગયેલ હોય છે. આવા કિસ્સાઓમાં મોટે ભાગે તેની જાતે રૂઝ આવતી નથી. ચોથા તબક્કાના દાઝવાના (ફોર્થ ડીગ્રી બર્ન) કિસ્સામાં અંદરની ઊંડી પેશીઓ જેમકે સ્નાયુઓ, હાડકાં વગરને નુકશાન થયેલ હોય છે.<ref name="Tint2010">{{Cite book|title=Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide (Emergency Medicine (Tintinalli))|last=Tintinalli, Judith E.|publisher=McGraw-Hill Companies|year=2010|isbn=0-07-148480-9|location=New York|pages=1374–1386}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">2010</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]]</ref> આ દાઝેલા ભાગ ઘણી વાર કાળા હોય છે અને ઘણી વાર આ બળેલ ભાગ ગુમાવવો પણ પડે છે.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ca/books?id=li1VCwAAQBAJ&pg=PA235|title=Ferri's netter patient advisor|last=Ferri|first=Fred F.|date=2012|publisher=Saunders|isbn=9781455728268|edition=2nd|location=Philadelphia, PA|page=235|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221093201/https://books.google.ca/books?id=li1VCwAAQBAJ&pg=PA235|archive-date=21 December 2016|dead-url=no}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">2012</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]]</ref> દાઝવું મોટે ભાગે અટકાવી શકાય છે.<ref name="WHO2016">{{Cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs365/en/|title=Burns|date=September 2016|website=World Health Organization|archive-url = https://web.archive.org/web/20170721132816/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs365/en/|archive-date=21 July 2017|dead-url=no|access-date=1 August 2017}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">September 2016</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]]</ref> કેટલું દાઝ્યું છે એની તીવ્રતા પર સારવારનો આધાર રહેલ છે. ઉપરછલ્લા બળવાના કિસ્સામાં સામાન્ય દુખાવા માટેની દવાઓથી લઈને ગંભીર રીતે દાઝવાના કિસ્સામાં લાંબા સમય સુધી દવાખાનામાં દાખલ રહેવા સુધીની સારવારો ઉપલબ્ધ છે. નળના પાણીથી ઠંડુ પડવાથી દુખાવો અને નુકશાન ઘટે છે પણ લાંબા સમય સુધી તેમ કરતા રહેવાથી શરીરનું તાપમાન ઘટે છે. બીજા તબક્કાના દાઝવાના કિસ્સામાં ઘાને સાબુ અને પાણીથી સાફ કરી તેને પાટાપીંડી કરવાની જરૂરિયાત હોઈ શકે છે. ફોલ્લાની શું સારવાર કરવી એ ચોક્કસ નથી પણ જો નાના ફોલ્લાં હોય તો તેને તેમ જ રહેવા દેવા અને મોટા હોય તો એમાં ભરાયેલ પાણી કાઢી નાખવું યોગ્ય મનાય છે. ત્રીજા તબક્કાના દાઝવાના કિસ્સામાં શસ્ત્રક્રિયા અને ચામડીના આરોપણની મોટે ભાગે જરૂર પડે છે. ખુબ દાઝેલા હોય તેવા કિસ્સાઓમાં નસ દ્વારા ખુબ પ્રવાહી આપવું પડે છે કારણકે તેમના શરીરમાં લોહીની નસોમાંથી પ્રવાહી ચાલી જતા અને પેશીઓમાં સોજા આવતા હોવાથી પ્રવાહીની ખુબ જરૂર હોય છે. દાઝવાના કિસ્સામાં સૌથી મોટું જોખમ ચેપ લાગવાનું હોય છે.<ref name="TBCChp3">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nrG7ZY4QwQAC&pg=PA15|title=Total burn care|publisher=Saunders|year=2012|isbn=978-1-4377-2786-9|editor-last=Herndon D|edition=4th|location=Edinburgh|page=23|chapter=Chapter 3: Epidemiological, Demographic, and Outcome Characteristics of Burn Injury}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">2012</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]]</ref> ધનુર્વાની રસીનું ઈજેક્શન આપવાની જરૂર પડે છે.<ref name=Tint2010/> ૨૦૧૫માં આગ અને ગરમ વસ્તુઓથી દાઝવાના ૬ કરોડ ૭૦ લાખ કિસ્સા નોંધાયા હતા. જેમાં ૨૯ લાખ દર્દીઓને દવાખાનામાં દાખલ કરવા પડેલા અને ૧ લાખ ૬૭ હાજર મૃત્યુ પામેલા.<ref name="GBD2016">{{Cite journal|last=Haagsma|first=JA|last2=Graetz|first2=N|last3=Bolliger|first3=I|date=February 2016|title=The global burden of injury: incidence, mortality, disability-adjusted life years and time trends from the Global Burden of Disease study 2013.|journal=Injury prevention : journal of the International Society for Child and Adolescent Injury Prevention|volume=22|issue=1|pages=3–18|doi=10.1136/injuryprev-2015-041616|pmc=4752630|pmid=26635210}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">February 2016</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]]</ref> દાઝવાના કિસ્સાના મોટા ભાગના મૃત્યુ વિકાસશીલ દેશોમાં, ખાસ કરીને અગ્નિ એશિયાના દેશોમાં, થાય છે. વધારે દાઝવાના કિસ્સામાં મૃત્યુનું જોખમ વધારે છે પણ ૧૯૬૦ પછી વિકસેલી સારવારો ના કારણે બચી જવાની શક્યતાઓ વધી છે, ખાસ કરીને બાળકો અને કિશોરોમાં.<ref name="TBCChp1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nrG7ZY4QwQAC&printsec=frontcover|title=Total burn care|publisher=Saunders|year=2012|isbn=978-1-4377-2786-9|editor-last=Herndon D|edition=4th|location=Edinburgh|page=1|chapter=Chapter 1: A Brief History of Acute Burn Care Management}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">2012</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]]</ref> યુ. એસ.માં દવાખાનાઓમાં દાખલ કરેલ કિસ્સાઓ પૈકી ૯૬% લોકો બચી જાય છે.<ref name="ABA2012">{{Cite web|url=http://www.ameriburn.org/resources_factsheet.php|title=Burn Incidence and Treatment in the United States: 2012 Fact Sheet|year=2012|website=American Burn Association|archive-url = https://web.archive.org/web/20130221151012/http://www.ameriburn.org/resources_factsheet.php|archive-date=21 February 2013|dead-url=no|access-date=20 April 2013}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">2012</code> ([[મદદ:CS1 errors#bad date|help]]) [[શ્રેણી:CS1 errors: dates]] [[શ્રેણી:રોગ]] </ref> લાંબા ગાળાનું પરિણામ દર્દીનો કેટલો ભાગ બળ્યો છે એ અને દર્દીની ઉંમર આધારિત છે.<ref name=Tint2010/> <br> {| class="wikitable" |- ! તબક્કો <ref name=Tint2010/> !! પ્રભાવિત પડો !! દેખાવ !! સપાટી !! સંવેદના !! રૂઝ આવતા લાગતો સમય !! સારવારનું સંભવિત પરિણામ !! ઉદાહરણ |- | ઉપરછલ્લું (પ્રાથમિક તબક્કાનું)|| ચામડીનું સૌથી ઉપરનું પડ<ref name=EMP2009/> || ફોલ્લાં વગરના લાલ ચકામાં<ref name=Tint2010/>|| સુકો || દુખાવો કરતુ<ref name=Tint2010/>||૫-૧૦&nbsp;દિવસ<ref name=Tint2010/><ref name=AFP2012>{{cite journal|last=Lloyd|first=EC|author2=Rodgers, BC |author3=Michener, M |author4= Williams, MS |title=Outpatient burns: prevention and care.|journal=American Family Physician|date=1 Jan 2012|volume=85|issue=1|pages=25–32|pmid=22230304}}</ref> || સારી રીતે રૂઝાય.<ref name=Tint2010/> વારે વારે તડકો લાગી ચામડી બળે તો ભવિષ્યમાં ચામડીના કેન્સરનું જોખમ વધે છે.<ref>{{cite book |last=Buttaro |first=Terry |title=Primary Care: A Collaborative Practice |year=2012 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0-323-07585-5 |page=236 |url=https://books.google.com/books?id=YBcHR-wQOWQC&pg=PA236 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20160513060829/https://books.google.com/books?id=YBcHR-wQOWQC&pg=PA236 |archive-date=13 May 2016 |df= }}</ref> || [[Image:Sunburn.jpg|70px|thumb|સૂર્યના તડકાથી ચામડી બળી જવી એ આ પ્રકારના મુખ્ય કિસ્સા છે.]] |- | ઉપરથી લઈને મધ્યમ પડ સુધીનું (બીજા તબક્કાનું) ||ચામડીના મધ્યમ પડ સુધી<ref name=Tint2010/> || ફોલ્લાં સાથે લાલાશ.<ref name=Tint2010/> દબાણ સાથેના સફેદ ભાગ.<ref name=Tint2010/> || ભીનાશવાળો<ref name=Tint2010/> || ખુબ દુખાવો કરતુ<ref name=Tint2010/> || ૨–૩ અઠવાડિયા<ref name=Tint2010/><ref name=TBCChp10/> || સ્થાનિક ચેપ, સોજા અને મોટે ભાગે ચાઠા નથી રહેતા<ref name=TBCChp10>{{cite book |editor=Herndon D |title=Total burn care |year=2012 |url=https://archive.org/details/totalburncare0000unse_a5a7 |publisher=Saunders| location=Edinburgh |isbn=978-1-4377-2786-9 |page=[https://archive.org/details/totalburncare0000unse_a5a7/page/127 127] |edition=4th|chapter=Chapter 10: Evaluation of the burn wound: management decisions}}</ref>|| [[Image:Scaldburn.jpg|70px|thumb|અંગુઠો જેમાં બીજા તબક્કાનું દાઝેલ દેખાય છે.]] |- | મધ્યમ પડ સુધી પણ ઊંડું (બીજા તબક્કાનું) || ચામડીના મધ્યમ પડથી ઊંડે<ref name=Tint2010/> || પીળો અથવા સફેદ. ફિક્કાશ. કદાચ ફોલ્લાં પડે.<ref name=Tint2010/> || Fairly dry<ref name=TBCChp10/> || Pressure and discomfort<ref name=TBCChp10/> || 3–8&nbsp;weeks<ref name=Tint2010/>|| ચાઠાં, બળેલા ભાગની ચામડી સંકોચાય (કદાચ ચામડીના આરોપણ અને કેટલાક બળેલા ભાગને કાપવાની જરૂર પડે.)<ref name=TBCChp10/> || [[Image:major-2nd-degree-burn.jpg|70px|thumb|ગરમ પાણીને અડી જતા બીજા તબક્કાનું દાઝેલ.]] |- | અંદરના પડ સુધી (ત્રીજા તબક્કાનું) || ચામડીના બધા પડ<ref name=Tint2010/> || કઠણ અને સફેદ/બદામી.<ref name=Tint2010/> ફિક્કાશ નહીં.<ref name=TBCChp10/> || Leathery<ref name=Tint2010/> || Painless<ref name=Tint2010/> || લાંબો સમય (મહિનાઓ) સુધી પૂરું ન રૂઝાય.<ref name=Tint2010/> || ચાઠાં, સંકોચન, કદાચ અંગ કાપવું પડે (વેળાસર કાપવું સલાહભર્યું છે.)<ref name=TBCChp10/> || [[Image:8-day-old-3rd-degree-burn.jpg|70px|thumb|મોટરસાયકલના ગરમ મફલર વડે ત્રીજા તબક્કાનું દાઝેલ, આઠ દિવસ બાદ.]] |- | ચોથા તબક્કાનું|| ચામડીની પાર. અંદરની ચરબી, સ્નાયુઓ અને હાડકાં પર પણ અસર.<ref name=Tint2010/> || કાળું; પોપડાં સહિત બળી ગયેલ || સુકું || દર્દરહિત|| અંગ કાપી નાખવું પડે<ref name=Tint2010/> || અંગ કાપી નાખવું પડે, અંગની કામ કરવાની ક્ષમતામાં ઘટાડો થાય, અને કેટલાક કિસ્સામાં મૃત્યુ થાય.<ref name=Tint2010/> | [[Image:Ожог кисть.jpg|70px|thumb|ચોથા તબક્કાનું દાઝેલ]] |} == References == {{Reflist}} b1hbfutu8lhhfgh3u28an1k1lcmhit1 0 90284 903842 770763 2026-08-17T01:55:28Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903842 wikitext text/x-wiki {{Infobox epic character | epic = [[રામાયણ]] | image = Nila-Ramayana(Bali-1880).jpg | alt = નીલ | caption = નીલ, [[બાલી]]ના એક ચિત્રમાં | resemblance = વાનર | race = [[વાનર]] }} હિંદુ મહાકાવ્ય [[રામાયણ]] અનુસાર '''નીલ''' ({{lang-sa|नील}})એ [[વિષ્ણુ]]ના અવતાર અને આયોધ્યાના રાજકુંવર રામની સેનાનો સેનાપતિ હતો. તે રાજા સુગ્રીવની વાનરસેનાનો સેનાપતિ હતો અને લંકામાં (હાલના સમયનું શ્રીલંકા) રાવણ સામેના યુદ્ધમાં તેણે વાનરસેનાની આગેવાની કરી હતી અને ઘણાં રાક્ષસોને હણ્યા હતા. ભારત અને શ્રીલંકા વચ્ચેનો દરિયો પાર કરવાની ક્ષમતા ધરાવતા ચાર વાનરોમાંનો નીલ એક હતો. કથા અનુસાર રામ ભક્ત હનુમાન હવાઈ માર્ગે ઊડીને લંકા પહોંચ્યા જ્યારે નીલને લંકા સુધી જવાનો ભોજનની ઉપલબ્ધિ ધરાવતો માર્ગ શોધવાનું કાર્ય સોંપાયું.<ref>{{Cite book|title=The Concise Ramayana of Valmiki|last=Swami Venkatesananda|publisher=SUNY Press|year=૧૯૮૮|isbn=978-0-88706-862-1}}</ref> == પૃષ્ઠભૂમિ == ''રામાયણ'' અનુસાર નીલ એ અગ્નિદેવનો પુત્ર છે. સર્વ વાનરોમાં તે સૌથી વીર, તેજસ્વી અને પ્રતિષ્ઠિત હતો. સીતાના બચાવ અભિયાનમાં નીલે ભજવેલી મહત્વ પૂર્ણ ભૂમિકાનો ઉલ્લેખ રામાયણમાં છે.{{સંદર્ભ}} == સીતાની શોધ == રામાયણ અનુસાર રામના નેજા હેઠળ લડતી રાજા સુગ્રીવરાજાની વાનરસેનાનો સેનાપતી ''નીલ''' હતો.<ref>Venkatesananda pp. 270, 282, 301</ref> સુગ્રવે નીલને સૌ વાનરોને એકત્રીત કરવાનો આદેશ આપ્યો હતોજેથી તેમને સીતાની શોધમાં મોકલી શકાય.<ref>Lefeber & Goldman, p. 117</ref> રામાયણ અનુસાર નીલ દક્ષીણ તરફ ગયેલી વાનરોની ટુકડીમાં શામેલ હતો. <ref>Lefeber & Goldman, p. 144</ref> [[મહાભારત]]માં પણ સીતાને શોધ માટે નીલને મોકલ્વાવાનો ઉલ્લેખ આવે છે.<ref name="Mani"/> ભારત અને શ્રીલંકા વચ્ચેનો દરિયો ઓળંગી શકે તેવા શક્તિમાન માત્ર ચાર વાનરો હતા, નીલ તેમાંનો એક હતો.<ref>Venkatesananda p. 228</ref> રામાયણ અનુસાર સીતાની શોધ માટે લંકા જવા રામ ભક્ત હનુમાનને પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા. જ્યારે સુગ્રીવે નીલને લંકા સુધી જવા માટે એવો રસ્તો શોધવા કહ્યું હતું કે જે રસ્તો પર સમગ્ર સેનાને મળી રહે તેવા ખોરાકની આપુરતી કરી શકતો હોય.<ref name="Venkatesananda p. 270">Venkatesananda p. 270</ref> સુગ્રીવ અને નીલ વાનર સેના ને ચાલ્વાનું માર્ગ દર્શન કરતા હતા. == સેતુ નિર્માતા == [[ચિત્ર:The_Monkeys_and_Bears_Build_a_Bridge_to_Lanka.jpg|thumb|300x300px|નલ (શ્વેત વાનર) અને નીલ (ભૂરો વાનર) રામ સાથે વાતચીત કરતા. ડાબે: નલ અને નીલ સમુદ્રમાં પથ્થર ક્યાં ફેંકવો એનું માર્ગદર્શન કરતા.]] રામાયણ અનુસાર ભારત ભૂમિના [[રામેશ્વરમ]] અને શ્રીલંકા વચ્ચે રામસેતુ નમાનો પુલ બાંધવનો શ્રેય નલને આપવમાં આવે છે પરંતુ રામાયણ ના અન્ય સંસ્કરણો જેમ કે રામ ચરિત માનસમાં નલ અને નીલે સાથે મળી પુલ બાંધ્યો હતો, એવું વર્ણન પણ આવે છે. રામ વાનરસેના સાથે ભારત દ્વિપકલ્પના છેડે આવ્યા, જ્યાં જમીનનો અંત થાય છે. સીતાને મેળવવા માટે સમુદ્ર ઓળંગી સામે છેડે આવેલા ટાપુ સુધી પહોંચવાની જરૂર હતી. આ માટે એક પુલનું નિર્માણ થયું. તે નિર્માણ કાર્યનો સર્વ શ્રેય નીલને આપવામાં આવે છે. રામચરિતમાનસ આ શ્રેય નલ અને નીલ એમ બન્ને ભાઈઓને આપે છે. સમુદ્રના દેવ વરુણ દેવે રામને કહ્યું હતુ કે આ બમ્ને ભાઈઓ પથ્થરને પાણી પર તરાવી શકવાની આવડત ધરાવે છે. આ બંને ભાઈઓ પાસે આવી શક્તિ કેમ મળી તેની પણ એક વાર્તા છે. બાળપણમાં આ બંને ભાઈઓ, નલ અને નીલ ખૂબ તોફાની હતા. તેઓ પ્રાયઃ સાધુ સાધ્વીજી જે પ્રતિમાની પૂજા કરતાં તેમને પાણીમાં ફેંકી દેતા. આ પવિત્ર મૂર્તિઓને ડૂબી જતી અટકાવવા સાધુઓએ એવું વરદાન આપ્યો કે નલ અને નીલ દ્વારા પાણીમાં એંકાયેલી કોઈ પણ વસ્તુ ડુબશે નહી.<ref name="Tulasīdāsa1999">{{cite book|author=Tulasīdāsa|title=Sri Ramacaritamanasa|url=https://archive.org/details/shriramacharitam0000rcpr|date=૧૯૯૯|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0762-4|page=૫૮૨}}</ref> એક અન્ય કથા અનુસાર વરુણ દેવે આ બંને ને વરદાન આપ્યું હતું કે તેમના દ્વારા પાણીમાં ફેંકાયેલ વસ્તુ પાણીમાં તરશે, પણ એ શરતે કે તેઓ નાના ટુકડાઓમાં તરશે અને કોઇ એક સળંગ બાંધકામ રચી શકશે નહી. આને કારણે પુલ બાંધતી વખતે હનુમાને એવું સુચન કર્યું કે દરેક પથ્થર પર રામ નામ લખવામાં આવે જેથી તે પથ્થરો એક બીજા સાથે ચોંટેલા રહે. હનુમાનનો આ સુઝાવ કામ આવ્યો અને પથ્થરો એક બીજાને ચોંટી રહેતા સળંગ પુલ બાંધી શકાયો.<ref>Lutgendorf p. 143</ref> ==યુદ્ધ== [[File:Nila Ramayana.jpg|thumb|નીલ]] રાક્ષસો સામે લડનારી રામની વાનર સેનાનો સેનાપતિ નીલ હતો. રામાયણ અનુસર નીલે નિકુંભ નામના રાક્ષસનો સામનો કર્યો હતો. લડતા લડતા નિકુંભે નીલને ઘાયલ કર્યો હતો છતાં તેણે નિકુંભના જ રથનું પૈડું ખેંચી તેનો વધ કર્યો હતો.<ref name="Venkatesananda p. 270"/> નીલે પ્રહસ્ત સામે પણ ભયંકર યુદ્ધ કર્યું. રાક્ષસે તેના પર બાણની વર્ષા કરી. આ બાણ વર્ષાનો સામનોન કરી શકતા નીલે શાંતિથી આંખો બંધ કરી તે બાણ વર્ષા સહન કરી. છેવટે જયારે પ્રહસ્ત ગદા વડે નીલ પર પ્રહાર કરવા આવ્યો ત્યારે નીલે તેનો સામનો કર્યો અને મોટા પથ્થર વડે તેને હણ્યો.<ref>Venkatesananda p. 301</ref>નીલે રાવણ સાથે પણ યુદ્ધ કર્યું અને તેના રથ પર ચડી બેઠો.<ref>Lefeber & Goldman, p. 238</ref><ref>Venkatesananda pp. 302–3</ref>નીલ અને હનુમાન, બંને એ સાતે મળી ત્રિશિર અને મહોદર રાક્ષસનો સામનો કર્યો. નીલે પથ્થર વડે મહોદરને હણ્યો હતો. <ref>Venkatesananda p. 312</ref> મહાભારત અનુસારે પ્રમાથી નામના રાક્ષસને નીલે હણ્યો હતો.<ref name="Mani">{{cite book|author=Mani, Vettam|title=Puranic Encyclopaedia: A Comprehensive Dictionary With Special Reference to the Epic and Puranic Literature|publisher=Motilal Banarsidass|year=૧૯૭૫|location=Delhi|isbn=0-8426-0822-2|page=૫૩૮}}</ref> કંબ રામાયણ અનુસાર રાવણના પુત્ર ઈંદ્રજીત સાથે યુદ્ધ કરતાં નીલ હાર્યો અને ઘાયલ થઈ અને બેશુદ્ધ બન્યો.<ref>''Kamba Ramayana'' p. 325</ref> રામાયણના એક સંસ્કરણમાં એવું વર્ણન છે કે રાવણ અજેય બનવા એક યજ્ઞ કરતો હતો. આ યજ્ઞ ને વિફળ બનાવવા નીલને મોકલવામાં આવ્યો હતો. નીલે રાવણના માથે ચડી, પેશાબ કરી, યજ્ઞ ને વિફળ બનાવ્યો હતો. <ref>Lutgendorf pp. 143, 211</ref> ==જૈન મત== જૈન ગ્રંથો અનુસાર નીલે માંગી-તુંગી પાસેથી જૈન દીક્ષા અંગીકાર કરી અને મોક્ષને પામ્યા.<ref>{{cite web|url=http://nashik.nic.in/htmldocs/touristplaces.htm|title=Mangi Tungi Temple|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20131001202528/http://nashik.nic.in/htmldocs/touristplaces.htm|archive-date=૧ ઓક્ટોબર ૨૦૧૩}}</ref> ==નોંધ== {{Reflist}} ==સંદર્ભો== * {{cite book|author=Rosalind Lefeber, Robert P. Goldman|title=The Ramayana of Valmiki: An Epic of Ancient India-Kiskindhakanda|year=૧૯૯૪|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-06661-2}} * {{cite book|title=Kamba Ramayana|url=https://books.google.com/books?id=t3OYeqSZgqYC&pg=PA325|year=૨૦૦૨|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-302815-4}} * {{cite book|author=Swami Venkatesananda|title=The Concise Ramayana of Valmiki|year=૧૯૮૮|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-88706-862-1}} * {{cite book|author=Philip Lutgendorf|title=Hanuman's Tale : The Messages of a Divine Monkey: The Messages of a Divine Monkey|url=https://books.google.com/books?id=fVFC2Nx-LP8C&pg=PA143|date=૧૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૬|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-804220-4}} {{રામાયણ}} 220i99zxrf3y1kd8afyra1rd77expjn 0 90404 903863 814551 2026-08-17T02:23:37Z InternetArchiveBot 63183 Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903863 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = સઆદત હસન મન્ટો | honorific_prefix = નિશાન–એ–ઇમ્તિયાજ | native_name = {{Nastaliq|سعادت حسن منٹو}} | image = | caption = | pseudonym = | birth_name = | birth_date = {{birth date|df=yes|1912|05|11}} | birth_place = સમરાલા, પંજાબ, બ્રિટીશ ભારત | death_date = {{Death date and age|df=y|1955|01|18|1912|05|11}} | death_place = [[લાહોર]], (પૂર્વ) પંજાબ, [[પાકિસ્તાન]] | occupation = નવલકથાકાર, નાટ્યકાર, નિબંધકાર, પટકથા લેખક, ટૂંકી વાર્તા લેખક | nationality = ભારતીય (૧૯૧૨–૧૯૪૮)<br> પાકિસ્તાની (૧૯૪૮–૧૯૫૫) | period = ૧૯૩૪–૧૯૫૫ | genre = નાટક, નોનફિક્શન, વ્યંગ, પટકથાઓ, વ્યક્તિગત પત્રવ્યવહાર | notableworks = ''ટોબા ટેક સિંઘ''; ''ઠંડા ગોશ્ત''; ''બૂ''; ''ખોલ દો''; ''કાલી સલવાર''; ''હત્તક'' | spouse = | children = | relatives = મસૂદ પરવેઝ (અ. ૨૦૦૧)<ref>{{cite book|first=Ayesha|last=Jalal|title=The Pity of Partition: Manto's Life, Times, and Work across the India-Pakistan Divide|url=https://archive.org/details/pityofpartitionm0000jala|publisher=Princeton University Press|year=2013|page=[https://archive.org/details/pityofpartitionm0000jala/page/216 216]|isbn=978-1400846689}}</ref><br>આબિદ હસન મન્ટો<br>આયેશા જલાલ | awards = નિશાન–એ–ઇમ્તિયાજ સન્માન (૨૦૧૨) <small>મરણોપરાંત</small> }} '''સઆદત હસન મન્ટો''' ([[મે ૧૧|૧૧ મે]] ૧૯૧૨ – [[જાન્યુઆરી ૧૮|૧૮ જાન્યુઆરી]] ૧૯૫૫) એક જાણીતા [[ઉર્દૂ ભાષા|ઉર્દૂ]] વાર્તાકાર, નાટ્યકાર અને અનુવાદક હતા. તેમની ગણના ઉર્દૂ સાહિત્યના પ્રસિદ્ધ લેખકોમાં થતી આવી છે. તેમની કલમ દ્વારા સમય પહેલાંની વાત તેમની વાર્તાઓમાં કહેવામાં આવી હતી. == જીવન == મન્ટોનો જન્મ ૧૧ મે ૧૯૧૨ ના રોજ [[લુધિયાણા]]ના સમરાલા ગામના ખાનદાની બેરિસ્ટર પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતા ગુલામ હસન પ્રખ્યાત બેરિસ્ટર અને સેશન્સ જજ હતા. તેમની માતાનું નામ સરદાર બેગમ હતું.<ref name=":0">{{cite book|last=Jalal|first=Ayesha|title=Amritsar Dreams of Revolution|url=https://muse.jhu.edu/chapter/1481473|year=2013|work=The Pity of Partition |publisher=Princeton University Press|pages=}}</ref> તેઓ કાશ્મીર વંશના હતા અને તેમને તે વાતનો ગર્વ પણ હતો. તેમણે પંડિત [[જવાહરલાલ નહેરુ]] ને લખેલા એક પત્રમાં જણાવ્યુ હતું કે 'સુંદર' એ 'કાશ્મીરી' હોવાનો બીજો અર્થ છે.<ref>{{cite book|title=Our Moon Has Blood Clots: A Memoir of a Lost Home in Kashmir|year=2013|url=https://archive.org/details/ourmoonhasbloodc0000pand|last=Pandita|first=Rahul}} </ref> તેમના જીવનમાં મોટો વળાંક ૨૧ વર્ષની ઉમરે ૧૯૩૩માં આવ્યો કે જ્યારે તેઓ [[અમૃતસર]]ના વિદ્વાન લેખક અબ્દુલ બારી અલીગને મળ્યા. અબ્દુલ બારી અલીગે તેમને પોતાની સાચી પ્રતિભા અને આવડતને ઓળખવા માટે ફ્રેન્ચ અને રશિયન લેખકો વાંચવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા.<ref name=":0" /> == શિક્ષણ == મન્ટો એ તેમનો અભ્યાસ [[અમૃતસર]]ની મુસ્લિમ હાઇસ્કૂલમાં કર્યો હતો. ૧૯૩૧માં તેમને મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીમાં પ્રવેશ મેળવ્યો હતો.<ref name=":0" /> == સાહિત્યિક કારકિર્દી == ત્રીશીની શરૂઆતમાં તેમણે તેમની સાહિત્યિક કારકીર્દીનો પ્રારંભ [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], રશિયન અને ફ્રેંચ ભાષાની ઉત્તમ કૃતિઓના અનુવાદથી કર્યો હતો અને તેથી તેઓ એ ખૂબ નામના મેળવી હતી. ટૂંક સમયમાં તેઓ ટૂંકી વાર્તાઓના લેખક તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ ગયા. તેમની નાટ્યકૃતિઓ પણ વ્યાપકપણે ધ્યાનાર્હ બની. તેઓ તેમના લખાણો દ્વારા ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો, સંખ્યાબંધ નામાંકિત સાહિત્યિક સામયિકો અને ફિલ્મ એસોસિયેશનો સાથે સક્રિયપણે સંકળાયેલા રહ્યા.<ref name=":b">{{cite book|title=ગુજરાતી વિશ્વકોશ|last=કનીજિયા|first=બળદેવભાઇ|publisher=[[ગુજરાતી વિશ્વકોશ|ગુજરાતી વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ]]|location=અમદાવાદ }}</ref> અન્તોન ચેખોવ પછી સહાદત હસન મંટો જ એવાં હતા જેમને પોતાની વાર્તાઓની તાકાત પર તેમનું એક અલગ સ્થાન બનાવ્યું હતું. તેમણે તેમના જીવનમાં કોઈ જ નવલકથા લખી નથી. [[જલિયાંવાલા બાગ હત્યાકાંડ]]ની તેમના મન ઉપર બહુ ગંભીર અસર થઇ હતી. આ હત્યાકાંડનો આધાર લઈને તેમણે "તમાશા" વાર્તા લખી હતી. તે તેમની પ્રથમ વાર્તા હતી. તેમાં જલિયાંવાલા નરસંહાર એક સાત વર્ષના બાળકની નજરે જોવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ કેટલીક વધારે રચનાઓ પણ તેમણે ક્રાંતિકારી ગતિવિધિઓની અસર હેઠળ લખી હતી. ૧૯૩૬માં મંટોનો પ્રથમ મૌલિક ઉર્દૂ વાર્તાઓનો સંગ્રહ પ્રકાશિત થયો હતો, તેનું શીર્ષક હતું "અતીશપારે". ૧૯૪૮ પછી મંટો [[પાકિસ્તાન]] ચાલ્યા ગયા હતા. == સાહિત્યિક કાર્યો == મંટોએ ૧૯ વર્ષના તેમના સાહિત્યિક જીવનકાળ દરમિયાન ૨૩૦ વાર્તાઓ, ૬૭ રેડિયો નાટક અને ૭૦ લેખો લખ્યા હતા. પાકિસ્તાનમાં તેમનો ૧૪ વાર્તાઓનો સંગ્રહ પ્રકાશિત થયો હતો, જે ૧૬૧ વાર્તાઓનો સંગ્રહ છે. આ વાર્તાઓમાં "સિયાહ હાશિયે", "નંગી અવાજે" , "લાઈસેન્સ", "ટોબા ટેક સિંહ", "ખોલ દો", "ટેટવાલ કા કુત્તા", "મમ્મી" વગેરે સામેલ છે. તેમની વાર્તાઓ "બૂ", "કાલી સલવાર", "ઉપર-નીચે", "દરમિયાં", "ઠંડા ગોશ્ત", "ધુઆં" પર લાંબા મુકદ્દમા ચાલ્યા હતા. આજે પણ તેમની વાર્તાઓને સમજવાના પ્રયાસો કરવામાં આવે છે.<ref name=":b"/> == અવસાન == ૧૮ જાન્યુઆરી ૧૯૫૫ના દિવસે સહાદત હસન મંટોનું અવસાન થયું હતું.<ref name=":b"/> == સંદર્ભો == {{reflist}} [[શ્રેણી:સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી:૧૯૧૨માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૫૫માં મૃત્યુ]] p6hh4t916w1vjv58rf58h4weg3td1ie 0 97209 903827 794457 2026-08-17T01:39:43Z InternetArchiveBot 63183 Add 4 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903827 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું સૈન્ય સંઘર્ષ | conflict = દિલ્હીનો સંઘર્ષ | partof = [[૧૮૫૭ની ભારતીય ક્રાંતિ]] | image = | image_size = | caption = | date = ૮ જૂન - ૨૧ સપ્ટેમ્બર ૧૮૫૭ | place = દિલ્હી | result = નિર્ણાયક અંગ્રેજોનો વિજય<br>મુઘલ સામ્રાજ્યનો અંત | combatant1 = અંગ્રેજ સામ્રાજ્ય<br>[[File:Flag of the British East India Company (1801).svg|25px|border]] ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની<br>સ્થાનિક અનિયમિત દળો<br> | combatant2 = ક્રાંતિકારી સિપાહીઓ<br>મુઘલ સામ્રાજ્ય | commander1 = {{flagicon|British Empire}} આર્ચડેલ વિલ્સન<br> [[File:Flag of the British East India Company (1801).svg|25px|border]] જ્હોન નિકોલસન{{KIA}}<br> [[File:Flag of the British East India Company (1801).svg|25px|border]] વિલિયમ હડસન<br> {{flagicon|British Empire}} જેમ્સ હોપ ગ્રાન્ટ | commander2 , = [[બહાદુર શાહ ઝફર]]{{Surrender}}<br>મિરઝા મુઘલ{{Executed}}<br>મિરઝા ખિઝ્ર સુલતાન{{Executed}}<br>બખ્ત ખાન | strength1 = ૮,૦૦૦ પાયદળ<br>૨,૦૦૦ અશ્વદળ<br>૨,૨૦૦ કાશ્મીર અનિયમિત દળ<br>૪૨ તોપો<br>૬૦ ઘેરાની તોપો | strength2 = ૧૨,૦૦૦ સિપાહી<br>આશરે ૩૦,૦૦૦ અનિયમિત દળ<br>આશરે ૧૦૦ તોપો | casualties1 = ૧,૨૫૪ મૃત<br>૪,૪૯૩ ઘાયલ | casualties2 = આશરે ૫,૦૦૦ મૃત અથવા ઘાયલ| }} {{ઢાંચો:૧૮૫૭ની ભારતીય ક્રાંતિનું અભિયાન}} '''દિલ્હીનો ઘેરો''' એ [[૧૮૫૭ની ભારતીય ક્રાંતિ]]<nowiki/>ની એક નિર્ણાયક લડાઈ હતી. ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની વિરુદ્ધની ક્રાંતિ સમગ્ર ઉત્તર [[ભારત]]<nowiki/>માં પ્રબળ હતી પણ તેના કેન્દ્રમાં કંપનીની બંગાળ પ્રાંતની (જેમાં ફક્ત બંગાળ નહિ પણ [[આસામ]]<nowiki/>થી પેશાવર સુધીનો પ્રદેશ સમાવિષ્ટ હતો) સેનાના ક્રાંતિકારી સિપાહીઓ હતા. એવા સ્તંભ જેની આસપાસ બળવાને દિશા આપી શકાય તેની શોધમાં સિપાહીઓએ આગલી સદીઓમાં ભારત પર શાશન કરનાર [[મુઘલ સામ્રાજ્ય]]<nowiki/>ની સત્તાને પુનઃસ્થાપિત કરવા કોશિષ કરી. કોઈ કેન્દ્રિત દોરવણીના અભાવે ઘણા ક્રાંતિકારીઓ [[દિલ્હી]] ખાતે એકઠા થયા. આમ બે કારણોસર ઘેરો નિર્ણાયક બન્યો. પ્રથમ મોટી સંખ્યામાં ક્રાંતિકારીઓએ અન્ય સ્થળો પર થઈ શકતા ફાયદાના ભોગે એક જ સ્થળનું રક્ષણ કરવા નિર્ણય કર્યો અને જેને કારણે દિલ્હી ખાતેની હારને બહુ મોટો સૈન્ય આઘાત ગણાયો. બીજું અંગ્રેજોએ દિલ્હી પર પુનઃકબ્જો કર્યો અને મુઘલ બાદશાહ [[બહાદુર શાહ ઝફર]] એ સંઘર્ષ ચાલુ રાખવા નકાર કર્યો જેને કારણે ક્રાંતિની રાષ્ટ્રિય ઓળખ નાશ પામી. દિલ્હીના ઘેરા બાદ પણ ક્રાંતિકારીઓના કબ્જામાં મોટા પ્રદેશો હતા પણ તેમની વચ્ચે કોઈ તાલમેલ નહોતો અને અંગ્રેજો તેમને હરાવવામાં સફળ રહ્યા. == ક્રાંતિની શરુઆત == ઘણા વર્ષો સુધી સિપાહીઓમાં અસંતોષ વધ્યા બાદ [[મેરઠ]] ખાતે સિપાહીઓએ અંગ્રેજો વિરુદ્ધ બળવો પોકાર્યો. તત્કાલીન તણખો નવતર ૧૮૫૩ની એન્ફિલ્ડ રાઇફલ માટેના દારુગોળા અંગે કંપનીના અધિકારીઓના પ્રતિભાવના કારણે સર્જાયો હતો. નવી રાઇફલને ભરવા માટે સિપાહીએ કારતુસને મોઢેથી તોડીને ખોલવી પડતી હતી. એવું માનવામાં આવતું હતું કે રાઇફલ સાથે આપવામાં આવેલા કારતુસના બહારના પડ પર ડુક્કરની ચરબી, જે મુસ્લિમો માટે વર્જ્ય છે અને ગાયની ચરબી, જે હિંદુઓ માટે પ્રતિબંધિત છે, તે લગાવવામાં આવતું હતું બંગાળ આર્મીમાં અશાંતિની સ્થિતિ વિશે પહેલેથી સારી એવી જાણકારી હતી, છતાં ૨૪ એપ્રિલે ત્રીજી બંગાળ હળવા અશ્વદળના સહાનુભૂતિ ન ધરાવતા કમાન અધિકારી લેફ્ટનન્ટ કર્નલ જ્યોર્જ કાર્મિકેલ-સ્મિથએ તેમના ૯૦ જવાનોને ગોળીબારનો અભ્યાસ કરવા આદેશ આપ્યો હતો. પાંચ સૈનિકોને બાદ કરતા બાકીના તમામે પોતાના કારતુસ સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. ૯ મેના રોજ બાકીના 85 સૈનિકોને કોર્ટ માર્શલ કરવામાં આવ્યા અને મોટા ભાગનાને દસ વર્ષની કેદની સજા કરવામાં આવી જેમાં સખત મજૂરીનો સમાવેશ થતો હતો. પ્રમાણમાં યુવાન અગિયાર સૈનિકોને પાંચ વર્ષની કેદની સજા કરવામાં આવી હતી. સજા પામેલા લોકોના ગણવેશ ઉતારી લેવાયા હતા અને બેડીઓમાં બાંધવામાં આવ્યા હતા અને બધાની સામે આખી છાવણીની પરેડ કરવામાં આવી હતી. તેમને જેલમાં મોકલવામાં આવી રહ્યા હતા ત્યારે સજા પામેલા કેદીઓએ તેમને ટેકો ન આપવા બદલ પોતાના સાથીદારોની ટીકા કરી હતી. તેના બીજા દિવસે સાંજે ૩જા અશ્વદળ સિવાય ૧૧મી અને ૨૦મી પાયદળ સેનાએ બળવો કર્યો અને તેમના અંગ્રેજ અધિકારીઓ તેમજ નાગરિકોને ઠાર માર્યા.<ref>{{Cite web |url=http://www.defencejournal.com/dec99/1857.htm |title=Analysis of the 1857 War of Independence – Defence Journal |access-date=2018-09-21 |archive-date=2007-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529220301/http://defencejournal.com/dec99/1857.htm |url-status=dead }}</ref> મેરઠ ખાતે કંપનીના અધિકારીઓ આ ઘટનાથી આશ્વર્યમાં મૂકાઈ ગયા. અગાઉ બેરહામપુર, બરાકપુર અને [[અંબાલા]] ખાતેની અસંતોષની ઘટનાઓને કારણે તેમને સ્થિતિ વિશે અંદાજ હોવા છતાં તેમણે મેરઠ માટે એમ ધાર્યું કે અન્ય સ્થળો કરતાં યુરોપી અને ભારતીય સિપાહીઓની સરાશરી વધારે હોવાથી બળવો નહિ થાય. બળવાની શરુઆતનો દિવસ રવિવાર હતો જે આરામ અને પૂજા કરવાનો [[ખ્રિસ્તી]]<nowiki/>ઓનો દિવસ હતો. કેટલાક ભારતીય સૈનિકોએ ઓફ-ડ્યુટી જુનિયર યુરોપીયન અધિકારીઓ (તે સમયે ઘોડેસવાર દળના લેફ્ટનન્ટ હ્યુજ ગોફ સહિત)ને ચેતવણી આપી હતી કે જેલમાં પૂરાયેલા સૈનિકોને બળપ્રયોગથી છોડાવવાની યોજના છે, પરંતુ જે વરિષ્ઠ અધિકારીઓને તેની જાણકારી આપવામાં આવી તેમણે તેની નોંધ લીધી ન હતી. મેરઠ શહેરમાં પણ અશાંતિ હતી જ્યાં બજારમાં ગુસ્સા સાથે પ્રદર્શનો થયા અને કેટલીક ઇમારતો સળગાવી દેવાઇ હતી. સાંજે, મોટા ભાગના યુરોપીયન અધિકારીઓ દેવળમાં હાજરી આપવા તૈયારી કરી રહ્યા હતા, જ્યારે ઘણા યુરોપીયન સૈનિકોને ફરજ પર રજા હતી અને તેઓ કેન્ટીનમાં અથવા મેરઠની બજારમાં ગયા હતા. ઉનાળાને કારણે દેવળનો સમય અડધો કલાક મોડો તે રવિવારથી કરાયો હતો જેને કારણે કેટલાક અંગ્રેજ સૈનિકો પોતાના આવાસમાં હતા અને તેમને રક્ષણ માટે તુરંત શસ્ત્રસજ્જ કરાયા હતા.<ref name="Hibbert">{{Cite book|last=Hibbert|first=Christopher|authorlink=Christopher Hibbert|title=The Great Mutiny – India 1857|url=https://archive.org/details/greatmutinyindia0000hibb|publisher=Penguin|year=1980|isbn=0-14-004752-2}}</ref> મેરઠ ખાતે પોતાના આવાસ અને શસ્ત્રાગારોના રક્ષણ સિવાય અંગ્રેજ અધિકારીઓએ કોઈ પગલાં ન લીધાં અને તેમણે આસપાસના સૈન્ય મથકોને ચેતવ્યા પણ નહિ. તારની સુવિધા કપાઈ ગઈ હતી પણ જો ઘોડેસવાર સંદેશવાહકને રવાના કરાયા હોત તો તેઓ ક્રાંતિકારી સિપાહીઓ પહેલાં દિલ્હી આસાનીથી પહોંચી શક્યા હોત. બીજા દિવસે ૧૧ મે એ જ્યારે અધિકારીઓએ બળવો દાબવા અંગ્રેજ સૈનિકોને તૈયાર કર્યા ત્યારે તેમને જાણ થઈ કે મેરઠ શાંત હતું અને સિપાહીઓ દિલ્હી તરફ કૂચ કરી ગયા હતા. === દિલ્હી પર ક્રાંતિકારીઓનો કબ્જો === [[ચિત્ર:1858_Delhi_flag_tower.jpg|right|thumb|દિલ્હીનો ફ્લેગસ્ટાફ મિનાર જેના પર ૧૧ મે ૧૮૫૭ના રોજ બળવામાં જીવિત બચેલા અંગ્રેજો એકઠા થયા]] દિલ્હી મુઘલ સામ્રાજ્યનું પાટનગર હતું અને તેણે પુરોગામી સદી દરમિયાન પોતાનું મહત્ત્વ ગુમાવ્યું હતું. બાદશાહ બહાદુર શાહ ઝફર ૮૨ વર્ષના હતા અને તેમને ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ જાણ કરી હતી કે તેમની પદવી તેમના મૃત્યુ સાથે ખતમ થશે. તે સમયે દિલ્હી કંપનીના વહીવટનું મોટું કેન્દ્ર નહોતું પણ તેના જ અધિકારીઓ શહેરના ન્યાયાલયો અને આર્થિક મામલાઓ સંભાળતા હતા. તેઓ પરિવાર સહિત શહેરની ઉત્તરે <nowiki>''સિવિલ લાઇન્સ''</nowiki>માં રહેઠાણ ધરાવતા હતા. શહેરમાં તે સમયે અંગ્રેજ સૈન્ય અથવા યુરોપી પલટણના કોઈપણ સૈનિકો નિયુક્તિ નહોતા ધરાવતા પણ શહેરથી આશરે ૩ કિમી ઉત્તર પશ્ચિમે બંગાળ સ્થાનિક પાયદળના ૩૮મા, ૫૪મા અને ૭૪મા પલટણના સૈનિકો સૈનિક આવાસમાં રહેત હતા. તેઓ દિલ્હીના કિલ્લામાં ઉત્તરના છેડે આવેલા કાશ્મીરી દરવાજા અને પાસેના ચોકિયાત દરવાજા માટે ચોકિયાતો, કાર્યકર્તા ટુકડીઓ અને અન્ય માનવ જરુરિયાતો પૂરી પાડતા હતા. આ સિવાય શહેરમાં રહેલ શસ્ત્રાગાર અને અન્ય મકાનોને પણ ચોકિયાતો પૂરા પાડતા હતા. સંજોગવસાત ૧૧ મે ના રોજ સવારમાં કવાયત દરમિયાન અધિકારીઓએ બરાકપુર ખાતે બળવાની કોશિષ કરનાર સિપાહી મંગળ પાંડેને અપાયેલ મૃત્યુદંડ અને ૩૪મી બંગાળ સ્થાનિક પાયદળ ને વિખેરી નાખવાની કાર્યવાહી વિશેની જાણકારી આપતો હુકમ વાંચ્યો. તેને કારણે સિપાહીઓમાં મોટાપાયે ચર્ચા થઈ.<ref name="Hibbert" /> તેના થોડા જ કલાકો બાદ મેરઠ ખાતેના ક્રાંતિકારી સિપાહીઓ અણધાર્યા યમુના નદી ઓળંગી દિલ્હી ખાતે પહોંચ્યા. ત્રીજી અશ્વદળની પ્રથમ ટુકડી દિલ્હી પહોંચી હતી. મહેલમાં બાદશાહના આવાસની બારીમાંથી તેમણે તેમને બોલાવ્યા અને નેતાગીરી સ્વીકારવા જણાવ્યું. બહાદુરશાહે આ સમયે કંઇ ન કર્યું (તેમણે સૈનિકોને સામાન્ય અરજદારો તરીકે ગણ્યા), પરંતુ મહેલમાં રહેલા અન્ય લોકો તરત બળવામાં સામેલ થયા હતા. ત્યારબાદ કંપનીના અધિકારીઓએ શહેરના દરવાજા બંધ કરવા પ્રયાસ કર્યો પણ તેઓ ઘણા મોડા હતા અને ક્રાંતિકારી સિપાહીઓ રાજઘાટ દરવાજાથી અંદર પ્રવેશી ચૂક્યા હતા. તેઓના પ્રવેશ બદ લોકોનું ટોળું તેમની સાથે જોડાયું અને કંપનીના અધિકારીઓ પર હુમલા કરવાની શરુઆત કરી. દિવસ દરમિયાન બળવો ફેલાયો હતો.<ref name="Dalrymple">{{Cite book|last=Dalrymple|first=William|authorlink=William Dalrymple (historian)|title=The Last Mughal|publisher=Viking Penguin|year=2006|isbn=0-670-99925-3|url=https://books.google.com/books?id=wYW5J-jQn8QC}}</ref> કેટલાક અંગ્રેજ અધિકારીઓ અને નાગરિકોએ મુખ્ય ચોકિયાત દરવાજામાં શરણ લીધી પણ ત્યાં રહેલ સિપાહીઓએ પણ બળવો પોકાર્યો અને તેમને ઠાર માર્યા. સૈનિક આવાસ ખાતેથી કેટલાક અધિકારીઓ સિપાહીઓનું સૈન્ય જે બળવામાં નહોતા જોડાયા અને બે તોપો લઈ આવ્યા અને મુખ્ય ચોકિયાત દરવાજા પર કબ્જો કર્યો. તે દરમિયાનમાં શહેરમાં જ્યોર્જ વિલોબીના નેતૃત્વ હેઠળ દારુગોળાનો ભંડાર ધરાવતા શસ્ત્રાગારનું રક્ષણ કરી રહ્યા હતા. તેમના સિપાહીઓ અને મજૂરોએ પોતાના ફરજનું સ્થળ છોડી ભાગવા પ્રયાસ કરતાં અંગ્રેજ અધિકારીઓએ પોતાના જ સિપાહીઓ પર ગોળીબાર કર્યો. પાંચ કલાકની લડાઈ બાદ તેમણે પોતે જ શસ્ત્રાગારનો નાશ કર્યો જેમાં ઘણા લોકોના મૃત્યુ થયા અને આસપાસના મકાનોને નુક્શાન થયું. માત્ર ત્રણ જ અંગ્રેજો જીવિત બચ્યા.<ref>{{Cite web |url=http://www.defencejournal.com/dec99/1857.htm |title=Defence Journal |access-date=2018-09-21 |archive-date=2007-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529220301/http://defencejournal.com/dec99/1857.htm |url-status=dead }}</ref> ટૂંક સમય બાદ મુખ્ય ચોકિયાત દરવાજા પરના સિપાહીઓને પીછેહઠ કરવા આદેશ અપાયો જેમણે બળવો નહોતો કર્યો. આ આદેશ મળતાં તેમણે પણ બળવો કર્યો અને અંગ્રેજ અધિકારીઓ પર હુમલો કર્યો જેમાંથી થોડા જીવિત બચી નીકળવામાં સફળ રહ્યા.<ref name="Hibbert" /> ભાગવામાં સફળ થયેલા યુરોપીયન અધિકારીઓ અને નાગરિકો દિલ્હીની ઉત્તરમાં ફ્લેગસ્ટાફ મિનારમાં એકત્ર થયા હતા, જ્યાંથી ટેલિગ્રાફ ઓપરેટરો ઘટનાઓના સમાચાર અન્ય અંગ્રેજ મથકો પર મોકલવા કોશિષ કરી રહ્યા હતા. મેરઠથી જે મદદની અપેક્ષા હતી તે નહીં આવે તે સ્પષ્ટ થઇ ગયા બાદ તેઓ ઘોડાગાડીઓમાં બેસીને કરનાલ જવા રવાના થયા. જેઓ મુખ્ય ભાગથી અલગ થઇ ગયા અથવા મિનાર પહોંચી શક્યા ન હતા તેઓ પણ પગપાળા [[કરનાલ]] જવા રવાના થયા.<ref name="Dalrymple" /> કેટલાકને રસ્તામાં ગામવાસીઓએ મદદ કરી હતી, અન્યોને લૂંટી લેવાયા હતા અથવા હત્યા કરવામાં આવી હતી. === મુઘલ પુનઃસ્થાપના === ૧૨ મે ના રોજ ઘણા વર્ષો બાદ બહાદુર શાહે પ્રથમ વખત દરબાર ભર્યો. તેમાં ઘણા સિપાહીઓએ ભાગ લીધો.<ref name="Dalrymple" /> બહાદુર શાહે અવ્યવસ્થા અને લૂંટની ઘટનાઓ વિરુદ્ધ અણગમો વ્યક્ત કર્યો પણ તેમણે ક્રાંતિ માટે ટેકાની જાહેરાત કરી. ૧૬ મે ના રોજ સિપાહીઓ અને મહેલના સેવકોએ બંદી બનાવેલ ૫૨ અંગ્રેજોની બહાદુર શાહના વિરોધ છતાં હત્યા કરી. હત્યાઓ મહેલની સામે રહેલા પીપળાના વૃક્ષ હેઠળ કરવામાં આવી. હત્યા પાછળનો ઉદ્દેશ એ હતો કે બહાદુર શાહને તેમના માટે જવાબદાર ગણાવવામાં આવે જેથી તેઓ કંપની સાથે વાટાઘાટ કરી સમજૂતી ન કરી શકે.<ref name="Dalrymple" /> શહેરનો વહીવટ અને તેનું સૈન્ય અવ્યવસ્થાથી ગ્રસ્ત હતું પણ તે કાર્ય કરતું રહ્યું. બાદશાહે તેમના પુત્ર મિરઝા મુઘલને સેનાધ્યક્ષ તરીકે નીમ્યા પણ તેમને કોઈ સૈન્ય અનુભવ નહોતો અને તેમના માટે સિપાહીઓમાં સન્માનની લાગણી નહોતી. વધુમાં સિપાહીઓમાં પણ કોઈ એક વડા માટે સહમતી નહોતી અને વિવિધ પલટણોના સિપાહીઓ પોતાની પલટણના ઉપરીનો આદેશ માનતા હતા. જોકે મિરઝા મુઘલે નાગરિક વહીવટને સુવ્યવસ્થિત કરવા પ્રયાસ કર્યો પણ તેમની આણ શહેર પૂરતી સિમીત હતી. પ્રવાસીઓ પર ગુર્જરોએ પોતાનો કર વસૂલવાની શરુઆત કરી અને શહેરમાં ખાધાખોરાકી અછત સર્જાવા લાગી.<ref name="Dalrymple" /> મેરઠ ખાતેના બળવા અને ક્રાંતિકારોના દિલ્હી પરના કબ્જાના સમાચાર સમગ્ર દેશમાં ફેલાઈ ગયા અને તેને કારણે અન્ય સ્થળોએ પણ ક્રાંતિની શરુઆત થઈ. જોકે કંપનીને તારની સુવિધાને કારણે દિલ્હીની ઘટનાઓની જાણકારી બહુ પહેલાં મળી ચૂકી હતી. == કંપની દ્વારા કાર્યવાહી == [[ચિત્ર:1857_hindu_raos_house2.jpg|right|thumb|દિલ્હી ખાતે હિંદુ રાવનું ઘર જે લડાઈમાં નુક્શાન પામ્યું હતું; તેને પાછળથી દવાખાનામાં પરિવર્તિત કરાયું]] સિમલા અને આસપાસના વિસ્તારમાં કંપની પાસે સંખ્યાબંધ તેમને વફાદાર પલટણો હોવા છતાં પરિવહન અને પુરવઠાના અભાવે તેઓ દિલ્હી પર પુનઃકબ્જો કરવાની કાર્યવાહીમાં ધીમા રહ્યા. આર્થિક કારણોને ધ્યાનમાં લેતાં [[બીજું આંગ્લ-શીખ યુદ્ધ]] બાદ પરિવહન પલટણોને વિખેરી નાખવામાં આવી હતી. વધુમાં, ઘણા અંગ્રેજ અધિકારીઓ વયસ્ક હતા અને તેથી તેઓ કાર્યવાહી કરવામાં ધીમા અને નિર્ણય લેવાની ક્ષમતામાં નબળા હતા. ભારતમાં હાજર યુરોપીયન દળોને સંગઠિત કરીને ગોઠવવામાં સમય લાગ્યો હતો. પરંતુ અંતે બે ટુકડીઓ મેરઠ અને સિમલા માટે રવાના થઈ હતી. તેઓ દિલ્હી તરફ ધીમી ગતિએ આગળ વધી હતી અને રસ્તામાં તે ભારતીયો સામે લડી, હત્યાઓ કરી અને અસંખ્ય લોકોને ફાંસીએ ચઢાવી દીધા હતા.<ref name="HCRE">{{Cite book|last=Porter |first=Maj Gen Whitworth |title=History of the Corps of Royal Engineers Vol I |year=1889|publisher=The Institution of Royal Engineers |location=Chatham}}</ref> મેરઠમાં પ્રથમ બળવો ફાટી નીકળ્યાના બે મહિના પછી આ બે દળો કરનાલ પાસે ભેગી થઈ. મેરઠના સૈન્યની કમાન બ્રિગેડિયર આર્ચડેલ વિલ્સન હસ્તક હતી જેઓ ક્રાંતિકારી સિપાહીઓને મેરઠથી દિલ્હી આવતાં રોકવામાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા. તે દરમિયાન અંગ્રેજ સેનાધ્યક્ષ જનરલ જ્યોર્જ એનસન કોલેરાને કારણે કરનાલ ખાતે ૨૭ મે ના રોજ મૃત્યુ પામ્યા અને મેજર જનરલ હેન્રી બર્નાર્ડ પર દિલ્હી તરફ કૂચ કરવા જવાબદારી આવી. ૮ જૂનના રોજ ક્રાંતિકારી સિપાહીઓએ શહેરની બહાર રક્ષણાત્મક હરોળમાં ગોઠવણી કરી હતી. તેમણે મોટા પણ અવ્યવસ્થિત સૈન્ય વિરુદ્ધ બદલી-કે-સેરાઇ ખાતે બળવાખોરોની સામે લડાઈ કરી અને તેમને પાછા દિલ્હી ધકેલ્યા.<ref name="HCRE" /> અંગ્રેજોએ બદલાની ભાવના રાખી દિલ્હીની ઉત્તર પશ્ચિમે રહેલ સૈનિક આવાસોને સળગાવી દીધા. આ કાર્યવાહી ભૂલભરેલી હતી કેમ કે તેને કારણે ઘેરો ઘાલનાર સિપાહીઓ અને ઘાયલોને ઉનાળુ હવામાન અને બાદમાં ચોમાસા દરમિયાન તંબુઓમાં રહેવા ફરજ પડી. કાબુલ દરવાજાથી આશરે એક કિમી દૂર જ એક ટેકરાની શરુઆત થતી હતી જે ૬૦ ફિટ ઉંચો હતો અને [[યમુના]] નદીથી આશરે ૫ કિમી દૂર હતો. યમુનાથી પશ્ચિમમાં એક નહેર કાઢેલી હતી જેના કિનારે હુમલો કરનાર સૈન્યએ પડાવ નાંખ્યો અને તેમને ટેકરા તથા નહેરનું રક્ષણ મળ્યું. વધુમાં, નહેર દ્વારા પીવા માટે તાજું પાણી પણ મળી રહ્યું. શહેરની સૌથી નજીક અને ખુલ્લો વિસ્તાર હતો તે <nowiki>''હિંદુ રાવના ઘર''</nowiki> તરીકે જાણીતો હતો જેનું રક્ષણ સિરમુર પલટણના ગુરખા સૈનિકો કરી રહ્યા હતા. તેની દક્ષિણે સંખ્યાબંધ ગામડાં અને દીવાલબંધ બગીચા હતા જે વિસ્તાર સબ્ઝી મંડી તરીકે ઓળખાતો હતો. તે સ્થળ પર ક્રાંતિકારીઓ એકઠા થઈ અને અંગ્રેજો પર જમણી તરફથી હુમલો કરી શકે તેમ હતા. === ઘેરો: જૂન અને જુલાઈ === [[ચિત્ર:Delhi-lond-illust-1858.jpg|right|thumb|500x500px|ઘેરા પહેલાં દિલ્હી]] [[ચિત્ર:1857_ruins_jantar_mantar_observatory2.jpg|right|thumb|૧૮૫૮માં જંતર મંતર વેધશાળા જે લડાઈ દરમિયાન નુક્શાન પામી]] [[ચિત્ર:1857_bank_of_delhi2.jpg|right|thumb|દિલ્હીની બેંક જેના પર ગોળીબાર અને ગોલંદાજી કરવામાં આવી]] તે વાત તુરંત જ સ્પષ્ટ થઈ ગઈ કે ઓચિંતા આશ્ચર્યચકિત કરનાર હુમલા વડે દિલ્હી પર કબ્જો કરવો શક્ય નથી કેમ કે તેનું રક્ષાત્મક કવચ ખાસ્સું એવું મજબુત છે. જૂન ૧૩ ના રોજ સવારમાં બર્નાર્ડએ હુમલા માટે આદેશ આપ્યા પણ તે અસ્પષ્ટ હતા અને મોટા ભાગના અધિકારીઓને સમયસર પહોંચવામાં નિષ્ફળ ગયા. અનેક આરોપ પ્રતિઆરોપ વચ્ચે હુમલો રદ કરવો પડ્યો. ત્યારબાદ એ નક્કી થયું કે સીધા હુમલા દ્વારા શહેર પર કબ્જો કરવો અશક્ય હતો. તે દરમિયાન દિલ્હી તરફ ક્રાંતિકારી સિપાહીઓ અને સ્વયંસેવકો કૂચ કરતા આવતા રહ્યા.<ref name="Amin">Major A. H. Amin, [http://orbat.com/site/history/historical/india/bengalarmy1857.html orbat.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070419214543/http://orbat.com/site/history/historical/india/bengalarmy1857.html|date=19 April 2007}}</ref> બંગાળ આર્મીની ૭૫ નિયમિત સ્થાનિક પાયદળ રેજિમેન્ટમાંથી ૫૪એ બળવો કર્યો હતો જોકે કેટલીકને તાત્કાલિક વિખેરી નાખવામાં આવી હતી અથવા તેના સિપાહીઓ પોતાના ઘરે જતા રહેતા તે તૂટી ગઇ હતી. બાકીની ૨૧ રેજિમેન્ટમાં બળવો ન થાય તે માટે તેમાંથી ઘણી રેજિમેન્ટને નિઃશસ્ત્ર કરવામાં આવી હતી અથવા વિખેરી નાખવામાં આવી હતી. બંગાળ અશ્વદળની તમામ દશ રેજિમેન્ટે બળવો કર્યો હતો. આમ, મોટી સંખ્યામાં સિપાહીઓ અને મુખ્યત્ત્વે [[મુસ્લિમ]] ધર્મયોદ્ધાઓ દિલ્હી આવી રહ્યા હતા. તેમની સંખ્યા વધતાં તેમણે ચોકીઓ પર હુમલા કરવાની શરુઆત કરી જેમાં એક મોટો હુમલો ત્રણ દિશામાંથી ૧૯ જૂનના રોજ હિંદુ રાવના ઘર પર કરવામાં આવ્યો. તેમાં અંગ્રેજો વિરુદ્ધ સફળતાના આરે પહોંચવા છતાં તેઓએ હુમલો રોકી દીધો.<ref name="Dalrymple" /> ૨૩ જૂનના રોજ [[પ્લાસીની લડાઈ]]<nowiki/>ના ૧૦૦મી વર્ષીએ મોટો હુમલો કર્યો કેમ કે તે દિવસે કંપનીની હાર થવાની ભવિષ્યવાણી સમગ્ર ભારતમાં પ્રચલિત હતી. આ હુમલાઓને સફળતાપૂર્વક ખાળવા છતાં અંગ્રેજો થાક અને રોગચાળાને કારણે નબળા પડી ગયા હતા. પરિસ્થિતિ અત્યંત અણગમો પ્રેરનાર અને બિનસ્વાસ્થ્યપ્રદ હતી.<ref name="HCRE" /> જનરલ બર્નાર્ડ ૫ જુલાઈના રોજ કોલેરાને કારણે મૃત્યુ પામ્યા અને તેમના અનુગામી રીડ પણ તેનો જ શિકાર બન્યા. અંતે કમાન આર્ચડેલ વિલ્સનના હાથમાં આવી જેમને મેજર જનરલની બઢતી આપવામાં આવી. તેમણે છાવણીનો વહીવટ સુધારવા, મૃતદેહો અને અન્ય નિકાલની ચીજોને દફનાવવા તેમજ ચોકિયાત ટુકડીઓ વધુ સુદૃઢ કરવા પ્રયાસ કર્યો પણ તેઓ પોતે કમાન સંભાળવા સક્ષમ નહોતા. તેમણે લખેલ દરેક પત્રમાં તેઓ પોતાના થાક અને સહાયતાની ફરિયાદ કરતા. એક યુવા અધિકારી બ્રિગેડિયર નેવિલ ચેમ્બરલેન જે સક્ષમ નેતૃત્વ કરી શક્યા હોત તેઓ ૧૪ જુલાઈના રોજ એક ચોકિયાત હુમલા દરમિયાન ગંભીર રીતે જખ્મી થયા. બહાદુર શાહના પુત્ર મિરઝા મુઘલ અને પ્રપૌત્ર મિરઝા અબુ બકરની સૈન્ય નિષ્ફળતાને કારણે દિલ્હીમાં મનોબળ નબળું પડ્યું હતું. કંપની સૈન્યના વરિષ્ઠ તોપચી અધિકારી બખ્ત ખાનના નેતૃત્વ હેઠળ બરેલી ખાતેથી મોટી સંખ્યામાં સિપાહીઓ સહાય માટે આવ્યા હતા. તેમણે લાવેલ ખજાનાથી ખુશ થઈ બહાદુર શાહે બખ્ત ખાનને સેનાધ્યક્ષ બનાવ્યા. બખ્ત ખાન શહેરના અર્થતંત્રને સુધારવામાં સફળ થયા અને ક્રાંતિકારી સિપાહીઓને વધુ પ્રયત્ન કરવા ઉત્સાહિત કર્યા. બહાદુર શાહ જોકે નિરાશામાં ઉતરી રહ્યા હતા અને તેમણે અન્ય ક્રાંતિકારી નેતાઓની સહાયની અપીલને નકારી.<ref name="Hibbert" /> === ઘેરો: ઓગષ્ટ થી સપ્ટેમ્બર === [[પંજાબ]] જેને અંગ્રેજોએ ટૂંક સમય પહેલાં જ કબ્જે કર્યું હતું ત્યાં બંગાળ પાયદળ પલટણોને તુરંત જ નિઃશસ્ત્ર કરાયા હતા અને જેમણે બળવો કર્યો તેમને તુરંત દબાવી દેવાયા. વધુમાં તેઓને પંજાબ અનિયમિત દળો સાથે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા જેમાં મોટાભાગના સૈનિકો [[શીખ]] અને પખ્તુન હતા જેમને બંગાળ પાયદળના સિપાહીઓ સાથે સાંસ્કૃતિક સમાનતા નહોતી. પંજાબમાં સ્થિતિ સુધરતાં ત્યાંની પલટણોને દિલ્હીના ઘેરામાં સહાય કરવા રવાના કરવામાં આવી. સૌપ્રથમ ગાઇડ કોરના સૈનિકો હતા જેમણે સેંકડો કિમીની પગપાળા સફર ઉનાળા દરમિયાન કરી અને દિલ્હી પહોંચ્યા. વધુમાં તે [[રમઝાન]] મહિના દરમિયાન કરાઈ હતી જેમાં મુસ્લિમ સૈનિકો દિવસ દરમિયાન ભૂખ્યા અને તરસ્યા રહેતા હતા. તેમ છતાં તેઓએ આવતાંવેત લડાઈમાં ભાગ લીધો. વધુમાં પંજાબથી <nowiki>''ફ્લાઇંગ કોલમ''</nowiki> નામે ૪,૨૦૦ સૈનિકોને બ્રિગેડિયર જ્હોન નિકોલસનના નેતૃત્વ હેઠળ રવાના કરવામાં આવી. આ બાબતની ક્રાંતિકારીઓને જાણ થતાં તેમણે તેને વચ્ચે જ આંતરવા એક સૈન્ય રવાના કર્યું. ૨૫ ઓગષ્ટના રોજ તેમની વચ્ચે [[નજફગઢની લડાઈ]] લડવામાં આવી. તેના અંતે અંગ્રેજો વિજયી નીવડ્યા. સપ્ટેમ્બરની શરુઆતે છ ૨૪ પાઉન્ડ વાળી, આઠ ૧૮ પાઉન્ડ વાળી, છ આઠ ઇન્ચ વાળી અને ચાર ૧૦ ઇન્ચ વાળી તોપો અને ૬૦૦ ગાડાં ભરીને દારુગોળો પંજાબથી આવી પહોંચ્યો.<ref name="HCRE" /> ૮ સપ્ટેમ્બરે વધુ ચાર તોપો આવી.<ref name="AHAmin">{{Cite web|url=http://www.defencejournal.com/2000/jan/dehli-campaign.htm|title=Pakistan Army Defence Journal|last=Amin|first=A.H.|access-date=30 July 2009|archive-date=8 ઑક્ટોબર 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/6BFcDVgQb?url=http://www.defencejournal.com/2000/jan/dehli-campaign.htm|url-status=dead}}</ref> == દિલ્હી પર કબ્જો == === તોપમારો === વિલ્સનના વડા ઇજનેર રિચાર્ડ સ્મિથે શહેરની દિવાલમાં છીડું પાડી અને હુમલો કરવા માટે યોજના બનાવી. વિલ્સન કોઈ પ્રકારનું જોખમ લેવા નહોતા માગતા પણ નિકોલસને પ્રોત્સાહિત કરતાં સ્મિથની યોજના મંજૂર કરવામાં આવી. અંગ્રેજ અધિકારીઓમાં છૂપી ચર્ચા થઈ સહમતી થઈ હતી કે જો યોજના માટે મંજૂરી ન મળે તો વિલ્સનને હટાવી નિકોલસનને કમાન સોંપવી. પ્રાથમિક પગલાં તરીકે ૬ સપ્ટેમ્બરના રોજ છ તોપોની <nowiki>''બેટરી''</nowiki> બનાવાઈ જેને મોરી બુરજ પર રહેલ ક્રાંતિકારીઓની તોપોને શાંત કરવા જવાબદારી સોંપાઈ. તેના દ્વારા પૂરા પડાતા રક્ષણ વચ્ચે ચાર તોપોએ કાશ્મીર ગઢ પરની તોપો સામે ગોલંદાજીની શરુઆત કરી. વધુ સાત તોપોએ મોરી ગઢ પર તોપમારો કર્યો. આ તમામ તોપો પૂર્વમાંથી ગોલંદાજી કરી રહેલ હોવાથી ક્રાંતિકારીઓને ગેરસમજ થઈ કે અંગ્રેજો ઉત્તરને બદલે પૂર્વમાંથી હુમલો કરશે.<ref name="AHAmin">{{Cite web|url=http://www.defencejournal.com/2000/jan/dehli-campaign.htm|title=Pakistan Army Defence Journal|last=Amin|first=A.H.|access-date=30 July 2009}}</ref> ૧૦ સપ્ટેમ્બરના રોજ <nowiki>''લડલો કિલ્લા''</nowiki> આસપાસના વિસ્તારમાં ગોઠવી અને કુલ ૧૮ તોપોએ કાશ્મીરી ગઢ પર તોપોમારો શરુ કર્યો. યમુના પાસેના વિસ્તારમાં છ તોપો અને બાર મોર્ટાર તોપોએ પાણી ગઢ પર તોપમારો કર્યો. ચોથી તોપચી ટુકડીએ ખુદસિઆ બાગ ખાતેથી તોપમારાની શરુઆત કરી. પ્રથમ તોપચી ટુકડી સિવાયની ટુકડીઓ ગોઠવાતી વખતે આશ્વર્યનો લાભ તેમણે ગુમાવ્યો હતો. ગોઠવણીનું તમામ કાર્ય ભારતીય તોપચીઓએ કર્યું હતું અને તેમાં તેમણે ૩૦૦ સૈનિકો ગુમાવ્યા હતા. પણ ૫૦ તોપોએ દિવસ રાત ગોલંદાજી કરી અને દિવાલોમાં ગાબડાં પાડવાની શરુઆત કરી.<ref name="HCRE" /> ઘેરાના આ તબક્કા દરમિયાન જ ક્રાંતિકારી સિપાહીઓએ દારુગોળાની અછત સર્જાઈ હોય અને તે કારણે તેમની ગોલંદાજીએ અસરકારકતા ગુમાવી. વિલિયમ હડસન દ્વારા મોકલાયેલા જાસુસોએ ક્રાંતિકારીઓમાં હતાસાનો માહોલ ઉભી કરતી અફવાઓ પણ આ સમયે ફેલાઈ હતી. === હુમલાની તૈયારી === ૧૪ સપ્ટેમ્બરના રોજ સવારમાં ત્રણ વાગ્યાનો સમય હુમલા માટે નક્કી કરવામાં આવ્યો. સપ્ટેમ્બર ૧૩ની રાત્રિમાં જ હુમલો કરનાર ટૂકડીઓ નિશ્વિત સ્થળ પર નિયુક્ત થઈ ગઈ. તત્કાલીન ગૌણ અધિકારી અને ભવિષ્યના ફિલ્ડ માર્શલ લોર્ડ રોબર્ટસ્ એ તેમના સૈન્યના બંધારણી નોંધ આ પ્રમાણે કરી. ૧લી ટુકડી- બ્રિગેડિયર નિકોલસન<br />૭૫મી પાયદળ - ૩૦૦<br />૧ બંગાળ ફ્યુઝિલર્સ - ૨૫૦<br />૨ પંજાબ પાયદળ - ૪૫૦<br />કુલ- ૧,૦૦૦<br /> ૨જી ટુકડી- બ્રિગેડિયર જોન્સ<br />૮મી પાયદળ - ૨૫૦<br />૨ બંગાળ ફ્યુઝિલર્સ - ૨૫૦<br />૪થી શીખ - ૩૫૦<br />કુલ- ૮૫૦<br /> ૩જી ટુકડી - કર્નલ કેમ્પબેલ<br />૫૨મી પાયદળ - ૨૦૦<br />કુમાઉં પલટણ (ગુરખા) - ૨૫૦<br />૧ પંજાબ પાયદળ - ૫૦૦<br />કુલ- ૯૫૦<br /> ૪થી ટુકડી- મેજર રીડ<br />સિરમુર પલટણ (ગુરખા)<br />ગાઇડસ્ પાયદળ<br />અન્ય ચોકિયાતો<br />કુલ - ૮૫૦<br />તે સિવાય કાશ્મીરની ટુકડી અનામત - ૧૦૦૦<br /> ૫મી ટુકડી- બ્રિગેડિયર લોંગફિલ્ડ<br />૬૧મી પાયદળ - ૨૫૦<br />૪થી પંજાબ પાયદળ - ૪૫૦<br />બલુચ પલટણ (ફક્ત એક ભાગ) - ૩૦૦<br />કુલ- ૧૦૦૦<br /> ૬૦મી રાઇફલની ટુકડી જેમાં ૨૦૦ સૈનિકો હતા તેઓ દરેક ટુકડીની આગળ હતા. દરેક ટુકડી સાથે ઇજનેરો જોડાયેલા હતા.<ref name="HCRE" /> વધુમાં જેમ્સ હોપ ગ્રાન્ટના વડપણ હેઠળ અશ્વદળ સૈન્ય અનામતમાં હતું જેમાં: * ૬ઠ્ઠી કાર્બાઇનર્સ * ૯મી લાન્સર * ગાઇડ અશ્વદળ * ૧લી પંજાબ અશ્વદળ * ૨જી પંજાબ અશ્વદળ * ૫મી પંજાબ અશ્વદળ * હડસન હોર્સ<br /> === હુમલો === [[ચિત્ર:Blowing_of_Kashmir_by_Sergeant_Carmichael.jpg|left|thumb|કાશ્મીર દરવાજો ઉડાવતો અંગ્રેજ હવાલદાર]] [[ચિત્ર:PLAQUE_KASHMIRI_GATE.jpg|right|thumb|374x374px|કાશ્મીરી દરવાજા પાસે તકતી]] પ્રથમ ત્રણ ટુકડીઓ ખુદસિઆ બાગ ખાતે એકઠી થઈ. તે મુઘલ બાદશાહોનું ભૂતકાળનું ઉનાળુ રહેઠાણ હતું. તે દિવાલની ઉત્તરે અડધો કિમી દૂર હતું. ચોથી ટુકડીએ કાબુલ દરવાજા પાસે ગોઠવણી કરી તેણે અન્ય ટુકડીઓ શહેરમાં પહોંચી અંદરથી દ્વાર ખોલે ત્યારબાદ જ હુમલો કરવાનો હતો. પાંચમી ટુકડીને પણ અનામત સાથે રાખવામાં આવી. હુમલો વહેલી સવારમાં કરવાનો હતો પણ રક્ષણકર્તા ક્રાંતિકારીઓએ રાત્રિ દરમિયાન દિવાલમાં પડેલ કેટલાક ગાબડાંને રેતીની ગુણીઓ ગોઠવીને સમારી લીધાં હતાં. આથી વધુ તોપમારાની જરુર પડી. અંતે નિકોલસન તરફથી આદેશ મળતાં હુમલાખોરો આગળ વધ્યા. પ્રથમ ટુકડીએ કાશ્મીરી ગઢમાં ગાબડા વાટે અને બીજી ટુકડીએ યમુના તરફના પાણી ગઢમાં ગાબડા વાટે પ્રવેશ કર્યો પણ તેમને બહુ મુશ્કેલીઓનો સામનો કર્યો. તેમની મોટાભાગની સીડીઓ ભાંગી ગઈ.<ref name="HCRE" /> ત્રીજી ટૂકડીએ કાશ્મીરી દરવાજા પર હુમલો કર્યો. બે અંગ્રેજ અધિકારીઓએ અંગ્રેજ અને ભારતીય સૈનિકોની નાની ટુકડી લઈ અને આત્મઘાતી હુમલો કર્યો. તેમાં તેમણે ચાર દારુગોળાના પીપ દરવાજા પાસે ગોઠવી દીધા. તેની ચિનગારી ચાંપવામાં ટુકડીના મોટાભાગના સભ્યો માર્યા ગયા અથવા ઘાયલ થયા. પણ તે વિસ્ફોટમાં દરવાજો આંશિક રીતે નાશ પામ્યો. આ જગ્યામાંથી ત્રીજી ટુકડી હુમલો કરવા ધસી ગઈ.<ref name="HCRE" /> તે દરમિયાનમાં ચોથી ટુકડીને કાબુલ દરવાજાની બહાર કિશનગંજ ખાતે ક્રાંતિકારી સિપાહીઓનું સૈન્ય સામે આવ્યું. તેઓ હુમલો કરે તે પહેલાં જ અંગ્રેજ ટુકડીમાં અંધાધૂંધી સર્જાઈ. ટુકડીનું નેતૃત્વ કરી રહેલ મેજર રીડ ગંભીર રીતે જખ્મી થયા અને તે ટૂકડી પીછેહઠ કરી ગઈ. ક્રાંતિકારીઓએ તેમનો પીછો કર્યો અને ચાર તોપો કબ્જે કરી અને અંગ્રેજ છાવણી પર હુમલો કરવા તૈયારી કરી. તેમને હિંદુ રાવના ઘર પાસે સ્થિત અંગ્રેજ તોપચીઓએ લડત આપી અને બાદમાં રીડના સ્થાને ગ્રાન્ટના અશ્વદળને ગોઠવવામાં આવ્યું. તેમના પર પણ ક્રાંતિકારીઓએ  ગોલંદાજી કરી તેમાં મોટી ખુવારી થઈ પણ પાયદળના આગમન સુધી ગ્રાન્ટનું સૈન્ય ટકી રહ્યું. મોટા આઘાતો છતાં નિકોલસન હુમલો ચાલુ રાખવા દૃઢ હતા. તેમણે બર્ન ગઢ કબ્જે કરવા સાંકડી શેરીમાં એક ટુકડી સાથે રાખી હુમલો કર્યો. તેની આસપાસ ઉંચા સ્થળો પર ક્રાંતિકારીઓ ગોઠવાયેલ હતા અને તેમણે ગોલંદાજીની શરુઆત કરી. બે ધસારા મોટી ખુવારી સાથે નિષ્ફળ રહ્યા ત્યારે ત્રીજાનું નેતૃત્વ નિકોલસને પોતે લીધું અને તેમાં તેઓ મરણતોલ જખ્મી થયા. હંગામી પીછેહઠ કરી અંગ્રેજો સેંટ જેમ્સના દેવળ પાસે એકઠા થયા જે કાશ્મીર ગઢની દિવાલની અંદર જ હતું. તેમણે ૧,૧૭૦ સૈનિકો ગુમાવ્યા હતા. આર્ચડેલ વિલ્સને આયોજનબદ્ધ પીછેહઠ કરવા નિર્ધાર કર્યો પણ આ આદેશ સાંભળી મરણ પથારી પર રહેલ નિકોલસને તેમને ઠાર મારવા ધમકી આપી. થોડી ચર્ચા બાદ સ્મિથ, ચેમ્બરલેન અને અન્ય અધિકારી વિલ્સનને હુમલો ચાલુ રાખવા મનાવવામાં સફળ રહ્યા. === શહેર પર અંગ્રેજોનો કબ્જો === [[ચિત્ર:Capture_of_Delhi,_1857..jpg|left|thumb|300x300px|દિલ્હીનો કબ્જો, ૧૮૫૭]] અંગ્રેજ સૈન્ય અસ્તવ્યસ્ત બન્યું હતું. ઘણા અંગ્રેજ અધિકારીઓ મૃત્યુ પામ્યા અથવા ઘાયલ થયા હતા અને તેમના પલટણના સૈનિકો અસમંજસમાં હતા. અંગ્રેજોએ કબ્જે કરેલ વિસ્તારમાં દારુના પીઠા પણ સામેલ હતા અને ઘણા સૈનિકો દારુના નશામાં કોઈ કાર્યવાહી માટે બે દિવસ સુધી અક્ષમ રહ્યા. બીજી તરફ ક્રાંતિકારીઓને અંગ્રેજો શહેરમાં પ્રવેશી શક્યા તે બાબતની હતાસા હતી અને ખાધાખોરાકીની અછત હતી. મુસ્લિમ ધર્મયોદ્ધાઓ પોતાના વિસ્તારના મકાનોનું રક્ષણ કરવામાં સફળ રહ્યા હતા પણ તેઓ આયોજનબદ્ધ વળતો હુમલો કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા. વિલ્સને અંતે તમામ દારુનો નાશ કરવા આદેશ કર્યો અને શિસ્ત ફરી લાગુ થઈ. ધીમે ધીમે અંગ્રેજ સૈન્યએ ક્રાંતિકારીઓ પાસેથી શહેરને પુનઃકબ્જામાં લેવાની શરુઆત કરી. તેમણે શસ્ત્રાગાર ૧૬ સપ્ટેમ્બરના રોજ કબ્જે કર્યું. અંગ્રેજ સૈન્યએ બહાદુર શાહનો મહેલ અને જામા મસ્જિદ પર ૧૮ સપ્ટેમ્બરના રોજ કબ્જો કર્યો. તેમણે સલિમગઢના કિલ્લા અને આસપાસના પુલ પર પણ કબ્જો કર્યો. મોટાભાગના ક્રાંતિકારી સિપાહીઓએ શહેરના તમામ દરવાજા પર અંગ્રેજોનો કબ્જો થાય તે પહેલાં શહેર છોડવાનું મુનાસીબ માન્યું. ૨૧ સપ્ટેમ્બરના રોજ દિલ્હી પર કબ્જો જાહેર કરવામાં આવ્યો અને નિકોલસનનું બીજે દિવસે મૃત્યુ થયું. == પશ્ચાઘાત == [[ચિત્ર:"Capture_of_the_King_of_Delhi_by_Captain_Hodson".jpg|right|thumb|300x300px|બહાદુર શાહ ઝફર અને તેમના પુત્રોને વિલિયમ હોડસન દ્વારા હુમાયુના મકબરા પર 20 સપ્ટેમ્બર 1857ના રોજ પકડવામાં આવ્યા]] અંગ્રેજ પક્ષે કુલ ૧,૨૫૪ મૃત, ૪,૪૯૩ ઘાયલ અને ૩૦ ગુમ થયા હતા. મરનાર અથવા ઘાયલ થનાર ક્રાંતિકારીઓનો ચોક્કસ આંકડો નક્કી કરવો અશક્ય છે પણ બિનસત્તાવાર આંક ૫,૦૦૦ મૃત્યુ અથવા ઘાયલ ક્રાંતિકારી જેટલો ગણવામાં આવે છે. નાગરિકોના મૃત્યુ વિશે પણ કોઈ સત્તાવાર આંકડો નક્કી ન કરી શકાયો. લડાઈ બાદ ઘણા નાગરિકોને શહેર છોડવા ફરજ પાડવામાં આવી કેમ કે વિસ્તારમાં વ્યવસ્થા ન સર્જાય ત્યાં સુધી તેમને ખાધાખોરાકી પૂરી પાડવા કોઈ વ્યવસ્થા નહોતી. લડાઈના અંત બાદ ચાર દિવસ સુધી ઘેરો ઘાલનારી ફોજના સૈનિકોએ શહેરમાં લૂંટફાટ શરૂ કરી હતી. બળવાખોર સિપાહીઓ દ્વારા માર્યા ગયેલા યુરોપીયન અને ભારતીય નાગરિકોના મોતનો બદલો લેવા માટે મોટી સંખ્યામાં નાગરિકોને મારી નાખવામાં આવ્યા હતા. શેરીની લડાઇ દરમિયાન શહેરની મુખ્ય મસ્જિદમાં આર્ટિલરી ગોઠવવામાં આવી હતી અને આસપાસના વિસ્તાર પર બોમ્બમારો કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં સમગ્રા ભારતમાંથી આવેલા મુસ્લિમ ઉમરાવવર્ગના મકાનો તથા મોટી સંખ્યામાં સાંસ્કૃતિક, કળા, સાહિત્ય અને નાણાકીય સમૃદ્ધિનો ભોગ લેવાયો હતો. અંગ્રેજો કોઈને પણ બંદી બનાવવાના મતના નહોતા અને બળવામાં ભાગ લેવાની આશંકાના આધારે તેમણે સેંકડો શંકાસ્પદ ક્રાંતિકારીઓ અને તેમની સાથે સહાનુભૂતિ ધરાવનાર લોકોને ફાંસી આપી જેમાં કોઈ ન્યાયિક ખટલો ન ચલાવાયો. બહાદુર શાહ ઝફર પહેલેથી નાસીને સહપરિવાર [[હુમાયુનો મકબરો]]<nowiki/>એ પહોંચ્યા હતા. તેમને બખ્ત ખાન સાથે જોડાઈ વધુ ક્રાંતિકારીઓને એકઠા કરવા જવા માટે સલાહ આપવામાં આવી પણ ઝફરે એમ ઘાર્યું કે અંગ્રેજો ફક્ત સિપાહીઓ વિરુદ્ધ બદલો લઈ રહ્યા છે અને તેમને કોઈ હાનિ નહિ પહોંચે. અંગ્રેજોએ તરત બહાદુર શાહની ધરપકડ કરી અને બીજા દિવસે બ્રિટિશ ઓફિસર વિલિયમ હડસને દિલ્હી દરવાજા નજીક ખૂની દરવાજા (લોહીયાળ દરવાજો) ખાતે ટોળાં એ કેદીઓને છોડાવવા પ્રયાસ કર્યો તે બહાના હેઠળ તેમના પુત્રો મિર્ઝા મુઘલ, મિર્ઝા ખિઝર સુલ્તાન અને પૌત્ર મિર્ઝા અબુ બકરને ઠાર માર્યા હતા. આ સમાચાર સાંભળીને ઝફરે આઘાતમાં મૌન થઇને પ્રત્યાઘાત આપ્યો. તેમના માથાં બહાદુર શાહને આપવામાં આવ્યા.<ref name="Dalrymple" /> ભારતીય પાટનગર પર ક્બ્જો કરી અને અંગ્રેજોએ ભારતીય ક્રાંતિકારીઓના મનોબળ પર મોટો આઘાત કર્યો. દિલ્હીના પતન બાદ તરત હુમલાખોર વિજેતાઓએ એક ટુકડીની રચના કરી હતી જેણે આગ્રામાં ઘેરાયેલી અન્ય એક કંપનીની ફોજને મુક્ત કરાવી હતી અને ત્યાંથી કાનપુર રવાના થઈ હતી જેને તાજેતરમાં જ પુનઃકબ્જામાં લેવાયું હતું. == નોંધ == {{reflist|2}} == સંદર્ભ == * {{cite book|last=Allen|first=Charles|authorlink = Charles Allen (writer)|title=Soldier Sahibs|url=https://archive.org/details/soldiersahibsmen0000alle|publisher=Abacus|year=2000|isbn=0-349-11456-0}} * {{cite book|last=Dalrymple|first=William|authorlink=William Dalrymple (historian)|title=The Last Mughal|publisher=Viking Penguin|year=2006|isbn=0-670-99925-3|url=https://books.google.com/books?id=wYW5J-jQn8QC}} * {{cite book|last=Edwardes|first=Michael|title=Battles of the Indian Mutiny|url=https://archive.org/details/battlesofindianm0000edwa|publisher=Pan|year=1963|isbn=0-330-02524-4}} * {{cite book|last=Hibbert|first=Christopher|authorlink=Christopher Hibbert|title=The Great Mutiny – India 1857|url=https://archive.org/details/greatmutinyindia0000hibb|publisher=Penguin|year=1980|isbn=0-14-004752-2}} * {{cite book|last=Perkins|first=Roger|title=The Kashmir Gate: Lieutenant Home & the Delhi VCs|publisher=Picton Publishing Chippenham|year=1983|isbn=0902633872}} * {{cite book|last=Perrett|first=Bryan|title=At All Costs! Stories of Impossible Victories|chapter=3: The Walls of Delhi, 1857|publisher=Arms and Armour Press|year=1993|isbn=1-85409-157-3}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.pinetreeweb.com/roberts-xiii.htm Part of Lord Roberts's memoirs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070817071257/http://www.pinetreeweb.com/roberts-xiii.htm |date=2007-08-17 }} * [https://web.archive.org/web/20070926231205/http://www.kapadia.com/NativeNarrative/NarrativeofMunshiJeewanLal.htm Memoirs of an Indian translator for the East India Company] [[શ્રેણી:ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ]] 04032h1ai7v5lfuj3y8ekie3gt4e066 0 97226 903818 850559 2026-08-17T01:30:19Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903818 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = એંગોલા પ્રજાસત્તાક | common_name = એંગોલા | native_name = República de Angola | image_flag = Flag of Angola.svg | image_coat = Emblem of Angola.svg | symbol_type = રાજચિહ્ન | national_motto = "Virtus Unita Fortior"<br><small>''એકતાથી શક્તિ મજબુત''</small> | national_anthem = ''Angola Avante''<br>{{small|''સૌથી આગળ એંગોલા''}}<br><center></center> | image_map = Location Angola AU Africa.svg | map_caption = {{map caption|location_color=ઘેરો ભુરો|region=આફ્રિકી સંગઠન|region_color=આછો ભુરો}} | capital = લૌન્ડા | coordinates = {{Coord|8|50|S|13|20|E|type:city}} | largest_city = | official_languages = પોર્ટુગિઝ | languages2_type = અન્ય ભાષાઓ | languages2 = {{unbulleted list | કિકોંગો | કિમ્બુન્ડુ | ઉંબુન્ડુ }} | ethnic_groups = ૩૬% ઓવિમ્બુન્ડુ<br/>૨૫% અમ્બુન્ડુ<br/>૧૩% બકોંગો<br/>૨૨% અન્ય આફ્રિકી<br/>૨% મેસ્તિસો<br/>૧% ચીની<br/>૧% યુરોપિયન | ethnic_groups_year = ૨૦૦૦ | demonym = એંગોલન | government_type = સંઘીય પક્ષીય રાષ્ટ્રપતિય ગણતંત્ર | leader_title1 = રાષ્ટ્રપતિ | leader_name1 = જોઆઓ લૌરેન્સો | leader_title2 = ઉપરાષ્ટ્રપતિ | leader_name2 = બોર્નિટો ડિ'સૌસા | legislature = અંગોલા રાષ્ટ્રિય સંસદ | sovereignty_type = સ્થાપના | established_event1 = પોર્ટુગિઝ વસાહતીકરણ | established_date1 = ૧૫૭૫ | established_event2 = પોર્ટુગલ વિરુદ્ધ સ્વાતંત્ર્ય યુદ્ધ | established_date2 = ૧૧ નવેમ્બર ૧૯૭૫ | established_event3 = સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘની સભ્યતા | established_date3 = ૨૨ નવેમ્બર ૧૯૭૬ | established_event4 = બંધારણનો અમલ | established_date4 = ૨૧ જાન્યુઆરી ૨૦૧૦ | area_km2 = 1,246,70 | area_rank = ૨૨મો | area_sq_mi = ૪૮૧,૩૫૪ | percent_water = નગણ્ય | population_estimate = | population_census = ૨૫,૭૮૯,૦૨૪<ref name="INE Angola">[http://aiangola.com/wp-content/uploads/2016/03/Publicação-Resultados-Definitivos-Censo-Geral-2014_Versão-22032016_DEFINITIVA-18H17.pdf 2014 population census (INE Angola)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506013702/http://aiangola.com/wp-content/uploads/2016/03/Publica%C3%A7%C3%A3o-Resultados-Definitivos-Censo-Geral-2014_Vers%C3%A3o-22032016_DEFINITIVA-18H17.pdf|date=6 May 2016}}</ref> | population_estimate_year = ૨૦૧૪ | population_estimate_rank = ૬૯મો | population_census_year = ૨૦૧૪ | population_density_km2 = 20.69 | population_density_sq_mi = ૫૩.૫૭ | population_density_rank = ૧૯૯મો | GDP_PPP = $૨૧૭.૯૭૪&nbsp;અબજ<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/02/weodata/weorept.aspx?sy=2018&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=67&pr1.y=1&c=614%2C674%2C678%2C688%2C728%2C694%2C662%2C199%2C734%2C738%2C746%2C754&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects: Angola|publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = ૨૦૧૮ | GDP_PPP_rank = ૬૪મો | GDP_PPP_per_capita = $૭,૯૪૩<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ૧૦૭મો | GDP_nominal = $૧૧૨,૫૩૩<ref name=imf2/> | GDP_nominal_rank = ૬૧મો | GDP_nominal_per_capita_rank = ૯૧મો | Gini = 42.7 | Gini_year = ૨૦૦૯ | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI|title=Gini Index|publisher=World Bank|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20150209003326/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI|archive-date=9 February 2015}}</ref> | GDP_nominal_year = ૨૦૧૮ | GDP_nominal_per_capita = $૪,૧૦૧<ref name=imf2/> | HDI = 0.581<!-- number only --> | HDI_year = ૨૦૧૮<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=http://www.hdr.undp.org/en/2018-update|title=2018 Human Development Report|year=2018|access-date=14 September 2018|publisher=United Nations Development Programme|archive-date=14 સપ્ટેમ્બર 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180914203906/http://hdr.undp.org/en/2018-update|url-status=dead}}</ref> | HDI_rank = ૧૪૭મો | currency = ક્વાન્ઝા | currency_code = AOA | time_zone = પશ્ચિમ આફ્રિકી સમય | utc_offset = +૧ | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | drives_on = જમણી બાજુ | calling_code = +૨૪૪ | cctld = }} '''એંગોલા''' સત્તાવાર નામે '''એંગોલા પ્રજાસત્તાક''', મધ્ય આફ્રિકાના પશ્ચિમ કિનારે આવેલો દેશ છે. તે આફ્રિકાનો સાતમો સૌથી મોટો દેશ છે, એંગોલાની દક્ષિણમાં નામિબીઆ, ઉત્તરમાં કોંગોનું ડેમોક્રેટિક રિપબ્લિક, પૂર્વમાં ઝામ્બિયા અને પશ્ચિમમાં એટલાન્ટિક સમુદ્ર છે. એંગોલાની રાજધાની અને સૌથી મોટું શહેર લૌન્ડા છે. એંગોલાના ભુ-પેટાળમાં વિશાળ ખનિજ ભંડાર અનામતો છે, એંગોલાનું અર્થતંત્ર એ વિશ્વના સૌથી ઝડપથી વૃદ્ધિ પામતા અર્થતંત્ર પૈકીનું છે, ખાસ કરીને ગૃહ યુદ્ધના અંતથી; જો કે, મોટાભાગની વસ્તીનું જીવનધોરણ ખુબ નીચું છે,<ref>{{cite web|title=Life expectancy at birth|year=2014|work=World Fact Book|publisher=United States Central Intelligence Agency|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html|access-date=2018-09-22|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226011822/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html%20|url-status=dead}}</ref> એંગોલાનો આર્થિક વિકાસ અત્યંત અસમાન છે, કારણ કે દેશની મોટા ભાગની સંપત્તિ વસ્તીના પ્રમાણમાં નાના ક્ષેત્રોમાં કેન્દ્રિત છે.<ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/report/2010/04/13/transparency-and-accountability-angola|title=Transparency and Accountability in Angola|website=Human Rights Watch|access-date=1 April 2016}}</ref> એંગોલા સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘ, ઓપેક, આફ્રિકી સંગઠન, પોર્ટુગીઝ ભાષાના રાષ્ટ્ર સમુદાય અને દક્ષિણ આફ્રિકી વિકાસ સમુદાયનું સભ્ય રાજ્ય છે. એક બહુ જાતિય દેશ, એંગોલાના ૨૫.૮ મિલિયન લોકો આદિવાસી જૂથો, રિવાજો અને પરંપરાઓ ધરાવે છે. એંગોલાની સંસ્કૃતિ પર પોર્ટુગીઝ ભાષા અને કેથોલિક ચર્ચનું ખાસ પ્રભુત્વ છે. == વ્યુત્પતિ == [[File:KingdomNdongo1711.png|thumb|ન્દોન્ગો રાજ્યને દશાવતો નક્શો]] '''એંગોલા''' નામ પોર્ટુગિઝ વસાહતી નામ ''રિનો ડી અંગોલા'' પર થી આવ્યું છે, જેનો પ્રથમુલ્લેખ ડિઆસ ડી' નોવઆઈસ ના ૧૫૭૫ના ચાર્ટરમાં કરાયો હતો.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. (2007) ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660]''. Cambridge University Press. p. 82. {{ISBN|0521770653}}</ref> પોર્ટુગિઝોએ ''અંગોલા'' શબ્દ ન્દોન્ગો રાજાઓના રાજશિર્ષક શબ્દ '''ન્ગોલા''' પરથી લીધો હતો. == ઇતિહાસ == આધુનિક એંગોલા પહેલાં નોમાડિક ખોઈ અને સાન જાતિના આદીવાસીઓ દ્વારા વસેલું હતું. ખોઈ અને સાન પશુપાલકો કે ખેડુતો નહતા, પરંતુ શિકારીઓ હતા.<ref name=Henderson>{{cite book|last=Henderson|first=Lawrence|title=Angola: Five Centuries of Conflict|url=https://archive.org/details/angolafivecentur0000hend|date=1979|pages=[https://archive.org/details/angolafivecentur0000hend/page/40 40]–42|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca|isbn=978-0812216202}}</ref> તેઓને ઉત્તરથી આવતા બન્ટુ લોકો દ્વારા વિસ્થાપિત કરવામાં આવ્યા હતા,<ref name=Miller1>{{cite book|last=Miller|first=Josep h|title=Kings and Kinsmen: Early Mbundu States in Angola|date=1979|pages=55–56|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca|isbn=978-0198227045}}</ref> બન્ટુ લોકોએ એંગોલાની ભુમી પર સૌપ્રથમવાર ખેતી અને પશુપાલનની શરુઆત કરી હતી.<ref name="The Story of Africa">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/1624_story_of_africa/page45.shtml|title=The Story of Africa|publisher=[[BBC]]|access-date=27 June 2010}}</ref> === પોર્ટુગિઝ વસાહતીકરણ === [[File:Queen Nzinga 1657.png|thumb|લુઆન્ડામાં ૧૬૫૭માં પોર્ટુગિઝ વહિવટદાર સાથે શાંતિકરાર કરી રહેલી રાણી ન્ઝિન્ગાનું ચિત્ર]] પોર્ટુગિઝ સાહસિક ડિઓગો કાઓ વર્ષ ૧૪૮૪માં આ વિસ્તારમાં પહોંચ્યા હતો. પાછલા વર્ષે, પોર્ટુગલે [[કોંગો]] સાથે સંબંધો સ્થાપિત કર્યા હતા. પોર્ટુગિઝોએ તેમની પ્રથમ વેપારી કોઠી સોયામાં સ્થાપિત કરી હતી, જે એંગોલાનું ઉત્તરીય શહેર છે.<ref name=Fleisch>{{cite encyclopedia|author=Fleisch, Axel|title=Angola: Slave Trade, Abolition of|encyclopedia=Encyclopedia of African History 3-Volume Set|editor-last=Shillington|editor-first=Kevin|volume=1|pages=131–133|publisher=Routledge|year=2004|isbn=1-57958-245-1}}</ref> પાઉલો ડિઆસ ડી' નોવઆઈસે ૧૫૭૬ માં સાલો પૌલો ડિ લુઆન્ડા ની સ્થાપના કરી હતી, પોર્ટુગિઝ વસાહતીઓના ૧૦૦ કુટુંબો અને ચારસો સૈનિકો સાથે.<ref>{{cite book|title=Angola in the Eighteenth Century: Slave trading in the 1700s|work=Angola President Jose Eduardo Dos Santos Handbook|author=Global Investment and Business Center|publisher=Int'l Business Publications|date=1 January 2006|page=153|isbn=0739716069}}</ref><ref>{{cite book|access-date=14 May 2016|page=27|url=http://siteresources.worldbank.org/AFRICAEXT/Resources/africa-brazil-bridging-chapter2.pdf|title=The History of Brazil–Africa Relations|author=World Bank|work=Bridging the Atlantic}}</ref><ref name="Handbook">{{Cite book|title=Angola, a Country Study|edition=Third|editor-last=Collelo|editor-first=Thomas|year=1991|publisher=Department of the Army, [[American University]]|location=Washington, D.C.|series=Area Handbook Series|isbn=978-0160308444|pages=14–26}}</ref> પોર્ટુગિઝોએ એંગોલન દરિયાકાંઠાની સાથે સાથે અન્ય ઘણી વસાહતો, કિલ્લાઓ અને વેપારી કોઠીની સ્થાપના કરી, મુખ્યત્વે બ્રાઝિલમાં ખેતી માટે અંગોલન ગુલામોનો વેપાર કરવા.<ref name=Corrado>{{cite book|last=Corrado|first=Jacopo|title=The Creole Elite and the Rise of Angolan Protonationalism: 1870–1920|date=2008|pages=11–13|publisher=Cambria Press|location=Amherst, New York|isbn=978-1604975291}}</ref> સ્થાનિક વેપારીઓ યુરોપમાં ઉત્પાદીત થતા માલના બદલામાં મોટી સંખ્યામાં પોર્ટુગીઝ સામ્રાજ્ય માટે ગુલામો પ્રદાન કરતા હતા. એટલાન્ટિકમાં ગુલામોના વેપારનો આ રસ્તો બ્રાઝિલની સ્વતંત્રતા પછી ચાલુ રહ્યો હતો.<ref>Iliffe, John (2007) [https://books.google.com/books?id=bNGN2URP_rUC ''Africans: the history of a continent'']. Cambridge University Press. p. 68. {{ISBN|0-521-68297-5}}. For valuable complements for the 16th and 17th centuries see Beatrix Heintze, ''Studien zur Geschichte Angolas im 16. und 17. Jahrhundert'', Colónia/Alemanha: Köppe, 1996</ref> [[File:Kongo audience.jpg|thumb|પોર્ટુગિઝો દ્વારા કોંગોના રાજવી પરિવારની હત્યા સમયનું ચિત્ર]] == સંદર્ભ == {{reflist}} [[શ્રેણી:દેશ]] [[શ્રેણી:આફ્રિકા]] 5wfv2iqy8ga3nst735t53sawz7weo63 0 98573 903838 789667 2026-08-17T01:52:08Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903838 wikitext text/x-wiki {{Infobox political party | name = જર્મન કામદારોનો રાષ્ટ્રીય સમાજવાદી પક્ષ | logo = [[File:Parteiadler Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (1933–1945).svg|center|170px|Emblem of the National Socialist German Workers' Party]] | colorcode = | foundation = ફેબ્રુઆરી ૨૪, ૧૯૨૦ | ideology = {{plainlist| * [[નાઝીવાદ]] * ''લેબેન્સરોમ'' * પેન-જર્મનવાદ}} | headquarters = બ્રાઉન હાઉઝ, મ્યુનિચ, જર્મની | country = [[જર્મની]] | native_name = Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei | leader1_title = ફ્યુરર | leader1_name = {{plainlist| * એન્ટોન ડ્રેક્ષલર <small>(૧૯૨૦-૧૯૨૧)</small> * [[એડોલ્ફ હિટલર]] <small>(૧૯૨૧-૧૯૪૫)</small> * માર્ટિન બોરમાન <small>(૧૯૪૫)</small>}} | leader2_title = સ્થાપક | leader2_name = એન્ટોન ડ્રેક્ષલર | dissolution = ૧૦ ઓક્ટોબર ૧૯૪૫ | predecessor = જર્મન કામદારોનો પક્ષ | slogan = ''"એક પ્રજા, એક રાષ્ટ્ર, એક નેતા"'' <br> {{small|''"Ein Volk, ein Reich, ein Führer"''}} | newspaper = ''વૉલ્કિશ્ચર બિબાચ્તર'' | student_wing = રાષ્ટ્રીય સમાજવાદી જર્મન વિદ્યાર્થીઓની ચળવળ | youth_wing = હિટલર યુથ * ''ડ્યુશ્ચસ જુન્ગ્વોલ્ક'' * બંડ ડ્યુશ્ચર મૅડેલ | wing1_title = સંસદીય શાખાઓ | wing1 = {{plainlist| * સ્ટર્મબ્તેઇલંગ * શ્ચત્ઝ્સ્તાફ્ફેલ}} | wing2_title = | wing2 = | wing3_title = સ્ત્રી શાખા | wing3 = રાષ્ટ્રીય સમાજવાદી સ્ત્રીઓની ચળવળ | membership = {{plainlist| *૬૦થી ઓછા (૧૯૨૦) *૮.૫&nbsp;મિલિયન (૧૯૪૫){{sfn|McNab|2011|pp=22, 23}}}} | position = જમણેરી<ref name="Davidson">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=JagUZcri3s8C&printsec=frontcover&dq=The+Making+of+Adolf+Hitler:+The+Birth+and+Rise+of+Nazism&hl=en&sa=X&ei=bYqMUtqAEYyg7AbL14C4AQ&ved=0CDIQ6AEwAA#v=onepage&q=241&f=false|title=The Making of Adolf Hitler: The Birth and Rise of Nazism|publisher=University of Missouri Press|author=Davidson, Eugene|pages=241}}</ref><ref name="Orlow">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9a9MRnxtdJgC&printsec=frontcover&dq=The+Nazi+Party+1919-1945:+A+Complete+History&hl=en&sa=X&ei=momMUriAFumN7AawiIDwBg&ved=0CDIQ6AEwAA#v=snippet&q=far%20right&f=false|title=The Nazi Party 1919–1945: A Complete History|publisher=Enigma Books|author=Orlow, Dietrich|pages=29}}</ref> | anthem = <center>''"હોર્સ્ટ-વેસ્સેલ-ગીત"''<br>{{small|"Horst-Wessel-Lied"}}[[File:Песня Хорста Весселя.ogg|200px|Horst-Wessel-Lied]]</center> | colours = {{plainlist| * કાળો, સફેદ, લાલ * બ્રાઉન}} | flag = [[File:Flag of the NSDAP (1920–1945).svg|200px|border|પક્ષ ધ્વજ]] }} '''જર્મન કામદારોનો રાષ્ટ્રીય સમાજવાદી પક્ષ''' પ્રચલિત ટૂંકા નામે '''નાઝી પક્ષ''' એ [[જર્મની]]નો જમણેરી રાજકીય પક્ષ હતો જે ૧૯૨૦ થી ૧૯૪૫ની વચ્ચે સક્રિય હતો,<ref>{{cite book|last=Jones|first=Daniel|author-link=Daniel Jones (phonetician)|year=2003|orig-year=1917|title=English Pronouncing Dictionary|url=https://archive.org/details/englishpronounci0000unse_d4y7|editor-last1=Roach|editor-first1=Peter|editor-last2=Hartmann|editor-first2=James|editor-last3=Setter|editor-first3=Jane|publisher=Cambridge University Press|isbn=3-12-539683-2}}</ref> આ પક્ષે [[નાઝીવાદ]]ની વિચારધારાને ટેકો આપ્યો હતો અને તેનું સમર્થન કર્યું હતું. તેનો પૂર્વગામી પક્ષ, ''જર્મન કામદારોનો પક્ષ'' હતો, જે ૧૯૧૯ થી ૧૯૨૦ સુધી અસ્તિત્વમાં હતો. નાઝી પક્ષ એ જર્મન રાષ્ટ્રવાદી, જાતિવાદી અને લોકશાહી ફ્રીકોર્પ્સની અર્ધલશ્કરી સંસ્કૃતિમાંથી ઉભરી આવ્યો હતો. જેઓ [[પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ]]માં જર્મની વતી અને પછી [[સામ્યવાદ|સામ્યવાદી]] બળવા સામે લડ્યા હતા. નાઝી પક્ષની સ્થાપના જર્મન કામદારોને સામ્યવાદ અને વલ્લિસ્શ રાષ્ટ્રવાદથી દૂર ખેંચી લેવાના સાધન તરીકે કરવામાં આવી હતી. શરૂઆતમાં, નાઝી રાજકીય વ્યૂહરચના એ એન્ટિ-બીગ બિઝનેસ, એન્ટિ-બુર્જિયો અને એન્ટિ-કેપિટલિસ્ટ રેટરિક પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું, જોકે ઔદ્યોગિક સંસ્થાઓના સમર્થનને મેળવવા માટે આવા પાસાંને બાદમાં વિકેન્દ્રીત કરવામાં આવ્યા હતા અને ૧૯૩૦ ના દાયકામાં પક્ષનું ધ્યાન સેમિટિક અને માર્ક્સવાદના વિરોધમાં કેન્દ્રીત કરાયું હતું. == સંદર્ભ == {{reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:જર્મની]] 7r5o2soygwyayc3c85l3da8onztplfh 0 99808 903849 889630 2026-08-17T02:01:24Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903849 wikitext text/x-wiki '''અહમદ રઝા ખાન''' (અરબી : أحمد رضا خان, फारसी : احمد رضا خان, उर्दू : احمد رضا خان, हिंदी : अहमद रजा खान) (૧૪ જૂન ૧૮૫૬ - ૨૮ ઓક્ટોબર ૧૯૨૧), જેમને સામાન્ય રીતે '''ઇમામ અહમદ રઝાખાન બરેલ્વી''' અથવા '''આલા હજરત'''નાં નામે ઓળખવામાં આવે છે. તેઓ એક ઇસ્લામી વિદ્વાન, ન્યાયવાદી, ધર્મવિજ્ઞાની, તપસ્વી, સૂફી અને બ્રિટીશ ભારતમાં એક સુધારક હતા.<ref>{{Cite news|url=https://www.ziaetaiba.com/en/scholar/ala-hazrat-imam-ahmed-raza-khan-barelvi|title=Early Life of Ala Hazrat|last=|first=|date=|work=|access-date=|via=|archive-date=2018-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181111142416/http://www.ziaetaiba.com/en/scholar/ala-hazrat-imam-ahmed-raza-khan-barelvi|url-status=dead}}</ref> તેઓ બરેલવી આંદોલનના સ્થાપક ગણાય છે. <ref>See: He denied and condemned [[Ta'zieh|Taziah]], [[Qawwali]], tawaf of mazar, sada except [[Allah]], women visiting at [[Shrine|Shrines of Sufis]]. * ''Illustrated Dictionary of the Muslim World'' (2011), p. 113. [[Marshall Cavendish]], {{ISBN|9780761479291}} * ''Globalisation, [[Religion]] & Development'' (2011), p. 53. Farhang Morady and İsmail Şiriner (eds.). London: International Journal of Politics and Economics. * Rowena Robinson (2005) ''Tremors of Violence: Muslim Survivors of Ethnic Strife in Western India'', p. 191. [[Thousand Oaks, California|Thousand Oaks]]: [[Sage Publications]], {{ISBN|0761934081}} * Roshen Dalal (2010) ''The Religions of India: A Concise Guide to Nine Major Faiths'', p. 51. Revised edition. [[City of Westminster]]: [[Penguin Books]], {{ISBN|9780143415176}} * [[Barbara D. Metcalf]] (2009) ''Islam in South Asia in Practice'', p. 342. [[Princeton, New Jersey|Princeton]]: [[Princeton University Press]]. * ''The Columbia World Dictionary of Islamism'' (2007), p. 92. Oliver Roy and Antoine Sfeir (eds.), [[New York City|New York]]: [[Columbia University Press]]. * {{cite journal|author=Gregory C. Doxlowski and Usha Sanyal|date=Oct–Dec 1999|title=Devotional Islam and Politics in British India: Ahmad Riza Khan Barelwi and His Movement, 1870–1920|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=119|issue=4|pages=707–709|doi=10.2307/604866|jstor=604866}} * Elizabeth Sirriyeh (1999) ''Sufis and Anti-Sufis: The Defense, Rethinking and Rejection of Sufism in the Modern World'', p. 49. [[London]]: [[Routledge]], {{ISBN|0-7007-1058-2}}.</ref><ref name="journals.cambridge.org">{{cite journal|author=Usha Sanyal|year=1998|title=Generational Changes in the Leadership of the Ahl-e Sunnat Movement in North India during the Twentieth Century|journal=Modern Asian Studies|volume=32|issue=3|pages=635|doi=10.1017/S0026749X98003059}}</ref><ref>{{cite book|title=Faithful Education: Madrassahs in South Asia|url=https://archive.org/details/faithfuleducatio0000riaz|last=Riaz|first=Ali|date=2008|publisher=Rutgers University Press|isbn=978-0-8135-4345-1|location=New Brunswick, NJ|page=[https://archive.org/details/faithfuleducatio0000riaz/page/n92 75]|quote="The emergence of Ahl-e-Sunnat wa Jama'at ... commonly referred to as Barelvis, under the leadership of Maulana Ahmed Riza Khan (1855–1921) ... The defining characteristic ... is the claim that it alone truly represents the ''sunnah'' (the Prophetic tradition and conduct), and thereby the true Sunni Muslim tradition."|authorlink=Ali Riaz}}</ref> એહમદ રઝાખાને ઇસ્લામી કાનૂન,ધર્મ,દર્શન,વિજ્ઞાન અને શાયરી (જેમાં પયગંબર મોહમ્મદની સ્તુતિ કરતી રચનાઓ જેને "નાત" કહેવામાં આવે છે )જેવા વિવિધ વિષયો ઉપર ઘણુબધું લખ્યું છે. == કાર્ય == અહમદ રઝાખાને અરબી,ફારસી અને ઉર્દૂમાં ગ્રંથો લખ્યા જેમાં ત્રીસ ભાગમાં ફતવાઓનું સંકલન "ફતાવા રઝ્વીયાહ" અને પવિત્ર [[કુરાન]] નું અનુવાદ અને સ્પષ્ટીકરણ " કન્ઝુલ ઈમાન" નો સમાવેશ થાય છે.એમના કેટલાક ગ્રંથોનું અનુવાદ યુરોપિયન અને દક્ષિણ એશિયાની કેટલીક ભાષાઓમાં થયું છે. <ref>Skreslet, Paula Youngman, and Rebecca Skreslet. (2006). [https://books.google.com/books?id=E2wqYq2299YC&pg=PA232 ''The Literature of Islam: A Guide to the Primary Sources in English Translation'']. Rowman & Littlefield. {{ISBN|978-0-8108-5408-6}}</ref><ref name="auto">''Maarif Raza'', Karachi, Pakistan. Vol.29, Issue 1–3, 2009, pages 108–09</ref> === કન્ઝુલ ઈમાન === કન્ઝુલ ઈમાન (ઉર્દૂ અને અરબી : کنزالایمان) અહમદ રઝાખાન દ્વારા કુરાનનો અનુવાદ ઉર્દૂ ભાષામાં છે. આ અનુવાદ સુન્ની ઇસ્લામમાં હનફી સંપ્રદાયના ન્યાયશાસ્ત્ર સાથે સંલગ્ન છે<ref name="SkresletSkreslet2006">{{cite book|author1=Paula Youngman Skreslet|author2=Rebecca Skreslet|date=2006|title=The Literature of Islam: A Guide to the Primary Sources in English Translation|url=https://books.google.com/books?id=E2wqYq2299YC&pg=PA232|publisher=Rowman & Littlefield|pages=232–|isbn=978-0-8108-5408-6}}</ref> અને ભારતીય ઉપખંડમાં વ્યાપક રીતે વંચાતું સંસ્કરણ છે. પાછળથી આનો અનુવાદ અંગ્રેજી, હિન્દી, બંગાળી, ડચ, તુર્કી, સિંધી, ગુજરાતી અને પશ્તોમાં કરવામાં આવ્યો. <ref name="auto" /> === ફતાવા રઝ્વીયાહ === [[ચિત્ર:Fatawarazavia.jpg|thumb|फतवा रजावियाह]] અલ ફતાવા એ રઝ્વીયાહ વિભિન્ન મુદ્દાઓ વિષે ઇસ્લામી નિર્ણયો બાબતનો ગ્રંથ છે. <ref>{{cite web|url=http://www.milligazette.com/news/4249-jamia-rizvia-of-bareilly-to-be-upgraded-to-a-university|title=Jamia Rizvia of Bareilly to be upgraded to a university|work=milligazette.com|access-date=2018-12-06|archive-date=2018-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113193948/http://www.milligazette.com/news/4249-jamia-rizvia-of-bareilly-to-be-upgraded-to-a-university|url-status=dead}}</ref><ref name="Noorie2008">{{cite book|author=Maulana Shakir Noorie|title=What is Sacrifice?: Qurbani kya hai?|url=https://books.google.com/books?id=IbmMBAAAQBAJ&pg=PA12|date=10 October 2008|publisher=Sunni|pages=12–|id=GGKEY:G6T13NU1Q2T}}</ref> ૩૦ ખંડોમાં આ ગ્રંથ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો છે.૨૨૦૦૦ પૃષ્ઠોમાં ધર્મ,વ્યાપાર,યુદ્ધ અને લગ્ન તથા દૈનિક સમસ્યાઓ નો ઉકેલ દર્શાવવામાં આવ્યા છે. <ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/uttar-pradesh/bareilly-city-dargah-ala-hazrat-fatva-razabia-is-encyclopedia-of-fatvas-11887041.html|title=Dargah Ala Hazrat: Fatva Razabia is encyclopedia of Fatvas|date=18 December 2014|work=jagran}}</ref><ref name="Singh2012">{{cite book|author=David Emmanuel Singh|title=Islamization in Modern South Asia: Deobandi Reform and the Gujjar Response|url=https://books.google.com/books?id=upk5AgAAQBAJ&pg=PA32|year=2012|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-1-61451-246-2|pages=32–}}</ref> === હદાઈકે બખ્શીસ === [[ચિત્ર:Hadaikebakshish.gif|thumb|હદાઈકે બખ્શિશ ]] એમણે પયગંબર [[મુહમ્મદ]]ની પ્રશંસામાં સ્તુતિ કાવ્યો જેને અરબીમાં "નાત" કહેવામાં આવે છે, એની રચનાઓ કરી અને વર્તમાન કાળમાં એના વિષે ચર્ચા કરી. <ref name="Netton2013">{{cite book|author=Ian Richard Netton|title=Encyclopaedia of Islam|url=https://books.google.com/books?id=bYtmAgAAQBAJ&pg=PA88|date=19 December 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-17960-1|pages=88–}}</ref> આ નાતો નો સંગ્રહ " હદાઈકે બક્ષિસ" છે. <ref>{{cite web|url=http://bookslibrary.net/details.php?book_id=606&book=sharah-hadaiq-e-bakhshish|title=sharah hadaiq e bakhshish - Books Library - Online School - Read - Download - eBooks - Free - Learning - Education - School - College - University - Guide - Text Books - Studies|first=Muhammad Shahrukh|last=Raza|publisher=|access-date=24 November 2016|archive-date=15 એપ્રિલ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170415175129/http://bookslibrary.net/details.php?book_id=606&book=sharah-hadaiq-e-bakhshish|url-status=dead}}</ref> એમણે લખેલી રચનાઓ મુસલમાનો મસ્જીદમાં ખાસ કરીને શુક્રવારની નમાઝ પછી પઢે છે.જેમાં સૌથી પ્રસિદ્ધ "મુસ્તફા જાને રહમત પે લાખો સલામ " છે.એમણે પયગંબર સાહેબ ઉપરાંત કેટલાક સંતો વિષે પણ સ્તુતિ કાવ્યો લખ્યા છે. <ref>{{cite web|url=http://wulfrunasufiassociation.com/articles/other-authors/salaam-by-imam-ahmed-raza-khan/|title=Salaam by Imam Ahmed Raza Khan|date=19 December 2007|publisher=|access-date=24 November 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.iqra.net/Salaams/salaams7.html|title=Salaam by Imam Ahmed Raza Khan|first=Siddiq Osman|last=Noormuhammad|publisher=|access-date=24 November 2016|archive-date=24 એપ્રિલ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424195851/http://www.iqra.net/Salaams/salaams7.html|url-status=dead}}</ref> ==સંદર્ભ== {{reflist}} [[શ્રેણી:ધાર્મિક વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:ધાર્મિક સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી:૧૯૨૧માં મૃત્યુ]] hl23nep5fgsmn058mk3icmx32rl9pe6 0 101232 903821 766785 2026-08-17T01:32:23Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903821 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian political party |party_name=રાષ્ટ્રીય જનતા પાર્ટી |party_logo= |abbreviation=RJP |foundation=૧૯૯૫ |dissolution=૧૯૯૭ |founder=[[શંકરસિંહ વાઘેલા]] |chairman=[[દિલીપ પરીખ]] |leader=શંકરસિંહ વાઘેલા |president=શંકરસિંહ વાઘેલા |merged=[[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]] |ideology= |position= |eci=સ્થાનિક પક્ષ |national_convener= |colours= |symbol= |website= }} '''રાષ્ટ્રીય જનતા પાર્ટી''' [[ગુજરાત]], [[ભારત]]નો એક રાજનૈતિક પક્ષ હતો. તે [[ભારતીય જનતા પાર્ટી|ભારતીય જનતા પક્ષ]]થી છુટું પડેલ એક વિભાજક જૂથ હતું. આ પક્ષ [[શંકરસિંહ વાઘેલા]] અને [[દિલીપ પરીખ]]ની આગેવાની હેઠળ સ્થપાયો હતો. તે પક્ષ અને તેના નેતાઓ પાછળથી [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ]]માં વિલિન થયા હતા.<ref>{{Cite web|url=https://gujaratvidhansabha.wordpress.com/tag/rashtriya-janata-party/|title=Rashtriya Janata Party {{!}} Gujarat Vidhansabha|language=en|access-date=2019-01-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/states/story/19980316-bjp-bounces-back-in-gujarat-after-giving-rjp-and-congress-a-drubbing-825936-1998-03-16|title=BJP bounces back in Gujarat after giving RJP and Congress a drubbing|last=MAHURKAR|first=UDAY|date=|website=India Today|publisher=|language=en|access-date=2019-01-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.angelfire.com/in/jalnews/017992.html|title=From Jal Khambata|website=www.angelfire.com|access-date=2019-01-22}}</ref> ૧૯૯૫ માં, ભાજપે ૧૮૨ સભ્યોની [[ગુજરાત વિધાનસભા|વિધાનસભા]]માંથી ૧૨૧ વિધાનસભ્યોની બહુમતી પ્રાપ્ત કરી હતી, તેમણે શંકરસિંહ વાઘેલાને તેમના નેતા તરીકે પસંદ કર્યા હતાં. કહેવાય છે કે [[નરેન્દ્ર મોદી]]એ વાઘેલા કરતાં [[કેશુભાઈ પટેલ]]ની પસંદગી પર ભાર મુક્યો હતો અને આવનારી ઘટનાઓ માટે જવાબદાર હતા. જો કે, ભાજપના નેતૃત્વએ કેશુભાઈ પટેલને મુખ્યમંત્રી તરીકે સ્થાપિત કર્યા હતા ત્યાર બાદ વાઘેલાનું સમર્થન ધીરે ધીરે ઓછું થતું ગયું. સપ્ટેમ્બર ૧૯૯૫ માં, વાઘેલાએ ૪૭ ધારાસભ્યોના ટેકા સાથે ભાજપના નેતાગીરી સામે બળવો કર્યો હતો.<ref name="Nag">{{Cite book|title=The NaMo Story - A Political Life|url=https://archive.org/details/namostorypolitic0000nagk|last=Nag|first=Kingshuk|publisher=Roli Books|year=2013|isbn=978-8174369383|pages=[https://archive.org/details/namostorypolitic0000nagk/page/62 62]-65}}</ref> મે ૧૯૯૬ની [[લોક સભા]]ની ચૂંટણીમાં વાઘેલાએ [[ગોધરા]] બેઠક ગુમાવી, અને ટૂંક સમયમાં જ [[સુરેશભાઈ મહેતા]]ની સરકારને પાડી અને તેમના ટેકેદારો સાથે તેમણે [[ભારતીય જનતા પાર્ટી]]ને છોડી દીધી. તેમણે રાષ્ટ્રીય જનતા પાર્ટી નામની પોતાની પાર્ટી શરૂ કરી અને ઓક્ટોબર ૧૯૯૬માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના ટેકા સાથે મુખ્ય પ્રધાન બન્યા. તેમણે ૧૯૯૭ ની શરૂઆતમાં [[રાધનપુર]] બેઠક પરથી ગુજરાત વિધાનસભાની પેટા-ચૂંટણી જીતી હતી. પરંતુ છેવટે તેમણે ઓક્ટોબર ૧૯૯૭માં ગુજરાતમાં ચાલુ રાજકીય અસ્થિરતા દરમિયાન મુખ્યમંત્રી તરીકે રાજીનામું આપ્યું હતું અને તેમના સાથી બળવાખોર ભૂતપૂર્વ ભાજપના ધારાસભ્ય [[દિલીપ પરીખ]] વાઘેલાના અનિચ્છા આશીર્વાદ સાથે મુખ્યમંત્રી બન્યા હતા. પરીખની સરકાર પણ લાંબા સમય સુધી ચાલતી નહીં અને ૧૯૯૮માં [[ગુજરાત વિધાનસભા]] માટે નવી ચૂંટણીઓની ઘોષણા થઈ. વાઘેલા આ ચૂંટણી લડ્યા નહીં. તેમણે તેમના નવા પક્ષને ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસમાં વિલિન કરી દીધો.<ref>{{Cite web|url=https://eci.gov.in/|title=Election Commission of India|website=Election Commission of India|language=en-IN|access-date=2019-01-22}} </ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/vaghela-recalls-the-miles-he-journeyed-with-modi/article6083017.ece|title=Vaghela recalls the miles he journeyed with Modi|last=Gaikwad|first=Rahi|date=2014-06-05|newspaper=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2019-01-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/report-5-things-narendra-modi-s-friend-turned-foe-shankersinh-vaghela-said-about-the-prime-minister-designate-at-the-gujarat-assembly-special-session-1990289|title=5 things Narendra Modi's friend turned foe Shankersinh Vaghela said about the Prime Minister designate at the Gujarat Assembly special session|date=2014-05-21|website=dna|language=en|access-date=2019-01-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/assembly/modi-vs-keshubhai-vs-vaghela-the-rss-connection-507742|title=Modi vs Keshubhai vs Vaghela: The RSS connection|website=NDTV.com|access-date=2019-01-22}} </ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:ગુજરાતનું રાજકારણ]] 6oncxxjx1cac6lujbhcytnieztvfm91 0 107222 903841 836951 2026-08-17T01:54:45Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903841 wikitext text/x-wiki {{Short description}} '''ઇસ્લામિક આતંકવાદ''', '''ઇસ્લામવાદી આતંકવાદ''' અથવા '''કટ્ટરપંથી ઇસ્લામિક આતંકવાદ''' એ હિંસક ઇસ્લામવાદીઓ દ્વારા કરાયેલા નાગરિકો સામે [[આતંકવાદ|આતંકવાદી]] કૃત્ય છે જેઓ સાંપ્રદાયિક પ્રેરણા માટે કર્યા હોવાનો દાવો કરે છે.<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/154707857|title=The Oxford encyclopedia of the Islamic world|date=2009|publisher=Oxford University Press|others=Esposito, John L.|isbn=9780195305135|location=New York, N.Y.|oclc=154707857}}</ref>{{Criticism of religion sidebar}}ઇસ્લામિક આતંકવાદને કારણે થતી સૌથી મોટી સંખ્યામાં ઇરાક અને [[અફઘાનિસ્તાન]], નાઇજિરિયા, [[પાકિસ્તાન]] અને સીરિયામાં જાનહાનિ થઈ છે.<ref>{{Cite web|url=http://economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2015/11/Global-Terrorism-Index-2015.pdf|title=Global Terrorism Index Report 2015|date=November 2015|publisher=Institute for Economics & Peace|page=10|access-date=October 5, 2016|archive-date=ફેબ્રુઆરી 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207153725/http://economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2015/11/Global-Terrorism-Index-2015.pdf|url-status=dead}}</ref> વૈશ્વિક આતંકવાદ અનુક્રમણિકા ૨૦૧૬ મુજબ, ૨૦૧૫ માં ચાર ઇસ્લામિક ઉગ્રવાદી જૂથો આતંકવાદથી થતા ૭૪% મૃત્યુ માટે જવાબદાર હતા: આઈએસઆઈએસ, બોકો હરામ, [[તાલિબાન]] અને અલ-કાયદા.<ref name="GTI2016-4">{{Cite book|url=http://economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2016/11/Global-Terrorism-Index-2016.2.pdf|title=Global Terrorism Index 2016|date=2016|publisher=Institute for Economics and Peace|page=4|access-date=14 December 2016|archive-date=17 નવેમ્બર 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117233155/http://economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2016/11/Global-Terrorism-Index-2016.2.pdf|url-status=dead}}</ref> આશરે ૨૦૦૦ થી વધુ ઘટનાઓ વૈશ્વિક સ્તરે આવી છે, જે ફક્ત આફ્રિકા અને એશિયાના મુસ્લિમ બહુમતીવાળા રાજ્યોને જ નહીં, પણ [[રશિયા]], ઑસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા, [[ઈઝરાયલ|ઇઝરાઇલ]], [[ભારત]], [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] અને યુરોપિયન યુનિયનના દેશોને પણ અસર કરે છે. આવા હુમલાઓએ મુસ્લિમો અને બિન-મુસ્લિમોને નિશાન બનાવ્યા છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/aug/24/isis-ideology-islamic-militants-british-appeal-iraq-syria|title=Isis: a contrived ideology justifying barbarism and sexual control|last=Siddiqui|first=Mona|authorlink=Mona Siddiqui|date=August 23, 2014|website=The Guardian|archive-url = https://web.archive.org/web/20140824131118/http://www.theguardian.com/commentisfree/2014/aug/24/isis-ideology-islamic-militants-british-appeal-iraq-syria|archive-date=August 24, 2014|dead-url=unfit|access-date=January 7, 2015}}</ref> ઘણાં પ્રભાવિત મુસ્લિમ બહુમતીવાળા પ્રદેશોમાં, આતંકવાદીઓને સશસ્ત્ર, સ્વતંત્ર પ્રતિકાર જૂથો,<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2014/nov/01/kurdish-peshmerga-kobani-isis-syria|title=Kurdish peshmerga forces arrive in Kobani to bolster fight against Isis|last=Constanze Letsch|website=The Guardian|access-date=7 January 2015}}</ref> રાજ્યના કલાકારો અને તેમના પ્રોક્સી દ્વારા મળ્યા છે, અને અન્યત્ર અગ્રણી ઇસ્લામિક વ્યકિતઓ દ્વારા નિંદા કરવામાં આવ્યા છે.<ref name="kurzman">{{Cite web|url=http://kurzman.unc.edu/islamic-statements-against-terrorism/|title=Islamic Statements Against Terrorism|last=Charles Kurzman|authorlink=Charles Kurzman|publisher=UNC.edu|access-date=Jan 31, 2017}}</ref><ref name="australia.to">{{Cite web|url=http://www.opendemocracy.net/article/al-qaida-today-the-fate-of-a-movement|title=Al-Qaida today: a movement at the crossroads|last=Fawaz A. Gerges|authorlink=Fawaz Gerges|website=openDemocracy|archive-url = https://web.archive.org/web/20141025152045/https://www.opendemocracy.net/article/al-qaida-today-the-fate-of-a-movement|archive-date=25 October 2014|url-status = dead|access-date=7 January 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.nationalreview.com/article/388593/moderate-muslims-stand-against-isis-christine-sisto|title=Moderate Muslims Stand against ISIS|last=Christine Sisto|website=National Review Online|access-date=7 January 2015}}</ref> ઇસ્લામિક ઉગ્રવાદી જૂથો દ્વારા નાગરિકો પરના હુમલાઓ માટે આપેલ જસ્ટિફિકૅશન એ [[કુરાન]], [[હદીસ]],<ref name="holbrook1">{{Cite journal|last=Holbrook|first=Donald|date=2010|title=Using the Qur'an to Justify Terrorist Violence|journal=Perspectives on Terrorism|publisher=Terrorism Research Initiative and [[Centre for the Study of Terrorism and Political Violence]]|volume=4|issue=3}}</ref> અને શરિયા કાયદાના આત્યંતિક અર્થઘટનથી આવે છે. આમાં મુસ્લિમો (ખાસ કરીને અલ-કાયદા દ્વારા) વિરુદ્ધ બિનમુસ્લિમો માટે સશસ્ત્ર [[જિહાદ|જેહાદ]] દ્વારા બદલો શામેલ છે;<ref name="Wiktorowicz-2003">{{Cite journal|last=Wiktorowicz|first=Quintan|last2=Kaltner|first2=John|date=Summer 2003|title=KILLING IN THE NAME OF ISLAM: AL-QAEDA'S JUSTIFICATION FOR SEPTEMBER 11|url=https://www.aclu.org/files/fbimappingfoia/20111110/ACLURM001177.pdf|journal=Middle East Polic|volume=X|issue=2|pages=85–90|access-date=12 August 2019}}</ref> એવી માન્યતા છે કે ઘણા નાસ્તિક થયેલા મુસ્લિમો અને ખરેખર અશ્રદ્ધાળુઓ ([[કાફિર]]) ની હત્યા કરવી જરૂરી છે કારણ કે તેઓએ ઇસ્લામિક કાયદાનું ઉલ્લંઘન કર્યું છે ; શરિયા કાયદો સ્થાપિત કરીને ઇસ્લામને પુન:સ્થાપિત અને શુદ્ધ કરવાની જરૂર છે, ખાસ કરીને ખલીફાને [[ઇસ્લામિક આક્રમણો|ઇસ્લામિક]] રાજ્ય (ખાસ કરીને આઇએસઆઈએસ ) તરીકે પુન:સ્થાપિત કરીને;<ref name="what-isis-really-wants">{{Cite news|url=https://www.theatlantic.com/features/archive/2015/02/what-isis-really-wants/384980/|title=What ISIS Really Wants|date=15 February 2015|access-date=19 February 2015|work=The Atlantic|last=Wood|first=Graeme}}</ref> શહાદતનો મહિમા અને સ્વર્ગીય પુરસ્કારો;<ref name="holbrook2">{{Cite book|title=The Al-Qaeda Doctrine|url=https://archive.org/details/alqaedadoctrinef0000holb|last=Holbreook|first=Donald|date=2014|publisher=[[Bloomsbury Publishing]]|isbn=978-1623563141|location=London|pages=30ff, 61ff, 83ff}}</ref> અન્ય તમામ ધર્મો પર ઇસ્લામની સર્વોચ્ચતા કરવાનો પ્રયાસ છે. [નોંધ 1] "ઇસ્લામિક આતંકવાદ" શબ્દનો ઉપયોગ વિવાદિત છે. પશ્ચિમી રાજકીય ભાષણમાં તેને વિવિધ રીતે "પ્રતિ-ઉત્પાદક", "ખૂબ રાજકીયકૃત, બૌદ્ધિક રીતે સ્પર્ધાત્મક" અને "સમુદાયના સંબંધોને નુકસાનકારક" કહેવામાં આવે છે.<ref name="Jackson2007">{{Cite journal|last=Jackson|first=Richard|year=2007|title=Constructing Enemies: 'Islamic Terrorism' in Political and Academic Discourse|journal=Government and Opposition|volume=42|issue=3|pages=394–426|doi=10.1111/j.1477-7053.2007.00229.x|issn=0017-257X}}</ref> અન્ય લોકોએ આ શબ્દ "સ્વ-દગો", "પૂર્ણ વિકસિત સેન્સરશીપ" અને "બૌદ્ધિક અપ્રમાણિકતા" ના કૃત્ય તરીકે ઉપયોગ કરવાના ઇનકારની નિંદા કરી છે.<ref>{{Cite journal|last=Fund|first=John|date=12 June 2016|title=Obama Would Rather Declare War on the English Language than Speak of Islamic Terrorism|url=http://www.nationalreview.com/article/436507/orlando-attack-was-islamic-terrorism-obama-still-refuses-name-it|journal=National Review|access-date=8 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://thefederalist.com/2016/04/04/4-things-to-know-about-obama-censoring-the-words-islamist-terrorism/|title=4 Problems With Obama Censoring 'Islamist Terrorism'|last=Oprea|first=Megan G.|date=4 April 2016|website=The Federalist|access-date=8 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://thefederalist.com/2016/06/20/obama-admin-deletes-isis-references-from-orlando-911-calls/|title=Obama Admin Deletes ISIS References From Orlando 911 Calls|last=Terrorism|date=20 June 2016|website=The Federalist}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.dailytelegraph.com.au/rendezview/why-cant-we-talk-frankly-about-islamic-terrorism/news-story/3d27bc22b4d3044c6d6afba794563e87|title=Why can't we talk frankly about Islamic terrorism?|agency=Daily Telegraph|date=18 July 2016|access-date=8 August 2019}}</ref> == સંદર્ભ == [[શ્રેણી:ઇસ્લામ]] 1y8er20v0ajz3rc8vjr1nex6drbeceg 0 107397 903859 833625 2026-08-17T02:18:37Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903859 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |reign = ઈ.સ.પૂ ૨૦૨–૧૯૫ |religion = [[બૌદ્ધ]]{{cn|date=September 2019}} |predecessor =[[શાલીશુક્લા]] |successor = [[શતાધવાન]] |succession = ૭મો મૌર્ય શાસક |dynasty = [[મૌર્ય સામ્રાજ્ય|મૌર્ય]] }} {{મૌર્ય સામ્રાજ્ય}} '''દેવવર્મન''' એ મૌર્ય રાજવંશનો એક શાસક હતો. તેનો શાસનકાળ ઈ.સ.પૂ. ૨૦૨-૧૯૫ નો રહ્યો. પુરાણો પ્રમાણે તે [[શાલીશુક્લા]]નો ઉત્તરાધિકારી બન્યો અને સાત વર્ષ સુધી શાસન કર્યું. તેના બાદ [[શતાધવાન]] તેનો ઉત્તરાધિકારી બન્યો.<ref name=thapar>{{cite book|last1=Thapar|first1=Romila|title=Aśoka and the decline of the Mauryas|url=https://archive.org/details/asokadeclineofma0000thap|date=1998|publisher=Oxford University Press|location=Delhi|isbn=0-19-564445-X|pages=[https://archive.org/details/asokadeclineofma0000thap/page/182 182]–183|edition=2nd}}</ref> ==સંદર્ભ== {{reflist}} [[શ્રેણી:મૌર્ય રાજવંશ]] mthlbyrwuecx0hn3of2rx57eonki5bt 0 109480 903807 836679 2026-08-17T00:59:24Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903807 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Tesla Sarony.jpg|thumb|નિકોલા ટેસ્લા]] '''નિકોલા ટેસ્લા''' ( {{IPAc-en|ˈ|t|ɛ|s|l|ə}} ; <ref name=":0">[http://www.dictionary.com/browse/tesla "Tesla"]. ''Random House Webster's Unabridged Dictionary''.</ref> {{IPA-sh|nǐkola têsla|lang}} ; ૧૦ જુલાઈ ૧૮૫૬ &nbsp; - ૭ જાન્યુઆરી ૧૯૪૩) એક સર્બિયન-અમેરિકન {{Sfn|Burgan|2009}} <ref>{{Cite news|title=Electrical pioneer Tesla honoured|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/5167054.stm|work=BBC News|access-date=20 May 2013|date=10 July 2006}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.rferl.org/content/tesla-remains-sparking-devil-worship-in-belgrade/27062700.html|title=No, Nikola Tesla's Remains Aren't Sparking Devil Worship In Belgrade|date=9 June 2015|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty}}</ref> શોધક, [[વિદ્યુત ઇજનેરી|વિદ્યુત અભિયંતા]], [[મિકેનિકલ એન્જિનિયરિંગ|યાંત્રિક અભિયંતા]] અને ભાવિવાદી હતા, કે જે આધુનિક અલ્ટરનૅટિવ કરંટ (એસી) વીજળી સિસ્ટમની રચનામાં તેમના યોગદાન માટે જાણીતા છે. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=soSsLATmZnkC|title=Comprehensive Dictionary of Electrical Engineering 1999|last=Laplante|first=Phillip A.|publisher=Springer|year=1999|isbn=978-3-540-64835-2|page=635}}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == ઑસ્ટ્રિયન સામ્રાજ્યમાં જન્મેલા અને ઉછરેલા ટેસ્લાએ ડિગ્રી પ્રાપ્ત કર્યા વિના ૧૮૭૦ ના દાયકામાં ઇજનેરી અને ભૌતિકશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યો અને ૧૮૮૦ ના દાયકાની શરૂઆતમાં ટેલિફોનીમાં અને નવા ઇલેક્ટ્રિક પાવર ઉદ્યોગમાં કોંટિનેંટલ એડિસનમાં કામ કરવાનો વ્યવહારિક અનુભવ મેળવ્યો. તેમણે ૧૮૮૪ માં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]<nowiki/>માં સ્થળાંતર કર્યું, જ્યાંના તે પ્રાકૃતિક નાગરિક બન્યાં. તેમણે ન્યુ યોર્ક સિટીમાં એડિસન મશીન વર્ક્સમાં ટૂંકા ગાળા માટે કામ કર્યું. તેમના વિચારોને નાણાં આપવા અને બજારમાં લાવવા ભાગીદારોની સહાયથી ટેસ્લાએ ન્યુ યોર્કમાં પ્રયોગશાળાઓ અને કંપનીઓ સ્થાપિત કરી, જેમાં વિદ્યુત અને યાંત્રિક ઉપકરણોની શ્રેણી વિકસાવવામાં આવી. તેમની વૈકલ્પિક વર્તમાન (એસી) ઇન્ડક્શન મોટર અને સંબંધિત પોલિફેસ એ.સી. પેટન્ટ્સ, જેને ૧૮૮૮ માં વેસ્ટિંગહાઉસ ઇલેક્ટ્રિક દ્વારા લાઇસન્સ આપવામાં આવ્યું હતું, તેના તેમને ખૂબ જ નાણાં મળ્યા અને તે પોલિફેસ સિસ્ટમનો પાયો બની ગયો જે આખરે કંપની બજારમાં આવ્યો.<ref name=":0" /> == શોધો == તેમણે પેટન્ટ અને માર્કેટ કરી શકે તેવી શોધનો વિકાસ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. ટેસ્લાએ મિકેનિકલ ઓસિલેટર / જનરેટર્સ, ઇલેક્ટ્રિકલ ડિસ્ચાર્જ ટ્યુબ્સ અને પ્રારંભિક એક્સ-રે ઇમેજિંગ સાથેના ઘણા પ્રયોગો કર્યા. તેમણે વાયરલેસ નિયંત્રિત હોડી પણ બનાવી હતી, જે પ્રદર્શિત કરવામાં આવેલી પ્રથમ હોડી હતી. ટેસ્લા એક શોધક તરીકે જાણીતા બન્યા હતા અને તેમની પ્રયોગશાળાઓમાં હસ્તીઓ અને શ્રીમંત સમર્થકો માટે તેમની સિદ્ધિઓ દર્શાવતા હતા અને જાહેર પ્રવચનોમાં તેમની પ્રદર્શની માટે જાણીતા હતા. ૧૮૯૦ ના દાયકા દરમિયાન ટેસ્લાએ ન્યુ યોર્ક અને કોલોરાડો સ્પ્રિંગ્સમાં તેના ઉચ્ચ-વોલ્ટેજ, ઉચ્ચ-આવર્તન શક્તિ પ્રયોગોમાં વાયરલેસ લાઇટિંગ અને વિશ્વવ્યાપી વાયરલેસ ઇલેક્ટ્રિક પાવર વિતરણ માટેના તેમના વિચારોને આગળ ધપાવ્યા. ૧૮૯૩માં તેમણે તેમના ઉપકરણો સાથે વાયરલેસ સંદેશાવ્યવહારની સંભાવના વિશે ઘોષણાઓ કરી. ટેસ્લાએ તેમના અધૂરા વોર્ડનક્લિફ ટાવર પ્રોજેક્ટ, ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ વાયરલેસ કમ્યુનિકેશન અને પાવર ટ્રાન્સમીટરમાં આ વિચારોને વ્યવહારિક ઉપયોગમાં લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ તે પૂર્ણ થાય તે પહેલાં ભંડોળ મળ્યું નહીં. <ref name="tsteslatower">{{Cite web|url=http://www.teslasociety.com/teslatower.htm|title=Tesla Tower in Shoreham, Suffolk County (Long Island), 1901–17) meant to be the "World Wireless" Broadcasting system|publisher=Tesla Memorial Society of New York|access-date=3 June 2012}}</ref> == મૃત્યુ અને સમ્માન == વૉર્ડનક્લિફ પછી ટેસ્લાએ ૧૯૧૦ અને ૧૯૨૦ ના ગાળામાં સફળતાની વિવિધ ડિગ્રી સાથે વિવિધ આવિષ્કારોનો પ્રયોગ કર્યો. તેના મોટાભાગના નાણાં ખર્ચ્યા પછી, ટેસ્લા ન્યૂ યોર્કની હોટલોની શ્રેણીમાં રહેતા હતા. જાન્યુઆરી ૧૯૪૩માં તેમનું ન્યુ યોર્ક સિટીમાં અવસાન થયું. <ref>{{Cite book|title=Marconi and Tesla: Pioneers of Radio Communication|url=https://archive.org/details/marconiteslapion0000oshe|last=O'Shei|first=Tim|publisher=MyReportLinks.com Books|year=2008|isbn=978-1-59845-076-7|page=[https://archive.org/details/marconiteslapion0000oshe/page/n109 106]}}</ref> જ્યારે વજન અને માપના પર જનરલ કોન્ફરન્સ થઈ ત્યારે તેમના માનમાં [[ચુંબકીય ક્ષેત્ર|ચુંબકીય પ્રવાહ ઘનતાના]] એસઆઈ એકમનું નામ ટેસ્લા આપવામાં આવ્યું. <ref>{{Cite web|url=http://www.teslasociety.com/mri_digest.htm|title=Welcome to the Tesla Memorial Society of New York Website|publisher=Tesla Memorial Society of New York|access-date=3 June 2012}}</ref> ૧૯૯૦ ના દાયકાથી ટેસ્લાની લોકપ્રિય રુચિમાં પુનરુત્થાન આવ્યું છે. <ref>{{Harvard citation no brackets|Van Riper|2011}}</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:વૈજ્ઞાનિક]] [[શ્રેણી:૧૯૪૩માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:અમેરિકન વ્યક્તિત્વ]] biwcvrtp7g1wce7j3zqrmxw5118quyt 0 109824 903879 895036 2026-08-17T02:43:52Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903879 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:SirkapJainTemple.JPG|thumb| સરકાપ ખાતેનું જૈન મંદિર, હાલના તક્ષશિલા, [[પંજાબ (પાકિસ્તાન)|પંજાબ]], [[પાકિસ્તાન]] નજીક ]] '''પાકિસ્તાનમાં જૈન ધર્મ''' નો વ્યાપક વારસો અને ઇતિહાસ છે, જો કે [[જૈન ધર્મ|જૈનો]] આજે તે દેશમાં ખૂબ નાનો સમુદાય બનાવે છે. તક્ષશિલા, પંજાબ થી લઈને સિંધ સુધી જૈન મંદિરો આવેલા છે; પણ મોટા ભાગનાં ખરાબ પરીસ્થિતિમાં છે. == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Shrine_of_Vijayanandsuri_Atmaramji_Gujranwala.jpg|thumb| ગુજરાનવાલામાં વિજયાનંદસૂરિનું સ્મારક કે જે હવે પોલીસ સ્ટેશન તરીકે વપરાય છે. ]] દેશભરમાં અનેક પ્રાચીન જૈન મંદિરો પથરાયેલા છે. બાબા ધરમદાસ એક પવિત્ર વ્યક્તિ હતા, જેમની સમાધિ આજે [[પંજાબ (પાકિસ્તાન)|પંજાબ, પાકિસ્તાનના]] સિયાલકોટ શહેરની નજીક, પાસરુરમાં કૃષિ મુખ્ય કાર્યાલયની પાછળ દેવકા નામની ખાડીની કાંઠે સ્થિત છે. પ્રદેશના બીજા એક જૈન સંત વિજયાનંદસૂરિ હતા કે જેમની સમાધિ હજુ પણ ગુજરાનવાલામાં આવેલી છે.<ref name="Khalid">{{Cite news|url=http://www.dawn.com/news/1282025/|title=Sacred geography: Why Hindus, Buddhist, Jains, Sikhs should object to Pakistan being called hell|first=Haroon|last=Khalid|date=4 September 2016|access-date=4 September 2016|work=Dawn}}</ref> == ભાબરા == '''ભાબરા''' કે '''ભાભરા''' એ પંજાબનો એક પ્રાચીન વેપારી સમુદાય છે જે મુખ્યત્વે [[જૈન ધર્મ|જૈન ધર્મનું]] પાલન કરે છે.<ref>Final Report of Revised Settlement, Hoshiarpur District, 1879-84 By J. A. L. Montgomery, p. 35</ref><ref>Census of India, 1901 By India Census Commissioner, Sir Herbert Hope Risley, p. 137-140</ref> ભાબરાઓનું મૂળ ગૃહ ક્ષેત્ર હવે પાકિસ્તાનમાં છે. જ્યારે વ્યવહારીક રીતે બધા ભાબરાઓ પાકિસ્તાન છોડી ગયા છે, ઘણા શહેરોમાં હજી પણ ભાબરાઓના નામના વિભાગો છે. * સિયાલકોટ : અહીંના બધા જૈન ભાબરા હતા અને મુખ્યત્વે સિયાલકોટ અને પસારુરમાં રહેતા હતા. સરાઇ ભાબ્રિયન અને ભબ્રીઆન વાલા વિસ્તારોના નામ તેમના નામે છે. ભારતના ભાગલા પહેલા અહીં અનેક જૈન મંદિરો હતા.<ref>Gazetteer of the Sialkot District, 1920 - Page 51</ref> * પસરુર : પસરુરનો વિકાસ જૈન જમીનદારે કર્યો હતો, જેને રાજા માનસિંહ દ્વારા જમીન આપવામાં આવી હતી. બાબા ધરમદાસ તે જમીનદાર પરિવારના હતા જેમની હત્યા વ્યવસાયિક મુલાકાતે થઈ હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.pasrur.info/JainDeoka.htm |title=Baba Dharam Dass Tomb in Pasrur |access-date=2019-11-09 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200408/http://www.pasrur.info/JainDeoka.htm |url-status=dead }}</ref> * ગુજરાનવાલા : લાલા કરમચંદ ભાબરા દ્વારા સંચાલિત બે જૂના જૈન ગ્રંથાલયો અહીં હાજર હતા જેની મુલાકાત રામકૃષ્ણ ગોપાલ ભંડારકર દ્વારા કરવામાં આવી હતી.<ref>The two Jain Libraries at Gujranwala by Ramkrishna Gopal Bhandarkar in A Catalogue of Sanskrit Manuscripts in the Library of the Deccan College, by Deccan College Library, Franz Kielhorn- 1884 -- Page 12</ref> * [[લાહોર]] : ત્યાં ઘણા સ્થળોએ જૈન મંદિરો હતા જેને હજી થરી ભાબરિયન કહેવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|url=http://abafna.googlepages.com/jainrelicsinpakistan|title=jainrelicsinpakistan - abafna|date=|publisher=Abafna.googlepages.com|access-date=2012-04-20|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226143711/https://sites.google.com/site/abafna/jainrelicsinpakistan%20|url-status=dead}}</ref> કેટલાક સિંધમાં પણ રહેતા હતા. <ref>A gazetteer of the province of Sindh by Albert William Hughes - 1876, - Page 224</ref> == જૈન મંદિરો == === પંજાબ === [[ચિત્ર:Jain_Temple_Nagarparkar_by_smn121-15.JPG|thumb| નગરપારકર ખાતે એક પ્રાચીન જૈન મંદિર ]] * જૈન મંદિર, લાહોર શહેર. * જુના અનારકલી ચૌકમાં શિખરબદ્ધ જૈન દિગમ્બર મંદિર: <ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C06%5C01%5Cstory_1-6-2007_pg13_6 TEPA to remodel roads leading to Jain Mandir Chowk]</ref> ૧૯૯૨ના રમખાણોમાં આ મંદિરનો નાશ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2546373.stm|work=BBC News|first=Aamir|last=Ghauri|title=Demolishing history in Pakistan|date=5 December 2002}}</ref> હવે અગાઉના મંદિરમાં મદરેસા ચાલે છે. <ref>[http://wikimapia.org/#y=31561389&x=74308056&z=18&l=0&m=h&v=2 Wikimapia]</ref> <ref>[http://jainsamaj.org/temples/pakistan.htm LIST OF JAIN TEMPLES IN PAKISTAN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927215541/http://jainsamaj.org/temples/pakistan.htm|date=27 September 2007}}</ref> === સિંધ === '''નગર પારકર મંદિર''' એ નગરપારકરના મુખ્ય બજારમાં આવેલું છે. શિખર અને તોરણ સહિતના મંદિરની રચના સંપૂર્ણપણે અકબંધ છે. સ્પષ્ટરૂપે તે ૧૯૪૭માં [[પાકિસ્તાન|પાકિસ્તાનની]] [[ભારતના ભાગલા|આઝાદી]] અને તે પછીના કેટલાક વર્ષો માટે સુધી ઉપયોગમાં હતું. આ શહેરની બહાર એક વિનાશ પામેલું મંદિર પણ છે. '''ભોડેસર જૈન મંદિર''',નગરપારકરથી ૭.૨ કિમી દૂર આવેલું આ મંદિર સોઢા શાસનથી અસ્તિત્વમાં હતું. ત્રણ મંદિરોના અવશેષો અત્યારે હાજર છે. ૧૮૯૭માં તેમાંથી બે પશુઓની ગમાણ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતા હતા અને ત્રીજાના પાછળના ભાગમાં છિદ્રો હતા. સૌથી પ્રાચીન મંદિર, લગભગ 9 મી સદીની આસપાસ બાંધવામાં આવેલા કોઈપણ મોર્ટાર વિના પત્થરો સાથે શાસ્ત્રીય શૈલીમાં બનાવવામાં આવ્યું હતું. '''કરૂંજર જૈન મંદિર''' પર્વતના આધાર પર છે. '''વિરવાહ જૈન મંદિરમાં''' જૈન મંદિરોના સંખ્યાબંધ ખંડેર છે. એક મંદિરે તેમાં ૨૭ દેવકુલિકાઓ હતી. સુપ્રસિદ્ધ પરિનગરના ખંડેર અહિં નજીકમાં છે. એક મંદિર સારી જાળવણીમાં છે. '''વિરવહ ગોરી મંદિર''' વિરવહથી ૧૪ માઇલ દૂર છે. ૫૨ સહાયક [[ તીર્થો|મંદિરો]] સાથે સુપ્રસિદ્ધ મંદિર ૧૩૭૫ માં બનાવવામાં આવ્યું હતું. તે [[જૈન ધર્મ|જૈન]] તીર્થંકર [[ ગોધિજી|ગોડી]] [[પાર્શ્વનાથ|પાર્શ્વનાથને]] સમર્પિત છે <br /> == જૈન સમુદાય == ૧૯૪૭ પહેલા [[પંજાબ (પાકિસ્તાન)|પંજાબ]] અને [[સિંધ]] પ્રદેશોમાં જૈનોના નાના સમુદાયો હતા. [[ભારતના ભાગલા]] વખતે લગભગ બધા જ જૈનો ભારતમાં સ્થળાંતરિત થયા હતા. <ref>{{Cite book|title=India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic|url=https://archive.org/details/indiatodayencycl0002unse|last=Kaminsky|first=Arnold P.|last2=Long|first2=Roger D.|publisher=ABC-CLIO|year=2011|isbn=978-0-31337-462-3|page=372}}</ref> == નોંધપાત્ર લોકો == પાકિસ્તાનના ભાગલા પૂર્વેના પ્રખ્યાત જૈનો: * બાબા ધરમદાસ * ગુલુ લાલવાણી * વિજયાનંદસૂરી == સંદર્ભ == {{Portal|Religion|Pakistan}}{{Reflist}} [[શ્રેણી:જૈન ધર્મ]] 2k86asnh4pmu9jipx4kvll3rtfrek1s 0 110766 903815 898733 2026-08-17T01:26:11Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903815 wikitext text/x-wiki [[File:Mail carriers Baku 1914.jpg|thumb|275px|ટપાલ સેવકો (ટપાલી) (બાકુ, ૧૯૧૪)]] '''અઝેરબીજાનની ટપાલ ટિકિટ અને ટપાલસેવાનો ઈતિહાસ''' એ [[અઝેરબીજાન|અઝેરબીજાન ગણરાજ્ય]]ની [[ટપાલ ટિકિટ]] અને ટપાલ સેવાના ઇતિહાસનું વર્ણન કરે છે. ૧૮૦૬માં રશિયન સામ્રાજ્યમાં તેના સમાવેશથી લઈને ૧૯૧૮ની તેની સંક્ષિપ્ત સ્વતંત્રતા સુધીના (૧૯૨૦માં તે સોવિયત સંઘનું ગુલામ બન્યું હતું તથા ૧૯૯૧માં સોવિયત સંઘના વિઘટન બાદ પુન: સ્વતંત્ર બન્યું હતું.) ટપાલસેવાના વિકાસને આવરી લે છે. ==રશિયન સામ્રાજ્ય== [[File:Открытое письмоБаку1896.jpg|thumb|રશિયન સામ્રાજ્યકાળ દરમિયાનનું એક પોસ્ટકાર્ડ; અઝેરબીજાનથી જર્મની (૧૮૯૬)]] અઝેરબીજાનની આધુનિક ટપાલસેવાની શરૂઆત ૧૯મી શતાબ્દીમાં થઈ જ્યારે અઝેરબીજાન રશિયન સામ્રાજ્યનો હિસ્સો બન્યું.<ref name="AZMail">{{cite web|url=http://www.mincom.gov.az/activity/mail/|title=Mail - History and development|date=|year=|work=|publisher=Ministry of Communications and Information Technologies of the Republic of Azerbaijan|location=|page=|pages=|at=|language=|trans-title=|type=|format=|arxiv=|asin=|bibcode=|doi=|isbn=|issn=|jfm=|jstor=|lccn=|mr=|oclc=|ol=|osti=|pmc=|pmid=|rfc=|ssrn=|zbl=|id=|access-date=|quote=|ref=|postscript=}}</ref> પ્રથમ પોસ્ટ ઓફિસ ૧૮૧૮માં યેલિઝાવેટપોલમાં (હાલ ગાંજા) ખોલવામાં આવી.<ref name="AZMail"/> પ્રથમ ટપાલ વિનિમય સેવાનો પ્રારંભ ૧૮૨૬માં ''બાકુ''માં થયો. દ્વિતીય ટપાલ વિનિમય સેવા ''નખ્ચિવન'' શહેરમાં શરૂ કરવામાં આવી. ત્યારબાદ ''ક્યુબા'', ''શુશા'', ''શમાખી'', ''લંકારન'', ''નુખા'' (હવે ''શાકી''), અને ''સલિયાન'' શહેરમાં ટપાલ કેન્દ્રો (પોસ્ટ ઓફિસ) ખોલવામાં આવ્યા.<ref name="AZMail"/> ૧૮૫૮થી અઝેરબીજાન ક્ષેત્રની ટપાલસેવામાં રશિયન પોસ્ટમાર્ક અને ટપાલ ટિકિટોનો ઉપયોગ શરૂ થયો. શરૂઆતી પોસ્ટમાર્કમાં વિભિન્ન આકૃતિઓ, ચિત્રો પર છિદ્રો બનાવવામાં આવતા હતા ત્યારબાદ તેમાં શહેરના નામ અને તારીખ ઉમેરવામાં આવ્યા. {{Clear}} ==અઝેરબીજાન પ્રજાસત્તાક ગણરાજ્ય == [[File:FireTemple1919.jpg|thumb|અઝેરબીજાન પ્રજાસત્તાક ગણરાજ્ય ટપાલ ટિકિટ, ૧૯૧૯]] અઝેરબીજાન પ્રજાસત્તાક ગણરાજ્યની પ્રથમ ટપાલ ટિકિટ ૧૯૧૯માં બહાર પાડવામાં આવી હતી, જેમાં ૫૦ રૂપિયા સુધીની ૧૦ જુદી જુદી સચિત્ર ટિકિટોનો સેટ તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ ટિકિટો બે પ્રકારે છાપવામાં આવી હતી. ૧૯૧૯માં બહાર પડાયેલી ટિકિટ સફેદ કાગળ પર છાપવામાં આવી હતી જેના પાછળના ભાગે સફેદ ગુંદર લગાવેલો હતો જ્યારે ૧૯૨૦માં બહાર પડાયેલી ટિકિટ ચામડી જેવા રંગના કાગળ પર છાપવામાં આવી હતી અને તેના પાછળના ભાગે પીળા રંગનો ગુંદર લગાવેલો હતો. ૧૯૨૦ની કેટલીક ટિકિટો ગુંદર વિનાની પણ હતી. ૧૯૧૯ની ટિકિટોનો સેટ સંગ્રાહકો માટે ખૂબ જ અમૂલ્ય છે.<ref name=sg>''Stanley Gibbons Stamp Catalogue Part 10 Russia''. 6th edition. London: Stanley Gibbons, 2008, pp.353-376. {{ISBN|0-85259-652-9}}</ref> {{Clear}} ==અઝેરબીજાન સોવિયત પ્રજાસત્તાક ગણરાજ્ય (ASSR)== [[File:Stamp of AzSSR1921.jpg|thumb|અઝેરબીજાન સોવિયત પ્રજાસત્તાક ગણરાજ્ય (ASSR) ટપાલ ટિકિટ, ૧૯૨૧]] ૨૭ એપ્રિલ ૧૯૨૦ના રોજ સોવિયત સૈન્ય રાજધાની બાકુમાં પ્રવેશ્યું અને અઝેરબાઇજાન સોવિયતનો હિસ્સો બન્યું.અઝેરબીજાન સોવિયત પ્રજાસત્તાક ગણરાજ્ય (ASSR)ની પ્રથમ ટપાલ ટિકિટ ૧૯૨૧માં બહાર પાડવામાં આવી જેમાં એક તેલ કૂવો અને મસ્જિદ સહિત સ્થાનિક અને રાજનૈતિક દૃશ્યો દર્શાવતી ૧૫ ટપાલ ટિકિટોનો એક સમૂહ (સેટ) બહાર પાડવામાં આવ્યો હતો. ઉપરાંત દુષ્કાળ રાહત માટે પણ કેટલીક ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડવામાં આવી હતી.<ref name=sg/> સોવિયત સંઘના વિવિધ હિસ્સાઓને દર્શાવતી કેટલીક ટપાલ ટિકિટોને પણ ગણરાજ્ય દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત થઈ હતી. સોવિયત શાસનના સમય દરમિયાન અઝેરબીજાન સંબંધિત કુલ ૬૦થી પણ વધુ ટપાલ ટિકિટો સોવિયત સંઘ દ્વારા બહાર પાડવામાં આવી છે જેમાં વ્યક્તિત્ત્વો, ઈમારતો, વનસ્પતિ, પ્રાણીઓ વગેનો સમાવેશ થાય છે.<ref name=sg/> {{Clear}} ==ટ્રાન્સકોકેશિયાન સમાજવાદી સંઘાત્મક ગણરાજ્ય (TSFSR)== [[File:Transcaucasia 1923 CPA 19 stamp (oil derricks, mounts Ararat and Elbrus, rising sun, Soviet symbols - hammer and sickle, red star, star and crescent).jpg|thumb|ટાન્સકોકેશિયાન સમાજવાદી સંઘાત્મક ગણરાજ્ય ટપાલ ટિકિટ, ૧૯૨૩]] ૧૨ માર્ચ ૧૯૨૨ના રોજ [[અઝેરબીજાન]], [[આર્મેનિયા]] અને [[જ્યોર્જીયા (દેશ)|જ્યોર્જીયા]] ''ટ્રાન્સકોકેશિયાન સમાજવાદી સંઘાત્મક ગણરાજ્ય'' તરીકે એક સંઘ સ્વરૂપે જોડાયા. અઝેરબીજાનની ટિકિટો પર મુદ્રિત અઝેરી મુદ્રા પર ટ્રાન્સકોકેશિયાન રુબલ અંકિત કરવામાં આવ્યા. ૧૯૨૩માં સમગ્ર સંઘપ્રદેશમાં આ ઓવરપ્રિન્ટડ ટિકિટો ઉપયોગમાં લેવાની શરૂઆત કરવામાં આવી. ૧ ઓક્ટોબર ૧૯૨૩થી અઝેરબીજાન પ્રજાસત્તાક ગણરાજ્ય (ASSR)ની તમામ ટપાલ ટિકિટો રદ્દ કરીને ટ્રાન્સકોકેશિયાન સમાજવાદી સંઘાત્મક ગણરાજ્ય (TSFSR)ની નવી ટિકિટો ઉપયોગમાં લેવામાં આવી. આ નવી ટપાલ ટિકિટો ૧૯૩૬માં ASSRના દ્વિતીય પુનર્ગઠન સુધી ચલણમાં રહી. ASSRની ટપાલ ટિકિટો સોવિયત ટપાલ ટિકીટો સાથે જ સમગ્ર દેશમાં બહાર પાડવામાં આવી હતી જે ૧૯૯૧ના ASSR અને સોવિયત સંઘના વિઘટન સુધી ચલણમાં રહી.<ref name=sg/> {{Clear}} ==અઝેરબીજાન ગણરાજ્ય== [[File:Stamp of Azerbaijan 159.jpg|thumb|અઝેરબીજાન ગણરાજ્યની પ્રથમ ટપાલ ટિકિટ, ૧૯૯૨]] ૧૯ નવેમ્બર ૧૯૯૦ના રોજ અઝેરબીજાન પ્રજાસત્તાક ગણરાજ્ય (ASSR)નું નામ બદલીને અઝેરબીજાન ગણરાજ્ય કરવામાં આવ્યું. ૧૮ ઓગસ્ટ ૧૯૯૧ના રોજ તે એક સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર બન્યું અને ૨૬ માર્ચ ૧૯૯૨ના રોજ તેની આઝાદીના ઉપલક્ષમાં એક સ્મારક ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડવામાં આવી. મોટાભાગના પૂર્વ સોવિયત ગણરાજ્યોથી વિપરીત અઝેરબીજાનને સ્વતંત્રતા બાદ ટપાલ સેવાની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા સોવિયત ટિકિટોને ઓવરપ્રિન્ટ નહોતી કરી.<ref>{{cite web|url=http://www.linns.com/howto/refresher/overprsoviet_20020812/refreshercourse.aspx/|title=Overprinted Soviet stamps: quest or quagmire?|last=Miller|first=Rick|publisher=Linn's Stamp News|archive-url = https://web.archive.org/web/20090701093307/http://www.linns.com/howto/refresher/overprsoviet_20020812/refreshercourse.aspx|archive-date=2009-07-01|url-status=dead}}</ref> રાષ્ટ્રીય ટપાલ સેવા ''એઝારપોસ્ટ''ની સ્થાપના ૧૯૯૨માં કરવામાં આવી જેનું ૧૯૯૮માં પુનર્ગઠન કરવામાં આવ્યું અને ૨૦૦૪થી ''રાષ્ટ્રીય ટપાલ સંચાલક'' (નેશનલ પોસ્ટલ ઓપરેટર) તરીકે કાર્યરત છે.<ref>{{cite web|url=http://www.azerpost.az/index.php?language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110309012136/http://www.azerpost.az/index.php?language=en|url-status=dead|archive-date=2011-03-09|title=Home page|publisher=Azərpoçt}}</ref> રાષ્ટ્રીય ટપાલ ટિકિટ કંપની ''અઝેરમાર્કા'' ૧૯૯૨થી જ કાર્યરત છે અને તમામ અઝેરબીજાન ટપાલ ટિકિટોના ઉત્પાદન અને વેચાણની જવાબદારી સંભાળે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.azermarka.az/en/index_en.php|title=Post stamps|date=|year=|work=|publisher=Azermarka|location=|page=|pages=|at=|language=|trans-title=|type=|format=|arxiv=|asin=|bibcode=|doi=|isbn=|issn=|jfm=|jstor=|lccn=|mr=|oclc=|ol=|osti=|pmc=|pmid=|rfc=|ssrn=|zbl=|id=|access-date=|quote=|ref=|postscript=|archive-date=2012-03-21|archive-url=https://www.webcitation.org/66L4UMmWH?url=http://www.azermarka.az/en/index_en.php|url-status=dead}}</ref>૧ એપ્રિલ ૧૯૯૩થી અઝેરબીજાન '''યુનિવર્સલ પોસ્ટલ યુનિયન''નું સદસ્ય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.upu.int/en/the-upu/member-countries/eastern-europe-and-northern-asia/azerbaijan.html|title=Azerbaijan|date=|year=|work=|publisher=Universal Postal Union|location=|page=|pages=|at=|language=|trans-title=|type=|arxiv=|asin=|bibcode=|doi=|isbn=|issn=|jfm=|jstor=|lccn=|mr=|oclc=|ol=|osti=|pmc=|pmid=|rfc=|ssrn=|zbl=|id=|access-date=|quote=|ref=|postscript=|archive-date=2019-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626104144/http://www.upu.int/en/the-upu/member-countries/eastern-europe-and-northern-asia/azerbaijan.html|url-status=dead}}</ref> અઝેરમાર્કા દ્વારા સામયિક અને સ્થાનિય વિષયોને દર્શાવતી વિભિન્ન ડેફિનેટીવ અને સ્મારક ટપાલ ટિકિટો બહાર પાડવામાં આવી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.azermarka.az/en/first_day_envelopes.php|title=First day cover|date=|year=|work=|publisher=Azermarka|location=|page=|pages=|at=|language=|trans-title=|type=|format=|arxiv=|asin=|bibcode=|doi=|isbn=|issn=|jfm=|jstor=|lccn=|mr=|oclc=|ol=|osti=|pmc=|pmid=|rfc=|ssrn=|zbl=|id=|access-date=|quote=|ref=|postscript=|archive-date=2018-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180928043406/http://www.azermarka.az/en/first_day_envelopes.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.azermarka.az/en/envelopes_with_stamp.php|title=Envelopes with stamps|date=|year=|work=|publisher=Azermarka|location=|page=|pages=|at=|language=|trans-title=|type=|format=|arxiv=|asin=|bibcode=|doi=|isbn=|issn=|jfm=|jstor=|lccn=|mr=|oclc=|ol=|osti=|pmc=|pmid=|rfc=|ssrn=|zbl=|id=|access-date=|quote=|ref=|postscript=|archive-date=2018-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180928043010/http://www.azermarka.az/en/envelopes_with_stamp.php|url-status=dead}}</ref> ૧૯૯૩માં પ્રથમ વ્યક્તિલક્ષી ટિકિટ (પર્સનાલીટી સ્ટેમ્પ) બહાર પાડવામાં આવી હતી જે અઝેરબીજાનના ત્રીજા રાષ્ટ્રપ્રમુખ હૈદર અલિયેવના ચિત્રને દર્શાવતી હતી. == સંદર્ભો == {{reflist}} ==સંદર્ભસૂચિ== * Stanley Gibbons Ltd: various catalogues * {{cite book | author = Dobin, Manfred | title = Postmarks of Russian Empire (Pre adhesive period) | publisher = Standard Kollektion | year = 1993 | isbn = 978-5-85-387022-2}} * {{cite book |author1=Rossiter, Stuart |author2=Fowler, John |name-list-style=amp | title = World History Stamp Atlas |url=https://archive.org/details/stampatlas0000ross_j6u8 | publisher = Black Cat | year = 1991|edition=reprint| isbn = 0-7481-0309-0 }} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Stamps of Azerbaijan}} * [http://www.upu.int/philately/en/2004/263_upu_circular_en.pdf Azerbaijan - Postage Stamp Issues.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070611030319/http://www.upu.int/philately/en/2004/263_upu_circular_en.pdf |date=2007-06-11 }} Universal Postal Union * [http://www.azermarka.az/en/index_en.php Azərmarka]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180908021037/http://azermarka.az/en/index_en.php |date=2018-09-08 }} National stamp company of Azerbaijan * [http://www.azerpost.az/ Azərpost] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090907063615/http://www.azerpost.az/ |date=2009-09-07 }} National postal service of Azerbaijan * [https://web.archive.org/web/20080305235044/http://www.linns.com/reference/entities/entity_a.asp Stamp Issuing Entities Of The World] Linn's Stamp News * [http://www.stampsoftheworld.co.uk/wiki/Category:Azerbaijan Stamps of the World (SOTW) - Catalogue for Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191205190821/http://www.stampsoftheworld.co.uk/wiki/Category:Azerbaijan |date=2019-12-05 }} * [https://web.archive.org/web/20121010153223/http://www.jl.sl.btinternet.co.uk/stampsite/home.html Encyclopaedia of Postal History] [[શ્રેણી:ટપાલ ટિકિટ]] 8z3q09idaabmij07cuydl1ebx77sqc5 0 111637 903873 847201 2026-08-17T02:34:47Z InternetArchiveBot 63183 Add 4 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903873 wikitext text/x-wiki '''બેન્જામિન ગાય હોર્નિમાન''' (૧૮૭૪ - ૧૯૪૮) એ બ્રિટીશ પત્રકાર અને ''બોમ્બે ક્રોનિકલના'' સંપાદક હતા. તેઓ ખાસ કરીને ભારતીય સ્વતંત્રતાના સમર્થન માટે જાણીતા છે. == પ્રારંભિક જીવન == હોર્નીમનનો જન્મ [[ઇંગ્લેન્ડ|ઇંગ્લન્ડ]]માં સસેક્સના ડવ કોર્ટમાં વિલિયમ હોર્નિમન અને સારાહને ઘેર થયો હતો. તેમના પિતા રોયલ નેવીમાં પેમાસ્ટર-ઇન-ચીફ હતા. તેમનો અભ્યાસ પોર્ટ્સમાઉથ ગ્રામર સ્કૂલ અને પછી એક લશ્કરી એકેડેમીમાં થયો હતો.<ref name="indiavideo">{{Cite web|url=http://www.indiavideo.org/text/b.g.-horniman-1083.php|title=B.G. Horniman|access-date=30 November 2012}}</ref> == પત્રકાર તરીકેની કારકિર્દી == હોર્નિમને તેમની પત્રકારત્વની કારકીર્દિની શરૂઆત ઈ. સ. ૧૮૯૪ માં ''પોર્ટ્સમાઉથ ઇવનિંગ મેઇલ નામના વર્તમાન પત્રથી કરી'' હતી. ઈ. સ. ૧૯૦૬ માં [[કોલકાતા|કલકત્તા]]માં ''સ્ટેટસમેન'' વર્તમાન પત્રના ન્યૂઝ એડિટર તરીકે જોડાવા માટે [[ભારત]] આવ્યા તે પહેલાં તેમણે ઈંગ્લેન્ડમાં ''ડેઇલી ક્રોનિકલ'' અને ''માન્ચેસ્ટર ગાર્ડિયન'' સહિત અનેક દૈનિકોમાં કામ કર્યું હતું. <ref>{{Cite book|title=Reporting the Raj: The British Press and India, c. 1880-1922|url=https://archive.org/details/reportingrajbrit0000kaul|last=Kaul|first=Chandrika|publisher=Manchester University Press|year=2003|pages=[https://archive.org/details/reportingrajbrit0000kaul/page/274 274]}}</ref> ઈ. સ. ૧૯૧૩ માં, તેઓ '''બોમ્બે ક્રોનિકલ'ના'' સંપાદક બન્યા, જેની સ્થાપના દૈનિક [[ફિરોઝશાહ મહેતા|ફિરોજેશ મહેતા]] દ્વારા કરવામાં આવી હતી. <ref>{{Cite web|url=http://www.preservearticles.com/essay-on-the-history-of-early-newspapers-of-indian.html|title=Essay on the History of Early Newspapers of Indian|access-date=30 November 2012|archive-date=1 નવેમ્બર 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131101124255/http://www.preservearticles.com/essay-on-the-history-of-early-newspapers-of-indian.html|url-status=dead}}</ref> આ વર્તમાન પત્રે એક કઠોર વસાહતી વિરોધી અવાજ અપનાવ્યો અને હોર્નીમાનના તંત્રીપણા હેઠળ આ અંગ્રેજી છાપું સ્વતંત્રતા ચળવળનું મુખપત્ર બન્યું. [[જલિયાંવાલા બાગ હત્યાકાંડ|જલિયાંવાલા બાગ હત્યાકાંડને]] પગલે, હોર્નિમેન આ ઘટનાના ફોટોગ્રાફ્સની દાણચોરી કરાવવામાં સફળ રહી હતી અને તે ફોટાઓને લેબર પાર્ટીના મુખપત્ર ''ડેલી હેરાલ્ડમાં'' આ હત્યાકાંડ અને તેના પછીની કથા છાપવામાં આવી હતી. આ બાબતે સેન્સરશીપ તોડી નાંખવામાં આવતાં આ ઘટનાઓ અને હન્ટર કમિશન અંગે બ્રિટિશ લોકોમાં બળવો થયો હતો.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=OVBA1IjwI2gC&pg=PA63&dq=benjamin+guy+horniman#v=onepage&q=benjamin%20guy%20horniman&f=false|title=Fifty Years With The British|last=Kirpalani|first=S K|publisher=Orient Longman|year=1993|isbn=9780863113369|location=Bombay|pages=63}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તેમના એક સંવાદદાતા, ગોવરધન દાસને ત્રણ વર્ષ માટે જેલમાં મોકલવામાં આવ્યા હતા. વસાહતી સરકારની હત્યાકાંડ અને ટીકાના કવરેજ માટે હોર્નિમનની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી અને તેને લંડન મોકલી દેશનિકાલ કરવામાં આવ્યો હતો, અને ''ક્રોનિકલ'' (અસ્થાયી રૂપે) બંધ થઈ ગયું હતું. <ref>[https://books.google.com/books?id=xRet5_1oHLgC&pg=PA63&dq=benjamin+guy+horniman&hl=en&sa=X&ei=ohdrUc_8HKXH0QHP9oGQCQ&ved=0CEEQ6AEwBDgK#v=onepage&q=benjamin%20guy%20horniman&f=false In The Districts Of The Raj]</ref> ઈંગ્લેન્ડમાં તેમણે વસાહતી સરકાર સામે તેમની પત્રકારત્વની કાર્યવાહી ચાલુ રાખી અને ૧૯૨૦ માં ''બ્રિટીશ એડમિનિસ્ટ્રેશન અને અમૃતસર મેસક્રે'' નામનું પુસ્તક લખ્યું. થોડા વર્ષો પછી તેઓ ભારત પાછા ફર્યા અને ''ક્રોનિકલ''નું સંપાદન ફરી શરૂ કર્યું. ઈ. સ. ૧૯૨૯ માં તેણે પોતાનું એક અખબાર ''ઈન્ડિયન નેશનલ હેરાલ્ડ'' અને તેનું સામાયિક ''વીકલી હેરાલ્ડ શરૂ કર્યું'' . <ref name="indiavideo"/> બાદમાં તેમણે બોમ્બે ક્રિનિકલમાંથી રાજીનામું આપી ''બોમ્બે સેંટિનેલ'' નામના એક સાંજના અખબારની શરૂઆત કરી જે તેમણે ૧૯૩૩ સુધી (૧૨ વર્ષ) સુધી સંપાદિત કર્યું. <ref>{{Cite book|title=India's Partition: The Story Of Imperialism In Retreat|url=https://archive.org/details/indiaspartitions0000pani|last=Panigrahi|first=D N|publisher=Routledge|year=2004|pages=[https://archive.org/details/indiaspartitions0000pani/page/346 346]}}</ref> ઈ. સ. ૧૯૪૧ માં, હોર્નિમેને, રુસી કરંજિયા અને દિનકર નાડકર્ણી સાથે મળીને ''''બ્લિટ્ઝ'''' નામના ટેબ્લોઇડની સ્થાપના કરી. <ref>{{Cite news|title=Russi Karanjia dead|url=http://www.thehoot.org/web/home/story.php?storyid=2916&pg=1&mod=1&sectionId=10|access-date=22 April 2013|work=The Hoot|date=1 February 2008|archive-date=1 નવેમ્બર 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131101102940/http://www.thehoot.org/web/home/story.php?storyid=2916&pg=1&mod=1&sectionId=10|url-status=dead}}</ref> == ભારતની સ્વતંત્રતાની લડતમાં ભૂમિકા == હોર્નીમેને ઍની બેસન્ટ હેઠળના હોમ રૂલ લીગના વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ તરીકે કામગીરી બજાવી હતી અને ઈ. સ. ૧૯૧૯ માં ધ બોમ્બે ક્રોનિકલ દ્વારા જાહેર સભાઓમાં રોલટ એક્ટ સામે સત્યાગ્રહ અભિયાનની હાકલ કરી હતી. જ્યારે [[મહાત્મા ગાંધી|ગાંધીજીએ]] રૉલેટ એક્ટ સામે રાષ્ટ્રીય અભિયાન શરૂ કરવા માટે સત્યાગ્રહ સભાની રચના કરી ત્યારે હોર્નિમનને તેના ઉપપ્રમુખ બનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite book|title=The Proudest Day: India's Long Road to Independence|url=https://archive.org/details/proudestdayindia0000davi|last=Read|first=Anthony|date=1997|publisher=Jonathan Cape|location=London|page=[https://archive.org/details/proudestdayindia0000davi/page/163 163]}}</ref> સરકારી સેન્સરશીપની અવગણના કરી જલિયાંવાલા બાગ [[જલિયાંવાલા બાગ હત્યાકાંડ|હત્યાકાંડ]] અંગેના અનધિકૃત ફોટા દાણચોરીથી લાવી છાપવાના તેમના નિર્ણયના પરિણામે બ્રિટીશ વસાહતી સરકાર દ્વારા તેમને દેશનિકાલ યુનાઇટેડ કિંગડમમાં મોકલવામાં આવ્યા. <ref>{{Cite book|title=The Proudest Day: India's Long Road to Independence|url=https://archive.org/details/proudestdayindia0000davi|last=Read|first=Anthony|date=1997|publisher=Jonathan Cape|location=London|page=[https://archive.org/details/proudestdayindia0000davi/page/173 173]}}</ref> == મૃત્યુ અને વારસો == ઈ. સ. ૧૯૪૮ માં તેમનું અવસાન થયું. અગાઉ મુંબઈના એલ્ફિન્સ્ટન સર્કલ નામના ચોકને તેમના માનમાં હોર્નીમાન સર્કલ ગાર્ડન્સ એવું નામ નામ આપવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=http://goindia.about.com/od/mumba1/ss/Mumbai-Architecture_8.htm|title=Mumbai Architecture: 20 Places to Visit|access-date=30 November 2012|archive-date=18 નવેમ્બર 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121118213142/http://goindia.about.com/od/mumba1/ss/Mumbai-Architecture_8.htm|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|title=LAYERS OF HISTORY - Most Indian street names honour little men for the wrong reasons|url=http://www.telegraphindia.com/1050625/asp/opinion/story_4910612.asp|access-date=22 April 2013|work=The Telegraph|date=25 June 2005}}</ref> મૃત્યુ સમયે અધૂરા લખાયેલા તેમના સ્મરણો, ''ફીફ્ટી યર્સ ઑફ જર્નાલિઝમ'' નામે છપાયા. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pAJDpBQhBlcC&pg=PP4&lpg=PP4&dq=b+g+horniman+journalist&source=bl&ots=jXF3Ge98RC&sig=ASebsq_7TX66i7P0fP2BgIngkGA&hl=en&sa=X&ei=83p1UeX-IYbyrQeXj4HABw&ved=0CEQQ6AEwBA|title=Role of Press and Indian Freedom Struggle: All Through the Gandhian Era|last=Iyengar|first=A S|publisher=A P H Publishers|year=2001|location=New Delhi}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://archive.org/stream/selectionsfromsp00hornuoft/selectionsfromsp00hornuoft_djvu.txt ભારતનો મિત્ર: બી.એસ. હોર્નિમનની ભાષણો અને લેખનોમાંથી પસંદગીઓ] [[શ્રેણી:૧૯૪૮માં મૃત્યુ]] e2l5rdz62nnf5o0ix7qlre3ruu1ucqj 0 112771 903867 846668 2026-08-17T02:28:34Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903867 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું ધાર્મિક જીવનચરિત્ર |name=અરુંધતી |image=Ramabhadracharya Works - Painting in Arundhati (1994).jpg |alt=અરુંધતી |caption=[[વસિષ્ઠ]] અને અરુંધતી, તેમના આશ્રમમાં [[કામધેનુ]] સાથે [[યજ્ઞ]] કરતા. હિંદી મહાકાવ્ય પુસ્તક અરુંધતીનું છેલ્લું પાનું (૧૯૯૪). |religion=[[હિંદુ ધર્મ]] |spouse=[[વસિષ્ઠ]] |children=શક્તિ મહર્ષિ }} '''અરુંધતી''' ({{Lang-sa|अरुन्धती}}) સપ્તર્ષિમાંના એક એવા ઋષિ [[વસિષ્ઠ]]ની પત્ની છે. ''ઉર્સા મેજર'' (સપ્તર્ષિ) નામના નક્ષત્ર એક તારાને વસિષ્ઠ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અરુંધતીને [[શુક્ર (ગ્રહ)|સવારનો તારા]] (શુક્ર ગ્રહ) અને એલ્કોર નામના તારા સાથે પણ ઓળખવામાં આવી છે, અલ્કોર તારો ''ઉર્સા મેજર'' નક્ષત્રમાં માઈઝાર (ભારતીય ખગોળ અનુસાર સપ્તર્ષિમાં વસિષ્ઠ મહર્ષિ તરીકે ઓળખાતો તારો) સાથે જોડિયો તારો બનાવે છે. સપ્તર્ષિના સાત ઋષિઓમાંથી એકની જ પત્ની હોવા છતાં, અરુંધતીને સાત ઋષિ સમાન જ સન્માન આપવામાં આવે છે અને તેમની સાથે જ પૂજવામાં આવે છે.<ref name="apte-ref1">Apte 2000, p. 51.</ref> વૈદિક અને પૌરાણિક સાહિત્યમાં તેમને પવિત્રતા, વૈવાહિક આનંદ અને પત્ની ભક્તિનું લાક્ષણિક ઉદાહરણ માનવામાં આવે છે.<ref name="garg-Arundhati">Garg 1992, pp. 647-648</ref> સંસ્કૃત અને હિન્દીમાં પૌરાણિક સાહિત્ય પછીના મહાકાવ્યમાં, તેમને "પવિત્ર અને આદરણીય" તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે અને તે એક અવું પાત્ર છે જે અડગ, પ્રેરણાદાયી અને અનુકરણ લાયક છે.<ref name="Arundhati-intro">Rambhadracharya 1994, pp. ''iii—vi''.</ref><ref name="ks-kale">Kale, pp. 197-199</ref> [[હિંદુ|હિંદુ સંસ્કૃતિ]]માં અરુંધતી પર કેન્દ્રિત અનેક માન્યતાઓ, પ્રથાઓ અને પરંપરાઓ પ્રચલિત છે જેમાં સપ્તપદી પછીના લગ્ન સમારંભમાં એક વિધિ, ઉપવાસ, નિકટવર્તી મૃત્યુને લાગતી માન્યતાઓનો સમાવેશ થાય છે. == હિંદુ શાસ્ત્રોમાં == વિવિધ હિંદુ શાસ્ત્રોમાં અરૂંધતીના જન્મ અને જીવનનો ઉલ્લેખ છે. અરૂંધતીના જન્મની કથા શિવ પુરાણ અને [[શ્રીમદ્ ભાગવતમ્|ભાગવત પુરાણ]]માં જોવા મળે છે. [[બ્રહ્મા]]એ અરૂંધતિને આપેલી સૂચનાનું વર્ણન રામચરિતમાનસના ઉત્તરાકાંડમાં આપવામાં આવ્યું છે. [[વિશ્વામિત્ર]] અને વસિષ્ઠ ઋષિ વચ્ચેની ચડસાચડસી ને કારણે તેણીના સો પુત્રો મૃત્યુ પામે છે તેનું વર્ણન [[વાલ્મિકી]] [[રામાયણ]]ના બાલકાંડમાં આપેલું છે. [[મહાભારત]] અને અનેક બ્રાહ્મણ ગ્રંથો શક્તિ સહિત તેના પુત્રો અને પૌત્ર પરાશરનું વર્ણન કરે છે. [[સીતા]] અને [[રામ]] સાથે અરુંધતિની બેઠકોનો ઉલ્લેખ રામાયણ, રામચરિતમાનસ અને [[વિનય પત્રિકા]]માં છે.<ref name="Arundhati-intro" /> [[શિવ]]ને [[પાર્વતી]] સાથે લગ્ન કરવા માટે મનાવવામાં તેણીની ભૂમિકાનું વર્ણન [[કાલિદાસ]]ના કુમારસંભવના છઠ્ઠા ખંડમાં આવે છે.<ref name="ks-kale" /> == જીવન == ભાગવત પુરાણ અનુસાર, કર્દમ અને દેવહુતિની નવ પુત્રીઓમાં અરૂંધતી આઠમું સંતાન છે. તે પરાશરની દાદી અને [[વ્યાસ]]ની મોટી-દાદી છે.<ref name="Arundhati-intro" /> શિવ પુરાણમાં તેમને અગાઉના જન્મમાં બ્રહ્માની વિચાર(મગજ)થી જન્મેલી પુત્રી ''સંધ્યા'' તરીકે વર્ણવાઈ છે. વસિષ્ઠની સૂચના પર, સંધ્યાએ પોતાને શુદ્ધ કરવા માટે તપશ્ચર્યા કરી શિવને પ્રસન્ન કર્યા, શિવએ તેમને મેધાતીથીની અગ્નિમાં કૂદવાનું કહ્યું. તે પછી તે મેધાતીથીની પુત્રી તરીકે તેમનો જન્મ થયો હતો અને વસિષ્ઠ સાથે તેમના લગ્ન થયા. કેટલાક અન્ય પુરાણો તેમને [[કશ્યપ]]ની પુત્રી અને [[નારદ મુનિ]] અને પર્વતની બહેન તરીકે વર્ણવે છે, અને નારદે વસિષ્ઠ સાથે તેમના લગ્નન કરાવ્યા.<ref name="garg-Arundhati" /> મહાભારત અરૃંધતિને એક તપસ્વીની તરીકે વર્ણવે છે જે સાત ઋષિઓને પણ પ્રવચનો આપતી હતી. [[અગ્નિ]]ની પત્ની સ્વાહા, અન્ય છ ઋષિઓની પત્નીઓનું રૂપ ધારણ કરી શકી, પરંતુ વસિષ્ઠની પત્ની અરુંધતિનું નહીં. મહાકાવ્યમાં એ પણ વર્ણવવામાં આવ્યું છે કે જ્યારે ૧૨ વર્ષ સુધી વરસાદ ન પડ્યો ત્યારે તેણીએ એકવાર શિવને પ્રસન્ન કર્યા અને મૂળ અને ફળ વિના પીડિત સાત ઋષિઓને સહાય કરી હતી. તેમની પવિત્રતતા અને પતિની સેવાનો ઉલ્લેખ મહાભારતમાં અપ્રતિમ છે.<ref name="garg-Arundhati" /> વાલ્મીકિ રામાયણ મુજબ, તેણીને સો પુત્રો થયા, જેમને વિશ્વામિત્ર દ્વારા મૃત્યુનો શ્રાપ આપવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ તેને શક્તિ નામનો પુત્ર અને બાદમાં સુયજ્ઞ નામના બીજા પુત્રનો જન્મ થયો, જેણે વસિષ્ઠના આશ્રમમાં રામ સાથે અભ્યાસ કર્યો હતો.<ref name="Arundhati-intro" /> કેટલાક સ્રોત કહે છે કે તેમને શક્તિ અને ચિત્રકેતુ સહિત આઠ પુત્રો હતા.<ref name="garg-Arundhati" /> == લગ્ન વિધિમાં == [[ચિત્ર:Dipper.jpg|right|thumb|380x380px|પરંપરાગત ભારતીય ખગોળશાસ્ત્રમાં, અર્સ મેજર (સપ્તર્ષિ)નામના નક્ષત્રમાં આવે લા બે જોડિયા તારા માયઝર અને અલ્કોરની જોડી વસિષ્ઠ અને અરુંધતી તરીકે ઓળખાય છે.]] હિંદુ લગ્નની એક ધાર્મિક વિધિમાં, વરરાજા કન્યાને વસિષ્ઠ અને અરૂંધતીના જોડિયા તારાઓને એક આદર્શ દંપતી તરીકે બતાવે છે, જે વૈવાહિક પરિપૂર્ણતા અને વફાદારીનું પ્રતીક છે. યુગલોને વૈવાહિક પ્રેમ અને સ્નેહનું પ્રતીક સમાન નક્ષત્ર શોધવાનું કહેવામાં આવે છે.<ref name="garg-Arundhati" /><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada|title=India through the ages|last=Gopal|first=Madan|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|year=1990|editor-last=K.S. Gautam|page=[https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/70 70]}}</ref> [[ચૈત્ર]] મહિનાના સુદ બીજના દિવસે, ભારતના અમુક પ્રદેશોમાં, અરુંધતીના સન્માનમાં જેમના પતિ જીવિત છે, તેવી પત્નીઓ દ્વારા એક વ્રત રાખવામાં આવે છે. આ વ્રત એવી માન્યતા ધરાવે છે કે તેનું પાલન કરતી મહિલાઓ વિધવા નહીં થાય.<ref>Garg 1992, p. 649</ref> નરી આંખે અરુંધતી તારો એકદમ ઝાંખો દેખાય છે, એવી માન્યતા છે કે જ્યારે કોઈ મૃત્યુની નજીક હોય છે, ત્યારે તે અરૂંધતિ તારો જોઈ શકતા નથી.<ref name="apte-ref1">Apte 2000, p. 51.</ref> તેની ઝાંખપને લીધે, અરુંધતી તારાને શોધવા પહેલાં તેજસ્વી તારાઓ બતાવવામાં આવે છે, અને તેની મદદ લઈ અરુંધતી તારો નિર્દેશિત કરવામાં આવે છે. આને આધારે [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]]માં એક રૂઢિ પ્રયોગ બન્યો છે જેને અરુંધતી દર્શન ન્યાય (अरुन्धतीदर्शनन्यायः) કહે છે. જે અનુસાર જ્ઞાત પદાર્થોને ઓળખી, અજ્ઞાત અર્થ દર્શાવાય છે.<ref name="apte-ref2">Apte 2000, p. 305.</ref> == સાહિત્યમાં == અરુંધતીના જીવન પર ૧૯૯૪ માં [[રામભદ્રાચાર્ય|જગદ્ગુરુ રામભદ્રાચાર્ય]] દ્વારા એક હિંદી મહાકાવ્ય ''અરુંધતી'' નામે રચવામાં આવ્યું છે. == નોંધો == {{Reflist}} == સંદર્ભ == * {{Cite book|title=The Student's Sanskrit-English Dictionary|url=https://archive.org/details/snj.studentssanskrit0000vama_j6a0|last=Apte|first=Vaman S.|date=January 1, 2000|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0045-8}} * {{Cite book|title=Dictionary of Hindu Lore and Legend|last=Dallapiccola|first=Anna|date=April 2004|publisher=Thames & Hudson|isbn=978-0-500-28402-5}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0U2QRpDv2KMC&pg=PA648&dq=arundhati+intitle:Encyclopaedia+intitle:of+intitle:the+intitle:Hindu+intitle:world&hl=en&ei=GLfOTb6kFo-avgPw6JWbCg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDUQ6AEwAA#v=onepage&q=arundhati%20intitle%3AEncyclopaedia%20intitle%3Aof%20intitle%3Athe%20intitle%3AHindu%20intitle%3Aworld&f=false|title=Encyclopaedia of the Hindu world: Ar-Az|last=Garg|first=Gaṅgā Rām|publisher=South Asia Books|year=1992|isbn=978-81-7022-376-4|volume=3|access-date=May 15, 2011}} * {{Cite book|title=Kumārasambhava of Kālidāsa|last=Kale|first=Moreshvar Ramchandra|publisher=Motilal Banarsidass|year=2004|isbn=978-81-208-0161-5|edition=7th}} * {{Cite book|title=अरुन्धती महाकाव्य|last=Rambhadracharya|first=Svami|date=July 7, 1994|publisher=Shri Raghav Sahitya Prakashan Nidhi|location=Haridwar, Uttar Pradesh, India|pages=''iii—vi''|language=hi|trans-title=The Epic Arundhatī}} {{રામાયણ}} [[શ્રેણી:ઋષિઓ]] [[શ્રેણી:પૌરાણિક પાત્રો]] 05oyxfzxv5ih2l39qcv4r8p5o2g3kh2 0 122598 903822 836484 2026-08-17T01:32:52Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903822 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું વેબસાઇટ |name=ન્યુપીડિયા |logo=File:Nupedia logo and wordmark.png |screenshot=Nupedia, the open content encyclopedia 2000-08-15.png |screenshot_size=250px |caption=વેબેક મશીનમાંથી સ્ક્રીનશોટ |type=ઓનલાઈન એન્સાયક્લોપીડિયા |language=અંગ્રેજી, જર્મન, સ્પેનીશ, ફ્રેન્ચ, ઈટાલિયન |registration= |owner=બોમીસ |author=[[જીમ્મી વેલ્સ]], [[લેરી સેંગર]] |current_status=૨૬ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૦૩થી નિષ્ક્રિય; [[વિકિપીડિયા]] દ્વારા હસ્તગત થયું. |launch_date=૯ માર્ચ ૨૦૦૩ |url={{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20030215042428/http://www.nupedia.com/|date=February 15, 2003|title=www.nupedia.com }}<br />{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20000407072702/http://www.nupedia.com/ |date=7 April 2000 |title=www.nupedia.com }} }} [[ચિત્ર:Nupedia_logos.png|thumb| ન્યુપીડિયા દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા ત્રણેય લોગો. પ્રથમ લોગોનો ઉપયોગ માર્ચથી ઓગસ્ટ ૨૦૦૦ સુધી કરવામાં આવ્યો હતો, બીજો ઓગસ્ટ ૨૦૦૦ થી ફેબ્રુઆરી૨૦૦૧સુધીનો અને ત્રીજો ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૧થી સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૩ સુધી ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.]] '''ન્યુપીડિયા''' એ અંગ્રેજી ભાષાનો, [[વર્લ્ડ વાઈડ વેબ|વેબ-આધારિત]] [[જ્ઞાનકોશ]] હતો, જેના લેખો, સંબંધિત વિષયની કુશળતા ધરાવતા સ્વયંસેવક યોગદાનકર્તાઓ દ્વારા લખવામાં આવ્યા હતા અને પ્રકાશન પહેલાં સંપાદકો દ્વારા સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી અને તેમને મફત સામગ્રી તરીકે લાઇસન્સ આપવામાં આવ્યું હતું. તેની કલ્પના [[જિમ્મી વેલ્સ]] દ્વારા કરવામાં આવી હતી અને તેની કંપની બોમિસે અન્ડરરાઇટ કરી હતી. ન્યુપીડિયા ઓક્ટોબર ૧૯૯૯<ref>{{Cite web|url=http://whois.domaintools.com/nupedia.com|title=Nupedia.com WHOIS, DNS, & DomainTools|date=2016|website=WHOIS|access-date=2016-03-06}}</ref> <ref name="hive">{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2006/09/the-hive/305118/?single_page=true|title=The Hive|last=Poe|first=Marshall|date=September 2006|publisher=The Atlantic|access-date=January 1, 2007}}</ref> થી સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૩ સુધી કાર્યરત હતું. તે આજે [[વિકિપીડિયા|વિકિપીડિયાના]] પુરોગામી તરીકે જાણીતું છે, પરંતુ જીવંત વિકી-આધારિત અપડેટને બદલે ન્યુપીડિયા પાસે લેખની સામગ્રીને નિયંત્રિત કરવા માટે સાત-પગલાની મંજૂરીની પ્રક્રિયા હતી. ન્યુપીડિયાની રચના નિયમોની પૂર્વનિર્ધારણા માટે નિષ્ણાતો સાથેની એક સમિતિ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. વિકિપીડિયાએ પ્રથમ મહિનામાં ૨૦૦ લેખ અને પ્રથમ વર્ષમાં ૧૮,૦૦૦ લેખની તુલનામાં તેના પ્રથમ વર્ષમાં ફક્ત ૨૧ લેખને મંજૂરી આપી હતી.<ref name="SangerMemoir">{{Cite news|first=Larry|last=Sanger|title=The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir|date=April 18, 2005|work=Slashdot|access-date=May 26, 2012|url=http://features.slashdot.org/features/05/04/18/164213.shtml}} </ref> વિકિપીડિયાથી વિપરીત, ન્યુપીડિયા કોઈ વિકી નહોતું; તેના બદલે તે વ્યાપક પીઅર-સમીક્ષા પ્રક્રિયા દ્વારા વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યું હતું, જે ગુણવત્તા વાળા તેના લેખોને વ્યાવસાયિક જ્ઞાનકોશો સાથે તુલનાત્મક બનાવવા માટે રચાયેલું હતું. ન્યુપીડિયા સ્વયંસેવકો તરીકે વિદ્વાનો (આદર્શ રીતે પીએચડી) પર આધારિત હતું.<ref name="thewikipediarevolution38">{{Cite book|title=The Wikipedia Revolution: How a Bunch of Nobodies Created the World's Greatest Encyclopedia|url=https://archive.org/details/wikipediarevolut0000liha_o1s8|last=Lih|first=Andrew|date=2009|publisher=Aurum|isbn=9781845134730|location=London|page=[https://archive.org/details/wikipediarevolut0000liha_o1s8/page/38 38]|oclc=280430641|quote=His academic roots compelled Sanger to insist on one rigid requirement for his editors: a pedigree. "We wish editors to be true experts in their fields and (with a few exceptions) possess Ph.Ds." read the Nupedia policy.}}</ref> તેનું સંચાલન બંધ થાય તે પહેલાં, ન્યુપીડિયાએ ૨૫ માન્ય લેખો બનાવ્યાં<ref>{{Cite web|url=http://www.albanylawjournal.org/Documents/Articles/20.2.421-Chen.pdf|title=Self-governing online communities in Web 2.0: privacy, anonymity and accountability in Wikipedia|last=Shun-Ling|first=Chen|date=May 5, 2010|publisher=Albany Law Journal|access-date=March 1, 2013|archive-date=ઑગસ્ટ 30, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170830000626/http://www.albanylawjournal.org/Documents/Articles/20.2.421-Chen.pdf|url-status=dead}}</ref> કે જેણે તેની સમીક્ષા પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરી હતી (ત્રણ લેખ પણ વિવિધ લંબાઈના બે સંસ્કરણોમાં હતા), અને અન્ય ૧૦ લેખ પ્રગતિમાં હતા.<ref>{{Cite news|url=http://vator.tv/news/2017-06-13-when-wikipedia-was-young-the-early-years|title=When Wikipedia was young: the early years|date=2017-06-13|work=VatorNews|access-date=2018-07-25|language=en-US}}</ref> વેલ્સે વિકિપીડિયાના લેખોની સરળ પોસ્ટિંગ ને પ્રાથમિકતા આપી હતી, જ્યારે સેંગરે ન્યુપીડિયા દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા સમકક્ષ-સમીક્ષા કરેલા અભિગમને પ્રાથમિકતા આપી હતી અને બાદમાં ૨૦૦૬માં વિકિપીડિયાના નિષ્ણાત-સમીક્ષા કરેલા વિકલ્પ તરીકે સિટિઝેન્ડિયમની સ્થાપના કરી હતી.<ref>{{Cite news|url=https://www.theregister.co.uk/2006/09/18/sanger_forks_wikipedia/|title=Wikipedia founder forks Wikipedia|access-date=2018-08-07|language=en}}</ref> જૂન ૨૦૦૮માં, સીનેટ યુકેએ ન્યુપીડિયાને ઇન્ટરનેટના હજુ પણ યુવા ઇતિહાસમાં સૌથી મોટી બંધ થયેલી વેબ સાઇટ્સમાંની એક તરીકે સૂચિબદ્ધ કરી હતી, જેમાં નોંધવામાં આવ્યું હતું કે કડક નિયંત્રણને કારણે લેખોની પોસ્ટિંગ મર્યાદિત હતી.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnet.com/news/the-greatest-defunct-web-sites-and-dotcom-disasters/|title=The greatest defunct Web sites and dotcom disasters|last=Lanxon|first=Nate|date=June 5, 2008|publisher=CNET UK|page=5}}</ref> == ઇતિહાસ == ઓક્ટોબર ૧૯૯૯ માં,<ref>{{Cite web|url=http://whois.domaintools.com/nupedia.com|title=NuPedia.com WHOIS, DNS, & Domain Info - DomainTools|website=WHOIS|access-date=2016-07-06}}</ref> જિમ્મી વેલ્સે સ્વયંસેવકો દ્વારા બનાવવામાં આવેલા ઓનલાઇન જ્ઞાનકોશ વિશે વિચારવાનું શરૂ કર્યું અને, જાન્યુઆરી ૨૦૦૦ માં, તેના વિકાસની દેખરેખ માટે લેરી સેંગરની નિમણૂક કરી.<ref name="hive"/> આ પ્રોજેક્ટ ૯ માર્ચ, ૨૦૦૦ ના રોજ સત્તાવાર રીતે ઓનલાઈન થયો હતો. નવેમ્બર ૨૦૦૦ સુધીમાં, ફક્ત બે સંપૂર્ણ લંબાઈના લેખ પ્રકાશિત થયા હતા.<ref name="idg">{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2000/TECH/computing/11/21/net.gen.encyclopedias.idg/index.html|title=The next generation of online encyclopedias|publisher=The Industry Standard/CNN|first=Mark|last=Frauenfelder|date=November 21, 2000}}</ref> તેની શરૂઆતથી, ન્યુપીડિયા એ એક મફત સામગ્રી ધરાવતો જ્ઞાનકોશ હતો,<ref name="Liane Gouthro">{{Cite news|first=Liane|last=Gouthro|title=Building the world's biggest encyclopedia|url=http://www.pcworld.com/article/id,15676-c,techindustrytrends/article.html|work=PC World|date=10 March 2000|access-date=19 January 2008|archive-date=27 એપ્રિલ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200427130753/https://www.pcworld.com/article/id,15676-c,techindustrytrends/article.html|url-status=dead}}</ref> બોમિસ ન્યુપીડિયા.કોમ પર ઓનલાઇન જાહેરખબરોથી આવક ઉત્પન્ન કરવાનો ઇરાદો ધરાવતો હતો.<ref name="idg"/> શરૂઆતમાં આ પ્રોજેક્ટમાં હોગગ્રાઉન લાઇસન્સ, ન્યુપીડિયા ઓપન કન્ટેન્ટ લાઇસન્સનો ઉપયોગ થતો હતો. જાન્યુઆરી ૨૦૦૧માં, તેણે રિચાર્ડ સ્ટાલમેન અને ફ્રી સોફ્ટવેર ફાઉન્ડેશનના આગ્રહથી [[જી એફ ડી એલ (GFDL)|જીએનયુ ફ્રી ડોક્યુમેન્ટેશન લાઇસન્સ]] પર ફેરવ્યું.<ref>{{Cite web|url=http://slashdot.org/comments.pl?sid=9990&threshold=1&commentsort=0&mode=thread&cid=502603|title=Re:GNUPedia = Nupedia?|last=jwales|date=January 17, 2001|website=GNUPedia Project Starting|publisher=Slashdot}}</ref> જાન્યુઆરી ૨૦૦૧ માં, ન્યુપીડિયાએ પીઅર સમીક્ષા પ્રક્રિયામાં પ્રવેશતા પહેલા લેખો પર સહયોગની મંજૂરી આપવા માટે સાઇડ-પ્રોજેક્ટ તરીકે [[વિકિપીડિયા]] શરૂઆત કરી.<ref>{{Cite news|last=Larry Sanger|title=Let's make a wiki|date=January 10, 2001|work=Nupedia-l mailing list|publisher=Internet Archive|url=http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030414014355/http://www.nupedia.com/pipermail/nupedia-l/2001-January/000676.html|archive-date=April 14, 2003}}</ref> તેનાથી બંને પક્ષોને રસ પડ્યો હતો, કારણ કે તે જીએનઈ વિશ્વકોશના હિમાયતીઓ દ્વારા ઓછું નોકરશાહી માળખું પૂરું પાડતું હતું. પરિણામે, જીએનએનો ક્યારેય વિકાસ થયો ન હતો અને પ્રોજેક્ટ્સ વચ્ચે સ્પર્ધાનો ભય ટળી ગયો હતો. જેમ જેમ વિકિપીડિયાનો વિકાસ થયો અને યોગદાન આપનારાઓને આકર્ષ્યા તેમ તેમ તેણે ઝડપથી પોતાનું જીવન વિકસાવ્યું અને ન્યુપીડિયાથી મોટા ભાગે સ્વતંત્ર રીતે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું, જોકે સેંગરે શરૂઆતમાં ન્યુપીડિયાના મુખ્ય સંપાદક તરીકેના હોદ્દાને કારણે વિકિપીડિયા પર પ્રવૃત્તિનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. જીએનએ પ્રોજેક્ટ બંધ કરવા ઉપરાંત વિકિપીડિયાએ પણ ન્યુપીડિયાનું ધીમે ધીમે પતન કર્યું. તે સમયે ઇન્ટરનેટ અર્થતંત્ર ભાંગી પડવાને કારણે જિમ્મી વેલ્સે ડિસેમ્બર ૨૦૦૧માં પગારદાર એડિટર-ઇન-ચીફ માટે ભંડોળ બંધ કરવાનો નિર્ણય લીધો <ref name="hive"/> અને સેંગરે થોડા સમય બાદ બંને પ્રોજેક્ટ્સમાંથી રાજીનામું આપી દીધું.<ref>{{Cite web|url=https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2002-March/001603.html|title=My Resignation|last=Sanger|first=Larry|website=Wikipedia-L|publisher=Bomis, Inc|access-date=24 December 2019}}</ref> સેંગરના ગયા પછી, ન્યુપીડિયા વધુને વધુ વિકિપીડિયાનો પુરોગામી વિચાર બનતુ ગયું; સમીક્ષા પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરતા ન્યુપીડિયા લેખોમાંથી, ૨૦૦૧ પછી માત્ર બે એ જ આમ કર્યું હતું. ન્યુપીડિયા નિષ્ક્રિયતામાં પરિવર્તિત થઈ ગયું હોવાથી તેને માન્ય વિકિપીડિયાના લેખોની સ્થિર આવૃત્તિમાં રૂપાંતરિત કરવાનો વિચાર ક્યારેક ક્યારેક ચર્ચાતો હતો, પરંતુ તેનો ક્યારેય અમલ થતો ન હતો. ન્યુપીડિયા.કોમ નામની વેબસાઇટ ૨૬ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૦૩ના રોજ બંધ કરી દેવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web|url=https://reagle.org/joseph/2010/gfc/chapter-1.html|title=1 Nazis and Norms|website=reagle.org|access-date=2020-04-25}}</ref> ન્યુપીડિયાનું જ્ઞાનકોશીય વિષયવસ્તુ, જેને ઘણીવાર મર્યાદિત ગણવામાં આવતું હતું, ત્યારબાદથી વિકિપીડિયામાં સમાવિષ્ટ કરી દેવામાં આવ્યું. == સંપાદકીય પ્રક્રિયા == [[ચિત્ર:Nupedia_article_example.png|thumb| સંગીતના શાસ્ત્રીય યુગ પર ન્યુપીડિયા લેખનું ઉદાહરણ.]] ન્યુપીડિયામાં સાત-પગલાની સંપાદકીય પ્રક્રિયા હતી, જેમાં આ સામેલ છે : # અસાઇન્મેન્ટ (સોંપણી) # મુખ્ય સમીક્ષકની શોધ # મુખ્ય સમીક્ષા # ખુલ્લી સમીક્ષા # લીડ કોપીએડિટિંગ (મુખ્ય નકલ સંપાદન) # ઓપન કોપીએડિટિંગ (ખુલ્લુ નકલ સંપાદન) # અંતિમ મંજૂરી અને માર્કઅપ (આંકન) લેખકો પાસે નિષ્ણાત જ્ઞાન હોવાની અપેક્ષા હતી (જોકે નિષ્ણાતની વ્યાખ્યાને અમુક અંશે અનુકૂળતા માટે મંજૂરી આપવામાં આવી હતી, અને એવું સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું કે કેટલાક લેખો એક નિષ્ણાત દીઠ નિષ્ણાતને બદલે સારા લેખક દ્વારા લખી શકાય છે).<ref>{{Cite web|url=http://www.nupedia.com/policy.shtml|title=Nupedia.com Editorial Policy Guidelines (Version 3.31)|date=November 16, 2000|website=Nupedia|archive-url = https://web.archive.org/web/20010331211742/http://www.nupedia.com/policy.shtml|archive-date=March 31, 2001|access-date=June 3, 2010|quote=The rule of thumb an editor should bear in mind is: would an article on this topic be of significantly greater quality if it were written by an expert on the subject? If yes, we will require that the writer be an expert on the subject. If no, nonspecialists (who are good writers) are more than welcome.}}</ref> અને પ્રકાશન માટે લેખોને મંજૂરી આપતા સંપાદકો "સાચા નિષ્ણાત હોવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવતી હતી."<ref name="NupediaEditor">{{Cite web|url=http://www.nupedia.com/steering.shtml|title=How to be an editor or peer reviewer for Nupedia|website=Nupedia|archive-url = https://web.archive.org/web/20010410035607/http://www.nupedia.com/steering.shtml|archive-date=April 10, 2001|access-date=June 3, 2010}}</ref> રૂથ ઇફર એક એવી વ્યક્તિ હતા જેના પર સેંગરનો આધાર હતો અને ન્યુપીડિયાની પ્રારંભિક નીતિઓ અને પ્રક્રિયાઓ પર નજીકથી કામ કરતા હતા. કેટલીક ઉચ્ચ ડિગ્રીઓ ધરાવતા ઇફચેર કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામર અને ભૂતપૂર્વ કોપી એડિટર હતા અને સ્વયંસેવક તરીકે મુખ્ય નકલ સંપાદક બનવા સંમત થયા હતા.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/wikipediarevolut00liha/page/37|title=The Wikipedia Revolution|last=Lih|first=Andrew|date=2009|publisher=Hyperion|isbn=9781401303716|location=New York|page=[https://archive.org/details/wikipediarevolut00liha/page/37 37]|url-access=registration}}</ref> == સોફ્ટવેર વિકાસ == ન્યુપીડિયા નુપકોડ સહયોગી સોફ્ટવેર દ્વારા સંચાલિત હતું. નુપકોડ એ [[ફ્રી સૉફ્ટવૅર|ફ્રી]]/ઓપન સોર્સ સોફ્ટવેર (જીએએનયુ જનરલ પબ્લિક લાઇસન્સ હેઠળ રિલીઝ થયેલ) છે, જે મોટા પીઅર રિવ્યૂ પ્રોજેક્ટ્સ માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે. આ કોડ ન્યુપીડિયાના સીવીએસ રિપોઝિટરી મારફતે ઉપલબ્ધ હતો. તેના મોટા ભાગના અસ્તિત્વ દરમિયાન ન્યુપીડીયા દ્વારા અનુભવ કરવામાં આવેલી એક સમસ્યા એ હતી કે સોફ્ટવેરમાં કાર્યક્ષમતાનો અભાવ હતો.{{સંદર્ભ|date=December 2011}} પ્રોજેક્ટના ભાગરૂપે, મૂળ સોફ્ટવેર (જેને "ન્યુન્યુપીડિયા" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે)ની નવી આવૃત્તિ વિકસાવવામાં આવી હતી. ન્યુન્યુપીડિયા ને સોર્સફોર્ઝ ખાતે પરીક્ષણ માટે અમલમાં મૂકવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ મૂળ સોફ્ટવેરને બદલવા માટે વિકાસના પર્યાપ્ત તબક્કા સુધી પહોંચી શક્યું ન હતું<ref>{{Cite web|url=https://sourceforge.net/projects/nunupedia/|title=NuNupedia|website=SourceForge|language=en|access-date=2017-02-16}}</ref> == આ પણ જુઓ == * [[જિમ્મી વેલ્સ]] * [[લેરી સેંગર]] * [[ધ વિકિપીડિયા રિવોલ્યુશન]] * [[વિકિપીડિયાના અંતની ભવિષ્યવાણીઓ]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} == પૂરક વાંચન == ** Larry Sanger, [http://features.slashdot.org/article.pl?sid=05/04/18/164213&tid=95&tid=149&tid=9 The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir Part 1] and [http://features.slashdot.org/article.pl?sid=05/04/19/1746205&tid=95 Part 2]. [[:en:Slashdot|Slashdot]], April 2005. ** Larry Sanger, [[iarchive:NupediaStatementOfEditorialPolicyversion2|"Nupedia.com Statement of Editorial Policy, Version 2.1,"]] Printable Version dated May 10, 2000. ** Larry Sanger, [[iarchive:NupediaStatementOfEditorialPolicyversion3|"Nupedia.com Statement of Editorial Policy, Version 3.2,"]] Printable Version dated June 23, 2000. == બાહ્ય કડીઓ == * [https://web.archive.org/web/*/www.nupedia.com/ ન્યુપિડિયાના પહેલાનાં સંસ્કરણો] ( ઇન્ટરનેટ આર્કાઇવમાંથી ) * [http://nupedia.wikia.com ન્યુપીડિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191018233431/http://nupedia.wikia.com/ |date=2019-10-18 }} - વિકિઆ પર ન્યુપિડિયાને જીવંત બનાવ્યો [[શ્રેણી:વિકિપીડિયા]] 228e5m2lw7gqj4lsnhf6cb4hxa91b1w 0 123049 903884 883813 2026-08-17T07:07:09Z ~2026-45022-89 88672 /* કારકિર્દી */ 903884 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!--For more information, see [[:Template:Infobox Writer/doc]].--> | name = રાજેશ વણકર | image = Gujarati writer Rajesh Vankar (Cropped) (cropped).jpg | caption = | native_name = રાજેશ પરમાભાઈ વણકર | native_name_lang = guj | pseudonym = | birth_name = રાજેશ પરમાભાઈ વણકર | birth_date = {{birth date and age|1981|9|4}} | birth_place = બહી (શહેરા), [[પંચમહાલ જિલ્લો|પંચમહાલ]], [[ગુજરાત]] | occupation = કવિ, લેખક, સંપાદક | language = [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] | nationality = ભારતીય | education = * એમ.એ. * પીએચ.ડી | alma_mater = * [[ગુજરાત યુનિવર્સિટી]] * [[મહારાજા સયાજીરાવ વિશ્વવિદ્યાલય|મહારાજા સયાજીરાવ વિશ્વવિદ્યાલય, વડોદરા]] | period = અનુઆધુનિક ગુજરાતી સાહિત્ય | genre = ટૂંકી વાર્તા, [[ગઝલ]], [[ગીત]], [[મુક્તક]] | subjects = | movement = | notableworks = * ''ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તામાં પરિવેશની કાર્યાસાધકતા'' (૨૦૧૨) * ''માળો'' (૨૦૦૯) *"હીર"(૨૦૨૨) | spouse = {{marriage|હેતલ|2013}} | children = ભાર્ગવ, હેલી | relatives = | awards = યુવા પુરસ્કાર (૨૦૧૫) | signature = | years_active = ૧૯૯૫ - વર્તમાન | module = {{Infobox academic | child = yes | nocat_wdimage = yes | doctoral_advisor = જયેશ ભોગાયતા | thesis_title = અ સ્ટડી ઓફ ધ ફંક્શન ઓફ સેટિગ ઇન ગુજરાતી શોર્ટ સ્ટોરીઝ | thesis_url= http://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/58235 }} }} '''રાજેશ વણકર''' [[ગુજરાત]], ભારતના એક [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] લેખક છે. તેમને ૨૦૧૫માં તેમના નવલિકા સંગ્રહ ''માળો'' માટે સાહિત્ય અકાદમી, નવી દિલ્હીનો યુવા પુરસ્કાર એનાયત થયો હતો. હાલમાં તેઓ ત્રિમાસિક સાહિત્યિક સામયિક ''પરિવેશ''ના સંપાદક છે.<ref name="Divya Bhaskar on Mobile, Gujarati Mobile Portal 2016">{{Cite web|url=https://www.divyabhaskar.co.in/news/MGUJ-MAT-latest-godhra-news-054516-2147246-NOR.html|title=ગોધરાના યુવા સર્જકને ગૌરવ પુરસ્કારની જાહેરાત કરવામાં આવી |date=2016-03-10|website=Divya Bhaskar|language=gu|access-date=2016-03-11}}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == રાજેશ વણકરનો જન્મ ૪ સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૧ના રોજ [[પંચમહાલ જિલ્લો|પંચમહાલ જિલ્લાના]] શેહરા તાલુકાના, બહી ગામમાં થયો હતો. તે [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] [[ગોધરા]] નજીક [[રામપુરા (જોડકા)]]ના વતની છે. તેમણે પ્રાથમિક શિક્ષણ રામપુરા પ્રાથમિક શાળા અને જોડકા પ્રાથમિક શાળામાંથી મેળવ્યું હતું. તેમણે શ્રી જી.ડી.શાહ અને પંડ્યા હાઇસ્કૂલ, મહેલોલથી માધ્યમિક અને ઉચ્ચ માધ્યમિક શિક્ષણ (૧૯૯૯) મેળવ્યું હતું. તેમણે ૨૦૦૦માં જે.એલ.કે. કોટેચા અને ગારડી કોલેજ, કાંકણપુરમાં પ્રવેશ મેળવ્યો હતો પરંતુ પ્રથમ વર્ષની પરીક્ષામાં તેઓ નિષ્ફળ ગયા હતા. ત્યારબાદ, [[મહારાજા સયાજીરાવ વિશ્વવિદ્યાલય|એમ.એસ. યુનિવર્સિટીના]] ગુજરાતી વિભાગમાં પ્રવેશ લીધો અને ૨૦૦૪માં સ્નાતક થયા. અહીંથી જ તેમણે ''ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તામાં પરિવેશની કાર્યસાધકતા'' વિષય પર ગુજરાતી લેખક જયેશ ભોગાયતાના માર્ગદર્શન હેઠળ શોધનનિબંધ રજૂ કરી પીએચ.ડી.ની પદવી મેળવી હતી. ''વિચરતી વિમુક્ત જાતિની વાર્તાઓ'' વિષય પરના તેમના સંશોધન માટે મુંબઈ યુનિવર્સિટીના ગુજરાતી વિભાગ દ્વારા તેમને ૨૦૧૨માં એમ.ફિલ ની પદવી એનાયત કરવામાં આવી હતી. વણકરે ૨૦૧૩માં હેતલ સાથે લગ્ન કર્યા, અને તેમને એક પુત્ર, ભાર્ગવ છે.<ref name="દલિતચેતના">{{Cite journal|last=પરમાર|first=મનોજ|title=પરિચય: ડૉ. રાજેશ વણકર |journal=દલિતચેતના|issue=January 2014|pages=1|issn=2319-7862}}</ref> <ref name="મનોજ પરમાર ૨૦૦૭">{{cite book|last=પરમાર|first=મનોજ|title=પ્રતીતિ|date=October 2017|publisher=રન્નાદે પ્રકાશન|volume=Vol. 20|location=અમદાવાદ|pages=202–211|author-link=રાધેશ્યામ શર્મા}}</ref><ref name=":0" /> == કારકિર્દી == પંદર વર્ષની ઉંમરે તેમની પ્રથમ કવિતા પ્રકાશિત થઈ હતી. ૨૦૦૩માં, તેમની પ્રથમ ટૂંકી વાર્તા ગુજરાતી માસિક ''તાદર્થ્ય''માં પ્રકાશિત થઈ. આ ઉપરાંત તેમનું લખાણ ''તાદર્થ્ય'', ''કવિ'', ''તમન્ના'', ''હયાતી'', ''દલિતચેતના'' ,''[[શબ્દસૃષ્ટિ]]'' અને ''તથાપી''માં પણ પ્રકાશિત થયું છે.<ref name="મનોજ પરમાર ૨૦૦૭"/> તેઓ ૨૦૧૫થી [[ગોધરા]] નજીકની સરકારી આર્ટસ એન્ડ સાયન્સ કોલેજ, મોરવા (હડફ) માં સહાયક પ્રોફેસર તરીકે નવેમ્બર ૨૦૨૩ સુધી ફરજ બજાવેલ છે તથા હાલ સરકારી વિનયન કોલેજ, ગરબાડા જિ. દાહોદ ખાતે ફરજ બજાવે છે.. આ પહેલા તેઓ એમ.એસ. યુનિવર્સિટી, [[વડોદરા|વડોદરામાં]] સ્નાતક અને અનુસ્નાતક કક્ષાએ અધ્યાપન કાર્ય કરતા હતા. તેઓ ૨૦૧૨થી કબીર દલિત સાહિત્ય એવોર્ડની એક સમિતિમાં સભ્ય છે અને પંચમહાલ પ્રદેશ યુવા વિકાસ સંસ્થાના સચિવ તરીકે પણ સેવા આપી રહ્યા છે.<ref name="દલિતચેતના"/> == સર્જન == [[ચિત્ર:Dr,_Rajesh_Vankar.jpeg|left|thumb|ડો. રાજેશ વણકર સાહિત્ય અકાદમી દિલ્હી ખાતે]] તેમની કૃતિઓમાં કાવ્યસંગ્રહ ''તરભેટો'' (૨૦૦૯) અને ટૂંકી વાર્તાઓનો સંગ્રહ, ''માળો'' (૨૦૦૯), <ref name=":0">{{Cite web|date=2025-01-02|title=ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તાનો ઇતિહાસ : વહેણો અને વળાંકો/રાજેશ વણકર|url=https://wiki.ekatrafoundation.org/wiki/%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80_%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%A8%E0%AB%8B_%E0%AA%87%E0%AA%A4%E0%AA%BF%E0%AA%B9%E0%AA%BE%E0%AA%B8_:_%E0%AA%B5%E0%AA%B9%E0%AB%87%E0%AA%A3%E0%AB%8B_%E0%AA%85%E0%AA%A8%E0%AB%87_%E0%AA%B5%E0%AA%B3%E0%AA%BE%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%8B/%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%9C%E0%AB%87%E0%AA%B6_%E0%AA%B5%E0%AA%A3%E0%AA%95%E0%AA%B0?fbclid=IwY2xjawJYRNxleHRuA2FlbQIxMQABHTc0546ePovRJXS6eM_cMA9u5dDtgQHzZOYvctwBIcByHdKD5m8LUNagig_aem_o19CxdnhvDhal0UsR886Mw#|access-date=2025-04-01|website=Ekatra Wiki|language=gu}}</ref>નો સમાવેશ થાય છે. ''પીડાપ્રત્યયન'' (૨૦૧૨) તેમનું સાહિત્યિક વિવેચન કાર્ય છે.<ref name="મનોજ પરમાર ૨૦૦૭"/> તેમની નવલકથા 'હીર' (૨૦૨૨)માં પ્રગટ થઈ હતી.<ref>{{Cite web|date=2024-09-19|title=નવલકથાપરિચયકોશ/હીર|url=https://wiki.ekatrafoundation.org/wiki/%E0%AA%A8%E0%AA%B5%E0%AA%B2%E0%AA%95%E0%AA%A5%E0%AA%BE%E0%AA%AA%E0%AA%B0%E0%AA%BF%E0%AA%9A%E0%AA%AF%E0%AA%95%E0%AB%8B%E0%AA%B6/%E0%AA%B9%E0%AB%80%E0%AA%B0|access-date=2025-03-24|website=Ekatra Wiki|language=gu}}</ref> === સંશોધન === * ''ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તામાં પરિવેશની કાર્યાસાધકતા'' (પી.એચ.ડી. ''શોધનિબંધ'' ; ૨૦૧૨) * ''દલિત ચેતનાકેન્દ્રી ટૂંકીવાર્તામાં પરિવેશ'' (૨૦૧૨) * ''વિચરતી વિમુક્ત જાતિનું સાહિત્ય'' (એમ. ફિલ. શોધકાર્ય ; ૨૦૧૫) * ''તુરી બારોટ સમાજનો અભ્યાસ'' === સંકલન === * ''કલાપીના કાવ્યોનો આસ્વાદ'' (૨૦૧૪) * ''નવી ધરતી નવો મોલ'' (સમકાલીન નવા કવિઓની કવિતાઓ)<ref>"Sahitya Akademi Yuva Puraskar 2015" published by Sahitya Akademi, Rabindra Bhavan, New Delhi - 110001</ref> == પુરસ્કાર == તેમની સંશોધન કૃતિ ''ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તામાં પરિવેશની કાર્યાસાધકતા'' એ ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી દ્વારા સ્થાપિત શ્રેષ્ઠ પુસ્તક પુરસ્કાર (૨૦૧૨) મેળવ્યો છે. ૨૦૧૫માં, તેમને સાહિત્ય અકાદમી, નવી દિલ્હી દ્વારા તેમના ટૂંકી વાર્તા સંગ્રહ ''માળો'' માટે યુવા પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="દલિતચેતના"/> == આ પણ જુઓ == * [[ગુજરાતી સાહિત્યકારોની યાદી|ગુજરાતી ભાષાના લેખકોની સૂચિ]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડી == * {{GujLit author}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર]] 0ie2rtbnq2j3j4punvx70po5zgbxmm1 903885 903884 2026-08-17T07:10:45Z ~2026-45022-89 88672 /* કારકિર્દી */ 903885 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!--For more information, see [[:Template:Infobox Writer/doc]].--> | name = રાજેશ વણકર | image = Gujarati writer Rajesh Vankar (Cropped) (cropped).jpg | caption = | native_name = રાજેશ પરમાભાઈ વણકર | native_name_lang = guj | pseudonym = | birth_name = રાજેશ પરમાભાઈ વણકર | birth_date = {{birth date and age|1981|9|4}} | birth_place = બહી (શહેરા), [[પંચમહાલ જિલ્લો|પંચમહાલ]], [[ગુજરાત]] | occupation = કવિ, લેખક, સંપાદક | language = [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] | nationality = ભારતીય | education = * એમ.એ. * પીએચ.ડી | alma_mater = * [[ગુજરાત યુનિવર્સિટી]] * [[મહારાજા સયાજીરાવ વિશ્વવિદ્યાલય|મહારાજા સયાજીરાવ વિશ્વવિદ્યાલય, વડોદરા]] | period = અનુઆધુનિક ગુજરાતી સાહિત્ય | genre = ટૂંકી વાર્તા, [[ગઝલ]], [[ગીત]], [[મુક્તક]] | subjects = | movement = | notableworks = * ''ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તામાં પરિવેશની કાર્યાસાધકતા'' (૨૦૧૨) * ''માળો'' (૨૦૦૯) *"હીર"(૨૦૨૨) | spouse = {{marriage|હેતલ|2013}} | children = ભાર્ગવ, હેલી | relatives = | awards = યુવા પુરસ્કાર (૨૦૧૫) | signature = | years_active = ૧૯૯૫ - વર્તમાન | module = {{Infobox academic | child = yes | nocat_wdimage = yes | doctoral_advisor = જયેશ ભોગાયતા | thesis_title = અ સ્ટડી ઓફ ધ ફંક્શન ઓફ સેટિગ ઇન ગુજરાતી શોર્ટ સ્ટોરીઝ | thesis_url= http://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/58235 }} }} '''રાજેશ વણકર''' [[ગુજરાત]], ભારતના એક [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] લેખક છે. તેમને ૨૦૧૫માં તેમના નવલિકા સંગ્રહ ''માળો'' માટે સાહિત્ય અકાદમી, નવી દિલ્હીનો યુવા પુરસ્કાર એનાયત થયો હતો. હાલમાં તેઓ ત્રિમાસિક સાહિત્યિક સામયિક ''પરિવેશ''ના સંપાદક છે.<ref name="Divya Bhaskar on Mobile, Gujarati Mobile Portal 2016">{{Cite web|url=https://www.divyabhaskar.co.in/news/MGUJ-MAT-latest-godhra-news-054516-2147246-NOR.html|title=ગોધરાના યુવા સર્જકને ગૌરવ પુરસ્કારની જાહેરાત કરવામાં આવી |date=2016-03-10|website=Divya Bhaskar|language=gu|access-date=2016-03-11}}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == રાજેશ વણકરનો જન્મ ૪ સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૧ના રોજ [[પંચમહાલ જિલ્લો|પંચમહાલ જિલ્લાના]] શેહરા તાલુકાના, બહી ગામમાં થયો હતો. તે [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] [[ગોધરા]] નજીક [[રામપુરા (જોડકા)]]ના વતની છે. તેમણે પ્રાથમિક શિક્ષણ રામપુરા પ્રાથમિક શાળા અને જોડકા પ્રાથમિક શાળામાંથી મેળવ્યું હતું. તેમણે શ્રી જી.ડી.શાહ અને પંડ્યા હાઇસ્કૂલ, મહેલોલથી માધ્યમિક અને ઉચ્ચ માધ્યમિક શિક્ષણ (૧૯૯૯) મેળવ્યું હતું. તેમણે ૨૦૦૦માં જે.એલ.કે. કોટેચા અને ગારડી કોલેજ, કાંકણપુરમાં પ્રવેશ મેળવ્યો હતો પરંતુ પ્રથમ વર્ષની પરીક્ષામાં તેઓ નિષ્ફળ ગયા હતા. ત્યારબાદ, [[મહારાજા સયાજીરાવ વિશ્વવિદ્યાલય|એમ.એસ. યુનિવર્સિટીના]] ગુજરાતી વિભાગમાં પ્રવેશ લીધો અને ૨૦૦૪માં સ્નાતક થયા. અહીંથી જ તેમણે ''ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તામાં પરિવેશની કાર્યસાધકતા'' વિષય પર ગુજરાતી લેખક જયેશ ભોગાયતાના માર્ગદર્શન હેઠળ શોધનનિબંધ રજૂ કરી પીએચ.ડી.ની પદવી મેળવી હતી. ''વિચરતી વિમુક્ત જાતિની વાર્તાઓ'' વિષય પરના તેમના સંશોધન માટે મુંબઈ યુનિવર્સિટીના ગુજરાતી વિભાગ દ્વારા તેમને ૨૦૧૨માં એમ.ફિલ ની પદવી એનાયત કરવામાં આવી હતી. વણકરે ૨૦૧૩માં હેતલ સાથે લગ્ન કર્યા, અને તેમને એક પુત્ર, ભાર્ગવ છે.<ref name="દલિતચેતના">{{Cite journal|last=પરમાર|first=મનોજ|title=પરિચય: ડૉ. રાજેશ વણકર |journal=દલિતચેતના|issue=January 2014|pages=1|issn=2319-7862}}</ref> <ref name="મનોજ પરમાર ૨૦૦૭">{{cite book|last=પરમાર|first=મનોજ|title=પ્રતીતિ|date=October 2017|publisher=રન્નાદે પ્રકાશન|volume=Vol. 20|location=અમદાવાદ|pages=202–211|author-link=રાધેશ્યામ શર્મા}}</ref><ref name=":0" /> == કારકિર્દી == પંદર વર્ષની ઉંમરે તેમની પ્રથમ કવિતા પ્રકાશિત થઈ હતી. ૨૦૦૩માં, તેમની પ્રથમ ટૂંકી વાર્તા ગુજરાતી માસિક ''તાદર્થ્ય''માં પ્રકાશિત થઈ. આ ઉપરાંત તેમનું લખાણ ''તાદર્થ્ય'', ''કવિ'', ''તમન્ના'', ''હયાતી'', ''દલિતચેતના'' ,''[[શબ્દસૃષ્ટિ]]'' અને ''તથાપી''માં પણ પ્રકાશિત થયું છે.<ref name="મનોજ પરમાર ૨૦૦૭"/> તેઓ ૨૦૧૫ થી નવેમ્બર ૨૦૨૩ સુધી [[ગોધરા]] નજીકની સરકારી આર્ટસ એન્ડ સાયન્સ કોલેજ, મોરવા (હડફ) માં સહાયક પ્રોફેસર તરીકે તથા હાલ સરકારી વિનયન કોલેજ, ગરબાડા જિ. દાહોદ ખાતે મદદનીશ પ્રાધ્યાપક વર્ગ - ૨ તરીકે ફરજ બજાવે છે.. આ પહેલા તેઓ એમ.એસ. યુનિવર્સિટી, [[વડોદરા|વડોદરામાં]] સ્નાતક અને અનુસ્નાતક કક્ષાએ અધ્યાપન કાર્ય કરતા હતા. તેઓ ૨૦૧૨થી કબીર દલિત સાહિત્ય એવોર્ડની એક સમિતિમાં સભ્ય છે અને પંચમહાલ પ્રદેશ યુવા વિકાસ સંસ્થાના સચિવ તરીકે પણ સેવા આપી રહ્યા છે.<ref name="દલિતચેતના"/> == સર્જન == [[ચિત્ર:Dr,_Rajesh_Vankar.jpeg|left|thumb|ડો. રાજેશ વણકર સાહિત્ય અકાદમી દિલ્હી ખાતે]] તેમની કૃતિઓમાં કાવ્યસંગ્રહ ''તરભેટો'' (૨૦૦૯) અને ટૂંકી વાર્તાઓનો સંગ્રહ, ''માળો'' (૨૦૦૯), <ref name=":0">{{Cite web|date=2025-01-02|title=ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તાનો ઇતિહાસ : વહેણો અને વળાંકો/રાજેશ વણકર|url=https://wiki.ekatrafoundation.org/wiki/%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%9C%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%80_%E0%AA%9F%E0%AB%82%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%80_%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%8D%E0%AA%A4%E0%AA%BE%E0%AA%A8%E0%AB%8B_%E0%AA%87%E0%AA%A4%E0%AA%BF%E0%AA%B9%E0%AA%BE%E0%AA%B8_:_%E0%AA%B5%E0%AA%B9%E0%AB%87%E0%AA%A3%E0%AB%8B_%E0%AA%85%E0%AA%A8%E0%AB%87_%E0%AA%B5%E0%AA%B3%E0%AA%BE%E0%AA%82%E0%AA%95%E0%AB%8B/%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%9C%E0%AB%87%E0%AA%B6_%E0%AA%B5%E0%AA%A3%E0%AA%95%E0%AA%B0?fbclid=IwY2xjawJYRNxleHRuA2FlbQIxMQABHTc0546ePovRJXS6eM_cMA9u5dDtgQHzZOYvctwBIcByHdKD5m8LUNagig_aem_o19CxdnhvDhal0UsR886Mw#|access-date=2025-04-01|website=Ekatra Wiki|language=gu}}</ref>નો સમાવેશ થાય છે. ''પીડાપ્રત્યયન'' (૨૦૧૨) તેમનું સાહિત્યિક વિવેચન કાર્ય છે.<ref name="મનોજ પરમાર ૨૦૦૭"/> તેમની નવલકથા 'હીર' (૨૦૨૨)માં પ્રગટ થઈ હતી.<ref>{{Cite web|date=2024-09-19|title=નવલકથાપરિચયકોશ/હીર|url=https://wiki.ekatrafoundation.org/wiki/%E0%AA%A8%E0%AA%B5%E0%AA%B2%E0%AA%95%E0%AA%A5%E0%AA%BE%E0%AA%AA%E0%AA%B0%E0%AA%BF%E0%AA%9A%E0%AA%AF%E0%AA%95%E0%AB%8B%E0%AA%B6/%E0%AA%B9%E0%AB%80%E0%AA%B0|access-date=2025-03-24|website=Ekatra Wiki|language=gu}}</ref> === સંશોધન === * ''ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તામાં પરિવેશની કાર્યાસાધકતા'' (પી.એચ.ડી. ''શોધનિબંધ'' ; ૨૦૧૨) * ''દલિત ચેતનાકેન્દ્રી ટૂંકીવાર્તામાં પરિવેશ'' (૨૦૧૨) * ''વિચરતી વિમુક્ત જાતિનું સાહિત્ય'' (એમ. ફિલ. શોધકાર્ય ; ૨૦૧૫) * ''તુરી બારોટ સમાજનો અભ્યાસ'' === સંકલન === * ''કલાપીના કાવ્યોનો આસ્વાદ'' (૨૦૧૪) * ''નવી ધરતી નવો મોલ'' (સમકાલીન નવા કવિઓની કવિતાઓ)<ref>"Sahitya Akademi Yuva Puraskar 2015" published by Sahitya Akademi, Rabindra Bhavan, New Delhi - 110001</ref> == પુરસ્કાર == તેમની સંશોધન કૃતિ ''ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તામાં પરિવેશની કાર્યાસાધકતા'' એ ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી દ્વારા સ્થાપિત શ્રેષ્ઠ પુસ્તક પુરસ્કાર (૨૦૧૨) મેળવ્યો છે. ૨૦૧૫માં, તેમને સાહિત્ય અકાદમી, નવી દિલ્હી દ્વારા તેમના ટૂંકી વાર્તા સંગ્રહ ''માળો'' માટે યુવા પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="દલિતચેતના"/> == આ પણ જુઓ == * [[ગુજરાતી સાહિત્યકારોની યાદી|ગુજરાતી ભાષાના લેખકોની સૂચિ]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડી == * {{GujLit author}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર]] 8vuaaafcs9awdl3lrwcvbaqpbxql58a 0 139115 903809 845849 2026-08-17T01:01:19Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903809 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | name = Bhairavi | type = Hindu | image = Goddess Bhairavi.jpg | caption = An image of Goddess Bhairavi, Lithograph Print, circa 1880s of Bengal | affiliation = [[Adishakti]], [[Mahavidya]], [[Mother Goddess]], and [[Mahakali]] | abode = [[Mount Kailash]] and [[Manidvipa]] | consort = [[Bhairava]], a form of Shiva | mantra = Om Hasaim Hasakarim Hasaim Bhairavyay Namo Namah | mount = [[Indian lotus|Lotus]] | god_of = Goddess of [[Kundalini]]<ref>David Frawley, [https://books.google.com/books?id=T6Vp_rTWkAAC&pg=PA163&lpg=PA163&dq=Kundalini+%2B+Bhairavi&source=bl&ots=j3HjlyPsxS&sig=l2lZzhk8J1DOxdwlr7lzlStllXw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiE0-eKy5HdAhVzCDQIHQzhBvwQ6AEwCnoECAMQAQ#v=onepage&q=Kundalini%20%2B%20Bhairavi&f=false Inner Tantric Yoga], Lotus Press, 2008, page 163-164</ref> | member_of = The Ten [[Mahavidyas]] | weapon = Trishula, Khaṭvāṅga , Sword , Kapala, Sickle and Damru }} [[Category:Articles having same image on Wikidata and Wikipedia]] '''ભૈરવી''' ( {{Lang-sa|भैरवी}} ) એ એક [[હિંદુ]] દેવી છે, જેને મહાવિદ્યાઓમાંની એક તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે, જે મહાદેવીના દસ અવતાર છે. તેઓ દક્ષિણામૂર્તિના પત્ની છે. <ref>{{Cite web|last=Magee|first=Mike|title=Todala Tantra|url=https://www.academia.edu/12503050/Todala_Tantra}}</ref> == વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર == ''ભૈરવી'' નામનો અર્થ થાય છે "આતંક" અથવા "આતંક-પ્રેરણા આપનારી". તે દસ મહાવિદ્યાઓમાં પાંચમી છે. તેમને ત્રિપુરાભૈરવી પણ કહેવામાં આવે છે. "ત્રિ" એટલે ત્રણ, "પુરા" એટલે કિલ્લો, ગઢ, શહેર, નગર વગેરે. આ ત્રિપુરા શબ્દ ચેતનાના ત્રણ અલગ-અલગ તબક્કાઓ દર્શાવે છે. આ ત્રણ તબક્કાઓ છે ચેતના, સ્વપ્ન અને નિંદ્રા. તે તમામ ત્રિગુણોના રૂપમાં છે અને એકવાર આ ત્રિદોષો પાર થઈ જાય તો [[બ્રહ્મ]]<nowiki/>ની પ્રાપ્તિ થાય છે એવું માનવામાં આવે છે કે. તેથી, તેણીને ત્રિપુરભૈરવી કહેવામાં આવે છે. <ref>Erndl, Kathleen M. “Rapist or Bodyguard, Demon or Devotee: Images of Bhairo in the Mythology and Cult of Vaiṣṇo Devī.” In Criminal Gods and Demon Devotees: Essays on the Guardians of Popular Hinduism. Edited by Alf Hiltebeitel, 239–250. Albany: State University of New York Press, 1989</ref> <ref>Sukul, Kubernath. Vārānasī Vaibhava. Patna, India: Bihar Rastrabhasa Parisad, 1977</ref> == ચિન્હશાસ્ત્ર == [[ચિત્ર:Nepalese_-_Bhairava_with_Goddess_-_Walters_543024_(2).jpg|left|thumb|245x245px| [[કાલ ભૈરવ|ભૈરવ]] તેની પત્ની ભૈરવી સાથે.]] દેવી માહાત્મ્યમાં તેમના ધ્યાન શ્લોકમાં તેમના સ્વરૂપનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. તે કમળ પર ચાર હાથ, એક પુસ્તક, એક માળા, એક અભય મુદ્રા અને એક વરદ મુદ્રા સાથે બેઠેલી છે. તે લાલ વસ્ત્રો અને ગળામાં વિચ્છેદ કરાયેલા માથાની માળા પહેરે છે. તેમને ત્રણ આંખો છે અને તેમનું માથું અર્ધચંદ્રાકાર ચંદ્રથી શણગારેલું હોય છે. અન્ય એક સ્વરૂપમાં તેમને એક તલવાર, લોહીનો પ્યાલો ધારણ કરતી અને અન્ય બે હાથે અભય અને વરદ મુદ્રાઓ સાથે દર્શાવવામાં આવે છે. તેઓને શિવ પર બેઠેલા પણ દર્શાવવામાં આવી છે, આ અવતાર તાંત્રિક પૂજાઓમાં વધુ પ્રબળ છે. તેઓને એક રાણી તરીકે પણ દર્શાવવામાં આવી છે, જે રાજરાજેશ્વરીને મળતી આવે છે. <ref name="Bhairva origin">{{Cite book|title=A Dictionary of Hinduism|url=https://archive.org/details/dictionaryofhind00unse|last=Johnson W. J.|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=9780198610250|location=Oxford|author-link=A Dictionary of Hinduism}}</ref> [[ચિત્ર:Tripura-bhairavi_yantra_color.jpg|right|thumb|150x150px| ભૈરવી યંત્ર]] ત્રિપુરાભૈરવી મૂલાધાર ચક્રમાં રહેતી હોવાનું કહેવાય છે. તેમના મંત્રમાં ત્રણ અક્ષરો છે અને તે બધા મૂલાધાર ચક્રની મધ્યમાં ઊંધો ત્રિકોણ બનાવે છે. તેમને કામરૂપ સ્વરૂપે મૂલાધાર ચક્રની નિર્માતા માનવામાં છે, જેમાં ત્રણ બિંદુઓનો સમાવેશ થાય છે. આ બિંદુઓ ઊંધો ત્રિકોણ બનાવે છે, અને તેમાંથી તમામ અન્ય ત્રિકોણોનો જન્મ થાય છે, જે છેવટે બ્રહ્માંડની રચના તરફ દોરી જાય છે.{{સંદર્ભ|date=June 2016}} આ ત્રિકોણ્ મૂલાધાર ચક્રનો સૌથી અંદરનો ત્રિકોણ છે. ત્રિકોણના ત્રણ બિંદુઓમાં ત્રણ બીજક્ષરો (પવિત્ર અક્ષરો) હોય છે, તે ત્રણ બીજક્ષરો ત્રિકોણની બાજુઓ દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે અને આ દરેક બાજુ ઈચ્છા શક્તિ, જ્ઞાન શક્તિ અને ક્રિયા શક્તિ અથવા દૈવી ઇચ્છા, દૈવી જ્ઞાન અને દૈવી ક્રિયાને દર્શાવે છે. ત્રિપુરા સુંદરી અને ત્રિપુરા ભૈરવી એકબીજા સાથે નજીકથી સંકળાયેલા છે પરંતુ તેઓ જુદી છે. ત્રિપુરા ભૈરવીને સુપ્ત ઉર્જા તરીકે સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે જ્યારે ત્રિપુરા સુંદરી આ સુષુપ્ત ઉર્જાને વાસ્તવિકતામાં પરિણમે છે અને આ ઊર્જાને સહસ્રાર ચક્ર સુધીના ઉચ્ચ [[ચક્ર|ચક્રો]] તરફ લઈ જાય છે. <ref name="Bhairavi">{{Cite web|last=Ravi V|title=Tripura Bhairavi|url=http://www.manblunderplus.com/2014/11/dasamaha-vidya-tripurabhairavi-part-5.html|access-date=June 4, 2016|website=Mahavidyas|archive-date=ઑગસ્ટ 7, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807135659/http://www.manblunderplus.com/2014/11/dasamaha-vidya-tripurabhairavi-part-5.html|url-status=dead}}</ref> == દંતકથા == ભૈરવી એ કુંડલિની, તંત્રમાં નિપુણ સ્ત્રી માટેનું શીર્ષક પણ છે. યોગિની એ તંત્રની વિદ્યાર્થિની અથવા મહત્વાકાંક્ષીણી છે. ''ભૈરવી'' એ છે જે સફળ થઈ છે. [[પુરાણ|પુરાણો]] અને તંત્રો અનુસાર ભૈરવી એ [[કાલ ભૈરવ|ભૈરવની]] પત્ની છે. તેમને મુખ્યત્વે દુર્ગા સપ્તશતીમાં [[કાલરાત્રિ|કાલરાત્રી]] તરીકે જોઇ શકાય છે જે ચંડ, મુંડ અને રક્તબીજનો વધ કરે છે. તે [[મહાભારત|મહાભારતમાં]] ભંડાસુરનો વધ કરે છે. તેમને શુભંકરી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, જેનો અર્થ એવો થાય છે કે તેઓ તેમના ભક્તો અને બાળકો માટે શુભ કાર્યો કરનારી છે, તે એક સારી માતા છે. તે અધાર્મિક અને ક્રૂર લોકો માટે હિંસા, સજા અને રક્તપાતની પણ તરફેણ કરે છે, તે અનુસાર એક અર્થ એમ પણ થાય છે કે તેઓ તેવા કાર્યો માટે હિંસાની માતા છે. તેમને હિંસક અને ભયંકર સ્વરૂપે દેખાડવામાં આવે છે પરંતુ તેમના બાળકો માટે તેઓ સૌમ્ય માતા છે. <ref>{{Cite web|title=Tripura Bhairavi – SivaSakti|url=https://www.sivasakti.com/tantra/dasa-maha-vidya/tripura-bhairavi/}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.sanskritimagazine.com/indian-religions/hinduism/spiritual-side-fierce-goddess-bhairavi-goddess-wisdom/|title=Spiritual side of fierce Goddess Bhairavi, the Goddess of wisdom|work=Sanskriti - Hinduism and Indian Culture Website|date=4 May 2016|access-date=18 માર્ચ 2023|archive-date=9 જૂન 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220609032916/https://www.sanskritimagazine.com/indian-religions/hinduism/spiritual-side-fierce-goddess-bhairavi-goddess-wisdom/|url-status=dead}}</ref> == આ પણ જુઓ == * * [[મહાકાળી|મહાકાલી]] * == નોંધો == {{Reflist}} == સંદર્ભ == * કિન્સલી, ડેવિડ (1988). ''[https://books.google.com/books?id=hgTOZEyrVtIC હિન્દુ દેવીઓ: હિન્દુ ધાર્મિક પરંપરાઓમાં દૈવી સ્ત્રીની દ્રષ્ટિ] .'' યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ.{{ISBN|0-520-06339-2}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-520-06339-2|0-520-06339-2]] . * * આર.ડી. ત્રિવેદી: પાર્વતીની પ્રતિમા (દિલ્હી, 1981) 3r0l6p0z4jv0g43quwq78jhtxk61u3r 0 139356 903864 892518 2026-08-17T02:24:14Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903864 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = હિન્દુ, જૈન, બુદ્ધ | deity_of = | image = [[File:Scuplture of Yakshini at Chaumukhjini Pol, Ahmedabad, Gujarat.jpg|170px]] | caption = અમદાવાદમાં ચૌમુખજીની પોળના દેરાસરની બહાર આવેલી યક્ષિણીની મૂર્તિ | texts = | planet = | parents = | affiliation = દેવી | Devanagari = यक्षिणी }} [[File:Bhutesvara Yakshis Mathura reliefs 2nd century CE front.jpg|thumb|ભૂતેશ્વર યક્ષિણી, ([[મથુરા]], બીજી સદી]] '''યક્ષિણી''' (यक्षिणी {{lang-sa|yakṣiṇī}}) એ હિંદુ, બૌદ્ધ અને જૈન ધાર્મિક પૌરાણિક કથાઓમાં સ્ત્રી પ્રકૃતિની આત્માઓનો એક વર્ગ છે જે દેવો અને અસુરો તથા ગાંધર્વ અને અપ્સરાઓથી અલગ છે. યક્ષિણીઓ અને તેમના પુરુષ સમકક્ષ યક્ષ, ભારતના સદીઓ પુરાણા પવિત્ર ઉપવનો સાથે સંકળાયેલા ઘણા અસાધારણ પ્રાણીઓમાંના એક છે. પૂર્વોત્તર ભારતીય જનજાતિઓની પરંપરાગત દંતકથાઓ, કેરળની પ્રાચીન દંતકથાઓ તથા કાશ્મીરી મુસ્લિમોની લોકકથાઓમાં પણ યક્ષી જોવા મળે છે. શીખ ધર્મના પવિત્ર ગ્રંથોમાં પણ યક્ષોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.<ref name=":2">{{Cite book|last1=Bhairav|first1=J. Furcifer|title=Ghosts, Monsters, and Demons of India|last2=Khanna|first2=Rakesh|publisher=Blaft Publications Pvt. Ltd.|year=2021|isbn=9789380636474|location=India|pages=418–421|language=English}}</ref> સારી વર્તણૂકવાળા અને સૌમ્ય લોકોને સંરક્ષક તરીકે પૂજવામાં આવે છે,<ref name="britannica.com">{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/yaksha|title=Yaksha &#124; Hindu mythology}}</ref> તેઓ દેવતાઓના ખજાનચી કુબેરના ઉપસ્થિતો છે, અને સંપત્તિના હિન્દુ દેવતા પણ છે જેમણે હિમાલયના અલકા સામ્રાજ્ય પર શાસન કર્યું હતું. ભૂતો જેવી વર્તણૂક ધરાવતી દુષ્ટ અને તોફાની યક્ષિણીઓ પણ છે,<ref name="britannica.com"/> જે ભારતીય લોકવાયકા અનુસાર માનવીઓને ત્રાસ આપી શકે છે અને શાપ આપી શકે છે.<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.shivashakti.com/yaksh.htm|title=Yakshinis and Chetakas|last=Magee|first=Mike|date=2006|website=Shiva Shakti Mandalam|archive-url=https://web.archive.org/web/20090318103442/http://shivashakti.com/yaksh.htm|archive-date=18 March 2009|url-status=live|access-date=March 2, 2016|df=dmy-all}}</ref> અશોક વૃક્ષ યક્ષિણીઓ સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલું છે. ઝાડના તળમાં રહેલી યુવતી એ ભારતીય ઉપખંડમાં પ્રજનનક્ષમતાનો સંકેત દર્શાવે છે.<ref name=":1">{{Cite book|title=Myths and Symbols in Indian Art and Civilization|url=https://archive.org/details/liang.mythssymbolsinin0000hein|last=Zimmer|first=Heinrich Robert|publisher=Princeton University Press|year=1972|isbn=978-81-208-0751-8|editor-last=Campbell|editor-first=Joseph|location=Delhi}}</ref> પ્રાચીન બૌદ્ધ તેમજ હિંદુ મંદિરોમાં દ્વારપાળ તરીકે જોવા મળતી ભારતીય કળામાં જે તત્ત્વો જોવા મળે છે તેમાંનું એક તત્ત્વ યક્ષિણી છે, જેનો પગ થડ પર હોય છે અને તેના હાથ શૈલીયુક્ત ફૂલોવાળા અશોકની ડાળીને પકડી રાખે છે જેના પર કેટલીકવાર ફળો પણ હોય છે. == બૌદ્ધ ધર્મમાં યક્ષિણીઓ == ભારહુત, સાંચી અને મથુરાના ત્રણ સ્થળોએ મોટી સંખ્યામાં યક્ષી આકૃતિઓ મળી છે, જે મોટે ભાગે સ્તૂપોના રેલિંગ થાંભલાઓ પર છે. આ એક સ્પષ્ટ વિકાસ અને પ્રગતિ દર્શાવે છે જે યક્ષી આકૃતિની કેટલીક લાક્ષણિકતાઓ સ્થાપિત કરે છે જેમ કે તેની નગ્નતા, હસતો ચહેરો અને સ્પષ્ટ (ઘણીવાર અતિશયોક્તિપૂર્ણ) ગૌણ જાતીય લાક્ષણિકતાઓ જે પ્રજનન ક્ષમતા સાથે તેમના જોડાણ તરફ દોરી જાય છે. યક્ષીને સામાન્ય રીતે તેનો હાથ ઝાડની ડાળીને સ્પર્શતો હોય તેમ, એક પાપપૂર્ણ ત્રિભંગન મુદ્રામાં દર્શાવવામાં આવે છે. કેટલાક લેખકોના મત પ્રમાણે ઝાડની તળેટીમાં બેઠેલી યુવાન છોકરી એક પ્રાચીન વૃક્ષ દેવતા પર આધારિત છે.<ref name=":1"/> પ્રારંભિક બૌદ્ધ સ્મારકોમાં સુશોભનાત્મક તત્વ તરીકે યક્ષી મહત્વપૂર્ણ હતી અને તે ઘણા પ્રાચીન બૌદ્ધ પુરાતત્ત્વીય સ્થળોમાં જોવા મળે છે. સદીઓ વીતી જતાં તેઓ સાલભંજિકા (સાલ વૃક્ષની ડાળખી) બની ગયા, જે ભારતીય શિલ્પ અને ભારતીય મંદિર સ્થાપત્ય એમ બંનેનું પ્રમાણભૂત સુશોભન તત્વ હતું.<ref name="ReferenceA">Hans Wolfgang Schumann (1986), ''Buddhistische Bilderwelt: Ein ikonographisches Handbuch des Mahayana- und Tantrayana-Buddhismus.'' Eugen Diederichs Verlag. Cologne. {{ISBN|3-424-00897-4}}, {{ISBN|978-3-424-00897-5}}</ref> સાલ વૃક્ષ (શોરા રોબસ્ટા) ઘણી વખત ભારતીય ઉપખંડના પ્રાચીન સાહિત્યમાં અશોક વૃક્ષ (સરાકા ઇન્ડિકા) તરીકે ગૂંચવણ ઊભી કરે છે.<ref>Eckard Schleberger (1986), ''Die indische Götterwelt. Gestalt, Ausdruck und Sinnbild.'' Eugen Diederichs Verlag. Cologne. {{ISBN|3-424-00898-2}}, {{ISBN|978-3-424-00898-2}}</ref> સાલભંજિકાનું સ્થાન શાક્યની રાણી મૈયાની સ્થિતિ સાથે પણ સંબંધિત છે, જ્યારે તેમણે લુમ્બિનીના એક બગીચામાં અશોક વૃક્ષ નીચે ગૌતમ બુદ્ધને જન્મ આપ્યો હતો, ત્યારે તેની ડાળી પકડી રાખી હતી.<ref name="ReferenceA" /> === બૌદ્ધ સાહિત્યમાં જોવા મળતી યક્ષિણીઓની સૂચિ === નીચે બૌદ્ધ સાહિત્યમાં જોવા મળતી યક્ષિણીઓની એક યાદી આપવામાં આવી છે:<ref>{{cite book|last1=Misra|first1=Ram Nath|url=http://ignca.gov.in/Asi_data/69855.pdf|title=Yaksha Cult and Iconography|date=1981|publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} * ''હરિતી'' * ''અલિકા'' * ''વેન્દા'' * ''અનુપમા'' * ''વિમલપ્રભા'' * ''શ્રી'' * ''શંખિણી'' * ''મેઘા'' * ''તિમિશિકા'' * ''પ્રભાવતી'' * ''ભીમા'' * ''હરિતા'' * ''મહાદેવી'' * ''નલિ'' * ''ઉદર્યા'' * ''કુંતિ'' * ''સુલોચના'' * ''સુભ્રૂ'' * ''સુસ્વરા'' * ''સુમતિ'' * ''વસુમતિ'' * ''ચિત્રાક્ષી'' * ''પૂર્ણસ્નિશા'' * ''ગુહ્યકા'' * ''સુગુહ્યકા'' * ''મેખલા'' * ''સુમેખલા'' * ''પદ્‌મોચ્ચા'' * ''અભયા'' * ''જયા'' * ''વિજયા'' * ''રેવતિકા'' * ''કેશિની'' * ''કેશન્તા'' * ''અનિલા'' * ''મનોહરા'' * ''મનોવતિ'' * ''કુસુમાવતી'' * ''કુસુમપુરવાસિની'' * ''પીંગળા'' * ''વીરમતી'' * ''વીરા'' * ''સુવિરા'' * ''સુઘોરા'' * ''ઘોરા'' * ''ઘોરાવતી'' * ''સુરસુંદરી'' * ''સુરસા'' * ''ગુહ્યોતમરી'' * ''વાતવાસિની'' * ''અસોકા'' * ''અંધરાસુનારી'' * ''આલોકસુનારી'' * ''પ્રભાવતી'' * ''અતિય્યાશયવતી'' * ''રૂપવતી'' * ''સુરુપા'' * ''અસિતા'' * ''સૌમ્યા'' * ''કાના'' * ''મેના'' * ''નંદિની'' * ''ઉપનંદિની'' * ''લોકાન્તરા'' * ''કુવના'' ([[પાલી]]) * ''સેતિયા'' ([[પાલી]]) * ''પિયાંકરામાતા'' ([[પાલી]]) * ''પુનાબ્બાસુમુમ'' ([[પાલી]]) * ''ભેસકલા'' ([[પાલી]]) {{div col end}} == હિંદુ ધર્મમાં યક્ષિણીઓ == [[File:Yaksi.JPG|thumb|upright|યક્ષિણી, ૧૦મી સદી [[મથુરા]], ગુઇમેટ સંગ્રહાલય, પેરિસ, ફ્રાન્સ.]] ''ઉદ્દામરેશ્વર તંત્ર''માં છત્રીસ યક્ષિણીઓનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં તેમના મંત્રો અને ધાર્મિક વિધિના સૂચનોનો સમાવેશ થાય છે. ''તંત્રરાજ તંત્ર''માં યક્ષો અને યક્ષિણીઓની આવી જ યાદી આપવામાં આવી છે, જે અનુસાર આ જીવો આપણે જેની કામના (ઈચ્છા) કરીએ છીએ તેના દાતા છે. તેઓ પૃથ્વીમાં છુપાયેલા ખજાનાના રક્ષક છે. તેઓ સાત્વિક, રજસ, તમસ પ્રકૃતિના હોઈ શકે છે. {{સંદર્ભ}} === ૩૬ યક્ષિણીઓ === ''ઉદ્દામરેશ્વર તંત્ર''માં આપવામાં આવેલી છત્રીસ યક્ષિણીઓની યાદી નીચે મુજબ છે, તેની સાથે સંકળાયેલી કેટલીક દંતકથાઓ પણ છે:[૫] {{div col|colwidth=22em}} # ''વિચિત્રા'' (સુંદર) # ''વિભ્રમા'' : તે તમસ યક્ષિણી છે અને કપૂર, ઘી સળગાવીને નિર્વસ્ત્ર થઈને તેની પૂજા કરવી જોઈએ અને તેના મંત્રનો ૨૦,૦૦૦ વાર પાઠ કરવો જોઈએ. તેનો મંત્ર સ્મશાનભૂમિની ધૂળથી લખવો જોઈએ. ત્યાર બાદ ગાયના ઘીથી ૨૦ હજાર વાર હવન કરવાની જરૂર પડે છે. # ''હંસી'' (હંસ સાથે) # ''ભિષણી'' (ભયાનક) # ''જનરંજિકા'' (પુરુષોને પ્રસન્ન કરનાર) # ''વિશાલા'' (વિશાળ નેત્રોવાળી) # ''મદના'' (કામુક) # ''ઘંટા'' (ધાતુનો ઘંટ) # ''કલાકર્ણી'' (કલાથી શણગારેલા કાન) : ઘાસની ધારથી ૧૦,૦૦૦ વખત પોતાના મંત્રનો પાઠ કરો. તે શક્તિ આપે છે. # ''મહાભયા'' (ખૂબ જ ભયાનક) # ''મહેન્દ્રી'' (અતિ શક્તિશાળી) : વ્યક્તિને ઊડવાની શક્તિ આપે છે. સાધકને ''પાટલા સિદ્ધિ'' પ્રાપ્ત થાય છે. # ''શંખિણી'' (શંખ કન્યા) : કોઈ પણ ઇચ્છાની પૂર્તિ. # ''ચંદ્રી'' (ચંદ્ર કન્યા): # ''શ્મશાના'' (સ્મશાનભૂમિની કન્યા) : તે તામસ યક્ષિણી છે. # વટયક્ષિણી : તે વડના ઝાડમાં રહે છે. # ''મેખલા'' (લવ ગિર્ડલ) : તે જાદુઈ શક્તિ આપે છે, જેનાથી સ્ત્રીને વશ કરવામાં આવે છે. સાધકે ચંદ્ર ચક્રના ૧૪મા દિવસે ખીલેલા મધુકાના ઝાડ પર જઈને તેના મંત્રનો જાપ કરવો જ જોઇએ. "ॐ द्रिम हम मदनमेकालयै मदनविधंबनाय नमः स्वाह". # ''વિકલા'' # ''લક્ષ્મી'' (સંપત્તિ) # ''માલિની'' (પુષ્પ કન્યા) # ''શતપત્રિકા'' (૧૦૦ પુષ્પ) # ''સુલોચના'' (પ્રેમ અક્ષી) # ''શોભા'' # ''કપાલીની'' # ''વરયક્ષિણી'' : સાધકને વરદાન આપે છે. # ''નટી'' (અભિનેત્રી): # ''કામેશ્વરી'' : તે સાધકને રત્નો, વસ્ત્રો અને કીમિયાનાં રહસ્યો આપે છે. # ''ધન યક્ષિણી'' : તેનો ઉપયોગ ભૂતકાળ, વર્તમાનનું જ્ઞાન આપવા માટે થાય છે. તે સત્વ યક્ષિણી છે. તે સાધકને સમૃદ્ધિ પણ પ્રદાન કરે છે. સાધકે દિવસ દરમિયાન વડના ઝાડ પર ચઢીને બેસવું જોઈએ અને ૧૦૦૦૦ વખત "ॐ ऐम ह्रीं श्रीं धन कुरु स्वाहा" નો જાપ કરવો જોઈએ. # ''કર્ણપિશાચી'' : એ તમસ યક્ષિણી છે. તેનો ઉપયોગ અઘોરી દ્વારા સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરનાર વ્યક્તિના કાનમાં ગુસપુસ કરીને વ્યક્તિના ભૂતકાળના અને વર્તમાન જીવન વિશે જાણવા માટે કરવામાં આવે છે. ઉલ્લેખ છે કે સાધકે આ સિદ્ધિ છોડી દેવી જોઈએ નહીં તો કર્ણપીશાચી ૧૦૦૦ વર્ષ સુધી તેની સેવા કરવા માટે સાધકની આત્મા લે છે. તેનો મંત્ર "ओम अरविंदे स्वाहा" છે, જેનો જાપ ૨૧ દિવસની અંદર ૧૦૦૦૦ વખત કરવો જરૂરી છે. # ''મનોહરા'' (આકર્ષક) # ''પ્રમોદા'' (સુગંધીત) : એક મહિના સુધી મધરાતે ઊઠીને ૧૦ વાર મંત્રનો ઉચ્ચારણ કરો. "ॐ ह्रीं प्रमोद्यै स्वाहा". # ''અનુરાગિની'' (ભાવુક) # ''નખાકેશી'' : સિદ્ધિ પર ફળ આપે છે. # ''ભામિની'' : તે એક અદ્ભુત ઉપહાર આપે છે, જે સ્ત્રીઓને આકર્ષિત કરે છે અને ખજાનો શોધવામાં મદદ કરે છે. ગ્રહણના સમયે તેના મંત્રનો પાઠ કરો. "ॐ ह्रीं याक्षीणी भामिनी रतिप्रिये स्वाहा". # ''પદ્મિની'': (૩૫)માં તેનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. # ''સ્વર્ણાવતી'' : અંજના સિદ્ધિ આપે છે. # ''રતિપ્રિયા'' (પ્રેમની શોખીન) : તે સત્વ યક્ષિણી છે. તેણીની છબી પીળા રેશમી કાપડમાં દોરવી જોઈએ જેમાં સુંદર સ્ત્રીઓ ઝવેરાતથી શણગારેલી હોવી જોઈએ અને ઘીના દીવા, એક અખંડ જાયફળથી પૂજા કરવી જોઈએ. જ્યાં સુધી યક્ષિણી પ્રગટ ન થાય ત્યાં સુધી તેને દરરોજ રાત્રે (સવારે ૧૧.૩૦ થી ૩.૩૦ સુધી) "ओम ह्रीं रतिप्रिया स्वाहा" અથવા "ॐ अगाच रतिप्रिये स्वाहा" મંત્ર સાથે આહ્વાન કરવું જોઈએ. સાધનાના સમયમાં સાધકે માંસાહાર, સોપારી ન ખાવી જોઈએ. તે પરણિત પુરુષો માટે યોગ્ય નથી. {{div col end}} == જૈન ધર્મમાં યક્ષિણીઓ == {{multiple image | perrow = 2 | image1 = Ellora cave34 001.jpg | width1 = 175 | height1 = 130 | caption1 = ઇલોરાની ગુફાઓની ગુફા 34 માં જૈન દેવી અંબિકાની પ્રતિમા | image2 = Jain Goddess Chakreshwari - Kankali Mound - Circa 10th Century CE - ACCN 00-D-6 - Government Museum - Mathura 2013-02-23 5387.JPG | width2 = 170 | caption2 = જૈન દેવી ચક્રેશરીની એક તસવીર, લગભગ ૧૦મી સદી, મથુરા મ્યુઝિયમ | image3 = MET - Padmavati Idol (1).jpg | width3 = 175 | height3 = 130 | caption3 = પદ્માવતી, ૧૦મી સદી, ''મેટ્રોપોલિટન મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ'' | image4 = | width4 = 175 | height4 = 130 | caption4 = (જ્વાલામાલિની, ૧૭મી સદી, ઑકલેન્ડ આર્ટ મ્યુઝિયમ }} જૈન ધર્મમાં ''પંચાંગુલી'', ''ચક્રેશ્વરી'', ''અંબિકા'' અને ''પદ્માવતી'' સહિત પચ્ચીસ યક્ષીણી છે, જેમનું અવારનવાર જૈન મંદિરોમાં પ્રતિનિધિત્વ જોવા મળે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.geocities.com/tamiljain/sasandevs/index.html|title=Jina Sasana Devatas|last=Vasanthan|first=Aruna|website=Tamil Jain|archive-url=https://web.archive.org/web/20091027084400/http://www.geocities.com/tamiljain/sasandevs/index.html|archive-date=27 October 2009 |access-date=March 2, 2016}}</ref> પ્રત્યેકને વર્તમાન તીર્થંકરમાંના એક શ્રી સિમંધર સ્વામી અને ચોવીસ જૈન તીર્થંકરોની સંરક્ષક દેવી માનવામાં આવે છે. ''તિલોયાપન્નાતિ'' (''પ્રતિષ્ઠાસારસંગ્રહ'') અને ''અભિધનચિંતામણી'' અનુસાર તેમાના નામો નીચે પ્રમાણે છે. {{div col|colwidth=22em}} * ''પંચાંગુલી'' * ''ચક્રેશ્વરી'' * ''રોહિણી, અજિતબાલા'' * ''પ્રજ્ઞાાપ્તી, દુરિતારી'' * ''વજ્રશૃંખલા, કાલી'' * ''વજ્રંકુશા, મહાકાળી'' * ''મનોવેગા, શ્યામા'' * ''કાલી, શાંતા'' * ''જ્વાલામાલિની, મહાજ્વાલા'' * ''મહાકાળી, સુતારકા'' * ''માનવી, અશોકા'' * ''ગૌરી, માનવી'' * ''ગાંધારી, ચંદા'' * ''વૈરોતી, વિદિતા'' * ''અનંતમતી, અંકુશા'' * ''માનસી, કંદર્પા'' * ''મહામાનસી, નિર્વાણી'' * ''જયા, બાલા'' * ''તારાદેવી, ધારિણી'' * ''વિજયા, ધરનપ્રિયા'' * ''અપરાજિતા, નાર્દત્તા'' * ''બહુરુપિની, ગાંધારી'' * ''અંબિકા અથવા કુશમંદિની'' * ''પદ્માવતી'' * ''સિદ્ધાયિકા'' {{div col end}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Yaksha|યક્ષ}} *[https://web.archive.org/web/20110721181758/http://www.yakshi.in/concept-of-yakshi યક્ષીનો ખ્યાલ] (archived 21 July 2011) *[http://www.britannica.com/eb/article?tocId=9077732 એન્સાયક્લોપીડિયા બ્રિટાનિકા — "યક્ષ"] *[https://web.archive.org/web/20050319130942/http://www.museum.rbi.org.in/yaksh.html આરબીઆઈ મોનેટરી મ્યુઝિયમ - "યક્ષ અને યક્ષિણી"] *[http://kushan.org/essays/women/ideals.htm પ્રાચીન ભારતમાં સ્ત્રી સૌંદર્યના આદર્શો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150306221630/http://kushan.org/essays/women/ideals.htm |date=2015-03-06 }} *[http://huntingtonarchive.osu.edu/ હંટિગડન આર્કાઇવ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150406204249/http://huntingtonarchive.osu.edu/ |date=2015-04-06 }} [[શ્રેણી:જૈન ધર્મ]] 3thrb8gmjfu1hsed6olv871jkx5dlao 0 139910 903806 844516 2026-08-17T00:07:56Z Xqbot 1870 Fixing double redirect from [[વયનાડ જિલ્લો]] to [[વાયનાડ જિલ્લો]] 903806 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[વાયનાડ જિલ્લો]] qif73eiz9jkky1crpaqj8iv7frrjjij 0 145011 903880 894839 2026-08-17T02:45:43Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903880 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = સરલાદેવી ચૌધરાણી | image = Sarala Devi Chaudhurani.jpg | image_size = 200px | caption = સરલાદેવી ચૌધરાણી | birth_name = સરલા ઘોષાલ | birth_date = {{Birth date|df=yes|1872|09|09}} | birth_place = [[કોલકાતા]], બંગાળ પ્રેસિડેન્સી, બ્રિટીશ ભારત | death_date = {{Death date and age|df=yes|1945|08|18|1872|09|09}} | death_place = [[કોલકાતા]], બ્રિટીશ ભારત | occupation = શિક્ષણવિદ, રાજકીય કાર્યકર | spouse = {{marriage|રામભુજ દત્ત ચૌધરી|1905|1923|end=his death}} | nationality = બ્રિટીશ ભારત | children = દીપક (પુત્ર) | relatives = [[સ્વર્ણકુમારી દેવી]] (માતા)<br/>જાનકીનાથ ઘોષાલ (father)<br/>દેવેન્દ્રનાથ ટાગોર (નાના)<br/>[[રવિન્દ્રનાથ ટાગોર]] (માતૃપક્ષે કાકા)<br/>ઇન્દિરાદેવી ચૌધરાની (પિતરાઈ)<br/>સુરેન્દ્રનાથ ટાગોર (પિતરાઈ) }} '''સરલા દેવી ચૌધરાણી''' (જન્મ સરલા ઘોષાલ;<ref name="Ray2012">{{cite book|last=Ray|first=Bharati|title=Early Feminists of Colonial India: Sarala Devi Chaudhurani and Rokeya Sakhawat Hossain|date=13 September 2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-808381-8|page=2|chapter=Sarala and Rokeya: Brief Biographical Sketches|chapter-url=http://www.oxfordscholarship.com/view/10.1093/acprof:oso/9780198083818.001.0001/acprof-9780198083818-chapter-1|via=Oxford Scholarship Online}}</ref> ૯ સપ્ટેમ્બર ૧૮૭૨ – ૧૮ ઓગસ્ટ ૧૯૪૫) એક ભારતીય શિક્ષણવિદ્ અને રાજકીય કાર્યકર્તા હતા, જેમણે ૧૯૧૦માં અલ્હાબાદમાં ભારત સ્ત્રી મહામંડળની સ્થાપના કરી હતી. ભારતમાં રાષ્ટ્રીય કક્ષાની મહિલાઓની આ પ્રથમ સંસ્થા હતી.<ref>{{Cite book |last=Mohapatra |first=Padmalaya |url=https://books.google.com/books?id=l-kSsJ99aOgC&pg=PA91 |title=Elite Women of India |date=2002 |publisher=APH Publishing |isbn=978-81-7648-339-1 |language=en}}</ref> સંસ્થાનું એક પ્રાથમિક ધ્યેય સ્ત્રી શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવાનું હતું. સમગ્ર ભારતમાં મહિલાઓની સ્થિતિ સુધારવા માટે આ સંગઠને લાહોર, અલ્હાબાદ, દિલ્હી, કરાચી, અમૃતસર, હૈદરાબાદ, કાનપુર, બાંકુરા, હજારીબાગ, મિદનાપુર અને કોલકાતામાં અનેક શાખાઓ ખોલી હતી. == પ્રારંભિક જીવન == સરલાનો જન્મ ૯ સપ્ટેમ્બર ૧૮૭૨ના રોજ કોલકાતાના જોરાશાંકોમાં એક જાણીતા બંગાળી બૌદ્ધિક પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતા જાનકીનાથ ઘોષાલ બંગાળ કોંગ્રેસના પ્રથમ સચિવોમાંના એક હતા. તેમની માતા સ્વર્ણકુમારી દેવી, એક પ્રખ્યાત લેખિકા, બ્રહ્મોસમાજના પ્રખ્યાત નેતા દેવેન્દ્રનાથ ટાગોરની પુત્રી અને કવિ રવિન્દ્રનાથ ટાગોરના પિતરાઈ બહેન હતા. તેની મોટી બહેન, હિરણમયી, એક લેખિકા અને વિધવાગૃહની સ્થાપક હતી. સરલા દેવીનો પરિવાર બ્રહ્મધર્મનો અનુયાયી હતો. આ ધર્મની સ્થાપના રામમોહન રાયે કરી હતી અને પછીથી સરલાના દાદા દેવેન્દ્રનાથ ટાગોરે તેનો વિકાસ કર્યો હતો.<ref name="ODNB">{{Cite ODNB|id=94958|title=Chaudhurani, Sarala Devi|first=Bharati|last=Ray}}</ref> [[File:Sarala and Hironmoyee.jpg|thumb|સરલા અને તેની બહેન હિરણમયી|left|upright=0.8]] ૧૮૯૦માં, તેમણે બેથુન કોલેજમાંથી અંગ્રેજી સાહિત્યમાં બી.એ.ની પદવી મેળવી હતી. બીએની પરીક્ષામાં ટોચની મહિલા ઉમેદવાર હોવાને કારણે તેમને કોલેજનો પ્રથમ પદ્માવતી સુવર્ણ ચંદ્રક<ref>{{Cite web|title=Bethune College - Banglapedia|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bethune_College|access-date=13 October 2020|website=Banglapedia|archive-date=11 નવેમ્બર 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111234845/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bethune_College|url-status=dead}}</ref> એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="ODNB"/> તેઓ ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળમાં ભાગ લેનારી તેમના સમયની કેટલીક મહિલાઓમાંની એક હતી. ભાગલા વિરોધી ચળવળ દરમિયાન તેમણે પંજાબમાં રાષ્ટ્રવાદની વાતો ફેલાવી અને ગુપ્ત ક્રાંતિકારી સમાજ જાળવ્યો હતો. ==કારકિર્દી== શિક્ષણ પૂરું કર્યા પછી, સરલા મૈસૂર રાજ્યમાં ગઈ અને મહારાની ગર્લ્સ સ્કૂલમાં શાળાની શિક્ષિકા તરીકે જોડાઈ. એક વર્ષ પછી, તેણી ઘરે પરત ફરી અને બંગાળી સામયિક ''ભારતી'' માટે લખવાનું શરૂ કર્યું, જ્યારે તેની રાજકીય પ્રવૃત્તિઓ પણ શરૂ કરી.<ref name="Ghosh2019">{{cite journal |last=Ghosh |first=Sutanuka |title=Expressing the Self in Bengali Women's Autobiographies in the Twentieth Century |year=2010 |journal=South Asia Research |volume=30 |issue=2 |pages=105–23 |doi=10.1177/026272801003000201|pmid=20684082 |s2cid=19756923 }}</ref> ૧૮૯૫થી ૧૮૯૯ સુધી તેમણે ''ભારતી''નું સંપાદન તેમની માતા અને બહેન સાથે સંયુક્ત રીતે કર્યું હતું,<ref name="Neogi1985">{{cite journal|last=Neogi|first=Goutam|title=Bengali Women in Politics : The Early Phase (1857-1905)|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=46|year=1985|pages=487|publisher=Indian History Congress|jstor=44141393}}{{closed access}}</ref> અને ત્યાર બાદ ૧૮૯૯થી ૧૯૦૭ સુધી તેમણે પોતાની મેળે જ દેશભક્તિનો પ્રચાર કરવાનો અને સામયિકના સાહિત્યિક ધોરણને ઊંચું લાવવાનો ધ્યેય રાખ્યો હતો. ૧૯૦૪માં તેમણે કોલકાતામાં લક્ષ્મી ભંડાર (મહિલા સ્ટોર)ની શરૂઆત કરી હતી, જેનો ઉદ્દેશ મહિલાઓ દ્વારા ઉત્પાદિત દેશી હસ્તકળાઓને લોકપ્રિય બનાવવાનો હતો. ૧૯૧૦માં તેમણે ભારત સ્ત્રી મહામંડળ (અખિલ ભારતીય મહિલા સંગઠન)ની સ્થાપના કરી હતી,<ref name="ODNB"/> જેને ઘણા ઇતિહાસકારો દ્વારા મહિલાઓ માટેની પ્રથમ અખિલ ભારતીય સંસ્થા તરીકે ગણવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal|last=Majumdar|first=Rochona|title="Self-Sacrifice" versus "Self-Interest": A Non-Historicist Reading of the History of Women's Rights in India|url=https://muse.jhu.edu/article/191247|journal=Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East|year=2002|volume=22|issue=1–2|publisher=Duke University Press|page=24|doi=10.1215/1089201X-22-1-2-20|s2cid=144911919 |via=Project MUSE|url-access=subscription}}</ref> દેશભરમાં અનેક શાખાઓ સાથે, તેણે વર્ગ, જાતિ અને ધર્મને ધ્યાનમાં લીધા વિના મહિલાઓ માટે શિક્ષણ અને વ્યાવસાયિક તાલીમને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું.<ref name="ODNB"/> ==અંગત જીવન== ૧૯૦૫માં, સરલા દેવીએ રામભુજ દત્ત ચૌધરી (૧૮૬૬-૧૯૨૩) સાથે લગ્ન કર્યા, જેઓ વકીલ, પત્રકાર, રાષ્ટ્રવાદી નેતા અને આર્ય સમાજના અનુયાયી હતા, જે સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતી દ્વારા સ્થાપિત હિન્દુ સુધારણા ચળવળ હતી.<ref name="Neogi1985"/><ref name="ODNB"/> લગ્ન બાદ તેઓ પંજાબ જતા રહ્યા હતા. ત્યાં તેમણે તેમના પતિને રાષ્ટ્રવાદી ઉર્દૂ સાપ્તાહિક ''હિન્દુસ્તાન''નું સંપાદન કરવામાં મદદ કરી, જેને પાછળથી અંગ્રેજી સામયિકમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવ્યું. [[અસહકારની ચળવળ]]માં સંડોવણી બદલ જ્યારે તેમના પતિની ધરપકડ કરવામાં આવી ત્યારે [[મહાત્મા ગાંધી]] મહેમાન તરીકે [[લાહોર]]માં તેમના ઘરે ગયા હતા. ગાંધીજીએ પોતાનાં ભાષણોમાં તેમ જ યંગ ઇન્ડિયા અને અન્ય સામયિકોમાં તેમનાં કાવ્યો અને લખાણોને ટાંક્યાં હતાં. ફેબ્રુઆરી ૧૯૨૦માં, યંગ ઇન્ડિયાએ લાહોર પરદાહ ક્લબમાં તેના સભ્યપદ સાથે સંબંધિત કેટલાક પત્રો પ્રકાશિત કર્યા. રોલેટ સત્યાગ્રહમાં ભાગ લેવા બદલ સરલાના પતિની ધરપકડ કરવામાં આવી તે પછી, ઉના ઓ'ડ્વાયર (માઇકલ ઓ'ડ્વાયરની પત્ની) ઇચ્છતી હતી કે તેણી તેના સભ્યપદેથી રાજીનામું આપી દે.<ref>{{Cite book |last=Guha |first=Ramchandra |title=Gandhi: The Years That Changed the World |url=https://archive.org/details/gandhiyearsthatc0000guha_r7g4 |publisher=Penguin Allen Lane |year=2018 |isbn=978-0670083886 |pages=[https://archive.org/details/gandhiyearsthatc0000guha_r7g4/page/110 110]}}</ref> તેમણે ગાંધી સાથે આખા ભારતમાં પ્રવાસ કર્યો હતો. જ્યારે તેઓ અલગ હોય ત્યારે, તેઓ વારંવાર પત્રોની આપ-લે કરતા હતા.<ref>{{Cite magazine|last=Kapoor|first=Pramod|date=13 October 2014|title=When Gandhi Nearly Slipped|url=https://magazine.outlookindia.com/story/when-gandhi-nearly-slipped/292132|magazine=Outlook India|access-date=7 માર્ચ 2024|archive-date=2 સપ્ટેમ્બર 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902012204/https://magazine.outlookindia.com/story/when-gandhi-nearly-slipped/292132|url-status=dead}}</ref> રવીન્દ્ર ભારતી યુનિવર્સિટીના વાઇસ ચાન્સેલર પ્રોફેસર સબ્યસાચી બાસુ રે ચૌધરીના જણાવ્યા અનુસાર, બંને વચ્ચેનો સંબંધ ગાઢ હોવા છતાં પરસ્પર પ્રશંસાથી વિશેષ કશું જ નહોતો.<ref>{{Cite news |date=8 March 2020|title=Sarala Devi: From Tagore's family, a leading light of the swadeshi movement|url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/sarala-devi-tagore-family-swadeshi-movement-bengali-revolutionary-6302759/|access-date=24 November 2020|work=The Indian Express|language=en}}</ref> તેમના એકના એક પુત્ર દીપકે ગાંધીજીની પૌત્રી રાધા સાથે લગ્ન કર્યા હતા.<ref name="ODNB" /> ==પછીનું જીવન== ૧૯૨૩માં તેમના પતિના મૃત્યુ બાદ, સરલા દેવી કોલકાતા પાછા ફર્યા, અને ૧૯૨૪ થી ૧૯૨૬ સુધી ''ભારતી'' માટે ફરીથી સંપાદનની જવાબદારીઓ શરૂ કરી. તેમણે ૧૯૩૦માં કોલકાતામાં એક કન્યા શાળા, ''શિક્ષા સદન''ની સ્થાપના કરી હતી. તેઓ ૧૯૩૫માં જાહેર જીવનમાંથી નિવૃત્ત થયા હતા અને ધર્મમાં રચ્યાપચ્યા રહ્યા હતા અને હાવડાના ઠાકુર અથવા હાવડાના ભગવાન તરીકે જાણીતા બિજોય કૃષ્ણ ચટ્ટોપાધ્યાય (૧૮૭૫-૧૯૪૫) ને તેમના આધ્યાત્મિક શિક્ષક તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તેમણે પોતાના આધ્યાત્મિક ગુરુના મૌખિક ઉપદેશની નોંધોને 'વેદ વાણી' (વેદોનો અવાજ) શીર્ષક સાથે પ્રકાશિત કરી હતી. ''જીવનેર ઝારા પાતા'' નામની આત્મકથામાં અંતમાં તેમના તેમજ પ્રકાશક દ્વારા તેમના આધ્યાત્મિક શિક્ષકના નામનો તેમજ વેદ વાણીનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. ત્યાં જે આધ્યાત્મિક નેતાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે તેનું નામ બિજોય કૃષ્ણ ચટ્ટોપાધ્યાયને બદલે બિજોય કૃષ્ણ દેવ શર્મા છે, કારણ કે 'દેવ શર્મા' બ્રાહ્મણોનું એક સામાન્ય બિરુદ છે. ૧૮ ઓગસ્ટ, ૧૯૪૫ના રોજ કોલકાતામાં તેમનું અવસાન થયું.<ref name="ODNB" /> તેમની આત્મકથા ''જીવનેર ઝારા પાતા''નું શ્રેણીબદ્ધ લેખન બંગાળી સાહિત્યિક સામયિક ''દેશ''માં તેમના જીવનના ઉત્તરાર્ધમાં ૧૯૪૨-૧૯૪૩માં થયું હતું. પાછળથી તેનો અંગ્રેજીમાં અનુવાદ સિકતા બેનર્જીએ ''ધ સ્કેટર્ડ લીવ્સ ઓફ માય લાઇફ'' (૨૦૧૧) તરીકે કર્યો હતો.<ref name="Mookerjea-Leonard2017">{{cite book |last=Mookerjea-Leonard |first=Debali |title=Literature, Gender, and the Trauma of Partition: The Paradox of Independence |url=https://books.google.com/books?id=L0AlDwAAQBAJ&pg=PA188 |year=2017 |publisher=Taylor & Francis |location=New York |isbn=978-1-317-29389-7 |page=188}}</ref><ref name="McDermott2014">{{cite book |editor1-last=McDermott |editor1-first=Rachel Fell |editor2-last=Gordon |editor2-first=Leonard |editor3-last=Embree |editor3-first=Ainslie |editor4-last=Pritchett |editor4-first=Frances |editor5-last=Dalton |editor5-first=Dennis |title=Sources of Indian Traditions: Modern India, Pakistan, and Bangladesh |chapter-url=https://www.degruyter.com/view/product/464294 |year=2014 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-13830-7 |page=283 |chapter=Radical Politics and Cultural Criticism, 1880–1914: The Extremists |via=De Gruyter}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:૧૯૪૫માં મૃત્યુ]] cjlpbkpeu780f2zbmqmaiw88ut0ict0 0 149415 903856 881796 2026-08-17T02:15:49Z InternetArchiveBot 63183 Add 6 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903856 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = હિંદુ | image = File:Lalita sm.JPG | caption = ભગવતી ત્રિપુરસુંદરીનું ચિત્ર | name = ત્રિપુરસુંદરી | deity_of = મા ભગવતી<br/>મહાદેવીનું એક સર્વોચ્ચ સ્વરૂપ<br />બ્રહ્માંડની શાસક <br/>પરબ્રહ્મ | abode = મણિદ્વીપ, શ્રી નગર | weapon = પાશ, અંકુશ, તીર અને શેરડીનો સાંઠો{{sfn|Kinsley|1998|p=112}} | consort = કામેશ્વર, શિવજીનું એક સ્વરૂપ | children = <!-- none: Bala is one of her own forms, not her child --> | mantra = ૐ શ્રી માત્રે નમઃ | festivals = માઘ પૂર્ણિમાએ આવતી લલિતા જયંતી, લલિતા પંચમી, [[નવરાત્રિ]],આદિ-પુરમ | member_of = દસ મહાવિદ્યાઓ | avatar_birth = | other_names = કામાક્ષી, કામેશ્વરી, લલિતા, લલિતામ્બિકા, રાજરાજેશ્વરી, ષોડશી, શ્રી માતા | mount = [[સિંહ]] | symbols = શ્રી યંત્ર | texts = {{bulleted list|બ્રહ્માંડ પુરાણ| ત્રિપુર રહસ્ય|[[દેવીભાગવત પુરાણ]]|ત્રિપુર ઉપનિષદ|તંત્ર}} | gender = [[સ્ત્રી]] | day = [[શુક્રવાર]] | region = કાંચીપુરમમાં કામાક્ષી અને આસામમાં કામરૂપા તરીકે પૂજાય છે. | affiliation = પરબ્રહ્મ, મહાદેવી, મહાવિદ્યા, પાર્વતી, કામાખ્યા }} '''ત્રિપુરસુંદરી''', જે '''લલિતા''', '''ષોડશી''', '''કામાક્ષી''' અને '''રાજરાજેશ્વરી''' તરીકે પણ ઓળખાય છે, એક હિન્દુ દેવી છે. તેણી મુખ્યત્વે શાક્ત પરંપરામાં પૂજાય છે અને દસ મહાવિદ્યામાંના એક તરીકે ઓળખાય છે.{{sfn|Kinsley|1998}} તેણી સર્વોચ્ચ દેવી મહાદેવી સારનું મૂર્ત સ્વરૂપ છે. તેણીની શાક્ત ગ્રંથોના કેન્દ્ર જેવાં કે ''લલિતા સહસ્રનામ'' અને ''સૌંદર્ય લહરી''માં વ્યાપક પ્રશંસા કરવામાં આવી છે.{{sfn|Das|2001}} બ્રહ્માંડપુરાણના લલિતોપાખ્યાનમાં તેણીને આદિ પરાશક્તિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેણીની સાથે યોનિ પ્રતીક જોડાયેલું છે તથા સર્જન, સંરક્ષણ અને વિનાશની શક્તિઓ સાથે આવેલી છે. દેવી ત્રિપુરસુંદરી, શાક્તવાદની શ્રીકુલ પરંપરા અનુસાર, મહાવિદ્યામાં અગ્રણી છે. તેણી હિંદુ ધર્મની સર્વોચ્ચ દેવી છે અને શ્રી વિદ્યાની પ્રાથમિક દેવી પણ છે. ''ત્રિપુરા ઉપનિષદ'' તેણીને બ્રહ્માંડની અંતિમ શક્તિ (ઊર્જા) તરીકે સ્થાન આપે છે.{{Sfn|Mahadevan|1975|pp=235}} તેણીને સર્વોચ્ચ ચેતના તરીકે પણ વર્ણવવામાં આવે છે, જે [[બ્રહ્મા]], [[વિષ્ણુ]] અને શિવની ઉપરથી શાસન કરે છે.{{Sfn|Brooks|1990|pp=155–156}} == શબ્દ વ્યુત્પત્તિ == "ત્રિપુર" શબ્દ ત્રણ શહેરો અથવા વિશ્વોની વિભાવનાને દર્શાવે છે, જ્યારે "સુંદરી" નો અર્થ "સુંદર સ્ત્રી" થાય છે. તે ત્રણ ક્ષેત્રોમાં સૌથી સુંદર સ્ત્રીને દર્શાવે છે. તેણીને ત્રિપુરી એટલે પણ કહેવામાં આવે છે કારણ કે તે [[બ્રહ્મા]], [[વિષ્ણુ]] અને શિવ સ્વરૂપે બ્રહ્માંડના નિર્માતા, સંરક્ષક અને વિનાશક તરીકે પ્રગટ થાય છે.{{Sfn|Brooks|1990|pp=155–156}}{{Sfn|Brooks|1990|pp=155–156}} == ઈતિહાસ અને પરંપરાઓ == ''શ્રીકુલ'' સંપ્રદાય આ દેવીની પૂજા ''લલિતા-ત્રિપુરા સુંદરી'' રૂપમાં કરે છે. શ્રીકુલ સંપ્રદાય સાતમી સદીથી દક્ષિણ ભારતમાં બળવાન બન્યો હતો અને આજે [[કેરળ]], [[તમિલનાડુ]] અને [[શ્રીલંકા]] તમિલ વિસ્તારો જેવા દક્ષિણ ભારતીય પ્રદેશોમાં પ્રચલિત શાક્તવાદનું સ્વરૂપ છે.{{sfn|Brooks|1992|loc=back cover}} શ્રીકુલ મોટે ભાગે અમૂર્ત ''શ્રી ચક્ર'' [[Yantra|યંત્ર]] ઉપયોગ કરીને લલિતાની પૂજા કરે છે. આ યંત્રને તેણીનું સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે. શ્રી ચક્રને દૃષ્ટિની રીતે દ્વિ-પરિમાણીય આકૃતિ (પછી ભલે તે પૂજાના ભાગ રૂપે અસ્થાયી રૂપે દોરવામાં આવે, અથવા ધાતુમાં કાયમી રીતે કોતરવામાં આવે ) અથવા ત્રિ-પરિમાણીય પિરામિડ (''શ્રી મેરૂ'' તરીકે) તરીકે પ્રસ્તુત કરી શકાય છે. દક્ષિણ ભારતીય મંદિરોમાં ''શ્રી ચક્ર'' અથવા ''શ્રી મેરુ'' સ્થાપિત જોવા મળે તે અસામાન્ય નથી. {{Efn|A senior member of Guru Mandali, Madurai, November 1984, cited in Brooks 1992.{{sfn|Brooks|1992|page=56}}}} શ્રીકુલની સૌથી જાણીતી શાળા શ્રીવિદ્યા છે, જે શાક્ત તંત્રવાદની સૌથી પ્રભાવશાળી અને ધાર્મિક રીતે અત્યાધુનિક હિલચાલમાંની એક છે. તેનું કેન્દ્રિય પ્રતીક, ''શ્રી ચક્ર'', કદાચ તમામ હિંદુ તાંત્રિક પરંપરામાં સૌથી પ્રસિદ્ધ દૃશ્ય છબી છે. તેનું સાહિત્ય કદાચ અન્ય કોઈ પણ શાક્ત સંપ્રદાય કરતાં વધુ વ્યવસ્થિત છે. શ્રીવિદ્યા પરંપરા પણ બે ભાગમાં વિભાજિત છે: કૌલ (વામમાર્ગ) અને સમય (દક્ષિણમાર્ગ). == દંતકથા == લલિતા ત્રિપુરસુંદરી અને રાક્ષસ ભંડાસુર વચ્ચેના યુદ્ધનું વર્ણન મુખ્યત્વે હિંદુ ધર્મના પવિત્ર ગ્રંથ ''લલિતા સહસ્રનામ''માં કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં દેવી લલિતાના એક હજાર નામોનો સમાવેશ થાય છે. લલિતા સહસ્રનામ એ બ્રહ્માંડ પુરાણ તરીકે ઓળખાતા મોટા ગ્રંથના ઉત્તર ખંડનો એક ભાગ છે. આ કથામાં ભંડાસુરને એક શક્તિશાળી રાક્ષસ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે, જેણે શિવ પાસેથી વરદાન મેળવ્યું છે જેથી તે અજેય છે. પોતાની નવી શક્તિઓ સાથે ભંડાસુર વિનાશ વેરે છે અને દૈવીય વ્યવસ્થાને પડકારતા પોતાના રાજ્યની સ્થાપના કરે છે. ભંડાસુર દ્વારા ઊભા થયેલા વધતા ખતરાના જવાબમાં શિવ અને [[વિષ્ણુ]] આગેવાનીમાં દેવતાઓ મદદ માટે લલિતા ત્રિપુરસુંદરીનો સંપર્ક કરે છે. લલિતા ત્રિપુરસુંદરી એ દિવ્ય સ્ત્રી શક્તિનું સ્વરૂપ છે અને તેને આદિ પરાશક્તિનું અંતિમ સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે. તેણીને ઘણીવાર એક સુંદર અને પરોપકારી દેવી તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે. પરંતુ જ્યારે વૈશ્વિક સંતુલનને પુનઃસ્થાપિત કરવાની અને બ્રહ્માંડની રક્ષા કરવાની જરૂરિયાતનો સામનો કરવો પડે છે, ત્યારે તે એક ઉગ્ર અને શક્તિશાળી યોદ્ધામાં પરિવર્તિત થાય છે. તેણીને પાર્વતી અથવા કામાક્ષી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.[[ચિત્ર:Kanchipuram.in_Kamakshi-Amman_Temple_-_panoramio_-_SINHA_(cropped).jpg|thumb|કાંચીપુરમમાં કામાક્ષી અમ્માન મંદિર, તમિલનાડુ, ભારત (૨૦૦૫) ]]''લલિતા સહસ્રનામ''માં લલિતા અને ભંડાસુર વચ્ચેના યુદ્ધને વૈશ્વિક સંઘર્ષ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે. તે યુદ્ધ અનિષ્ટ પર સારાની જીત, જુલમ પર સદ્ગુણો અને દુષ્ટ શક્તિઓ પર દૈવી હસ્તક્ષેપનું પ્રતીક છે. ભંડાસુર અને તેની રાક્ષસોની સેના સાથે વિવિધ શસ્ત્રો અને શક્તિના પ્રતીકોથી સુશોભિત દેવી ભીષણ યુદ્ધમાં જોડાય છે. પોતાની અસાધારણ શક્તિ અને પોતાના દિવ્ય સાથીઓ અને અભિવ્યક્તિઓની મદદથી દેવી લલિતા ભંડાસુરને હરાવે છે અને વૈશ્વિક સંવાદિતાને પુનઃસ્થાપિત કરે છે. == મંદિરો == સમગ્ર ભારતમાં ત્રિપુરસુંદરીને સમર્પિત ઘણા મંદિરો છે. સૌથી નોંધપાત્રમાં સમાવેશ થાય છેઃ * અડ્યાર કામાક્ષી મંદિર, ચેન્નઈ, તમિળનાડુ * કાંચી કામાકોટિ પીઠમ, કાંચીપુરમ, તમિળનાડુ (કાંચીમઠ) * રત્નેશ્વરી મંદિર, ઝારખંડ * શ્રી રાજરાજેશ્વરી મંદિર, કર્ણાટક * ત્રિપુરસુંદરી મંદિર, ત્રિપુરા આ ઉપરાંત જર્મનીના નોર્થ રાઇન-વેસ્ટફેલિયાના હેમ્મ ખાતે શ્રી કામદચી અમ્પલ મંદિર આવેલું છે, જે ૨૦૦૨માં બાંધવામાં આવ્યું હતું.{{Sfn|Ben-Rafael|Sternberg|2010}} [[ચિત્ર:Hamm-Tempel-Farbgestaltung2014-11-02-13-07.jpg|thumb|જર્મનીના હેમ્મ ખાતે શ્રી કામાક્ષી અમ્પલ મંદિર (૨૦૧૪) ]] == સંદર્ભો == {{Reflist|group=lower-alpha}} === સંદર્ભો === {{Reflist}} === નોંધાયેલ કૃતિઓ === {{refbegin|2|indent=yes}} *{{cite book|title=World Religions and Multiculturalism: A Dialectic Relation|publisher=Brill|year=2010|isbn=978-9004188921|editor1-last=Ben-Rafael|editor1-first=Eliezer|place=Netherlands|editor2-last=Sternberg|editor2-first=Yitzhak}} *{{cite book|title=History of the Sakta Religion|last=Bhattacharyya|first=N. N.|publisher=[[Munshiram Manoharlal Publishers]]|year=1996|edition=2nd|location=New Delhi|orig-year=1974}} *{{cite book|title=The Secret of the Three Cities: An Introduction to Hindu Sakta Tantrism|url=https://archive.org/details/secretofthreecit0000broo|last=Brooks|first=Douglas Renfrew|publisher=University of Chicago Press|year=1990|isbn=978-0226075709|location=Chicago & London}} *{{cite book|title=Auspicious Wisdom: The Texts and Traditions of Srividya Sakta Tantrism in South India|url=https://archive.org/details/auspiciouswisdom0000broo|last=Brooks|first=Douglas Renfrew|publisher=SUNY Press|year=1992|isbn=978-0791411469}} *{{cite book|title=The Devi Gita: The Song of the Goddess: A Translation, Annotation, and Commentary|url=https://archive.org/details/devigitasongofgo0000unse|last=Brown|first=Cheever Mackenzie|publisher=State University of New York Press|year=1998|isbn=978-0-7914-3939-5|location=Albany}} *{{cite book|title=Encountering the Goddess: A Translation of the Devi-Mahatmya and a Study of Its Interpretation|url=https://archive.org/details/encounteringgodd0000cobu|last=Coburn|first=Thomas B.|publisher=SUNY Press|year=1991|isbn=978-0791499313}} * {{cite book|title=Religions of India: A Concise Guide to Nine Major Faiths|last=Dalal|first=Roshen |publisher=Penguin Books|year=2014|isbn=978-0-14-341517-6}} *{{cite book|title=Human rights and indigenous peoples|last=Das|first=J. K.|publisher=A.P.H. Publishing|year=2001|isbn=978-81-7648-243-1|pages=208–9|chapter=Chapter 5: Old and new political process in realization of the rights of indigenous peoples (regarded as tribals) in Tripura}} *{{cite book|title=The Caves of Panhāle-Kājī, Ancient Pranālaka: An Art Historical Study of Transition from Hinayana, Tantric Vajrayana to Nath Sampradāya (third to Fourteenth Century A.D.)|last=Deshpande|first=Madhusudan Narhar |publisher=Archaeological Survey of India, Government of India|year=1986|location=New Delhi|oclc=923371295}} *{{cite book|title=The Lalitā Cult|last=Dikshitar|first=V. R. Ramachandra|publisher=[[Motilal Banarsidass]]|year=1999|isbn=978-8120814981|location=Delhi|orig-year=1942}} *{{cite book|url=https://archive.org/details/naradapuranaeng031951ocrmotilalbanasirdass|title=The Narada-Purana: Part III|last=Joshi|first=Makarand|publisher=Motilal Banarsidass Publishers Pvt.|year=1997|place=Delhi|orig-year=1952|url-access=registration}} * {{cite journal|last=Kak|first=Subhash|date=2008–2009|title=The Great Goddess Lalitā and the Śrī Cakra|url=http://ikashmir.net/subhashkak/docs/SriChakra.pdf|journal=Brahmavidyā: The Adyar Library Bulletin|volume=72–73|pages=155–172}} *{{cite book|title=Tantric Visions of the Divine Feminine: The Ten Mahāvidyās|url=https://archive.org/details/tantricvisionsof0000kins|last=Kinsley|first=David|date=1998|publisher=[[Motilal Banarsidass]]|isbn=978-8120815230}} *{{cite book|title=Kanchipuram: A Heritage of Art and Religion|publisher=C.P. Ramaswami Aiyar Foundation|year=2006|isbn=978-8190148412|editor-last=Krishna|editor-first=Nanditha|place=India}} *{{cite book|title=Upaniṣads: Selections from 108 Upaniṣads|url=https://archive.org/details/upanisadsselecti0000tmpm|last=Mahadevan|first=T. M. P.|publisher=Motilal Banarsidass|year=1975|isbn=978-81-208-1611-4}} *{{cite book|title=Sri Chakra|last=Shankaranarayanan|first=S. |publisher=Nesma Books India|year=2004|isbn=978-8185208046|place=India}} *{{cite book|title=Discovery of North East India|publisher=Mittal Publication|year=2015|isbn=978-81-8324-045-1|editor1-last=Sharma|editor1-first=S. K.|volume=11|place=New Delhi, India|editor2-last=Sharma|editor2-first=Usha}} *{{cite book|title=Lalitopakhyana|last=Tagare|first=G. V.|publisher=Motilal Banarsidass Publishers Pvt.|year=1958|place=Delhi|chapter=Chapters 41-44|chapter-url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/lalitopakhyana-lalita-mahatmya/d/doc362983.html}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OGOcAAAAMAAJ|title=The Spectrum: Festschrift, Essays in Honour of Dr. K. Venkatasubramanian|last=Venkatasubramanian|first=Krishnaswamy|publisher=Variant Communications|year=1999}} *{{cite book|title=Kiss of the Yogini: "Tantric Sex" in its South Asian Contexts|last=White|first=David Gordon|publisher=University of Chicago Press|year=2003|isbn=978-0-226-89483-6|location=Chicago}} *{{cite book|title=The Serpent Power: Being the Shat-Chakra-Nirūpana and Pādukā-Panchaka, Two Works on Laya-Yoga|last=Woodroffe|first=Sir John George |publisher=Dover Publications|year=1974|isbn=978-0486230580}} {{refend}}   [[શ્રેણી:CS1: long volume value]] [[શ્રેણી:દસ મહાવિદ્યાઓ]] nltv2ndc0njaxtmwx3bhqydkehigllo 0 149427 903860 881794 2026-08-17T02:19:21Z InternetArchiveBot 63183 Add 2 books for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903860 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = હિંદુ | image = Bagalamukhi Matrika.jpg | caption = ૧૯મી સદીનું બગલામુખીનું એક તૈલીય ચિત્ર | name = બગલામુખી | affiliation = [[પાર્વતી]], [[દુર્ગા]], આદિશક્તિ, દેવી, સતી, મહાવિદ્યાઓ | god_of = શત્રુઓને લકવો કરી નાખનાર ભગવતી | abode = હરિદ્ર સરોવર (હળદરનો સમુદ્ર) | mantra = ह्लीं [{{transl|hi|italic=no| Hleem}}] | consort = નારદ ભૈરવ તરીકે શિવ | weapon = ગદા | mount = શવ | member_of = દસ મહાવિદ્યાઓ }} '''બગલામુખી''' અથવા '''બગલા''' એ [[હિંદુ ધર્મ]] દસ તાંત્રિક દેવીઓના સમૂહ એવાં મહાવિદ્યાઓમાંના એક દેવી છે. દેવી '''બગલામુખી''' ભક્તની ગેરમાન્યતાઓ અને ભ્રમણાઓને (અથવા ભક્તના દુશ્મનોને) પોતાની ગદાથી તોડી નાખે છે. "બગલા" શબ્દ "વલ્ગ" શબ્દ ઉપરથી ઉતરી આવ્યો છે જેનો અર્થ લગામ લગાવવી થાય છે.<ref>{{cite web|title=About Bagalamukhi|url=http://bagalamukhi.com/2011/shri-baglamukhi-mata/|access-date=5 September 2016}}</ref> તેણીના ૧૦૮ જુદા જુદા નામો છે (કેટલાક અન્ય લોકો તેને ૧,૧૦૮ નામોથી પણ બોલાવે છે).<ref>{{cite web|title=1108 Names of Bagalamukhi Ma|url=http://bagalamukhi.com/2011/1108-names-of-bagalamukhi/|access-date=5 September 2016}}</ref> બગલમુખીને સામાન્ય રીતે ઉત્તર ભારતમાં પીતાંબરી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે પીળા રંગ અથવા સોનેરી રંગ સાથે સંકળાયેલી દેવી છે. તેણી એક સુવર્ણ સિંહાસન પર બેસે છે જેમાં વિવિધ રત્નોથી શણગારેલા સ્તંભો છે અને તેમની ત્રણ આંખો છે, જે એ હકીકતનું પ્રતીક છે કે તે ભક્તને અંતિમ જ્ઞાન આપી શકે છે. બગલામુખી દેવીના દસ સ્વરૂપોમાંનું એક છે, જે શક્તિશાળી સ્ત્રી, પ્રાચીન શક્તિનું પ્રતીક છે. == વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર == બગલામુખીના નામનું એક અર્થઘટન "કલ્યાણી" છે. કુબ્જિકા તંત્રમાં 'બગલ' નામના અર્થના અન્ય અર્થઘટનનો સંદર્ભ છે. લખાણના પ્રારંભિક પ્રકરણમાં એક શ્લોક છે-'બકરે બરુની દેવી ગકારે સિદ્ધિદા સ્મૃતિ; લાકરે પૃથ્વી ચૈબ ચૈતન્ય પ્રકૃતિ'. આ શ્લોક મુજબ "બગલા"ના ત્રણ અક્ષરનું અર્થઘટન આ મુજબ છે: * 'બ' એટલે 'બરુની' અથવા તે જે રાક્ષસને હરાવવા માટે માદક મૂડથી ભરેલી છે. * 'ગ'નો અર્થ છે કે 'તે જે મનુષ્યને તમામ પ્રકારની દિવ્ય શક્તિઓ અથવા સિદ્ધિઓ અને સફળતાઓ આપે છે'. * 'લા' નો અર્થ થાય છે 'તે જે પૃથ્વી જેવી દુનિયામાં તમામ પ્રકારની ટકાવી રાખવાની શક્તિઓનો પાયો છે અને સ્વયં એક ચેતના છે'.<ref>Pravrajika Vedantaprana, Saptahik Bartaman, Volume 28, Issue 23, Bartaman Private Ltd., 6, JBS Haldane Avenue, 700 105 (ed. 10 October 2015) p.19</ref> બગલમુખીને ''પીતાંબરદેવી'', ''શત્રુબુદ્ધિવિનાશિની'' અને ''બ્રહ્માસ્ત્રરૂપિણી'' પણ કહેવામાં આવે છે અને તે દરેક વસ્તુને તેની વિરુદ્ધમાં ફેરવે છે. == પ્રતિમાશાસ્ત્ર == વિવિધ ગ્રંથોમાં દેવીનું બે પ્રકારે વર્ણન જોવા મળે છેઃ ''દ્વિ-ભુજ'' (બે હાથ) અને ''ચતુર્ભુજ'' (ચાર હાથ). આ પૈકી દ્વિ-ભુજાનું ચિત્રણ વધુ સામાન્ય છે અને તેને સૌમ્ય અથવા હળવા સ્વરૂપ તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. તેણી તેના જમણા હાથમાં એક ગદા ધરાવે છે, જેની સાથે તેણી એક રાક્ષસને મારે છે, જ્યારે તેણી ડાબા હાથથી રાક્ષસની જીભને બહાર કાઢે છે. આ છબીને કેટલીકવાર દુશ્મનને સ્તબ્ધ અથવા નિષ્ક્રિય કરવાની શક્તિ એટલે કે સ્તંભનના પ્રદર્શન તરીકે અર્થઘટિત કરવામાં આવે છે. આ એક વરદાન છે જેના માટે બગલમુખીના ભક્તો તેમની પૂજા કરે છે. અન્ય મહાવિદ્યા દેવીઓ પણ દુશ્મનોને હરાવવા માટે ઉપયોગી સમાન શક્તિઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જે તેમના ઉપાસકો દ્વારા વિવિધ ધાર્મિક વિધિઓ દ્વારા બોલાવવામાં આવે છે. ''તંત્રસાર'' તેમની મૂર્તિનું વર્ણન આ રીતે કરે છેઃ બગલમુખી એક યજ્ઞવેદીમાં સમુદ્રની વચ્ચે સુવર્ણ સિંહાસન પર બેસે છે. તેનો રંગ પીળો (સોનેરી) છે. પીળા કપડાં પહેરેલી, તેણીને પીળા ફૂલોની માળાથી શણગારવામાં આવે છે અને પીળા ઘરેણાં(સોનાના ઘરેણાં)થી શણગારવામાં આવી છે. તે તેના ડાબા હાથથી રાક્ષસની જીભ ખેંચે છે, જ્યારે જમણો હાથ ઊંચો કરીને તેને ગદાથી મારે છે. અન્ય વર્ણન કહે છે કે તેણીને ચાર હાથ અને ત્રીજી આંખ છે. પીળો અર્ધચંદ્રાકાર ચંદ્ર તેણીના કપાળને શણગારે છે. == દંતકથા == [[સત્યયુગ]] (હિંદુ બ્રહ્માંડશાસ્ત્રનો પ્રથમ યુગ)માં એક મહાન વાવાઝોડાએ સૃષ્ટિનો નાશ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. તેનાથી ભગવાન [[વિષ્ણુ]] વિચલિત થયા અને તેમણે [[હળદર]]<nowiki/>ના તળાવ એવા હરિદ્ર સરોવરના કિનારે દેવી [[પાર્વતી]] ખુશ કરવા માટે તપસ્યા કરી. વિષ્ણુથી પ્રસન્ન થઈને દેવી પ્રગટ થઈ અને તળાવમાંથી પોતાની મૂર્ત રૂપ બગલમુખીને જન્મ આપ્યો. બગલમુખીએ તોફાનને શાંત કર્યું, બ્રહ્માંડમાં વ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત કરી.<ref>Kinsley (1997), pp. 193–4</ref> અન્ય એક કથા નોંધે છે કે '''મદન''' નામના રાક્ષસે ''વાક-સિદ્ધિ'' મેળવી હતી, જેના દ્વારા તે જે કહેતો હતો તે સાચું પડતું હતું. તેણે તેનો દુરુપયોગ લોકોને મુશ્કેલીમાં મૂકવા અને લોકોની હત્યાઓ કરવા માટે કર્યો હતો. દેવતાઓએ બગલામુખીને પ્રાર્થના કરી. દેવીએ રાક્ષસની જીભ પકડી અને તેની શક્તિને સ્થિર કરી. મદને દેવીને મારતાં પહેલાં વિનંતી કરી કે દેવીની સાથે તેની પણ પૂજા કરવામાં આવે તો દેવીએ તેને આ વરદાન આપ્યું. == સંદર્ભો == {{Reflist}} == ગ્રંથસૂચિ == * {{Cite book|title=Tantric Yoga and the Wisdom Goddesses: Spiritual Secrets of Ayurveda|url=https://archive.org/details/tantricyogawisdo0000davi|last=Frawley|first=David|publisher=Lotus Press|year=1994|isbn=978-0-910261-39-5|author-link=David Frawley}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/hindugoddessesvi0000kins|title=Hindu Goddesses: Visions of the Divine Feminine in the Hindu Religious Tradition|last=Kinsley|first=David R.|publisher=[[University of California Press]]|year=1988|isbn=978-0-520-06339-6|edition=1|chapter=Tara, Chinnamasta and the Mahavidyas|url-access=registration}} * {{Cite book|title=Tantric Visions of the Divine Feminine: The Ten Mahāvidyās|url=https://archive.org/details/tantricvisionsof0000kins_h5e0|last=Kinsley|first=David R.|publisher=University of California Press|year=1997|isbn=978-0-520-20499-7}} * {{Cite book|title=The Ten Great Cosmic Powers|last=S Shankaranarayanan|publisher=Samata Books|year=2002|isbn=81-85208-38-7|orig-year=1972}} [[શ્રેણી:દસ મહાવિદ્યાઓ]] iwtc0mpqpcse25avae6xe068drmwh0g 0 153112 903832 895414 2026-08-17T01:44:28Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903832 wikitext text/x-wiki '''બેંગકોક''' [[થાઇલેન્ડ]]<nowiki/>ની રાજધાની અને સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું શહેર છે'''.{{efn|{{IPAc-en|UKlang|b|æ|ŋ|'|k|ɒ|k|audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Bangkok.wav}},<ref>{{cite web|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/bangkok|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015627/https://en.oxforddictionaries.com/definition/bangkok|archive-date=5 August 2017|title=Bangkok|website=British and World English Dictionary|publisher=Oxford Dictionaries|access-date=4 August 2017}}</ref><ref name=collins/> {{IPAc-en|USlang|'|b|æ|ŋ|k|ɒ|k}}<ref name=collins>{{cite web|title=Definition of "Bangkok"|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bangkok|website=Collins English Dictionary (online)|publisher=HarperCollins|access-date=26 March 2014|archive-date=28 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428220555/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bangkok|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/bangkok|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805055650/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/bangkok|archive-date=5 August 2017|title=Bangkok|website=US English Dictionary|publisher=Oxford Dictionaries|access-date=4 August 2017}}</ref>}}''' તે સત્તાવાર રીતે થાઈમાં '''ક્રુંગ થેપ મહા નાખોન''' તરીકે ઓળખાય છે{{efn|{{lang|th|กรุงเทพมหานคร}}, {{IPA|th|krūŋ tʰêːp mahǎː nákʰɔ̄ːn|pron|Th-Krung Thep Maha Nakhon.ogg}}, where the phrase "Maha Nakhon" literally translates to "large (or great) city"}} અને બોલચાલની ભાષામાં '''ક્રુંગ થેપ''' તરીકે ઓળખાય છે.{{Efn|{{Audio|Th-Krung Thep.ogg|Thai pronunciation}}}} આ શહેર મધ્ય થાઇલેન્ડના ચાઓ ફ્રાયા નદીના ત્રિભુજ પ્રદેશમાં ૧૫૬૮.૭ ચોરસ કિલોમીટરમાં ફેલાયેલું છે. ૨૦૨૪ સુધીમાં તેની અંદાજિત વસ્તી દેશની વસ્તીના ૧.૧૪ કરોડ લોકોની છે જે થાઇલેન્ડની કુલ વસ્તીના ૧૫.૯% છે.<ref>{{Cite web|title=Bangkok Population 2025|url=https://worldpopulationreview.com/cities/thailand/bangkok|access-date=2025-11-13|website=World Population Review|language=en}}</ref> ૨૦૨૧ના અંદાજ મુજબ ૧.૭૪ કરોડથી વધુ લોકો (થાઇલેન્ડની વસ્તીના ૨૫%) આસપાસના બેંગકોક મેટ્રોપોલિટન પ્રદેશમાં રહે છે, જે બેંગકોકને મેગાસિટી અને અત્યંત સસ્તન શહેર બનાવે છે, જે થાઇલેન્ડના અન્ય શહેરી કેન્દ્રોને કદ અને રાષ્ટ્રીય અર્થતંત્ર માટે મહત્વ એમ બંનેમાં મહત્વનું પુરવાર કરે છે.<ref>{{Cite web|title=รับสมัครบุคคลเพื่อเลือกสรรเป็นพนักงานราชการทั่วไป - สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ|url=https://www.nesdc.go.th/download/%e0%b8%a3%e0%b8%b1%e0%b8%9a%e0%b8%aa%e0%b8%a1%e0%b8%b1%e0%b8%84%e0%b8%a3%e0%b8%9a%e0%b8%b8%e0%b8%84%e0%b8%84%e0%b8%a5%e0%b9%80%e0%b8%9e%e0%b8%b7%e0%b9%88%e0%b8%ad%e0%b9%80%e0%b8%a5%e0%b8%b7%e0%b8%ad/|access-date=2025-11-13|language=th}}</ref> બેંગકોક ૧૫મી સદીમાં અયુત્થયા યુગ દરમિયાન એક નાનું વેપારી મથક હતું, જે આખરે વિકસ્યું. અને ત્યારબાદ બે રાજધાની શહેરો, ૧૭૬૭માં થોંબુરી અને ૧૭૮૨માં રત્તનકોસિન સ્થળ બન્યું. ૧૯મી સદીના અંતમાં સિયામ પ્રદેશના આધુનિકીકરણનું કેન્દ્ર બેંગકોક હતું, કારણ કે દેશ પર પશ્ચિમના દબાણનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. આ શહેર સમગ્ર ૨૦મી સદી દરમિયાન દેશના રાજકીય સંઘર્ષોના કેન્દ્રમાં હતું. કારણ કે સિયામે-પાછળથી તેનું નામ બદલીને થાઇલેન્ડ રાખ્યું-સંપૂર્ણ રાજાશાહી નાબૂદ કરી, બંધારણીય શાસન અપનાવ્યું અને અસંખ્ય સૈન્ય બળવા અને અનેક રમખાણો કર્યાં. ૧૯૭૨માં બેંગકોક મેટ્રોપોલિટન વહીવટીતંત્ર હેઠળ વિશેષ વહીવટી ક્ષેત્ર તરીકે સમાવિષ્ટ આ શહેરનો ૧૯૬૦થી ૧૯૮૦ના દાયકા દરમિયાન ઝડપથી વિકાસ થયો હતો અને હવે થાઇલેન્ડના રાજકારણ, અર્થતંત્ર, શિક્ષણ, મીડિયા અને આધુનિક સમાજ પર નોંધપાત્ર અસર કરે છે. ૧૯૮૦ અને ૧૯૯૦ ના દાયકામાં એશિયાઈ રોકાણમાં તેજીને કારણે ઘણી બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓએ બેંગકોકમાં તેમના પ્રાદેશિક મુખ્યાલય સ્થાપિત કર્યા. આ શહેર હવે નાણાકીય, વ્યવસાય અને પોપ સંસ્કૃતિમાં પ્રાદેશિક શક્તિ છે. તે પરિવહન અને આરોગ્ય સંભાળ માટેનું આંતરરાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર છે. તે કળા, ફેશન અને મનોરંજનના કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. આ શહેર તેના શેરી જીવન, સાંસ્કૃતિક સ્થળો તેમજ તેના રેડ-લાઇટ જિલ્લાઓ માટે જાણીતું છે. ગ્રાન્ડ પેલેસ અને બૌદ્ધ મંદિરો, જેમાં વાટ અરુણ અને વાટ ફોનો સમાવેશ થાય છે, ખાઓસન રોડ અને પેટપોંગના નાઇટલાઇફ દ્રશ્યો જેવા અન્ય પ્રવાસન આકર્ષણોથી વિપરીત છે. બેંગકોક વિશ્વના ટોચના પ્રવાસન સ્થળોમાંનું એક છે અને તેને અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય રેન્કિંગમાં વિશ્વના સૌથી વધુ મુલાકાત લેવાયેલા શહેર તરીકે નામ આપવામાં આવ્યું છે. બેંગકોકનો ઝડપી વિકાસ ઓછા શહેરી આયોજન સાથે આડેધડ શહેરી દૃશ્ય અને અપૂરતી માળખાગત સુવિધામાં પરિણમ્યો છે.<ref name="Medhi">{{Cite book|title=Emerging World Cities in Pacific Asia|url=https://archive.org/details/emergingworldcit0000unse|last=Krongkaew|first=Medhi|publisher=United Nations University Press|year=1996|isbn=978-92-808-0907-7|editor-last=Lo|editor-first=Fu-chen|page=[https://archive.org/details/emergingworldcit0000unse/page/n347 322]|chapter=The changing urban system in a fast-growing city and economy: The case of Bangkok and Thailand|editor-last2=Yeung|editor-first2=Yue-man}}</ref> વ્યાપક એક્સપ્રેસવે નેટવર્ક હોવા છતાં અપૂરતા રોડ નેટવર્ક અને નોંધપાત્ર ખાનગી કારના ઉપયોગને કારણે હંમેશાના ટ્રાફિક જામની સમસ્યા થઈ છે, જેના કારણે ૧૯૯૦ના દાયકામાં ગંભીર [[વાયુનું પ્રદૂષણ|વાયુ પ્રદૂષણ]] થયું હતું. ત્યારથી શહેર સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવા માટે જાહેર પરિવહન તરફ વળ્યું છે અને ૧૦ શહેરી રેલ લાઇન ચલાવી છે અને અન્ય જાહેર પરિવહનનું નિર્માણ કર્યું છે; જોકે, છતાં પણ ટ્રાફિક જામ એક પ્રચલિત સમસ્યા છે. == સ્પષ્ટીકરણ નોંધો == <references group="lower-alpha" responsive="1"></references> <references group="lower-alpha" responsive="1"></references> == સંદર્ભો == <references responsive="1"></references> iaaxxpiif2h5i1geit4aa07q5kkodlp 0 153984 903851 899065 2026-08-17T02:04:30Z InternetArchiveBot 63183 Add 1 book for [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા]] (20260816)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 903851 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = હિન્દુ | name = વેદવતી | image = Vedavathi refuses Ravana.jpg | caption = | deity_of = વેદોની સ્વામિની<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=rViYDwAAQBAJ&dq=vedavati+goddess+of&pg=PA601 | isbn=9780691182926 | title=The Rāmāyaṇa of Vālmīki: An Epic of Ancient India, Volume VII: Uttarakāṇḍa | date=11 September 2018 | publisher=Princeton University Press }}</ref> | affiliation = {{hlist|[[દેવી]]|[[સીતા]]|[[લક્ષ્મી|શ્રી]]|[[પદમાવતી]]}} | texts = [[પુરાણ]], [[રામાયણ]] | father = કુશધ્વજ | mother = માયાવતી }} '''વેદવતી''' (સંસ્કૃત: वेदवती) એ હિન્દુ ધર્મમાં દેવી સીતાનો પૂર્વ જન્મ છે.<ref>{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=2017-02-15 |title=Vedavati, Vedavatī: 5 definitions |url=https://www.wisdomlib.org/definition/vedavati |access-date=2022-11-25 |website=www.wisdomlib.org |language=en}}</ref> તે માતા લક્ષ્મીનો અવતાર છે.<ref>{{Cite book |last=Dowson |first=John |url=https://books.google.com/books?id=leH7AQAAQBAJ&dq=Vedavati+goddess+meaning&pg=PA295 |title=A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Geography, History and Literature |date=2013-11-05 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-39029-6 |pages=295 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sharmaao |first=N. Raganatha |url=https://www.google.com/books/edition/Lakshmi/8RLDAgAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=lakshmi&pg=PT14&printsec=frontcover |title=Lakshmi |last2=Litent |date=2014-01-01 |publisher=Litent |language=en}}</ref> == દંતકથા == === જન્મ === વેદવતી દેવોના ગુરુ બૃહસ્પતિના પુત્ર બ્રહ્મઋષિ કુશધ્વજની પુત્રી હતી. પોતાનું જીવન પવિત્ર વેદોના જાપ અને અભ્યાસમાં વિતાવ્યા પછી, તેમણે પોતાની પુત્રીનું નામ વેદવતી રાખ્યું, કારણ કે તે વેદોનું સર્વ જ્ઞાન ધરાવતી હતી. તે તેમની ભક્તિ અને દેવી લક્ષ્મી પ્રત્યેની તીવ્ર તપસ્યાના દૈવી ફળ તરીકે તેમનાથી જન્મી હતી.<ref>{{Cite book |last=Muir |first=J. |url=https://books.google.com/books?id=SfWAAAAAQBAJ&dq=Vedavati+goddess+meaning&pg=PA309 |title=Metrical Translations from Sanskrit Writers |date=2013-08-21 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-38637-4 |language=en}}</ref> વેદવતીએ જન્મની ક્ષણે જ વૈદિક મંત્રોનો ઉચ્ચાર કર્યો હતો, જે તેમના પહેલા શ્વાસથી જ દૈવી શુદ્ધતા અને તપ ફેલાવતા હતા.<ref>{{Citation |last=Kaligotla |first=Subhashini |title=Dasharatha's Oil Vat in the Mewar Ramayana |date=2024-02-28 |work=The Routledge Companion to Literature and Art |pages=313–325 |url=https://doi.org/10.4324/9781003273356-28 |access-date=2025-11-13 |place=London |publisher=Routledge |isbn=978-1-003-27335-6}}</ref> === વિષ્ણુને સમર્પણ === વેદવતીના પિતા ઇચ્છતા હતા કે તેમની પુત્રીને ભગવાન વિષ્ણુ તેણીના પતિ તરીકે પ્રાપ્ત થાય. આમ તેમણે ઘણા શક્તિશાળી રાજાઓ અને દેવતાઓને નકારી કાઢ્યા જેમણે તેમની પુત્રી સાથે વિવાહની કામના કરી હતી. તેમના અસ્વીકારથી ગુસ્સે થઈને, રાજા શંભુએ ઘોર અંધકારમયી રાત્રિમાં વેદવતીના માતાપિતાની હત્યા કરી નાખી. વેદવતી તેણીના માતાપિતાના આશ્રમમાં રહેતી, રાત-દિવસ ધ્યાન કરતી અને વિષ્ણુને પોતાના પતિ તરીકે પામવા માટે કઠોર તપસ્યા કરતી. રામાયણમાં તેણીનું વર્ણન કૃષ્ણમૃગનું ચામડું પહેરેલી, ઋષિ જેવા જટામાં ગૂંથેલા વાળવાળી તરીકે કરવામાં આવ્યું છે. તે અવર્ણનીય રીતે સુંદર છે. તેણી પોતાના યૌવનના ચરમ પર છે અને તપસ્યાએ તેણીના યૌવનને વધુ નિખારી દીધું છે. === દહન === લંકા અને રાક્ષસ જાતિના રાજા રાવણને વેદવતી તપસ્વી તરીકે ધ્યાનસ્થ બેઠેલી જોવા મળી અને તે તેના અદ્ભુત સૌંદર્યથી મોહિત થઈ ગયો. તેણે તેની સમક્ષ લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, અને તેને નકારવામાં આવ્યો. દરેક વખતે અસ્વીકૃતિ પામેલા રાવણે તેણીના વાળ પકડીને તેના પર હુમલો કરવાનો પ્રયાસ કર્યો.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=uXCYDwAAQBAJ&dq=ravana+rape+Vedavati&pg=PA907 |title=The Rāmāyaṇa of Vālmīki: An Epic of Ancient India, Volume VI: Yuddhakāṇḍa |date=2017-01-24 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-17398-6 |pages=907 |language=en}}</ref> ગુસ્સે ભરાયેલી વેદવતીએ રાવણને શ્રાપ આપ્યો કે તેણી ફરી એકવાર જન્મ લેશે, અને તેના મૃત્યુનું કારણ બનશે.<ref>{{Cite book |last=Gupta |first=Stuti |url=https://books.google.com/books?id=B3oEEAAAQBAJ&dq=Vedavati+ravana&pg=PA42 |title=Magical Mythology |date=2020-11-10 |publisher=Sristhi Publishers & Distributors |isbn=978-81-947908-6-0 |language=en}}</ref> ત્યારબાદ તેણીએ તેની આસપાસ હાજર ધાર્મિક હવનમાં કૂદીને પોતાને દહન કર્યું.<ref>{{Cite book |last=Gupta |first=Stuti |url=https://books.google.com/books?id=B3oEEAAAQBAJ&dq=Vedavati+havan&pg=PA42 |title=Magical Mythology |date=2020-11-10 |publisher=Sristhi Publishers & Distributors |isbn=978-81-947908-6-0 |language=en}}</ref> વેદવતી ફરીથી સીતા તરીકે જન્મશે, અને જાહેર કર્યા મુજબ, તે રાવણ અને તેના સંબંધીઓના મૃત્યુનું કારણ બનશે, જોકે તેનું માધ્યમ તેણીના પતિ રામ હશે.<ref>[http://www.mythfolklore.net/india/encyclopedia/vedavati.htm Vedavati, The Encyclopaedia for Epics of Ancient India]</ref> === પુનર્જન્મ === બ્રહ્મ વૈવર્ત પુરાણ મુજબ, વેદવતીનો તપસ્યા દરમિયાન દેવી પાર્વતી સાથે પરિચય થયો. તેમની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને, દેવીએ વેદવતીને પોતાની પસંદગીનું વરદાન આપ્યું. વેદવતીએ પૃથ્વી પરના દરેક અવતારમાં નારાયણને પોતાના પતિ તરીકે ઇચ્છ્યા, અને તેમના ચરણ કમળની ભક્તિ માંગી. વેદવતીની સાચી ઓળખ લક્ષ્મીના સ્વરૂપ તરીકે જાણીને, પાર્વતીએ વચન આપ્યું કે તેણી જે ઇચ્છે છે તે બધું જ તેણીને મળશે, તેણીને જણાવ્યું કે ત્રેતાયુગ દરમિયાન નારાયણ પૃથ્વી પરથી દુષ્ટતા દૂર કરવા માટે રામનો અવતાર ધારણ કરશે, અને તે તેની પત્ની બનશે.<ref>{{Cite book |last=Yadava |first=Babu Ram |url=https://books.google.com/books?id=1foQAAAAMAAJ&q=Vedavati+Parvati |title=A Critical Study of the Sources of Kalidasa |date=1974 |publisher=Bhavana Prakashan |language=en}}</ref> લક્ષ્મીએ મિથિલા રાજ્યના એક ખેતરમાં બાળકી તરીકે પુનર્જન્મ લીધો, જ્યાં રાજા જનક દ્વારા તેણીને શોધી કાઢવામાં આવી. પીગળેલા સોના જેવી ચમકતી બાળકીને જોઈને સ્તબ્ધ થઈ ગયા, જનકે આકાશવાણી સાંભળી, જે સ્વર્ગમાંથી એક સ્વર્ગીય ઘોષણા હતી કે બાળકી નારાયણની કન્યા બનશે. ખૂબ જ આનંદિત થઈને, જનકે તેણીને પોતાની પુત્રી જાનકી તરીકે ઉછેરી, જે સીતા તરીકે વધુ જાણીતી છે.<ref>{{Cite book |last=Books |first=Kausiki |url=https://books.google.com/books?id=sJg3EAAAQBAJ&dq=Vedavati+goddess&pg=PT30 |title=Brahma Vaivartha Purana: 5 Sri Krishna Janana Khanda Part 2: English Translation only without Slokas: English Translation only without Slokas |date=2021-07-09 |publisher=Kausiki Books |language=en}}</ref> === માયા સીતા === બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ,<ref>Doniger (1999) p. 23</ref> દેવી ભાગવત પુરાણ,<ref>Mani p. 722</ref> તમિલ લખાણ શ્રી વેંકટાચલ મહાત્યમ<ref>Doniger (1999) p. 16</ref> અને મલયાલમ અધ્યાત્મ રામાયણ<ref name="Pattanaik2008">{{cite book |author=Devdutt Pattanaik |title=The Book of Ram |publisher=Penguin Books |year=2008 |isbn=978-81-8475-332-5 |chapter=10: Valmiki's inspiration<!-- (no page numbers) in edition -->}}</ref>માં અન્ય પ્રકાર વેદવતીને માયા સીતા સાથે સાંકળે છે, જે સીતાની ભ્રામક નકલ છે. જ્યારે વેદવતી આત્મવિલોપન કરવા માટે અગ્નિમાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે અગ્નિ દેવતા તેને આશ્રય આપે છે. જ્યારે રાવણ સીતાનું અપહરણ કરે છે, ત્યારે સીતા અગ્નિમાં આશ્રય લે છે અને માયા સીતા સાથે સ્થાન બદલી નાખે છે, જે તેના પાછલા જન્મમાં વેદવતી હતી. રાવણ માયા સીતાને સીતા સમજીને તેનું અપહરણ કરે છે. સીતાના પતિ રામ દ્વારા રાવણના મૃત્યુ પછી, અગ્નિપ્રવેશ દ્વારા સીતા અને માયા સીતા ફરીથી પોતાના સ્થાન બદલી નાખે છે. અન્ય કથાઓમાં, જ્યાં વેદવતીને માયા સીતા તરીકે જોવામાં આવે છે, એવું કહેવાય છે કે અગ્નિ પરીક્ષા દરમિયાન, અગ્નિ દ્વારા માયા સીતાનું અસ્તિત્વ અને ઓળખ વેદવતી (મૂળભૂત રીતે લક્ષ્મીનું એક અંશાવતાર) તરીકે પ્રગટ થાય છે. રાવણ દ્વારા દુર્વ્યવહાર કરવામાં આવ્યા પછી અને રામ દ્વારા જીતી લેવામાં આવ્યા પછી, વેદવતીએ રાજા રામને પોતાનો પતિ બનવાનું કહ્યું. રામ, સીતા પ્રત્યે અત્યંત વફાદાર હોવાથી, ઇનકાર કરે છે, પરંતુ તેણીને બીજા અવતારમાં પોતાનો હાથ આપવાનું વચન આપે છે. આવું જ જાંબવન સાથે થાય છે, જેની પુત્રી જાંબવતી કૃષ્ણની પત્ની બને છે, અને ચંદ્રસેના (ભુદેવીનો અવતાર) નામની નાગ રાજકુમારી લંકામાં રહેતી હતી, જે કૃષ્ણની ત્રીજી પત્ની, સત્યભામા તરીકે જન્મી હતી. વેદવતીનો જન્મ આકાશ રાજાને ત્યાં પદ્માવતી તરીકે થયો હતો, જેણે વેંકટેશ્વર સાથે લગ્ન કર્યા હતા. ==નોંધ== {{Reflist}} == સંદર્ભ == ** {{cite book |author=Doniger, Wendy |title=Splitting the Difference: Gender and Myth in Ancient Greece and India |url=https://archive.org/details/splittingdiffere0000doni |publisher=University of Chicago Press |year=1999 |isbn=978-0-226-15641-5 |chapter=The Shadow Sita and the Phantom Helen}} ** {{cite book |last=Mani |first=Vettam |url=https://archive.org/details/puranicencyclopa00maniuoft |title=Puranic Encyclopaedia: a Comprehensive Dictionary with Special Reference to the Epic and Puranic Literature |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |year=1975 |isbn=978-0-8426-0822-0 |location=Delhi}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-ramayana-of-valmiki/d/doc424778.html વેદવતીની કથા - રામાયણ] * [https://www.tirumala.org/srk11.aspx શ્રીનિવાસ કલ્યાણમની વાર્તા]. ''તિરુમાલા તિરુપતિ દેવસ્થાનમ'' * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rViYDwAAQBAJ&dq=Vedavati&pg=PA608|title=The Rāmāyaṇa of Vālmīki: An Epic of Ancient India, Volume VII: Uttarakāṇḍa|date=2018-09-11|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-18292-6|language=en}} {{રામાયણ}} [[શ્રેણી:પૌરાણિક પાત્રો]] [[શ્રેણી:રામાયણ]] knizvzs25dydqb0rajyrn6xgiuqo2ur 0 154962 903889 903647 2026-08-17T11:02:01Z MichealBVN 88262 /* */ 903889 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''અલ પચિનો''' નું હુલામણુ નામ ધરાવતા '''આલ્ફ્રેડો જેમ્સ પચિનો''' (જન્મ એપ્રિલ ૨૫, ૧૯૪૦), એક અમેરિકન અભિનેતા અને ફિલ્મ નિર્માતા છે. ૨૦મી સદીના સૌથી પ્રભાવશાળી અને મહાન કલાકારોમાંના એક ગણાતા અલ પચિનોએ<ref>{{Cite news|title=Pacino named 'greatest film star'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3001463.stm|date=2003-05-05|access-date=2026-08-12|language=en-GB}}</ref> પાંચ દાયકાથી વધુ લાંબી કારકિર્દીમાં અસંખ્ય યાદગાર ભૂમિકાઓ ભજવી છે. તેઓ અભિનયનો "ટ્રિપલ ક્રાઉન" (ઓસ્કાર, એમી અને ટોની એવોર્ડ) મેળવનારા જૂજ વૈશ્વિક કલાકારોમાં સામેલ છે. == પ્રારંભિક જીવન == આલ્ફ્રેડો જેમ્સ પચિનોનો જન્મ અમેરિકા ના ન્યૂયોર્ક શહેરના મેનહટન વિસ્તારમાં આવેલા ઈસ્ટ હાર્લેમમાં ૨૫ એપ્રિલ, ૧૯૪૦ના રોજ થયો હતો. તેઓ તેમના સિસિલિયન અમેરિકન માતા રોઝ અને પિતા સાલ્વાટોર પચિનોનું એકમાત્ર સંતાન હતા. તેમના પિતા ઇટાલીના સેન ફ્રાટેલોથી આવીને અમેરિકામાં વસ્યા હતા. જ્યારે અલ પચિનો માત્ર બે વર્ષના હતા ત્યારે તેમના માતા-પિતાના છૂટાછેડા થઈ ગયા હતા. માતા-પિતા અલગ થયા પછી, તેમના માતા તેમને સાઉથ બ્રોન્ક્સ વિસ્તારમાં લઈ ગયા હતા. ત્યાં તેઓ તેમના નાના-નાની કેટ અને જેમ્સ ગેરાર્ડી સાથે રહેતા હતા. તેમના નાના-નાની નાની ઉંમરે ઇટાલીના પ્રખ્યાત કોર્લિયોન ગામમાંથી આવીને અમેરિકામાં વસ્યા હતા. અલગ થયા પછી અલ પચિનોના પિતા કેલિફોર્નિયા જતા રહ્યા હતા, જ્યાં તેમણે વીમા વેચાણકર્તા અને રેસ્ટોરન્ટના માલિક તરીકે કામ શરૂ કર્યું હતું. જ્યારે અલ પચિનો ત્રણ-ચાર વર્ષના હતા, ત્યારથી જ તેમના માતા તેમને નિયમિત રીતે સિનેમા હોલમાં ફિલ્મો જોવા લઈ જતા હતા. ફિલ્મો જોયા પછી તેઓ મનમાં જ તે પાત્રોના સંવાદો વાગોળવાનું શરૂ કરી દેતા હતા. અલ પચિનોનું હુલામણું નામ સોની બોય હતું, જે તેમની માતાએ તે સમયના પ્રખ્યાત ગાયક અલ જોલ્સનના એક લોકપ્રિય ગીત પરથી રાખ્યું હતું, જે તેઓ અવારનવાર અલ પચિનો માટે ગાતા હતા. પચિનો એ હર્મન રિડર જુનિયર હાઈસ્કૂલમાં અભ્યાસ કર્યો હતો, પરંતુ ટૂંક સમયમાં જ તેમણે અંગ્રેજી સિવાયના મોટાભાગના વિષયોના વર્ગો છોડી દીધા હતા. તેમના જુનિયર હાઈસ્કૂલના શિક્ષિકા બ્લેન્ચ રોથસ્ટીને નાની ઉંમરે જ તેમની અભિનય ક્ષમતા ઓળખી લીધી હતી. તેમણે અલ પચિનોને શાળાના નાટકોમાં ભૂમિકાઓ આપી અને વિદ્યાર્થીઓની સભાઓમાં બાઇબલના પાઠ વાંચવાનું કામ સોંપ્યું. તે શિક્ષિકાએ તેમના પરિવારના એપાર્ટમેન્ટની મુલાકાત લીધી અને તેમની નાનીને ખાસ કહ્યું કે આ બાળક આ જ કામ માટે બન્યો છે, જેને અલ પચિનો પોતાના જીવનનો સૌથી મોટો વળાંક માને છે. ત્યારબાદ ઓડિશન આપીને તેમણે હાઈસ્કૂલ ઓફ પરફોર્મિંગ આર્ટ્સમાં પ્રવેશ મેળવ્યો. જોકે તેમની માતા તેમના આ નિર્ણયથી અસંમત હતા, કારણ કે તેઓ માનતા હતા કે ગરીબ લોકો અભિનય ન કરે. આ બાબતે ઘરમાં ઝઘડો થતાં તેમણે ઘર છોડી દીધું હતું. પચિનો એ પોતાના સપના પૂરા કરવા અને ખર્ચ ઉઠાવવા માટે સંદેશવાહક, હોટેલમાં વાસણ સાફ કરવાના સહાયક, સફાઈ કામદાર, ટેલિફોન ઓપરેટર અને ટપાલ ક્લાર્ક જેવી ઓછી આવક વાળી નોકરીઓ કરી હતી. આ સમય દરમિયાન તેઓ ન્યૂયોર્કના અંડરગ્રાઉન્ડ થિયેટરોમાં બેઝમેન્ટ નાટકોમાં અભિનય કરતા હતા. કિશોરાવસ્થામાં તેમણે એક્ટર્સ સ્ટુડિયો નામની સંસ્થામાં જોડાવાનો પ્રયાસ કર્યો પરંતુ તેઓ રિજેક્ટ થયા. ત્યારબાદ તેઓ એચબી સ્ટુડિયોમાં જોડાયા, જ્યાં તેમની મુલાકાત અભિનયના શિક્ષક ચાર્લી લોટન સાથે થઈ, જેઓ પાછળથી તેમના માર્ગદર્શક અને શ્રેષ્ઠ મિત્ર બન્યા. આ સ્ટુડિયોના હોલ અને ડાન્સ રૂમ સાફ કરવાના બદલામાં સંસ્થાએ તેમને મફતમાં ક્લાસ કરવાની મંજૂરી આપી હતી. રાત્રિના સમયે અલ પચિનો શેરીઓમાં ફરતા ફરતા શેક્સપિયરના સંવાદોની પ્રેક્ટિસ કરતા હતા. આ સમયગાળામાં તેઓ ઘણીવાર બેરોજગાર અથવા બેઘર રહ્યા હતા, અને ક્યારેક શેરીઓમાં, થિયેટરોમાં અથવા મિત્રના ઘરે સૂઈ જતા હતા. વર્ષ ૧૯૬૨માં પચિનોના માતાનું ત્રેતાલીસ વર્ષની નાની ઉંમરે અવસાન થયું હતું. તેના પછીના જ વર્ષે તેમના નાનાનું પણ અવસાન થયું. અલ પચિનો આ સમયને પોતાના જીવનનો સૌથી મુશ્કેલ તબક્કો માને છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે તેઓ તે સમયે બાવીસ વર્ષના હતા અને તેમના જીવનના સૌથી પ્રભાવશાળી બે લોકો ચાલ્યા ગયા હતા, જેના કારણે તેઓ સંપૂર્ણપણે ભાંગી પડ્યા હતા. એચબી સ્ટુડિયોમાં ચાર વર્ષ વિતાવ્યા પછી, અલ પચિનોએ એક્ટર્સ સ્ટુડિયો માટે સફળતાપૂર્વક ઓડિશન આપ્યું. ત્યાં તેમણે અભિનયના પ્રખ્યાત કોચ લી સ્ટ્રાસબર્ગ હેઠળ પદ્ધતિસરના અભિનયનો અભ્યાસ કર્યો. આ જ લી સ્ટ્રાસબર્ગ પાછળથી અલ પચિનો સાથે ધ ગોડફાધર ભાગ બે ફિલ્મમાં પણ જોવા મળ્યા હતા. પાછળથી આપેલા ઇન્ટરવ્યુમાં તેમણે સ્ટ્રાસબર્ગ અને આ સંસ્થાની તેમના જીવન પર પડેલી અસર વિશે વાત કરી હતી કે એક્ટર્સ સ્ટુડિયોનું તેમના જીવનમાં ખૂબ મોટું સ્થાન છે અને લી સ્ટ્રાસબર્ગને જેટલું સન્માન મળવું જોઈતું હતું તેટલું નથી મળ્યું. ચાર્લી લોટન પછી આ સંસ્થાએ જ તેમની કારકિર્દીને એક નવી દિશા આપી હતી, જેના કારણે તેઓ અન્ય નાની-મોટી નોકરીઓ છોડીને સંપૂર્ણપણે અભિનય તરફ વળી શક્યા હતા. તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે લી સ્ટ્રાસબર્ગ સાથે કામ કરવું ખૂબ જ ઉત્સાહજનક હતું કારણ કે તેઓ જ્યારે કોઈ દ્રશ્ય કે લોકો વિશે વાત કરતા ત્યારે એટલા રસપ્રદ લાગતા કે બસ તેમને સાંભળતા જ રહેવાનું મન થાય. તેઓ અભિનેતાઓને ખૂબ પ્રેમ કરતા અને અભિનયની અદ્ભુત સમજ ધરાવતા હતા. == અંગત જીવન == === સંબંધો અને બાળકો === પચિનોનો તેમની 'ધ ગોડફાધર' ફિલ્મના સહ-અભિનેત્રી ડાયેન કીટન સાથે લાંબો સંબંધ રહ્યો હતો. તેમનો આ ઉતાર-ચઢાવવાળો સંબંધ 'ધ ગોડફાધર પાર્ટ ૩' ના શૂટિંગ પછી પૂરો થયો હતો. આ સિવાય તેઓ જીલ ક્લેબર્ગ, ટ્યુઝડે વેલ્ડ, માર્થે કેલર, વેરુસ્કા વોન લેહન્દોર્ફ, કેથલીન ક્વિનલાન, લિન્ડાલ હોબ્સ અને પેનેલોપ એન મિલર સાથે પણ સંબંધોમાં રહ્યા હતા. પચિનોનો આર્જેન્ટિનાની અભિનેત્રી લ્યુસિલા પોલાક સાથે ૨૦૦૮ થી ૨૦૧૮ સુધી ૧૦ વર્ષ લાંબો સંબંધ રહ્યો હતો. પચિનોને ચાર બાળકો છે. તેમની સૌથી મોટી દીકરી જૂલી મેરીનો જન્મ ૧૬ ઓક્ટોબર ૧૯૮૯ના રોજ થયો હતો, જે તેમની અને એક્ટિંગ કોચ જેન ટેરન્ટની દીકરી છે. આ સિવાય ૨૫ જાન્યુઆરી ૨૦૦૧ના રોજ આઈવીએફ પદ્ધતિ દ્વારા તેમને બે જોડિયા બાળકો થયા હતા, જેમની માતા અભિનેત્રી બેવર્લી ડી એન્જેલો છે, જેમની સાથે પચિનો ૧૯૯૭ થી ૨૦૦૩ સુધી સંબંધમાં રહ્યા હતા. ત્યારબાદ ૨૦૨૨ થી ૨૦૨૪ દરમિયાન ફિલ્મ નિર્માતા નૂર અલ્ફલ્લાહ સાથેના સંબંધોથી ૧૫ જૂન ૨૦૨૩ના રોજ તેમને એક દીકરો થયો હતો.<ref>{{Cite web|last=Gujarati|first=TV9|date=2023-05-31|title=Al Pacinoની 53 વર્ષ નાની ગર્લફ્રેન્ડ બનશે માતા, 82 વર્ષની ઉંમરે ચોથી વખત પિતા બનશે એક્ટર|url=https://tv9gujarati.com/entertainment/hollywood-actor-al-pacino-is-going-to-be-a-father-for-the-fourth-time-at-the-age-of-82-with-53-year-younger-girlfriend-768236.html|access-date=2026-08-12|website=TV9 Gujarati|language=gu}}</ref>૮૩ વર્ષની ઉંમરે પચિનો દુનિયાના સૌથી મોટી ઉંમરે પિતા બનનારા વ્યક્તિઓમાંથી એક બન્યા છે, કોરોના લોકડાઉન બાદ ૨૦૨૨માં શરૂ થયેલો આ સંબંધ ઓક્ટોબર ૨૦૨૪માં સત્તાવાર રીતે પૂરો થયો હતો અને બંને અલગ થઈ ગયા હતા<ref>{{Cite web|date=2023-09-07|title=પીઢ અભિનેતા અલ પચિનો અને નૂર અલફલ્લાહ અલગ થયા: બાળકનો જન્મ ત્રણ મહિના પહેલા થયો હતો, નૂરે કસ્ટડી અને પૈસા માંગ્યા|url=https://www.divyabhaskar.co.in/entertainment/bollywood/news/veteran-actors-al-pacino-and-noor-alfallah-split-131802804.html|access-date=2026-08-12|website=Divya Bhaskar|language=gu}}</ref>, પચીનો એ ક્યારેય લગ્ન કર્યા નથી. == કારકિર્દી == === ૧૯૬૭–૧૯૭૧: થિયેટર ભૂમિકાઓ અને ફિલ્મ સફરની શરૂઆત === [[File:Al Pacino - Hummel.jpg|thumb|upright|અલ પચિનો ૧૯૭૭માં ધ બેઝિક ટ્રેનિંગ ઑફ પાવ્લો હમેલ નાટકમાં અભિનય કરતા.]] ૧૯૬૭માં અલ પચિનોએ બોસ્ટનના ચાર્લ્સ પ્લેહાઉસમાં અવેક એન્ડ સિંગ નાટકથી વ્યાવસાયિક રંગમંચ કારકિર્દીની શરૂઆત કરી. ત્યારબાદ અમેરિકા હુર્રા નાટકમાં કામ દરમિયાન તેમની મુલાકાત અભિનેત્રી જીલ ક્લેબર્ગ સાથે થઈ, બંને વચ્ચે પાંચ વર્ષ સુધી પ્રેમસંબંધ રહ્યો, અને ત્યારબાદ તેઓ ન્યૂયોર્ક શહેરમાં પાછા ફર્યા હતા. વર્ષ ૧૯૬૮માં પચિનોએ એસ્ટોર પ્લેસ થિયેટરમાં ઇઝરાયેલ હોરોવિટ્ઝના ધ ઇન્ડિયન વોન્ટ્સ ધ બ્રોન્ક્સ નામના નાટકમાં મર્ફ નામના શેરી ગુંડાની મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. આ નાટક ૧૭ જાન્યુઆરી, ૧૯૬૮ના રોજ શરૂ થયું હતું અને તેના કુલ એકસો સિત્યોતેર શો થયા હતા. આ નાટકની સાથે જ હોરોવિટ્ઝનું બીજું નાટક ઈટ્સ કોલ્ડ ધ સુગર પ્લમ પણ દર્શાવવામાં આવતું હતું, જેમાં જીલ ક્લેબર્ગ મુખ્ય ભૂમિકામાં હતી. આ નાટકમાં શાનદાર અભિનય માટે પચિનોને શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો ઓબી એવોર્ડ મળ્યો હતો, જ્યારે જોન કાઝલેને શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો એવોર્ડ મળ્યો હતો. માર્ટિન બ્રેગમેને આ નાટક જોયું અને તેઓ પચિનોના મેનેજર બન્યા હતા. આ ભાગીદારી આવનારા વર્ષોમાં ખૂબ જ સફળ સાબિત થઈ, કારણ કે બ્રેગમેને જ પચિનોને ધ ગોડફાધર, સેર્પીકો અને ડોગ ડે આફ્ટરનૂન જેવી મહાન ફિલ્મો કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા. પોતાની સ્ટેજ કારકિર્દી વિશે પચિનોએ જણાવ્યું હતું કે માર્ટિન બ્રેગમેને જ મારી શોધ કરી હતી જ્યારે હું પચીસ-છવ્વીસ વર્ષનો હતો અને તેઓ મારા મેનેજર બન્યા હતા. હું આજે જે પણ સ્થાને છું તે માર્ટીના કારણે જ છું અને હું ખરેખર તેમનો ઋણી છું. ૨૫ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૬૯ના રોજ પચિનોએ બેલાસ્કો થિયેટર ખાતે ડોન પીટરસનના ડઝ અ ટાઈગર વેર અ નેકટાઈ નામના નાટકથી બ્રોડવે થિયેટરમાં પ્રવેશ કર્યો હતો. આ નાટક ઓગણચાળીસ શો પછી ૨૯ માર્ચ, ૧૯૬૯ના રોજ બંધ થઈ ગયું હતું, પરંતુ પચિનોના અભિનયના ખૂબ જ વખાણ થયા હતા અને ૨૦ એપ્રિલ, ૧૯૬૯ના રોજ તેમને આ ભૂમિકા માટે પ્રતિષ્ઠિત ટોની એવોર્ડ મળ્યો હતો. પચિનોએ ૧૯૭૦ના દાયકામાં પણ સ્ટેજ પર અભિનય ચાલુ રાખ્યો હતો અને ધ બેઝિક ટ્રેનિંગ ઓફ પાવલો હમેલ નામના નાટક માટે પોતાનો બીજો ટોની એવોર્ડ જીત્યો હતો. આ સિવાય તેમણે રિચાર્ડ ધ થર્ડ નામના નાટકમાં મુખ્ય શીર્ષક ભૂમિકા ભજવી હતી. ૧૯૮૦ના દાયકા મા ડેવિડ મેમેટના અમેરિકન બફેલો નામના નાટકમાં દેખાયા પછી પચિનોએ ફરીથી સ્ટેજ પર મોટી સફળતા મેળવી હતી, જેના માટે તેમને ડ્રામા ડેસ્ક એવોર્ડ માટે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા. વર્ષ ૧૯૯૦ પછી પચીનો સ્ટેજ કાર્યોમાં યુજેન ઓ નીલના હ્યુગી, ઓસ્કાર વાઈલ્ડના સાલોમે અને વર્ષ ૨૦૦૫માં લાઈલ કેસ્લરના ઓર્ફન્સ નામના નાટકોના પુનઃપ્રસારણનો સમાવેશ થાય છે. એક્ટર્સ સ્ટુડિયોમાં અભ્યાસ કરતી વખતે પચીનોને સમજાયું હતું કે તેમની પાસે અભિનયની એક અદ્ભુત ભેટ છે અને તેમને આ કામમાં ખૂબ આનંદ આવતો હતો, જોકે તેમના શરૂઆતના કામો આર્થિક રીતે બહુ ફાયદાકારક નહોતા. સ્ટેજ પર સફળતા મેળવ્યા પછી પચિનોએ વર્ષ ૧૯૬૯માં પેટ્ટી ડ્યુક અભિનીત એક સ્વતંત્ર ફિલ્મ મી, નેટલીમાં ટૂંકી ભૂમિકા ભજવીને ફિલ્મી દુનિયામાં પ્રવેશ કર્યો હતો. વર્ષ ૧૯૭૦માં પચિનોએ ક્રિએટિવ મેનેજમેન્ટ એસોસિએટ્સ નામની ટેલેન્ટ એજન્સી સાથે કરાર કર્યા હતા. ત્યારબાદ વર્ષ ૧૯૭૧માં આવેલી ફિલ્મ ધ પેનિક ઇન નીડલ પાર્કમાં એક હેરોઈનના બંધાણી યુવકની મુખ્ય ભૂમિકા ભજવીને તેમણે ફીચર ફિલ્મમાં મુખ્ય અભિનેતા તરીકે સત્તાવાર શરૂઆત કરી હતી. === ૧૯૭૨–૧૯૮૩: વૈશ્વિક લોકપ્રિયતા અને સફળતા === [[File:Al Pacino with James Caan.jpg|thumb|upright|left|વર્ષ ૧૯૭૨ની આસપાસ જેમ્સ કાન સાથે અલ પચિનો]] ડિરેક્ટર ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપોલાએ પચિનોને મારીયો પુઝો ની ૧૯૬૯ માં પ્રકાશિત થયેલી સુપર હિટ માફિયા નવલકથા [[ધ ગોડફાધર (નવલકથા)|ધ ગોડફાધર]] પર આધારિત ફિલ્મ માં માઈકલ કોર્લિયોનની મુખ્ય ભૂમિકા માટે પસંદ કર્યા હતા, જે વર્ષ ૧૯૭૨ રિલીઝ થઈ હતી. જોકે આ ભૂમિકા મેળવવા માટે જેક નિકોલસન, રોબર્ટ રેડફોર્ડ, વોરેન બીટી અને તે સમયે ખૂબ જ ઓછા જાણીતા એવા રોબર્ટ ડી નિરોએ પણ પ્રયાસો કર્યા હતા. તેમ છતાં દિગ્દર્શક ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપોલાએ '''અલ પચિનો'''ની જ પસંદગી કરી હતી; કારણ કે પચિનો પોતે ઇટાલિયન મૂળના હતા અને તેમની એકટિંગ માં એક ખાસ તીવ્રતા હતી જે કોપોલાને 'માઇકલ કોર્લિયોની'ના પાત્ર માટે જોઈતી હતી. શરૂઆતમાં પેરામાઉન્ટ પિક્ચર્સ ફિલ્મ સ્ટુડિયોના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ આ પસંદગીથી નારાજ થયા હતા, કારણ કે તેઓ આ ભૂમિકા માટે કોઈ વધુ પ્રખ્યાત અભિનેતાને લેવા માંગતા હતા. જોકે, ફિલ્મમાં પચીનોના પ્રખ્યાત 'રેસ્ટોરન્ટ શૂટઆઉટ દ્રશ્ય'ના શૂટિંગ પછી તેઓ માની ગયા હતા. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર તમામ રેકોર્ડ તોડીને '''ઓલ-ટાઇમ બ્લોકબસ્ટર''' સાબિત થઈ અને તે વર્ષની સૌથી વધુ કમાણી કરનારી ફિલ્મ બની. આ ફિલ્મમાં પચિનોના અદ્ભુત અભિનયને કારણે તેમને '''ઓસ્કાર એવોર્ડ'''નું નામાંકન મળ્યું હતું. તેમના આ પરફોર્મન્સને ફિલ્મ જગતમાં એક અત્યંત તીવ્ર અને પ્રભાવશાળી એક્ટિંગના સૌથી શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ તરીકે જોવામાં આવે છે. આ સાથે જ, માઇકલ કોર્લિયોનીનું આ પાત્ર આજે પણ સિનેમાના ઇતિહાસમાં એક અત્યંત પ્રખ્યાત અને આઇકોનિક પાત્ર માનવામાં આવે છે. <ref>{{Cite web|date=2013-12-18|title=અલ પચિનોના એક ફેન એ બાકસની ૧ લાખ દીવાસળીઓમાંથી 'ધ ગોડફાધર' ફિલ્મના તેમના પ્રખ્યાત પાત્ર 'માઇકલ કોર્લિયોની'નું એક અત્યંત સુંદર અને અદભુત સ્ટેચ્યુ તૈયાર કર્યું છે.|url=https://www.divyabhaskar.co.in/news/ajab-artist-tomislav-horvat-created-a-sculpture-of-al-pacino-with-matchboxes-in19-mon-4468137-pho.html|url-status=live|access-date=2026-08-12|website=Divya Bhaskar|language=gu}}</ref> લાંબા સમય સુધી એવી અફવાઓ હતી કે પચિનોએ તે વર્ષના ઓસ્કાર એવોર્ડ સમારોહનો બહિષ્કાર કર્યો હતો. અફવા મુજબ તેઓ શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાની શ્રેણીમાં નામાંકિત થવાથી નારાજ હતા, કારણ કે ફિલ્મમાં મુખ્ય અભિનેતાનો ઓસ્કાર જીતનાર સહ-કલાકાર માર્લોન બ્રાન્ડો કરતાં અલ પચિનોનો સ્ક્રીન પર દેખાવાનો સમય વધુ હતો. જોકે, વર્ષ ૨૦૨૪માં પ્રકાશિત થયેલી પોતાની આત્મકથામાં અલ પચિનોએ આ અફવાઓનું સંપૂર્ણ ખંડન કર્યું છે. તેમણે સ્પષ્ટતા કરી છે કે તે સમયે અચાનક મળેલી વૈશ્વિક લોકપ્રિયતા અને પ્રખ્યાતિના કારણે તેઓ ખૂબ ડરી ગયા હતા અને માનસિક રીતે સંઘર્ષ કરી રહ્યા હતા. આ અતિશય ભયના કારણે અને તે જ સમયે બોસ્ટનમાં થિયેટરના કામમાં વ્યસ્ત હોવાને લીધે તેઓ તે ઓસ્કાર સમારોહમાં હાજર રહી શક્યા નહોતા. ૧૯૭૩માં, પચિનોએ જીન હેકમેન સાથે સ્કેરક્રો ફિલ્મમાં કામ કર્યું હતું, જેને કાન્સ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં પ્રતિષ્ઠિત પામ ડી ઓર એવોર્ડ મળ્યો હતો. એ જ વર્ષે, ન્યૂ યોર્ક સિટીના પોલીસ ઓફિસર ફ્રેન્ક સેર્પિકોની સાચી વાર્તા પર આધારિત સેર્પિકો ફિલ્મમાં શાનદાર એક્ટિંગ કરવા બદલ પચીનોને બેસ્ટ એક્ટરના ઓસ્કાર એવોર્ડ માટે નોમિનેશન મળ્યું હતું. આ ફિલ્મમાં તેમણે સાથી પોલીસ અધિકારીઓનો ભ્રષ્ટાચાર ખુલ્લો પાડવા માટે અંડરકવર ઓપરેશન કર્યું હતું. [[File:Pacino as Serpico in 1973.jpg|thumb|upright|૧૯૭૩માં સેર્પિકો ફિલ્મના પાત્રમાં પચીનો]] ત્યારબાદ ૧૯૭૪માં, ઓલ-ટાઇમ બ્લોકબસ્ટર ફિલ્મ 'ધ ગોડફાધર'ની સિક્વલ મૂવીમાં પચિનોએ ફરી એકવાર માઇકલ કોર્લિયોનીનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર સુપર હિટ રહી અને સાથે બેસ્ટ પિક્ચરનો ઓસ્કાર જીતનારી ઇતિહાસની પહેલી સિક્વલ બની હતી. આ રોલ માટે પચીનોને ત્રીજી વખત ઓસ્કાર નોમિનેશન મળ્યું હતું, જે માઇકલ કોર્લિયોનીના પાત્ર માટે તેમનું લીડ કેટેગરીમાં બીજું નોમિનેશન હતું. પ્રખ્યાત મેગેઝિન ન્યૂઝવીકે ધ ગોડફાધર પાર્ટ ૨ માં તેમના પરફોર્મન્સને સિનેમાના ઇતિહાસમાં કોઈ વ્યક્તિના હૃદયના કઠોર થવાની પ્રક્રિયાનું સૌથી શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન ગણાવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|date=2025-08-01|title=અમદાવાદના આશ્રમ રોડ પર આવેલા પ્રયોગશાળા હોલ ખાતે અલ પચિનોની સુપરહિટ ક્લાસિક ફિલ્મ સર્પિકો નું ખાસ સ્ક્રીનિંગ યોજાયું|url=https://english.gujaratsamachar.com/news/lifestyle-fashion/have-a-leisurely-weekend-with-drama-laughter-and-more-in-ahmedabad-65361255554|url-status=live|access-date=2026-08-12|website=Gujarat Samachar|language=en}}</ref> ૧૯૭૫માં, પચિનોને બેંક લૂંટારા જોન વોજટોવિચની સાચી વાર્તા પર આધારિત 'ડોગ ડે આફ્ટરનૂન' ફિલ્મથી વધુ એક મોટી બોક્સ ઓફિસ પર બ્લોકબસ્ટર સફળતા મળી, આ ફિલ્મનું નિર્દેશન સિડની લુમેટ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેમણે થોડા વર્ષો પહેલા 'સેર્પિકો' ફિલ્મમાં પણ તેમની સાથે કામ કર્યું હતું. આ ફિલ્મ માટે પચિનોને ફરી એકવાર ઓસ્કારમાં બેસ્ટ એક્ટરનું નામાંકન મળ્યું હતું. [[File:Al Pacino Penelope Allen in Dog Day Afternoon.jpg|thumb|upright|૧૯૭૫માં આવેલી ડોગ ડે આફ્ટરનૂન ફિલ્મના એક દ્રશ્યમાં પચિનો]] ત્યારબાદ ૧૯૭૭માં, સિડની પોલેક દ્વારા નિર્દેશિત 'બોબી ડીયરફિલ્ડ' ફિલ્મમાં પચિનોએ એક રેસ-કાર ડ્રાઇવરની મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી, આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર ફ્લૉપ થઈ હતી, પરંતું આ શાનદાર રોલ માટે તેમને ગોલ્ડન ગ્લોબ એવોર્ડ્સમાં બેસ્ટ એક્ટરનું નામાંકન મળ્યું હતું. તેમની આના પછીની ફિલ્મ કોર્ટરૂમ ડ્રામા આધારિત 'એન્ડ જસ્ટિસ ફોર ઓલ' હતી. જે સુપર હિટ બની સાથે આ ફિલ્મમાં પચિનોની અદ્ભુત એક્ટિંગ રેન્જના ફિલ્મ વિવેચકોએ ખૂબ વખાણ કર્યા અને તેમને ચોથી વખત બેસ્ટ એક્ટરના ઓસ્કાર એવોર્ડ માટે નોમિનેશન મળ્યું. જોકે, તે વર્ષે આ એવોર્ડ 'ક્રેમર વર્સિસ ક્રેમર' ફિલ્મ માટે ડસ્ટિન હોફમેનને મળ્યો હતો, રસપ્રદ વાત એ છે કે આ ફિલ્મની ઓફર પહેલા પચિનોને થઈ હતી પણ તેમણે આ રોલ કરવાની ના પાડી દીધી હતી. ૧૯૭૦ના દાયકા દરમિયાન, પચિનોને કુલ પાંચ ઓસ્કાર નામાંકન મળ્યા હતા, જેમાં સેર્પિકો, ધ ગોડફાધર પાર્ટ ૨, ડોગ ડે આફ્ટરનૂન અને એન્ડ જસ્ટિસ ફોર ઓલ ફિલ્મો માટે બેસ્ટ એક્ટરના ચાર નામાંકન સામેલ હતા. ૧૯૮૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં પચિનોની કારકિર્દીમાં થોડો ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો. ન્યૂ યોર્કના ગે સમુદાયના વિરોધનો સામનો કરનારી તેમની વિવાદાસ્પદ ફિલ્મ 'ક્રૂઝિંગ' અને કોમેડી-ડ્રામા ફિલ્મ 'ઓથર! ઓથર!' બોક્સ ઓફિસ પર ખાસ સફળ ન રહી અને ફિલ્મ વિવેચકોએ પણ તેના નકારાત્મક રિવ્યૂ આપ્યા હતા. જોકે, ૧૯૮૩માં બ્રાયન ડી પાલ્મા દ્વારા નિર્દેશિત ગેંગસ્ટર ક્રાઇમ એક્શન ડ્રામા ફિલ્મ 'સ્કારફેસ'માં તેમનું પરફોર્મન્સ તેમની કારકિર્દીનું સૌથી મોટું હાઇલાઇટ અને યાદગાર પાત્ર સાબિત થયું. શરૂઆતમાં આ ફિલ્મમાં બતાવેલી અતિશય હિંસાના કારણે વિવેચકોએ તેની આકરી ટીકા કરી હતી, પરંતુ સમય જતાં આ ફિલ્મને સિનેમા જગતમાં ભારે પ્રશંસા મળી. આ ફિલ્મે બોક્સ ઓફિસ પર ઘણું સારું પ્રદર્શન કર્યું,તેમજ ફિલ્મમાં ક્યુબન ડ્રગ લોર્ડ 'ટોની મોન્ટાના' નો દમદાર રોલ ભજવવા બદલ પચિનોને ગોલ્ડન ગ્લોબ એવોર્ડનું નામાંકન મળ્યું હતું. પચિનોએ ભજવેલું ટોની મોન્ટાનાનું આ પાત્ર આજે પણ સિનેમાના ઇતિહાસમાં એક આઇકોનિક ગેંગસ્ટર પાત્ર તરીકે જોવામાં આવે છે. === ૧૯૮૪–૧૯૯૯: ૪ વર્ષનો બ્રેક અને જબરદસ્ત વાપસી === અમેરિકન ક્રાંતિ દરમિયાન એક શિકારીની વાર્તા પર આધારિત તેમની ૧૯૮૫ની ફિલ્મ 'રેવલ્યુશન' કમાણી અને વિવેચકો બંને દ્રષ્ટિએ નિષ્ફળ રહી હતી. પચિનોએ આ નિષ્ફળતા માટે ફિલ્મના ઉતાવળિયા પ્રોડક્શનને જવાબદાર ગણાવ્યું હતું, જેના કારણે તેમણે ફિલ્મોમાંથી ચાર વર્ષનો બ્રેક લીધો હતો. આ સમય દરમિયાન પચિનો ફરી રંગમંચ તરફ વળ્યા. તેમણે 'ક્રિસ્ટલ ક્લિયર', 'નેશનલ એન્થમ્સ' અને અન્ય નાટકોના વર્કશોપ પ્રોડક્શન્સ તૈયાર કર્યા; તેમજ ૧૯૮૮માં પ્રોડ્યુસર જોસેફ પેપના 'ન્યૂ યોર્ક શેક્સપિયર ફેસ્ટિવલ'માં 'જુલિયસ સીઝર' નાટકમાં પણ અભિનય કર્યો. ફિલ્મોમાંથી લીધેલા આ બ્રેક વિશે પચિનોએ જણાવ્યું હતું કે: "મને યાદ છે જ્યારે ૧૯૭૪-૭૫માં બધું બરાબર ચાલી રહ્યું હતું, ત્યારે હું સ્ટેજ પર 'ધ રેઝિસ્ટિબલ રાઇઝ ઓફ આર્ટુરો ઉઇ' નાટક કરી રહ્યો હતો. તે સમયે મેં ક્યાંક વાંચ્યું કે હું સ્ટેજ પર એટલે પાછો ફર્યો છું કારણ કે મારું ફિલ્મી કરિયર ડૂબી રહ્યું છે! થિયેટર પ્રત્યે લોકોની આવી નકારાત્મક વિચારસરણી રહી છે, જે કમનસીબ છે." પચિનોએ ૧૯૮૯માં 'સી ઓફ લવ' ફિલ્મથી ફરી મોટા પડદા પર વાપસી કરી, જેમાં તેમણે એક એવા ડિટેક્ટિવની ભૂમિકા ભજવી હતી જે અખબારની સિંગલ્સ કોલમ દ્વારા શિકાર શોધતા સિરિયલ કિલરની શોધ કરે છે. આ ફિલ્મને વિવેચકો તરફથી ખૂબ જ સારા રિવ્યૂઝ મળ્યા હતા, અને બોક્સ ઓફિસ પર એક મોટી સુપરહિટ ફિલ્મ સાબિત થઈ હતી. ૧૯૯૦માં આવેલી 'ડિક ટ્રેસી' ફિલ્મ પણ બોક્સ ઓફિસ પર વ્યાવસાયિક રીતે સફળ રહી હતી. આ ફિલ્મમાં 'બિગ બોય કેપ્રિસ'ની ભૂમિકા ભજવવા માટે પચિનોને એકેડેમી એવોર્ડ એટલે કે ઓસ્કારનું નોમિનેશન મળ્યું હતું. પ્રખ્યાત ફિલ્મ વિવેચક રોજર એબર્ટે પચિનોના વખાણ કરતા તેમને આખી ફિલ્મમાં આકર્ષણનું કેન્દ્ર ગણાવ્યા હતા.આ જ વર્ષમાં આગળ જતાં, તેમણે ગોડફાધર સિરીઝના ત્રીજા ભાગ 'ધ ગોડફાધર ૩' માં તેમના સૌથી પ્રખ્યાત પાત્રોમાંના એક, માઈકલ કોર્લિયોન તરીકે પુનરાગમન કર્યું હતું. જોકે આ ફિલ્મ આર્થિક રીતે સફળ હિટ સાબિત થઈ હતી, પરંતુ તે તેના અગાઉના બંને ભાગો જેટલી મોટી સફળતા મેળવી શકી નહોતી, અને પચીનોના પરિપક્વ અને લાગણીસભર અભિનયના વિવેચકો દ્વારા વ્યાપક વખાણ કરવામાં આવ્યા હતા. આ શાનદાર અભિનય માટે તેમને મોશન પિક્ચર ડ્રામા શ્રેણીમાં 'બેસ્ટ એક્ટર' (શ્રેષ્ઠ અભિનેતા) તરીકે પ્રતિષ્ઠિત ગોલ્ડન ગ્લોબ એવોર્ડનું નોમિનેશન પણ મળ્યું હતું. ૧૯૯૧માં પચિનોએ 'ફ્રેન્કી અને જોની' ફિલ્મમાં મિશેલ ફીફર સાથે અભિનય કર્યો, જેમણે અગાઉ 'સ્કારફેસ' ફિલ્મમાં પણ તેમની સાથે કામ કર્યું હતું. આ ફિલ્મમાં પચિનોએ જેલમાંથી મુક્ત થયેલા એક રસોઈયાની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે પોતાની સાથે રેસ્ટોરન્ટમાં કામ કરતી એક વેઈટ્રેસ સાથે સંબંધની શરૂઆત કરે છે. આ ફિલ્મ ટેરેન્સ મેકનેલીના ૧૯૮૭ના પ્રખ્યાત નાટક પરથી બનાવવામાં આવી હતી. વિવેચકો તરફથી આ ફિલ્મને મિશ્ર પ્રતિસાદ મળ્યો હતો અને બોક્સ ઓફિસ પર આ ફિલ્મ એવરેજ સાબિત થઈ હતી, જોકે પચિનોએ પાછળથી જણાવ્યું હતું કે તેમને આ પાત્ર ભજવવાની ખૂબ મજા આવી હતી. ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સના વિવેચક જેનેટ મેસ્લિને પચિનોના વખાણ કરતા લખ્યું હતું કે, પચિનો આટલા સરળ અને આકર્ષક અગાઉ ક્યારેય દેખાયા નથી અને મિશેલ સાથેના તેમના દ્રશ્યો ખૂબ જ સચોટ અને પ્રમાણિક છે. ૧૯૯૨માં આવેલી માર્ટિન બ્રેસ્ટની ફિલ્મ 'સેન્ટ ઓફ અ વુમન'માં એક ગુસ્સાવાળા અને અંધ યુએસ આર્મી લેફ્ટનન્ટ કર્નલ ફ્રેન્ક સ્લેડની યાદગાર ભૂમિકા ભજવવા માટે પચિનોને તેના પછીના વર્ષે શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો એકેડેમી એવોર્ડ એટલે કે ઓસ્કાર મળ્યો હતો. આ જ વર્ષે તેમને 'ગ્લેનગેરી ગ્લેન રોસ' ફિલ્મ માટે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતા તરીકે પણ નોમિનેશન મળ્યું હતું. આ સાથે જ પચિનો એક જ વર્ષમાં બે અલગ-અલગ ફિલ્મો માટે બે એક્ટિંગ નોમિનેશન મેળવનારા અને મુખ્ય ભૂમિકા માટે ઓસ્કાર જીતનારા ઇતિહાસના પ્રથમ પુરુષ અભિનેતા બન્યા હતા. ૧૯૯૩માં પચિનોએ ગુનાહિત ડ્રામા ફિલ્મ 'કાર્લિટોઝ વે' માં સીન પેન સાથે અભિનય કર્યો હતો. આ ફિલ્મ ન્યૂયોર્ક સ્ટેટ સુપ્રીમ કોર્ટના જજ એડવિન ટોરેસ દ્વારા લખાયેલી નવલકથાઓ 'કાર્લિટોઝ વે' (૧૯૭૫) અને 'આફ્ટર અવર્સ' (૧૯૭૯) પર આધારિત હતી. આ ફિલ્મનું દિગ્દર્શન જાણીતા ડાયરેક્ટર બ્રાયન ડી પાલ્માએ કર્યું, જેમની સાથે પચિનોએ અગાઉ ૧૯૮૩ની તેમની હિટ, આઇકોનિક ક્લ્ટ ક્લાસિક ફિલ્મ 'સ્કારફેસ' માં કામ કર્યું હતું. આ ફિલ્મમાં પચિનોએ કાર્લિટો બ્રિગાન્તે નામના એક એવા ગેંગસ્ટરની ભૂમિકા ભજવી હતી જે પોતાના ભ્રષ્ટ વકીલની મદદથી જેલમાંથી મુક્ત થાય છે અને હવે સુધરી જવાની પ્રતિજ્ઞા લે છે. રિલીઝ સમયે બોક્સ ઓફિસ પર આ ફિલ્મ સરેરાશ સફળ રહી હતી, અને તેને મિશ્ર પ્રતિભાવો મળ્યા હતા, પરંતુ પાછળથી તે સિનેમા જગતમાં એક 'કલ્ટ ક્લાસિક' ગેંગસ્ટર ફિલ્મ તરીકે પ્રખ્યાત થઈ હતી. ત્યારબાદ ૧૯૯૫માં પચિનોએ માઈકલ મેનની પ્રખ્યાત એક્શન ક્રાઈમ થ્રિલર ફિલ્મ 'હીટ' માં કામ કર્યું, જેમાં તેઓ અને રોબર્ટ ડી નિરો પ્રથમ વખત મોટા પડદા પર એકસાથે જોવા મળ્યા હતા (જોકે આ બંને કલાકારો અગાઉ 'ધ ગોડફાધર ભાગ ૨' માં પણ હતા, પરંતુ તેમાં બંનેનો એક પણ સીન સાથે નહોતો). આ ફિલ્મને વિવેચકોએ ખૂબ વખાણી હતી અને તે બોક્સ ઓફિસ પર સુપરહીટ ફિલ્મ સાબિત થઈ હતી. આજે પણ આ ફિલ્મને સિનેમા જગતની એક માસ્ટરપીસ સિનેમેટિક અને ઇતિહાસની સૌથી પ્રભાવશાળી 'હીસ્ટ' ફિલ્મોમાંની એક ગણવામાં આવે છે.૧૯૯૬માં પચિનોએ તેમના પોતાના દિગ્દર્શનમાં બનેલી થિયેટ્રિકલ ડોક્યુડ્રામા ફિલ્મ 'લુકિંગ ફોર રિચાર્ડ' માં અભિનય કર્યો હતો, જેમાં વિલિયમ શેક્સપિયરના નાટકના દ્રશ્યો અને લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં શેક્સપિયરની પ્રાસંગિકતા દર્શાવવામાં આવી હતી. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર ફ્લોપ રહી હતી પરંતુ વિવેચકો તરફથી તેને સારો પ્રતિસાદ મળ્યો હતો. ૧૯૯૭માં આવેલી રહસ્યમય થ્રિલર ફિલ્મ 'ધ ડેવિલ્સ એડવોકેટ' માં પચિનોએ શેતાનની ભૂમિકા ભજવી હતી, જેમાં કીઆનુ રીવ્સ પણ મુખ્ય ભૂમિકામાં હતા. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર 'સુપરહિટ' સાબિત થઈ હતી. જાણીતા વિવેચક રોજર એબર્ટે લખ્યું હતું કે, પચિનોએ શેતાનનું આ પાત્ર અદભુત ઉત્સાહ અને આનંદ સાથે ભજવ્યું છે.તે જ વર્ષે આવેલી બાયોગ્રાફીકલ ગેંગસ્ટર ડ્રામા ફિલ્મ 'ડોની બ્રાસ્કો' પણ બોક્સ ઓફિસ પર સુપરહીટ રહી હતી. આ ફિલ્મ ૧૯૭૦ના દાયકામાં ન્યૂયોર્કના કુખ્યાત 'બોનાનો માફિયા પરિવાર' ની અંદર ઘૂસણખોરી કરનાર અંડરકવર એફબીઆઈ એજન્ટ જોસેફ પિસ્ટોન (ડોની બ્રાસ્કો) ના વાસ્તવિક ઓપરેશન પર આધારિત હતી. આ ફિલ્મમાં પચિનોએ ન્યૂયોર્કના વાસ્તવિક ગેંગસ્ટર 'લેફ્ટી રુગિએરો ની જીવંત ભૂમિકા ભજવી હતી, જેઓ અજાણતામાં એફબીઆઈ એજન્ટ (જોની ડેપ) ને પોતાના માફિયા સામ્રાજ્યની અંદર લાવે છે જે બાદમાં આખા ગેંગનો સફાયો કરે છે. ૧૯૯૯માં પચિનોએ ઓસ્કારમાં મલ્ટિપલ નોમિનેશન મેળવનારી ફિલ્મ 'ધ ઇન્સાઇડર' માં રસેલ ક્રો સાથે એક ટીવી પ્રોડ્યુસરની ભૂમિકા ભજવી હતી, જેને વિવેચકોએ ખૂબ જ વખાણી હોવા છતાં ઊંચા બજેટને કારણે બોક્સ ઓફિસ પર તે 'ફ્લોપ' સાબિત થઈ હતી. આ જ વર્ષે તેઓ ઓલિવર સ્ટોનની ફિલ્મ 'એની ગિવન સન્ડે' માં પણ જોવા મળ્યા હતા, જે બોક્સ ઓફિસ પર 'એવરેજ' હિટ રહી હતી. === ૨૦૦૦–૨૦૧૮: ટેલિવિઝન ભૂમિકાઓ અને રંગમંચ પર વાપસી === ૨૦૦૦ની સાલથી પચિનોએ ત્રણ ગોલ્ડન ગ્લોબ એવોર્ડ જીત્યા હતા; જેમાં પ્રથમ એવોર્ડ ૨૦૦૧માં સિનેમા જગતમાં તેમના આજીવન યોગદાન બદલ સેસિલ બી ડીમિલ એવોર્ડ તરીકે આપવામાં આવ્યો હતો. ૨૦૦૦માં પચિનોએ જેરી ઓરબેક સાથે ઇરા લેવિસના નાટક પર આધારિત ઓછા બજેટની ફિલ્મ 'ચાઇનીઝ કોફી' માં અભિનય કર્યો હતો, જેને વિવિધ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવી હતી. મુખ્યત્વે બે મુખ્ય પાત્રો વચ્ચેની વન-ઓન-વન વાતચીત પર આધારિત આ ફિલ્મને પૂર્ણ કરવામાં લગભગ ત્રણ વર્ષનો સમય લાગ્યો હતો અને તેનું સંપૂર્ણ ભંડોળ પચિનોએ પોતે પૂરું પાડ્યું હતું. 'ચાઇનીઝ કોફી' ફિલ્મને પચિનો દ્વારા પ્રોડ્યુસ કરવામાં આવેલી અન્ય બે દુર્લભ ફિલ્મો 'ધ લોકલ સ્ટિગ્મેટિક' અને 'લુકિંગ ફોર રિચાર્ડ' ની સાથે 'પચિનો: એન એક્ટર્સ વિઝન' નામના એક ખાસ ડીવીડી બોક્સ સેટમાં સામેલ કરવામાં આવી હતી, જે ૨૦૦૭માં રિલીઝ થઈ હતી. પચિનોએ આ ફિલ્મો ધરાવતી ડિસ્ક માટે પ્રસ્તાવના અને ઉપસંહાર પણ તૈયાર કર્યા હતા. [[File:Al Pacino.jpg|thumb|left|upright|૨૦૦૪ના વેનિસ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં પચિનો]] ૨૦૦૨માં પચિનોએ પ્રખ્યાત દિગ્દર્શક ક્રિસ્ટોફર નોલાનની મનોવૈજ્ઞાનિક થ્રિલર ફિલ્મ 'ઇન્સોમ્નિયા' માં અભિનય કર્યો હતો, જે આ જ નામની એક નોર્વેજીયન ફિલ્મની રિમેક હતી. આ ફિલ્મમાં તેમણે વિલિયમ્સ અને હિલેરી સ્વાન્ક જેવા કલાકારો સાથે કામ કર્યું હતું, જેમાં પચિનોએ અલાસ્કાના એક નાના શહેરમાં હત્યાની તપાસ કરવા આવેલા લોસ એન્જલસના એક અનુભવી ડિટેક્ટિવની મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. વિવેચકો તરફથી પચિનો અને રોબિન વિલિયમ્સ બંનેના અભિનયના ખૂબ જ વખાણ કરવામાં આવ્યા હતા. સાથે આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર હિટ સાબિત થઈ હતી. ત્યારબાદ આવેલી તેમની આગામી ફિલ્મ 'સિમોન' ને વિવેચકો તરફથી ખાસ પ્રશંસા ન મળી અને તે બોક્સ ઓફિસ પર 'ફ્લોપ' સાબિત થઈ હતી. ૨૦૦૨માં તેમણે 'પીપલ આઈ નો' ફિલ્મમાં એક પબ્લિસિસ્ટની ભૂમિકા ભજવી હતી, જેમાં પચિનોના અભિનયના વખાણ થયા હોવા છતાં આ નાની ફિલ્મ પર લોકોનું ખાસ ધ્યાન ગયું નહોતું અને તે બોક્સ ઓફિસ પર 'ફ્લોપ' રહી હતી. પોતાની વ્યાવસાયિક સફળતા પછી ભાગ્યે જ સહાયક ભૂમિકા ભજવનારા પચિનોએ, ૨૦૦૩માં વિવેચકો અને બોક્સ ઓફિસ પર ભારે 'ડિઝાસ્ટર' સાબિત થયેલી ફિલ્મ 'ગીગ્લી' માં દિગ્દર્શક માર્ટિન બ્રેસ્ટના આગ્રહ ખાતર એક નાની ભૂમિકા સ્વીકારી હતી. ૨૦૦૩માં રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ 'ધ રિક્રુટ' માં પચિનો એક સીઆઈએ રિક્રુટર તરીકે જોવા મળ્યા હતા અને તેમની સાથે કોલિન ફેરેલ પણ મુખ્ય ભૂમિકામાં હતા. આ ફિલ્મને મિશ્ર પ્રતિસાદ મળ્યો હતો અને તે બોક્સ ઓફિસ પર 'એવરેજ' હિટ રહી હતી, જોકે પચિનોએ આ ફિલ્મ વિશે જણાવ્યું હતું કે આ એવી ફિલ્મ હતી જેને તેઓ વ્યક્તિગત રીતે સમજી શક્યા નહોતા. ત્યારબાદ પચિનોએ ૨૦૦૩ની એચબીઓ મિની-સિરીઝ 'એન્જલ્સ ઇન અમેરિકા' માં વકીલ રોય કોનની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે ટોની કુશ્નરના પુલિત્ઝર પ્રાઈઝ વિજેતા નાટક પર આધારિત હતી. આ શાનદાર અભિનય માટે પચિનોએ ૨૦૦૪માં તેમનો ત્રીજો ગોલ્ડન ગ્લોબ એવોર્ડ જીત્યો હતો. ૨૦૦૪માં આવેલી ફિલ્મ 'ધ મર્ચન્ટ ઓફ વેનિસ' માં પચિનોએ શાયલોકની ભૂમિકા ભજવી હતી. વિવેચકોએ પરંપરાગત રીતે એક વિલન તરીકે દર્શાવવામાં આવતા આ પાત્રમાં સંવેદનશીલતા અને ઊંડાણ લાવવા બદલ તેમના ખૂબ વખાણ કર્યા હતા. ૨૦૦૫માં આવેલી 'ટુ ફોર ધ મની' ફિલ્મમાં પચિનોએ એક સ્પોર્ટ્સ ગેમ્બલિંગ એજન્ટ અને મેથ્યુ મેકોનહીના માર્ગદર્શકની ભૂમિકા ભજવી હતી, જેને મિશ્ર પ્રતિસાદ મળ્યો હતો અને ઊંચા બજેટના કારણે તે બોક્સ ઓફિસ પર 'ફ્લોપ' સાબિત થઈ હતી. ધ વોશિંગ્ટન પોસ્ટના વિવેચકે લખ્યું હતું કે, પચિનોએ એટલી બધી વખત માર્ગદર્શકની ભૂમિકા ભજવી છે કે હવે તેમને કિંગમેકરનો એવોર્ડ મળવો જોઈએ. પચિનોએ તેમની મહાન ગેંગસ્ટર સીરીઝ ફિલ્મ 'ધ ગોડફાધર' ના આધારે વર્ષ ૨૦૦૬માં બનેલી વિડીયો ગેમ 'ધ ગોડફાધર: ધ ગેમ' માં માઈકલ કોર્લિયોનના પાત્ર માટે પોતાનો અવાજ કે ચહેરો આપવાની સાફ ના પાડી દીધી હતી, જેના કારણે ઇલેક્ટ્રોનિક આર્ટસ નામની ગેમ કંપનીને તેમનો ચહેરો કે અવાજ વાપરવાની કાનૂની મંજૂરી મળી નહોતી. વાસ્તવમાં, તેમણે આ રમત માટે એટલા માટે ના પાડી હતી કારણ કે તે જ વર્ષે તેઓ પહેલેથી જ અન્ય એક હરીફ ગેમિંગ કંપની વિવેન્ડી ગેમ્સ સાથે પોતાની જ પ્રખ્યાત ક્લ્ટ ક્લાસિક ગેંગસ્ટર ફિલ્મ સ્કારફેસ (૧૯૮૩) પર આધારિત વિડીયો ગેમ 'સ્કારફેસ: ધ વર્લ્ડ ઇઝ યોર્સ' માટે કરારબદ્ધ થઈ ચૂક્યા હતા. તે કરારની શરતો મુજબ તેઓ એકસાથે બે મોટી વિડીયો ગેમ્સને પોતાની મંજૂરી આપી શકે તેમ નહોતા. જોકે, તેમણે 'સ્કારફેસ' ગેમમાં પોતાનો ચહેરો વાપરવાની સંપૂર્ણ મંજૂરી આપી હતી, પરંતુ ઉંમરના કારણે બદલાતા અવાજને લીધે ટોની મોન્ટાનાના પાત્રના અવાજ માટે તેમણે પોતે જ અલ્ પચિનો જેવો જ અવાજ ધરાવતા એક અન્ય ડબિંગ કલાકારની પસંદગી કરી આપી હતી. ૨૦૦૬માં અમેરિકન ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ દ્વારા પચિનોને ૩૫મા લાઈફ એચીવમેન્ટ એવોર્ડથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા અને આ જ વર્ષે ટ્રિનિટી કોલેજ ડબલિનની યુનિવર્સિટી ફિલોસોફિકલ સોસાયટીએ તેમને માનદ સભ્યપદ એનાયત કર્યું હતું. ૨૦૦૭માં પચિનોએ જોર્જ ક્લૂની અને બ્રેડ પિટ જેવા સ્ટાર્સ સાથે 'ઓશન્સ થર્ટીન' ફિલ્મમાં વિલન અને કેસિનો માલિક વિલી બેન્કની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે બોક્સ ઓફિસ પર વૈશ્વિક સ્તરે ૩૧ કરોડ ડોલરની કમાણી કરીને મોટી 'સુપરહિટ' સાબિત થઈ હતી. ૨૦૦૮માં આવેલી તેમની રોમાંચક ફિલ્મ '૮૮ મિનિટ્સ' વિવેચકોને પસંદ ન આવી છતાં પચિનોના અભિનયના વખાણ થયા હતા, અને તે બોક્સ ઓફિસ પર 'એવરેજ' હિટ રહી હતી. આ જ વર્ષે તેઓ રોબર્ટ ડી નિરો સાથે 'રાઇટિયસ કિલ' ફિલ્મમાં ન્યૂ યોર્કના ડિટેક્ટિવ તરીકે જોવા મળ્યા હતા, જેને નકારાત્મક રિવ્યૂઝ મળ્યા હોવા છતાં તે બોક્સ ઓફિસ પર પોતાની પડતર કિંમત વસૂલ કરીને 'એવરેજ' હિટ સાબિત થઈ હતી. ૨૦૧૦માં પચિનોએ રંગમંચ પર વાપસી કરીને 'ધ મર્ચન્ટ ઓફ વેનિસ' નાટકમાં શાયલોકનું પાત્ર ભજવ્યું હતું, જેના માટે તેમને ટોની એવોર્ડનું નોમિનેશન મળ્યું હતું. આ જ વર્ષે તેમણે એચબીઓ કંપનીની બાયોપિક ફિલ્મ 'યૂ ડોન્ટ નો જેક' માં ડૉ. જેક કેવોર્કિયનની ભૂમિકા ભજવી હતી, જેના માટે પચિનોએ તેમનો બીજો એમી એવોર્ડ અને ચોથો ગોલ્ડન ગ્લોબ એવોર્ડ જીત્યો હતો. ૨૦૧૧માં તેઓ 'જેક એન્ડ જીલ' નામની કોમેડી ફિલ્મમાં જોવા મળ્યા હતા. આ ફિલ્મને વિવેચકોએ ખૂબ જ ખરાબ ગણાવી હતી અને પચિનોને તેના માટે સૌથી ખરાબ સહાયક અભિનેતાનો એવોર્ડ મળ્યો હતો. જોકે, બોક્સ ઓફિસ પર આ ફિલ્મ ૧૪.૯ કરોડ ડોલરની કમાણી સાથે 'એવરેજ' હિટ રહી હતી. પચિનોએ પાછળથી ખુલાસો કર્યો હતો કે તેમના એકાઉન્ટન્ટની જેલ થવાને કારણે તેઓ આર્થિક મુશ્કેલીમાં હતા, તેથી પૈસાની તાત્કાલિક જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે તેમણે આ ફિલ્મ સ્વીકારી હતી. ૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧ના રોજ પચિનોને તેમના દ્વારા દિગ્દર્શિત અને અભિનીત ડોક્યુમેન્ટ્રી-ડ્રામા ફિલ્મ 'વાઇલ્ડ સાલોમે' ના પ્રીમિયર પહેલાં પ્રતિષ્ઠિત 'ગ્લોરી ટુ ધ ફિલ્મમેકર' એવોર્ડથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ ફિલ્મમાં હેરોદની ભૂમિકા ભજવનારા પચિનોએ આ ફિલ્મને પોતાની કારકિર્દીનો સૌથી વ્યક્તિગત પ્રોજેક્ટ ગણાવ્યો હતો. ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૨માં અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ બરાક ઓબામાએ પચિનોને દેશના સર્વોચ્ચ કલા સન્માન 'નેશનલ મેડલ ઓફ આર્ટસ' થી નવાજ્યા હતા. આ જ સમયગાળા દરમિયાન પચિનોએ રંગમંચ પર વાપસી કરીને 'ગ્લેનગેરી ગ્લેન રોસ' નાટકની ૩૦મી વર્ષગાંઠના વિશેષ શો કર્યા હતા. ૨૦૧૩માં તેઓ મ્યુઝિક પ્રોડ્યુસરના જીવન પર આધારિત એચબીઓ કંપનીની બાયોપિક ફિલ્મ 'ફિલ સ્પેક્ટર' માં મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા. [[File:Manglehorn 03 (15272211442).jpg|thumb|૨૦૧૪ના ટોરોન્ટો ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં પચિનો]] ૨૦૧૫માં પચિનોએ કોમેડી-ડ્રામા ફિલ્મ 'ડેની કોલિન્સ' માં એક ઘરડા રોક સ્ટારની મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. આ અદભુત અભિનય માટે તેમને ગોલ્ડન ગ્લોબ એવોર્ડમાં શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનું નોમિનેશન મળ્યું હતું અને બોક્સ ઓફિસ પર આ નાની ફિલ્મને 'એવરેજ' સફળતા મળી હતી. આ જ વર્ષના અંતમાં તેમણે ખાસ તેમના માટે જ લખાયેલા નાટક 'ચાઇના ડોલ' ના સતત ૯૭ શો કરીને રંગમંચ પર ઇતિહાસ રચ્યો હતો. ૨૦૧૬માં કલા જગતમાં તેમના અતુલ્ય યોગદાન બદલ પ્રતિષ્ઠિત 'કેનેડી સેન્ટર ઓનર' એવોર્ડથી તેમનું સન્માન કરવામાં આવ્યું હતું. નિવૃત્તિ લેવા અંગે પચિનોએ ખુલાસો કર્યો હતો કે અભિનય હવે તેમના સ્વભાવનો એક એવો ભાગ બની ગયો છે કે તેઓ ક્યારેય કામ છોડવા વિશે વિચારી પણ શકતા નથી. ત્યારબાદ ૭ એપ્રિલ ૨૦૧૮ના રોજ રિલીઝ થયેલી એચબીઓની ટેલિવિઝન ફિલ્મ 'પાટેર્નો' માં તેમણે ફૂટબોલ કોચ જો પાટેર્નોની યાદગાર ભૂમિકા ભજવી હતી. === ૨૦૧૯–વર્તમાન === ૨૦૧૯માં પચિનોએ હોલિવૂડના સુપરસ્ટારસ બ્રેડ પિટ અને લિયોનાર્ડો ડીકેપ્રીયો સાથે ક્વેન્ટિન ટેરેન્ટિનોની કોમેડી-ડ્રામા ફિલ્મ 'વન્સ અપોન અ ટાઇમ ઇન હોલીવુડ' માં અભિનય કર્યો હતો. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર એક મોટી 'સુપરહિટ' સાબિત થઈ હતી. ૨૦૧૯ના અંતમાં પચિનોએ માર્ટિન સ્કોર્સેઝની પ્રખ્યાત ગેંગસ્ટર નેટફ્લિક્સ ફિલ્મ 'ધ આઇરિશમેન' માં રોબર્ટ ડી નિરો અને જો પેસી સાથે અભિનય કર્યો હતો. આ ફિલ્મમાં તેમણે અમેરિકાના ઇતિહાસના પ્રખ્યાત અને વાસ્તવિક વ્યક્તિ જીમી હોફાની જીવંત ભૂમિકા ભજવી હતી, જેઓ 'ઇન્ટરનેશનલ બ્રધરહુડ ઓફ ટીમસ્ટર્સ' નામના શક્તિશાળી લેબર યુનિયનના પ્રમુખ હતા. ૧૯૭૫માં તેમના રહસ્યમય રીતે ગુમ થવાની અને અમેરિકન માફિયાઓ સાથેના તેમના સંબંધોની સત્ય ઘટના પર આધારિત આ ફિલ્મમાં પચિનોના પર્ફોર્મન્સને ભારે પ્રશંસા મળી હતી. આ પ્રથમ વખત હતું જ્યારે પચિનોએ સ્કોર્સેઝ સાથે કામ કર્યું હોય. પચીનોના શાનદાર અભિનય માટે તેમને ઓસ્કાર એવોર્ડ્સમાં બેસ્ટ સપોર્ટિંગ એક્ટર (શ્રેષ્ઠ સહ-અભિનેતા) તરીકેનું નોમિનેશન પણ મળ્યું હતું, અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ રિલીઝ હોવા છતાં ઓનલાઇન મીડિયામાં આ ફિલ્મને પ્રચંડ સફળતા રહી હતી. ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦માં પચિનોએ એમેઝોન પ્રાઇમ વીડિયોની સિરીઝ 'હન્ટર્સ' માં મેયર ઓફરમેન નામના કાલ્પનિક નાઝી શિકારીની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે ૨૦૦૩ પછી તેમની પ્રથમ ટેલિવિઝન સિરીઝ હતી અને તે પ્રેક્ષકોમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય થઈ હતી. ૨૦૨૧માં પચિનોએ રિડલી સ્કોટની ફિલ્મ 'હાઉસ ઓફ ગુચી' માં એલ્ડો ગુચીની યાદગાર ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફિલ્મને મિશ્ર પ્રતિસાદ મળ્યો હોવા છતાં પચિનો, લેડી ગાગા અને જેરેડ લેટોના અભિનયને ખાસ હાઇલાઇટ કરવામાં આવ્યો હતો. આ ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ 'એવરેજ' રહી હતી. આ જ વર્ષે તેઓ 'અમેરિકન ટ્રેઇટર' ફિલ્મમાં મુખ્ય બચાવ પક્ષના વકીલ તરીકે જોવા મળ્યા હતા. ત્યારબાદ ૨૦૨૩માં પચિનોએ માઇકલ કીટનની ફિલ્મ 'નોક્સ ગોઝ અવે' માં જેવિયર ક્રેન નામના ચોર અને ફિક્સરની સહાયક ભૂમિકા ભજવીને મોટા પડદા પર વાપસી કરી હતી, જેનું પ્રીમિયર ટોરોન્ટો ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં કરવામાં આવ્યું હતું. ૨૦૨૪માં પચિનોએ વિખ્યાત કલાકાર અમેદેઓ મોદિગ્લિઆનીના જીવન પર આધારિત ફિલ્મ 'મોદી, થ્રી ડેઝ ઓન ધ વિંગ ઓફ મેડનેસ' માં અભિનય કર્યો હતો, જેનું નિર્માણ તેમણે જોની ડેપ અને બેરી નવીદી સાથે મળીને કર્યું હતું. આ ફિલ્મ ડેનિસ મેકઇન્ટાયરના એક પ્રખ્યાત નાટક પર આધારિત હતી. ૨૦૨૫માં પચિનો પાંચ સ્વતંત્ર (ઇન્ડિપેન્ડન્ટ) ફિલ્મોમાં જોવા મળ્યા હતા. તેમની પ્રથમ ફિલ્મ એક હોરર ફિલ્મ 'ધ રિચ્યુઅલ' હતી, જેમાં તેમણે ડેન સ્ટીવન્સ સાથે પાદરી થિયોફિલસ રીસિન્જરની ભૂમિકા ભજવી હતી; જોકે આ ફિલ્મને વિવેચકો તરફથી નકારાત્મક સમીક્ષાઓ મળી હતી. તેમની બીજી ફિલ્મ 'બિલી નાઈટ' હતી, જે યુવા ફિલ્મ નિર્માતાઓની મહત્વાકાંક્ષા અને કલાત્મક સફર પર આધારિત એક ડ્રામા ફિલ્મ હતી. આ ફિલ્મનું પ્રીમિયર રોડ આઇલેન્ડ ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં કરવામાં આવ્યું હતું. સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫માં તેઓ અન્ય બે ફિલ્મો 'ડેડ મેન્સ વાયર' અને 'ઇન ધ હેન્ડ ઓફ દાંતે' માં નાની ભૂમિકાઓમાં જોવા મળ્યા હતા, જે બંને ફિલ્મોનું વર્લ્ડ પ્રીમિયર વેનિસ ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં કરવામાં આવ્યું હતું. 'ડેડ મેન્સ વાયર' માં તેમણે એક અમીર મોર્ટગેજ બ્રોકરની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે તેમના ભૂતકાળના પ્રખ્યાત અભિનયની યાદ અપાવે છે. જ્યારે નેટફ્લિક્સની ફિલ્મ 'ઇન ધ હેન્ડ ઓફ દાંતે' માં તેમની ટૂંકી ભૂમિકાના વિવેચકો દ્વારા ખૂબ જ વખાણ કરવામાં આવ્યા હતા. ૨૦૨૫ની તેમની છેલ્લી ફિલ્મ નિક પિઝોલેટોની 'ઇઝીઝ વોલ્ટ્ઝ' હતી, જેમાં તેઓ વિન્સ વોન સાથે જોવા મળ્યા હતા અને તેનું પ્રીમિયર ટોરોન્ટો ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં વિશેષ પ્રસ્તુતિ તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું. ૨૦૨૬માં પચિનોની જૂની ફિલ્મ 'એની ગિવન સન્ડે' ના એક પ્રખ્યાત લોકર રૂમ મોનોલોગ (ભાષણ)નો ઉપયોગ ફાઈઝર કંપનીના એક રાષ્ટ્રીય વિજ્ઞાપન અભિયાન (જાહેરાત) માટે કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ જૂન ૨૦૨૬માં તેઓ 'કિલિંગ કાસ્ટ્રો' ફિલ્મમાં સીઆઈએ એજન્ટ રોબર્ટ માહ્યુની મુખ્ય ભૂમિકામાં જોવા મળ્યા હતા, જેનું ભવ્ય પ્રીમિયર ટ્રાઇબેકા ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં કરવામાં આવ્યું હતું. == પ્રતિભાવ અને વારસો == અલ પચિનોને અવારનવાર સિનેમા અને થિયેટર જગતના સૌથી મહાન અને પ્રભાવશાળી અભિનેતાઓમાંથી એક માનવામાં આવે છે. તેમના ખાસ પ્રકારના તીવ્ર, સચોટ અને ગંભીર તેમજ વિસ્ફોટક અભિનય માટે જાણીતા પચિનોએ ન્યૂ હોલીવુડ યુગના એક દિગ્ગજ તરીકે નામના મેળવી હતી. ધ ગ્લોબ એન્ડ મેલ અખબારે તેમને ૧૯૭૦ના દાયકાની શરૂઆતની કાઉન્ટર-કલ્ચર પેઢીના આઇકોન તરીકે વર્ણવ્યા હતા. રોન રોઝનબૌમે તેમને હોલીવુડના હેમ્લેટ કહ્યા હતા, જ્યારે ઓલિવર સ્ટોને તેમને સ્ટ્રીટ હેમ્લેટ તરીકે ઓળખાવ્યા હતા, જે વિલિયમ શેક્સપિયરની કૃતિઓ પ્રત્યે પચિનોના ઊંડા આદર અને તેમના પાત્રોમાં શેક્સપિયરન શૈલીની ગંભીર કરુણતા લાવવાની તેમની ક્ષમતાને દર્શાવે છે. વર્ષ ૨૦૦૩માં, બ્રિટિશ ટેલિવિઝન દર્શકોએ ચેનલ ૪ ના એક સર્વેક્ષણમાં પચિનોને સર્વકાલીન મહાન મૂવી સ્ટાર તરીકે ચૂંટ્યા હતા, અને તેમનો સમાવેશ વીએચ૧ ની સર્વકાલીન ૨૦૦ મહાન પૉપ કલ્ચર આઇકોન્સની યાદીમાં પણ કરવામાં આવ્યો છે. વર્ષ ૨૦૨૨માં, એસ્કવાયર મેગેઝિનની સિનેમા ઇતિહાસના ૧૦૦ સૌથી મહાન અભિનેતાઓની યાદીમાં પચિનોને છઠ્ઠા ક્રમે રાખવામાં આવ્યા હતા. તેના પછીના વર્ષે, એસ્કવાયર મેગેઝિને તેમનો સમાવેશ ૧૦ શ્રેષ્ઠ જીવંત અભિનેતાઓની યાદીમાં પણ કર્યો હતો. લી સ્ટ્રાસ્બર્ગના માર્ગદર્શન હેઠળ તેઓ 'મેથડ એક્ટિંગ' શૈલી શીખ્યા હતા. સ્ટ્રાસ્બર્ગે તેમના વિશે કહ્યું હતું કે, કેટલાક કલાકારો પાત્રો ભજવે છે, જ્યારે અલ પચિનો પોતે તે પાત્ર બની જાય છે. તેઓ પાત્રની ઓળખ એટલી હદ સુધી અપનાવી લે છે કે નાટક કે ફિલ્મ પૂરી થયા પછી પણ લાંબા સમય સુધી તે જ પાત્રમાં જીવતા રહે છે. જોકે, પચિનો પોતે એવું માને છે કે તેઓ સંપૂર્ણપણે માત્ર મેથડ એક્ટર નથી, પરંતુ તેમના મતે શબ્દો એ તેમની ભાવનાત્મક સ્થિતિનો જ એક ભાગ હોવા જોઈએ અને તેઓ સ્ક્રિપ્ટ વગર પણ દ્રશ્યો સુધારવાની કસરતો કરે છે. 'શિકાગો રીડર' અખબારે આ બાબતની પ્રશંસા કરતા લખ્યું હતું કે, તેઓ એક એવા અદ્ભુત મેથડ એક્ટર છે જેઓ સહજ અભિવ્યક્તિ મેળવવા માટે ક્યારેય અચકાતા નથી. 'ડોગ ડે આફ્ટરનૂન' અને 'સર્પિકો' ફિલ્મોના દિગ્દર્શક સિડની લ્યુમેટે કહ્યું હતું કે, બધું જ તેમના અંદરના એક અદ્ભુત કેન્દ્રમાંથી બહાર આવે છે. હું તેની નજીક જવાનું પણ ન વિચારી શકું, કારણ કે તે પૃથ્વીના કેન્દ્રની નજીક જવા જેવું હશે. તેમના અંદરથી જે બહાર આવે છે તે માત્ર અને માત્ર તેમનું પોતાનું જ છે. 'ધ ગોડફાધર' ફિલ્મોના ડાયરેક્ટર ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કોપોલાએ જણાવ્યું હતું કે, મેં સૌથી પહેલા તેમની બુદ્ધિમત્તા નોંધી હતી. તેઓ પોતાની આવડતનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો તે સારી રીતે જાણે છે. તેમની પાસે જે આકર્ષક ગુણ અને એક ખાસ પ્રકારનો અંદાજ છે, તેનો તેઓ ભરપૂર ઉપયોગ કરે છે.<ref>{{Cite news|title=Al Pacino was nearly fired from ‘The Godfather.’ The rest is history.|url=https://www.washingtonpost.com/entertainment/al-pacino-was-nearly-fired-from-the-godfather-the-rest-is-history/2016/11/29/9e3f6ac6-aa86-11e6-977a-1030f822fc35_story.html|newspaper=The Washington Post|date=2016-11-29|access-date=2026-08-13|issn=0190-8286|language=en-US|first=Karen|last=Heller}}</ref> આ સિવાય, ફિલ્મના સ્ક્રીન ટેસ્ટના એડિટિંગનું કામ સંભાળતા માર્સિયા લુકાસે નોંધ્યું હતું કે, પચિનોની આંખોમાં સામેની વ્યક્તિને એકદમ ઝંઝેડી નાખવાનું આકર્ષણ છે.<ref>{{cite web|title=The Anniversary You Can't Refuse: 40 Things You Didn't Know About The Godfather|date=March 14, 2012|website=Time|url=https://entertainment.time.com/2012/03/15/the-anniversary-you-cant-refuse-40-things-you-didnt-know-about-the-godfather/slide/very-few-people-wanted-al-pacino-for-michael/|accessdate=August 14, 2026|archive-date=January 2, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102144248/http://entertainment.time.com/2012/03/15/the-anniversary-you-cant-refuse-40-things-you-didnt-know-about-the-godfather/slide/very-few-people-wanted-al-pacino-for-michael/|url-status=live}}</ref> પચિનો ની ઘણી ફિલ્મો અમેરિકન સિનેમામાં ક્લાસિક એટલે કે સર્વકાલીન શ્રેષ્ઠ બની ચૂકી છે, જેમાંની તેમની ચાર ફિલ્મો ''ધ ગોડફાધર'', ''ધ ગોડફાધર પાર્ટ ટુ'', ''ડોગ ડે આફ્ટરનૂન'' અને ''સ્કારફેસ'' ને યુ.એસ. લાઇબ્રેરી ઓફ કોંગ્રેસની નેશનલ ફિલ્મ રજિસ્ટ્રી માં સાચવવા માટે પસંદ કરવામાં આવી છે. ફિલ્મ ઉદ્યોગના કલાકારો દ્વારા પસંદ કરાયેલી ટાઇમ આઉટ મેગેઝિનની ૧૦૦ સર્વશ્રેષ્ઠ ફિલ્મોની યાદીમાં પણ પચિનોની ત્રણ ફિલ્મોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. === લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં === {{multiple image |perrow = 1 |total_width=200 | align = left | direction = | image1 = | image2 = Tony Montana - Scarface - Graffiti.jpg | image3 = 112 Mural al passeig de Circumval·lació (Barcelona), Al Pacino.jpg | footer = ૨૦૧૨માં વિનવુડ અને ૨૦૨૫માં બાર્સિલોના ખાતે પચિનોના "ટોની મોન્ટાના" પાત્રના ભીંતચિત્રો (મ્યુરલ્સ) | footer_align = left }} પચિનો નો ટેલિવિઝન, સંગીત, ફિલ્મો અને વ્યાપક લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ (પોપ કલ્ચર) માં ઘણો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આનું મુખ્ય કારણ તેમની ફિલ્મોની ભૂમિકાઓ છે, જેણે તેમને હિંમત, મક્કમતા અને શક્તિના એક કાયમી સાંસ્કૃતિક પ્રતીક બનાવ્યા છે. વલ્ચર મેગેઝિને ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે, "તેમને 'અનન્ય અલ પચિનો' કહેવાનું મન થાય, ભલે તેઓ વિશ્વમાં સૌથી વધુ નકલ (નકલ ઉતારવામાં) કરવામાં આવતા અભિનેતા છે." એન્ટરટેઇનમેન્ટ વીકલીએ જણાવ્યું હતું કે તેમની અભિનયની આગવી શૈલીએ "કોમેડી કલાકારોની આખી પેઢીઓને રોજગારી પૂરી પાડી છે." તેમની સૌથી વધુ નકલ કરનારા પ્રખ્યાત કલાકારોમાં કેવિન સ્પેસી અને એલેક બાલ્ડવિનનો સમાવેશ થાય છે. સ્પેસીએ કહ્યું હતું કે, "આપણે બધા અલ પચિનોની નકલ કરવાનું પસંદ કરીએ છીએ તેનું કારણ એ છે કે તેમણે એવા પાત્રો ભજવ્યા છે જે અવિસ્મરણીય છે, અને અલ પચિનો માટે આ માત્ર એક વ્યવસાય નથી, પણ એક કળા છે." તેમના અદ્ભુત પાત્રાલેખનો અમેરિકન ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યૂટની ૧૦૦ યર્સ... શ્રેણીમાં સ્થાન પામ્યા છે, જેમાં ૧૦૦ મહાન ફિલ્મી પાત્રોની યાદીમાં તેમના બે પાત્રો (નાયક તરીકે ફ્રેન્ક સેર્પિકો અને ખલનાયક તરીકે માઇકલ કોર્લિયોન) નો સમાવેશ થાય છે. અમેરિકન સિનેમાના ટોચના ૧૦૦ સંવાદો ની યાદીમાં તેમના ત્રણ સંવાદો સામેલ છે: માઇકલ કોર્લિયોનનો "તમારા મિત્રોને નજીક રાખો, પણ તમારા દુશ્મનોને વધુ નજીક રાખો"; ટોની મોન્ટાનાનો "સે હેલો ટુ માય લીટલ ફ્રેન્ડ!"; અને સોની વોર્ટકિકનો "એટિકા! એટિકા!". મોટા પડદાથી આગળ વધીને લોકપ્રિય બનેલા અન્ય સંવાદોમાં ...એન્ડ જસ્ટિસ ફોર ઓલ ફિલ્મનો "આખી ટ્રાયલ જ નિયમ વિરુદ્ધ છે!", સેન્ટ ઓફ અ વુમન ફિલ્મનો "હૂ-આહ!", અને ધ ગોડફાધર પાર્ટ ૩ ફિલ્મનો "જેમ મેં વિચાર્યું કે હું બહાર નીકળી ગયો છું, તેઓ મને પાછો અંદર ખેંચી લે છે" નો સમાવેશ થાય છે. ધ વોશિંગ્ટન પોસ્ટે જણાવ્યું હતું કે, "અન્ય લગભગ કોઈપણ અભિનેતા કરતાં તેમની સાથે સંવાદોની વધુ અમીટ રેખાઓ જોડાયેલી છે, જે માત્ર પાત્રો કેવી રીતે લખાયા હતા તેનો જ નહીં પરંતુ તેમણે કેવી રીતે તે પાત્રોને પોતાના બનાવી લીધા તેનો પુરાવો છે." એમ્પાયર મેગેઝિને વિશ્વભરના વાચકોના મતદાન દ્વારા માઇકલ કોર્લિયોન અને ટોની મોન્ટાનાને અત્યાર સુધીના સૌથી મહાન ફિલ્મી પાત્રો તરીકે પસંદ કર્યા હતા. એન્ટરટેઇનમેન્ટ વીકલીએ ડોની બ્રાસ્કો ફિલ્મમાં તેમની લેફ્ટી રુગિએરોની ભૂમિકાને "૧૦૦ સૌથી મહાન અભિનય જેમને ઓસ્કાર મળવો જોઈતો હતો પણ મળ્યો નથી" ની યાદીમાં સામેલ કરી હતી. પચિનોએ મનોરંજન ઉદ્યોગની અસંખ્ય હસ્તીઓને પ્રભાવિત કર્યા છે અને તેમના દ્વારા તેઓ પ્રશંસા પામ્યા છે, જેમાં સ્ટીવ બુસેમી, જેફ્રી રાઈટ, બોબી કેનાવાલે, જેવિયર બાર્ડેમ, માઈકલ ઈમ્પેરિઓલી અને જેમી ફોક્સ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. જોન કુસાક, રસેલ ક્રો, જોની ડેપ, કોલિન ફેરેલ અને મેથ્યુ મેકકોનાઘી સહિતના તેમના કેટલાક સહ-કલાકારોએ (કો-સ્ટાર્સ) પણ સ્વીકાર્યું હતું કે પચિનો આ પ્રોજેક્ટ્સમાં સામેલ હોવાની ખાતરી થયા પછી જ તેઓ તેમાં જોડાવા માટે સહમત થયા હતા. === બોલિવૂડ પર અલ પચીનોનો પ્રભાવ === હોલીવુડના દિગ્ગજ અભિનેતા અલ પચીનો ની અભિનય શૈલી, સંવાદોની રજૂઆત અને તેમના આઇકોનિક પાત્રોએ ભારતીય સિનેમા એટલે કે બોલિવૂડ જગત પર એક ઊંડી અને કાયમી છાપ છોડી છે. બોલિવૂડના મહાનાયક [[અમિતાભ બચ્ચન]] ની પ્રખ્યાત ફિલ્મ અગ્નિપથ માં વિજય દીનાનાથ ચૌહાણનું પાત્ર, તેમની વૉઇસ એક્ટિંગ અને ડાયલોગ બોલવાનો વિશિષ્ટ લહેકો પણ અલ પચીનોએ સ્કારફેસ ફિલ્મમાં અપનાવેલી અવાજની શૈલીથી ભારે પ્રેરિત હતો.<ref>{{Cite web|date=2020-02-16|title=Film of the Month: Amitabh’s Agneepath is more than mere Scarface, maloom?|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/film-of-the-month-agneepath-amitabh-bachchan-6270570/|access-date=2026-08-13|website=The Indian Express|language=en}}</ref> બોલિવૂડના પ્રખ્યાત અભિનેતા સંજય દત્ત એ પોતે એક ઈન્ટરવ્યુમાં ખુલાસો કર્યો હતો કે તેઓ અલ પચીનોની સુપ્રસિદ્ધ ફિલ્મ સ્કારફેસ માં તેમના અભિનયથી એટલા પ્રભાવિત થયા હતા કે તેઓ તે પાત્રને બોલિવૂડમાં પોતાની રીતે જીવંત કરવા માંગતા હતા. આ જ પ્રેરણાના પરિણામે તેમણે પોતાની કરિયરની સૌથી યાદગાર ફિલ્મ વાસ્તવ કરી, જેમાં પચીનોના ટોની મોન્ટાના પાત્રની ઝલક તેમના રઘુ ના આઇકોનિક પાત્રમાં સ્પષ્ટ જોવા મળી હતી. <ref>{{Cite web|last=Sandesh|title=અલ પચિનોની સ્કારફેસ જોઈને વાસ્તવમાં રોલ નિભાવ્યો : સંજય દત્ત|url=https://sandesh.com/supplement/after-seeing-al-pacino-39-s-scarface-played-the-real-role-sanjay|url-status=live|access-date=2026-08-12|website=Sandesh|language=gu}}</ref> આ સિવાય ભારતીય ફિલ્મ નિર્માતાઓએ અલ પચીનોની ફિલ્મોની વાર્તા અને પાત્રોને દેશી રંગમાં ઢાળીને ઘણી હિટ ફિલ્મો આપી છે. અભિનેતા મિથુન ચક્રવર્તી ની ૧૯૮૯માં આવેલી ફિલ્મ મુજરીમ પણ અલ પચીનોની સ્કારફેસ ફિલ્મનું જ એક શાનદાર ભારતીય રૂપાંતરણ હતું, જેમાં મિથુનદાએ પચીનોની એક્ટિંગ સ્ટાઇલને પોતાની આગવી રીતે પડદા પર ઉતારી હતી. આ ઉપરાંત રામ ગોપાલ વર્માની ફિલ્મ સરકાર (પચિનો ની ગોડફાધર ફિલ્મ થી પ્રેરિત) માં અભિષેક બચ્ચન નું પાત્ર અને પ્રકાશ ઝા ની ફિલ્મ રાજનીતિ માં રણબીર કપૂર નું પાત્ર પણ માઇકલ કોર્લિયોન પાત્રની ભારતીય આવૃત્તિ સમાન હતું. રણબીર કપૂરના આ જ અભિનય કૌશલ્યને જોઈને પ્રખ્યાત ફિલ્મ ડિરેક્ટર સંદીપ રેડ્ડી વંગાએ એક ઈન્ટરવ્યુમાં કહ્યું હતું કે, રણબીર કપૂર એ રૉબર્ટ ડી નીરો, અલ પચીનો અને કમલ હાસનનું અદભુત મિશ્રણ છે.<ref>{{Cite web|date=2023-11-24|title=રૉબર્ટ દ નીરો, અલ પચીનો અને કમલ હાસનનું મિશ્રણ છે રણબીર : સંદીપ રેડ્ડી વંગા|url=https://www.gujaratimidday.com/entertainment-news/bollywood-news/article/animal-sandeep-reddy-vanga-says-ranbir-kapoor-is-a-fusion-of-robert-de-niro-al-pacino-and-kamal-haasan-207204|url-status=live|access-date=2026-08-13|website=www.gujaratimidday.com|language=gu}}</ref> ખાસ વાત એ છે કે રણબીર કપૂરે ન્યૂ યોર્કની લી સ્ટ્રાબર્ગ થિયેટર એન્ડ ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાંથી અભિનયની સત્તાવાર તાલીમ લીધી છે, જ્યાંથી ભૂતકાળમાં ખુદ અલ પચીનોએ પણ એક્ટિંગ શીખી હતી. રણબીરે તાજેતરમાં આપેલા એક ઇન્ટરવ્યુમાં ખુલાસો કર્યો હતો કે જ્યારે તેઓ ન્યૂ યોર્કમાં વિદ્યાર્થી (સ્ટુડન્ટ) તરીકે અભ્યાસ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે અલ પચીનો બ્રોડવે થિયેટર પર સલોમી નાટક નું રીડિંગ કરી રહ્યા હતા. તે સમયે પચીનો તરફથી માત્ર એક નાની પ્રશંસા કે ઝલક મેળવવા માટે રણબીર સતત ત્રણ કલાક સુધી બહાર લાઈનમાં ઊભા રહ્યા હતા.<ref>{{Cite web|last=શર્મા,|first=રિયા|date=2026-04-05|title=રણબીર કપૂરે અલ પચીનોને મળવા માટે ત્રણ કલાક સુધી રાહ જોવાની ક્ષણો યાદ કરી, કહ્યું કે ક્વેન્ટિન ટેરેન્ટિનોએ 'મને આંગળી બતાવી હતી. - હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સ.|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ranbir-kapoor-recalls-waiting-3-hours-to-meet-al-pacino-says-quentin-tarantino-ramayana-natalie-portman-101775385855089.html|url-status=live|access-date=2026-08-13|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> નવા યુગના સિનેમાની વાત કરીએ તો, નવાઝુદ્દીન સિદ્દીકી એ ગેંગ્સ ઓફ વાસેપુર ફિલ્મમાં ભજવેલું ફેઝલ ખાનનું પાત્ર પણ પચીનોની છાપ ધરાવતું હતું. બોલિવૂડના જાણીતા અભિનેતા અલી ફઝલ બાળપણથી જ અલ પચીનોના ખૂબ મોટા ફેન રહ્યા છે. લંડનમાં એક નાટક દરમિયાન ફઝલને ખુદ પચીનોને રૂબરૂ મળવાની અને તેમની સાથે વાતચીત કરવાની સુવર્ણ તક મળી હતી, જેને તેઓ પોતાના જીવનની સૌથી યાદગાર ક્ષણ ગણાવે છે. <ref>{{Cite news|title='Raakh' star Ali Fazal shares how his childhood obsession with Al Pacino led to an unforgettable encounter: 'First time I was really starstruck'|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/raakh-star-ali-fazal-shares-how-his-childhood-obsession-with-al-pacino-led-to-an-unforgettable-encounter-first-time-i-was-really-starstruck/articleshow/132066608.cms|newspaper=The Times of India|date=2026-06-29|access-date=2026-08-13|issn=0971-8257}}</ref> ફઝલ સહિત બોલિવૂડના અસંખ્ય કલાકારોએ જાહેરમાં સ્વીકાર્યું છે કે અલ પચીનોના અભિનેત્વે સિનેમા પ્રત્યેની તેમની સમજને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખી છે. == ફિલ્મોગ્રાફી == ''અલ પચિનો ફિલ્મોગ્રાફી પણ જુઓ.'' {| class="wikitable" |- ! rowspan="2"| વર્ષ ! rowspan="2"| ફિલ્મ ! colspan="4"| યોગદાન ! rowspan="2"| ભૂમિકા ! rowspan="2"| નોંધ |- ! width="65"| નિર્દેશક ! width="65"| નિર્માતા ! width="65"| લેખક ! width="65"| અભિનેતા |- | ૧૯૬૯ | ''મી, નેટલી'' | | | | {{Yes}} | ટોની | મુખ્ય ભૂમિકા — પ્રથમ ફિલ્મ |- | ૧૯૭૧ | ''ધ પેનિક ઇન નીડલ પાર્ક'' | | | | {{Yes}} | બોબી | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૭૨ | ''ધ ગોડફાધર'' | | | | {{Yes}} | માઇકલ કોર્લિયોની | સહ અભિનેતા માટે ઓસ્કાર નામાંકન |- | ૧૯૭૩ | ''સ્કેરક્રો'' | | | | {{Yes}} | ફ્રાન્સિસ લાયનલ ડેલ્બુચી | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૭૩ | ''સેર્પિકો'' | | | | {{Yes}} | ફ્રેન્ક સેર્પિકો | મુખ્ય અભિનેતા માટે ઓસ્કાર નામાંકન |- | ૧૯૭૪ | ''ધ ગોડફાધર પાર્ટ ૨'' | | | | {{Yes}} | માઇકલ કોર્લિયોની | મુખ્ય અભિનેતા માટે ઓસ્કાર નામાંકન |- | ૧૯૭૫ | ''ડોગ ડે આફ્ટરનૂન'' | | | | {{Yes}} | સોની વોર્ટઝિક | મુખ્ય અભિનેતા માટે ઓસ્કાર નામાંકન |- | ૧૯૭૭ | ''બોબી ડીયરફિલ્ડ'' | | | | {{Yes}} | બોબી ડીયરફિલ્ડ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૭૯ | ''એન્ડ જસ્ટિસ ફોર ઓલ'' | | | | {{Yes}} | આર્થર કિરકલેન્ડ | મુખ્ય અભિનેતા માટે ઓસ્કાર નામાંકન |- | ૧૯૮૦ | ''ક્રૂઝિંગ'' | | | | {{Yes}} | સ્ટીવ બર્ન્સ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૮૨ | ''ઓથર! ઓથર!'' | | | | {{Yes}} | ઇવાન ટ્રેવલિયન | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૮૩ | ''સ્કારફેસ'' | | | | {{Yes}} | ટોની મોન્ટાના | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૮૫ | ''રેવલ્યુશન'' | | | | {{Yes}} | ટોમ ડોબ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૮૯ | ''સી ઓફ લવ'' | | | | {{Yes}} | ડિટેક્ટિવ ફ્રેન્ક કેલર | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૯૦ | ''ડિક ટ્રેસી'' | | | | {{Yes}} | અલ્ફોન્સ બિગ બોય કેપ્રિસ | સહ-અભિનેતા માટે ઓસ્કાર નામાંકન |- | ૧૯૯૦ | ''ધ ગોડફાધર પાર્ટ ૩'' | | | | {{Yes}} | માઇકલ કોર્લિયોની | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૯૧ | ''ફ્રેન્કી એન્ડ જોની'' | | | | {{Yes}} | જોની | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૯૨ | ''ગ્લેનગેરી ગ્લેન રોસ'' | | | | {{Yes}} | રિચાર્ડ રોમા | સહ-અભિનેતા માટે ઓસ્કાર નામાંકન |- | ૧૯૯૨ | ''સેન્ટ ઓફ અ વુમન'' | | | | {{Yes}} | લેફ્ટનન્ટ કર્નલ ફ્રેન્ક સ્લેડ | મુખ્ય અભિનેતા માટે ઓસ્કાર વિજય |- | ૧૯૯૩ | ''કાર્લિટોઝ વે'' | | | | {{Yes}} | કાર્લિટો બ્રિગાન્ટે | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૯૫ | ''હીટ'' | | | | {{Yes}} | લેફ્ટનન્ટ વિન્સન્ટ હેના | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૯૬ | ''સિટી હોલ'' | | | | {{Yes}} | મેયર જોન પેપાસ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૯૭ | ''ડોની બ્રાસ્કો'' | | | | {{Yes}} | બેન્જામિન લેફ્ટી રુગિરો | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૯૭ | ''ધ ડેવિલ્સ એડવોકેટ'' | | | | {{Yes}} | જોન મિલ્ટન | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૯૯ | ''ધ ઇન્સાઇડર'' | | | | {{Yes}} | લોવેલ બર્ગમેન | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૧૯૯૯ | ''એની ગિવન સન્ડે'' | | | | {{Yes}} | ટોની ડી અમાટો | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૦૨ | ''ઇન્સોમ્નિયા'' | | | | {{Yes}} | વિલ ડોર્મર | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૦૨ | ''સિમોન'' | | | | {{Yes}} | વિક્ટર ટેરેન્સકી | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૦૩ | ''ધ રિક્રુટ'' | | | | {{Yes}} | વોલ્ટર બર્ક | સહાયક ભૂમિકા |- | ૨૦૦૪ | ''ધ મર્ચન્ટ ઓફ વેનિસ'' | | | | {{Yes}} | શાયલોક | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૦૫ | ''ટુ ફોર ધ મની'' | | | | {{Yes}} | વોલ્ટર અબ્રામ્સ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૦૭ | ''ઓશન્સ થર્ટીન'' | | | | {{Yes}} | વિલી બેન્ક | સહાયક ભૂમિકા |- | ૨૦૦૭ | ''૮૮ મિનિટ્સ'' | | | | {{Yes}} | ડોક્ટર જેક ગ્રેમ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૦૮ | ''રાઇટિયસ કિલ'' | | | | {{Yes}} | ડિટેક્ટિવ ડેવિડ ફિસ્ક | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૧૦ | ''યૂ ડોન્ટ નો જેક'' | | | | {{Yes}} | જેક કેવોર્કિયન | મુખ્ય ભૂમિકા — ટેલિવિઝન ફિલ્મ |- | ૨૦૧૧ | ''ધ સન ઓફ નો વન'' | | | | {{Yes}} | ડિટેક્ટિવ ચાર્લ્સ સ્ટેનફોર્ડ | સહાયક ભૂમિકા |- | ૨૦૧૧ | ''જેક એન્ડ જીલ'' | | | | {{Yes}} | તેઓ પોતે | મહેમાન ભૂમિકા |- | ૨૦૧૨ | ''સ્ટેન્ડ અપ ગાઇઝ'' | | | | {{Yes}} | વેલ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૧૩ | ''સાલોમે'' | {{Yes}} | | {{Yes}} | {{Yes}} | કિંગ હેરોડ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ۲۰۱۴ | ''મેંગલહોર્ન'' | | | | {{Yes}} | એ જે મેંગલહોર્ન | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૧૪ | ''ધ હમ્બલિંગ'' | | {{Yes}} | | {{Yes}} | સાયમન એક્સલર | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૧૫ | ''ડેની કોલિન્સ'' | | | | {{Yes}} | ડેની કોલિન્સ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૧૬ | ''મિસકન્ડક્ટ'' | | | | {{Yes}} | ચાર્લ્સ અબ્રામ્સ | સહાયક ભૂમિકા |- | ૨૦૧૭ | ''હેંગમેન'' | | | | {{Yes}} | ડિટેક્ટિવ રે આર્ચર | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૧૯ | ''વન્સ અપોન અ ટાઇમ ઇન હોલીવુડ'' | | | | {{Yes}} | માર્વિન શ્વાર્ઝ | સહાયક ભૂમિકા |- | ૨૦૧૯ | ''ધ આઇરિશમેન'' | | | | {{Yes}} | જીમી હોફા | સહ-અભિનેતા માટે ઓસ્કાર નામાંકન |- | ૨૦૨૧ | ''હાઉસ ઓફ ગુચી'' | | | | {{Yes}} | આલ્ડો ગુચી | સહાયક ભૂમિકા |- | ૨૦૨૩ | ''નોક્સ ગોઝ અવે'' | | | | {{Yes}} | ઝેવિયર ક્રેન | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૨૪ | ''મોડી'' | | {{Yes}} | | {{Yes}} | મોરિસ ગેંગનેટ | સહાયક ભૂમિકા |- | ૨૦૨૫ | ''ડેડ મેન્સ વાયર'' | | | | {{Yes}} | એમ એલ હોલ | મુખ્ય ભૂમિકા |- | ૨૦૨૫ | ''ઇન ધ હેન્ડ ઓફ દાંતે'' | | | | {{Yes}} | અંકલ કાર્માઇન | સહાયક ભૂમિકા |- | ૨૦૨૫ | ''ધ રિચ્યુઅલ'' | | | | {{Yes}} | ફાધર થિયોફિલસ રીસિંગર | મુખ્ય ભૂમિકા |} === નિર્દેશક અને નિર્માતા તરીકે વિશેષ ફિલ્મો === અલ પચિનોએ અભિનેતા સિવાય ડિરેક્ટર (નિર્દેશક) અને પ્રોડ્યુસર (નિર્માતા) તરીકે પણ કેટલીક ખૂબ જ પ્રખ્યાત પ્રાયોગિક અને ડોક્યુમેન્ટરી ફિલ્મો બનાવી છે, જેની યાદી નીચે મુજબ છે: {| class="wikitable" |- ! વર્ષ !! ફિલ્મ !! ભૂમિકા !! નોંધ |- | ૧૯૮૯ || ''ધ લોકલ સ્ટિગ્મેટિક'' || નિર્માતા અને અભિનેતા || આ એક પ્રાયોગિક ફિલ્મ હતી જેને થિયેટરમાં રિલીઝ કરવાને બદલે માત્ર ખાસ સ્ક્રીનિંગ માટે જ રાખવામાં આવી હતી. |- | ૧૯૯૬ || ''લુકિંગ ફોર રિચાર્ડ'' || નિર્દેશક, નિર્માતા અને લેખક || પચિનોની નિર્દેશક તરીકેની આ પ્રથમ સત્તાવાર ડોક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ હતી, જેના માટે તેમને ડિરેક્ટર્સ ગિલ્ડ ઓફ અમેરિકાનો એવોર્ડ મળ્યો હતો. |- | ૨૦૦૦ || ''ચાઇનીઝ કોફી'' || નિર્દેશક અને અભિનેતા || આ એક અનોખી ડ્રામા ફિલ્મ હતી જે સંપૂર્ણ રીતે બે પાત્રો વચ્ચેની વાતચીત પર આધારિત હતી. |- | ૨૦૧૧ || ''વાઇલ્ડ સાલોમે'' || નિર્દેશક અને લેખક || ઓસ્કાર વાઇલ્ડના નાટક પર આધારિત આ એક અર્ધ-ડોક્યુમેન્ટરી (Docudrama) ફિલ્મ હતી. |} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{wikiquote}} {{Commons category}} * {{imdb name|0000199|અલ પચિનો}} [[શ્રેણી:અમેરિકન ફિલ્મ અભિનેતાઓ]] [[શ્રેણી:ઓસ્કાર વિજેતા અભિનેતાઓ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] lpk9qr02b34ksn9uibvsq34cv462qzf 3 154999 903799 2026-08-16T14:55:23Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 903799 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=વસાવા અક્ષય બહાદુર ભાઈ}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૦:૨૫, ૧૬ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) stminvis3fnpih11tu7gwejx6x0imi4 3 155000 903800 2026-08-16T15:02:04Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 903800 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=કટારા લતા}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૦:૩૨, ૧૬ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) nbbpmgast1f9l0eu3zojk33cbrqmz3u 0 155001 903803 2026-08-16T16:58:30Z ~2026-44812-06 88666 સંત લખીરામથી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 903803 wikitext text/x-wiki સંત લખીરામ 2p45pgny62twlfi4tt1tg6u4n0itf15 903882 903803 2026-08-17T03:28:09Z Snehrashmi 41463 પાનું દૂર કરવા પ્રસ્તાવ 903882 wikitext text/x-wiki {{delete|કારણ=પરીક્ષણ પાનું}} સંત લખીરામ 514ol6wzkjafz4ihzk32lfl2kvgwqii 3 155002 903804 2026-08-16T18:28:46Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 903804 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Kiranishvarkiran}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૩:૫૮, ૧૬ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) mr2p9l3ibmotud3i3li8bc3310b4y9z 3 155003 903883 2026-08-17T04:25:15Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[Template:Welcome|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 903883 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Prakashsinh m VAGHELA Under}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૯:૫૫, ૧૭ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) hfrmb9zxzcbvfgd9tgicdq1hev5eq32 3 155004 903886 2026-08-17T07:11:04Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 903886 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=AMRUTIYA MAHENDRA CHHAGAN}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૨:૪૧, ૧૭ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) mdxnathentijukk39coulc9cpf84875 0 155005 903890 2026-08-17T11:29:06Z MichealBVN 88262 {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''બ્રેન્ડન જેમ્સ ફ્રેઝર''' (જન્મ ૩ ડિસેમ્બર, ૧૯૬૮) એ એક અમેરિકન અને કેનેડિયન અભિનેતા છે. ચાર દાયકાથી વધુ લાંબી કારકિર્દી ધરાવતા ફ્રે...થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 903890 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''બ્રેન્ડન જેમ્સ ફ્રેઝર''' (જન્મ ૩ ડિસેમ્બર, ૧૯૬૮) એ એક અમેરિકન અને કેનેડિયન અભિનેતા છે. ચાર દાયકાથી વધુ લાંબી કારકિર્દી ધરાવતા ફ્રેઝર ૧૯૯૦ના દાયકાની કોમેડી-ડ્રામા ફિલ્મ ''જ્યોર્જ ઓફ ધ જંગલ'', પ્રખ્યાત હોરર-એક્શન એડવેન્ચર ''ધ મમી'' સીરિઝમાં 'રિક ઓ'કોનેલ' અને ''જર્ની ટુ ધ સેન્ટર ઓફ ધ અર્થ'' જેવી ફિલ્મોમાં ભજવેલી તેમની યાદગાર ભૂમિકાઓ માટે જાણીતા છે. j97qiagyfu6vt7x36puhhbml5aj1zuv 903891 903890 2026-08-17T11:33:00Z MichealBVN 88262 903891 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''બ્રેન્ડન જેમ્સ ફ્રેઝર''' (જન્મ ૩ ડિસેમ્બર, ૧૯૬૮) એ એક અમેરિકન અને કેનેડિયન અભિનેતા છે. ચાર દાયકાથી વધુ લાંબી કારકિર્દી ધરાવતા ફ્રેઝર ૧૯૯૦ના દાયકાની કોમેડી-ડ્રામા ફિલ્મ ''જ્યોર્જ ઓફ ધ જંગલ'', પ્રખ્યાત હોરર-એક્શન એડવેન્ચર ''ધ મમી'' સીરિઝમાં 'રિક ઓ'કોનેલ' અને ''જર્ની ટુ ધ સેન્ટર ઓફ ધ અર્થ'' જેવી ફિલ્મોમાં ભજવેલી તેમની યાદગાર ભૂમિકાઓ માટે જાણીતા છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{wikiquote}} {{Commons category}} * {{imdb name|0000409|બ્રેન્ડન ફ્રેઝર}} [[શ્રેણી:અમેરિકન ફિલ્મ અભિનેતાઓ]] [[શ્રેણી:કેનેડિયન ફિલ્મ અભિનેતાઓ]] [[શ્રેણી:ઓસ્કાર વિજેતા અભિનેતાઓ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] 8kwwf6fvxn8h0ad67o8sx3hw0eqysw8 903892 903891 2026-08-17T11:37:54Z MichealBVN 88262 903892 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''બ્રેન્ડન જેમ્સ ફ્રેઝર''' (જન્મ ૩ ડિસેમ્બર, ૧૯૬૮) એ એક અમેરિકન અને કેનેડિયન અભિનેતા છે. ચાર દાયકાથી વધુ લાંબી કારકિર્દી ધરાવતા ફ્રેઝર ૧૯૯૦ના દાયકાની કોમેડી-ડ્રામા ફિલ્મ ''જ્યોર્જ ઓફ ધ જંગલ'', પ્રખ્યાત હોરર-એક્શન એડવેન્ચર ''ધ મમી'' સીરિઝમાં 'રિક ઓ'કોનેલ' અને ''જર્ની ટુ ધ સેન્ટર ઓફ ધ અર્થ'' જેવી ફિલ્મોમાં ભજવેલી તેમની યાદગાર ભૂમિકાઓ માટે જાણીતા છે. <ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/brendan-fraser |title=Brendan Fraser |date=May 1, 2015 |encyclopedia=The Canadian Encyclopedia |first=Paul |last=Williams |access-date=August 17, 2026 |archive-date=July 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210723185742/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/brendan-fraser |url-status=live }}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{wikiquote}} {{Commons category}} * {{imdb name|0000409|બ્રેન્ડન ફ્રેઝર}} [[શ્રેણી:અમેરિકન ફિલ્મ અભિનેતાઓ]] [[શ્રેણી:કેનેડિયન ફિલ્મ અભિનેતાઓ]] [[શ્રેણી:ઓસ્કાર વિજેતા અભિનેતાઓ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] 0cyxdxr1tj8t52nqjcj68zve9qedh67 903893 903892 2026-08-17T11:41:45Z MichealBVN 88262 /* */ 903893 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''બ્રેન્ડન જેમ્સ ફ્રેઝર''' (જન્મ ૩ ડિસેમ્બર, ૧૯૬૮) એ એક અમેરિકન અને કેનેડિયન અભિનેતા છે. ચાર દાયકાથી વધુ લાંબી કારકિર્દી ધરાવતા ફ્રેઝર ૧૯૯૦ના દાયકાની કોમેડી-ડ્રામા ફિલ્મ ''જ્યોર્જ ઓફ ધ જંગલ'', પ્રખ્યાત હોરર-એક્શન એડવેન્ચર ''ધ મમી'' સીરિઝમાં 'રિક ઓ'કોનેલ' અને ''જર્ની ટુ ધ સેન્ટર ઓફ ધ અર્થ'' જેવી ફિલ્મોમાં ભજવેલી તેમની યાદગાર ભૂમિકાઓ માટે જાણીતા છે. <ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/brendan-fraser |title=Brendan Fraser |date=May 1, 2015 |encyclopedia=The Canadian Encyclopedia |first=Paul |last=Williams |access-date=August 17, 2026 |archive-date=July 23, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210723185742/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/brendan-fraser |url-status=live }}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == બ્રેન્ડન ફ્રેઝરનો જન્મ ૩ ડિસેમ્બર, ૧૯૬૮ના રોજ અમેરિકાના ઇન્ડિયાનાપોલિસ ખાતે કેનેડિયન માતા-પિતા કેરોલ મેરી અને પીટર ફ્રેઝરને ત્યાં થયો હતો. તેઓ ચાર ભાઈઓમાં સૌથી નાના છે. તેમના પિતા કેનેડિયન ફોરેન સર્વિસ ઓફિસર તરીકે કાર્યરત હતા, જ્યારે તેમના મામા જ્યોર્જ જેનરેક્સે ૧૯૫૨ની ઓલિમ્પિકમાં કેનેડા માટે ગોલ્ડ મેડલ જીત્યો હતો. ફ્રેઝર આઇરિશ, સ્કોટિશ, જર્મન, ચેક અને ફ્રેન્ચ-કેનેડિયન મૂળના છે અને તેઓ અમેરિકા તથા કેનેડા બંને દેશોનું બેવડું નાગરિકત્વ ધરાવે છે. નાનપણમાં તેમનો પરિવાર વારંવાર સ્થળાંતર કરતો હોવાથી તેઓ યુરેકા, સિએટલ, ઓટાવા, નેધરલેન્ડ્સ અને સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ જેવા વિવિધ સ્થળોએ ઉછર્યા હતા. તેમણે પ્રારંભિક શિક્ષણ ડેટ્રોઇટ અને બેલેવ્યુની શાળાઓમાં મેળવ્યા બાદ ટોરોન્ટોની અપર કેનેડા કોલેજમાં અભ્યાસ કર્યો હતો. ૧૯૭૦ના દાયકામાં લંડનમાં વેકેશન દરમિયાન વેસ્ટ એન્ડ ખાતે તેમણે પોતાનો પ્રથમ પ્રોફેશનલ થિયેટર શો 'ઓલિવર!' જોયો, જેણે તેમનામાં અભિનય પ્રત્યેનો રસ જગાડ્યો હતો. ત્યારબાદ તેમણે 'ઓકલાહોમા!' નામના હાઇ-સ્કૂલ મ્યુઝિકલ પ્રોડક્શનના કોરસમાં પણ ભાગ લીધો હતો. ફ્રેઝરે ૧૯૯૦માં સિએટલની 'કોર્નિશ કોલેજ ઓફ ધ આર્ટ્સ'માંથી ગ્રેજ્યુએશન પૂર્ણ કર્યું હતું. ત્યારપછી તેમણે ન્યૂયોર્ક સિટીની એક નાની એક્ટિંગ કોલેજમાં અભિનયની શરૂઆત કરી. તેઓ સધર્ન મેથોડિસ્ટ યુનિવર્સિટીમાંથી 'માસ્ટર ઓફ ફાઇન આર્ટ્સ ઇન એક્ટિંગ'નો અભ્યાસ કરવાનું વિચારી રહ્યા હતા, પરંતુ હોલીવુડની મુલાકાત લીધા બાદ તેમણે અભ્યાસના બદલે ફિલ્મોમાં નસીબ અજમાવવા ત્યાં જ સ્થાયી થવાનો નિર્ણય કર્યો. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{wikiquote}} {{Commons category}} * {{imdb name|0000409|બ્રેન્ડન ફ્રેઝર}} [[શ્રેણી:અમેરિકન ફિલ્મ અભિનેતાઓ]] [[શ્રેણી:કેનેડિયન ફિલ્મ અભિનેતાઓ]] [[શ્રેણી:ઓસ્કાર વિજેતા અભિનેતાઓ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] pyki3izycx2ttpvp8ri0knd5ibfbvm2