विकिपीडिया hiwiki https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.46.0-wmf.21 first-letter मीडिया विशेष वार्ता सदस्य सदस्य वार्ता विकिपीडिया विकिपीडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता साँचा साँचा वार्ता सहायता सहायता वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता प्रवेशद्वार प्रवेशद्वार वार्ता TimedText TimedText talk मॉड्यूल मॉड्यूल वार्ता Event Event talk हिन्दी 0 54 6534506 6530077 2026-03-30T04:56:21Z ~2026-15978-18 915374 पुरानी देवनागरी शब्द वाली फ़ाइल को मानक देवनागरी वाली फ़ाइल से बदला गया 6534506 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = हिन्दी | altname = आधुनिक मानक हिन्दी | nativename = {{translit|hi|Hindī}} | pronunciation = {{IPA|hi|ˈɦɪndiː|}} | states = [[भारत]] | ethnicity = | region = [[हिंदी की विभिन्न बोलियाँ और उनका साहित्य|हिन्दी पट्टी]] ([[पश्चिमी उत्तर प्रदेश]], [[दिल्ली]]) | speakers_label = बोलनेवाले | speakers = [[मातृभाषा]]: ३५ करोड़{{efn|हिन्दी और उससे संबंधित विभिन्न भाषाओं के वक्ता जिन्होंने अपनी भाषा 'हिन्दी' बताई}} | date = 2011 जनगणना | speakers2 = {{ill|द्वितीय भाषा|en|Second language}}: २६ करोड़ (२०२०)<ref name="e28|hin">{{e28|hin}}</ref><br/>कुल: ६१ करोड़ (२०११–२०२०)<ref name="e28|hin">{{e28|hin}}</ref> | ref = <ref>{{cite web |title=निर्धारित भाषाएँ वक्ताओं की संख्या के अनुसार - 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf |publisher=[[भारत के महापंजीयक और जनगणना आयुक्त]] |date=29 जून 2018}}</ref><ref name="e28|hin">{{e28|hin}}</ref> | familycolor = हिन्द-यूरोपीय | fam2 = [[हिन्द-ईरानी भाषाएँ]] | fam3 = [[हिन्द-आर्य भाषाएँ]] | fam4 = [[मध्य हिन्द-आर्य भाषाएँ]] | fam5 = [[पश्चिमी हिंदी|पश्चिमी हिन्दी भाषाएँ]]<ref name=ELL2/> | fam6 = [[हिन्दुस्तानी भाषा]]<ref name=ELL2>{{ELL2|Hindustani}}</ref> | ancestor = [[शौरसेनी प्राकृत]] | ancestor2 = [[अपभ्रंश]] | ancestor3 = [[पुरानी हिन्दी]] | ancestor4 = [[हिन्दुस्तानी भाषा]] | ancestor5 = [[रेख़्ता]] | script = *[[देवनागरी]] (आधिकारिक) *[[कैथी लिपि]] (ऐतिहासिक) *[[महाजनी लिपि]] (ऐतिहासिक) *[[लण्डा लिपियाँ|लण्डा]] (ऐतिहासिक)<ref>{{Cite book|last=Gangopadhyay|first=Avik|title=Glimpses of Indian Languages|publisher=Evincepub publishing|year=2020|isbn=978-93-90197-82-8|page=43}}</ref> *{{ill|देवनागरी ब्रेल|en|Devanagari Braille}} *[[लातिनी लिपि|लातिनी]] ([[हिंग्लिश]]) | nation = *भारत ** [[अण्डमान और निकोबार द्वीपसमूह]] ** [[बिहार]] ** [[चण्डीगढ़]] ** [[छत्तीसगढ़]] ** [[दादरा और नगर हवेली एवं दमन और दीव]] ** [[दिल्ली]] ** [[गुजरात]] ** [[हरियाणा]] ** [[हिमाचल प्रदेश]] ** [[जम्मू और कश्मीर (केंद्र शासित प्रदेश)|जम्मू और कश्मीर]] ** [[झारखण्ड]] ** [[लद्दाख़]] ** [[मध्य प्रदेश]] ** [[राजस्थान]] ** [[उत्तर प्रदेश]] ** [[उत्तराखण्ड]] ** [[पश्चिम बंगाल]] (अतिरिक्त) * [[फ़िजी]] ([[फ़िजी हिन्दी]] के रूप में) | minority = {{bulleted list | [[दक्षिण अफ़्रीका]] (संरक्षित भाषा)<ref name="auto1">{{cite web|title=दक्षिण अफ्रीका का संविधान, 1996 – अध्याय 1: मूल प्रावधान|url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-1-founding-provisions|website=www.gov.za|access-date=6 दिसम्बर 2014}}</ref> |[[संयुक्त अरब अमीरात]] (आधिकारिक न्यायालय भाषा)<ref name="thehindu.com">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/international/abu-dhabi-includes-hindi-as-third-official-court-language/article26229023.ece|title=अबू धाबी ने हिन्दी को तीसरी आधिकारिक न्यायालय भाषा बनाया|newspaper=The Hindu|date=10 फरवरी 2019|via=www.thehindu.com}}</ref> |[[मॉरीशस]] (सांस्कृतिक भाषा के रूप में)<ref>{{ cite web| title = Hindi Speaking Union Act |url=https://culture.govmu.org/Pages/Legislations/The%20Hindi%20Speaking%20Union%20%20Act%201994.pdf|website=www.culture.govmu.org}}</ref>}} | agency = [[केंद्रीय हिंदी निदेशालय|केन्द्रीय हिन्दी निदेशालय]]<ref>{{cite web |url=http://hindinideshalaya.nic.in/english/aboutus/aboutus.html |title= हमारे बारे में |website=केंद्रीय हिन्दी निदेशालय |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504043836/http://hindinideshalaya.nic.in/english/aboutus/aboutus.html |archive-date=4 मई 2012 |access-date=18 फरवरी 2014}}</ref> | iso1 = hi | iso2 = hin | iso3 = hin | lingua = 59-AAF-qf | image = [[File:Hindi dot.svg|Hindi (हिंदी)]] | imagescale = 1.0 | imagecaption = [[देवनागरी]] लिपि में "हिन्दी" शब्द | map = Hindi 2011 Indian Census by district.svg | mapcaption = [[भारत की जनगणना २०११|भारत में २०११ जनगणना]] के अनुसार हिन्दी मातृभाषा वक्ताओं का वितरण | notice = भारतीय | sign = [[भारतीय हस्ताक्षर प्रणाली]] | glotto = hind1269 | glottorefname = हिन्दी }} '''आधुनिक मानक हिन्दी''', जिसे सामान्यतः '''हिन्दी''' या '''हिंदी''' कहा जाता है, विश्व की एक प्रमुख [[भाषा]] और [[भारत]] की [[राजभाषा]] है। केन्द्रीय स्तर पर [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] सह-[[आधिकारिक भाषा]] है। आधुनिक मानक हिन्दी में [[संस्कृत]] के [[तत्सम]] और [[तद्भव]] शब्दों का प्रयोग अधिक होता है, जबकि [[अरबी भाषा|अरबी]]–[[फ़ारसी]] शब्द अपेक्षाकृत कम हैं। [[भारत का संविधान]] हिन्दी को [[राजभाषा]] के रूप में मान्यता देता है और यह भारत में सबसे अधिक बोली और समझी जाने वाली [[भाषा]] है। संविधान में '[[राष्ट्रभाषा]]' शब्द का उल्लेख नहीं है, इसलिए हिन्दी भारत की राष्ट्रभाषा नहीं बल्कि राजभाषा है।<ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/india/why-hindi-isnt-the-national-language-6733241.html|title=Why Hindi isn't the national language|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603135908/https://www.firstpost.com/india/why-hindi-isnt-the-national-language-6733241.html|archive-date=3 जून 2019|access-date=3 जून 2019|url-status=dead}}</ref><ref name="National TOI">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Theres-no-national-language-in-India-Gujarat-High-Court/articleshow/5496231.cms|title=There's no national language in India: Gujarat High Court|last=Khan|first=Saeed|date=25 January 2010|location=Ahmedabad|accessdate=5 May 2014|newspaper=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|द टाइम्स ऑफ इण्डिया]]|publisher=[[टाइम्स समूह]]|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140318040319/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Theres-no-national-language-in-India-Gujarat-High-Court/articleshow/5496231.cms|archivedate=18 March 2014|df=dmy-all}}</ref> ''[[ऍथनोलॉग]]'' के अनुसार, हिन्दी विश्व की तीसरी सबसे अधिक बोली जाने वाली भाषा है।<ref>{{Cite web |url=http://www.newsonair.com/News?title=Hindi-is-3rd-most-spoken-language-in-the-world-with-615-million-speakers-after-English%2C-Mandarin&id=381514 |title=Hindi is 3rd most spoken language in the world with 615 million speakers after English, Mandarin |access-date=18 फरवरी 2020 |archive-date=14 अप्रैल 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200414045450/http://www.newsonair.com/News?title=Hindi-is-3rd-most-spoken-language-in-the-world-with-615-million-speakers-after-English%2C-Mandarin&id=381514 |url-status=dead }}</ref> [[विश्व आर्थिक मंच]] की गणना के अनुसार यह विश्व की दस शक्तिशाली भाषाओं में से एक है।<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.weforum.org/agenda/2016/12/these-are-the-most-powerful-languages-in-the-world/|title=These are the most powerful languages in the world|website=World Economic Forum|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324152019/https://www.weforum.org/agenda/2016/12/these-are-the-most-powerful-languages-in-the-world/|archive-date=24 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> [[भारत की जनगणना २०११|२०११]] में ५७.१% भारतीय जनसंख्या हिन्दी जानती है,<ref name="fulllangdatacensus 2011" /> जिसमें से ४३.६३% भारतीय लोगों ने हिन्दी को अपनी मूल भाषा या मातृभाषा घोषित किया था।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/hindi-mother-tongue-of-44-in-india-bangla-second-most-spoken/articleshow/64755458.cms|title=Hindi mother tongue of 44% in India, Bangla second most spoken|access-date=27 जून 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180720174858/https://timesofindia.indiatimes.com/india/hindi-mother-tongue-of-44-in-india-bangla-second-most-spoken/articleshow/64755458.cms|archive-date=20 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/what-india-speaks-south-indian-languages-are-growing-not-fast-hindi-83823|title=What India speaks: South Indian languages are growing, but not as fast as Hindi|access-date=29 जून 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190216003937/https://www.thenewsminute.com/article/what-india-speaks-south-indian-languages-are-growing-not-fast-hindi-83823|archive-date=16 फरवरी 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/indias-most-and-least-tongue-tied-communities/articleshow/66600187.cms|title=Only 12% Hindi speakers bilingual: Census|access-date=13 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113172718/https://timesofindia.indiatimes.com/india/indias-most-and-least-tongue-tied-communities/articleshow/66600187.cms|archive-date=13 नवंबर 2018|url-status=live}}</ref> इसके अतिरिक्त भारत, [[पाकिस्तान]] और अन्य देशों में १४.१ करोड़ लोगों द्वारा बोली जाने वाली [[उर्दू]], व्याकरण के आधार पर हिन्दी के समान है, एवं दोनों ही [[हिन्दुस्तानी भाषा]] की परस्पर सुबोध रूप हैं। एक विशाल संख्या में लोग हिन्दी और उर्दू दोनों को ही समझ सकते थे। भारत में हिन्दी, विभिन्न भारतीय राज्यों की १४ आधिकारिक भाषाओं और क्षेत्र की बोलियों का उपयोग करने वाले लगभग १ अरब लोगों में से अधिकांश की दूसरी भाषा है। हिन्दी भारत में [[संपर्क भाषा]] का कार्य करती है <ref name="fulllangdatacensus 2011">{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html|title=How languages intersect in India|publisher=Hindustan Times|access-date=26 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122091352/https://www.hindustantimes.com/india-news/how-languagesintersect-in-india/story-g3nzNwFppYV7XvCumRzlYL.html|archive-date=22 नवंबर 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/static/iframes/language_probability_interactive/index.html|title=How many Indians can you talk to?|website=www.hindustantimes.com|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122133636/https://www.hindustantimes.com/static/iframes/language_probability_interactive/index.html|archive-date=22 नवंबर 2018|url-status=live}}</ref> और कुछ हद तक पूरे भारत में सामान्यतः एक सरल रूप में समझी जाने वाली भाषा है। कभी कभी 'हिन्दी' शब्द का प्रयोग नौ भारतीय प्रदेशों के संदर्भ में भी उपयोग किया जाता है, जिन की आधिकारिक भाषा हिन्दी है और हिन्दी भाषी बहुमत है, अर्थात् [[बिहार]], [[छत्तीसगढ़]], [[हरियाणा]], [[हिमाचल प्रदेश]], [[झारखंड]], [[मध्य प्रदेश]], [[राजस्थान]], [[उत्तराखंड]], [[जम्मू और कश्मीर]] (२०२० से) [[उत्तर प्रदेश]] और राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र [[दिल्ली]] का। हिन्दी और [[हिन्दी की विभिन्न बोलियाँ और उनका साहित्य|इस बोलियाँ]] संपूर्ण भारत के विविध राज्यों में बोली जाती हैं। भारत और अन्य देशों में भी लोग हिन्दी बोलते, पढ़ते और लिखते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/research/hindi-diwas-2018-hindi-travelled-to-these-five-countries-from-india/|title=Hindi Diwas 2018: Hindi travelled to these five countries from India|date=14 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403145939/https://indianexpress.com/article/research/hindi-diwas-2018-hindi-travelled-to-these-five-countries-from-india/|archive-date=3 अप्रैल 2019|accessdate=1 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> [[फिजी]], [[मॉरिशस]], [[गयाना]], [[सूरीनाम]], [[नेपाल]] और [[संयुक्त अरब अमीरात]] में भी हिन्दी या इस की मान्य बोलियों का उपयोग करने वाले लोगों की बड़ी संख्या मौजूद है।<ref name="ethnologue.com" /> <ref>[https://www.jagran.com/editorial/apnibaat-hindi-making-its-identity-india-strength-on-global-platform-will-give-respect-to-languages-of-country-23330819.html अपनी पहचान बनाती हिंदी, वैश्विक मंच पर भारत की मजबूती से ही देश की भाषाओं को मिलेगा सम्मान]</ref>फरवरी २०१९ में [[अबू धाबी]] में हिन्दी को न्यायालय की तीसरी भाषा के रूप में मान्यता मिली।<ref>{{Cite web|url=https://www.prabhasakshi.com/literaturearticles/abu-dhabi-recognises-hindi-language|title=वसंत पंचमी पर अबू धाबी से हिन्दी भाषा के लिए आया सुखद संदेश|archive-url=https://web.archive.org/web/20190215053440/https://www.prabhasakshi.com/literaturearticles/abu-dhabi-recognises-hindi-language|archive-date=15 फ़रवरी 2019|accessdate=1 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hindi.timesnownews.com/world/article/hindi-to-become-third-language-used-in-abu-dhabi-dubai-court-system/363296|title=मुस्लिम देश अबू धाबी का ऐतिहासिक फैसला, हिन्दी को बनाया अदालतों में तीसरी आधिकारिक भाषा|website=hindi.timesnownews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190215050340/https://hindi.timesnownews.com/world/article/hindi-to-become-third-language-used-in-abu-dhabi-dubai-court-system/363296|archive-date=15 फरवरी 2019|accessdate=1 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref><ref>[ https://hindi.oneindia.com/news/india/the-abu-dhabi-judicial-department-acknowledged-hindi-language-as-official-language-492820.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215050353/https://hindi.oneindia.com/news/india/the-abu-dhabi-judicial-department-acknowledged-hindi-language-as-official-language-492820.html|date=15 फ़रवरी 2019}} अबू धाबी में हिन्दी अब न्यायपालिका की आधिकारिक भाषा, सुषमा स्वराज ने कहा शुक्रिया</ref> 'देशी', 'भाखा' (भाषा), 'देशना वचन' ([[विद्यापति]]), 'हिन्दवी', 'दक्खिनी', 'रेख्ता' (रेख़ता), 'आर्यभाषा' ([[दयानंद सरस्वती]]), '[[हिन्दुस्तानी]]', '[[खड़ी बोली]]',<ref>{{Cite web|url=http://bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80|title=हिन्दी - भारतकोश, ज्ञान का हिन्दी महासागर|website=bharatdiscovery.org|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190311030857/http://bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80|archive-date=11 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref> 'भारती' आदि हिन्दी के अन्य नाम हैं, जो विभिन्न ऐतिहासिक कालखंडों में एवं विभिन्न संदर्भों में प्रयुक्त हुए हैं। हिन्दी, [[हिन्द-यूरोपीय भाषा-परिवार|यूरोपीय भाषा-परिवार]] के अंदर आती है। ये [[हिन्द ईरानी|हिन्द ईरानी]] शाखा की [[हिन्द आर्य|हिन्द आर्य]] उपशाखा के अंतर्गत वर्गीकृत है। एथ्नोलॉग (२०२२, २५वाँ संस्करण) की प्रतिवेदन के अनुसार विश्वभर में हिन्दी को प्रथम और द्वितीय भाषा के रूप में बोलने वाले लोगों की संख्या के आधार पर हिन्दी विश्व की [[विश्व में सबसे अधिक बोली जाने वाली भाषाओं की सूची|तीसरी सबसे अधिक बोली जाने वाली भाषा है।]]<ref>{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/insights/eth nologue200/|title=What are the top 200 most spoken languages?|website=Ethnologue (Free All)|language=en|access-date=2023-03-31}}</ref> हिन्दी को [[संयुक्त राष्ट्र संघ]] की गैर आधिकारिक भाषाओं की सूची में सम्मिलित किया गया है।<ref>[https://news.un.org/hi/story/2025/02/1082851 विश्व हिन्दी दिवस : वैश्विक भाषाई कुंजी के रूप में हिन्दी की महत्ता]</ref> == नामोत्पत्ति == हिंदी के नाम की उत्पत्ति,हिन्दी शब्द का संबंध [[संस्कृत]] शब्द '{{lang|sa|सिन्धु}}' (मानक हिन्दी : सिंधु) से माना जाता है। 'सिंधु', [[सिंधु नदी]] को कहते थे और उसी आधार पर उसके आस पास की भूमि को सिंधु कहने लगे। यह सिंधु शब्द [[ईरानी]] में जाकर ‘[[हिन्दू]]’, हिन्दी और फिर ‘हिन्द’ हो गया। बाद में ईरानी धीरे धीरे भारत के अधिक भागों से परिचित होते गए और इस शब्द के अर्थ में विस्तार होता गया तथा हिन्द शब्द पूरे भारत का वाचक हो गया। इसी में ईरानी का ईक प्रत्यय लगने से (हिन्द+ईक) ‘हिन्दीक’ बना जिसका अर्थ है ‘हिन्द का’। यूनानी शब्द ‘इंडिका’ या लातिन 'इंडेया' या अंग्रेज़ी शब्द ‘इण्डिया’ आदि इस ‘हिन्दीक’ के ही दूसरे रूप हैं। हिन्दी भाषा के लिए इस शब्द का प्राचीनतम प्रयोग शरफुद्दीन यज्दी’ के ‘ज़फरनामा’([[१४२४|१४२४]]) में मिलता है। प्रमुख '''उर्दू''' लेखक ''१९वीं'' सदी तक अपनी भाषा को '''हिन्दी''' या '''हिन्दवी''' ही कहते थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.urducouncil.nic.in/council/historical-perspective-urdu|title=A Historical Perspective of Urdu {{!}} National Council for Promotion of Urdu Language|date=2022-10-15|website=web.archive.org|access-date=2022-10-25|archive-date=15 अक्तूबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221015162643/https://www.urducouncil.nic.in/council/historical-perspective-urdu|url-status=bot: unknown}}</ref> प्रोफेसर महावीर सरन जैन ने अपने "हिन्दी एवं उर्दू का अद्वैत" शीर्षक आलेख में हिन्दी की व्युत्पत्ति पर विचार करते हुए कहा है कि ईरान की प्राचीन भाषा अवेस्ता में 'स्' ध्वनि नहीं बोली जाती थी बल्कि 'स्' को 'ह्' की तरह बोला जाता था। जैसे संस्कृत शब्द 'असुर' का अवेस्ता में सजाति समकक्ष शब्द 'अहुर' था। [[अफ़ग़ानिस्तान]] के बाद सिंधु नदी के इस पार हिन्दुस्तान और ईरान के प्राचीन [[फ़ारसी]] साहित्य में भी 'हिन्द', 'हिन्दुश' के नामों से पुकारा गया है तथा यहाँ की किसी भी वस्तु, भाषा, विचार को विशेषण के रूप में 'हिन्दीक' कहा गया है जिसका मतलब है 'हिन्द का' या 'हिन्द से'। यही 'हिन्दीक' शब्द अरबी से होता हुआ ग्रीक में 'इंडिके', 'इंडिका', लातिन में 'इंडेया' तथा अंग्रेज़ी में 'इण्डिया' बन गया। दूसरा एक भावना के मुताबिक, [[अरबी भाषा|अरबी]] ''هندية हिन्दीया'' लफ्ज के साधारण लातिनी कृत रूप है इण्डिया India''. जैसे Hindiyyah (मूल अरबी) > Hindia साधारणीकृत > India लातिनीकृत.'' [[अरबी भाषा|अरबी]] एवं [[फ़ारसी भाषा|फ़ारसी]] साहित्य में भारत (हिन्द) में बोली जाने वाली भाषाओं के लिए 'ज़ुबान-ए-हिन्दी' पद का उपयोग हुवा है। भारत आने के बाद अरबी-फ़ारसी भाषा बोलने वालों ने 'जुबान-ए-हिन्दी', 'हिन्दी ज़ुबान' अथवा 'हिन्दी' का प्रयोग दिल्ली आगरा के चारों ओर बोली जाने वाली भाषा के अर्थ में किया। == भाषायी उत्पत्ति और इतिहास == {{मुख्य|हिन्दी भाषा का इतिहास}} हिन्दी भाषा का इतिहास लगभग एक सहस्र वर्ष पुराना माना जाता है। इसकी एक लम्बी साहित्यिक परंपरा भी रही है। हिन्दी भाषा व साहित्‍य के जानकार [[अपभ्रंश]] की अंतिम अवस्‍था '[[अवहट्ठ]]' से हिन्दी का उद्भव स्‍वीकार करते हैं। <ref>[https://www.amarujala.com/columns/blog/hindi-diwas-2019-hindi-language-history-in-hindi?pageId=1 हिन्दी के विकास की यात्रा, हिन्दी कैसे बनी भारत के हृदय की भाषा] (2019)</ref> [[चन्द्रधर शर्मा 'गुलेरी'|चंद्रधर शर्मा 'गुलेरी']] ने इसी अवहट्ट को 'पुरानी हिन्दी' नाम दिया। [[अपभ्रंश]] की समाप्ति और आधुनिक भारतीय भाषाओं के जन्मकाल के समय को संक्रांतिकाल कहा जा सकता है। हिन्दी का स्वरूप [[शौरसेनी]] और [[अर्धमागधी]] अपभ्रंशों से विकसित हुआ है। [[1000]] ई. के आसपास इसकी स्वतन्त्र सत्ता का परिचय मिलने लगा था, जब अपभ्रंश भाषाएँ साहित्यिक संदर्भों में प्रयोग में आ रही थीं। यही भाषाएँ बाद में विकसित होकर आधुनिक भारतीय आर्य भाषाओं के रूप में अभिहित हुईं। अपभ्रंश का जो भी कथ्य रूप था - वही आधुनिक बोलियों में विकसित हुआ। अपभ्रंश के संबंध में ‘देशी’ शब्द की भी बहुधा चर्चा की जाती है। वास्तव में ‘देशी’ से देशी शब्द एवं देशी भाषा दोनों का बोध होता है। [[भरत मुनि]] ने [[नाट्यशास्त्र]] में उन शब्दों को ‘देशी’ कहा है जो [[संस्कृत]] के [[तत्सम]] एवं तद्भव रूपों से भिन्न हैं। ये ‘देशी’ शब्द जनभाषा के प्रचलित शब्द थे, जो स्वभावतः अप्रभंश में भी चले आए थे। जनभाषा व्याकरण के नियमों का अनुसरण नहीं करती, परंतु व्याकरण को जनभाषा की प्रवृत्तियों का विश्लेषण करना पड़ता है। [[प्राकृत]]-वैयाकरणों ने संस्कृत के ढाँचे पर व्याकरण लिखे और [[संस्कृत]] को ही [[प्राकृत]] आदि की प्रकृति माना। अतः जो शब्द उनके नियमों की पकड़ में न आ सके, उनको देशी संज्ञा दी गयी। मध्य काल में भारत में [[फारसी]] भले ही राजभाषा थी, किंतु जनता में व्यवहार की भाषा तो हिन्दी ही थी, जिसे 'भाखा' या 'भाषा' कहा गया। मुसलमानों के आगमन से इसे 'हिंदूई', 'हिंदवी' और फिर 'हिंदी' नाम दिया गया। दक्षिण में जाकर यही 'दक्खिनी हिंदी' कहलाई। साधु-संतों और सूफियों ने इसी भाषा को अपने प्रचार का माध्यम बनाया और यह एक संपर्क भाषा के रूप में ढलती चली गई। उत्तर भारत के संत [[सूरदास]], [[तुलसीदास]] तथा [[मीराबाई]], दक्षिण भारत के प्रमुख संत [[वल्लभाचार्य]], [[रामानंद]], महाराष्ट्र के संत [[नामदेव]], राजस्थान के संत [[दादू दयाल]] तथा पंजाब के [[गुरु नानक]] आदि संतों ने अपने धर्म तथा संस्कृति के प्रचार-प्रसार के लिए हिन्दी को ही सशक्त माध्यम बनाया । अंग्रेज़ी काल में [[भारतेन्दु हरिश्चन्द्र|भारतेंदु हरिश्चंद]] के समय हिन्दी के विकास में एक नयी चेतना आयी। गुजरात के ऋषि [[दयानंद सरस्वती]] ने हिन्दी को आर्ष भाषा कहा और अपना प्रसिद्ध ग्रन्थ [[सत्यार्थ प्रकाश]] की रचना हिन्दी में ही की। आगे चलकर उनके अनुयायियों ने भी हिन्दी के प्रचार-प्रसार में महती भूमिका निभायी। २०वीं शताब्दी में [[भारतीय स्वतन्त्रता आंदोलन]] के समय [[महात्मा गाँधी]] सहित अनेक नेताओं ने भारतीय एकता के लिये हिन्दी के विकास का समर्थन किया। [[काशी नागरी प्रचारिणी सभा]] और [[हिन्दी साहित्य सम्मेलन|हिन्दी साहित्य सम्मेलन, प्रयाग]] के प्रयासों से हिन्दी को एक नयी ऊँचाई मिली। [[भारत की स्वतन्त्रता]] के पश्चात [[भारतीय संविधान|संविधान]] निर्माताओं ने हिन्दी को भारत की [[राजभाषा]] स्वीकार किया। <ref>[https://www.hindikeguru.com/2020/10/hindi-bhasha-ka-vikas.html हिन्दी भाषा का इतिहास और हिन्दी भाषा का विकास]</ref> भारत के संविधान में [[देवनागरी लिपि]] के साथ यही हिंदी [[भारत की राजभाषा के रूप में हिन्दी|राजभाषा]] के पद पर आसीन होकर केन्द्रीय सरकार में प्रशासन की भाषा के रूप में अपने दायित्व का निर्वाह कर रही है। १९८० के दशक में [[ओशो]] ने अपने प्रवचनों का माध्यम अपनी स्वाभाविक हिन्दी को ही बनाया और अत्यन्त लोकप्रिय हुए।<ref>[https://scroll.in/article/1088722/how-osho-taught-hindi-to-think How Osho taught Hindi to think]</ref> भारत के संविधान में हिन्दी को राजभाषा स्वीकार किए जाने के बाद अब केवल साहित्यिक क्षेत्र तक ही सीमित न रह कर हिन्दी देश की प्रशासनिक, न्यायिक, वाणिज्यिक और विधायी क्षेत्र की भाषा के रूप में भी अपनी महत्वपूर्ण भूमिका निभा रही है। हिन्दी अब मात्र उत्तर के एक विशेष क्षेत्र की ही भाषा नहीं, वरन् सम्पूर्ण भारत संघ की राजभाषा समस्त देश की सम्पर्क भाषा और राष्ट्र भाषा है। इस प्रकार हिन्दी को ही यह श्रेय प्राप्त है कि वह विश्व के सबसे बड़े लोकतन्त्र की राजभाषा है। हिन्दी भारत में ही नहीं, भारत के बाहर भी विश्व के अनेक देशों में बोली, समझी और पढ़ाई जाती है। आज विश्व के लगभग 150 विश्वविद्यालयों में हिन्दी के पठन-पाठन की व्यवस्था है। विदेशों में बसे करोड़ों की संख्या में प्रवासी भारतीयों और भारत मूल के लोगों के बीच आत्मीयता के सम्बन्ध सूत्र स्थापित करने और उन्हें भारत, भारतीयता और भारतीय संस्कृति से निरन्तर जोड़े रखने में हिन्दी एक सशक्त माध्यम का काम कर रही है। == शैलियाँ == {{हिन्दुस्तानी भाषा}} भाषाशास्त्र के अनुसार हिन्दी के चार प्रमुख रूप या शैलियाँ हैं। '''१. मानक हिन्दी''' - हिन्दी का मानकीकृत रूप, जिस की लिपि देवनागरी है। इस में [[संस्कृत]] भाषा के कई शब्द है, जिन्होंने [[फ़ारसी]] और [[अरबी भाषा|अरबी]] के कई शब्दों का स्थान ले लिया है। इसे 'शुद्ध हिन्दी' भी कहते हैं। यह [[खड़ीबोली]] पर आधारित है, जो [[दिल्ली]] और उसके आस पास के क्षेत्रों में बोली जाती थी। '''२. दक्षिणी हिन्दी''' - उर्दू हिन्दी का वह रूप जो [[हैदराबाद]] और उस के आस पास के स्थानों में बोला जाता है। इस में फ़ारसी अरबी के शब्द उर्दू की अपेक्षा कम होते हैं। '''रेख्ता''' - उर्दू का वह रूप जो शायरी में प्रयुक्त होता था। '''४. [[उर्दू]]''' - हिन्दी का वह रूप जो देवनागरी लिपि के बजाय फ़ारसी अरबी लिपि में लिखा जाता है। इस में संस्कृत के शब्द कम होते हैं, और फ़ारसी अरबी के शब्द अधिक। यह भी खड़ीबोली पर ही आधारित है।<ref>{{cite book |title=Concise Encyclopedia of Languages of the World |trans-title=दुनिया की भाषाओं का संक्षिप्त विश्वकोश |url=https://books.google.co.in/books?id=F2SRqDzB50wC |author=कीथ ब्राउन, सारा ओगिल्वी |publisher=एल्सेवियर |year=२०१० |isbn=9780080877754 |page=498 |quote= |access-date=18 नवंबर 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151119103527/https://books.google.co.in/books?id=F2SRqDzB50wC |archive-date=19 नवंबर 2015 |url-status=live }}</ref> हिन्दी और उर्दू दोनों को मिलाकर [[हिन्दुस्तानी]] भाषा कहा जाता है। हिन्दुस्तानी मानकीकृत हिन्दी और मानकीकृत [[उर्दू]] के बोलचाल की भाषा है। इस में शुद्ध संस्कृत और शुद्ध फ़ारसी अरबी दोनों के शब्द कम होते हैं और तद्भव शब्द अधिक। उच्च हिन्दी [[भारत|भारतीय संघ]] की राजभाषा है (''अनुच्छेद [[३४३|३४३,]] भारतीय संविधान'')। यह इन भारतीय राज्यों की भी राजभाषा है : [[उत्तर प्रदेश]], [[बिहार]], [[झारखंड]], [[मध्य प्रदेश]], [[उत्तरांचल]], [[हिमाचल प्रदेश]], [[छत्तीसगढ़]], [[राजस्थान]], [[हरियाणा]] और [[दिल्ली]]। इन राज्यों के अतिरिक्त [[महाराष्ट्र]], [[गुजरात]], [[पश्चिम बंगाल]], [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] और हिन्दी भाषी राज्यों से लगते अन्य राज्यों में भी हिन्दी भाषा बोलने वालों की संख्या है। उर्दू [[पाकिस्तान]] की और भारतीय राज्य [[जम्मू और कश्मीर]] की राजभाषा है, इस के अतिरिक्त [[उत्तर प्रदेश]], [[बिहार]], [[तेलंगाना]] और [[दिल्ली]] में द्वितीय राजभाषा है। यह लगभग सभी ऐसे राज्यों की सह राजभाषा है जिन की मुख्य राजभाषा हिन्दी है। === हिन्दी एवं उर्दू === {{मुख्य|हिन्दी एवं उर्दू}} भाषाविद् हिन्दी एवं [[उर्दू भाषा|उर्दू]] को एक ही भाषा समझते हैं। हिन्दी [[देवनागरी]] लिपि में लिखी जाती है और शब्दावली के स्तर पर अधिकांशतः [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] के शब्दों का प्रयोग करती है। उर्दू, [[नस्तालिक|नस्तालिक लिपि]] में लिखी जाती है और शब्दावली के स्तर पर [[फ़ारसी भाषा|फ़ारसी]] और [[अरबी भाषा|अरबी]] भाषाओं का प्रभाव अधिक है। हालाँकि [[व्याकरण|व्याकरणिक]] रूप से उर्दू और हिन्दी में कोई अंतर नहीं है परंतु कुछ विशेष क्षेत्रों में शब्दावली के स्रोत (जैसा कि ऊपर लिखा गया है) में अंतर है। कुछ विशेष ध्वनियाँ उर्दू में अरबी और फ़ारसी से ली गयी हैं और इसी प्रकार फ़ारसी और अरबी की कुछ विशेष व्याकरणिक संरचनाएँ भी प्रयोग की जाती हैं। उर्दू और हिन्दी खड़ी बोली की दो आधिकारिक शैलियाँ हैं। === मानकीकरण === {{मुख्य|हिन्दी वर्तनी मानकीकरण}} स्वतन्त्रता प्राप्ति के बाद से हिन्दी और देवनागरी के मानकीकरण की दिशा में निम्नलिखित क्षेत्रों में प्रयास हुये हैं - * हिन्दी [[व्याकरण]] का मानकीकरण। * वर्तनी का मानकीकरण। * [[शिक्षा मंत्रालय, भारत सरकार|शिक्षा मंत्रालय]] के निर्देश पर [[केन्द्रीय हिन्दी निदेशालय]] द्वारा [[देवनागरी]] का मानकीकरण। * वैज्ञानिक ढंग से [[देवनागरी]] लिखने के लिये एकरूपता के प्रयास। * [[देवनागरी यूनिकोड खण्ड|यूनिकोड का विकास]]। == बोलियाँ == {{मुख्य|हिन्दी की विभिन्न बोलियाँ और उनका साहित्य}} हिन्दी का क्षेत्र विशाल है तथा हिन्दी की अनेक बोलियाँ (उपभाषाएँ) हैं। इनमें से कुछ में अत्यन्त उच्च श्रेणी के साहित्य की रचना भी हुई है। ऐसी बोलियों में [[ब्रजभाषा]] और [[अवधी]] प्रमुख हैं। ये बोलियाँ हिन्दी की विविधता हैं और उसकी शक्ति भी। वे हिन्दी की जड़ों को गहरा बनाती हैं। हिन्दी की बोलियाँ और उन बोलियों की उपबोलियाँ हैं जो न केवल अपने में एक बड़ी परंपरा, [[इतिहास]], [[सभ्यता]] को समेटे हुए हैं वरन स्वतन्त्रता संग्राम, जनसंघर्ष, वर्तमान के बाजारवाद के विरुद्ध भी उसका रचना संसार सचेत है।<ref>{{cite web|url= http://hindi.webduniya.com/miscellaneous/special07/hindiday/0709/13/1070913069_1.htm|title= अपने घर में कब तक बेगानी रहेगी हिन्दी|access-date= [[9 जून]] [[2008]]|format= एचटीएम|publisher= वेब दुनिया|language= }}{{Dead link|date=जून 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> हिन्दी की बोलियों में प्रमुख हैं- [[अवधी]], [[ब्रजभाषा]], [[कन्नौजी]], [[बुंदेली]], [[बघेली]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[हरयाणवी]], [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी]], [[छत्तीसगढ़ी]], [[मालवी]], [[नागपुरी भाषा|नागपुरी]], [[खोरठा भाषा|खोरठा]], [[पंचपरगनिया भाषा|पंचपरगनिया]], [[कुमाउँनी]], [[मगही]] आदि। किंतु हिन्दी के मुख्य दो भेद हैं - पश्चिमी हिन्दी तथा पूर्वी हिन्दी। == लिपि == {{मुख्य|देवनागरी}} {{देवनागरी साइडबार}} हिन्दी को [[देवनागरी लिपि]] में लिखा जाता है। इसे '''नागरी '''के नाम से भी जाना जाता है। देवनागरी में [[११|11]] [[स्वर]] और [[३३|33]] [[व्यंजन वर्ण|व्यंजन]] हैं। इसे बाईं से दाईं ओर लिखा जाता है। == शब्दावली == हिन्दी शब्दावली में मुख्यतः चार वर्ग हैं। * '''[[तत्सम]] शब्द''' – ये वे शब्द हैं जिनको संस्कृत से बिना कोई रूप बदले ले लिया गया है। जैसे अग्नि, दुग्ध, दंत (दन्त), मुख। (परंतु हिन्दी में आने पर ऐसे शब्दों से विसर्ग का लोप हो जाता है जैसे संस्कृत 'नामः' हिन्दी में केवल 'नाम' हो जाता है।<ref name="sirysq">Masica, p. 65</ref>) * '''[[तद्भव]] शब्द''' – ये वे शब्द हैं जिनका जन्म संस्कृत या [[प्राकृत]] में हुआ था, लेकिन उनमें बहुत ऐतिहासिक बदलाव आया है। जैसे आग, दूध, दाँत, मुँह। *'''[[देशज]] शब्द''' – ''देशज'' का अर्थ है 'जो देश में ही उपजा या बना हो'। तो देशज शब्द का अर्थ हुआ जो न तो विदेशी भाषा का हो और न किसी दूसरी भाषा के शब्द से बना हो। ऐसा शब्द जो न संस्कृत का हो, न संस्कृत-शब्द का अपभ्रंश हो। ऐसा शब्द किसी प्रदेश (क्षेत्र) के लोगों द्वारा बोल-चाल में यूँ ही बना लिया जाता है। जैसे खटिया, लुटिया। *'''विदेशी शब्द''' – इसके अतिरिक्त हिन्दी में कई शब्द अरबी, फ़ारसी, तुर्की, अंग्रेज़ी आदि से भी आये हैं। इन्हें '''विदेशी शब्द''' कहते हैं। जिस हिन्दी में अरबी, फ़ारसी और अंग्रेज़ी के शब्द लगभग पूर्ण रूप से हटा कर तत्सम शब्दों को ही प्रयोग में लाया जाता है, उसे "शुद्ध हिन्दी" या "मानकीकृत हिन्दी" कहते हैं। == हिन्दी स्वरविज्ञान == {{मुख्य|स्वनविज्ञान}} देवनागरी लिपि में हिन्दी की ध्वनियाँ इस प्रकार हैं : === स्वर === ये स्वर आधुनिक हिन्दी (खड़ीबोली) के लिये दिये गये हैं। {|align="center" border="2" class=wikitable width=100% ! '''वर्णाक्षर'''||''"प" के साथ मात्रा'''||'''[[अ॰ध॰व॰]] उच्चारण'''||"प्" के साथ उच्चारण||'''[[आईएसओ १५९१९|ISO]] समतुल्य'''||'''[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] समतुल्य''' |-align="center" | अ||प||{{IPA|/ ə /}}||{{IPA|/ pə /}}||a|| बीच का मध्य प्रसृत स्वर | |-align="center" | आ||पा||{{IPA|/ ɑ: /}}||{{IPA|/ pɑ: /}}||ā|| दीर्घ विवृत पश्व प्रसृत स्वर |-align="center" | इ||पि||{{IPA|/ ɪ /}}||{{IPA|/ pɪ /}}||i|| ह्रस्व संवृत अग्र प्रसृत स्वर | |-align="center" | ई||पी||{{IPA|/ i: /}}||{{IPA|/ pi: /}}||ī|| दीर्घ संवृत अग्र प्रसृत स्वर | |-align="center" | उ||पु||{{IPA|/ ʊ /}}||{{IPA|/ pʊ /}}||u|| ह्रस्व संवृत पश्व वर्तुल स्वर | |-align="center" | ऊ||पू||{{IPA|/ u: /}}||{{IPA|/ pu: /}}||ū|| दीर्घ संवृत पश्व वर्तुल स्वर | |-align="center" | ए||पे||{{IPA|/ e: /}}||Aa{{IPA|/ pe: /}}||e|| दीर्घ अर्धसंवृत अग्र प्रसृत स्वर | |-align="center" | ऐ||पै||{{IPA|/ ɛ: /}}||{{IPA|/ pɛ: /}}||ai|| दीर्घ लगभग-विवृत अग्र प्रसृत स्वर | |-align="center" | ओ||पो||{{IPA|/ ο: /}}||{{IPA|/ pο: /}}||o|| दीर्घ अर्धसंवृत पश्व वर्तुल स्वर | |-align="center" | औ||पौ||{{IPA|/ ɔ: /}}||{{IPA|/ pɔ: /}}||au|| दीर्घ अर्धविवृत पश्व वर्तुल स्वर | |- |} इसके अलावा हिन्दी और संस्कृत में ये वर्णाक्षर भी स्वर माने जाते हैं : * '''ऋ''' — इसका उच्चारण संस्कृत में /r̩/ था मगर आधुनिक हिन्दी में इसे /ɻɪ/ उच्चारित किया जाता है । * '''अं''' — पंचम वर्ण - ङ्, ञ्, ण्, न्, म् का नासिकीकरण करने के लिए (अनुस्वार) * '''अँ''' — स्वर का अनुनासिकीकरण करने के लिए (चंद्र बिंदु) * '''अः''' — अघोष "ह्" (निःश्वास) के लिए (विसर्ग) === व्यंजन === जब किसी स्वर प्रयोग ना हो तो वहाँ पर डिफॉल्ट रूप से 'अ' स्वर माना जाता है। स्वर के ना होना व्यंजन के नीचे हलंत् या [[विराम (चिन्ह)|विराम]] लगाके दर्शाया जाता है। जैसे क्‌ /k/, ख्‌ /kʰ/, ग्‌ /g/ और घ्‌ /gʱ/। {|border="2" class=wikitable width=100% |+align="center" colspan="6"|स्पर्श (प्लोसिव) |- !width=10%| !width=15%| [[अल्पप्राण]]<br />[[अघोष]] !width=15%| [[महाप्राण]]<br />[[अघोष]] !width=15%| [[अल्पप्राण]]<br />[[घोष]] !width=15%| [[महाप्राण]]<br />[[घोष]] !width=15%| [[नासिक्य]] |-align="center" |[[कंठ्य]] |'''क''' {{IPA|/ kə /}}<br /> |'''ख''' {{IPA|/ k<sup>h</sup>ə /}}<br /> |'''ग''' {{IPA|/ gə /}}<br /> |'''घ''' {{IPA|/ g<sup>ɦ</sup>ə /}}<br /> |'''ङ''' {{IPA|/ ŋə /}}<br /> |-align="center" |[[तालव्य]] |'''च''' {{IPA|/ tʃə /}}<br /> |'''छ''' {{IPA|/tʃ<sup>h</sup>ə/}}<br /> |'''ज''' {{IPA|/ dʒə /}}<br /> |'''झ''' {{IPA|/ dʒ<sup>ɦ</sup>ə /}}<br /> |'''ञ''' {{IPA|/ ɲə /}}<br /> |-align="center" |[[मूर्धन्य]] |'''ट''' {{IPA|/ ʈə /}}<br /> |'''ठ''' {{IPA|/ ʈ<sup>h</sup>ə /}}<br /> |'''ड''' {{IPA|/ ɖə /}}<br /> |'''ढ''' {{IPA|/ ɖ<sup>ɦ</sup>ə /}}<br /> |'''ण''' {{IPA|/ ɳə /}}<br /> |-align="center" |[[दंत्य]] |'''त''' {{IPA|/ t̪ə /}}<br /> |'''थ''' {{IPA|/ t̪<sup>h</sup>ə /}}<br /> |'''द''' {{IPA|/ d̪ə /}}<br /> |'''ध''' {{IPA|/ d̪<sup>ɦ</sup>ə /}}<br /> |'''न''' {{IPA|/ nə /}}<br /> |-align="center" |[[ओष्ठ्य]] |'''प''' {{IPA|/ pə /}}<br /> |'''फ''' {{IPA|/ p<sup>h</sup>ə /}}<br /> |'''ब''' {{IPA|/ bə /}}<br /> |'''भ''' {{IPA|/ b<sup>ɦ</sup>ə /}}<br /> |'''म''' {{IPA|/ mə /}}<br /> |} {|border="2" class=wikitable width=100% |+align="center" colspan="5"|स्पर्शरहित (नॉन-प्लोसिव) |- !width=25%| !width=15%|[[तालव्य]] !width=15%|[[मूर्धन्य]] !width=15%|[[दंत्य]]/<br />[[वर्त्स्य]] !width=15%|[[कंठोष्ठ्य]]/<br />[[काकल्य]] |-align="center" |[[अंतस्थ]] |'''य''' {{IPA|/ jə /}}<br /> |'''र''' {{IPA|/ rə /}}<br /> |'''ल''' {{IPA|/ lə /}}<br /> |'''व''' {{IPA|/ ʋə /}}<br /> |-align="center" |[[ऊष्म]]/<br />[[संघर्षी]] |'''श''' {{IPA|/ ʃə /}}<br /> |'''ष''' {{IPA|/ ʂə /}}<br /> |'''स''' {{IPA|/ sə /}}<br /> |'''ह''' {{IPA|/ ɦə /}} |} ;ध्यातव्य * इनमें से ळ (मूर्धन्य पार्विक अंतस्थ) एक अतिरिक्त व्यंजन है जिसका प्रयोग हिन्दी में नहीं होता हैं। [[मराठी]] और वैदिक संस्कृत में सभी का प्रयोग किया जाता है। * संस्कृत में '''ष''' का उच्चारण ऐसे होता था : जीभ की नोक को मूर्धा (मुँह की छत) की ओर उठाकर '''श''' जैसी आवाज करना। शुक्ल [[यजुर्वेद]] की माध्यंदिनि शाखा ''कुछ वाक्यात'' में '''ष''' का उच्चारण '''ख''' की तरह करना मान्य था। आधुनिक हिन्दी में '''ष''' का उच्चारण पूरी तरह '''श''' की तरह होता है। * हिन्दी में '''ण''' का उच्चारण कभी-कभी '''ड़ँ''' की तरह होता है, यानी कि जीभ मुँह की छत को एक जोरदार ठोकर मारती है। परंतु इसका शुद्ध उच्चारण जिह्वा को मूर्धा (मुँह की छत जहाँ से 'ट' का उच्चार करते हैं) पर लगा कर '''न''' की तरह का अनुनासिक स्वर निकालकर होता है। === विदेशी ध्वनियाँ === ये ध्वनियाँ मुख्यत: अरबी और फ़ारसी भाषाओं से लिये गये शब्दों के मूल उच्चारण में होती हैं। इनका स्रोत [[संस्कृत]] नहीं है। देवनागरी लिपि में ये सबसे करीबी देवनागरी वर्ण के नीचे बिंदु ([[नुक्ता]]) लगाकर लिखे जाते हैं, परंतु उन्हीं शब्दों मे नुक्ता लगाया जाता है जो हिन्दी में विदेशी शब्द माने जाते हैं और जिनका उच्चारण नुक्ते के बिना मूल भाषा के अनुरूप नहीं होता। {|border="2" class=wikitable width=100% |-align="center" !'''वर्णाक्षर''' <br />([[अ॰ध॰व॰]] उच्चारण) !! '''उदाहरण''' !! '''वर्णन''' <!---!! '''अंग्रेज़ी में वर्णन'''---> |-align="center" !'''क़''' ({{IPA|/ q /}}) | क़त्ल || अघोष अलिजिह्वीय स्पर्श <!---|| Voiceless uvular stop---> |-align="center" !'''ख़''' ({{IPA|/ x /}}) | ख़ास || अघोष अलिजिह्वीय या कंठ्य संघर्षी <!---|| Voiceless uvular or velar fricative---> |-align="center" ! '''ग़''' ({{IPA|/ ɣ /}}) | ग़ैर || घोष अलिजिह्वीय या कंठ्य संघर्षी <!---|| Voiced uvular or velar fricative---> |-align="center" ! '''फ़''' ({{IPA|/ f /}}) | फ़र्क || अघोष दंत्यौष्ठ्य संघर्षी <!---|| Voiceless labiodental fricative---> |-align="center" ! '''ज़''' ({{IPA|/ z /}}) | ज़ालिम || घोष वर्त्स्य संघर्षी <!---|| Voiced alveolar fricative---> |} == व्याकरण == {{मुख्य|हिन्दी व्याकरण}} अन्य सभी [[भरतीय भाषाएँ|भारतीय भाषाओं]] की तरह हिन्दी में भी कर्ता-कर्म-क्रिया वाला वाक्यविन्यास है। हिन्दी में दो लिंग होते हैं — पुल्लिंग और स्त्रीलिंग। नपुंसक वस्तुओं का लिंग भाषा परंपरानुसार पुल्लिंग या स्त्रीलिंग होता है। क्रिया के रूप कर्ता के लिंग पर निर्भर करता है। हिन्दी में दो वचन होते हैं — एकवचन और बहुवचन। क्रिया वचन-से भी प्रभावित होती है। विशेषण विशेष्य-के पहले लगता है। {| | {| class="wikitable" |+कारक दर्शानेवाले परसर्ग !कारक !परसर्ग !उदाहरण !विवरण |- !'''कर्ता''' |— |लड़का |क्रिया का करनेवाला/वाली व्यक्ति या चीज |- ![[:en:Ergative_case|'''Ergative''']] |ने |लड़के ने |[[:en:Perfective_aspect|perfective aspect]] में [[सकर्मक क्रिया|सकर्मक]] क्रियाओं के लिए वाक्यों का विषय चिह्नित करता है |- !'''कर्म''' | rowspan="2" |को | rowspan="2" |लड़के को |प्रत्यक्ष वास्तु को चिह्नित करता है। |- !'''संप्रदान''' |प्रत्यक्ष वस्तु को चिह्नित करता है मगर वाक्य के विषय को भी दर्शा सकता है।<ref name=":32">Bhatt, Rajesh (2003). Experiencer subjects. Handout from MIT course “Structure of the Modern Indo-Aryan Languages”.</ref>[[:en:Quirky_subject|dative subjects]]; [[:en:Dative_subject|dative subject]] |- !'''करण''' | rowspan="2" |से | rowspan="2" |लड़के से |क्रिया जिस वस्तु या जिस व्यक्ति के साथ की गयी है उसे चिह्नित करता है। |- !'''अपादान''' |दिखता है कि कोई चीज किसी दुसरे चीज से दूर मूवमेंट है। |- !'''संबंध''' |का, की, के |लड़के का |दिखता है कि कोई वस्तु किसी दूसरी वस्तु/व्यक्ति की है। |- ![[:en:Inessive_case|'''Inessive''']] |में |लड़के में |दिखाता है कि कोई चीज किसी चीज के अन्दर है। |- ![[:en:Inessive_case|'''Adessive''']] |पे / पर |लड़के पे |दिखता है कि कोई चीज किसी चीज के ऊपर (सतह पर) है। |- ![[:en:Terminative_case|'''Terminative''']] |तक |लड़के तक |दिखता है कि कोई चीज दूसरे चीज तक गयी है। |- ![[:en:Semblative_case|'''Semblative''']] |सा |लड़के सा |किसी चीज की दूसरे चीज से समानता दिखाता है। |} {| class="wikitable" |+लिंग और वचन सूचक ! rowspan="2" |कारक ! colspan="2" |''♂'' ! colspan="2" |''♀'' |- !एकवचन !बहुवचन !एकवचन !बहुवचन |- !कर्ता |का |के | colspan="2" rowspan="2" |की |- !परोक्ष | colspan="2" |के |} |} ==जनसांख्यिकी== {{multiple image | align = left | direction = horizontal | header = | align = right | image1 = Hindi 2011 Indian Census by district.svg | width1 = 176 | alt1 = Colored dice with white background | caption1 = '''हिन्दी''' भाषा के स्वघोषित प्रथम भाषा वक्ता | image2 = Hindi languages 2011 Indian Census by district.svg | width2 = 160 | alt2 = Colored dice with checkered background | caption2 = मानक हिन्दी समेत अन्य "हिन्दी '''बोलियों'''" के स्वघोषित प्रथम भाषा वक्ताओं का भौगोलिक विस्तार | footer = भौगोलोक विस्तार भारतीय 2011 जनगणना में जिला अनुसार){{legend|#eeeeee|०%}}{{legend|#d82520|१००%}} }} [[भारत की जनगणना २०११|सन २०११ की भारतीय जनगणना]] के अनुसार भारत के 57.1% लोग हिन्दी जानते हैं<ref name="fulllangdatacensus 2011"/> तथा 43.63% लोगों ने हिन्दी को अपनी मूल भाषा या मातृभाषा घोषित किया था।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/hindi-mother-tongue-of-44-in-india-bangla-second-most-spoken/articleshow/64755458.cms|title=Hindi mother tongue of 44% in India, Bangla second most spoken|access-date=27 जून 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180720174858/https://timesofindia.indiatimes.com/india/hindi-mother-tongue-of-44-in-india-bangla-second-most-spoken/articleshow/64755458.cms|archive-date=20 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/what-india-speaks-south-indian-languages-are-growing-not-fast-hindi-83823|title=What India speaks: South Indian languages are growing, but not as fast as Hindi|access-date=29 जून 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190216003937/https://www.thenewsminute.com/article/what-india-speaks-south-indian-languages-are-growing-not-fast-hindi-83823|archive-date=16 फरवरी 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/indias-most-and-least-tongue-tied-communities/articleshow/66600187.cms|title=Only 12% Hindi speakers bilingual: Census|access-date=13 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113172718/https://timesofindia.indiatimes.com/india/indias-most-and-least-tongue-tied-communities/articleshow/66600187.cms|archive-date=13 नवंबर 2018|url-status=live}}</ref> भारत के बाहर, हिन्दी बोलने वाले [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में [[८,६३,०७७|8,63,077]]<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/hindi-most-spoken-indian-language-in-us-telugu-speakers-up-86-in-8-years/articleshow/65893224.cms|title=Hindi most spoken Indian language in US, Telugu speakers up 86% in 8 years - Times of India|website=The Times of India|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190405023735/https://timesofindia.indiatimes.com/india/hindi-most-spoken-indian-language-in-us-telugu-speakers-up-86-in-8-years/articleshow/65893224.cms|archive-date=5 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.census.gov/prod/2013pubs/acs-22.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=18 अगस्त 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205101044/http://www.census.gov/prod/2013pubs/acs-22.pdf |archive-date=5 फरवरी 2016 |url-status=live }}</ref>; [[मॉरीशस]] में [[६,८५,१७०|6,85,170]]; [[दक्षिणी अफ्रीका|दक्षिण अफ्रीका]] में [[८,९०,२९२|8,90,292]]; [[यमन]] में [[२,३२,७६०|2,32,760]]; [[युगांडा]] में [[१,४७,०००|1,47,000]]; [[सिंगापुर]] में [[५,०००|5000]]; [[नेपाल]] में [[८|8]] लाख; [[जर्मनी]] में [[३०,०००|30,000]] हैं। [[न्यूजीलैंड]] में हिन्दी चौथी सर्वाधिक बोली जाने वाली भाषा है।<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/international/story-hindi-is-the-fourth-most-spoken-language-in-new-zealand-syas-envoy-jonna-kempres-1685052.html|title=न्यूजीलैंड में हिन्दी चौथी सबसे ज्यादा बोली जाने वाली भाषा|website=https://www.livehindustan.com|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180921114758/https://www.livehindustan.com/international/story-hindi-is-the-fourth-most-spoken-language-in-new-zealand-syas-envoy-jonna-kempres-1685052.html|archive-date=21 सितंबर 2018|url-status=dead}}</ref> ==भारत में उपयोग== ===संपर्क भाषा=== भिन्न-भिन्न भाषा-भाषियों के मध्य परस्पर विचार-विनिमय का माध्यम बनने वाली भाषा को [[संपर्क भाषा]] कहा जाता है। अपने राष्ट्रीय स्वरूप में ही हिन्दी पूरे भारत की [[संपर्क भाषा]] बनी हुई है।<ref>{{Cite web |url=https://goastreets.com/goa-rise-hindi/ |title=Goa and the rise of Hindi |access-date=10 सितंबर 2021 |archive-date=10 सितंबर 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210910104212/https://goastreets.com/goa-rise-hindi/ |url-status=dead }}</ref> अपने सीमित रूप –प्रशासनिक भाषा के रूप – में हिन्दी व्यवहार में भिन्न भाषाभाषियों के बीच परस्पर संप्रेषण का माध्यम बनी हुई है। संपूर्ण भारतवर्ष में बोली और समझी जाने वाली ([[बॉलीवुड]] के कारण) देशभाषा हिन्दी है, यह राजभाषा भी है तथा सारे देश को जोड़ने वाली संपर्क भाषा भी। ===राजभाषा=== {{मुख्य|भारत की राजभाषा के रूप में हिन्दी}} [[चित्र:Hindi official in India.svg|right|thumb|200px|हिन्दी संघ की राजभाषा है। इसके अलावा पीले रंग में दिखाये गये क्षेत्रों (राज्यों) की राजभाषा भी है।]] हिन्दी [[भारत]] की [[राजभाषा]] है। [[१४|14]] सितंबर [[१९४९]] को हिन्दी को भारत की राजभाषा के रूप में स्वीकार किया गया था। भारत के स्वतन्त्र होने के बहुत पहले और स्वतन्त्रता आंदोलन के समय ही वह राष्ट्रभाषा की भूमिका का निर्वहन करने लगी थी। [[महात्मा गांधी|गाँधी जी]] कई मंचों पर बोल चुके थे कि भारत के स्वतन्त्र होने पर हिन्दी ही राष्ट्रभाषा होगी। === राष्ट्रभाषा=== भारत की स्वतन्त्रता के पहले और उसके बाद भी बहुत से लोग हिन्दी को 'राष्ट्रभाषा' कहते आये हैं (उदाहरणतः, [[राष्ट्रभाषा प्रचार समिति, वर्धा]], महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे आदि) किंतु [[भारतीय संविधान]] में '[[राष्ट्रभाषा]]' का उल्लेख नहीं हुआ है और इस दृष्टि से हिन्दी को राष्ट्रभाषा कहने का अर्थ वैधानिक दृष्टि से नहीं लगाया जाना चाहिये। हिन्दी को राष्ट्रभाषा कहने के एक हिमायती [[महात्मा गाँधी]] भी थे, जिन्होंने [[२९|29]] मार्च [[१९१८|1918]] को [[इंदौर]] में आठवें हिन्दी साहित्य सम्मेलन की अध्यक्षता की थी। उस समय उन्होंने अपने सार्वजनिक उद्बोधन में पहली बार आह्वान किया था कि हिन्दी को ही भारत की राष्ट्रभाषा का दर्जा मिलना चाहिये। उन्होने यह भी कहा था कि राष्ट्रभाषा के बिना राष्ट्र गूँगा है। <ref>{{Cite web |url=https://www.hindikunj.com/2016/10/gandhi-and-hindi.html |title=गाँधीजी और हिन्दी |access-date=21 फरवरी 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190504231928/http://www.hindikunj.com/2016/10/gandhi-and-hindi.html |archive-date=4 मई 2019 |url-status=dead }}</ref> उन्होने तो यहाँ तक कहा था कि हिन्दी भाषा का प्रश्न स्वराज्य का प्रश्न है। [[आजाद हिन्द फौज]] का राष्ट्रगान '[[शुभ सुख चैन]]' भी "हिन्दुस्तानी" में था। उनका अभियान गीत '[[कदम कदम बढ़ाए जा]]' भी इसी भाषा में था, परंतु [[सुभाष चन्द्र बोस|सुभाष चंद्र बोस]] हिन्दुस्तानी भाषा के संस्कृतकरण के पक्षधर नहीं थे, अतः शुभ सुख चैन को [[जनगणमन]] के ही धुन पर, बिना कठिन संस्कृत शब्दावली के बनाया गया था। === पूर्वोत्तर भारत में === [[पूर्वोत्तर भारत]] में अनेक जनजातियाँ निवास करती हैं जिनकी अपनी-अपनी भाषाएँ तथा बोलियाँ हैं। इनमें ''बोड़ो, कछारी, जयंतिया, कोच, त्रिपुरी, गारो, राभा, देउरी, दिमासा, रियांग, लालुंग, नागा, मिजो, त्रिपुरी, जामातिया, खासी, कार्बी, मिसिंग, निशी, आदी, आपातानी, इत्यादि'' प्रमुख हैं। पूर्वोत्तर की भाषाओं में से केवल [[असमिया]], [[बोड़ो]] और [[मणिपुरी भाषा|मणिपुरी]] को भारतीय संविधान की आठवीं अनुसूची में स्थान मिला है। सभी राज्यों में हिन्दी भाषा का प्रयोग अधिकांश प्रवासी हिन्दी भाषियों द्वारा आपस में किया जाता है।<ref>{{Cite web|url=http://gadyakosh.org/gk/%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0_%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82_%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%9A%E0%A4%AE_%E0%A4%AB%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80_%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80_/_%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BE_%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95|title=पूर्वोत्तर में परचम फहराती हिन्दी / सपना मांगलिक - Gadya Kosh - हिन्दी कहानियाँ, लेख, लघुकथाएँ, निबंध, नाटक, कहानी, गद्य, आलोचना, उपन्यास, बाल कथाएँ, प्रेरक कथाएँ, गद्य कोश|website=gadyakosh.org|language=hi|access-date=2020-12-23}}</ref> पूर्वोत्तर में हिन्दी का औपचारिक रूप से प्रवेश वर्ष [[१९३४|1934]] में हुआ, जब [[महात्मा गाँधी]] 'अखिल भारतीय हरिजन सभा' की स्थापना हेतु [[असम]] आये। उस समय गड़मूड़ ([[माजुली]]) के [[सत्र|सत्राधिकार]] ([[वैष्णव सम्प्रदाय|वैष्णव]] धर्मगुरू) एवं स्वतन्त्रता सेनानी [[पीताम्बर देव गोस्वामी|पीतांबर देव गोस्वमी]] के आग्रह पर गाँधी जी संतुष्ट होकर [[बाबा राघव दास]] को हिन्दी प्रचारक के रूप में असम भेजा। वर्ष [[१९३८|1938]] में [[असम हिन्दी प्रचार समिति]] की स्थापना [[गुवाहाटी]] में हुई। यह समिति आगे चलकर [[असम राष्ट्रभाषा प्रचार समिति]] बनी। आम लोगों में हिन्दी भाषा तथा साहित्य के प्रचार-प्रसार करने हेतु- प्रबोध, विशारद, प्रवीण, आदि परीक्षाओं का आयोजन इस समिति के द्वारा होता आ रहा है। पूर्वोत्तर भारत में हिन्दी की स्थिति दिनों-दिन सबल होती जा रही है और यह सही दिशा में आगे बढ़ रहा है। आजकल [[अरुणाचल प्रदेश]] में बड़े पैमाने पर हिन्दी बोली जाने लगी है। <ref>[https://arunachaltimes.in/index.php/2021/07/25/hindi-arunachals-new-mother-tongue-2/%20Hindi:%20Arunachal%E2%80%99s%20new%20mother%20tongue]{{Dead link|date=सितंबर 2021|bot=InternetArchiveBot}}</ref><ref>[https://www.thebetterindia.com/163207/arunachal-pradesh-hindi-news/%20The%20Intriguing%20Story%20of%20How%20Hindi%20Emerged%20as%20The%20Lingua%20Franca%20of%20Arunachal!]{{Dead link|date=अगस्त 2021|bot=InternetArchiveBot}}</ref>हिन्दी का प्रचार-प्रसार तथा उसकी लोकप्रियता एवं व्यावहारिकता टी. वी. ([[धारावाहिक]], [[विज्ञापन]]), [[सिनेमा]], [[आकाशवाणी]], [[पत्रकारिता]], [[विद्यालय]], [[महाविद्यालय]] तथा [[उच्च शिक्षा]] में हिन्दी भाषा के प्रयोग द्वारा बढ़ रही है।<ref>{{Cite web|url=https://vbsamwad.co.in/hindi-in-northeastern-india/|title=पूर्वोत्तर भारत में हिन्दी की स्थिति एवं संभावनाएँ|last=PurvottarSamwad|date=2020-12-22|website=Purvottar Samwad|language=en-US|access-date=2020-12-23|archive-date=17 अप्रैल 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417173304/https://vbsamwad.co.in/hindi-in-northeastern-india/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hindivivek.org/335|title=पूर्वोत्तर में हिन्दी|date=2015-11-05|website=हिन्दी विवेक|language=en-US|access-date=2020-12-23}}</ref> == भारत के बाहर हिन्दी== सन् [[१९९८|1998]] के पूर्व, मातृभाषियों की संख्या की दृष्टि से विश्व में सर्वाधिक बोली जाने वाली भाषाओं के जो आँकड़े मिलते थे, उनमें हिन्दी को तीसरा स्थान दिया जाता था। सन् [[१९९७|1997]] में 'सैंसस ऑफ इण्डिया' का भारतीय भाषाओं के विश्लेषण का ग्रंथ प्रकाशित होने तथा संसार की भाषाओं की रिपोर्ट तैयार करने के लिए [[यूनेस्को]] द्वारा सन् [[१९९८|1998]] में भेजी गई यूनेस्को प्रश्नावली के आधार पर उन्हें भारत सरकार के [[केन्द्रीय हिन्दी संस्थान]] के तत्कालीन निदेशक प्रोफेसर महावीर सरन जैन द्वारा भेजी गई विस्तृत रिपोर्ट के बाद अब विश्व स्तर पर यह स्वीकृत है कि मातृभाषियों की संख्या की दृष्टि से संसार की भाषाओं में [[चीनी भाषा]] के बाद हिन्दी का दूसरा स्थान है। चीनी भाषा के बोलने वालों की संख्या हिन्दी भाषा से अधिक है किंतु चीनी भाषा का प्रयोग क्षेत्र हिन्दी की अपेक्षा सीमित है। अंग्रेज़ी भाषा का प्रयोग क्षेत्र हिन्दी की अपेक्षा अधिक है किंतु मातृभाषियों की संख्या अंग्रेज़ी भाषियों से अधिक है। विश्वभाषा बनने के सभी गुण हिन्दी में विद्यमान हैं।<ref>[http://www.abhivyakti-hindi.org/parikrama/delhi/2011/09_12_11.htm हिन्दी का वैश्विक परिदृश्य] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181119171322/http://www.abhivyakti-hindi.org/parikrama/delhi/2011/09_12_11.htm |date=19 नवंबर 2018 }} (डॉ. करुणाशंकर उपाध्याय)</ref> बीसवीं सदी के अंतिम दो दशकों में हिन्दी का अंतर्राष्ट्रीय विकास बहुत <ref name="">तेज़</ref> से हुआ है।<ref>{{Cite web |url=https://gshindi.com/category/articles/hindi-in-age-of-globalisation |title=विश्व स्तर पर प्रभावशाली भाषा बनकर उभरी है हिन्दी |access-date=6 जून 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180205032623/http://gshindi.com/category/articles/hindi-in-age-of-globalisation |archive-date=5 फरवरी 2018 |url-status=dead }}</ref> हिन्दी एशिया के व्यापारिक जगत में धीरे-धीरे अपना स्वरूप बिंबित कर भविष्य की अग्रणी भाषा के रूप में स्वयं को स्थापित कर रही है।<ref>{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=eDtbDwAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Hindi Ki Vishwavyapti|first=Ganga Prasad|last=Vimal|date=1 मार्च 2018|publisher=Prabhat Prakashan|accessdate=1 मार्च 2019|via=Google Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20181009092743/https://books.google.co.in/books?id=eDtbDwAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|archive-date=9 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref> [[वेब]], [[विज्ञापन]], [[संगीत]], [[सिनेमा]] और बाजार के क्षेत्र में हिन्दी की माँग जिस तेज़ी से बढ़ी है वैसी किसी और भाषा में नहीं। विश्व के लगभग [[१५०|150]] विश्वविद्यालयों तथा सैकड़ों छोटे-बड़े केंद्रों में विश्वविद्यालय स्तर से लेकर शोध स्तर तक हिन्दी के अध्ययन-अध्यापन की व्यवस्था हुई है। विदेशों में [[२५|25]] से अधिक पत्र-पत्रिकाएँ लगभग नियमित रूप से हिन्दी में प्रकाशित हो रही हैं। यूएई के 'हम एफ-एम' सहित अनेक देश हिन्दी कार्यक्रम प्रसारित कर रहे हैं, जिनमें [[बीबीसी]], [[जर्मनी]] के [[डॉयचे वेले]], [[जापान]] के एनएचके वर्ल्ड और [[चीन]] के [[चाइना रेडियो इंटरनेशनल]] की हिन्दी सेवा विशेष रूप से उल्लेखनीय हैं। दिसंबर [[२०१६|2016]] में [[विश्व आर्थिक मंच]] ने [[१०|10]] सर्वाधिक शक्तिशाली भाषाओं की जो सूची जारी की है उसमें हिन्दी भी एक है।<ref name="auto"/> इसी प्रकार 'कोर लैंग्वेजेज' नामक साइट ने 'दस सर्वाधिक महत्वपूर्ण भाषाओं'<ref>[http://corelanguages.com/top-ten-important-languages/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220080733/http://corelanguages.com/top-ten-important-languages/ |date=20 दिसंबर 2016 }} Top Ten Most Important Languages</ref> में हिन्दी को स्थान दिया था। के-इंटरनेशनल ने वर्ष [[२०१७|2017]] के लिये सीखने योग्य सर्वाधिक उपयुक्त नौ भाषाओं<ref>{{Cite web|url=https://www.k-international.com/blog/learn-a-language/|title=The Top Languages to Learn in 2018|first=Alison|last=Kroulek|date=14 दिसंबर 2017|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331194050/https://www.k-international.com/blog/learn-a-language/|archive-date=31 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref> में हिन्दी को स्थान दिया है। हिन्दी का एक अंतर्राष्ट्रीय भाषा के रूप में स्थापित करने और [[विश्व हिन्दी सम्मेलन|विश्व हिन्दी सम्मेलनों]] के आयोजन को संस्थागत व्यवस्था प्रदान करने के उद्देश्य से [[११|11]] फरवरी [[२००८|2008]] को [[विश्व हिन्दी सचिवालय]] की स्थापना की गयी थी। [[संयुक्त राष्ट्र रेडियो]] अपना प्रसारण हिन्दी में भी करना आरंभ किया है। हिन्दी को [[संयुक्त राष्ट्र संघ]] की भाषा बनाये जाने के लिए भारत सरकार प्रयत्नशील है। अगस्त [[२०१८|2018]] से संयुक्त राष्ट्र ने साप्ताहिक हिन्दी समाचार बुलेटिन आरंभ किया है। <ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/hindi-weekly-news-bulletin-from-un-has-begun-sushma-swaraj/articleshow/65358965.cms|title=Hindi weekly news bulletin from UN has begun: Sushma Swaraj|date=11 अग॰ 2018|accessdate=1 मार्च 2019|via=The Economic Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328104607/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/hindi-weekly-news-bulletin-from-un-has-begun-sushma-swaraj/articleshow/65358965.cms|archive-date=28 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> == अंकीयकरण और संगणक क्रांति == [[संगणक]] और [[अंतरजाल]] ने पिछले वर्षों में विश्व में [[सूचना क्रांति]] ला दी है। आज कोई भी भाषा संगणक (तथा संगणक सदृश अन्य उपकरणों) से दूर रहकर लोगों से जुड़ी नहीं रह सकती। संगणक के विकास के आरंभिक काल में अंग्रेज़ी को छोड़कर विश्व की अन्य भाषाओं के संगणक पर प्रयोग की दिशा में बहुत कम ध्यान दिया गया जिसके कारण सामान्य लोगों में यह गलत धारणा फैल गयी कि संगणक अंग्रेज़ी के सिवा किसी दूसरी भाषा (लिपि) में काम ही नहीं कर सकता। किंतु [[यूनिकोड]] (''Unicode'') के पदार्पण के बाद स्थिति बहुत तेज़ी से बदल गयी।<ref>{{Cite web |url=https://www.hindionnet.com/2018/11/blog-post_91.html#more |title=राजभाषा कार्यान्वयन में तकनीकी की भूमिका |access-date=16 जुलाई 2019 |archive-date=27 सितंबर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927040027/https://www.hindionnet.com/2018/11/blog-post_91.html#more |url-status=dead }}</ref> 19 अगस्त [[२००९|2009]] में गूगल ने कहा की हर [[५|5]] वर्षों में हिन्दी की सामग्री में [[९५|94]]% बढ़ोतरी हो रही है।<ref>{{समाचार सन्दर्भ|title=हिन्दी सामग्री का उपयोग अंतरजाल पर 94% बढ़ा: गूगल|url=http://www.jagran.com/technology/tech-news-hindi-content-consumption-on-internet-growing-at-94-google-12754900.html|accessdate=19 अगस्त 2015|publisher=[[दैनिक जागरण]]|date=19 अगस्त 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150819085032/http://www.jagran.com/technology/tech-news-hindi-content-consumption-on-internet-growing-at-94-google-12754900.html|archive-date=19 अगस्त 2015|url-status=live}}</ref> इतना ही नहीं, अप्रैल २०२५ से भारत सरकार ने भारतीय भाषाओं में यू०आर०एल० (वेबसाइट पता) का प्रयोग शुरू किया है।<ref>[https://bharatexpress.com/business/central-government-sites-started-adopting-hindi-web-addresses-496911 केंद्र सरकार की साइटों ने हिन्दी वेब एड्रेस अपनाना शुरू किया]</ref> [[सूचना प्रौद्योगिकी]] ने हिंदी के प्रचार-प्रसार में क्रांति ला दी है और दुनिया भर में अरबों लोगों को जोड़ दिया है तथा हिंदी भाषा के प्रसार में सहायता की है।<ref>[https://www.sdcollegeambala.ac.in/wp-content/uploads/2021/11/hindi2021-33.pdf ROLE OF COMPUTERS AND INFORMATION TECHNOLOGY INPROPAGATION OF HINDI LANGUAGE]</ref> आज हिन्दी की अंतरजाल पर अच्छी उपस्थिति है। गूगल सहित लगभग सभी सर्च इंजन हिन्दी को प्राथमिक भारतीय भाषा के रूप में पहचानते हैं। इसके साथ ही अब अन्य भाषा के चित्र में लिखे शब्दों का भी अनुवाद हिन्दी में किया जा सकता है।<ref>{{समाचार संदर्भ|title=फोटो देखकर हिन्दी में अनुवाद कर देगा गूगल|url=http://www.jagran.com/news/national-google-will-translate-photographs-into-hindi-12670257.html|accessdate=19 अगस्त 2015|publisher=[[दैनिक जागरण]]|date=30 जुलाई 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818151350/http://www.jagran.com/news/national-google-will-translate-photographs-into-hindi-12670257.html|archive-date=18 अगस्त 2016|url-status=live}}</ref> फरवरी [[२०१८|2018]] में एक सर्वेक्षण के हवाले से खबर आयी कि अंतरजाल की दुनिया में हिन्दी ने भारतीय उपभोक्ताओं के बीच अंग्रेज़ी को पछाड़ दिया है। ''यूथ4वर्क'' की इस सर्वेक्षण रिपोर्ट ने इस आशा को सही साबित किया है कि जैसे-जैसे अंतरजाल का प्रसार छोटे शहरों की ओर बढ़ेगा, हिन्दी और भारतीय भाषाओं की दुनिया का विस्तार होता जाएगा। <ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/columns/opinion/hindi-beat-english-in-internet|title=नेट में अंग्रेज़ी को पछाड़ती हिन्दी- Amarujala|website=Amar Ujala|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302090523/https://www.amarujala.com/columns/opinion/hindi-beat-english-in-internet|archive-date=2 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> इस समय हिन्दी में सजाल (''वेबसाइट''), चिट्ठे (''ब्लॉग''), विपत्र (''ईमेल''), गपशप (''चैट''), खोज (''वेब-सर्च''), सरल मोबाइल संदेश (''एसएमएस'') तथा अन्य [[Web Hindi Resources|हिन्दी सामग्री]] उपलब्ध हैं। इस समय अंतरजाल पर हिन्दी में संगणन (कंप्यूटिंग) के संसाधनों की भी भरमार है और नित नये कंप्यूटिंग उपकरण आते जा रहे हैं।<ref>{{Cite web |url=https://www.microsoft.com/en-in/bhashaindia/downloads.aspx|url=https://www.jagran.com/news/national-hindi-spreading-speedy-all-over-the-world-due-to-technology-revolution-hindi-market-also-booms-jagran-special-19576338.html |title=तकनीक क्रांति से दुनिया में बढ़ी हिन्दी की धमक, बाजार ने भी माना लोहा |access-date=18 सितंबर 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918001129/https://www.jagran.com/news/national-hindi-spreading-speedy-all-over-the-world-due-to-technology-revolution-hindi-market-also-booms-jagran-special-19576338.html |archive-date=18 सितंबर 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/lucknow/story-hindi-day-2019-hindi-is-becoming-the-language-of-employment-with-technology-2745515.html |title=तकनीक से रोजगार की भाषा बन रही हिन्दी |access-date=18 सितंबर 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918020053/https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/lucknow/story-hindi-day-2019-hindi-is-becoming-the-language-of-employment-with-technology-2745515.html |archive-date=18 सितंबर 2019 |url-status=dead }}</ref> लोगों में इनके बारे में जानकारी देकर जागरूकता पैदा करने की जरूरत है ताकि अधिकाधिक लोग संगणक पर हिन्दी का प्रयोग करते हुए अपना, हिन्दी का और पूरे हिन्दी समाज का विकास करें। [[शब्दनगरी]] जैसी नई सेवाओं का प्रयोग करके लोग अच्छे हिन्दी साहित्य का लाभ अब अंतरजाल पर भी उठा सकते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/gorakhpur-city-14693757.html|title=अंतरजाल पर चमक रही हमारी ¨हदी|website=Dainik Jagran|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302090559/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/gorakhpur-city-14693757.html|archive-date=2 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/india-news/role-of-web-media-in-development-hindi|title=वेब मीडिया ने बढ़ाया हिन्दी का दायरा - Amarujala|website=Amar Ujala|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302024602/https://www.amarujala.com/india-news/role-of-web-media-in-development-hindi|archive-date=2 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> चैटजीपीटी और जेमिनी सहित प्रमुख [[कृत्रिम बुद्धिमत्ता|कृत्रिम बुद्धिमान समग्री सर्जकों]] से हिन्दी में प्रश्न पूछा जा सकता हैं और वे हिन्दी में उत्तर भी देते हैं। == जनसंचार == {{मुख्य|हिन्दी के संचार माध्यम|हिन्दी सिनेमा}} मुंबई में स्थित "[[बॉलीवुड]]" [[हिन्दी चलचित्र]] उद्योग पर भारत के करोड़ों लोगों की धड़कनें टिकी रहती हैं। हर चलचित्र में कई गाने होते हैं। हिन्दी और [[उर्दू]] ([[खड़ीबोली]]) के साथ साथ [[अवधी]], [[बंबईया हिन्दी]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी]] जैसी बोलियाँ भी संवाद और गानों में प्रयुक्त होती हैं। प्यार, देशभक्ति, परिवार, अपराध, भय, इत्यादि मुख्य विषय होते हैं। अब मोबाइल कंपनियाँ ऐसे हैंडसेट बना रही हैं जो हिन्दी और भारतीय भाषाओं को सपोर्ट करते हैं। बहुराष्ट्रीय कंपनियाँ हिन्दी जानने वाले कर्मचारियों को वरीयता दे रही हैं। हॉलीवुड की चलचित्रें हिन्दी में डब हो रही हैं और हिन्दी चलचित्रें देश के बाहर देश से अधिक कमाई कर रही हैं। हिन्दी, विज्ञापन उद्योग की पसंदीदा भाषा बनती जा रही है। गूगल, ट्रांसलेशन, ट्रांस्लिटरेशन, फोनेटिक टूल्स, गूगल असिस्टेंट आदि के क्षेत्र में नई नई रिसर्च कर अपनी सेवाओं को बेहतर कर रहा है। हिन्दी और भारतीय भाषाओं की पुस्तकों का अंकीयीकरण जारी है। [[कृत्रिम बुद्धि]] के आज के युग में अधिकांश विशाल-भाषा-मॉडल (LLM) जैसे गूगल जेमिनी, चैटजीपीटी, डीपसीक आदि हिन्दी लिखते बोलते और समझते हैं। [[फेसबुक]] और [[वाट्सऐप|व्हाट्सएप]] हिन्दी और भारतीय भाषाओं के साथ तालमेल बिठा रहे हैं। सोशल मीडिया ने हिन्दी में लेखन और पत्रकारिता के नए युग का सूत्रपात किया है और कई जनांदोलनों को जन्म देने और चुनाव जिताने-हराने में उल्लेखनीय और हैरान करने वाली भूमिका निभाई है। सितंबर [[२०१८|2018]] में प्रकाशित हुई एक अमेरिकी रिपोर्ट के अनुसार हिन्दी में ट्वीट करना अत्यन्त लोकप्रिय हो रहा है। रिपोर्ट में कहा गया है कि पिछले वर्ष सबसे अधिक पुनः ट्वीट किए गये [[१५|15]] संदेशों में से [[११|11]] हिन्दी के थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/gadgets/story-hindi-tweets-are-becoming-famous-in-india-2182671.html|title=भारत में हिन्दी के ट्वीट करना हो रहा है लोकप्रिय, रिसर्च में आया सामने|website=https://www.livehindustan.com|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328142306/https://www.livehindustan.com/gadgets/story-hindi-tweets-are-becoming-famous-in-india-2182671.html|archive-date=28 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref> हिन्दी और अन्य भारतीय भाषाओं का बाजार इतना बड़ा है कि अनेक कंपनियाँ अपने उत्पाद और वेबसाइटें हिन्दी और स्थानीय भाषाओं में ला रहीं हैं।<ref>[https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/how-online-vernacular-market-is-becoming-the-big-battle-ground-for-tech-cos/articleshow/63248994.cms How online vernacular market is becoming the next big battle ground for tech cos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181009131956/https://economictimes.indiatimes.com/tech/internet/how-online-vernacular-market-is-becoming-the-big-battle-ground-for-tech-cos/articleshow/63248994.cms |date=9 अक्तूबर 2018 }} (मार्च २०१८)</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.indiatoday.in/education-today/jobs-and-careers/story/top-5-career-options-for-hindi-speaking-professionals-1613420-2019-10-28 |title='''Hindi as the new in-demand skill''' : 5 career opportunities that you can look at |access-date=21 फरवरी 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031115200/https://www.indiatoday.in/education-today/jobs-and-careers/story/top-5-career-options-for-hindi-speaking-professionals-1613420-2019-10-28 |archive-date=31 अक्तूबर 2019 |url-status=live }}</ref> आजकल भारत के सभी प्रकार के विज्ञापनों की प्रमुख भाषा हिन्दी ही है। == इन्हें भी देखें == {{प्रवेशद्वार}} * [[हिन्दी साहित्य का इतिहास|हिन्दी साहित्य का इतिहास]] * [[हिन्दी व्याकरण|हिन्दी व्याकरण]] * [[भारत की भाषाएँ]] * [[हिन्दको भाषा|हिन्दको भाषा]] * [[फिजी हिन्दी]] * [[हिन्दी की विभिन्न बोलियाँ और उनका साहित्य|हिन्दी की विभिन्न बोलियाँ और उनका साहित्य]] * [[हिन्दी भाषियों की संख्या के आधार पर भारत के राज्यों की सूची|हिन्दी भाषियों की संख्या के आधार पर भारत के राज्यों की सूची]] * [[हिन्दी से सम्बन्धित प्रथम|हिन्दी से संबंधित प्रथम]] * [[भारत की राजभाषा के रूप में हिन्दी|भारत की राजभाषा के रूप में हिन्दी]] * [[विकिपीडिया:इण्टरनेट पर हिन्दी के साधन|अंतरजाल पर हिन्दी सामग्री]] - क्या कहाँ है? == बाहरी कड़ियाँ == {{sister project links}} * [https://web.archive.org/web/20191002080033/https://hindi.webdunia.com/hindi-diwas-special/hindi-quotations-for-hindi-language-116091400033_1.html हिन्दी पर महापुरुषों के विचार] * [https://web.archive.org/web/20080516071225/http://wikitravel.org/en/Hindi_phrasebook '''हिन्दी फ्रेजबुक'''] {{अंग्रेज़ी चिह्न}} * [https://web.archive.org/web/20180727085140/https://www.amarujala.com/india-news/hindi-is-most-popular-language-in-india-bangali-is-second-according-to-censuses-2011 दक्षिण भारत में तेज़ी से बढ़ रहे हिन्दी बोलने वाले, देश के 44 फीसदी लोगों की बनी भाषा] (२०११ जनसंख्या के आंकड़ों के अनुसार) * [http://rguir.inflibnet.ac.in/bitstream/123456789/16480/1/9788132355045.PDF हिन्दी भाषा एवं लिपि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240714194916/http://rguir.inflibnet.ac.in/bitstream/123456789/16480/1/9788132355045.PDF |date=14 जुलाई 2024 }} (रघुवर सिंह) * [[wikt:मुख्य पृष्ठ|हिन्दी विक्षनरी]] * [https://web.archive.org/web/20080820161730/http://hi.wikiquote.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 हिन्दी विकिकोट] * [https://web.archive.org/web/20160121160805/https://hi.wikibooks.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 हिन्दी विकिपुस्तक] * [https://hi.wikisource.org/wiki/विकिस्रोत:मुखपृष्ठ हिन्दी विकिस्रोत] - हिन्दी के कापीराइट-मुक्त पुस्तकों का संग्रह == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} {{हिन्दी विषय}} {{हिन्दी व्याकरण}} {{हिन्द-आर्य भाषाएँ}} {{भारत की भाषाएँ |state=autocollapse}} {{pp-semi-template|small=yes}} [[श्रेणी:हिन्दी|हिन्दी]] [[श्रेणी:हिन्द-आर्य भाषाएँ]] [[श्रेणी:विश्व की प्रमुख भाषाएं]] [[श्रेणी:भारत की भाषाएँ]] ms3kpa0lms6wn4nwobj3hiwdfbdgq5d योग 0 1289 6534588 6533488 2026-03-30T09:50:48Z Ravinder Jugran 849799 /* व्युत्पत्ति, परिभाषा एवं प्रकार */ छोटा सा सुधार किया। 6534588 wikitext text/x-wiki {{multiple image | footer = १२वीं-१३वीं शताब्दी के एक भारतीय चित्र में [[योगी]] तथा [[योगिनी]] | image1 = A yogi seated in a garden.jpg | width1 = 140 | alt1 = A male yogi | image2 = Female Ascetics (Yoginis) LACMA M.2011.156.4 (1 of 2).jpg | width2=160 | alt2 = Two female yoginis }} [[चित्र:Sivakempfort.jpg|thumb|right|200px|[[पद्मासन]] मुद्रा में यौगिक ध्यानस्थ [[शिव]]-मूर्ति]] '''योग''' ({{langx|sa|योगः}}) प्राचीन भारतीय ऋषिमुनियों और तत्त्ववेत्ताओं द्वारा प्रतिपादित एक विशिष्ट आध्यात्मिक प्रक्रिया है। [[पतंजलि]] ने 'चित्त की वृत्तियों के निरोध' को योग कहा है। [[वेद व्यास|व्यास]] ने [[समाधि]] को ही योग माना है। [[योगवासिष्ठ]] के अनुसार योग वह युक्ति है जिसके द्वारा संसार सागर से पार जाया जा सकता है। योग के कई सारे अंग और प्रकार होते हैं, जिनके जरिए हमें ध्यान, समाधि और मोक्ष तक पहुंचना होता हैै। 'योग' शब्द तथा इसकी प्रक्रिया और धारणा [[हिन्दू धर्म]], [[जैन धर्म]] और [[बौद्ध धर्म]] में [[ध्यान]] प्रक्रिया से सम्बन्धित है। योग शब्द भारत से बौद्ध पन्थ के साथ [[चीन]], [[जापान]], [[तिब्बत]], दक्षिण पूर्व एशिया और [[श्री लंका|श्रीलंका]] में भी फैल गया है और इस समय सारे सभ्य जगत्‌ में लोग इससे परिचित हैं। सिद्धि के बाद पहली बार [[११]] दिसम्बर [[२०१४]] को [[संयुक्त राष्ट्रसंघ|संयुक्त राष्ट्र महासभा ]] ने प्रत्येक वर्ष [[२१]] जून को [[विश्व योग दिवस]] के रूप में मान्यता दी है। हिन्दू धर्म, जैन धर्म और बौद्ध धर्म में योग के अनेक सम्प्रदाय हैं, योग के विभिन्न लक्ष्य हैं तथा योग के अलग-अलग व्यवहार हैं।<ref>Denise Lardner Carmody, John Carmody (1996), Serene Compassion. Oxford University Press US. p. 68.</ref><ref> Stuart Ray Sarbacker, Samādhi: The Numinous and Cessative in Indo-Tibetan Yoga. SUNY Press, 2005, pp. 1–2.</ref><ref> तत्त्वार्थसूत्र [6.1], देखें मनु दोषी (2007) Translation of Tattvarthasutra, Ahmedabad: Shrut Ratnakar p. 102</ref> परम्परागत योग तथा इसका आधुनिक रूप विश्व भर में प्रसिद्ध हैं। सबसे पहले 'योग' शब्द का उल्लेख [[ऋग्वेद]] में मिलता है। इसके बाद अनेक उपनिषदों में इसका उल्लेख आया है। [[कठोपनिषद]] में सबसे पहले योग शब्द उसी अर्थ में प्रयुक्त हुआ है जिस अर्थ में इसे आधुनिक समय में समझा जाता है। माना जाता है कि कठोपनिषद की रचना ईसापूर्व पच्चीसवी और तीसवी शताब्दी ईसापूर्व के बीच के कालखण्ड में हुई थी। [[पतञ्जलि]] का [[योगसूत्र]] योग का सबसे पूर्ण ग्रन्थ है। इसका रचनाकाल ईसा की प्रथम शताब्दी या उसके आसपास माना जाता है। [[हठ योग]] के ग्रन्थ ९वीं से लेकर ११वीं शताब्दी में रचे जाने लगे थे। इनका विकास [[तन्त्र]] से हुआ। पश्चिमी जगत में "योग" को हठयोग के आधुनिक रूप में लिया जाता है जिसमें शारीरिक फिटनेस, तनाव-शैथिल्य तथा विश्रान्ति (relaxation) की तकनीकों की प्रधानता है। ये तकनीकें मुख्यतः [[आसन|आसनों]] पर आधारित हैं जबकि परम्परागत योग का केन्द्र बिन्दु [[ध्यान]] है और वह सांसारिक लगावों से छुटकारा दिलाने का प्रयास करता है। पश्चिमी जगत में आधुनिक योग का प्रचार-प्रसार भारत से उन देशों में गये गुरुओं ने किया जो प्रायः [[स्वामी विवेकानन्द]] की पश्चिमी जगत में प्रसिद्धि के बाद वहाँ गये थे। == व्युत्पत्ति, परिभाषा एवं प्रकार == '''योग''' शब्द युज् [[धातु (संस्कृत के क्रिया शब्द)|धातु]] में ‘घञ्’ [[प्रत्यय]] लगाने से निष्पन्न होता है। [[धातुपाठ]] में युज्‌ शब्द के तीन अर्थ उपलब्ध होते हैं - समाधि, संयोग, संयमन । लेकिन योगशात्र का प्रतिपादक शब्द निःसन्देह दिवादिगणीय "युज्" धातु से बना है जिसका व्युत्पत्ति लभ्य अर्थ है 'समाधि' । व्यास जी ने स्पष्ट शब्दों में कहा है - "योगः समाधिः"। वैसे ‘योग’ शब्द ‘युजिर योगे’ तथा ‘युज संयमने’ धातु से भी निष्पन्न होता है किन्तु तब इस स्थिति में योग शब्द का अर्थ क्रमशः योगफल, जोड़ तथा नियमन होगा। आगे योग में हम देखेंगे कि आत्मा और परमात्मा के विषय में भी योग कहा गया है। पाणिनीय [[गणपाठ]] में तीन 'युज्' धातुओं का पाठ मिलता हैं - :१) युज् समाधौ – दिवादिगणीय :२) युजिर् योगे – रुधादिगणीय :३) युज् संयमने - चुरादिगणीय '''युज् समाधौ''' – दिवादिगणीय युज् धातु का अर्थ है, समाधि । समाधि का प्रकृति प्रत्यय अर्थ है, सम्यक् स्थापन। दूसरे अर्थ मे समाधि की सिद्धि के लिए जुड़ना । '''युजिर् योगे''' – रुधादिगणीय युज् धातु का अर्थ है, जुड़ना, जोड़ना, मेल करना, संयोग करना अर्थात् इस दु:ख रूप संसार से वियोग तथा ईश्वर से संयोग का नाम योग है । भगवद्गीता में भी वर्णन मिलता है - ''तं विद्यात् दुखंसंयोगवियोगं योग संज्ञितम् ।'' (6/23) ''' युज् संयमने''' – चुरादिगणीय युज् धातु का अर्थ है, संयमन अर्थात् मन का संयम अथवा मन का नियमन । मन को संयमित करना ही योग है। इस प्रकार योग का अर्थ हुआ - "योग साधनाओं को अपनाते हुए मन को नियन्त्रित कर, संयमित कर, आत्मा का परमात्मा से मिलन" । [[परिभाषा]] ऐसी होनी चाहिए जो अव्याप्ति और अतिव्याप्ति दोषों से मुक्त हो, योग शब्द के वाच्यार्थ का ऐसा लक्षण बतला सके जो प्रत्येक प्रसंग के लिये उपयुक्त हो और योग के सिवाय किसी अन्य वस्तु के लिये उपयुक्त न हो। [[भगवद्गीता]] प्रतिष्ठित ग्रन्थ माना जाता है। उसमें योग शब्द का कई बार प्रयोग हुआ है, कभी अकेले और कभी सविशेषण, जैसे बुद्धियोग, सन्यासयोग, कर्मयोग, भक्तियोग। वास्तव में देखा जाए तो भगवद्गीता सम्पूर्ण योगशात्र है, क्योंकि उसके अन्तर्गत संसार, मन, बुद्धि, इन्द्रिय , आत्मा और परमात्मा का क्रम से वर्णन करते हुए अन्तिम सत्य को विभिन्न मार्गों और साधन पद्धति से बताने का उपक्रम किया गया है, इसी लिए गीता के समस्त अट्ठारह अध्यायों के नाम योग शब्द पर ही पूर्ण होते हैं, जैसे- प्रथम विवाद योग, द्वितीय सांख्ययोग , तृतीय कर्मयोग, इसी प्रकार अन्य भी विभूतियोग, भक्तियोग, पुरुषोत्तमयोग, मोक्षसंन्यासयोग आदि सभी अध्याय, दुसरी बात यह भी कि गीता के रचनाकार महर्षि वेदव्यास जी ने स्वयं इस बात को इसी ग्रन्थ के प्रत्येक अभ्यास की समाप्ति पर - ' योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुसंवादे......' कहकर इसे योगशास्त्र का महत्वपूर्ण ग्रन्थ माना है।<ref>श्रीमद्भगवद्गीता</ref> वेदोत्तर काल में [[भक्तियोग]] और [[हठयोग]] नाम भी प्रचलित हो गए हैं। पतंजलि योगदर्शन में 'क्रियायोग' शब्द देखने में आता है। [[पाशुपत योग]] और माहेश्वर योग जैसे शब्दों के भी प्रसंग मिलते है। इन सब स्थलों में योग शब्द के जो अर्थ हैं वह एक दूसरे से भिन्न हैं । [[गीता]] में [[श्रीकृष्ण]] ने एक स्थल पर कहा है ''''योगः कर्मसु कौशलम्'''‌' ( कर्मों में कुशलता ही योग है।) यह वाक्य योग की परिभाषा नहीं है। यदि हम गीता के दुसरे अध्याय के पचासवें उपर्युक्त श्लोक को इस अर्थ में लेंगें कि - " कर्मों में कुशलता ही योग है " - तो हम ऐसा करके अर्थ का अनर्थ कर देंगे, क्योंकि - जैसे चोर भी चोरी करने में कुशल होता है- पर हम उसे योग या योगी नहीं कह सकते है, हत्या, लूट , धोखा , भष्टाचार आदि निन्दनीय कर्म करने में भी अनेक मनुष्य बड़े कुशल होते है और तो और अनेक पकड़े भी नहीं जाते है और न्यायालय की सजा से भी बच निकलते है-- अपने कार्य में इतने निपुण होने के बाद भी , हम उन्हें योग या योगी नहीं कह सकते हैं, अत: यहाँ इस श्लोक का अर्थ यह है कि - ' कर्म में योग ही कुशलता है यानि योग्य कर्म करना ही कर्म की कुशलता है अर्थात- मनुष्य के कल्याण करने की शक्ति योग यानि समत्व- समता भाव में है, मात्र कर्म करने में नहीं, समता के भाव में स्थित होकर कुशल कर्म करने में हैं।<ref>साधक संजीवनी</ref> कुछ विद्वानों का यह मत है कि जीवात्मा और परमात्मा के मिल जाने को योग कहते हैं। इस बात को स्वीकार करने में यह बड़ी आपत्ति खड़ी होती है कि [[बौद्ध धर्म|बौद्धमतावलम्बी]] भी, जो परमात्मा की सत्ता को स्वीकार नहीं करते, योग शब्द का व्यवहार करते और योग का समर्थन करते हैं। यही बात [[सांख्य|सांख्यवादियों]] के लिए भी कही जा सकती है जो ईश्वर की सत्ता को असिद्ध मानते हैं। [[पतञ्जलि]] ने [[योगसूत्र]] में, जो परिभाषा दी है 'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः', चित्त की वृत्तियों के निरोध का नाम योग है। इस वाक्य के दो अर्थ हो सकते हैं: चित्तवृत्तियों के निरोध की अवस्था का नाम योग है या इस अवस्था को लाने के उपाय को योग कहते हैं। योग दर्शन के विद्वानों और टीकाकारों के अनुसार महर्षि पतंजलि ने योग दर्शन के प्रथम तीन सूत्र - " अथ योगानुशासनम् ।। 1।।, योगश्चित्तवृत्तिनिरोध: ।।2।।, तदा द्रष्टु: स्वरूपेऽवस्थानम् ।।3।। - में ही योग के सम्पूर्ण स्वरूप और लक्ष्य को परिभाषित कर दिया है, अर्थात- योग विषय की शिक्षा देने वाले ग्रंथ का आरम्भ ; योग का स्वरूप, चित्त में उत्पन्न होने वाली वृत्तियों को रुक जाना यानि शमन हो जाना ; ऐसा होने से दृष्टा यानि साधक अपने स्वरूप में यानि पुरुष शुद्धचेतन रूप में स्थित हो जाता है, जो कि योग का फल है।<ref>पातञ्जलयोगप्रदीप, समाधिपाद, सूत्र- 1,2,3, पृष्ठ- 139,146,153</ref> परन्तु इस परिभाषा पर कई विद्वानों को आपत्ति है। उनका कहना है कि चित्तवृत्तियों के प्रवाह का ही नाम चित्त है। पूर्ण निरोध का अर्थ होगा चित्त के अस्तित्व का पूर्ण लोप, चित्ताश्रय समस्त स्मृतियों और संस्कारों का निःशेष हो जाना। यदि ऐसा हो जाए तो फिर समाधि से उठना संभव नहीं होगा। क्योंकि उस अवस्था के सहारे के लिये कोई भी संस्कार बचा नहीं होगा, प्रारब्ध दग्ध हो गया होगा। निरोध यदि संभव हो तो [[श्रीकृष्ण]] के इस वाक्य का क्या अर्थ होगा? ''योगस्थः कुरु कर्माणि'', योग में स्थित होकर कर्म करो। विरुद्धावस्था में कर्म हो नहीं सकता और उस अवस्था में कोई संस्कार नहीं पड़ सकते, स्मृतियाँ नहीं बन सकतीं, जो समाधि से उठने के बाद कर्म करने में सहायक हों। संक्षेप में आशय यह है कि योग के शास्त्रीय स्वरूप, उसके दार्शनिक आधार को सम्यक्‌ रूप से समझना बहुत सरल नहीं है। संसार को मिथ्या माननेवाला [[अद्वैत वेदान्त|अद्वैतवादी]] भी निदिध्याह्न के नाम से उसका समर्थन करता है। अनीश्वरवादी सांख्य विद्वान भी उसका अनुमोदन करता है। [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] ही नहीं, [[इस्लाम|मुस्लिम]] [[सूफ़ी]] और [[ईसाई]] मिस्टिक भी किसी न किसी प्रकार अपने संप्रदाय की मान्यताओं और दार्शनिक सिद्धांतों के साथ उसका सामंजस्य स्थापित कर लेते हैं। इन विभिन्न दार्शनिक विचारधाराओं में किस प्रकार ऐसा समन्वय हो सकता है कि ऐसा धरातल मिल सके जिस पर योग की भित्ति खड़ी की जा सके, यह बड़ा रोचक प्रश्न है परंतु इसके विवेचन के लिये बहुत समय चाहिए। यहाँ उस प्रक्रिया पर थोड़ा सा विचार कर लेना आवश्यक है जिसकी रूपरेखा हमको पतंजलि के सूत्रों में मिलती है। थोड़े बहुत शब्दभेद से यह प्रक्रिया उन सभी समुदायों को मान्य है जो योग के अभ्यास का समर्थन करते हैं। ===परिभाषा=== *(१) [[योगसूत्र|पातञ्जल योग दर्शन]] के अनुसार - '''योगश्चित्तवृतिनिरोधः''' (1/2) अर्थात् चित्त की वृत्तियों का निरोध ही योग है। *(२) [[सांख्य दर्शन]] के अनुसार - '''पुरुषप्रकृत्योर्वियोगेपि योगइत्यमिधीयते।''' अर्थात् पुरुष एवं प्रकृति के पार्थक्य को स्थापित कर पुरुष का स्व स्वरूप में अवस्थित होना ही योग है। *(३) [[विष्णुपुराण]] के अनुसार - '''योगः संयोग इत्युक्तः जीवात्म परमात्मने''' अर्थात् जीवात्मा तथा परमात्मा का पूर्णतया मिलन ही योग है। *(४) [[भगवद्गीता]] के अनुसार - '''सिद्धासिद्धयो समोभूत्वा समत्वं योग उच्चते''' (2/48) अर्थात् दुःख-सुख, लाभ-अलाभ, शत्रु-मित्र, शीत और उष्ण आदि द्वन्दों में सर्वत्र समभाव रखना योग है। *(५) [[भगवद्गीता]] के अनुसार - '''तस्माद्दयोगाययुज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्''' अर्थात् कर्त्तव्य कर्म बन्धक न हो, इसलिए निष्काम भावना से अनुप्रेरित होकर कर्त्तव्य करने का कौशल योग है। *(६) [[आचार्य हरिभद्र]] के अनुसार - '''मोक्खेण जोयणाओ सव्वो वि धम्म ववहारो जोगो''' अर्थात् [[मोक्ष]] से जोड़ने वाले सभी व्यवहार योग हैं। *(७) [[बौद्ध धर्म]] के अनुसार - '''कुशल चितैकग्गता योगः''' अर्थात् कुशल चित्त की एकाग्रता योग है, -- इसमें कुशल चित्तका भाव यह है कि-- शुभ कर्म, अच्छे कर्म, पूण्य कर्म- पाप ,लोभ ,घृणा, द्वेष, क्रोध, काम ( कामना), मार ( प्रलोभन) आदि राग - द्वेष से रहित कर्म करना अर्थात कुशल कर्म करने से - चित्तकी स्फटिकमणी की भाँति शुद्ध, शान्त, निर्मल अवस्था का हो जाना ही कुशल चित्त है। ===योग के प्रकार=== योग की उच्चावस्था [[समाधि]], [[मोक्ष]], [[कैवल्य]] आदि तक पहुँचने के लिए अनेकों साधकों ने जो साधन अपनाये उन्हीं साधनों का वर्णन योग ग्रन्थों में समय समय पर मिलता रहा। उसी को 'योग के प्रकार' से जाना जाने लगा। योग की प्रामाणिक पुस्तकों में [[शिवसंहिता]] तथा [[गोरक्षशतक]] में योग के चार प्रकारों का वर्णन मिलता है - : ''मंत्रयोगों हष्ष्चैव लययोगस्तृतीयकः। '' : ''चतुर्थो राजयोगः'' (शिवसंहिता , 5/11) : ''मंत्रो लयो हठो राजयोगन्तर्भूमिका क्रमात् '' : ''एक एव चतुर्धाऽयं महायोगोभियते॥'' (गोरक्षशतकम् ) उपर्युक्त दोनों श्लोकों से योग के प्रकार हुए : मंत्रयोग, हठयोग लययोग व राजयोग। ====मंत्रयोग==== '''{{मुख्य|मन्त्र योग}}''' '[[मंत्र]]' का समान्य अर्थ है- 'मननात् त्रायते इति मन्त्रः'। मन को त्राय (पार कराने वाला) मंत्र ही है। मन्त्र योग का सम्बन्ध मन से है, मन को इस प्रकार परिभाषित किया है- मनन इति मनः। जो मनन, चिन्तन करता है वही मन है। मन की चंचलता का निरोध मंत्र के द्वारा करना मंत्र योग है। मंत्र योग के बारे में योगतत्वोपनिषद में वर्णन इस प्रकार है- : ''योग सेवन्ते साधकाधमाः।'' ( अल्पबुद्धि साधक मंत्रयोग से सेवा करता है अर्थात मंत्रयोग उन साधकों के लिए है जो अल्पबुद्धि है।) मंत्र के जप उच्चारण से एक विशेष प्रकार की ध्वनि तरंगें पैदा होती है जो कि जप करते समय शरीर और मन दोनों पर प्रभाव डालता है। मंत्र में साधक जप का प्रयोग करता है, मंत्र जप में तीन घटकों का काफी महत्व है, वें तीन घटक हैं- उच्चारण, लय व ताल। तीनों का सही अनुपात मंत्र शक्ति को बढ़ा देता है। मंत्रजप मुख्यरूप से चार प्रकार से किया जाता है। : (1) वाचिक (2) मानसिक (3) उपांशु (4) अजप्पा । * [[वाचिक जप]] - जिसे [[वैखरी]] जप भी कहते है, यह जप [[साधना]] की प्रारंभिक अवस्था है, जिसमें साधक अपने मुँख से उच्च स्वर से उच्चारण करता हुआ- मन्त्र का जप करता है, ऐसा करने से साधक बाहरी विक्षेपण , ध्वनियों से विचलित नहीं होता है। * [[उपांशु जप]] - यह जप की वैखरी जप से श्रेष्ठ अवस्था है । इसमे साधक बिना उच्चारण किए हुए मंत्र का जप - केवल फुसफुसाहट यानि केवल होठों को हिलाते हुए जप करता है ,जिससे कोई ध्वनी नहीं निकलती है परन्तु साधक को ही जप ध्वनी अनुभव होती है। * [[मानसिक जप]] - यह जप की और अधिक श्रेष्ठ अवस्था है। इसमें साधक बिना ध्वनी किए ,बिना होठ हिलाए , केवल मन ही मन से मन्त्र जपता रहता है, यह जप की शक्तिशाली विधि है। * [[अजप्पा जप]] - यह जप की सबसे श्रेष्ठ अवस्था है, इसमें साधक अपने आते - जाते श्वास को मंत्र के साथ संयुक्त कर लेता है और यह जप 24 घण्टे निरन्तर चलता रहता है, जो कि जप योग साधना को सफल करता है।<ref>जपयोग, दिव्य जीवन संघ</ref> ====हठयोग==== '''{{मुख्य|हठयोग}}''' हठ का शाब्दिक अर्थ हठपूर्वक किसी कार्य को करने से लिया जाता है। हठ प्रदीपिका पुस्तक में नहीं बल्कि श्री गोरखनाथ रचित पुस्तक "सिद्ध सिद्धांत पद्धति " में वर्णित- हठ का अर्थ इस प्रकार दिया है-<ref> सिद्ध सिद्धांत पद्धति </ ref> यह श्लोक श्री गोरखनाथ विरचित " सिद्ध सिद्धांत पद्धति " के प्रथम उपदेश में वर्णित है, जिसमें हठ शब्द को योग की दृष्टि से परिभाषित किया गया है।< ref>सिद्ध सिद्धांत पद्धति, प्रथम उपदेश के अ न्तर्गत</ ref> लेकिन भ्रमवश इसे हठयोग प्रदीपिका में लिखित बताया जाता है ,जो कि निराधार है। यह हठ योग की परिभाषा है परन्तु हठयोग प्रदीपिका पुस्तक में इस श्लोक का वर्णन कहीं नहीं आता है, हाँ ! परिभाषित करने के लिए विद्वान ऐसा कह देते हैं। <ref>हठयोग प्रदीपिका </ref> : ''हकारेणोच्यते सूर्यष्ठकार चन्द्र उच्यते। '' : ''सूर्या चन्द्रमसो र्योगाद्धठयोगोऽभिधीयते॥'' <ref>प्रथम उपदेश,सिद्ध सिद्धांत पद्धति</ref> '''ह''' का अर्थ [[सूर्य]] तथा '''ठ''' का अर्थ [[चन्द्रमा|चन्द्र]] बताया गया है। सूर्य और चन्द्र की समान अवस्था हठयोग है। शरीर में बहत्तर हजार नाड़ियाँ है, जोकि मानव शरीर के लिए बहुत ही महत्वपूर्ण कार्य का संचालन करती है। ये नाड़ियाँ ऊर्जा के मार्ग है, जो कि शरीर के भिन्न- भिन्न अंगों में ऊर्जाशक्ति का प्रवाह प्रवाहित करके उसे क्रियाशील और प्राणमय बनाए रखती हैं, इनके स्वस्थ रहने से हठयोगी प्राणायाम आदि यौगिक क्रियाओं का अभ्यास करता हुआ,अपनी प्राण शक्ति का ऊर्ध्व गमन करते हुए, योग के लक्ष्य आनन्द की प्राप्ति करता है। उनमें तीन प्रमुख नाड़ियों का वर्णन है, वे इस प्रकार हैं। सूर्यनाड़ी अर्थात पिंगला जो दाहिने स्वर का प्रतीक है। चन्द्रनाड़ी अर्थात इड़ा जो बायें स्वर का प्रतीक है। इन दोनों के बीच तीसरी नाड़ी सुषुम्ना है। इस प्रकार हठयोग वह क्रिया है जिसमें पिंगला और इड़ा नाड़ी के सहारे प्राण को सुषुम्ना नाड़ी में प्रवेश कराकर ब्रह्मरन्ध्र में समाधिस्थ किया जाता है। [[हठयोग प्रदीपिका|हठ प्रदीपिका]] में चार अध्याय हैं, जिन्हें उपदेश कहा गया है, जिसमें हठयोग के चार अंगों का वर्णन है- * प्रथम उपदेश - आसन, * द्वितीय उपदेश - प्राणायाम, * तृतीय उपदेश- कुण्डली बोध, मुद्रा और बन्ध तथा * चतुर्थ उपदेश में - नादानुसंधान।<ref>हठयोग प्रदीपिका</ref> [[घेरण्डसंहिता]] में सात अंग- ''षटकर्म, आसन, मुद्राबन्ध, प्राणायाम, ध्यान, समाधि'' जबकि योगतत्वोपनिषद और पतंजलि कृत योग दर्शन में भी आठ अंगों का वर्णन है- ''यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधि''< ref> पातञ्जलयोगप्रदीप, दुसरा पाद</ref> ====लययोग==== '''{{मुख्य|कुंडलिनी योग}}''' चित्त का अपने स्वरूप विलीन होना या चित्त की निरूद्ध अवस्था लययोग के अन्तर्गत आता है। साधक के चित्त् में जब चलते, बैठते, सोते और भोजन करते समय हर समय [[ब्रह्म]] का [[ध्यान]] रहे इसी को लययोग कहते हैं। योगत्वोपनिषद में इस प्रकार वर्णन है- : ''गच्छस्तिष्ठन स्वपन भुंजन् ध्यायेन्त्रिष्कलमीश्वरम् स एव लययोगः स्यात'' (22-23) ==== राजयोग==== '''{{मुख्य|राजयोग}}''' राजयोग सभी योगों का राजा कहलाया जाता है क्योंकि इसमें प्रत्येक प्रकार के योग की कुछ न कुछ सामग्री अवश्य मिल जाती है। राजयोग महर्षि पतंजलि द्वारा रचित अष्टांग योग का वर्णन आता है। राजयोग का विषय चित्तवृत्तियों का निरोध करना है। महर्षि पतंजलि के अनुसार समाहित चित्त वालों के लिए अभ्यास और वैराग्य तथा विक्षिप्त चित्त वालों के लिए क्रियायोग का सहारा लेकर आगे बढ़ने का रास्ता सुझाया है। इन साधनों का उपयोग करके साधक के क्लेशों का नाश होता है, चित्त प्रसन्न होकर ज्ञान का प्रकाश फैलता है और विवेक ख्याति प्राप्त होती है। : ''योगाडांनुष्ठानाद शुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिरा विवेक ख्यातेः'' (2/28) राजयोग के अन्तर्गत महर्षि पतंजलि ने अष्टांग को इस प्रकार बताया है- : ''यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोऽष्टांगानि।'' <ref>योग दर्शन, साधनपाद ( 2/29 )</ ref> योग के आठ अंगों में प्रथम पाँच बहिरंग तथा अन्य तीन अन्तरंग में आते हैं। उपर्युक्त चार प्रकार के अतिरिक्त [[गीता]] में प्रमुखत: तीन प्रकार के योगों का वर्णन मिलता है- *(१) [[ज्ञानयोग]] *(२) [[भक्तियोग]] *(३) [[कर्म योग]] ज्ञानयोग, सांख्ययोग से सम्बन्ध रखता है। पुरुष प्रकृति के बन्धनों से मुक्त होना ही ज्ञान योग है। सांख्य दर्शन में 25 तत्वों का वर्णन मिलता है। == योग का इतिहास == [[Image:Shiva Pashupati.jpg|300px|thumb|right|मोहनजोदड़ो-हड़प्पा से प्राप्त मुहर में योगमुद्रा]] {{Main|योग का इतिहास}} वैदिक [[संहिता|संहिताओं]] के अंतर्गत तपस्वियों ''तपस (संस्कृत)'' के बारे में ([[ब्राह्मण|(कल | ब्राह्मण)]]) प्राचीन काल से [[वेदों]] में (१९०० से १५०० बी सी ई) उल्लेख मिलता है, जब कि तापसिक साधनाओं का समावेश प्राचीन वैदिक टिप्पणियों में प्राप्त है।<ref name="Flood, p. 94">[21] ^फ्लड, पी. 94.</ref> कई मूर्तियाँ जो सामान्य योग या [[समाधि]] मुद्रा को प्रदर्शित करती है, [[सिंधु घाटी सभ्यता]] (सी.3300-1700 बी.सी. इ.) के स्थान पर प्राप्त हुईं है। पुरातत्त्वज्ञ ग्रेगरी पोस्सेह्ल के अनुसार," ये मूर्तियाँ योग के धार्मिक संस्कार" के योग से सम्बन्ध को संकेत करती है।<ref>[22] ^ पोस्सेह्ल (2003), पीपी. 144-145</ref> यद्यपि इस बात का निर्णयात्मक सबूत नहीं है फिर भी अनेक पंडितों की राय में सिंधु घाटी सभ्यता और योग-[[ध्यान]] में सम्बन्ध है।<ref>देखें: * [[योनातान मार्क केनोयेर|जोनाथन मार्क केनोयेरएक]] मूर्ती का "योग मुद्रा में बैटे हुए" ऐसा वर्णन करता है। [http://www.harappa.com/indus/33.html जोनाथन मार्क केनोयेर द्वारा लिखे, "अरौंड द इंडस इन ९० स्लाइड्स". ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090323041459/http://www.harappa.com/indus/33.html|date=23 मार्च 2009}} * केरल वेर्नर लिखते है " पुरातात्विक खोज हमें अनुमान करने का समर्थन करता है की आर्य [[भारत]] के पूर्व के लोग योग शास्त्र की क्रियाओं से परिचित थे". {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=c6b3lH0-OekC&pg=PA103|title=Yoga and Indian Philosophy|last=Werner|first=Karel|date=1998|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=9788120816091|page=103}}[23] * [[हेंरीच ज़िम्मर|हैनरिच ज़िम्मेर]] एक मुद्रा में "योगमुद्रा" का वर्णन करते है। {{cite book|url=https://archive.org/details/mythssymbolsindi00zimm|title=Myths and Symbols in Indian Art and Civilization|last=Zimmer|first=Heinrich|publisher=Princeton University Press, New Ed edition|year=1972|ISBN=978-0691017785|page=[https://archive.org/details/mythssymbolsindi00zimm/page/n182 168]}} * [[थॉमस मअकएविल्ले|थॉमस म्क्विल्ले]] लिखते है कि "यह छह रहस्यमय सिंधु घाटी मुद्रा की छवियों में जो उत्कीर्ण मूर्तियां है उन में हठ योग के ''मूलबन्धासन '' नाम के आसन, या उस से मिलता जुलता ''उत्कटासन '' या ''बद्धा कोनासना '' प्रदर्शित है। {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=Vpqr1vNWQhUC&pg=PA219|title=The shape of ancient thought|last=McEvilley|first=Thomas|date=2002|publisher=Allworth Communications|isbn=9781581152036|pages=219-220}} * डॉ॰ फरजंद मसीह, पंजाब विश्वविद्यालय के पुरातत्व विभाग के अध्यक्ष, हाल ही में प्राप्त एक मुद्रा का वर्णन एक योगी के रूप का कहते है। [http://www.dawn.com/2007/05/08/nat7.htm अपूर्व वस्तुओं की खोज खंडहर में निहित खजाने की ओर संकेत करता है। ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100215133034/http://www.dawn.com/2007/05/08/nat7.htm|date=15 फ़रवरी 2010}} * गेविन फ्लड, "पशुपति सील" जोकि अन्य सीलों मे से एक है, के बारे में विवाद करते हुए लिखते है कि यह रूप एक योग मुद्रा में बैठे व्यक्ति की स्पष्ट नहीं लगती या यह एक मानव आकृति का प्रतिनिधित्व करती लगती है। फ्लड, पीपी. 28-29 . * पशुपति सील के बारे में जियोफ्रे सामुएल का मानना है कि,"वास्तव में हमें यह स्पष्ट नहीं है कि यह मूर्ति किसी नारी या पुरुष, किसकी व्याख्या करती है".{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=JAvrTGrbpf4C&pg=PA4|title=The Origins of Yoga and Tantra|last=Samuel|first=Geoffrey|date=2008|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521695343|page=4}}[26]</ref> [[ध्यान]] में उच्च चैतन्य को प्राप्त करने कि रीतियों का विकास श्रमानिक परम्पराओं द्वारा एवं उपनिषद् की परंपरा द्वारा विकसित हुआ था।<ref>[27] ^ फ्लड, पीपी. 94-95.</ref> बुद्ध के पूर्व एवं प्राचीन ब्रह्मिनिक ग्रंथों मे [[ध्यान]] के बारे में कोई ठोस सबूत नहीं मिलते हैं, बुद्ध के दो शिक्षकों के ध्यान के लक्ष्यों के प्रति कहे वाक्यों के आधार पर वय्न्न यह तर्क करते है की निर्गुण ध्यान की पद्धति ब्रह्मिन परंपरा से निकली इसलिए उपनिषद् की [[सृष्टि]] के प्रति कहे कथनों में एवं ध्यान के लक्ष्यों के लिए कहे कथनों में समानता है।<ref>[28] ^ अलेक्जेंडर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ़ बुद्धिस्ट मेडिटेशन. रौतलेड्ग 2007, पृष्ठ 51.</ref> यह संभावित हो भी सकता है, नहीं भी.<ref>[29] ^ अलेक्जेंडर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ़ बुद्धिस्ट मेडिटेशन. रौतलेड्ग 2007, पृष्ठ 56.</ref> उपनिषदों में [[ब्रह्माण्ड]] सम्बन्धी बयानों के वैश्विक कथनों में किसी [[ध्यान]] की रीति की सम्भावना के प्रति तर्क देते हुए कहते है की [[नासदीय सूक्त]] किसी [[ध्यान]] की पद्धति की ओर [[ऋग्वेद]] से पूर्व भी इशारा करते है।<ref>[30] ^ अलेक्जेंडर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ़ बुद्धिस्ट मेडिटेशन. रौतलेड्ग 2007, पृष्ठ 51.</ref> [[हिंदू]] ग्रंथ और [[बौद्ध]] ग्रंथ प्राचीन ग्रन्थो में से एक है जिन में ध्यान तकनीकों का वर्णन प्राप्त होता है।<ref>[31] ^ [[रिचर्ड गोम्ब्रिच]], ''थेरावदा बौद्ध धर्म: ए सोशल हिस्ट्री फ्रॉम इंसिएंत बनारस टू माडर्न कोलम्बो.'' रौतलेड्ग और केगन पॉल, 1988, पृष्ठ 44.</ref> वे ध्यान की प्रथाओं और अवस्थाओं का वर्णन करते है जो बुद्ध से पहले अस्तित्व में थीं और साथ ही उन प्रथाओं का वर्णन करते है जो पहले बौद्ध धर्म के भीतर विकसित हुईं.<ref>[32] ^ अलेक्जेंडर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ़ बुद्धिस्ट मेडिटेशन. रौटलेड्ज 2007, पृष्ट 50</ref> हिंदु वाङ्मय में,"योग" शब्द पहले कथा उपनिषद में प्रस्तुत हुआ जहाँ ज्ञानेन्द्रियों का नियंत्रण और मानसिक गतिविधि के निवारण के अर्थ में प्रयुक्त हुआ है जो उच्चतम स्थिति प्रदान करने वाला माना गया है।<ref>[33] ^ फ्लड, पी. 95. विद्वानों कथा उपनिषद को पूर्व बौद्धत्व के साथ सूचीबद्ध नहीं करते, उदाहरण के लिए हेल्मथ वॉन ग्लासेनप्प देख सकते हैं,1950 कार्यवाही की "अकादेमी देर विस्सेंस्चाफ्तें," लितेरातुर अंड से [http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/vonglasenapp/wheel002.html http://www.accesstoinsight.org/ lib/authors/vonglasenapp/wheel002.html.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130204142029/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/vonglasenapp/wheel002.html |date=4 फ़रवरी 2013 }} कुछ लोग कहते हैं कि यह पद बौद्ध है, उदाहरण हाजिम नाकामुरा का ए हिस्ट्री ऑफ़ एअर्ली वेदान्त फिलोसोफी, फिलोसोफी ईस्ट अंड वेस्ट, वोल. 37, अंख. 3 (जुलाई., 1987) जिसे अरविंद शर्मा ने समीक्षा की है, पीपी. 325-331. पाली शब्द "योग" का उपयोग करने की एक व्यापक जांच के लिए पूर्व बौद्ध ग्रंथों में देखे, थॉमस विलियम र्ह्य्स डेविड, विलियम स्टेड, ''पाली-इंग्लिश शब्दकोष.'' मोतीलाल बनारसीदास पुब्ल द्वारा डालें., 1993, पृष्ठ 558: [http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&amp;pg=RA1-PA558&amp;dq=yoga+pali+term&amp;lr=#PRA1-PA558,M1 http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&amp;pg=RA1-PA558&amp;dq=yoga+pali+ term&amp;ir = # PRA1 lr-PA558, M1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150322083352/http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&pg=RA1-PA558&dq=yoga+pali+term&lr=#PRA1-PA558,M1 |date=22 मार्च 2015 }} धम्मपदा में "आध्यात्मिक अभ्यास" के अर्थ में इस शब्द का प्रयोग के लिए देखे गिल फ्रोंस्दल, दी धम्मपदा, शम्भाला, 2005, पृष्ठ 56, 130 देखा.</ref> महत्वपूर्ण ग्रन्थ जो योग की अवधारणा से सम्बंधित है वे मध्य कालीन [[उपनिषदों|उपनिषद्]], [[महाभारत]],[[भगवद गीता]] 200 BCE) एवं [[पतंजलि योगसूत्र|पतंजलि योग सूत्र]] है। (ca. 400 BCE) ==== पतंजलि के योग सूत्र ==== {{main|योग सूत्र}} [[भारतीय दर्शन]] में, षड् [[आस्तिक|दर्शनों]] में से एक का नाम योग है।<ref>[35] ^ छह आस्तिक दर्शन सम्प्रदायों के एक सिंहावलोकन के लिए, समूह पर विस्तार के साथ देखें : राधाकृष्णन अंड मूर, "सामग्री" और पीपी. स्कूलों [35] ^453-487.</ref><ref>[36] ^ योग घराने के एक संक्षिप्त सिंहावलोकन के लिए देखें: चटर्जी अंड दत्ता, पी. 43.</ref> योग दार्शनिक प्रणाली,[[Samkhya|सांख्य]] स्कूल के साथ निकटता से संबन्धित है।<ref>[37] ^ दर्शन और संख्या के बीच घनिष्ठ संबंध के लिए देखें: चटर्जी अंड दत्ता, पी. 43.</ref> ऋषि [[पतंजलि]] द्वारा व्याख्यायित योग संप्रदाय [[संख्या|सांख्य]] मनोविज्ञान और तत्वमीमांसा को स्वीकार करता है, लेकिन सांख्य घराने की तुलना में अधिक आस्तिक है, यह प्रमाण है क्योंकि सांख्य वास्तविकता के पच्चीस तत्वों में ईश्वरीय सत्ता भी जोड़ी गई है।<ref>[38] ^ अवधारणाओं के योग स्वीकृति के लिए, लेकिन भगवान के लिए एक वर्ग के जोड़ने की क्रिया के साथ देखें: राधाकृष्णन अंड मूर, पी. 453.</ref><ref>[39]^ Samkhya के 25 सिद्धांतों को योगा ने स्वीकार करने के लिए देखें: चटर्जी अंड दत्ता, पी. 43.</ref> योग और सांख्य एक दूसरे से इतने मिलते-जुलते है कि मेक्स म्युल्लर कहते है,"यह दो दर्शन इतने प्रसिद्ध थे कि एक दूसरे का अंतर समझने के लिए एक को प्रभु के साथ और दूसरे को प्रभु के बिना माना जाता है।...."<ref>[40] ^ म्युलर (1899), अध्याय 7, "योग फिलोसोफी", पी. १०४.</ref> सांख्य और योग के बीच घनिष्ठ संबंध हेंरीच ज़िम्मेर समझाते है: <blockquote class="toccolours" style="float:none;padding:10px 15px 10px 15px;display:table"> इन दोनों को भारत में जुड़वा के रूप में माना जाता है, जो एक ही विषय के दो पहलू है।{{IAST|Sāṅkhya}}[41]यहाँ मानव प्रकृति की बुनियादी सैद्धांतिक का प्रदर्शन, विस्तृत विवरण और उसके तत्वों का परिभाषित, बंधन ''(बंधा)'' के स्थिति में उनके सहयोग करने के तरीके, सुलझावट के समय अपने स्थिति का विश्लेषण या मुक्ति में वियोजन [[मोक्ष]] की व्याख्या की गई है। योग विशेष रूप से प्रक्रिया की गतिशीलता के सुलझाव के लिए उपचार करता है और मुक्ति प्राप्त करने की व्यावहारिक तकनीकों को सिद्धांत करता है अथवा 'अलगाव-एकीकरण'''(कैवल्य)'' का उपचार करता है।<ref>[42] ^ ज़िम्मेर (1951), पी. 280.</ref> </blockquote> पतंजलि, व्यापक रूप से औपचारिक योग दर्शन के संस्थापक माने जाते है।<ref>[43] ^ दार्शनिक प्रणाली के संस्थापक पतंजलि योग को यह रूप दिया, देखें : चटर्जी और पी० दत्त 42</ref> पतंजलि योग, बुद्धि के नियंत्रण के लिए एक प्रणाली है जिसे [[राज योग]] के रूप में जाना जाता है।<ref>[44] ^ मन के नियंत्रण के लिए एक तंत्र के रूप में "राजा योग" के लिए और एक महत्वपूर्ण कार्य के रूप में पतंजलि के योग सूत्र के साथ संबंध के लिए देखे: फ्लड (1996), पीपी. 96-98.</ref> पतंजलि उनके दूसरे सूत्र मे "योग" शब्द को परिभाषित करते है,<ref name="yogasutrastext">{{cite web| last = Patañjali| first = | authorlink = Patanjali| author2 = | title = Yoga Sutras of Patañjali| work = | publisher = Studio 34 Yoga Healing Arts| date = 2001-02-01| url = http://www.studio34yoga.com/yoga.php#reading| format = [[etext]]| doi = | accessdate = 2008-11-24| archive-url = https://www.webcitation.org/61C1yPwVm?url=http://www.studio34yoga.com/classes#reading| archive-date = 25 अगस्त 2011| url-status = dead}}</ref> जो उनके पूरे काम के लिए व्याख्या सूत्र माना जाता है: <blockquote class="toccolours" style="float:none;padding:10px 15px 10px 15px;display:table">'''''योगः चित्त-वृत्ति निरोधः''' '' <br />- योग सूत्र 1.2</blockquote> तीन संस्कृत शब्दों के अर्थ पर यह संस्कृत परिभाषा टिकी है। अई० के० तैम्नी इसकी अनुवाद करते है कि,"योग बुद्धि के संशोधनों (''{{IAST|vṛtti}}'' [49]) का निषेध (''{{IAST|nirodhaḥ}}'' [48]) है" (''{{IAST|citta}}'' [50])। <ref>पाठ और शब्द मे से शब्द अनुवाद के लिए देखे:तैम्नी पी."योग इस दी इनहिबिशन ऑफ़ दी मोडीफिकेशंस ऑफ़ दी मैंड" 6.</ref> योग की प्रारंभिक परिभाषा मे इस शब्द ''{{IAST|nirodhaḥ}}'' [52] का उपयोग एक उदाहरण है कि बौद्धिक तकनीकी शब्दावली और अवधारणाओं, योग सूत्र मे एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाते है; इससे यह संकेत होता है कि बौद्ध विचारों के बारे में पतंजलि को जानकारी थी और अपने प्रणाली मे उन्हें बुनाई.<ref>[53] ^ बारबरा स्टोलेर मिलर, ''योगा:डिसिप्लिन टू फ्रीडम योग सूत्र पतंजलि को आरोपित किया है, पाठ का अनुवाद, टीका, परिचय और शब्दावली खोजशब्द के साथ.'' कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय के प्रेस, 1996, पृष्ठ 9.</ref>[[स्वामी विवेकानंद|स्वामी]] विवेकानंद इस सूत्र को अनुवाद करते हुए कहते है,"योग बुद्धि (चित्त) को विभिन्न रूप (वृत्ति) लेने से अवरुद्ध करता है।<ref>[54] ^ विवेकानाडा, पी. 115</ref> [[चित्र:Yogisculpture.JPG|right|thumb|200px|इस, दिल्ली के बिरला मंदिर में एक हिंदू योगी की मूर्ति]] पतंजलि का लेखन 'अष्टांग योग"("आठ-अंगित योग") एक प्रणाली के लिए आधार बन गया। 29<sup>th</sup> सूत्र के <sup>दूसरी </sup>किताब से यह आठ-अंगित अवधारणा को प्राप्त किया गया था और व्यावहारिक रूप मे भिन्नरूप से सिखाये गए प्रत्येक राज योग की एक मुख्य विशेषता है। आठ अंग हैं: # [[यम]] : सत्य, अहिंसा, अस्तेय (चोरी न करना), अपरिग्रह (अनावश्यक धन और सम्पत्ति एकत्र न करना), [[ब्रह्मचर्य]] । # [[नियम]] (पांच "धार्मिक क्रिया") : शौच (पवित्रता), सन्तोष, तपस, [[स्वाध्याय]] और ईश्वरप्राणिधान। # [[आसन]] # [[प्राणायाम]] : ''प्राण'', सांस, "अयाम ", को नियंत्रित करना या बंद करना। साथ ही जीवन शक्ति को नियंत्रण करने की व्याख्या की गयी है। # [[प्रत्याहार]] : बाहरी वस्तुओं से भावना अंगों के प्रत्याहार # [[धारणा]] ("एकाग्रता"): एक ही लक्ष्य पर ध्यान लगाना # [[ध्यान]] : ध्यान की वस्तु की प्रकृति का गहन चिंतन # [[समाधि]] : ध्यान के वस्तु को चैतन्य के साथ विलय करना। इसके दो प्रकार है - सविकल्प और निर्विकल्प। निर्विकल्प समाधि में संसार में वापस आने का कोई मार्ग या व्यवस्था नहीं होती। यह योग पद्धति की चरम अवस्था है। इस संप्रदाय के विचार मे, उच्चतम प्राप्ति विश्व के अनुभवी विविधता को [[माया (भ्रम)|भ्रम]] के रूप मे प्रकट नहीं करता. यह दुनिया वास्तव है। इसके अलावा, उच्चतम प्राप्ति ऐसी घटना है जहाँ अनेक में से एक व्यक्तित्व [[आत्मन (हिंदू धर्म)|स्वयं]], आत्म को आविष्कार करता है, कोई एक सार्वभौमिक आत्म नहीं है जो सभी व्यक्तियों द्वारा साझा जाता है।<ref>[55] ^ स्टीफन एच. फिलिप्स, ''क्लास्सिकल इंडियन मेताफ्य्सिक्स: रेफुताशन्स ऑफ़ रेअलिस्म अंड दी एमेर्गेंस ऑफ़ "न्यू लॉजिक". '' ओपन कोर्ट प्रकाशन, 1995, पृष्ठ 12-13.</ref> ==== भगवद गीता ==== {{Main|भगवद्गीता}} भगवद गीता (प्रभु के गीत), बड़े पैमाने पर विभिन्न तरीकों से ''योग'' शब्द का उपयोग करता है। एक पूरा अध्याय (छठा अध्याय) सहित पारंपरिक योग का अभ्यास को समर्पित, ध्यान के सहित, करने के अलावा<ref>[57] ^ जकोब्सन, पी. 10.</ref> इस मे योग के तीन प्रमुख प्रकार का परिचय किया जाता है।<ref>[58] ^ भगवद गीता, एक पूरा अध्याय (ch. 6) पारंपरिक योग का अभ्यास करने के लिए समर्पित सहित. इस गीता मे योग के प्रसिद्ध तीन प्रकारों, जैसे 'ज्ञान' (ज्ञान), 'एक्शन'(कर्म) और 'प्यार' (भक्ति) का परिचय किया है।" फ्लड, पी. 96</ref> * [[कर्म योग]]: कार्रवाई का योग। इसमें व्यक्ति अपने स्थिति के उचित और कर्तव्यों के अनुसार कर्मों का श्रद्धापूर्वक निर्वाह करता है। * [[भक्ति योग]]: भक्ति का योग। भगवत कीर्तन। इसे भावनात्मक आचरण वाले लोगों को सुझाया जाता है। * [[ज्ञान योग|ज्ञाना योग]]: ज्ञान का योग - ज्ञानार्जन करना। [[मधुसूदन सरस्वती]] (जन्म 1490) ने गीता को तीन वर्गों में विभाजित किया है, जहाँ प्रथम छह अध्यायों मे कर्म योग के बारे मे, बीच के छह मे भक्ति योग और पिछले छह अध्यायों मे ज्ञाना (ज्ञान) योग के बारे मे बताया गया है।<ref>[59] ^ गम्भिरानान्दा, पी. 16</ref> अन्य टिप्पणीकार प्रत्येक अध्याय को एक अलग 'योग' से संबंध बताते है, जहाँ अठारह अलग योग का वर्णन किया है।<ref>[60] ^ जकोब्सन, पी. 46.</ref> ==== हठयोग ==== {{Main|हठ योग}} हठयोग योग, योग की एक विशेष प्रणाली है जिसे 15वीं सदी के भारत में [[हठयोग प्रदीपिका|हठ योग प्रदीपिका]] के संकलक, योगी स्वात्माराम द्वारा वर्णित किया गया था। जिसका उल्लेख ग्रंथ के रचियता योगी स्वात्माराम जी ने स्वयं पुस्तक के प्रथम उपदेश के तृतीय श्लोक में इस प्रकार किया है - * भ्रांत्या बहुमतध्वांते राजयोगमजानताम्। हठप्रदीपिकां धत्ते स्वात्माराम: कृपाकर:।।<refप्रथम उपदेश, तीसरा श्लोक</ref> अर्थात - " अनेक मतों के गहन अंधकार की भ्रान्ति से उबारने के लिए अपनी आत्मा में रमण करने वाले ( स्वात्माराम) योगी कृपा पूर्वक इस हठयोग प्रदीपिका को प्रकट करते हैं।।"<ref>1 - 3</ ref> हठयोग पतंजलि के राज योग से काफी अलग है जो सत्कर्म पर केन्द्रित है, भौतिक शरीर की शुद्धि ही मन की, प्राण की और विशिष्ट ऊर्जा की शुद्धि लाती है।''[62]'' [63] केवल पतंजलि राज योग के ध्यान आसन के बदले, [64] यह पूरे शरीर के लोकप्रिय आसनों की चर्चा करता है।<ref name="Burley">[65] ^ हठयोग: यह प्रसंग, थिओरी अंड प्रक्टिस मिकेल बर्ली (पृष्ठ 16) द्वारा लिखा गया है।</ref> हठयोग अपनी कई आधुनिक भिन्नरूपों में एक शैली है जिसे बहुत से लोग "योग" शब्द के साथ जोड़ते है।<ref>[66] ^ फयूएर्स्तें, जोर्ग. 1996).''दी शम्भाला गाइड टू योग'' बोस्टन और लंदन: शम्भाला प्रकाशन, इंक</ref> == अन्य परंपराओं में योग प्रथा == === बौद्ध-धर्म === मेडिटेशन किसे कहते हैं {{main|बौद्ध योग}} [[चित्र:Kamakura-buddha-1.jpg|thumb|right|200px|बुद्ध पद्मासन मुद्रा में योग ध्यान में.]] [[प्राचीन भारत|प्राचीन]] बौद्धिक धर्म ने ध्यानापरणीय अवशोषण अवस्था को निगमित किया।<ref name="Heisig">[68] ^ ज़ेन बौद्ध धर्म: ए हिस्ट्री (भारत और चीन)[[हेंरीच दुमौलिन|हेंरीच डमौलिन]], जेम्स डब्ल्यू हेइसिग, पॉल एफ निटटर (पृष्ठ 22) द्वारा लिखा गया है।</ref> बुद्ध के प्रारंभिक उपदेशों में योग विचारों का सबसे प्राचीन निरंतर अभिव्यक्ति पाया जाता है।<ref>[69] ^ बारबरा स्टोलेर मिलर, ''योगा:डिसिप्लिन टू फ्रीडम योग सूत्र पतांजलि को आरोपित किया है, पाठ का अनुवाद, टीका, परिचय और शब्दावली खोजशब्द के साथ.'' कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय के प्रेस, 1996, पृष्ठ 8.</ref> बुद्ध के एक प्रमुख नवीन शिक्षण यह था की ध्यानापरणीय अवशोषण को परिपूर्ण अभ्यास से संयुक्त करे.<ref>[70] ^ अलेक्जेंडर वैन, ''दी ओरिजिन ऑफ़ बुद्धिस्ट मेडिटेशन.'' रौटलेड्ज 2007, पृष्ठ 73.</ref> बुद्ध के उपदेश और प्राचीन ब्रह्मनिक ग्रंथों में प्रस्तुत अंतर विचित्र है। बुद्ध के अनुसार, ध्यानापरणीय अवस्था एकमात्र अंत नहीं है, उच्चतम ध्यानापरणीय स्थिती में भी मोक्ष प्राप्त नहीं होता। अपने विचार के पूर्ण विराम प्राप्त करने के बजाय, किसी प्रकार का मानसिक सक्रियता होना चाहिए:एक मुक्ति अनुभूति, ध्यान जागरूकता के अभ्यास पर आधारित होना चाहिए। <ref>[71] ^ अलेक्जेंडर वैन, ''दी ओरिजिन ऑफ़ बुद्धिस्ट मेडिटेशन.'' रौटलेड्ज 2007, पृष्ठ 105.</ref> बुद्ध ने मौत से मुक्ति पाने की प्राचीन ब्रह्मनिक अभिप्राय को ठुकराया.<ref>[72] ^ अलेक्जेंडर वैन, ''दी ओरिजिन ऑफ़ बुद्धिस्ट मेडिटेशन.'' रौटलेड्ज 2007, पृष्ठ 96.</ref> ब्रह्मिनिक योगिन को एक [[ध्यान|गैरद्विसंक्य द्रष्टृगत स्थिति]] जहाँ मृत्यु मे अनुभूति प्राप्त होता है, उस स्थिति को वे मुक्ति मानते है। बुद्ध ने योग के निपुण की मौत पर मुक्ति पाने की पुराने ब्रह्मिनिक अन्योक्त ("उत्तेजनाहीन होना, क्षणस्थायी होना") को एक नया अर्थ दिया; उन्हें, ऋषि जो जीवन में मुक्त है के नाम से उल्लेख किया गया था।<ref>[73] ^ अलेक्जेंडर वैन, ''दी ओरिजिन ऑफ़ बुद्धिस्ट मेडिटेशन.'' रौटलेड्ज 2007, पृष्ठ 109.</ref> {{seealso|प्राणायाम}} ==== योगकारा बौद्धिक धर्म ==== योगकारा(संस्कृत:"योग का अभ्यास"<ref>[75] ^ [http://www.acmuller.net/yogacara/articles/intro-uni.htm डान लास्थौस: "वोट इस अंड इसंट योगकारा"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216190312/http://www.acmuller.net/yogacara/articles/intro-uni.htm |date=16 दिसंबर 2013 }}</ref>, शब्द विन्यास योगाचारा, दर्शन और मनोविज्ञान का एक संप्रदाय है, जो [[भारत]] में 4 वीं से 5 वीं शताब्दी मे विकसित किया गया था। योगकारा को यह नाम प्राप्त हुआ क्योंकि उसने एक'' योग'' प्रदान किया, एक रूपरेखा जिससे [[बोधिसत्त्व]] तक पहुँचने का एक मार्ग दिखाया है।<ref>[76] ^ डान लास्थौस. बौद्ध फेनोमेनोलोगी: ए फिलोसोफिकल इन्वेस्टीगेशन ऑफ़ योगकारा बुद्धिस्म अंड दी चेंग वेई-शिह लुन. (रौटलेड्ज) 2002 प्रकाशित. ISBN 0-7007-1186-4.पग 533</ref> ज्ञान तक पहुँचने के लिए यह योगकारा संप्रदाय ''योग'' सिखाता है।<ref name="Simpkins">[77] ^ सरल तिब्बती बौद्ध धर्म: ए गाइड टू तांत्रिक लिविंग, सी अलेक्जेंडर सिम्प्किंस, अन्नेल्लें एम. सिम्प्किंस द्वारा लिखा गया है। 2001 प्रकाशित. टटल प्रकाशन. ISBN 0-8048-3199-8</ref> ==== छ'अन (सिओन/ ज़ेन) बौद्ध धर्म ==== [[ज़ेनो|ज़ेन]] (जिसका नाम संस्कृत शब्द "ध्याना से" उत्पन्न किया गया चीनी "छ'अन" के माध्यम से<ref>[78] ^ दी बुद्धिस्ट त्रडिशन इन इंडिया, भारत और जापान. विलियम थिओडोर डी बारी द्वारा संपादित किया गया है। पन्ने. 207-208. ISBN 0-394-71696-5 - "दी मेडिटेशन स्कूल ने, चीनी में ''"चान"'' नाम से कहते है जो संस्कृत शब्द ''ध्यान'' से लिया गया है, ''पश्चिम'' में जापानी उच्चारण ''ज़ेन'' " से जाना जाता है।</ref>)[[महायान बौद्ध धर्म]] का एक रूप है। बौद्ध धर्म की महायान संप्रदाय योग के साथ अपनी निकटता के कारण विख्यात किया जाता है।<ref name="Heisig"/> पश्चिम में, जेन को अक्सर योग के साथ व्यवस्थित किया जाता है;ध्यान प्रदर्शन के दो संप्रदायों स्पष्ट परिवारिक उपमान प्रदर्शन करते है।<ref>[80] ^ ज़ेन बौद्ध धर्म: ए हिस्ट्री (भारत और चीन)[[हेंरीच दुमौलिन|हेंरीच डमौलिन]], जेम्स डब्ल्यू हेइसिग, पॉल एफ निटटर (पृष्ठ 13) द्वारा लिखा गया है। (पेज xviii)</ref> यह घटना को विशेष ध्यान योग्य है क्योंकि कुछ योग प्रथाओं पर ध्यान की ज़ेन बौद्धिक स्कूल आधारित है।[81]योग की कुछ आवश्यक तत्वों सामान्य रूप से बौद्ध धर्म और विशेष रूप से ज़ेन धर्म को महत्वपूर्ण हैं।<ref name="Knitter">[82] ^ ज़ेन बौद्ध धर्म: ए हिस्ट्री (भारत और चीन)[[हेंरीच दुमौली|हेंरीच डमौलिन]], जेम्स डब्ल्यू हेइसिग, पॉल एफ निटटर (पृष्ठ 13) द्वारा लिखा गया है। (पृष्ठ 13)</ref> ==== भारत और तिब्बत के बौद्धिक धर्म ==== योग [[तिब्बती बौद्ध धर्म]] का केंद्र है। न्यिन्गमा परंपरा में, ध्यान का अभ्यास का रास्ता नौ ''यानों'', या वाहन मे विभाजित है, कहा जाता है यह परम व्यूत्पन्न भी है।<ref>[83] ^ ''दी लैयेन्स रोर: अन इन्त्रोदुक्शन टू तंत्र '' चोग्यम त्रुन्ग्पा द्वारा. शम्भाला, 2001 ISBN 1-57062-895-5</ref> अंतिम के छह को "योग यानास" के रूप मे वर्णित किया जाता है, यह है:''क्रिया योग'', ''उप योग (''चर्या'')'', ''योगा याना'', ''[[महायोग|महा योग]]'', ''[[अनुयोग|अनु योग]]'' और अंतिम अभ्यास ''[[अतियोग|अति योग.]]''<ref>[84] ^''सीक्रेट ऑफ़ दी वज्र वर्ल्ड: दी तांत्रिक बुद्धिस्म ऑफ़ तिबेट'' रेय रेगिनाल्ड ए शम्भाला द्वारा : 2002 मे लिखा गया। ISBN 1-57062-917-X पन्ना 37-38</ref> सरमा परंपराओं ने''महायोग और अतियोग की अनुत्तारा वर्ग'' से स्थानापन्न करते हुए क्रिया योग, उपा (चर्या) और योग को शामिल किया हैं। अन्य तंत्र योग प्रथाओं में 108 शारीरिक मुद्राओं के साथ सांस और दिल ताल का अभ्यास शामिल हैं।<ref>[85] ^ ''सीक्रेट ऑफ़ दी वज्र वर्ल्ड: दी तांत्रिक बुद्धिस्म ऑफ़ तिबेट '' रेय रेगिनाल्ड ए शम्भाला द्वारा : 2002 मे लिखा गया।ISBN 1-57062-917-X पन्ना 57</ref> अन्य तंत्र योग प्रथाओं 108 शारीरिक मुद्राओं के साथ सांस और दिल ताल का अभ्यास को शामिल हैं। यह न्यिन्गमा परंपरा यंत्र योग का अभ्यास भी करते है। (तिब. ''तरुल खोर''), यह एक अनुशासन है जिसमे सांस कार्य (या प्राणायाम), ध्यानापरणीय मनन और सटीक गतिशील चाल से अनुसरण करनेवाले का ध्यान को एकाग्रित करते है।<ref>[86] ^ ''योगा:दी तिबेतन योगा ऑफ़ मूवमेंट'', चोग्याल नम्खई नोरबू द्वारा लिखा गया है। स्नो लायन, 2008. ISBN 1-55939-308-4</ref>लुखंग मे दलाई लामा के सम्मर मंदिर के दीवारों पर तिब्बती प्राचीन योगियों के शरीर मुद्राओं चित्रित किया जाता है। चांग (1993) द्वारा एक अर्द्ध तिब्बती योगा के लोकप्रिय खाते ने कन्दली (तिब.''तुम्मो'') अपने शरीर में गर्मी का उत्पादन का उल्लेख करते हुए कहते है कि "यह संपूर्ण तिब्बती योगा की बुनियाद है".<ref>[87] ^ चांग, जी. सी.सी (1993).''तिबेतन योगा.'' न्यू जर्सी: कैरल प्रकाशन समूह. ISBN 0-8065-1453-1, पन्ना.7</ref> चांग यह भी दावा करते है कि तिब्बती योगा [[प्राण|प्राना]] और मन को सुलह करता है, और उसे [[तांत्रिक|तंत्रिस्म]] के सैद्धांतिक निहितार्थ से संबंधित करते है। === जैन धर्म === [[चित्र:Parsva Shatrunjay.jpg|thumb|right|100px|तीर्थंकर पार्स्व यौगिक ध्यान में कयोत्सर्गा मुद्रा में.]] [[चित्र:Kevalajnana.jpg|thumb|175px][[महावीर]] को केवल ज्ञान प्राप्ति मुलाबंधासना मुद्रा में]] दूसरी शताब्दी के जैन ग्रन्थ ''[[तत्त्वार्थसूत्र]]'', के अनुसार मन, वाणी और शरीर सभी गतिविधियों का कुल 'योग' है। <ref>[88] ^ तत्त्वार्थसूत्र [6.1], मनु दोषी (2007) तत्त्वार्थसूत्र के अनुवाद, अहमदाबाद : श्रुत रत्नाकर पी. 102</ref> [[उमास्वामी]] कहते है कि ''[[आस्रव]]'' या कार्मिक प्रवाह का कारण योग है<ref>[89] ^ तत्त्वार्थसूत्र [6.2]</ref> साथ ही- [[रत्नत्रय (जैन)|सम्यक चरित्र]] अर्थात योग नियंत्रण और अन्त में निरोध मुक्ति के मार्ग मे बेहद आवश्यक है। <ref>[90] ^ तत्त्वार्थसूत्र [6.2]</ref> अपनी ''नियमसार '' में, आचार्य [[कुन्दकुन्द]] ने ''योग भक्ति'' का वर्णन- भक्ति से मुक्ति का मार्ग - भक्ति के सर्वोच्च रूप के रूप मे किया है।<ref>[91] ^ नियमासरा [134-40]</ref> आचार्य [[हरिभद्र]] और आचार्य [[हेमचन्द्राचार्य|हेमचन्द्र]] के अनुसार पाँच प्रमुख उल्लेख संन्यासियों और 12 समाजिक लघु प्रतिज्ञाओं योग के अंतर्गत शामिल है। इस विचार के वजह से कही इन्डोलोज़िस्ट्स जैसे प्रो रॉबर्ट जे ज़्यीडेन्बोस ने जैन धर्म के बारे मे यह कहा कि यह अनिवार्य रूप से योग सोच की एक योजना है जो एक पूर्ण धर्म के रूप मे बढ़ी हो गयी। <ref>[92] ^ ज्यडेन्बोस, रॉबर्ट. जैनिस्म टुडे अंड इट्स फ्यूचर. मूंछें: मन्या वेर्लग, 2006. पन्ना.66</ref> डॉ॰ हेंरीच ज़िम्मर संतुष्ट किया कि योग प्रणाली को पूर्व आर्यन का मूल था, जिसने वेदों की सत्ता को स्वीकार नहीं किया और इसलिए जैन धर्म के समान उसे एक विधर्मिक सिद्धांतों के रूप में माना गया था <ref>[93] ^ ज़िम्मर, हेंरीच (एड.) जोसेफ कैम्पबेल: फिलोसोफीस ऑफ़ इंडिया.न्यू यॉर्क: प्रिंसटन यूनिवर्सिटी प्रेस, 1969 पन्ना.60</ref> जैन शास्त्र, जैन [[तीर्थंकर|तीर्थंकरों]] को ध्यान मे ''[[पद्मासन|पद्मासना]]'' या ''कायोत्सर्ग '' योग मुद्रा में दर्शाया है। ऐसा कहा गया है कि महावीर को'' मुलाबंधासना'' स्थिति में बैठे ''[[केवल ज्ञान|केवला ज्ञान]]'' "आत्मज्ञान" प्राप्त हुआ जो अचरंगा सूत्र मे और बाद में [[कल्पसूत्र]] मे पहली साहित्यिक उल्लेख के रूप मे पाया गया है।<ref>[94] ^ क्रिस्टोफर चप्पल. (1993) नॉनविलँस टू अनिमल्स, अर्थ, अंड सेल्फ इन एशियन त्रदिशन्स.न्यू यॉर्क: सनी प्रेस, 1993 पन्ना. 7</ref> पतंजलि योगसूत्र के पांच यामा या बाधाओं और जैन धर्म के पाँच प्रमुख प्रतिज्ञाओं में अलौकिक सादृश्य है, जिससे जैन धर्म का एक मजबूत प्रभाव का संकेत करता है। <ref>[95] ^ ज्य्देंबोस (2006) पन्ना.66</ref><ref>[96] ^ विवियन वोर्थिन्ग्तन द्वारा ए हिस्ट्री ऑफ़ योगा (1982) रौटलेड्ज ISBN 0-7100-9258-X पन्ना. 29.</ref> लेखक विवियन वोर्थिंगटन ने यह स्वीकार किया कि योग दर्शन और जैन धर्म के बीच पारस्परिक प्रभाव है और वे लिखते है:"योग पूरी तरह से जैन धर्म को अपना ऋण मानता है और विनिमय मे जैन धर्म ने योग के साधनाओं को अपने जीवन का एक हिस्सा बना लिया". <ref>[97] ^ विवियन वोर्थिंगटन (1982) पन्ना. 35</ref> सिंधु घाटी मुहरों और इकोनोग्रफी भी एक यथोचित साक्ष्य प्रदान करते है कि योग परंपरा और जैन धर्म के बीच सांप्रदायिक सदृश अस्तित्व है। <ref>[98] ^ क्रिस्टोफर. (1993) चाप्पल, panna.6</ref> विशेष रूप से, विद्वानों और पुरातत्वविदों ने विभिन्न तिर्थन्करों की मुहरों में दर्शाई गई योग और ध्यान मुद्राओं के बीच समानताओं पर टिप्पणी की है: [[ऋषभदेव]] की "कयोत्सर्गा" मुद्रा और [[महावीर]] के ''मुलबन्धासन'' मुहरों के साथ ध्यान मुद्रा में पक्षों में सर्पों की खुदाई [[पार्श्वनाथ]] की खुदाई से मिलती जुलती है। यह सभी न केवल सिंधु घाटी सभ्यता और जैन धर्म के बीच कड़ियों का संकेत कर रहे हैं, बल्कि विभिन्न योग प्रथाओं को जैन धर्म का योगदान प्रदर्शन करते है।<ref>[99] ^ क्रिस्टोफर. (1993) चाप्पल, पप.6-9</ref> ===== जैन सिद्धांत और साहित्य के सन्दर्भ ===== {{मुख्य|जैन धर्म में योग}} प्राचीनतम के जैन धर्मवैधानिक साहित्य जैसे आचाराङ्गसूत्र और नियमसार, तत्त्वार्थसूत्र आदि जैसे ग्रंथों ने साधारण व्यक्ति और तपस्वीयों के लिए जीवन का एक मार्ग के रूप में योग पर कई सन्दर्भ दिए है। बाद के ग्रंथ, जिसमे योग की जैन अवधारणा विस्तारपूर्वक दी गयी है, वह निम्नानुसार हैं: * पूज्यपाद (5 वीं शताब्दी ई०) ** ''इष्टोपदेश '' * आचार्य हरिभद्र सूरी (8 वीं शताब्दी ई०) ** '' योगबिन्दु '' ** ''योगद्रिस्तिसमुच्काया '' ** ''योगशतक '' ** ''योगविंशिका '' * आचार्य जोंदु (८वीं शताब्दी ई०) ** ''योगसार'' * आचार्य हेमचन्द्र (११वीं सदी ई०) ** ''योगशास्त्र '' * आचार्य अमितगति (११वीं शताब्दी ई०) ** ''योगसारप्राभृत '' === इस्लाम === [[सूफ़ीवाद|सूफी]] संगीत के विकास में भारतीय योग अभ्यास का काफी प्रभाव है, जहाँ वे दोनों शारीरिक मुद्राओं ([[आसन]]) और श्वास नियंत्रण ([[प्राणायाम]]) को अनुकूलित किया है।<ref>[100] ^ [http://www.unc.edu/~cernst/articles/JRAS2.doc सीटूएटिंग सुफ्फिस्म अंड योगा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327090930/http://www.unc.edu/~cernst/articles/JRAS2.doc |date=27 मार्च 2009 }}</ref> 11 वीं शताब्दी के प्राचीन समय में प्राचीन भारतीय योग पाठ, अमृतकुंड, ("अमृत का कुंड") का अरबी और फारसी भाषाओं में अनुवाद किया गया था।<ref>[101] ^ [http://www.unc.edu/depts/islamsem/980522.shtml केरोलिना संगोष्ठी तुलनात्मक इस्लामी अध्ययन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825225459/http://www.unc.edu/depts/islamsem/980522.shtml |date=25 अगस्त 2009 }} पर</ref> सन 2008 में मलेशिया के शीर्ष [[इस्लाम|इस्लामिक]] समिति ने कहा जो [[मुस्लिम|मुस्लमान]] योग अभ्यास करते है उनके खिलाफ एक [[फतवा]] लागू किया, जो कानूनी तौर पर गैर बाध्यकारी है, कहते है कि योग में "[[हिंदु|हिंदू]] आध्यात्मिक उपदेशों" के तत्वों है और इस से ईश-निंदा हो सकती है और इसलिए यह [[हराम]] है। मलेशिया में मुस्लिम योग शिक्षकों ने "अपमान" कहकर इस निर्णय की आलोचना कि.<ref name="cnn.com">[102] ^ [http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/22/malaysia.yoga.banned.ap/index.html श्रेय इस्लामी समुदाय: योगा मुसलमानों के लिए नहीं है] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205182658/http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/22/malaysia.yoga.banned.ap/index.html|date=5 दिसंबर 2008}} - [[सी एन एन]]</ref> मलेशिया में महिलाओं के<ref name="cnn.com"/> समूह, ने भी अपना निराशा व्यक्त की और उन्होंने कहा कि वे अपनी योग कक्षाओं को जारी रखेंगे.<ref>[103] ^ [http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2008/11/23/nation/2625368&amp;sec=nation http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2008/11/23/nation/2625368&amp;sec=nation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110622072723/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2008%2F11%2F23%2Fnation%2F2625368&sec=nation |date=22 जून 2011 }}</ref> इस फतवा में कहा गया है कि शारीरिक व्यायाम के रूप में योग अभ्यास अनुमेय है, पर धार्मिक मंत्र का गाने पर प्रतिबंध लगा दिया है,<ref>[104] ^ [http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gkepLWOtoRT7YiTChjyOPSjkVtzAD94MIV500 "मलेशिया के नेता: योगा मंत्र के बिना योग मुसलमानों के लिए ठीक है,"]{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }} एसोसिएटेड प्रेस</ref> और यह भी कहते है कि भगवान के साथ मानव का मिलाप जैसे शिक्षण इस्लामी दर्शन के अनुरूप नहीं है।<ref>[105] ^ [http://www.islam.gov.my/portal/lihat.php?jakim=3600 http://www.islam.gov.my/portal/lihat.php?jakim=3600] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106003351/http://www.islam.gov.my/portal/lihat.php?jakim=3600 |date=6 जनवरी 2009 }}</ref> इसी तरह, उलेमस की परिषद, इंडोनेशिया में एक इस्लामी समिति ने योग पर प्रतिबंध, एक [[फतवा|फतवे]] द्वारा लागू किया क्योंकि इसमें "हिंदू तत्व" शामिल थे।<ref>[106] ^ [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7850079.stm http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7850079.stm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217135238/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7850079.stm |date=17 फ़रवरी 2009 }}</ref> किन्तु इन फतवों को [[दारुल उलूम देवबन्द|दारुल उलूम देओबंद]] ने आलोचना की है, जो [[देवबन्द|देओबंदी]] इस्लाम का भारत में शिक्षालय है।<ref>{{Cite web |url=http://specials.rediff.com/news/2009/jan/29video-islam-allows-yoga-deoband.htm |title=http://specials.rediff.com/news/2009/jan/29video-islam-allows-yoga-deoband.htm |access-date=19 अगस्त 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090822195937/http://specials.rediff.com/news/2009/jan/29video-islam-allows-yoga-deoband.htm |archive-date=22 अगस्त 2009 |url-status=live }}</ref> सन 2009 मई में, तुर्की के निदेशालय के धार्मिक मामलों के मंत्रालय के प्रधान शासक अली बर्दाकोग्लू ने योग को एक व्यावसायिक उद्यम के रूप में घोषित किया- योग के संबंध में कुछ आलोचनाये जो इसलाम के तत्वों से मेल नहीं खातीं.<ref>[108] ^ http://www.hurriyet.com.tr/english/domestic/11692086.asp?gid=244 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011035805/http://www.hurriyet.com.tr/english/domestic/11692086.asp?gid=244 |date=11 अक्तूबर 2011 }}</ref> === ईसाई धर्म === सन 1989 में, [[वैटिकन]] ने घोषित किया कि ज़ेन और योग जैसे पूर्वी ध्यान प्रथाओं "शरीर के एक गुट में बदज़ात" हो सकते है। वैटिकन के बयान के बावजूद, कई [[कैथोलिक धर्म|रोमन कैथोलिक]] उनके आध्यात्मिक प्रथाओं में योग , बौद्ध धर्म और हिंदू धर्म के तत्वों का प्रयोग किया है।<ref>{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE1D61531F934A35752C0A966958260&sec=&spon=|title=Trying to Reconcile the Ways of the Vatican and the East |last=Steinfels|first=Peter|date=1990-01-07|work=New York Times|accessdate=2008-12-05}}</ref> === तंत्र === {{Main|तंत्र}} तंत्र एक प्रथा है जिसमें उनके अनुसरण करनेवालों का संबंध साधारण, धार्मिक, सामाजिक और तार्किक वास्तविकता में परिवर्तन ले आते है। [[तांत्रिक]] अभ्यास में एक व्यक्ति वास्तविकता को [[माया (भ्रम)|माया]], भ्रम के रूप में अनुभव करता है और यह व्यक्ति को मुक्ति प्राप्त होता है।<ref name="UCP">[112] ^ शीर्षक: मेसोकोस्म: हिंदू धर्म और नेपाल में एक पारंपरिक नेवार सिटी मे संगठन. लेखक: रॉबर्ट अई लेवी. प्रकाशित: कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय के प्रेस, 1991. पीपी 313</ref>[[हिंदुत्व|हिन्दू धर्म]] द्वारा प्रस्तुत किया गया निर्वाण के कई मार्गों में से यह विशेष मार्ग तंत्र को [[भारत में धर्म|भारतीय धर्मों]] के प्रथाओं जैसे योग, ध्यान, और सामाजिक [[संन्यास]] से जोड़ता है, जो सामाजिक संबंधों और विधियों से अस्थायी या स्थायी वापसी पर आधारित हैं।<ref name="UCP"/> तांत्रिक प्रथाओं और अध्ययन के दौरान, छात्र को ध्यान तकनीक में, विशेष रूप से [[चक्र|चक्र ध्यान]], का निर्देश दिया जाता है। जिस तरह यह ध्यान जाना जाता है और तांत्रिक अनुयायियों एवं योगियों के तरीको के साथ तुलना में यह तांत्रिक प्रथाओं एक सीमित रूप में है, लेकिन सूत्रपात के पिछले ध्यान से ज्यादा विस्तृत है। इसे एक प्रकार का [[कुंडलिनी योग]] माना जाता है जिसके माध्यम से ध्यान और पूजा के लिए "हृदय" में स्थित चक्र में देवी को स्थापित करते है।<ref>[114] ^ शीर्षक: मेसोकोस्म:हिंदू धर्म और नेपाल में एक पारंपरिक नेवार सिटी मे संगठन. लेखक: रॉबर्ट मैं लेवी. प्रकाशित: कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय के प्रेस, 1991. पीपी 317</ref> ==भारत के प्रसिद्ध योगगुरु== वैसे तो योग हमेशा से हमारी प्राचीन धरोहर रही है। समय के साथ-साथ योग विश्व प्रख्यात तो हुआ ही है साथ ही इसके महत्व को जानने के बाद आज योग लोगों की दिनचर्या का अभिन्न अंग भी बन गया है। लेकिन योग के प्रचार-प्रसार में विश्व प्रसिद्ध योगगुरुओं का भी योगदान रहा है, जिनमें से '''अयंगार योग''' के संस्थापक [[बेल्लूर कृष्णमचारी सुंदरराज अयंगार|बी के एस अयंगर]], [[स्वामी शिवानंद]] और योगगुरु [[बाबा रामदेव|रामदेव]] का नाम अधिक प्रसिद्ध है।<ref>{{Cite web |url=http://khabar.ndtv.com/news/india/yoga-guru-bks-iyengar-dies-at-95-650330 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 मार्च 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402115555/http://khabar.ndtv.com/news/india/yoga-guru-bks-iyengar-dies-at-95-650330 |archive-date=2 अप्रैल 2015 |url-status=dead }}</ref> ===बीकेएस अंयगर=== {{मुख्य|बी के एस अयंगार}} अयंगर को विश्व के अग्रणी योग गुरुओं में से एक माना जाता है और उन्होंने योग के दर्शन पर कई किताबें भी लिखी थीं, जिनमें 'लाइट ऑन योगा', 'लाइट ऑन प्राणायाम' और 'लाइट ऑन द योग सूत्राज ऑफ पतंजलि' शामिल हैं। <ref>{{Cite web |url=http://www.livehindustan.com/news/desh/national/article1-BKS-Iyengar-dead-Yoga-legend-passes-away-at-96-Twitter-full-of-condolences-39-39-446211.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 मार्च 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402155843/http://www.livehindustan.com/news/desh/national/article1-BKS-Iyengar-dead-Yoga-legend-passes-away-at-96-Twitter-full-of-condolences-39-39-446211.html |archive-date=2 अप्रैल 2015 |url-status=dead }}</ref> अयंगर का जन्‍म 14 दिसम्‍बर 1918 को बेल्‍लूर के एक गरीब परिवार में हुआ था। बताया जाता है कि अयंगर बचपन में काफी बीमार रहा करते थे। ठीक नहीं होने पर उन्‍हें योग करने की सलाह दी गयी और तभी से वह योग करने लगे। अयंगर को 'अयंगर योग' का जन्‍मदाता कहा जाता है। उन्होंने इस योग को देश-दुनिया में फैलाया। सांस की तकलीफ के चलते 20 अगस्त 2014 को उनका निधन हो गया।<ref>{{Cite web |url=http://www.prabhatkhabar.com/news/national/yoga-guru-bks-iyengar-died/142411.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=18 मार्च 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402091707/http://www.prabhatkhabar.com/news/national/yoga-guru-bks-iyengar-died/142411.html |archive-date=2 अप्रैल 2015 |url-status=dead }}</ref> ===बाबा रामदेव=== {{मुख्य|बाबा रामदेव}} बाबा रामदेव भारतीय योग-गुरु हैं, उन्होंने योगासन व प्राणायामयोग के क्षेत्र में योगदान दिया है। [[रामदेव]] स्वयं जगह-जगह जाकर योग शिविरों का आयोजन करते हैं। ==योग दिवस== {{main|अंतर्राष्ट्रीय योग दिवस}} 21 जून 2015 को प्रथम अंतर्राष्ट्रीय योग दिवस मनाया गया। इस अवसर पर 192 देशों और 47 मुस्लिम देशों में योग दिवस का आयोजन किया गया। दिल्ली में एक साथ ३५९८५ लोगों ने योगाभ्यास किया।इसमें 84 देशों के प्रतिनिधि मौजूद थे। इस अवसर पर भारत ने दो विश्व रिकॉर्ड बनाकर 'गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स' में अपना नाम दर्ज करा लिया है। पहला रिकॉर्ड एक जगह पर सबसे अधिक लोगों के एक साथ योग करने का बना, तो दूसरा एक साथ सबसे अधिक देशों के लोगों के योग करने का। <ref>{{Cite web |url=http://www.jagran.com/news/national-india-create-two-world-records-on-international-day-12507610.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=23 जून 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625055155/http://www.jagran.com/news/national-india-create-two-world-records-on-international-day-12507610.html |archive-date=25 जून 2015 |url-status=live }}</ref> योग का उद्देश्य योग के अभ्यास के कई लाभों के बारे में दुनिया भर में जागरूकता बढ़ाना है।लोगों के स्वास्थ्य पर योग के महत्व और प्रभावों के बारे में जागरूकता फैलाने के लिए हर साल 21 जून को योग का अभ्यास किया जाता है। शब्द ‘योग‘ संस्कृत से लिया गया है जिसका अर्थ है जुड़ना या एकजुट होना। ==योग का महत्व== वर्तमान समय में अपनी व्यस्त जीवन शैली के कारण लोग संतोष पाने के लिए योग करते हैं। योग से न केवल व्यक्ति का तनाव दूर होता है बल्कि मन और मस्तिष्क को भी शांति मिलती है योग बहुत ही लाभकारी है। योग न केवल हमारे दिमाग, मस्‍तिष्‍क को ही ताकत पहुंचाता है बल्कि हमारी आत्‍मा को भी शुद्ध करता है। आज बहुत से लोग मोटापे से परेशान हैं, उनके लिए योग बहुत ही फायदेमंद है। योग के फायदे से आज सब ज्ञात है, जिस वजह से आज योग विदेशों में भी प्रसिद्ध है। अगर आप इसका नियमित अभ्यास करते हैं, तो इससे धीरे-धीरे आपका तनाव भी दूर हो सकता है। == योग का लक्ष्य == योग का लक्ष्य स्वास्थ्य में सुधार से लेकर ''[[मोक्ष]] (आत्मा को [[परमेश्वर]] का अनुभव)'' प्राप्त करने तक है।<ref>[115] ^ जकोब्सन, पी. 10.</ref> जैन धर्म, [[अद्वैत वेदांत]] के [[वेदांत|मोनिस्ट]] संप्रदाय और [[शैव सम्प्रदाय|शैव संप्रदाय]] के अन्तर में योग का लक्ष्य मोक्ष का रूप लेता है, जो सभी सांसारिक कष्ट एवं जन्म और मृत्यु के चक्र [[संसार|(संसार)]] से मुक्ति प्राप्त करना है, उस क्षण में परम [[ब्राह्मण|ब्रह्मण]] के साथ समरूपता का एक एहसास है। महाभारत में, योग का लक्ष्य [[ब्रह्मा]] के दुनिया में प्रवेश के रूप में वर्णित किया गया है, ब्रह्म के रूप में, अथवा [[आत्मा|आत्मन]] को अनुभव करते हुए जो सभी वस्तुओं मे व्याप्त है।<ref>जकोब्सन, पी. 9</ref> मीर्चा एलीयाडे योग के बारे में कहते हैं कि यह सिर्फ एक शारीरिक व्यायाम ही नहीं है, एक आध्यात्मिक तकनीक भी है। <ref>मीर्चा ईटु, मीर्चा एलीयाडे, बुखारेस्ट, कल की रोमानिया का प्रकाशन संस्था, दो हज़ार छह, नब्बे का पृष्ठ। (ISBN 973-725-715-4)</ref> [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]] लिखते हैं कि समाधि में निम्नलिखित तत्व शामिल हैं: वितर्क, विचार, आनंद और अस्मिता।<ref>सर्पवल्ली राधाकृष्णन, भारतीय दर्शन, दूसरा खंड, लंडन, जॉर्ज एलन और उइंन का प्रकाशन संस्था, एक हजार नौ सौ छियासठ, तीन सौ अस्सी का पृष्ठ। (ISBN 978-019-569-841-1)</ref> ==योग के प्रसिद्ध ग्रन्थ== {| class="wikitable" |- ! ग्रन्थ !! रचयिता !! रचनाकाल/टिप्पणी |- | '''[[पतंजलि योगसूत्र|योगसूत्र]]''' || [[पतंजलि]] || ४०० ई. पूर्व |- | '''[[योगभाष्य]]''' || [[वेदव्यास]] || द्वितीय शताब्दी |- | '''[[तत्त्ववैशारदी]]''' || [[वाचस्पति मिश्र]] || ८४१ ई |- |'''[[योगयाज्ञवल्क्य]]''' || [[याज्ञवल्क्य]] || सबसे पुरानी संस्कृत पाण्डुलिपि ९वीं-१०वीं शताब्दी की है। |- | '''[[भोजवृत्ति]]''' || [[राजा भोज]] || ११वीं शताब्दी |- | '''[[गोरक्षशतक]]''' || [[गुरु गोरख नाथ]] || ११वीं-१२वीं शताब्दी |- | '''[[योगचूडामण्युपनिषद]]''' || - || १४वीं-१५वीं शताब्दी (रिचर्ड रोसेन के अनुसार) |- | '''[[योगवार्तिक]]''' || [[विज्ञानभिक्षु]] || १६वीं शताब्दी |- | '''[[योगसारसंग्रह]]''' || विज्ञानभिक्षु || १६वीं शताब्दी |- | '''[[हठयोगप्रदीपिका]]''' || [[स्वात्माराम|स्वामी स्वात्माराम]] || १५वीं-१६वीं शताब्दी |- | '''[[सूत्रवृत्ति]]''' || गणेशभावा || १७वीं शताब्दी |- | '''[[योगसूत्रवृत्ति]]''' || [[नागेश भट्ट]]<ref>[https://kymyogavaisharadi.org/display/bhashya/vritti/devanagari नागोजीभट्ट कृत वृत्ति]</ref> || १७वीं शताब्दी |- | '''[[शिवसंहिता]]''' || ऋषी आर्यवीर रुद्र || २५०० इ. पूर्व |- | '''[[घेरण्डसंहिता]]''' || [[घेरण्ड मुनि]]|| १५०० इ.पूर्व |- | '''[[हठरत्नावली]] || श्रीनिवास भट्ट || १७वीं शताब्दी |- | '''[[मणिप्रभा]]''' || रामानन्द यति|| १८वीं शताब्दी |- | '''[[सूत्रार्थप्रबोधिनी]]''' || नारायण तीर्थ || १८वीं शताब्दी |- | '''[[जोगप्रदीपिका]]''' || जयतराम || १७३७ ई. / यह हिन्दी, ब्रजभाषा, खड़ी बोली की मिलीजुली भाषा में रचित है<br> और शब्दावली संस्कृत के अत्यन्त निकट है। |- | '''सचित्र योगसाधन''' || शिवमुनि || २०वीं शताब्दी ; हिन्दी में लिखित<ref>{{Cite web |url=https://www.shivmunisamaj.com/list-of-books-by-shivmuni |title=शिवमुनि महाराज का अमर साहित्य |access-date=31 दिसंबर 2022 |archive-date=31 दिसंबर 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231051935/https://www.shivmunisamaj.com/list-of-books-by-shivmuni |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[योगदर्शनम्]]''' || [[स्वामी सत्यपति परिव्राजक]] || २१वीं शताब्दी |} ==इन्हें भी देखें== *[[योग का इतिहास]] *[[योग दर्शन]] *[[अष्टांग योग]] *[[योगसूत्र]] *[[हठयोग]] *[[जैन धर्म में योग]] *[[अंतरराष्ट्रीय योग दिवस]] *[[भारतीय मनोविज्ञान]] - कुछ लोग मानते हैं कि 'योग' भारतीय मनोविज्ञान का दूसरा नाम है। == बाहरी कड़ियाँ == * [[wikt:योग_शब्दावली|योग-शब्दावली]] * [https://indianculture2025k.blogspot.com/2020/06/disease-prevention-by-yoga.html योग द्वारा रोग निवारण] * [https://kymyogavaisharadi.org/ योगवैशारदी] (कृणमचार्य योग मन्दिरम् की इस साइट पर योग के अनेक ग्रन्थ उपलब्ध हैं) *[https://sanskrit.nic.in/syllabus/Prak_Shastri/PS_1_Sem_Yoga.pdf योग सैद्धान्तिक] (प्राक्शास्त्री प्रथमवर्ष, प्रथम सत्रार्ध के लिये) ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} == आगे पढ़ें == {{wiktionary}} * {{cite book |last=Apte |first=Vaman Shivram |authorlink= |author2= |title=The Practical Sanskrit Dictionary |year=1965 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |location=Delhi |isbn=81-208-0567-4 }}(चौथा संशोधित और विस्तृत संस्करण)। * {{cite book | last = Patañjali | first = | authorlink = Patañjali | author2 = | title = Yoga Sutras of Patañjali | publisher = Studio 34 Yoga Healing Arts | year = 2001 | location = | pages = | url = http://www.studio34yoga.com/yoga.php#reading | doi = | id = | isbn = | access-date = 19 अगस्त 2009 | archive-url = https://www.webcitation.org/61C1yPwVm?url=http://www.studio34yoga.com/classes#reading | archive-date = 25 अगस्त 2011 | url-status = dead }} * चांग, जी सी सी (1993)। तिब्बती योग. न्यू जर्सी: कैरल पब्लिशिंग ग्रुप . ISBN 0-8065-1453-1 * {{cite book |series= |last=Chatterjee |first=Satischandra |authorlink= |author2=Datta, Dhirendramohan |title=An Introduction to Indian Philosophy |year=1984 |publisher=University of Calcutta |location=Calcutta |edition=Eighth Reprint Edition }} * Donatelle, रेबेका जे हैल्थ: दी बेसिक्स. 6. एड. सैन फ्रांसिस्को: पियर्सन एडूकेशन, इंक 2005. * फयूएर्स्तें, जोर्ज . दी शम्भाला गाइड टु योग. 1. एड. बोस्टन एंड लन्डन: शम्भाला पुब्लिकेशन्स 1996. * {{cite book | last = Flood | first = Gavin | year = 1996 | title = An Introduction to Hinduism | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | isbn = 0-521-43878-0 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/introductiontohi0000floo }} * {{cite book | last = Gambhirananda | first = Swami | year = 1998 | title = Madhusudana Sarasvati Bhagavad_Gita: With the annotation Gūḍhārtha Dīpikā| publisher = [[Advaita Ashrama]] Publication Department| location = Calcutta | isbn=81-7505-194-9}} * {{cite book | last = Harinanda | first = Swami |author2= | year = | title = Yoga and The Portal | publisher = Jai Dee Marketing| location = | isbn=0978142950}} * {{cite book | last = Jacobsen | first = Knut A. (Editor) |author2= Larson, Gerald James (Editor)| year = 2005 | title = Theory And Practice of Yoga: Essays in Honour of Gerald James Larson | publisher = Brill Academic Publishers| location = | isbn=9004147578}} (स्टडीज इन दी हिस्ट्री ऑफ़ रिलिजनस, 110) * {{cite book |last=Keay |first=John|authorlink= |author2= |title=India: A History |year=2000 |publisher=Grove Press |location=New York |isbn=0-8021-3797-0 }} * मार्शल, जॉन (1931)। ''मोहेंजोदारो एंड दी इन्दुस सिविलैज़ेशन:वर्ष 1922-27 के बीच मोहेंजोदारो में भारत सरकार द्वारा किए एक सरकारी खाता पुरातत्व खुदाई के होने के नाते.'' दिल्ली:इन्दोलोगिकल बुक हाउस. * {{cite book |last=Michaels |first=Axel|authorlink= |author2= |title=Hinduism: Past and Present |url=https://archive.org/details/hinduismpastpres0000mich |year=2004 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, New Jersey|isbn=0-691-08953-1 }} * [[धर्म मित्रा|मित्रा, धर्म श्री]]. आसन: 608 योगा मुद्रा. 1. एड. कैलिफोर्निया: नई वर्ल्ड लाइब्रेरी 2003. * {{cite book | last = Müller | first = Max | authorlink= Max Müller |year = 1899 | title = Six Systems of Indian Philosophy; Samkhya and Yoga, Naya and Vaiseshika| publisher = Susil Gupta (India) Ltd.| location = Calcutta | isbn=0-7661-4296-5}}[129] ''पुस्तक का नया संस्करण; मूलतः यह दी सिक्स सिस्टम्स ऑफ़ इंडियन फिलोसोफी के अंतर्गत प्रकाशित किया गया है।'' * {{cite book |last=Possehl |first=Gregory|authorlink=Gregory Possehl |author2= |title=The Indus Civilization: A Contemporary Perspective |url=https://archive.org/details/induscivilizatio0000poss |year=2003 |publisher=AltaMira Press |location= |isbn=978-0759101722 }} * {{cite book |series= |last=Radhakrishnan |first=S. |authorlink=Sarvepalli Radhakrishnan |author2=Moore, CA |title=A Sourcebook in Indian Philosophy |year=1967 |publisher=Princeton |location= |isbn=0-691-01958-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/sourcebookinindi00radh }} * सरस्वती, स्वामी सत्यानन्दा. नवंबर 2002 (12 वें संस्करण)। "आसन प्राणायाम मुद्रा बंधा" ISBN 81-86336-14-1 * {{cite book |series= |last=Taimni |first=I. K. |authorlink= |author2=|title=The Science of Yoga |url=https://archive.org/details/scienceofyogayog00unse|year=1961 |publisher=The Theosophical Publishing House |location=Adyar, भारत |isbn=81-7059-212-7 }} * उशाराबुध, आर्य पंडित. फिलोसोफी ऑफ़ हठ योगा. 2. एड. पेन्नीसिलवेनिया : हिमालयन इंस्टीट्युत प्रेस 1977, 1985. * {{cite book |series= |last=Yogshala |first=Ekam Drishti |authorlink=Ekam Drishti Yogshala |author2=|title=Yoga And Its Role In Stress Management: How To Become Calmer And Focused |year=2021 |location=Rishikesh, India }} * {{cite book |series= |last=Vivekananda |first=Swami |authorlink=Swami Vivekananda |author2=|title=Raja Yoga |year=1994 |publisher=[[Advaita Ashrama]] Publication Department |location=Calcutta |isbn=81-85301-16-6 }} 21 रिप्रिंट एडिशन * {{cite book |series= |last=Zimmer |first=Heinrich |authorlink=Heinrich Zimmer |author2=|title=Philosophies of India |year=1951 |publisher=Princeton University Press |location=New York, New York |isbn=0-691-01758-1 }} बोल्लिंगें सीरीज XXVI; जोसेफ कैम्बेल द्वारा संपादित. * {{cite book |series= |last=Weber|first=Hans-Jörg L. |authorlink=Hans-Jörg L. Weber |author2=|title=Yogalehrende in Deutschland: eine humangeographische Studie unter besonderer Berücksichtigung von netzwerktheoretischen, bildungs- und religionsgeographischen Aspekten |year=2007 |publisher=University of Heidelberg |location=Heidelberg |}} https://web.archive.org/web/20090826191058/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/savifadok/volltexte/2008/121/ {{भारतीय दर्शन}} [[श्रेणी:हिंदू दार्शनिक अवधारणाएँ]] [[श्रेणी:योग]] [[श्रेणी:भारतीय दर्शन]] [[श्रेणी:संस्कृत शब्द]] [[श्रेणी:ध्यान]] [[श्रेणी:व्यायाम]] [[श्रेणी:भारतीय खोज]] tij8gbkp3n3d63e1ablj2a4httyi01z 6534594 6534588 2026-03-30T10:22:56Z Ravinder Jugran 849799 /* व्युत्पत्ति, परिभाषा एवं प्रकार */ कड़ियाँ लगाई , नई जानकारी और संदर्भ जोड़ा 6534594 wikitext text/x-wiki {{multiple image | footer = १२वीं-१३वीं शताब्दी के एक भारतीय चित्र में [[योगी]] तथा [[योगिनी]] | image1 = A yogi seated in a garden.jpg | width1 = 140 | alt1 = A male yogi | image2 = Female Ascetics (Yoginis) LACMA M.2011.156.4 (1 of 2).jpg | width2=160 | alt2 = Two female yoginis }} [[चित्र:Sivakempfort.jpg|thumb|right|200px|[[पद्मासन]] मुद्रा में यौगिक ध्यानस्थ [[शिव]]-मूर्ति]] '''योग''' ({{langx|sa|योगः}}) प्राचीन भारतीय ऋषिमुनियों और तत्त्ववेत्ताओं द्वारा प्रतिपादित एक विशिष्ट आध्यात्मिक प्रक्रिया है। [[पतंजलि]] ने 'चित्त की वृत्तियों के निरोध' को योग कहा है। [[वेद व्यास|व्यास]] ने [[समाधि]] को ही योग माना है। [[योगवासिष्ठ]] के अनुसार योग वह युक्ति है जिसके द्वारा संसार सागर से पार जाया जा सकता है। योग के कई सारे अंग और प्रकार होते हैं, जिनके जरिए हमें ध्यान, समाधि और मोक्ष तक पहुंचना होता हैै। 'योग' शब्द तथा इसकी प्रक्रिया और धारणा [[हिन्दू धर्म]], [[जैन धर्म]] और [[बौद्ध धर्म]] में [[ध्यान]] प्रक्रिया से सम्बन्धित है। योग शब्द भारत से बौद्ध पन्थ के साथ [[चीन]], [[जापान]], [[तिब्बत]], दक्षिण पूर्व एशिया और [[श्री लंका|श्रीलंका]] में भी फैल गया है और इस समय सारे सभ्य जगत्‌ में लोग इससे परिचित हैं। सिद्धि के बाद पहली बार [[११]] दिसम्बर [[२०१४]] को [[संयुक्त राष्ट्रसंघ|संयुक्त राष्ट्र महासभा ]] ने प्रत्येक वर्ष [[२१]] जून को [[विश्व योग दिवस]] के रूप में मान्यता दी है। हिन्दू धर्म, जैन धर्म और बौद्ध धर्म में योग के अनेक सम्प्रदाय हैं, योग के विभिन्न लक्ष्य हैं तथा योग के अलग-अलग व्यवहार हैं।<ref>Denise Lardner Carmody, John Carmody (1996), Serene Compassion. Oxford University Press US. p. 68.</ref><ref> Stuart Ray Sarbacker, Samādhi: The Numinous and Cessative in Indo-Tibetan Yoga. SUNY Press, 2005, pp. 1–2.</ref><ref> तत्त्वार्थसूत्र [6.1], देखें मनु दोषी (2007) Translation of Tattvarthasutra, Ahmedabad: Shrut Ratnakar p. 102</ref> परम्परागत योग तथा इसका आधुनिक रूप विश्व भर में प्रसिद्ध हैं। सबसे पहले 'योग' शब्द का उल्लेख [[ऋग्वेद]] में मिलता है। इसके बाद अनेक उपनिषदों में इसका उल्लेख आया है। [[कठोपनिषद]] में सबसे पहले योग शब्द उसी अर्थ में प्रयुक्त हुआ है जिस अर्थ में इसे आधुनिक समय में समझा जाता है। माना जाता है कि कठोपनिषद की रचना ईसापूर्व पच्चीसवी और तीसवी शताब्दी ईसापूर्व के बीच के कालखण्ड में हुई थी। [[पतञ्जलि]] का [[योगसूत्र]] योग का सबसे पूर्ण ग्रन्थ है। इसका रचनाकाल ईसा की प्रथम शताब्दी या उसके आसपास माना जाता है। [[हठ योग]] के ग्रन्थ ९वीं से लेकर ११वीं शताब्दी में रचे जाने लगे थे। इनका विकास [[तन्त्र]] से हुआ। पश्चिमी जगत में "योग" को हठयोग के आधुनिक रूप में लिया जाता है जिसमें शारीरिक फिटनेस, तनाव-शैथिल्य तथा विश्रान्ति (relaxation) की तकनीकों की प्रधानता है। ये तकनीकें मुख्यतः [[आसन|आसनों]] पर आधारित हैं जबकि परम्परागत योग का केन्द्र बिन्दु [[ध्यान]] है और वह सांसारिक लगावों से छुटकारा दिलाने का प्रयास करता है। पश्चिमी जगत में आधुनिक योग का प्रचार-प्रसार भारत से उन देशों में गये गुरुओं ने किया जो प्रायः [[स्वामी विवेकानन्द]] की पश्चिमी जगत में प्रसिद्धि के बाद वहाँ गये थे। == व्युत्पत्ति, परिभाषा एवं प्रकार == '''योग''' शब्द युज् [[धातु (संस्कृत के क्रिया शब्द)|धातु]] में ‘घञ्’ [[प्रत्यय]] लगाने से निष्पन्न होता है। [[धातुपाठ]] में युज्‌ शब्द के तीन अर्थ उपलब्ध होते हैं - समाधि, संयोग, संयमन । लेकिन योगशात्र का प्रतिपादक शब्द निःसन्देह दिवादिगणीय "युज्" धातु से बना है जिसका व्युत्पत्ति लभ्य अर्थ है 'समाधि' । व्यास जी ने स्पष्ट शब्दों में कहा है - "योगः समाधिः"। वैसे ‘योग’ शब्द ‘युजिर योगे’ तथा ‘युज संयमने’ धातु से भी निष्पन्न होता है किन्तु तब इस स्थिति में योग शब्द का अर्थ क्रमशः योगफल, जोड़ तथा नियमन होगा। आगे योग में हम देखेंगे कि आत्मा और परमात्मा के विषय में भी योग कहा गया है। पाणिनीय [[गणपाठ]] में तीन 'युज्' धातुओं का पाठ मिलता हैं - :१) युज् समाधौ – दिवादिगणीय :२) युजिर् योगे – रुधादिगणीय :३) युज् संयमने - चुरादिगणीय '''युज् समाधौ''' – दिवादिगणीय युज् धातु का अर्थ है, समाधि । समाधि का प्रकृति प्रत्यय अर्थ है, सम्यक् स्थापन। दूसरे अर्थ मे समाधि की सिद्धि के लिए जुड़ना । '''युजिर् योगे''' – रुधादिगणीय युज् धातु का अर्थ है, जुड़ना, जोड़ना, मेल करना, संयोग करना अर्थात् इस दु:ख रूप संसार से वियोग तथा ईश्वर से संयोग का नाम योग है । भगवद्गीता में भी वर्णन मिलता है - ''तं विद्यात् दुखंसंयोगवियोगं योग संज्ञितम् ।'' (6/23) ''' युज् संयमने''' – चुरादिगणीय युज् धातु का अर्थ है, संयमन अर्थात् मन का संयम अथवा मन का नियमन । मन को संयमित करना ही योग है। इस प्रकार योग का अर्थ हुआ - "योग साधनाओं को अपनाते हुए मन को नियन्त्रित कर, संयमित कर, आत्मा का परमात्मा से मिलन" । [[परिभाषा]] ऐसी होनी चाहिए जो अव्याप्ति और अतिव्याप्ति दोषों से मुक्त हो, योग शब्द के वाच्यार्थ का ऐसा लक्षण बतला सके जो प्रत्येक प्रसंग के लिये उपयुक्त हो और योग के सिवाय किसी अन्य वस्तु के लिये उपयुक्त न हो। [[भगवद्गीता]] प्रतिष्ठित ग्रन्थ माना जाता है। उसमें योग शब्द का कई बार प्रयोग हुआ है, कभी अकेले और कभी सविशेषण, जैसे बुद्धियोग, सन्यासयोग, कर्मयोग, भक्तियोग। वास्तव में देखा जाए तो भगवद्गीता सम्पूर्ण योगशात्र है, क्योंकि उसके अन्तर्गत संसार, मन, बुद्धि, इन्द्रिय , आत्मा और परमात्मा का क्रम से वर्णन करते हुए अन्तिम सत्य को विभिन्न मार्गों और साधन पद्धति से बताने का उपक्रम किया गया है, इसी लिए गीता के समस्त अट्ठारह अध्यायों के नाम योग शब्द पर ही पूर्ण होते हैं, जैसे- प्रथम विवाद योग, द्वितीय सांख्ययोग , तृतीय कर्मयोग, इसी प्रकार अन्य भी विभूतियोग, भक्तियोग, पुरुषोत्तमयोग, मोक्षसंन्यासयोग आदि सभी अध्याय, दुसरी बात यह भी कि गीता के रचनाकार महर्षि वेदव्यास जी ने स्वयं इस बात को इसी ग्रन्थ के प्रत्येक अभ्यास की समाप्ति पर - ' योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुसंवादे......' कहकर इसे योगशास्त्र का महत्वपूर्ण ग्रन्थ माना है।<ref>श्रीमद्भगवद्गीता</ref> वेदोत्तर काल में [[भक्तियोग]] और [[हठयोग]] नाम भी प्रचलित हो गए हैं। पतंजलि योगदर्शन में 'क्रियायोग' शब्द देखने में आता है। [[पाशुपत योग]] और माहेश्वर योग जैसे शब्दों के भी प्रसंग मिलते है। इन सब स्थलों में योग शब्द के जो अर्थ हैं वह एक दूसरे से भिन्न हैं । [[गीता]] में [[श्रीकृष्ण]] ने एक स्थल पर कहा है ''''योगः कर्मसु कौशलम्'''‌' ( कर्मों में कुशलता ही योग है।) यह वाक्य योग की परिभाषा नहीं है। यदि हम गीता के दुसरे अध्याय के पचासवें उपर्युक्त श्लोक को इस अर्थ में लेंगें कि - " कर्मों में कुशलता ही योग है " - तो हम ऐसा करके अर्थ का अनर्थ कर देंगे, क्योंकि - जैसे चोर भी चोरी करने में कुशल होता है- पर हम उसे योग या योगी नहीं कह सकते है, हत्या, लूट , धोखा , भष्टाचार आदि निन्दनीय कर्म करने में भी अनेक मनुष्य बड़े कुशल होते है और तो और अनेक पकड़े भी नहीं जाते है और न्यायालय की सजा से भी बच निकलते है-- अपने कार्य में इतने निपुण होने के बाद भी , हम उन्हें योग या योगी नहीं कह सकते हैं, अत: यहाँ इस श्लोक का अर्थ यह है कि - ' कर्म में योग ही कुशलता है यानि योग्य कर्म करना ही कर्म की कुशलता है अर्थात- मनुष्य के कल्याण करने की शक्ति योग यानि समत्व- समता भाव में है, मात्र कर्म करने में नहीं, समता के भाव में स्थित होकर कुशल कर्म करने में हैं।<ref>साधक संजीवनी</ref> कुछ विद्वानों का यह मत है कि जीवात्मा और परमात्मा के मिल जाने को योग कहते हैं। इस बात को स्वीकार करने में यह बड़ी आपत्ति खड़ी होती है कि [[बौद्ध धर्म|बौद्धमतावलम्बी]] भी, जो परमात्मा की सत्ता को स्वीकार नहीं करते, योग शब्द का व्यवहार करते और योग का समर्थन करते हैं। यही बात [[सांख्य|सांख्यवादियों]] के लिए भी कही जा सकती है जो ईश्वर की सत्ता को असिद्ध मानते हैं। [[पतञ्जलि]] ने [[योगसूत्र]] में, जो परिभाषा दी है 'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः', चित्त की वृत्तियों के निरोध का नाम योग है। इस वाक्य के दो अर्थ हो सकते हैं: चित्तवृत्तियों के निरोध की अवस्था का नाम योग है या इस अवस्था को लाने के उपाय को योग कहते हैं। योग दर्शन के विद्वानों और टीकाकारों के अनुसार महर्षि पतंजलि ने योग दर्शन के प्रथम तीन सूत्र - " अथ योगानुशासनम् ।। 1।।, योगश्चित्तवृत्तिनिरोध: ।।2।।, तदा द्रष्टु: स्वरूपेऽवस्थानम् ।।3।। - में ही योग के सम्पूर्ण स्वरूप और लक्ष्य को परिभाषित कर दिया है, अर्थात- योग विषय की शिक्षा देने वाले ग्रंथ का आरम्भ ; योग का स्वरूप, चित्त में उत्पन्न होने वाली वृत्तियों को रुक जाना यानि शमन हो जाना ; ऐसा होने से दृष्टा यानि साधक अपने स्वरूप में यानि पुरुष शुद्धचेतन रूप में स्थित हो जाता है, जो कि योग का फल है।<ref>पातञ्जलयोगप्रदीप, समाधिपाद, सूत्र- 1,2,3, पृष्ठ- 139,146,153</ref> परन्तु इस परिभाषा पर कई विद्वानों को आपत्ति है। उनका कहना है कि चित्तवृत्तियों के प्रवाह का ही नाम चित्त है। पूर्ण निरोध का अर्थ होगा चित्त के अस्तित्व का पूर्ण लोप, चित्ताश्रय समस्त स्मृतियों और संस्कारों का निःशेष हो जाना। यदि ऐसा हो जाए तो फिर समाधि से उठना संभव नहीं होगा। क्योंकि उस अवस्था के सहारे के लिये कोई भी संस्कार बचा नहीं होगा, प्रारब्ध दग्ध हो गया होगा। निरोध यदि संभव हो तो [[श्रीकृष्ण]] के इस वाक्य का क्या अर्थ होगा? ''योगस्थः कुरु कर्माणि'', योग में स्थित होकर कर्म करो। विरुद्धावस्था में कर्म हो नहीं सकता और उस अवस्था में कोई संस्कार नहीं पड़ सकते, स्मृतियाँ नहीं बन सकतीं, जो समाधि से उठने के बाद कर्म करने में सहायक हों। संक्षेप में आशय यह है कि योग के शास्त्रीय स्वरूप, उसके दार्शनिक आधार को सम्यक्‌ रूप से समझना बहुत सरल नहीं है। संसार को मिथ्या माननेवाला [[अद्वैत वेदान्त|अद्वैतवादी]] भी निदिध्याह्न के नाम से उसका समर्थन करता है। अनीश्वरवादी सांख्य विद्वान भी उसका अनुमोदन करता है। [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] ही नहीं, [[इस्लाम|मुस्लिम]] [[सूफ़ी]] और [[ईसाई]] मिस्टिक भी किसी न किसी प्रकार अपने संप्रदाय की मान्यताओं और दार्शनिक सिद्धांतों के साथ उसका सामंजस्य स्थापित कर लेते हैं। इन विभिन्न दार्शनिक विचारधाराओं में किस प्रकार ऐसा समन्वय हो सकता है कि ऐसा धरातल मिल सके जिस पर योग की भित्ति खड़ी की जा सके, यह बड़ा रोचक प्रश्न है परंतु इसके विवेचन के लिये बहुत समय चाहिए। यहाँ उस प्रक्रिया पर थोड़ा सा विचार कर लेना आवश्यक है जिसकी रूपरेखा हमको पतंजलि के सूत्रों में मिलती है। थोड़े बहुत शब्दभेद से यह प्रक्रिया उन सभी समुदायों को मान्य है जो योग के अभ्यास का समर्थन करते हैं। ===परिभाषा=== *(१) [[योगसूत्र|पातञ्जल योग दर्शन]] के अनुसार - '''योगश्चित्तवृतिनिरोधः''' (1/2) अर्थात् चित्त की वृत्तियों का निरोध ही योग है। *(२) [[सांख्य दर्शन]] के अनुसार - '''पुरुषप्रकृत्योर्वियोगेपि योगइत्यमिधीयते।''' अर्थात् पुरुष एवं प्रकृति के पार्थक्य को स्थापित कर पुरुष का स्व स्वरूप में अवस्थित होना ही योग है। *(३) [[विष्णुपुराण]] के अनुसार - '''योगः संयोग इत्युक्तः जीवात्म परमात्मने''' अर्थात् जीवात्मा तथा परमात्मा का पूर्णतया मिलन ही योग है। *(४) [[भगवद्गीता]] के अनुसार - '''सिद्धासिद्धयो समोभूत्वा समत्वं योग उच्चते''' (2/48) अर्थात् दुःख-सुख, लाभ-अलाभ, शत्रु-मित्र, शीत और उष्ण आदि द्वन्दों में सर्वत्र समभाव रखना योग है। *(५) [[भगवद्गीता]] के अनुसार - '''तस्माद्दयोगाययुज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्''' अर्थात् कर्त्तव्य कर्म बन्धक न हो, इसलिए निष्काम भावना से अनुप्रेरित होकर कर्त्तव्य करने का कौशल योग है। *(६) [[आचार्य हरिभद्र]] के अनुसार - '''मोक्खेण जोयणाओ सव्वो वि धम्म ववहारो जोगो''' अर्थात् [[मोक्ष]] से जोड़ने वाले सभी व्यवहार योग हैं। *(७) [[बौद्ध धर्म]] के अनुसार - '''कुशल चितैकग्गता योगः''' अर्थात् कुशल चित्त की एकाग्रता योग है, -- इसमें कुशल चित्तका भाव यह है कि-- शुभ कर्म, अच्छे कर्म, पूण्य कर्म- पाप ,लोभ ,घृणा, द्वेष, क्रोध, काम ( कामना), मार ( प्रलोभन) आदि राग - द्वेष से रहित कर्म करना अर्थात कुशल कर्म करने से - चित्तकी स्फटिकमणी की भाँति शुद्ध, शान्त, निर्मल अवस्था का हो जाना ही कुशल चित्त है। ===योग के प्रकार=== योग की उच्चावस्था [[समाधि]], [[मोक्ष]], [[कैवल्य]] आदि तक पहुँचने के लिए अनेकों साधकों ने जो साधन अपनाये उन्हीं साधनों का वर्णन योग ग्रन्थों में समय समय पर मिलता रहा। उसी को 'योग के प्रकार' से जाना जाने लगा। योग की प्रामाणिक पुस्तकों में [[शिवसंहिता]] तथा [[गोरक्षशतक]] में योग के चार प्रकारों का वर्णन मिलता है - : ''मंत्रयोगों हष्ष्चैव लययोगस्तृतीयकः। '' : ''चतुर्थो राजयोगः'' (शिवसंहिता , 5/11) : ''मंत्रो लयो हठो राजयोगन्तर्भूमिका क्रमात् '' : ''एक एव चतुर्धाऽयं महायोगोभियते॥'' (गोरक्षशतकम् ) उपर्युक्त दोनों श्लोकों से योग के प्रकार हुए : मंत्रयोग, हठयोग लययोग व राजयोग। ====मंत्रयोग==== '''{{मुख्य|मन्त्र योग}}''' '[[मंत्र]]' का समान्य अर्थ है- 'मननात् त्रायते इति मन्त्रः'। मन को त्राय (पार कराने वाला) मंत्र ही है। मन्त्र योग का सम्बन्ध मन से है, मन को इस प्रकार परिभाषित किया है- मनन इति मनः। जो मनन, चिन्तन करता है वही मन है। मन की चंचलता का निरोध मंत्र के द्वारा करना मंत्र योग है। मंत्र योग के बारे में योगतत्वोपनिषद में वर्णन इस प्रकार है- : ''योग सेवन्ते साधकाधमाः।'' ( अल्पबुद्धि साधक मंत्रयोग से सेवा करता है अर्थात मंत्रयोग उन साधकों के लिए है जो अल्पबुद्धि है।) मंत्र के जप उच्चारण से एक विशेष प्रकार की ध्वनि तरंगें पैदा होती है जो कि जप करते समय शरीर और मन दोनों पर प्रभाव डालता है। मंत्र में साधक जप का प्रयोग करता है, मंत्र जप में तीन घटकों का काफी महत्व है, वें तीन घटक हैं- उच्चारण, लय व ताल। तीनों का सही अनुपात मंत्र शक्ति को बढ़ा देता है। मंत्रजप मुख्यरूप से चार प्रकार से किया जाता है। : (1) वाचिक (2) मानसिक (3) उपांशु (4) अजप्पा । * [[वाचिक जप]] - जिसे [[वैखरी]] जप भी कहते है, यह जप [[साधना]] की प्रारंभिक अवस्था है, जिसमें साधक अपने मुँख से उच्च स्वर से उच्चारण करता हुआ- मन्त्र का जप करता है, ऐसा करने से साधक बाहरी विक्षेपण , ध्वनियों से विचलित नहीं होता है। * [[उपांशु जप]] - यह जप की वैखरी जप से श्रेष्ठ अवस्था है । इसमे साधक बिना उच्चारण किए हुए मंत्र का जप - केवल फुसफुसाहट यानि केवल होठों को हिलाते हुए जप करता है ,जिससे कोई ध्वनी नहीं निकलती है परन्तु साधक को ही जप ध्वनी अनुभव होती है। * [[मानसिक जप]] - यह जप की और अधिक श्रेष्ठ अवस्था है। इसमें साधक बिना ध्वनी किए ,बिना होठ हिलाए , केवल मन ही मन से मन्त्र जपता रहता है, यह जप की शक्तिशाली विधि है। * [[अजप्पा जप]] - यह जप की सबसे श्रेष्ठ अवस्था है, इसमें साधक अपने आते - जाते श्वास को मंत्र के साथ संयुक्त कर लेता है और यह जप 24 घण्टे निरन्तर चलता रहता है, जो कि जप योग साधना को सफल करता है।<ref>जपयोग, दिव्य जीवन संघ</ref> ====हठयोग==== '''{{मुख्य|हठयोग}}''' हठ का शाब्दिक अर्थ हठपूर्वक किसी कार्य को करने से लिया जाता है। हठ प्रदीपिका पुस्तक में नहीं बल्कि श्री गोरखनाथ रचित पुस्तक "सिद्ध सिद्धांत पद्धति " में वर्णित- हठ का अर्थ इस प्रकार दिया है-<ref> सिद्ध सिद्धांत पद्धति </ ref> यह श्लोक श्री गोरखनाथ विरचित " सिद्ध सिद्धांत पद्धति " के प्रथम उपदेश में वर्णित है, जिसमें हठ शब्द को योग की दृष्टि से परिभाषित किया गया है।< ref>सिद्ध सिद्धांत पद्धति, प्रथम उपदेश के अ न्तर्गत</ ref> लेकिन भ्रमवश इसे हठयोग प्रदीपिका में लिखित बताया जाता है ,जो कि निराधार है। यह हठ योग की परिभाषा है परन्तु हठयोग प्रदीपिका पुस्तक में इस श्लोक का वर्णन कहीं नहीं आता है, हाँ ! परिभाषित करने के लिए विद्वान ऐसा कह देते हैं। <ref>हठयोग प्रदीपिका </ref> : ''हकारेणोच्यते सूर्यष्ठकार चन्द्र उच्यते। '' : ''सूर्या चन्द्रमसो र्योगाद्धठयोगोऽभिधीयते॥'' <ref>प्रथम उपदेश,सिद्ध सिद्धांत पद्धति</ref> '''ह''' का अर्थ [[सूर्य]] तथा '''ठ''' का अर्थ [[चन्द्रमा|चन्द्र]] बताया गया है। सूर्य और चन्द्र की समान अवस्था हठयोग है। शरीर में बहत्तर हजार नाड़ियाँ है, जोकि मानव शरीर के लिए बहुत ही महत्वपूर्ण कार्य का संचालन करती है। ये नाड़ियाँ ऊर्जा के मार्ग है, जो कि शरीर के भिन्न- भिन्न अंगों में ऊर्जाशक्ति का प्रवाह प्रवाहित करके उसे क्रियाशील और प्राणमय बनाए रखती हैं, इनके स्वस्थ रहने से हठयोगी प्राणायाम आदि यौगिक क्रियाओं का अभ्यास करता हुआ,अपनी प्राण शक्ति का ऊर्ध्व गमन करते हुए, योग के लक्ष्य आनन्द की प्राप्ति करता है। उनमें तीन प्रमुख नाड़ियों का वर्णन है, वे इस प्रकार हैं। सूर्यनाड़ी अर्थात पिंगला जो दाहिने स्वर का प्रतीक है। चन्द्रनाड़ी अर्थात इड़ा जो बायें स्वर का प्रतीक है। इन दोनों के बीच तीसरी नाड़ी सुषुम्ना है। इस प्रकार हठयोग वह क्रिया है जिसमें पिंगला और इड़ा नाड़ी के सहारे प्राण को सुषुम्ना नाड़ी में प्रवेश कराकर ब्रह्मरन्ध्र में समाधिस्थ किया जाता है। [[हठयोग प्रदीपिका|हठ प्रदीपिका]] में चार अध्याय हैं, जिन्हें उपदेश कहा गया है, जिसमें हठयोग के चार अंगों का वर्णन है- * प्रथम उपदेश - आसन, * द्वितीय उपदेश - प्राणायाम, * तृतीय उपदेश- कुण्डली बोध, मुद्रा और बन्ध तथा * चतुर्थ उपदेश में - नादानुसंधान।<ref>हठयोग प्रदीपिका</ref> [[घेरण्डसंहिता]] में सात अंग- ''षटकर्म, आसन, मुद्राबन्ध, प्राणायाम, ध्यान, समाधि'' जबकि योगतत्वोपनिषद और पतंजलि कृत योग दर्शन में भी आठ अंगों का वर्णन है- ''यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधि''< ref> पातञ्जलयोगप्रदीप, दुसरा पाद</ref> ====लययोग==== '''{{मुख्य|कुंडलिनी योग}}''' चित्त का अपने स्वरूप विलीन होना या चित्त की निरूद्ध अवस्था लययोग के अन्तर्गत आता है। साधक के चित्त् में जब चलते, बैठते, सोते और भोजन करते समय हर समय [[ब्रह्म]] का [[ध्यान]] रहे इसी को लययोग कहते हैं। योगत्वोपनिषद में इस प्रकार वर्णन है- : ''गच्छस्तिष्ठन स्वपन भुंजन् ध्यायेन्त्रिष्कलमीश्वरम् स एव लययोगः स्यात'' (22-23) ==== राजयोग==== '''{{मुख्य|राजयोग}}''' राजयोग सभी योगों का राजा कहलाया जाता है क्योंकि इसमें प्रत्येक प्रकार के योग की कुछ न कुछ सामग्री अवश्य मिल जाती है। राजयोग महर्षि पतंजलि द्वारा रचित अष्टांग योग का वर्णन आता है। राजयोग का विषय चित्तवृत्तियों का निरोध करना है। महर्षि पतंजलि के अनुसार समाहित चित्त वालों के लिए अभ्यास और वैराग्य तथा विक्षिप्त चित्त वालों के लिए क्रियायोग का सहारा लेकर आगे बढ़ने का रास्ता सुझाया है। इन साधनों का उपयोग करके साधक के क्लेशों का नाश होता है, चित्त प्रसन्न होकर ज्ञान का प्रकाश फैलता है और विवेक ख्याति प्राप्त होती है। : ''योगाडांनुष्ठानाद शुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिरा विवेक ख्यातेः'' (2/28) राजयोग के अन्तर्गत महर्षि पतंजलि ने अष्टांग को इस प्रकार बताया है- : ''यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोऽष्टांगानि।'' <ref>योग दर्शन, साधनपाद ( 2/29 )</ ref> योग के आठ अंगों में प्रथम पाँच बहिरंग तथा अन्य तीन अन्तरंग में आते हैं। उपर्युक्त चार प्रकार के अतिरिक्त [[गीता]] में प्रमुखत: तीन प्रकार के योगों का वर्णन मिलता है- *(१) [[ज्ञानयोग]] *(२) [[भक्तियोग]] *(३) [[कर्म योग]] ज्ञानयोग, सांख्ययोग से सम्बन्ध रखता है। पुरुष प्रकृति के बन्धनों से मुक्त होना ही ज्ञान योग है। सांख्य दर्शन में 25 तत्वों का वर्णन मिलता है। == योग का इतिहास == [[Image:Shiva Pashupati.jpg|300px|thumb|right|मोहनजोदड़ो-हड़प्पा से प्राप्त मुहर में योगमुद्रा]] {{Main|योग का इतिहास}} वैदिक [[संहिता|संहिताओं]] के अंतर्गत तपस्वियों ''तपस (संस्कृत)'' के बारे में ([[ब्राह्मण|(कल | ब्राह्मण)]]) प्राचीन काल से [[वेदों]] में (१९०० से १५०० बी सी ई) उल्लेख मिलता है, जब कि तापसिक साधनाओं का समावेश प्राचीन वैदिक टिप्पणियों में प्राप्त है।<ref name="Flood, p. 94">[21] ^फ्लड, पी. 94.</ref> कई मूर्तियाँ जो सामान्य योग या [[समाधि]] मुद्रा को प्रदर्शित करती है, [[सिंधु घाटी सभ्यता]] (सी.3300-1700 बी.सी. इ.) के स्थान पर प्राप्त हुईं है। पुरातत्त्वज्ञ ग्रेगरी पोस्सेह्ल के अनुसार," ये मूर्तियाँ योग के धार्मिक संस्कार" के योग से सम्बन्ध को संकेत करती है।<ref>[22] ^ पोस्सेह्ल (2003), पीपी. 144-145</ref> यद्यपि इस बात का निर्णयात्मक सबूत नहीं है फिर भी अनेक पंडितों की राय में सिंधु घाटी सभ्यता और योग-[[ध्यान]] में सम्बन्ध है।<ref>देखें: * [[योनातान मार्क केनोयेर|जोनाथन मार्क केनोयेरएक]] मूर्ती का "योग मुद्रा में बैटे हुए" ऐसा वर्णन करता है। [http://www.harappa.com/indus/33.html जोनाथन मार्क केनोयेर द्वारा लिखे, "अरौंड द इंडस इन ९० स्लाइड्स". ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090323041459/http://www.harappa.com/indus/33.html|date=23 मार्च 2009}} * केरल वेर्नर लिखते है " पुरातात्विक खोज हमें अनुमान करने का समर्थन करता है की आर्य [[भारत]] के पूर्व के लोग योग शास्त्र की क्रियाओं से परिचित थे". {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=c6b3lH0-OekC&pg=PA103|title=Yoga and Indian Philosophy|last=Werner|first=Karel|date=1998|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=9788120816091|page=103}}[23] * [[हेंरीच ज़िम्मर|हैनरिच ज़िम्मेर]] एक मुद्रा में "योगमुद्रा" का वर्णन करते है। {{cite book|url=https://archive.org/details/mythssymbolsindi00zimm|title=Myths and Symbols in Indian Art and Civilization|last=Zimmer|first=Heinrich|publisher=Princeton University Press, New Ed edition|year=1972|ISBN=978-0691017785|page=[https://archive.org/details/mythssymbolsindi00zimm/page/n182 168]}} * [[थॉमस मअकएविल्ले|थॉमस म्क्विल्ले]] लिखते है कि "यह छह रहस्यमय सिंधु घाटी मुद्रा की छवियों में जो उत्कीर्ण मूर्तियां है उन में हठ योग के ''मूलबन्धासन '' नाम के आसन, या उस से मिलता जुलता ''उत्कटासन '' या ''बद्धा कोनासना '' प्रदर्शित है। {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=Vpqr1vNWQhUC&pg=PA219|title=The shape of ancient thought|last=McEvilley|first=Thomas|date=2002|publisher=Allworth Communications|isbn=9781581152036|pages=219-220}} * डॉ॰ फरजंद मसीह, पंजाब विश्वविद्यालय के पुरातत्व विभाग के अध्यक्ष, हाल ही में प्राप्त एक मुद्रा का वर्णन एक योगी के रूप का कहते है। [http://www.dawn.com/2007/05/08/nat7.htm अपूर्व वस्तुओं की खोज खंडहर में निहित खजाने की ओर संकेत करता है। ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100215133034/http://www.dawn.com/2007/05/08/nat7.htm|date=15 फ़रवरी 2010}} * गेविन फ्लड, "पशुपति सील" जोकि अन्य सीलों मे से एक है, के बारे में विवाद करते हुए लिखते है कि यह रूप एक योग मुद्रा में बैठे व्यक्ति की स्पष्ट नहीं लगती या यह एक मानव आकृति का प्रतिनिधित्व करती लगती है। फ्लड, पीपी. 28-29 . * पशुपति सील के बारे में जियोफ्रे सामुएल का मानना है कि,"वास्तव में हमें यह स्पष्ट नहीं है कि यह मूर्ति किसी नारी या पुरुष, किसकी व्याख्या करती है".{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=JAvrTGrbpf4C&pg=PA4|title=The Origins of Yoga and Tantra|last=Samuel|first=Geoffrey|date=2008|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521695343|page=4}}[26]</ref> [[ध्यान]] में उच्च चैतन्य को प्राप्त करने कि रीतियों का विकास श्रमानिक परम्पराओं द्वारा एवं उपनिषद् की परंपरा द्वारा विकसित हुआ था।<ref>[27] ^ फ्लड, पीपी. 94-95.</ref> बुद्ध के पूर्व एवं प्राचीन ब्रह्मिनिक ग्रंथों मे [[ध्यान]] के बारे में कोई ठोस सबूत नहीं मिलते हैं, बुद्ध के दो शिक्षकों के ध्यान के लक्ष्यों के प्रति कहे वाक्यों के आधार पर वय्न्न यह तर्क करते है की निर्गुण ध्यान की पद्धति ब्रह्मिन परंपरा से निकली इसलिए उपनिषद् की [[सृष्टि]] के प्रति कहे कथनों में एवं ध्यान के लक्ष्यों के लिए कहे कथनों में समानता है।<ref>[28] ^ अलेक्जेंडर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ़ बुद्धिस्ट मेडिटेशन. रौतलेड्ग 2007, पृष्ठ 51.</ref> यह संभावित हो भी सकता है, नहीं भी.<ref>[29] ^ अलेक्जेंडर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ़ बुद्धिस्ट मेडिटेशन. रौतलेड्ग 2007, पृष्ठ 56.</ref> उपनिषदों में [[ब्रह्माण्ड]] सम्बन्धी बयानों के वैश्विक कथनों में किसी [[ध्यान]] की रीति की सम्भावना के प्रति तर्क देते हुए कहते है की [[नासदीय सूक्त]] किसी [[ध्यान]] की पद्धति की ओर [[ऋग्वेद]] से पूर्व भी इशारा करते है।<ref>[30] ^ अलेक्जेंडर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ़ बुद्धिस्ट मेडिटेशन. रौतलेड्ग 2007, पृष्ठ 51.</ref> [[हिंदू]] ग्रंथ और [[बौद्ध]] ग्रंथ प्राचीन ग्रन्थो में से एक है जिन में ध्यान तकनीकों का वर्णन प्राप्त होता है।<ref>[31] ^ [[रिचर्ड गोम्ब्रिच]], ''थेरावदा बौद्ध धर्म: ए सोशल हिस्ट्री फ्रॉम इंसिएंत बनारस टू माडर्न कोलम्बो.'' रौतलेड्ग और केगन पॉल, 1988, पृष्ठ 44.</ref> वे ध्यान की प्रथाओं और अवस्थाओं का वर्णन करते है जो बुद्ध से पहले अस्तित्व में थीं और साथ ही उन प्रथाओं का वर्णन करते है जो पहले बौद्ध धर्म के भीतर विकसित हुईं.<ref>[32] ^ अलेक्जेंडर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ़ बुद्धिस्ट मेडिटेशन. रौटलेड्ज 2007, पृष्ट 50</ref> हिंदु वाङ्मय में,"योग" शब्द पहले कथा उपनिषद में प्रस्तुत हुआ जहाँ ज्ञानेन्द्रियों का नियंत्रण और मानसिक गतिविधि के निवारण के अर्थ में प्रयुक्त हुआ है जो उच्चतम स्थिति प्रदान करने वाला माना गया है।<ref>[33] ^ फ्लड, पी. 95. विद्वानों कथा उपनिषद को पूर्व बौद्धत्व के साथ सूचीबद्ध नहीं करते, उदाहरण के लिए हेल्मथ वॉन ग्लासेनप्प देख सकते हैं,1950 कार्यवाही की "अकादेमी देर विस्सेंस्चाफ्तें," लितेरातुर अंड से [http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/vonglasenapp/wheel002.html http://www.accesstoinsight.org/ lib/authors/vonglasenapp/wheel002.html.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130204142029/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/vonglasenapp/wheel002.html |date=4 फ़रवरी 2013 }} कुछ लोग कहते हैं कि यह पद बौद्ध है, उदाहरण हाजिम नाकामुरा का ए हिस्ट्री ऑफ़ एअर्ली वेदान्त फिलोसोफी, फिलोसोफी ईस्ट अंड वेस्ट, वोल. 37, अंख. 3 (जुलाई., 1987) जिसे अरविंद शर्मा ने समीक्षा की है, पीपी. 325-331. पाली शब्द "योग" का उपयोग करने की एक व्यापक जांच के लिए पूर्व बौद्ध ग्रंथों में देखे, थॉमस विलियम र्ह्य्स डेविड, विलियम स्टेड, ''पाली-इंग्लिश शब्दकोष.'' मोतीलाल बनारसीदास पुब्ल द्वारा डालें., 1993, पृष्ठ 558: [http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&amp;pg=RA1-PA558&amp;dq=yoga+pali+term&amp;lr=#PRA1-PA558,M1 http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&amp;pg=RA1-PA558&amp;dq=yoga+pali+ term&amp;ir = # PRA1 lr-PA558, M1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150322083352/http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&pg=RA1-PA558&dq=yoga+pali+term&lr=#PRA1-PA558,M1 |date=22 मार्च 2015 }} धम्मपदा में "आध्यात्मिक अभ्यास" के अर्थ में इस शब्द का प्रयोग के लिए देखे गिल फ्रोंस्दल, दी धम्मपदा, शम्भाला, 2005, पृष्ठ 56, 130 देखा.</ref> महत्वपूर्ण ग्रन्थ जो योग की अवधारणा से सम्बंधित है वे मध्य कालीन [[उपनिषदों|उपनिषद्]], [[महाभारत]],[[भगवद गीता]] 200 BCE) एवं [[पतंजलि योगसूत्र|पतंजलि योग सूत्र]] है। (ca. 400 BCE) ==== पतंजलि के योग सूत्र ==== {{main|योग सूत्र}} [[भारतीय दर्शन]] में, षड् [[आस्तिक|दर्शनों]] में से एक का नाम योग है।<ref>[35] ^ छह आस्तिक दर्शन सम्प्रदायों के एक सिंहावलोकन के लिए, समूह पर विस्तार के साथ देखें : राधाकृष्णन अंड मूर, "सामग्री" और पीपी. स्कूलों [35] ^453-487.</ref><ref>[36] ^ योग घराने के एक संक्षिप्त सिंहावलोकन के लिए देखें: चटर्जी अंड दत्ता, पी. 43.</ref> योग दार्शनिक प्रणाली,[[Samkhya|सांख्य]] स्कूल के साथ निकटता से संबन्धित है।<ref>[37] ^ दर्शन और संख्या के बीच घनिष्ठ संबंध के लिए देखें: चटर्जी अंड दत्ता, पी. 43.</ref> ऋषि [[पतंजलि]] द्वारा व्याख्यायित योग संप्रदाय [[संख्या|सांख्य]] मनोविज्ञान और तत्वमीमांसा को स्वीकार करता है, लेकिन सांख्य घराने की तुलना में अधिक आस्तिक है, यह प्रमाण है क्योंकि सांख्य वास्तविकता के पच्चीस तत्वों में ईश्वरीय सत्ता भी जोड़ी गई है।<ref>[38] ^ अवधारणाओं के योग स्वीकृति के लिए, लेकिन भगवान के लिए एक वर्ग के जोड़ने की क्रिया के साथ देखें: राधाकृष्णन अंड मूर, पी. 453.</ref><ref>[39]^ Samkhya के 25 सिद्धांतों को योगा ने स्वीकार करने के लिए देखें: चटर्जी अंड दत्ता, पी. 43.</ref> योग और सांख्य एक दूसरे से इतने मिलते-जुलते है कि मेक्स म्युल्लर कहते है,"यह दो दर्शन इतने प्रसिद्ध थे कि एक दूसरे का अंतर समझने के लिए एक को प्रभु के साथ और दूसरे को प्रभु के बिना माना जाता है।...."<ref>[40] ^ म्युलर (1899), अध्याय 7, "योग फिलोसोफी", पी. १०४.</ref> सांख्य और योग के बीच घनिष्ठ संबंध हेंरीच ज़िम्मेर समझाते है: <blockquote class="toccolours" style="float:none;padding:10px 15px 10px 15px;display:table"> इन दोनों को भारत में जुड़वा के रूप में माना जाता है, जो एक ही विषय के दो पहलू है।{{IAST|Sāṅkhya}}[41]यहाँ मानव प्रकृति की बुनियादी सैद्धांतिक का प्रदर्शन, विस्तृत विवरण और उसके तत्वों का परिभाषित, बंधन ''(बंधा)'' के स्थिति में उनके सहयोग करने के तरीके, सुलझावट के समय अपने स्थिति का विश्लेषण या मुक्ति में वियोजन [[मोक्ष]] की व्याख्या की गई है। योग विशेष रूप से प्रक्रिया की गतिशीलता के सुलझाव के लिए उपचार करता है और मुक्ति प्राप्त करने की व्यावहारिक तकनीकों को सिद्धांत करता है अथवा 'अलगाव-एकीकरण'''(कैवल्य)'' का उपचार करता है।<ref>[42] ^ ज़िम्मेर (1951), पी. 280.</ref> </blockquote> पतंजलि, व्यापक रूप से औपचारिक योग दर्शन के संस्थापक माने जाते है।<ref>[43] ^ दार्शनिक प्रणाली के संस्थापक पतंजलि योग को यह रूप दिया, देखें : चटर्जी और पी० दत्त 42</ref> पतंजलि योग, बुद्धि के नियंत्रण के लिए एक प्रणाली है जिसे [[राज योग]] के रूप में जाना जाता है।<ref>[44] ^ मन के नियंत्रण के लिए एक तंत्र के रूप में "राजा योग" के लिए और एक महत्वपूर्ण कार्य के रूप में पतंजलि के योग सूत्र के साथ संबंध के लिए देखे: फ्लड (1996), पीपी. 96-98.</ref> पतंजलि उनके दूसरे सूत्र मे "योग" शब्द को परिभाषित करते है,<ref name="yogasutrastext">{{cite web| last = Patañjali| first = | authorlink = Patanjali| author2 = | title = Yoga Sutras of Patañjali| work = | publisher = Studio 34 Yoga Healing Arts| date = 2001-02-01| url = http://www.studio34yoga.com/yoga.php#reading| format = [[etext]]| doi = | accessdate = 2008-11-24| archive-url = https://www.webcitation.org/61C1yPwVm?url=http://www.studio34yoga.com/classes#reading| archive-date = 25 अगस्त 2011| url-status = dead}}</ref> जो उनके पूरे काम के लिए व्याख्या सूत्र माना जाता है: <blockquote class="toccolours" style="float:none;padding:10px 15px 10px 15px;display:table">'''''योगः चित्त-वृत्ति निरोधः''' '' <br />- योग सूत्र 1.2</blockquote> तीन संस्कृत शब्दों के अर्थ पर यह संस्कृत परिभाषा टिकी है। अई० के० तैम्नी इसकी अनुवाद करते है कि,"योग बुद्धि के संशोधनों (''{{IAST|vṛtti}}'' [49]) का निषेध (''{{IAST|nirodhaḥ}}'' [48]) है" (''{{IAST|citta}}'' [50])। <ref>पाठ और शब्द मे से शब्द अनुवाद के लिए देखे:तैम्नी पी."योग इस दी इनहिबिशन ऑफ़ दी मोडीफिकेशंस ऑफ़ दी मैंड" 6.</ref> योग की प्रारंभिक परिभाषा मे इस शब्द ''{{IAST|nirodhaḥ}}'' [52] का उपयोग एक उदाहरण है कि बौद्धिक तकनीकी शब्दावली और अवधारणाओं, योग सूत्र मे एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाते है; इससे यह संकेत होता है कि बौद्ध विचारों के बारे में पतंजलि को जानकारी थी और अपने प्रणाली मे उन्हें बुनाई.<ref>[53] ^ बारबरा स्टोलेर मिलर, ''योगा:डिसिप्लिन टू फ्रीडम योग सूत्र पतंजलि को आरोपित किया है, पाठ का अनुवाद, टीका, परिचय और शब्दावली खोजशब्द के साथ.'' कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय के प्रेस, 1996, पृष्ठ 9.</ref>[[स्वामी विवेकानंद|स्वामी]] विवेकानंद इस सूत्र को अनुवाद करते हुए कहते है,"योग बुद्धि (चित्त) को विभिन्न रूप (वृत्ति) लेने से अवरुद्ध करता है।<ref>[54] ^ विवेकानाडा, पी. 115</ref> [[चित्र:Yogisculpture.JPG|right|thumb|200px|इस, दिल्ली के बिरला मंदिर में एक हिंदू योगी की मूर्ति]] पतंजलि का लेखन 'अष्टांग योग"("आठ-अंगित योग") एक प्रणाली के लिए आधार बन गया। 29<sup>th</sup> सूत्र के <sup>दूसरी </sup>किताब से यह आठ-अंगित अवधारणा को प्राप्त किया गया था और व्यावहारिक रूप मे भिन्नरूप से सिखाये गए प्रत्येक राज योग की एक मुख्य विशेषता है। आठ अंग हैं: # [[यम]] : सत्य, अहिंसा, अस्तेय (चोरी न करना), अपरिग्रह (अनावश्यक धन और सम्पत्ति एकत्र न करना), [[ब्रह्मचर्य]] । # [[नियम]] (पांच "धार्मिक क्रिया") : शौच (पवित्रता), सन्तोष, तपस, [[स्वाध्याय]] और ईश्वरप्राणिधान। # [[आसन]] # [[प्राणायाम]] : ''प्राण'', सांस, "अयाम ", को नियंत्रित करना या बंद करना। साथ ही जीवन शक्ति को नियंत्रण करने की व्याख्या की गयी है। # [[प्रत्याहार]] : बाहरी वस्तुओं से भावना अंगों के प्रत्याहार # [[धारणा]] ("एकाग्रता"): एक ही लक्ष्य पर ध्यान लगाना # [[ध्यान]] : ध्यान की वस्तु की प्रकृति का गहन चिंतन # [[समाधि]] : ध्यान के वस्तु को चैतन्य के साथ विलय करना। इसके दो प्रकार है - सविकल्प और निर्विकल्प। निर्विकल्प समाधि में संसार में वापस आने का कोई मार्ग या व्यवस्था नहीं होती। यह योग पद्धति की चरम अवस्था है। इस संप्रदाय के विचार मे, उच्चतम प्राप्ति विश्व के अनुभवी विविधता को [[माया (भ्रम)|भ्रम]] के रूप मे प्रकट नहीं करता. यह दुनिया वास्तव है। इसके अलावा, उच्चतम प्राप्ति ऐसी घटना है जहाँ अनेक में से एक व्यक्तित्व [[आत्मन (हिंदू धर्म)|स्वयं]], आत्म को आविष्कार करता है, कोई एक सार्वभौमिक आत्म नहीं है जो सभी व्यक्तियों द्वारा साझा जाता है।<ref>[55] ^ स्टीफन एच. फिलिप्स, ''क्लास्सिकल इंडियन मेताफ्य्सिक्स: रेफुताशन्स ऑफ़ रेअलिस्म अंड दी एमेर्गेंस ऑफ़ "न्यू लॉजिक". '' ओपन कोर्ट प्रकाशन, 1995, पृष्ठ 12-13.</ref> ==== भगवद गीता ==== {{Main|भगवद्गीता}} भगवद गीता (प्रभु के गीत), बड़े पैमाने पर विभिन्न तरीकों से ''योग'' शब्द का उपयोग करता है। एक पूरा अध्याय (छठा अध्याय) सहित पारंपरिक योग का अभ्यास को समर्पित, ध्यान के सहित, करने के अलावा<ref>[57] ^ जकोब्सन, पी. 10.</ref> इस मे योग के तीन प्रमुख प्रकार का परिचय किया जाता है।<ref>[58] ^ भगवद गीता, एक पूरा अध्याय (ch. 6) पारंपरिक योग का अभ्यास करने के लिए समर्पित सहित. इस गीता मे योग के प्रसिद्ध तीन प्रकारों, जैसे 'ज्ञान' (ज्ञान), 'एक्शन'(कर्म) और 'प्यार' (भक्ति) का परिचय किया है।" फ्लड, पी. 96</ref> * [[कर्म योग]]: कार्रवाई का योग। इसमें व्यक्ति अपने स्थिति के उचित और कर्तव्यों के अनुसार कर्मों का श्रद्धापूर्वक निर्वाह करता है। * [[भक्ति योग]]: भक्ति का योग। भगवत कीर्तन। इसे भावनात्मक आचरण वाले लोगों को सुझाया जाता है। * [[ज्ञान योग|ज्ञाना योग]]: ज्ञान का योग - ज्ञानार्जन करना। [[मधुसूदन सरस्वती]] (जन्म 1490) ने गीता को तीन वर्गों में विभाजित किया है, जहाँ प्रथम छह अध्यायों मे कर्म योग के बारे मे, बीच के छह मे भक्ति योग और पिछले छह अध्यायों मे ज्ञाना (ज्ञान) योग के बारे मे बताया गया है।<ref>[59] ^ गम्भिरानान्दा, पी. 16</ref> अन्य टिप्पणीकार प्रत्येक अध्याय को एक अलग 'योग' से संबंध बताते है, जहाँ अठारह अलग योग का वर्णन किया है।<ref>[60] ^ जकोब्सन, पी. 46.</ref> ==== हठयोग ==== {{Main|हठ योग}} हठयोग योग, योग की एक विशेष प्रणाली है जिसे 15वीं सदी के भारत में [[हठयोग प्रदीपिका|हठ योग प्रदीपिका]] के संकलक, योगी स्वात्माराम द्वारा वर्णित किया गया था। जिसका उल्लेख ग्रंथ के रचियता योगी स्वात्माराम जी ने स्वयं पुस्तक के प्रथम उपदेश के तृतीय श्लोक में इस प्रकार किया है - * भ्रांत्या बहुमतध्वांते राजयोगमजानताम्। हठप्रदीपिकां धत्ते स्वात्माराम: कृपाकर:।।<refप्रथम उपदेश, तीसरा श्लोक</ref> अर्थात - " अनेक मतों के गहन अंधकार की भ्रान्ति से उबारने के लिए अपनी आत्मा में रमण करने वाले ( स्वात्माराम) योगी कृपा पूर्वक इस हठयोग प्रदीपिका को प्रकट करते हैं।।"<ref>1 - 3</ ref> हठयोग पतंजलि के राज योग से काफी अलग है राजयोग जो कि सत्कर्म पर केन्द्रित है, तो हठयोग भौतिक शरीर की शुद्धि ही मन की, प्राण की और विशिष्ट ऊर्जा की शुद्धि लाती है।''[62]'' [63] केवल पतंजलि राजयोग के ध्यान आसन के बदले, [64] यह पूरे शरीर के लोकप्रिय आसनों की चर्चा करता है।<ref name="Burley">[65] ^ हठयोग: यह प्रसंग, थिओरी अंड प्रक्टिस मिकेल बर्ली (पृष्ठ 16) द्वारा लिखा गया है।</ref> हठयोग अपनी कई आधुनिक भिन्नरूपों में एक शैली है जिसे बहुत से लोग "योग" शब्द के साथ जोड़ते है।<ref>[66] ^ फयूएर्स्तें, जोर्ग. 1996).''दी शम्भाला गाइड टू योग'' बोस्टन और लंदन: शम्भाला प्रकाशन, इंक</ref> हठयोग- वास्तव में एक सम्पूर्ण क्रियात्मक योग है यानि यह अपने प्रथम उपदेश से ही शरीर की एक विशेष क्रिया अभ्यास से प्रारंभ होता है , जिसका नाम आसन है। शुरूआत में हठयोग की महिमा वर्णन करने के बाद श्लोक बारहवें में हठयोग के साधक को अभ्यास के लिए शुद्ध- पवित्र वातारण युक्त स्थान पर एक कुटी ( एक छोटा सा अनुकूल कक्ष ) का निर्माण करने की बात कही गई है, अर्थात एक ऐसी जगह हो ,जहाँ साधना करते हुए हठयोगी को कोई बाहरी विक्षेपण विध्न उत्पन्न न कर सके , शीत ,वर्षा, गर्मी ऋतु आदि से बचाव हो सके। बताई और सीखी गई पद्धति से योग अभ्यास करते समय छ: बाधाओं से दूर रहने और छ: गुणों को धारण कर अभ्यास करने का निर्देश किया गया है, जिन्हें साधना की फलवती के लिए पालनीय योग्य बताया गया है।<ref>हठयोग प्रदीपिका , प्रथम उपदेश, श्लोक 12 - 15</ref> == अन्य परंपराओं में योग प्रथा == === बौद्ध-धर्म === मेडिटेशन किसे कहते हैं {{main|बौद्ध योग}} [[चित्र:Kamakura-buddha-1.jpg|thumb|right|200px|बुद्ध पद्मासन मुद्रा में योग ध्यान में.]] [[प्राचीन भारत|प्राचीन]] बौद्धिक धर्म ने ध्यानापरणीय अवशोषण अवस्था को निगमित किया।<ref name="Heisig">[68] ^ ज़ेन बौद्ध धर्म: ए हिस्ट्री (भारत और चीन)[[हेंरीच दुमौलिन|हेंरीच डमौलिन]], जेम्स डब्ल्यू हेइसिग, पॉल एफ निटटर (पृष्ठ 22) द्वारा लिखा गया है।</ref> बुद्ध के प्रारंभिक उपदेशों में योग विचारों का सबसे प्राचीन निरंतर अभिव्यक्ति पाया जाता है।<ref>[69] ^ बारबरा स्टोलेर मिलर, ''योगा:डिसिप्लिन टू फ्रीडम योग सूत्र पतांजलि को आरोपित किया है, पाठ का अनुवाद, टीका, परिचय और शब्दावली खोजशब्द के साथ.'' कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय के प्रेस, 1996, पृष्ठ 8.</ref> बुद्ध के एक प्रमुख नवीन शिक्षण यह था की ध्यानापरणीय अवशोषण को परिपूर्ण अभ्यास से संयुक्त करे.<ref>[70] ^ अलेक्जेंडर वैन, ''दी ओरिजिन ऑफ़ बुद्धिस्ट मेडिटेशन.'' रौटलेड्ज 2007, पृष्ठ 73.</ref> बुद्ध के उपदेश और प्राचीन ब्रह्मनिक ग्रंथों में प्रस्तुत अंतर विचित्र है। बुद्ध के अनुसार, ध्यानापरणीय अवस्था एकमात्र अंत नहीं है, उच्चतम ध्यानापरणीय स्थिती में भी मोक्ष प्राप्त नहीं होता। अपने विचार के पूर्ण विराम प्राप्त करने के बजाय, किसी प्रकार का मानसिक सक्रियता होना चाहिए:एक मुक्ति अनुभूति, ध्यान जागरूकता के अभ्यास पर आधारित होना चाहिए। <ref>[71] ^ अलेक्जेंडर वैन, ''दी ओरिजिन ऑफ़ बुद्धिस्ट मेडिटेशन.'' रौटलेड्ज 2007, पृष्ठ 105.</ref> बुद्ध ने मौत से मुक्ति पाने की प्राचीन ब्रह्मनिक अभिप्राय को ठुकराया.<ref>[72] ^ अलेक्जेंडर वैन, ''दी ओरिजिन ऑफ़ बुद्धिस्ट मेडिटेशन.'' रौटलेड्ज 2007, पृष्ठ 96.</ref> ब्रह्मिनिक योगिन को एक [[ध्यान|गैरद्विसंक्य द्रष्टृगत स्थिति]] जहाँ मृत्यु मे अनुभूति प्राप्त होता है, उस स्थिति को वे मुक्ति मानते है। बुद्ध ने योग के निपुण की मौत पर मुक्ति पाने की पुराने ब्रह्मिनिक अन्योक्त ("उत्तेजनाहीन होना, क्षणस्थायी होना") को एक नया अर्थ दिया; उन्हें, ऋषि जो जीवन में मुक्त है के नाम से उल्लेख किया गया था।<ref>[73] ^ अलेक्जेंडर वैन, ''दी ओरिजिन ऑफ़ बुद्धिस्ट मेडिटेशन.'' रौटलेड्ज 2007, पृष्ठ 109.</ref> {{seealso|प्राणायाम}} ==== योगकारा बौद्धिक धर्म ==== योगकारा(संस्कृत:"योग का अभ्यास"<ref>[75] ^ [http://www.acmuller.net/yogacara/articles/intro-uni.htm डान लास्थौस: "वोट इस अंड इसंट योगकारा"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216190312/http://www.acmuller.net/yogacara/articles/intro-uni.htm |date=16 दिसंबर 2013 }}</ref>, शब्द विन्यास योगाचारा, दर्शन और मनोविज्ञान का एक संप्रदाय है, जो [[भारत]] में 4 वीं से 5 वीं शताब्दी मे विकसित किया गया था। योगकारा को यह नाम प्राप्त हुआ क्योंकि उसने एक'' योग'' प्रदान किया, एक रूपरेखा जिससे [[बोधिसत्त्व]] तक पहुँचने का एक मार्ग दिखाया है।<ref>[76] ^ डान लास्थौस. बौद्ध फेनोमेनोलोगी: ए फिलोसोफिकल इन्वेस्टीगेशन ऑफ़ योगकारा बुद्धिस्म अंड दी चेंग वेई-शिह लुन. (रौटलेड्ज) 2002 प्रकाशित. ISBN 0-7007-1186-4.पग 533</ref> ज्ञान तक पहुँचने के लिए यह योगकारा संप्रदाय ''योग'' सिखाता है।<ref name="Simpkins">[77] ^ सरल तिब्बती बौद्ध धर्म: ए गाइड टू तांत्रिक लिविंग, सी अलेक्जेंडर सिम्प्किंस, अन्नेल्लें एम. सिम्प्किंस द्वारा लिखा गया है। 2001 प्रकाशित. टटल प्रकाशन. ISBN 0-8048-3199-8</ref> ==== छ'अन (सिओन/ ज़ेन) बौद्ध धर्म ==== [[ज़ेनो|ज़ेन]] (जिसका नाम संस्कृत शब्द "ध्याना से" उत्पन्न किया गया चीनी "छ'अन" के माध्यम से<ref>[78] ^ दी बुद्धिस्ट त्रडिशन इन इंडिया, भारत और जापान. विलियम थिओडोर डी बारी द्वारा संपादित किया गया है। पन्ने. 207-208. ISBN 0-394-71696-5 - "दी मेडिटेशन स्कूल ने, चीनी में ''"चान"'' नाम से कहते है जो संस्कृत शब्द ''ध्यान'' से लिया गया है, ''पश्चिम'' में जापानी उच्चारण ''ज़ेन'' " से जाना जाता है।</ref>)[[महायान बौद्ध धर्म]] का एक रूप है। बौद्ध धर्म की महायान संप्रदाय योग के साथ अपनी निकटता के कारण विख्यात किया जाता है।<ref name="Heisig"/> पश्चिम में, जेन को अक्सर योग के साथ व्यवस्थित किया जाता है;ध्यान प्रदर्शन के दो संप्रदायों स्पष्ट परिवारिक उपमान प्रदर्शन करते है।<ref>[80] ^ ज़ेन बौद्ध धर्म: ए हिस्ट्री (भारत और चीन)[[हेंरीच दुमौलिन|हेंरीच डमौलिन]], जेम्स डब्ल्यू हेइसिग, पॉल एफ निटटर (पृष्ठ 13) द्वारा लिखा गया है। (पेज xviii)</ref> यह घटना को विशेष ध्यान योग्य है क्योंकि कुछ योग प्रथाओं पर ध्यान की ज़ेन बौद्धिक स्कूल आधारित है।[81]योग की कुछ आवश्यक तत्वों सामान्य रूप से बौद्ध धर्म और विशेष रूप से ज़ेन धर्म को महत्वपूर्ण हैं।<ref name="Knitter">[82] ^ ज़ेन बौद्ध धर्म: ए हिस्ट्री (भारत और चीन)[[हेंरीच दुमौली|हेंरीच डमौलिन]], जेम्स डब्ल्यू हेइसिग, पॉल एफ निटटर (पृष्ठ 13) द्वारा लिखा गया है। (पृष्ठ 13)</ref> ==== भारत और तिब्बत के बौद्धिक धर्म ==== योग [[तिब्बती बौद्ध धर्म]] का केंद्र है। न्यिन्गमा परंपरा में, ध्यान का अभ्यास का रास्ता नौ ''यानों'', या वाहन मे विभाजित है, कहा जाता है यह परम व्यूत्पन्न भी है।<ref>[83] ^ ''दी लैयेन्स रोर: अन इन्त्रोदुक्शन टू तंत्र '' चोग्यम त्रुन्ग्पा द्वारा. शम्भाला, 2001 ISBN 1-57062-895-5</ref> अंतिम के छह को "योग यानास" के रूप मे वर्णित किया जाता है, यह है:''क्रिया योग'', ''उप योग (''चर्या'')'', ''योगा याना'', ''[[महायोग|महा योग]]'', ''[[अनुयोग|अनु योग]]'' और अंतिम अभ्यास ''[[अतियोग|अति योग.]]''<ref>[84] ^''सीक्रेट ऑफ़ दी वज्र वर्ल्ड: दी तांत्रिक बुद्धिस्म ऑफ़ तिबेट'' रेय रेगिनाल्ड ए शम्भाला द्वारा : 2002 मे लिखा गया। ISBN 1-57062-917-X पन्ना 37-38</ref> सरमा परंपराओं ने''महायोग और अतियोग की अनुत्तारा वर्ग'' से स्थानापन्न करते हुए क्रिया योग, उपा (चर्या) और योग को शामिल किया हैं। अन्य तंत्र योग प्रथाओं में 108 शारीरिक मुद्राओं के साथ सांस और दिल ताल का अभ्यास शामिल हैं।<ref>[85] ^ ''सीक्रेट ऑफ़ दी वज्र वर्ल्ड: दी तांत्रिक बुद्धिस्म ऑफ़ तिबेट '' रेय रेगिनाल्ड ए शम्भाला द्वारा : 2002 मे लिखा गया।ISBN 1-57062-917-X पन्ना 57</ref> अन्य तंत्र योग प्रथाओं 108 शारीरिक मुद्राओं के साथ सांस और दिल ताल का अभ्यास को शामिल हैं। यह न्यिन्गमा परंपरा यंत्र योग का अभ्यास भी करते है। (तिब. ''तरुल खोर''), यह एक अनुशासन है जिसमे सांस कार्य (या प्राणायाम), ध्यानापरणीय मनन और सटीक गतिशील चाल से अनुसरण करनेवाले का ध्यान को एकाग्रित करते है।<ref>[86] ^ ''योगा:दी तिबेतन योगा ऑफ़ मूवमेंट'', चोग्याल नम्खई नोरबू द्वारा लिखा गया है। स्नो लायन, 2008. ISBN 1-55939-308-4</ref>लुखंग मे दलाई लामा के सम्मर मंदिर के दीवारों पर तिब्बती प्राचीन योगियों के शरीर मुद्राओं चित्रित किया जाता है। चांग (1993) द्वारा एक अर्द्ध तिब्बती योगा के लोकप्रिय खाते ने कन्दली (तिब.''तुम्मो'') अपने शरीर में गर्मी का उत्पादन का उल्लेख करते हुए कहते है कि "यह संपूर्ण तिब्बती योगा की बुनियाद है".<ref>[87] ^ चांग, जी. सी.सी (1993).''तिबेतन योगा.'' न्यू जर्सी: कैरल प्रकाशन समूह. ISBN 0-8065-1453-1, पन्ना.7</ref> चांग यह भी दावा करते है कि तिब्बती योगा [[प्राण|प्राना]] और मन को सुलह करता है, और उसे [[तांत्रिक|तंत्रिस्म]] के सैद्धांतिक निहितार्थ से संबंधित करते है। === जैन धर्म === [[चित्र:Parsva Shatrunjay.jpg|thumb|right|100px|तीर्थंकर पार्स्व यौगिक ध्यान में कयोत्सर्गा मुद्रा में.]] [[चित्र:Kevalajnana.jpg|thumb|175px][[महावीर]] को केवल ज्ञान प्राप्ति मुलाबंधासना मुद्रा में]] दूसरी शताब्दी के जैन ग्रन्थ ''[[तत्त्वार्थसूत्र]]'', के अनुसार मन, वाणी और शरीर सभी गतिविधियों का कुल 'योग' है। <ref>[88] ^ तत्त्वार्थसूत्र [6.1], मनु दोषी (2007) तत्त्वार्थसूत्र के अनुवाद, अहमदाबाद : श्रुत रत्नाकर पी. 102</ref> [[उमास्वामी]] कहते है कि ''[[आस्रव]]'' या कार्मिक प्रवाह का कारण योग है<ref>[89] ^ तत्त्वार्थसूत्र [6.2]</ref> साथ ही- [[रत्नत्रय (जैन)|सम्यक चरित्र]] अर्थात योग नियंत्रण और अन्त में निरोध मुक्ति के मार्ग मे बेहद आवश्यक है। <ref>[90] ^ तत्त्वार्थसूत्र [6.2]</ref> अपनी ''नियमसार '' में, आचार्य [[कुन्दकुन्द]] ने ''योग भक्ति'' का वर्णन- भक्ति से मुक्ति का मार्ग - भक्ति के सर्वोच्च रूप के रूप मे किया है।<ref>[91] ^ नियमासरा [134-40]</ref> आचार्य [[हरिभद्र]] और आचार्य [[हेमचन्द्राचार्य|हेमचन्द्र]] के अनुसार पाँच प्रमुख उल्लेख संन्यासियों और 12 समाजिक लघु प्रतिज्ञाओं योग के अंतर्गत शामिल है। इस विचार के वजह से कही इन्डोलोज़िस्ट्स जैसे प्रो रॉबर्ट जे ज़्यीडेन्बोस ने जैन धर्म के बारे मे यह कहा कि यह अनिवार्य रूप से योग सोच की एक योजना है जो एक पूर्ण धर्म के रूप मे बढ़ी हो गयी। <ref>[92] ^ ज्यडेन्बोस, रॉबर्ट. जैनिस्म टुडे अंड इट्स फ्यूचर. मूंछें: मन्या वेर्लग, 2006. पन्ना.66</ref> डॉ॰ हेंरीच ज़िम्मर संतुष्ट किया कि योग प्रणाली को पूर्व आर्यन का मूल था, जिसने वेदों की सत्ता को स्वीकार नहीं किया और इसलिए जैन धर्म के समान उसे एक विधर्मिक सिद्धांतों के रूप में माना गया था <ref>[93] ^ ज़िम्मर, हेंरीच (एड.) जोसेफ कैम्पबेल: फिलोसोफीस ऑफ़ इंडिया.न्यू यॉर्क: प्रिंसटन यूनिवर्सिटी प्रेस, 1969 पन्ना.60</ref> जैन शास्त्र, जैन [[तीर्थंकर|तीर्थंकरों]] को ध्यान मे ''[[पद्मासन|पद्मासना]]'' या ''कायोत्सर्ग '' योग मुद्रा में दर्शाया है। ऐसा कहा गया है कि महावीर को'' मुलाबंधासना'' स्थिति में बैठे ''[[केवल ज्ञान|केवला ज्ञान]]'' "आत्मज्ञान" प्राप्त हुआ जो अचरंगा सूत्र मे और बाद में [[कल्पसूत्र]] मे पहली साहित्यिक उल्लेख के रूप मे पाया गया है।<ref>[94] ^ क्रिस्टोफर चप्पल. (1993) नॉनविलँस टू अनिमल्स, अर्थ, अंड सेल्फ इन एशियन त्रदिशन्स.न्यू यॉर्क: सनी प्रेस, 1993 पन्ना. 7</ref> पतंजलि योगसूत्र के पांच यामा या बाधाओं और जैन धर्म के पाँच प्रमुख प्रतिज्ञाओं में अलौकिक सादृश्य है, जिससे जैन धर्म का एक मजबूत प्रभाव का संकेत करता है। <ref>[95] ^ ज्य्देंबोस (2006) पन्ना.66</ref><ref>[96] ^ विवियन वोर्थिन्ग्तन द्वारा ए हिस्ट्री ऑफ़ योगा (1982) रौटलेड्ज ISBN 0-7100-9258-X पन्ना. 29.</ref> लेखक विवियन वोर्थिंगटन ने यह स्वीकार किया कि योग दर्शन और जैन धर्म के बीच पारस्परिक प्रभाव है और वे लिखते है:"योग पूरी तरह से जैन धर्म को अपना ऋण मानता है और विनिमय मे जैन धर्म ने योग के साधनाओं को अपने जीवन का एक हिस्सा बना लिया". <ref>[97] ^ विवियन वोर्थिंगटन (1982) पन्ना. 35</ref> सिंधु घाटी मुहरों और इकोनोग्रफी भी एक यथोचित साक्ष्य प्रदान करते है कि योग परंपरा और जैन धर्म के बीच सांप्रदायिक सदृश अस्तित्व है। <ref>[98] ^ क्रिस्टोफर. (1993) चाप्पल, panna.6</ref> विशेष रूप से, विद्वानों और पुरातत्वविदों ने विभिन्न तिर्थन्करों की मुहरों में दर्शाई गई योग और ध्यान मुद्राओं के बीच समानताओं पर टिप्पणी की है: [[ऋषभदेव]] की "कयोत्सर्गा" मुद्रा और [[महावीर]] के ''मुलबन्धासन'' मुहरों के साथ ध्यान मुद्रा में पक्षों में सर्पों की खुदाई [[पार्श्वनाथ]] की खुदाई से मिलती जुलती है। यह सभी न केवल सिंधु घाटी सभ्यता और जैन धर्म के बीच कड़ियों का संकेत कर रहे हैं, बल्कि विभिन्न योग प्रथाओं को जैन धर्म का योगदान प्रदर्शन करते है।<ref>[99] ^ क्रिस्टोफर. (1993) चाप्पल, पप.6-9</ref> ===== जैन सिद्धांत और साहित्य के सन्दर्भ ===== {{मुख्य|जैन धर्म में योग}} प्राचीनतम के जैन धर्मवैधानिक साहित्य जैसे आचाराङ्गसूत्र और नियमसार, तत्त्वार्थसूत्र आदि जैसे ग्रंथों ने साधारण व्यक्ति और तपस्वीयों के लिए जीवन का एक मार्ग के रूप में योग पर कई सन्दर्भ दिए है। बाद के ग्रंथ, जिसमे योग की जैन अवधारणा विस्तारपूर्वक दी गयी है, वह निम्नानुसार हैं: * पूज्यपाद (5 वीं शताब्दी ई०) ** ''इष्टोपदेश '' * आचार्य हरिभद्र सूरी (8 वीं शताब्दी ई०) ** '' योगबिन्दु '' ** ''योगद्रिस्तिसमुच्काया '' ** ''योगशतक '' ** ''योगविंशिका '' * आचार्य जोंदु (८वीं शताब्दी ई०) ** ''योगसार'' * आचार्य हेमचन्द्र (११वीं सदी ई०) ** ''योगशास्त्र '' * आचार्य अमितगति (११वीं शताब्दी ई०) ** ''योगसारप्राभृत '' === इस्लाम === [[सूफ़ीवाद|सूफी]] संगीत के विकास में भारतीय योग अभ्यास का काफी प्रभाव है, जहाँ वे दोनों शारीरिक मुद्राओं ([[आसन]]) और श्वास नियंत्रण ([[प्राणायाम]]) को अनुकूलित किया है।<ref>[100] ^ [http://www.unc.edu/~cernst/articles/JRAS2.doc सीटूएटिंग सुफ्फिस्म अंड योगा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327090930/http://www.unc.edu/~cernst/articles/JRAS2.doc |date=27 मार्च 2009 }}</ref> 11 वीं शताब्दी के प्राचीन समय में प्राचीन भारतीय योग पाठ, अमृतकुंड, ("अमृत का कुंड") का अरबी और फारसी भाषाओं में अनुवाद किया गया था।<ref>[101] ^ [http://www.unc.edu/depts/islamsem/980522.shtml केरोलिना संगोष्ठी तुलनात्मक इस्लामी अध्ययन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825225459/http://www.unc.edu/depts/islamsem/980522.shtml |date=25 अगस्त 2009 }} पर</ref> सन 2008 में मलेशिया के शीर्ष [[इस्लाम|इस्लामिक]] समिति ने कहा जो [[मुस्लिम|मुस्लमान]] योग अभ्यास करते है उनके खिलाफ एक [[फतवा]] लागू किया, जो कानूनी तौर पर गैर बाध्यकारी है, कहते है कि योग में "[[हिंदु|हिंदू]] आध्यात्मिक उपदेशों" के तत्वों है और इस से ईश-निंदा हो सकती है और इसलिए यह [[हराम]] है। मलेशिया में मुस्लिम योग शिक्षकों ने "अपमान" कहकर इस निर्णय की आलोचना कि.<ref name="cnn.com">[102] ^ [http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/22/malaysia.yoga.banned.ap/index.html श्रेय इस्लामी समुदाय: योगा मुसलमानों के लिए नहीं है] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205182658/http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/22/malaysia.yoga.banned.ap/index.html|date=5 दिसंबर 2008}} - [[सी एन एन]]</ref> मलेशिया में महिलाओं के<ref name="cnn.com"/> समूह, ने भी अपना निराशा व्यक्त की और उन्होंने कहा कि वे अपनी योग कक्षाओं को जारी रखेंगे.<ref>[103] ^ [http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2008/11/23/nation/2625368&amp;sec=nation http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2008/11/23/nation/2625368&amp;sec=nation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110622072723/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2008%2F11%2F23%2Fnation%2F2625368&sec=nation |date=22 जून 2011 }}</ref> इस फतवा में कहा गया है कि शारीरिक व्यायाम के रूप में योग अभ्यास अनुमेय है, पर धार्मिक मंत्र का गाने पर प्रतिबंध लगा दिया है,<ref>[104] ^ [http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gkepLWOtoRT7YiTChjyOPSjkVtzAD94MIV500 "मलेशिया के नेता: योगा मंत्र के बिना योग मुसलमानों के लिए ठीक है,"]{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }} एसोसिएटेड प्रेस</ref> और यह भी कहते है कि भगवान के साथ मानव का मिलाप जैसे शिक्षण इस्लामी दर्शन के अनुरूप नहीं है।<ref>[105] ^ [http://www.islam.gov.my/portal/lihat.php?jakim=3600 http://www.islam.gov.my/portal/lihat.php?jakim=3600] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106003351/http://www.islam.gov.my/portal/lihat.php?jakim=3600 |date=6 जनवरी 2009 }}</ref> इसी तरह, उलेमस की परिषद, इंडोनेशिया में एक इस्लामी समिति ने योग पर प्रतिबंध, एक [[फतवा|फतवे]] द्वारा लागू किया क्योंकि इसमें "हिंदू तत्व" शामिल थे।<ref>[106] ^ [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7850079.stm http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7850079.stm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217135238/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7850079.stm |date=17 फ़रवरी 2009 }}</ref> किन्तु इन फतवों को [[दारुल उलूम देवबन्द|दारुल उलूम देओबंद]] ने आलोचना की है, जो [[देवबन्द|देओबंदी]] इस्लाम का भारत में शिक्षालय है।<ref>{{Cite web |url=http://specials.rediff.com/news/2009/jan/29video-islam-allows-yoga-deoband.htm |title=http://specials.rediff.com/news/2009/jan/29video-islam-allows-yoga-deoband.htm |access-date=19 अगस्त 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090822195937/http://specials.rediff.com/news/2009/jan/29video-islam-allows-yoga-deoband.htm |archive-date=22 अगस्त 2009 |url-status=live }}</ref> सन 2009 मई में, तुर्की के निदेशालय के धार्मिक मामलों के मंत्रालय के प्रधान शासक अली बर्दाकोग्लू ने योग को एक व्यावसायिक उद्यम के रूप में घोषित किया- योग के संबंध में कुछ आलोचनाये जो इसलाम के तत्वों से मेल नहीं खातीं.<ref>[108] ^ http://www.hurriyet.com.tr/english/domestic/11692086.asp?gid=244 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011035805/http://www.hurriyet.com.tr/english/domestic/11692086.asp?gid=244 |date=11 अक्तूबर 2011 }}</ref> === ईसाई धर्म === सन 1989 में, [[वैटिकन]] ने घोषित किया कि ज़ेन और योग जैसे पूर्वी ध्यान प्रथाओं "शरीर के एक गुट में बदज़ात" हो सकते है। वैटिकन के बयान के बावजूद, कई [[कैथोलिक धर्म|रोमन कैथोलिक]] उनके आध्यात्मिक प्रथाओं में योग , बौद्ध धर्म और हिंदू धर्म के तत्वों का प्रयोग किया है।<ref>{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE1D61531F934A35752C0A966958260&sec=&spon=|title=Trying to Reconcile the Ways of the Vatican and the East |last=Steinfels|first=Peter|date=1990-01-07|work=New York Times|accessdate=2008-12-05}}</ref> === तंत्र === {{Main|तंत्र}} तंत्र एक प्रथा है जिसमें उनके अनुसरण करनेवालों का संबंध साधारण, धार्मिक, सामाजिक और तार्किक वास्तविकता में परिवर्तन ले आते है। [[तांत्रिक]] अभ्यास में एक व्यक्ति वास्तविकता को [[माया (भ्रम)|माया]], भ्रम के रूप में अनुभव करता है और यह व्यक्ति को मुक्ति प्राप्त होता है।<ref name="UCP">[112] ^ शीर्षक: मेसोकोस्म: हिंदू धर्म और नेपाल में एक पारंपरिक नेवार सिटी मे संगठन. लेखक: रॉबर्ट अई लेवी. प्रकाशित: कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय के प्रेस, 1991. पीपी 313</ref>[[हिंदुत्व|हिन्दू धर्म]] द्वारा प्रस्तुत किया गया निर्वाण के कई मार्गों में से यह विशेष मार्ग तंत्र को [[भारत में धर्म|भारतीय धर्मों]] के प्रथाओं जैसे योग, ध्यान, और सामाजिक [[संन्यास]] से जोड़ता है, जो सामाजिक संबंधों और विधियों से अस्थायी या स्थायी वापसी पर आधारित हैं।<ref name="UCP"/> तांत्रिक प्रथाओं और अध्ययन के दौरान, छात्र को ध्यान तकनीक में, विशेष रूप से [[चक्र|चक्र ध्यान]], का निर्देश दिया जाता है। जिस तरह यह ध्यान जाना जाता है और तांत्रिक अनुयायियों एवं योगियों के तरीको के साथ तुलना में यह तांत्रिक प्रथाओं एक सीमित रूप में है, लेकिन सूत्रपात के पिछले ध्यान से ज्यादा विस्तृत है। इसे एक प्रकार का [[कुंडलिनी योग]] माना जाता है जिसके माध्यम से ध्यान और पूजा के लिए "हृदय" में स्थित चक्र में देवी को स्थापित करते है।<ref>[114] ^ शीर्षक: मेसोकोस्म:हिंदू धर्म और नेपाल में एक पारंपरिक नेवार सिटी मे संगठन. लेखक: रॉबर्ट मैं लेवी. प्रकाशित: कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय के प्रेस, 1991. पीपी 317</ref> ==भारत के प्रसिद्ध योगगुरु== वैसे तो योग हमेशा से हमारी प्राचीन धरोहर रही है। समय के साथ-साथ योग विश्व प्रख्यात तो हुआ ही है साथ ही इसके महत्व को जानने के बाद आज योग लोगों की दिनचर्या का अभिन्न अंग भी बन गया है। लेकिन योग के प्रचार-प्रसार में विश्व प्रसिद्ध योगगुरुओं का भी योगदान रहा है, जिनमें से '''अयंगार योग''' के संस्थापक [[बेल्लूर कृष्णमचारी सुंदरराज अयंगार|बी के एस अयंगर]], [[स्वामी शिवानंद]] और योगगुरु [[बाबा रामदेव|रामदेव]] का नाम अधिक प्रसिद्ध है।<ref>{{Cite web |url=http://khabar.ndtv.com/news/india/yoga-guru-bks-iyengar-dies-at-95-650330 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 मार्च 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402115555/http://khabar.ndtv.com/news/india/yoga-guru-bks-iyengar-dies-at-95-650330 |archive-date=2 अप्रैल 2015 |url-status=dead }}</ref> ===बीकेएस अंयगर=== {{मुख्य|बी के एस अयंगार}} अयंगर को विश्व के अग्रणी योग गुरुओं में से एक माना जाता है और उन्होंने योग के दर्शन पर कई किताबें भी लिखी थीं, जिनमें 'लाइट ऑन योगा', 'लाइट ऑन प्राणायाम' और 'लाइट ऑन द योग सूत्राज ऑफ पतंजलि' शामिल हैं। <ref>{{Cite web |url=http://www.livehindustan.com/news/desh/national/article1-BKS-Iyengar-dead-Yoga-legend-passes-away-at-96-Twitter-full-of-condolences-39-39-446211.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 मार्च 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402155843/http://www.livehindustan.com/news/desh/national/article1-BKS-Iyengar-dead-Yoga-legend-passes-away-at-96-Twitter-full-of-condolences-39-39-446211.html |archive-date=2 अप्रैल 2015 |url-status=dead }}</ref> अयंगर का जन्‍म 14 दिसम्‍बर 1918 को बेल्‍लूर के एक गरीब परिवार में हुआ था। बताया जाता है कि अयंगर बचपन में काफी बीमार रहा करते थे। ठीक नहीं होने पर उन्‍हें योग करने की सलाह दी गयी और तभी से वह योग करने लगे। अयंगर को 'अयंगर योग' का जन्‍मदाता कहा जाता है। उन्होंने इस योग को देश-दुनिया में फैलाया। सांस की तकलीफ के चलते 20 अगस्त 2014 को उनका निधन हो गया।<ref>{{Cite web |url=http://www.prabhatkhabar.com/news/national/yoga-guru-bks-iyengar-died/142411.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=18 मार्च 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402091707/http://www.prabhatkhabar.com/news/national/yoga-guru-bks-iyengar-died/142411.html |archive-date=2 अप्रैल 2015 |url-status=dead }}</ref> ===बाबा रामदेव=== {{मुख्य|बाबा रामदेव}} बाबा रामदेव भारतीय योग-गुरु हैं, उन्होंने योगासन व प्राणायामयोग के क्षेत्र में योगदान दिया है। [[रामदेव]] स्वयं जगह-जगह जाकर योग शिविरों का आयोजन करते हैं। ==योग दिवस== {{main|अंतर्राष्ट्रीय योग दिवस}} 21 जून 2015 को प्रथम अंतर्राष्ट्रीय योग दिवस मनाया गया। इस अवसर पर 192 देशों और 47 मुस्लिम देशों में योग दिवस का आयोजन किया गया। दिल्ली में एक साथ ३५९८५ लोगों ने योगाभ्यास किया।इसमें 84 देशों के प्रतिनिधि मौजूद थे। इस अवसर पर भारत ने दो विश्व रिकॉर्ड बनाकर 'गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स' में अपना नाम दर्ज करा लिया है। पहला रिकॉर्ड एक जगह पर सबसे अधिक लोगों के एक साथ योग करने का बना, तो दूसरा एक साथ सबसे अधिक देशों के लोगों के योग करने का। <ref>{{Cite web |url=http://www.jagran.com/news/national-india-create-two-world-records-on-international-day-12507610.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=23 जून 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625055155/http://www.jagran.com/news/national-india-create-two-world-records-on-international-day-12507610.html |archive-date=25 जून 2015 |url-status=live }}</ref> योग का उद्देश्य योग के अभ्यास के कई लाभों के बारे में दुनिया भर में जागरूकता बढ़ाना है।लोगों के स्वास्थ्य पर योग के महत्व और प्रभावों के बारे में जागरूकता फैलाने के लिए हर साल 21 जून को योग का अभ्यास किया जाता है। शब्द ‘योग‘ संस्कृत से लिया गया है जिसका अर्थ है जुड़ना या एकजुट होना। ==योग का महत्व== वर्तमान समय में अपनी व्यस्त जीवन शैली के कारण लोग संतोष पाने के लिए योग करते हैं। योग से न केवल व्यक्ति का तनाव दूर होता है बल्कि मन और मस्तिष्क को भी शांति मिलती है योग बहुत ही लाभकारी है। योग न केवल हमारे दिमाग, मस्‍तिष्‍क को ही ताकत पहुंचाता है बल्कि हमारी आत्‍मा को भी शुद्ध करता है। आज बहुत से लोग मोटापे से परेशान हैं, उनके लिए योग बहुत ही फायदेमंद है। योग के फायदे से आज सब ज्ञात है, जिस वजह से आज योग विदेशों में भी प्रसिद्ध है। अगर आप इसका नियमित अभ्यास करते हैं, तो इससे धीरे-धीरे आपका तनाव भी दूर हो सकता है। == योग का लक्ष्य == योग का लक्ष्य स्वास्थ्य में सुधार से लेकर ''[[मोक्ष]] (आत्मा को [[परमेश्वर]] का अनुभव)'' प्राप्त करने तक है।<ref>[115] ^ जकोब्सन, पी. 10.</ref> जैन धर्म, [[अद्वैत वेदांत]] के [[वेदांत|मोनिस्ट]] संप्रदाय और [[शैव सम्प्रदाय|शैव संप्रदाय]] के अन्तर में योग का लक्ष्य मोक्ष का रूप लेता है, जो सभी सांसारिक कष्ट एवं जन्म और मृत्यु के चक्र [[संसार|(संसार)]] से मुक्ति प्राप्त करना है, उस क्षण में परम [[ब्राह्मण|ब्रह्मण]] के साथ समरूपता का एक एहसास है। महाभारत में, योग का लक्ष्य [[ब्रह्मा]] के दुनिया में प्रवेश के रूप में वर्णित किया गया है, ब्रह्म के रूप में, अथवा [[आत्मा|आत्मन]] को अनुभव करते हुए जो सभी वस्तुओं मे व्याप्त है।<ref>जकोब्सन, पी. 9</ref> मीर्चा एलीयाडे योग के बारे में कहते हैं कि यह सिर्फ एक शारीरिक व्यायाम ही नहीं है, एक आध्यात्मिक तकनीक भी है। <ref>मीर्चा ईटु, मीर्चा एलीयाडे, बुखारेस्ट, कल की रोमानिया का प्रकाशन संस्था, दो हज़ार छह, नब्बे का पृष्ठ। (ISBN 973-725-715-4)</ref> [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]] लिखते हैं कि समाधि में निम्नलिखित तत्व शामिल हैं: वितर्क, विचार, आनंद और अस्मिता।<ref>सर्पवल्ली राधाकृष्णन, भारतीय दर्शन, दूसरा खंड, लंडन, जॉर्ज एलन और उइंन का प्रकाशन संस्था, एक हजार नौ सौ छियासठ, तीन सौ अस्सी का पृष्ठ। (ISBN 978-019-569-841-1)</ref> ==योग के प्रसिद्ध ग्रन्थ== {| class="wikitable" |- ! ग्रन्थ !! रचयिता !! रचनाकाल/टिप्पणी |- | '''[[पतंजलि योगसूत्र|योगसूत्र]]''' || [[पतंजलि]] || ४०० ई. पूर्व |- | '''[[योगभाष्य]]''' || [[वेदव्यास]] || द्वितीय शताब्दी |- | '''[[तत्त्ववैशारदी]]''' || [[वाचस्पति मिश्र]] || ८४१ ई |- |'''[[योगयाज्ञवल्क्य]]''' || [[याज्ञवल्क्य]] || सबसे पुरानी संस्कृत पाण्डुलिपि ९वीं-१०वीं शताब्दी की है। |- | '''[[भोजवृत्ति]]''' || [[राजा भोज]] || ११वीं शताब्दी |- | '''[[गोरक्षशतक]]''' || [[गुरु गोरख नाथ]] || ११वीं-१२वीं शताब्दी |- | '''[[योगचूडामण्युपनिषद]]''' || - || १४वीं-१५वीं शताब्दी (रिचर्ड रोसेन के अनुसार) |- | '''[[योगवार्तिक]]''' || [[विज्ञानभिक्षु]] || १६वीं शताब्दी |- | '''[[योगसारसंग्रह]]''' || विज्ञानभिक्षु || १६वीं शताब्दी |- | '''[[हठयोगप्रदीपिका]]''' || [[स्वात्माराम|स्वामी स्वात्माराम]] || १५वीं-१६वीं शताब्दी |- | '''[[सूत्रवृत्ति]]''' || गणेशभावा || १७वीं शताब्दी |- | '''[[योगसूत्रवृत्ति]]''' || [[नागेश भट्ट]]<ref>[https://kymyogavaisharadi.org/display/bhashya/vritti/devanagari नागोजीभट्ट कृत वृत्ति]</ref> || १७वीं शताब्दी |- | '''[[शिवसंहिता]]''' || ऋषी आर्यवीर रुद्र || २५०० इ. पूर्व |- | '''[[घेरण्डसंहिता]]''' || [[घेरण्ड मुनि]]|| १५०० इ.पूर्व |- | '''[[हठरत्नावली]] || श्रीनिवास भट्ट || १७वीं शताब्दी |- | '''[[मणिप्रभा]]''' || रामानन्द यति|| १८वीं शताब्दी |- | '''[[सूत्रार्थप्रबोधिनी]]''' || नारायण तीर्थ || १८वीं शताब्दी |- | '''[[जोगप्रदीपिका]]''' || जयतराम || १७३७ ई. / यह हिन्दी, ब्रजभाषा, खड़ी बोली की मिलीजुली भाषा में रचित है<br> और शब्दावली संस्कृत के अत्यन्त निकट है। |- | '''सचित्र योगसाधन''' || शिवमुनि || २०वीं शताब्दी ; हिन्दी में लिखित<ref>{{Cite web |url=https://www.shivmunisamaj.com/list-of-books-by-shivmuni |title=शिवमुनि महाराज का अमर साहित्य |access-date=31 दिसंबर 2022 |archive-date=31 दिसंबर 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231051935/https://www.shivmunisamaj.com/list-of-books-by-shivmuni |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[योगदर्शनम्]]''' || [[स्वामी सत्यपति परिव्राजक]] || २१वीं शताब्दी |} ==इन्हें भी देखें== *[[योग का इतिहास]] *[[योग दर्शन]] *[[अष्टांग योग]] *[[योगसूत्र]] *[[हठयोग]] *[[जैन धर्म में योग]] *[[अंतरराष्ट्रीय योग दिवस]] *[[भारतीय मनोविज्ञान]] - कुछ लोग मानते हैं कि 'योग' भारतीय मनोविज्ञान का दूसरा नाम है। == बाहरी कड़ियाँ == * [[wikt:योग_शब्दावली|योग-शब्दावली]] * [https://indianculture2025k.blogspot.com/2020/06/disease-prevention-by-yoga.html योग द्वारा रोग निवारण] * [https://kymyogavaisharadi.org/ योगवैशारदी] (कृणमचार्य योग मन्दिरम् की इस साइट पर योग के अनेक ग्रन्थ उपलब्ध हैं) *[https://sanskrit.nic.in/syllabus/Prak_Shastri/PS_1_Sem_Yoga.pdf योग सैद्धान्तिक] (प्राक्शास्त्री प्रथमवर्ष, प्रथम सत्रार्ध के लिये) ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} == आगे पढ़ें == {{wiktionary}} * {{cite book |last=Apte |first=Vaman Shivram |authorlink= |author2= |title=The Practical Sanskrit Dictionary |year=1965 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |location=Delhi |isbn=81-208-0567-4 }}(चौथा संशोधित और विस्तृत संस्करण)। * {{cite book | last = Patañjali | first = | authorlink = Patañjali | author2 = | title = Yoga Sutras of Patañjali | publisher = Studio 34 Yoga Healing Arts | year = 2001 | location = | pages = | url = http://www.studio34yoga.com/yoga.php#reading | doi = | id = | isbn = | access-date = 19 अगस्त 2009 | archive-url = https://www.webcitation.org/61C1yPwVm?url=http://www.studio34yoga.com/classes#reading | archive-date = 25 अगस्त 2011 | url-status = dead }} * चांग, जी सी सी (1993)। तिब्बती योग. न्यू जर्सी: कैरल पब्लिशिंग ग्रुप . ISBN 0-8065-1453-1 * {{cite book |series= |last=Chatterjee |first=Satischandra |authorlink= |author2=Datta, Dhirendramohan |title=An Introduction to Indian Philosophy |year=1984 |publisher=University of Calcutta |location=Calcutta |edition=Eighth Reprint Edition }} * Donatelle, रेबेका जे हैल्थ: दी बेसिक्स. 6. एड. सैन फ्रांसिस्को: पियर्सन एडूकेशन, इंक 2005. * फयूएर्स्तें, जोर्ज . दी शम्भाला गाइड टु योग. 1. एड. बोस्टन एंड लन्डन: शम्भाला पुब्लिकेशन्स 1996. * {{cite book | last = Flood | first = Gavin | year = 1996 | title = An Introduction to Hinduism | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | isbn = 0-521-43878-0 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/introductiontohi0000floo }} * {{cite book | last = Gambhirananda | first = Swami | year = 1998 | title = Madhusudana Sarasvati Bhagavad_Gita: With the annotation Gūḍhārtha Dīpikā| publisher = [[Advaita Ashrama]] Publication Department| location = Calcutta | isbn=81-7505-194-9}} * {{cite book | last = Harinanda | first = Swami |author2= | year = | title = Yoga and The Portal | publisher = Jai Dee Marketing| location = | isbn=0978142950}} * {{cite book | last = Jacobsen | first = Knut A. (Editor) |author2= Larson, Gerald James (Editor)| year = 2005 | title = Theory And Practice of Yoga: Essays in Honour of Gerald James Larson | publisher = Brill Academic Publishers| location = | isbn=9004147578}} (स्टडीज इन दी हिस्ट्री ऑफ़ रिलिजनस, 110) * {{cite book |last=Keay |first=John|authorlink= |author2= |title=India: A History |year=2000 |publisher=Grove Press |location=New York |isbn=0-8021-3797-0 }} * मार्शल, जॉन (1931)। ''मोहेंजोदारो एंड दी इन्दुस सिविलैज़ेशन:वर्ष 1922-27 के बीच मोहेंजोदारो में भारत सरकार द्वारा किए एक सरकारी खाता पुरातत्व खुदाई के होने के नाते.'' दिल्ली:इन्दोलोगिकल बुक हाउस. * {{cite book |last=Michaels |first=Axel|authorlink= |author2= |title=Hinduism: Past and Present |url=https://archive.org/details/hinduismpastpres0000mich |year=2004 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, New Jersey|isbn=0-691-08953-1 }} * [[धर्म मित्रा|मित्रा, धर्म श्री]]. आसन: 608 योगा मुद्रा. 1. एड. कैलिफोर्निया: नई वर्ल्ड लाइब्रेरी 2003. * {{cite book | last = Müller | first = Max | authorlink= Max Müller |year = 1899 | title = Six Systems of Indian Philosophy; Samkhya and Yoga, Naya and Vaiseshika| publisher = Susil Gupta (India) Ltd.| location = Calcutta | isbn=0-7661-4296-5}}[129] ''पुस्तक का नया संस्करण; मूलतः यह दी सिक्स सिस्टम्स ऑफ़ इंडियन फिलोसोफी के अंतर्गत प्रकाशित किया गया है।'' * {{cite book |last=Possehl |first=Gregory|authorlink=Gregory Possehl |author2= |title=The Indus Civilization: A Contemporary Perspective |url=https://archive.org/details/induscivilizatio0000poss |year=2003 |publisher=AltaMira Press |location= |isbn=978-0759101722 }} * {{cite book |series= |last=Radhakrishnan |first=S. |authorlink=Sarvepalli Radhakrishnan |author2=Moore, CA |title=A Sourcebook in Indian Philosophy |year=1967 |publisher=Princeton |location= |isbn=0-691-01958-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/sourcebookinindi00radh }} * सरस्वती, स्वामी सत्यानन्दा. नवंबर 2002 (12 वें संस्करण)। "आसन प्राणायाम मुद्रा बंधा" ISBN 81-86336-14-1 * {{cite book |series= |last=Taimni |first=I. K. |authorlink= |author2=|title=The Science of Yoga |url=https://archive.org/details/scienceofyogayog00unse|year=1961 |publisher=The Theosophical Publishing House |location=Adyar, भारत |isbn=81-7059-212-7 }} * उशाराबुध, आर्य पंडित. फिलोसोफी ऑफ़ हठ योगा. 2. एड. पेन्नीसिलवेनिया : हिमालयन इंस्टीट्युत प्रेस 1977, 1985. * {{cite book |series= |last=Yogshala |first=Ekam Drishti |authorlink=Ekam Drishti Yogshala |author2=|title=Yoga And Its Role In Stress Management: How To Become Calmer And Focused |year=2021 |location=Rishikesh, India }} * {{cite book |series= |last=Vivekananda |first=Swami |authorlink=Swami Vivekananda |author2=|title=Raja Yoga |year=1994 |publisher=[[Advaita Ashrama]] Publication Department |location=Calcutta |isbn=81-85301-16-6 }} 21 रिप्रिंट एडिशन * {{cite book |series= |last=Zimmer |first=Heinrich |authorlink=Heinrich Zimmer |author2=|title=Philosophies of India |year=1951 |publisher=Princeton University Press |location=New York, New York |isbn=0-691-01758-1 }} बोल्लिंगें सीरीज XXVI; जोसेफ कैम्बेल द्वारा संपादित. * {{cite book |series= |last=Weber|first=Hans-Jörg L. |authorlink=Hans-Jörg L. Weber |author2=|title=Yogalehrende in Deutschland: eine humangeographische Studie unter besonderer Berücksichtigung von netzwerktheoretischen, bildungs- und religionsgeographischen Aspekten |year=2007 |publisher=University of Heidelberg |location=Heidelberg |}} https://web.archive.org/web/20090826191058/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/savifadok/volltexte/2008/121/ {{भारतीय दर्शन}} [[श्रेणी:हिंदू दार्शनिक अवधारणाएँ]] [[श्रेणी:योग]] [[श्रेणी:भारतीय दर्शन]] [[श्रेणी:संस्कृत शब्द]] [[श्रेणी:ध्यान]] [[श्रेणी:व्यायाम]] [[श्रेणी:भारतीय खोज]] kzekmxbc7o4zdfnk5mopj34tehh7900 शेर बहादुर देउवा 0 2945 6534242 6529992 2026-03-29T12:21:38Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6534242 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[The Right Honourable]] | name = Sher Bahadur Deuba | native_name_lang = ne | native_name = शेरबहादुर देउवा | image = File:The former Prime Minister of Nepal, Mr. Sher Bahadur Deuba meeting the Union Minister for Commerce & Industry and Textiles, Shri Anand Sharma, in New Delhi on June 13, 2013 (cropped).jpg | caption = Deuba in 2021 | office = 32nd [[ नेपाल के प्रधानमन्त्री]] | president = [[विद्यादेवी भण्डारी]] | term_start = 13 July 2021 | term_end = 26 December 2022 | predecessor = [[खड्ग प्रसाद शर्मा ओली]] | president1 = [[विद्यादेवी भण्डारी]] | term_start1 = 7 June 2017 | term_end1 = 15 February 2018 | deputy1 = [[विजयकुमार गच्छदार]] | predecessor1 = [[पुष्पकमल दाहाल]] | successor1 = [[खड्ग प्रसाद शर्मा ओली]] | monarch2 = [[ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाह देव]] | term_start2 = 4 June 2004 | term_end2 = 1 February 2005 | predecessor2 = [[सूर्यबहादुर थापा]] | successor2 = [[गिरिजा प्रसाद कोइराला]] | monarch3 = [[ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाह देव]] | term_start3 = 26 July 2001 | term_end3 = 4 October 2002 | predecessor3 = [[गिरिजा प्रसाद कोइराला]] | successor3 = [[लोकेन्द्र बहादुर चन्द]] | monarch4 = [[बीरेंद्र बीर बिक्रम शाह देव]] | term_start4 = 12 September 1995 | term_end4 = 12 March 1997 | predecessor4 = [[मनमोहन अधिकारी]] | successor4 = [[लोकेन्द्र बहादुर चन्द]] | office5 = [[Minister of Defence (Nepal)|Minister of Defence]] | term_start5 = 16 December 2021 | term_end5 = | president5 = [[विद्यादेवी भण्डारी]] | predecessor5 = [[मिनेन्द्रप्रसाद रिजाल]] | successor5 = | office8 = [[Minister of Home Affairs (Nepal)|Minister of Home Affairs]] | term_start8 = 1991 | term_end8 = 1994 | monarch8 = [[बीरेंद्र बीर बिक्रम शाह देव]] | primeminister8 = [[गिरिजा प्रसाद कोइराला]] | predecessor8 = Yog Prasad Upadhyay | successor8 = [[खड्ग प्रसाद शर्मा ओली]] | office6 = President of the [[नेपाली कांग्रेस]] | term_start6 = 7 March 2016 | vicepresident6 = [[विमलेन्द्र निधि ]]<br>[[विजयकुमार गच्छदार]] | term_end6 = | predecessor6 = [[सुशील कोईराला]] | office7 = Member of the [[House of Representatives (Nepal)|Parliament, Pratinidhi Sabha]] | term_start7 = 4 March 2018 | term_end7 = 17 September 2022 | predecessor7 = ''Himself'' (as member of the Legislature Parliament) | successor7 = | constituency7 = [[डड़ेलधुरा जिला (constituency)|डड़ेलधुरा जिला ]]1 | office9 = | term_start9 = May 1991 | term_end9 = April 2008 | predecessor9 = ''Constituency created'' | successor9 = ''Himself'' (as member of the Constituent Assembly) | constituency9 = [[डड़ेलधुरा जिला 1 (constituency)|डड़ेलधुरा जिला 1]] | office10 = Member of the [[1st Nepalese Constituent Assembly|Constituent Assembly]] / [[2nd Nepalese Constituent Assembly|Legislature Parliament]] | term_start10 = 28 May 2008 | term_end10 = 14 October 2017 | predecessor10 = ''Himself'' (as member of the House of Representatives) | successor10 = ''Himself'' (as member of the House of Representatives) | constituency10 = [[डड़ेलधुरा जिला 1 (constituency)|डड़ेलधुरा जिला 1]] | birth_date = {{birth date and age|1946|06|13|df=y}} | birth_place = [[अशिग्राम]], [[डड़ेलधुरा जिला|डड़ेलधुरा जिला]], [[नेपाल]] | death_date = | death_place = | party = [[नेपाली कांग्रेस]] {{small|(before 2002; 2007–present)}} | cabinet = [[Fifth Deuba Cabinet, 2021|पांचवां देउवा मंत्रिमंडल]] | otherparty = [[नेपाली कांग्रेस (डेमोक्रेटिक)]] {{small|(2002–2007)}} | spouse = [[आर्जू राणा देउबा]] | alma_mater = [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]],[[लंदन स्कूल ऑफ़ इकोनॉमिक्स]] | signature = Signature of Sher Bahadur Deuba.png | website = {{URL|sherbahadurdeuba.com/}} | term_starting = 31 July 2022 |successor=[[पुष्पकमल दाहाल]]}} '''शेरबहादुर देउवा''' (जन्म: १३ जून १९४६)[[नेपाली कांग्रेस]] के सभापति तथा नेपाल के पूर्व प्रधानमंत्री हैं। उन्होंने नेपाल के ४०वें प्रधानमंत्री के रूप में सन् २०१७ में पद की शपथ ग्रहण की। वे इससे पूर्व भी कई बार नेपाल के प्रधानमंत्री रह चुके हैं। वे १९९५ से १९९७, २००१ से २००२, तथा २००४ से २००५ तक नेपाल के [[नेपाल के प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] पद पर आसीन रहे<ref>{{Cite web |url=http://abpnews.abplive.in/india-news/president-of-the-nepali-congress-party-sher-bahadur-deuba-elected-nepal-prime-minister-630992 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=7 जून 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170611141928/http://abpnews.abplive.in/india-news/president-of-the-nepali-congress-party-sher-bahadur-deuba-elected-nepal-prime-minister-630992 |archive-date=11 जून 2017 |url-status=dead }}</ref>। शेर बहादुर देउवा का जन्म १३ जून १९४६ को क्षत्रिय (राजपूत) समुदाय में हुआ। वर्तमान में नेपाली कांग्रेस ने विशेष अधिवेशन के माध्यम से उन्हें पद से हटा दिया है। == प्रारंभिक राजनीतिक कैरियर == देउवा ने अपने छात्र राजनीतिक जीवन की शुरुआत १९६५ में १९ वर्ष की आयु में की। उन्होंने १९६५ से १९६८ तक सुदूर-पश्चिमी छात्र समिति, काठमांडू के अध्यक्ष के रूप में कार्य किया। देउवा नेपाल छात्र संघ के संस्थापक सदस्य थे, जो नेपाली कांग्रेस का एक सहयोगी संगठन था। १९६० और १९७० के दशक में पंचायत व्यवस्था के खिलाफ काम करने के लिए उन्हें रुक-रुक कर नौ साल की जेल हुई। उन्होंने 1980 के दशक में नेपाली कांग्रेस की राजनीतिक सलाहकार समिति के समन्वयक के रूप में भी कार्य किया। नेपाली कांग्रेस के विभाजन के बाद वे नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) के सभापति थे। कांग्रेस के पुनर्मिलन के बाद वे अपनी पार्टी सहित नेपाली कांग्रेस में विलय हो गए। चार बार प्रधानमंत्री रह चुके नेपाली कांग्रेस के सभापति शेरबहादुर देउवा डडेलधुरा जिला क्षेत्र संख्या १ और कंचनपुर जिला क्षेत्र संख्या ४ से संविधान सभा में प्रतिनिधित्व करते हैं। वि.सं. २०४८, २०५१ और २०५६ के संसदीय चुनावों में डडेलधुरा जिला क्षेत्र संख्या १ से विजयी देउवा गृहमंत्री की जिम्मेदारी भी संभाल चुके हैं। वे माओवादी समस्या के समाधान के लिए गठित उच्चस्तरीय समिति के अध्यक्ष थे। प्रजातांत्रिक छात्र आंदोलन से राजनीति में आए देउवा नेपाल विद्यार्थी संघ के प्रथम सभापति थे और सुदूर पश्चिम में नेपाली कांग्रेस के सबसे प्रभावशाली व्यक्तित्व माने जाते हैं। राजनीतिक संघर्ष के दौरान उन्होंने नौ वर्ष का जेल जीवन बिताया है। देउवा के नेतृत्व वाली जननिर्वाचित सरकार को तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्र ने वि.सं. २०५९ में “अक्षम” होने का आरोप लगाकर भंग कर दिया था, जबकि उन्हीं ने दो वर्ष बाद वि.सं. २०६१ में उन्हें पुनः प्रधानमंत्री नियुक्त किया था। पार्टी के आंतरिक द्वंद्व के दौरान देउवा ने अपने नेतृत्व में वि.सं. २०५९ में नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) का गठन किया था। बाद में वि.सं. २०६४ में उस पार्टी का नेपाली कांग्रेस के साथ एकीकरण हो गया और वे वरिष्ठ नेता के रूप में स्थापित हुए। प्रजातंत्र के प्रति अटूट लगाव और उसके लिए किए गए संघर्ष, व्यक्तित्व और आचरण के कारण जनता ने उन्हें हमेशा विजयी बनाते रहने की बात देउवा कहते हैं। वे यह भी बताते हैं कि संविधान सभा में लोकतंत्र के संस्थागत विकास के लिए सक्रिय रहेंगे। उन्होंने त्रिभुवन विश्वविद्यालय से राजनीति विज्ञान में एम.ए. किया है और उसी विषय में लंदन स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स में रिसर्च फेलो भी रह चुके हैं। शेरबहादुर देउवा और उनकी पत्नी आरजू राणा देउवा भी संविधान सभा की सदस्य थीं। == व्यक्तिगत जीवन == देउवा का जन्म दूर-पश्चिमी नेपाल (वर्तमान गण्यपधुरा ग्रामीण नगरपालिका) के [[डड़ेलधुरा जिला|डडेल्धुरा]] जिले के एक दूरदराज के गांव आशिग्राम में हुआ था। उन्होंने डॉ [[आर्जू राणा देउबा|आरजू राणा देउवा]] से शादी की है। डडेलधुरा जिला, गन्यापधुरा गाँवपालिका-१ रुवाखोला के निवासी शेर बहादुर देउवा का परिवार एक संपन्न परिवार के रूप में जाना जाता है। डडेलधुरा क्षेत्र में उनके परिवार को ठकुरी देउवा परिवार के नाम से पहचाना जाता है। देउवा के पास कला और कानून में स्नातक की डिग्री है तथा राजनीति विज्ञान में स्नातकोत्तर की डिग्री भी है। नवंबर २०१६ में देउवा को भारत में [[जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय]] द्वारा मानद डॉक्टरेट की उपाधि से सम्मानित किया गया था। ==युवावस्था== एक अत्यंत विकट स्थान में जन्म लेने के बावजूद शेर बहादुर देउवा ने अपना जीवन गरीब, पिछड़े समाज, जाति-वर्ग और देश की सेवा के लिए समर्पित किया। डडेलधुरा जिले के अशिग्राम गाँव विकास समिति के रुवाखोला जैसे दुर्गम स्थान में जन्मे शेर बहादुर देउवा काठमांडू में अध्ययन के दौरान प्रजातंत्र के लिए संघर्ष करते हुए तत्कालीन पंचायती शासन के दमन के शिकार हुए। उन्हें अपने युवाकाल का एक बड़ा हिस्सा प्रवास में बिताना पड़ा। युवावस्था के अंतिम दौर में नेपाल लौटने के बाद शेर बहादुर देउवा के लिए नेपाली कांग्रेस की राजनीति सफल सिद्ध हुई और वे देश के गृहमंत्री से लेकर प्रधानमंत्री पद तक पहुँचने में सफल रहे। इसी राजनीतिक जीवन के दौरान उनका विवाह एक योग्य, शिक्षित और पढ़ी-लिखी जीवनसंगिनी के साथ हुवा । ==राजनीतिक जीवन== देउवा कांग्रेस के संस्थापक नेता बी.पी. कोइराला की प्रेरणा से राजनीति में आए थे। विशेष रूप से वि. सं. २०१७ की राजनीतिक घटनाओं के बाद वे नेपाल के प्रजातांत्रिक आंदोलन में लगातार सक्रिय रहे। वे नेपाल विद्यार्थी संघ के प्रथम निर्वाचित सभापति तथा संस्थापक सदस्य भी रहे। वि. सं. २०२८ में वे नेपाल विद्यार्थी संघ के सभापति चुने गए थे। वि. सं. २०४८, २०५१ और २०५६ के संसदीय चुनावों में वे डडेलधुरा जिले से निर्वाचित हुए। इसी प्रकार वि. सं. २०६४ और वि. सं. २०७० में हुए संविधान सभा के चुनावों में वे डडेलधुरा के साथ-साथ कंचनपुर और कैलाली जिलों से भी विजयी हुए थे। <ref>{{cite web|title=काङ्ग्रेस सभापति शेरबहादुर देउवा प्रधानमन्त्रीमा निर्वाचित|url=http://www.onlinekhabar.com/2017/06/594820/|website=अनलाइनखबर|publisher=[[अनलाइनखबर]]|accessdate=२०७४ जेठ २३}}</ref> ==1990 के बाद का जन आंदोलन== १९९० के जन आंदोलन के बाद शेर बहादुर देउवा १९९१ में डडेलधुरा से प्रतिनिधि सभा के लिए निर्वाचित हुए; यह वह सीट है जिसे उन्होंने इसके बाद हुए प्रत्येक चुनाव में बनाए रखा। उन्होंने गिरिजा प्रसाद कोइराला के नेतृत्व वाले मंत्रिमंडल में गृह मंत्री के रूप में कार्य किया। कोइराला द्वारा संसद भंग किए जाने और १९९४ के मध्यावधि चुनावों में उनकी सरकार की हार के बाद देउवा नेपाली कांग्रेस के संसदीय दल के नेता चुने गए। मनमोहन अधिकारी ने १९९५ में संसद को पुनः भंग करने का प्रयास किया, जिसे सुप्रीम कोर्ट ने असंवैधानिक घोषित कर दिया। इसके बाद देउवा को १९९५ में प्रधानमंत्री नियुक्त किया गया और उन्होंने राष्ट्रीय प्रजातंत्र पार्टी के साथ गठबंधन सरकार का नेतृत्व किया। उनका प्रशासन, जिसने माओवादी विद्रोह की शुरुआत का दौर देखा, मार्च १९९७ में समाप्त हो गया और लोकेंद्र बहादुर चंद ने उनका स्थान लिया, जिन्होंने अल्पसंख्यक गठबंधन सरकार का नेतृत्व किया। गिरिजा प्रसाद कोइराला के प्रधानमंत्री पद से इस्तीफे के बाद देउवा ने सुशील कोइराला को पराजित कर नेपाली कांग्रेस के संसदीय दल के नेता बने और जुलाई २००१ में दूसरी बार प्रधानमंत्री नियुक्त किए गए। प्रधानमंत्री के रूप में उनका दूसरा कार्यकाल शाही नरसंहार के तुरंत बाद शुरू हुआ और माओवादी विद्रोह के चरम काल में चला। इस दौरान देउवा का मुख्य कार्य विद्रोहियों के साथ वार्ता करना था। नवंबर २००१ में माओवादियों द्वारा वार्ता से हटने और सेना पर हमला करने के बाद संकट से निपटने के देउवा के तरीके पर प्रश्न उठने लगे। २००२ की शुरुआत में नेपाली कांग्रेस की केंद्रीय समिति ने देउवा को आपातकाल की स्थिति को नवीनीकृत न करने का निर्देश दिया। इसके बाद देउवा ने मई २००२ में संसद भंग करने और नए चुनाव कराने का अनुरोध किया तथा अपनी अलग पार्टी, नेपाली कांग्रेस (डेमोक्रेटिक) की स्थापना की। अक्टूबर २००२ में जब देउवा ने चुनाव स्थगित करने का अनुरोध किया, तो राजा ज्ञानेंद्र ने उन्हें अक्षम बताते हुए पद से बर्खास्त कर दिया। दो वर्षों में दो अन्य सरकारों के बाद ज्ञानेंद्र ने २००४ में देउवा को पुनः प्रधानमंत्री नियुक्त किया। लेकिन इसके तुरंत बाद, १ फरवरी २००५ को राजा ने उन्हें फिर से पद से हटा दिया, संविधान को निलंबित कर दिया और प्रत्यक्ष शासन अपने हाथ में ले लिया। देउवा को जुलाई २००५ में भ्रष्टाचार के आरोपों के तहत दो वर्ष की जेल की सजा सुनाई गई थी, लेकिन बाद में १३ फरवरी २००६ को भ्रष्टाचार विरोधी संस्था द्वारा दोषमुक्त किए जाने के बाद उन्हें रिहा कर दिया गया। सितंबर २००७ में देउवा ने अपनी अलग पार्टी को भंग कर दिया और नेपाली कांग्रेस में पुनः शामिल हो गए। ==२००८ का संविधान सभा चुनाव== १० अप्रैल २००८ को हुए संविधान सभा चुनाव में देउवा को नेपाली कांग्रेस द्वारा डडेलधुरा–१ और कंचनपुर–४ दोनों निर्वाचन क्षेत्रों से उम्मीदवार बनाया गया। उन्होंने दोनों निर्वाचन क्षेत्रों से जीत हासिल की, लेकिन कंचनपुर–४ की सीट छोड़ दी। इसके बाद उस सीट पर उपचुनाव हुआ, जिसमें यूनिफाइड कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ नेपाल (माओवादी) के हरीश ठकुल्ला निर्वाचित हुए। १५ अगस्त २००८ को संविधान सभा में प्रधानमंत्री के चुनाव के लिए हुए मतदान में देउवा को नेपाली कांग्रेस के उम्मीदवार के रूप में नामित किया गया, लेकिन वे यूनिफाइड कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ नेपाल (माओवादी) के पुष्पकमल दाहाल से पराजित हो गए। इस मतदान में देउवा को ११३ मत मिले, जबकि दहल को ४६४ मत प्राप्त हुए। २००८ में ग्रीस की राजधानी एथेंस में आयोजित सोशलिस्ट इंटरनेशनल की २३वीं कांग्रेस में देउवा संगठन के उपाध्यक्ष चुने गए और उन्होंने २०१२ तक इस पद पर कार्य किया। २००९ में पुष्पकमल दाहाल के नेतृत्व वाली सरकार के पतन और नेपाली कांग्रेस के अध्यक्ष गिरिजा प्रसाद कोइराला के अस्वस्थ होने के बाद देउवा ने पुनः प्रधानमंत्री बनने के उद्देश्य से नेपाली कांग्रेस के संसदीय दल के नेता पद के लिए अपनी उम्मीदवारी प्रस्तुत की, लेकिन वे रामचंद्र पौडेल से पराजित हो गए। ==२०१६–वर्तमान== सुशील कोइराला की मृत्यु के बाद देउवा नेपाली कांग्रेस के तेरहवें महाधिवेशन में पार्टी के अध्यक्ष चुने गए। उन्होंने अपने अंतर-पार्टी प्रतिद्वंद्वी रामचंद्र पौडेल को हराकर लगभग ६०% मत प्राप्त किए। अगस्त २०१६ में देउवा ने पुष्प कमल दहल के साथ नेपाली कांग्रेस और सीपीएन (माओवादी केंद्र) की गठबंधन सरकार का नेतृत्व करने के लिए एक समझौता किया, जिसके तहत २०१७ के अंत में होने वाले आम चुनावों तक नौ महीने के लिए सत्ता साझा करने का निर्णय लिया गया। समझौते के अनुसार, उन्होंने ७ जून २०१७ को चौथे कार्यकाल के लिए प्रधानमंत्री पद की शपथ ली। देउवा उस सरकार के प्रमुख थे जिसने २०१७ में विभिन्न चरणों में तीनों स्तरों—संसदीय, प्रांतीय और स्थानीय—के चुनाव सफलतापूर्वक संपन्न कराए। उन्होंने १५ फरवरी २०१८ को प्रधानमंत्री पद से इस्तीफा दे दिया। २०१७ के चुनावों में नेपाल की कम्युनिस्ट पार्टी (यूएमएल) सबसे बड़ी पार्टी के रूप में उभरी, जिसके नेता केपी शर्मा ओली के प्रधानमंत्री बनने का मार्ग प्रशस्त हुआ। प्रतिनिधि सभा चुनाव, २०७९ में, नेपाली कांग्रेस के उम्मीदवार देउवा डडेलधुरा प्रतिनिधि सभा निर्वाचन क्षेत्र संख्या १ से २५,५३४ वोट प्राप्त कर प्रतिनिधि सभा के सदस्य के रूप में विजयी हुए।<ref>{{Cite web|url=https://result.election.gov.np/|title=मतगणना प्रगतिको विवरण|website=result.election.gov.np|accessdate=2022-11-23|archive-date=23 नवंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123062409/https://result.election.gov.np/|url-status=dead}}</ref>उनके निकटतम प्रतिद्वंदी, स्वतंत्र उम्मीदवार सागर ढकाल को १२,४९२ वोट प्राप्त हुए थे।<ref>{{Cite web|url=https://election.ekantipur.com/pradesh-7/district-dadeldhura?lng=nep|title=डडेल्धुरा : प्रदेश ७ - प्रतिनिधिसभाको निर्वाचन २०७९ विवरण तथा नतिजा|website=election.ekantipur.com|accessdate=2022-11-23}}</ref> नेपाली कांग्रेस संसदीय दल के नेता पद के लिए शेरबहादुर देउवा ६४<ref>{{Cite web|url=https://ekantipur.com/news/2022/12/21/167159935375224191.html|title=काङ्ग्रेस संसदीय दलको नेतामा देउवा विजयी|website=ekantipur.com|language=ne|accessdate=2022-12-21}}</ref> वोट प्राप्त कर निर्वाचित हुए। उनके प्रतिस्पर्धी, महामंत्री गगन थापा को २५ वोट प्राप्त हुए।<ref>{{Cite web|url=https://www.onlinekhabar.com/2022/12/1235451|title=काङ्ग्रेस संसदीय दलको नेतामा देउवा निर्वाचित|website=Online Khabar|language=en-US|accessdate=2022-12-21}}</ref> == चुनावी इतिहास == वह 1991, 1994, 1999 और 2017 में [[डड़ेलधुरा जिला|डडेलधुरा]] 1 से नेपाली कांग्रेस के टिकट पर प्रतिनिधि सभा के लिए चुने गए। उन्होंने 2008 और 2013 के संविधान सभा चुनावों में [[डड़ेलधुरा जिला|डडेलधुरा]] 1 से जीत हासिल की। उन्होंने 2008 के सीए चुनाव में दो निर्वाचन क्षेत्रों से चुनाव लड़ा और जीता और अपनी कंचनपुर 4 सीट छोड़ दी। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{नेपाल के प्रधानमन्त्री}} [[श्रेणी:नेपाली राजनेता]] [[श्रेणी:नेपाल के प्रधानमन्त्री]] [[श्रेणी:1946 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] {{जीवनचरित-आधार}} cnl2e9lc793u8tbwu27q8x7bseajrzq जैन धर्म 0 4824 6534459 6456179 2026-03-30T02:59:41Z Renamed user cd555e8c9e477090e5a0fc91d29a8b54 904432 6534459 wikitext text/x-wiki [[चित्र:In-jain.png|thumb|[[जैन ध्वज]]]] '''जैन धर्म''' [[श्रमण परम्परा|श्रमण संस्कृति]] से निकला [[धर्म]] है। इसके प्रवर्तक हैं २४ [[तीर्थंकर]] हैं, जिनमें प्रथम तीर्थंकर भगवान [[ऋषभदेव]] (आदिनाथ) तथा अन्तिम तीर्थंकर भगवान वर्धमान [[महावीर]] हैं। जैन धर्म की अत्यन्त प्राचीनता सिद्ध करने वाले अनेक उल्लेख साहित्य और विशेषकर पौराणिक साहित्यों में प्रचुर मात्रा में हैं। [[श्वेताम्बर]] एवं [[दिगम्बर]] जैन धर्म के दो सम्प्रदाय हैं। [[समयसार]] एवं [[तत्त्वार्थ सूत्र|तत्वार्थ सूत्र]] आदि इनके प्रमुख ग्रन्थ हैं। जैनों के प्रार्थना - पूजास्थल, [[जैन मन्दिर| जिनालय]] या [[जैन मन्दिर|मन्दिर]] कहलाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://hindi.webdunia.com/jain-religion/history-of-jainism-in-hindi-117121300043_1.html|title=जैन धर्म क्या है?|last=|first=|date=|website=Hindi webdunia|archive-url=https://web.archive.org/web/20190804112028/http://hindi.webdunia.com/jain-religion/history-of-jainism-in-hindi-117121300043_1.html|archive-date=4 अगस्त 2019|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}</ref> 'जैन' का अर्थ है - 'जिन द्वारा प्रवर्तित '। जो 'जिन' के अनुयायी हैं उन्हें 'जैन' कहते हैं। 'जिन' शब्द बना है [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] के 'जि' धातु से। 'जि' माने - जीतना। 'जिन' माने जीतने वाला। जिन्होंने अपने मन को जीत लिया, अपनी तन, मन, वाणी को जीत लिया और विशिष्ट आत्मज्ञान को पाकर सर्वज्ञ या पूर्णज्ञान प्राप्त किया उन आप्त अर्हंत भगवान को जिनेन्द्र या जिन कहा जाता है'। जैन धर्म अर्थात 'जिन' भगवान्‌ का धर्म। जिन का अन्य पर्यायवाची शब्द अर्हत/अर्हंत भी है प्राचीन काल में जैन धर्म को आर्हत् धर्म कहा जाता था। [[अहिंसा]] जैन धर्म का मूल सिद्धान्त है। इसे बड़ी सख्ती से पालन किया जाता है खानपान आचार नियम मे विशेष रुप से देखा जा सकता है‌। जैन दर्शन में कण-कण स्वतंत्र है इस सृष्टि का या किसी जीव का कोई कर्ताधर्ता नही है। सभी जीव अपने अपने कर्मों का फल भोगते है। [[जैन धर्म में भगवान]] न कर्ता और न ही भोक्ता माने जाते हैं। जैन दर्शन मे सृष्टिकर्ता को कोई स्थान नहीं दिया गया है। जैन धर्म में अनेक शासन देवी-देवता हैं पर उनकी आराधना को कोई विशेष महत्व नहीं दिया जाता। जैन धर्म में तीर्थंकरों जिन्हें जिनदेव, जिनेन्द्र या वीतराग भगवान कहा जाता है इनकी आराधना का ही विशेष महत्व है। इन्हीं तीर्थंकरों का अनुसरण कर आत्मबोध, ज्ञान और तन और मन पर विजय पाने का प्रयास किया जाता है। == भगवान == {{मुख्य|जैन धर्म में भगवान}} जैन ईश्वर को मानते हैं जो सर्व शक्तिशाली [[त्रिलोक]] का ज्ञाता द्रष्टा है पर त्रिलोक का कर्ता नही | जैन धर्म में जिन या [[अरिहन्त]] और [[सिद्ध (जैन धर्म)|सिद्ध]] को ईश्वर मानते हैं। अरिहंतो और केवलज्ञानी की आयुष्य पूर्ण होने पर जब वे जन्ममरण से मुक्त होकर निर्वाण को प्राप्त करते है तब उन्हें सिद्ध कहा जाता है। उन्हीं की आराधना करते हैं और उन्हीं के निमित्त [[मन्दिर|मंदिर]] आदि बनवाते हैं। जैन ग्रन्थों के अनुसार अर्हत् देव ने संसार को द्रव्यार्थिक नय की अपेक्षा से अनादि बताया है। जगत का न तो कोई कर्ता है और न जीवों को कोई सुख दुःख देनेवाला है। अपने अपने कर्मों के अनुसार जीव सुख दुःख पाते हैं। जीव या आत्मा का मूल स्वभान शुद्ध, बुद्ध, सच्चिदानंदमय है, केवल पुदगल या कर्म के आवरण से उसका मूल स्वरुप आच्छादित हो जाता है। जिस समय यह पौद्गलिक भार हट जाता है उस समय आत्मा परमात्मा की उच्च दशा को प्राप्त होता है। जैन धर्म 'स्याद्वाद' के नाम से भी प्रसिद्ध है। स्याद्वाद का अर्थ है अनेकांतवाद अर्थात् एक ही पदार्थ में नित्यत्व और अनित्यत्व, सादृश्य और विरुपत्व, सत्व और असत्व, अभिलाष्यत्व और अनभिलाष्यत्व आदि परस्पर भिन्न धर्मों का सापेक्ष स्वीकार। इस मत के अनुसार आकाश से लेकर दीपक पर्यंत समस्त पदार्थ नित्यत्व और अनित्यत्व आदि उभय धर्म युक्त है। === तीर्थंकर === [[चित्र:Photo of lord adinath bhagwan at kundalpur.JPG|thumb|250px|प्रथम तीर्थंकर भगवान '''[[ऋषभदेव]]''' की प्रतिमा (कुण्डलपुर, मध्य प्रदेश)]] [[Image:Mahavir.jpg|right|thumb|250px|अंतिम तीर्थंकर भगवान वर्धमान महावीर की प्रतिमा (श्री महावीर जी, राजस्थान)]] {{मुख्य|तीर्थंकर}} जैन धर्म मे 24 तीर्थंकरों को माना जाता है। तीर्थंकर धर्म तीर्थ का प्रवर्तन करते है। इस काल के २४ तीर्थंकर है- {| |- |क्रमांक|| तीर्थंकर |- |1 |[[ऋषभदेव]]- इन्हें '[[ऋषभदेव|आदिनाथ]]' भी कहा जाता है |- |2 |[[अजितनाथ]] |- |3 |[[सम्भवनाथ]] |- |4 |[[अभिनंदननाथ|अभिनंदन जी]] |- |5 |[[सुमतिनाथ|सुमतिनाथ जी]] |- |6 |[[पद्मप्रभ जी|पद्मप्रभु जी]] |- |7 |[[सुपार्श्वनाथ|सुपार्श्वनाथ जी]] |- |8 |[[चन्द्रप्रभ जी|चंदाप्रभु जी]] |- |9 |[[सुविधिनाथ]]- इन्हें 'पुष्पदन्त' भी कहा जाता है |- |10 |[[शीतलनाथ|शीतलनाथ जी]] |- |11 |[[श्रेयांसनाथ]] |- |12 |[[वासुपूज्य|वासुपूज्य जी]] |- |13 |[[विमलनाथ|विमलनाथ जी]] |- |14 |[[अनन्तनाथ|अनंतनाथ जी]] |- |15 |[[धर्मनाथ|धर्मनाथ जी]] |- |16 |[[शांतिनाथ]] |- |17 |[[कुन्थुनाथ|कुंथुनाथ]] |- |18 |[[अरनाथ|अरनाथ जी]] |- |19 |[[मल्लिनाथ|मल्लिनाथ जी]] |- |20 |[[मुनिसुव्रतनाथ|मुनिसुव्रत जी]] |- |21 |[[नमिनाथ|नमिनाथ जी]] |- |22 |[[नेमिनाथ|अरिष्टनेमि जी]] - इन्हें 'नेमिनाथ' भी कहा जाता है। जैन मान्यता में ये नारायण [[कृष्ण|श्रीकृष्ण]] के चचेरे भाई थे। |- |23 |[[पार्श्वनाथ]] |- |24 |[[महावीर|वर्धमान महावीर]] - इन्हें वर्धमान, सन्मति, वीर, अतिवीर भी कहा जाता है। |} [[विष्णु पुराण]] में श्री ऋषभदेव, [[मनुस्मृति]] में प्रथम जिन (यानी ऋषभदेव) [[स्कन्द पुराण|स्कंदपुराण]], [[लिङ्ग पुराण|लिंगपुराण]] आदि में बाईसवें तीर्थंकर अरिष्टनेमि का उल्लेख आया है। जैन नगर पुराण में कलयुग में एक [[जैन मुनि]] को भोजन कराने का फल सतयुग में दस ब्राह्मणों को भोजन कराने के बराबर कहा गया है। अंतिम दो तीर्थंकर, पार्श्वनाथ और महावीर स्वामी ऐतिहासिक पुरुष है{{sfn|Zimmer|1953|p=182-183}}। महावीर का जन्म ईसा से 599 वर्ष पहले होना ग्रंथों से पाया जाया है। महाभारत के अनुशासन पर्व, महाभारत के शांतिपर्व, स्कन्ध पुराण, जैन प्रभास पुराण, जैन लंकावतार आदि अनेक ग्रंथो में अरिष्टनेमि का उल्लेख है। == दर्शन == {{मुख्य|जैन दर्शन}} ===जैन पन्थ के सिद्धान्त=== [[चित्र:Acharya Shri Chandanaji - Compassion.jpg|right|thumb|300px|'''अहिंसा''' परमो धर्मः]] रागद्वेषी शत्रुओं पर विजय पाने के कारण 'वर्धमान महावीर' की उपाधि 'जिन' थी। अतः उनके द्वारा प्रचारित धर्म 'जैन' कहलाता है। जैन पन्थ में '''[[अहिंसा]]''' को परमधर्म माना गया है। सब जीव जीना चाहते हैं, मरना कोई नहीं चाहता, अतएव इस धर्म में प्राणिवध के त्याग का सर्वप्रथम उपदेश है। केवल प्राणों का ही वध नहीं, बल्कि दूसरों को पीड़ा पहुँचाने वाले असत्य भाषण को भी हिंसा का एक अंग बताया है। महावीर ने अपने शिष्यों तथा अनुयायियों को उपदेश देते हुए कहा है कि उन्हें बोलते-चालते, उठते-बैठते, सोते और खाते-पीते सदा यत्नशील रहना चाहिए। अयत्नाचार पूर्वक कामभोगों में आसक्ति ही हिंसा है, इसलिये विकारों पर विजय पाना, इन्द्रियों का दमन करना और अपनी समस्त वृत्तियों को संकुचित करने को जैन पन्थ में सच्ची अहिंसा बताया है। पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु और वनस्पति में भी जीवन है, अतएव पृथ्वी आदि एकेन्द्रिय जीवों की हिंसा का भी इस धर्म में निषेध है। जैन धर्म का दूसरा महत्वपूर्ण सिद्धान्त है '''[[कर्म]]''' महावीर ने बार बार कहा है कि जो जैसा अच्छा, बुरा कर्म करता है उसका फल अवश्य ही भोगना पड़ता है तथा मनुष्य चाहे जो प्राप्त कर सकता है, चाहे जो बन सकता है, इसलिये अपने भाग्य का विधाता वह स्वयं है। जैनधर्म में ईश्वर को जगत् का कर्त्ता नहीं माना गया, तप आदि सत्कर्मों द्वारा आत्मविकास की सर्वोच्च अवस्था को ही ईश्वर बताया है। यहाँ नित्य, एक अथवा मुक्त ईश्वर को अथवा [[अवतार]]वाद को स्वीकार नहीं किया गया। ज्ञानावरण, दर्शनावरण, वेदनीय, मोहनीय, अन्तराय, आयु, नाम और गोत्र इन आठ कर्मों का नाश होने से जीव जब कर्म के बन्धन से मुक्त हो जाता है तो वह ईश्वर बन जाता है तथा राग-द्वेष से मुक्त हो जाने के कारण वह सृष्टि के प्रपंच में नहीं पड़ता। जैन धर्म के मुख्यतः दो सम्प्रदाय हैं श्वेताम्बर (उजला वस्त्र पहनने वाला)और दिगम्बर (नग्न रहने वाला) । जैनधर्म में जीव, पुद्गल, धर्म, अधर्म, आकाश और काल नाम के '''छ: द्रव्य''' माने गए हैं। ये द्रव्य लोकाकाश में पाए जाते हैं, अलोकाकाश में केवल आकाश ही है। जीव, अजीव, आस्रव, बन्ध सँवर, निर्जरा और मोक्ष ये सात तत्व है। इन तत्वों के श्रद्धान से सम्यग्दर्शन की प्राप्ति होती है। सम्यग्दर्शन के बाद सम्यग्ज्ञान और फिर [[व्रत और उपवास|व्रत]], [[तप]], [[संयम]] आदि के पालन करने से सम्यक्चारित्र उत्पन्न होता है। इन तीन रत्नों को मोक्ष का मार्ग बताया है। जैन सिद्धान्त में रत्नत्रय की पूर्णता प्राप्त कर लेने पर मोक्ष की प्राप्ति होती है। ये 'रत्नत्रय ' हैं-सम्यक् दर्शन ,सम्यक् ज्ञान तथा सम्यक् चारित्र्य।मोक्ष होने पर जीव समस्त कर्मों के बन्धन से मुक्त हो जाता है, और ऊर्ध्वगति होने के कारण वह लोक के अग्रभाग में सिद्धशिला पर अवस्थित हो जाता है। उसे अनंत दर्शन, अनन्त ज्ञान, अनन्त सुख और अनन्त वीर्य की प्राप्ति होती है और वह अन्तकाल तक वहाँ निवास करता है, वहाँ से लौटकर नहीं आता। '''[[अनेकान्तवाद]]''' जैन पन्थ का तीसरा मुख्य सिद्धान्त है। इसे अहिंसा का ही व्यापक रूप समझना चाहिए। राग द्वेषजन्य संस्कारों के वशीभूत ने होकर दूसरे के दृष्टिबिन्दु को ठीक-ठीक समझने का नाम अनेकान्तवाद है। इससे मनुष्य सत्य के निकट पहुँच सकता है। इस सिद्धान्त के अनुसार किसी भी मत या सिद्धान्त को पूर्ण रूप से सत्य नहीं कहा जा सकता। प्रत्येक मत अपनी अपनी परिस्थितयों और समस्याओं को लेकर उद्भूत हुआ है, अतएव प्रत्येक मत में अपनी अपनी विशेषताएँ हैं। अनेकान्तवादी इन सबका समन्वय करके आगे बढ़ता है। आगे चलकर जब इस सिद्धान्त को तार्किक रूप दिया गया तो यह [[स्यादवाद|स्याद्वाद]] नाम से कहा जाने लगा तथा, स्यात् अस्ति', 'स्यात् नास्ति', स्यात् अस्ति नास्ति', 'स्यात् अवक्तव्य,' 'स्यात् अस्ति अवक्तव्य', 'स्यात् नास्ति अवक्तव्य' और 'स्यात् अस्ति नास्ति अवक्तव्य', इन सात भागों के कारण सप्तभंगी नाम से प्रसिद्ध हुआ। पार्श्वनाथ के चार महाव्रत थे [[१|1]].अहिंसा <br> [[२|2]].सत्य<br> [[३|3]].अस्तेय <br> [[४|4]].अपरिग्रह महावीर ने पाँचवा महाव्रत 'ब्रह्मचर्य' के रूप में भी स्वीकारा।जैन सिद्धांतों की संख्या [[४५|45]] है, जिनमें [[११|11]] अंग हैं। जैन सम्प्रदाय में पञ्चास्तिकायसार, समयसार और प्रवचनसार को 'नाटकत्रयी ' कहा जाता है। जैन के धर्म में [[३|3]] प्रमाण हैं-प्रत्यक्ष,अनुमान तथा आगम(आगम)। ===आचार विचार=== जैन पन्थ में [[आत्मशुद्धि]] पर बल दिया गया है। आत्मशुद्धि प्राप्त करने के लिये जैन पन्थ में देह-दमन और कष्टसहिष्णुता को मुख्य माना गया है। निर्ग्रंथ और निष्परिग्रही होने के कारण तपस्वी महावीर नग्न अवस्था में विचरण किया करते थे। यह बाह्य तप भी अन्तरंग शुद्धि के लिये ही किया जाता था। प्राचीन जैन सूत्रों में कहा गया है कि भले ही कोई नग्न अवस्था में रहे या एक एक महीने [[उपवास]] करे, किन्तु यदि उसके मन में [[माया]] है तो उसे सिद्धि मिलने वाली नहीं। जैन आचार-विचार के पालन करने को 'शूरों का मार्ग' कहा गया है। जैसे लोहे के चने चबाना, बालू का ग्रास भक्षण करना, समुद्र को भुजाओं से पार करना और तलवार की धार पर चलना दुस्साध्य है, वैसे ही निर्ग्रंथ प्रवचन के आचरण को भी दुस्साध्य कहा गया है। [[बौद्ध]] पन्थ की भाँति जैन पन्थ में भी [[जाति]] भेद को स्वीकार नहीं किया गया। प्राचीन जैन ग्रन्थों में कहा गया है कि सच्चा [[ब्राह्मण]] वही है जिसने राग, द्वेष और भय पर विजय प्राप्त की है और जो अपनी [[इन्द्रिय|इन्द्रियों]] पर निग्रह रखता है। जैन धर्म में अपने अपने कर्मों के अनुसार ही ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और [[शूद्र|शुद्र]] की कल्पना की गई है, किसी जाति विशेष में उत्पन्न होने से नहीं। महावीर ने अनेक म्लेच्छ, चोर, डाकू, मछुए, वेश्या और चांडालपुत्रों को जैन धर्म में दीक्षित किया था। इस प्रकार के अनेक कथानक जैन ग्रन्थों में पाए जाते हैं। जैन पन्थ के सभी तीर्थकर [[क्षत्रिय]] कुल में हुए थे। इससे मालूम होता है कि पूर्वकाल में जैन धर्म क्षत्रियों का धर्म था, विशेषकर अहीर या यादव समाज जैन पंथ का अधार था जिसका कालांतर में ब्राह्मणीकरण कर हिंदू धर्म का अंग बना दिया गया परन्तु आज के समय में अधिकांश [[वैश्य]] लोग ही इसके अनुयायी हैं। वैसे दक्षिण भारत में [[सेतवाल]] आदि कितने ही जैन खेतीबारी का धंधा करते हैं। पंचमों में ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य इन तीनों वर्णों के धंधे करनेवाले लोग पाए जाते हैं। [[जिनसेन मठ]] ([[कोल्हापुर]]) के अनुयायियों को छोड़कर और किसी मठ के अनुयायी चतुर्थ नहीं कहे जाते। चतुर्थ लोग साधारणतया खेती और जमींदारी करते हैं। [[सातारा|सतारा]] और [[बीजापुर]] जिलों में कितने ही जैन धर्म के अनुयायी जुलाहे, छिपी, दर्जी, सुनार और कसेरे आदि का पेशा करते हैं। ====सात तत्त्व==== {{मुख्य|तत्त्व (जैन धर्म)}} [[जैन ग्रंथ]]ों में सात तत्त्वों का वर्णन मिलता हैं। यह हैं- #[[जीव]]- जैन दर्शन में आत्मा के लिए "जीव" शब्द का प्रयोग किया गया हैं। आत्मा द्रव्य जो चैतन्यस्वरुप है। {{sfn|शास्त्री|२००७|p=६४}} #[[अजीव]]- जड़ या की अचेतन द्रव्य को अजीव (पुद्गल) कहा जाता है। #आस्रव - पुद्गल कर्मों का आस्रव करना #[[कर्म बन्ध|बन्ध]]- आत्मा से कर्म बन्धना #[[संवर]]- कर्म बन्ध को रोकना #[[निर्जरा]]- कर्मों को क्षय करना #[[मोक्ष (जैन धर्म)|मोक्ष]] - जीवन और मरण के चक्र से मुक्ति को मोक्ष कहते हैं। === व्रत === जैन धर्म में [[श्रावक]] और [[जैन मुनि|मुनि]] दोनों के लिए पाँच व्रत बताए गए है। [[तीर्थंकर]] आदि महापुरुष जिनका पालन करते है, वह [[महाव्रत]] कहलाते है {{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१८९}}- #[[अहिंसा]] - किसी भी [[जीव]] को मन, वचन, काय से पीड़ा नहीं पहुँचाना। किसी जीव के प्राणों का घात नहीं करना। #[[सत्य]] - हित, मित, प्रिय वचन बोलना। #[[अस्तेय]] - बिना दी हुई वस्तु को ग्रहण नहीं करना। #[[ब्रह्मचर्य]] - मन, वचन, काय से मैथुन कर्म का त्याग करना। #[[अपरिग्रह]]- पदार्थों के प्रति ममत्वरूप परिणमन का बुद्धिपूर्वक त्याग।{{Sfn|जैन|२०११|p=९३}} [[मुनि]] इन व्रतों का सूक्ष्म रूप से पालन करते है, वही श्रावक स्थूल रूप से करते है। === नौ पदार्थ === जैन ग्रंथों के अनुसार जीव और अजीव, यह दो मुख्य पदार्थ हैं।{{sfn|आचार्य नेमिचन्द्र|२०१३|प=९२}} आस्रव, बन्ध, संवर, निर्जरा, मोक्ष, पुण्य, पाप अजीव द्रव्य के भेद हैं। === छह द्रव्य === {{मुख्य|द्रव्य (जैन दर्शन)}} [[चित्र:द्रव्य.jpeg|अंगूठाकार|छः शाश्वत द्रव्य]] जैन धर्म के अनुसार लोक ६ द्रव्यों (substance) से बना है। यह ६ द्रव्य शाश्वत हैं अर्थात इनको बनाया या मिटाया नहीं जा सकता।{{sfn|आचार्य नेमिचन्द्र|२०१३|प=७९}} यह है जीव, पुद्गल, धर्मास्तिकाय, अधर्मास्तिकाय, आकाश और काल। === त्रिरत्न === {{मुख्य|रत्नत्रय}} * सम्यक् दर्शन - सम्यक् दर्शन को प्रगताने के लिए तत्त्व निर्णय की साधना करनी चहिये | तत्त्व निर्णय - मै इस शरीर आदि से भिन्न एक अखंड अविनाशी चैतन्य तत्त्व भगवान आत्मा हू, यह शरीरादी मै नहीं और यह मेरे नहीं | * [[सम्यक् ज्ञान]] - सम्यक ज्ञान प्रगताने के लिए भेद ज्ञान की साधना करनी चहिये | भेद ज्ञान - जिस जीव का, जिस दृव्य का जिस समय जो कुछ भी होना है, वह उसकी तत्समय की योग्यतानुसार हो रहा है और होगा। उसे कोई ताल फेर बदल सकता नहीं। * सम्यक् चारित्र - सम्यक चारित्र की साधना के लिए वस्तु स्वरुप की साधना करना चहिये। सम्यक चरित्र का तात्पर्य नैैतिक आचरण से है | पंचमहाव्रत का पालन ही शिक्षा है जो चरित्र निर्माण करती है| यह रत्नत्रय आत्मा को छोड़कर अन्य किसी द्रव्य में नहीं रहता।{{sfn|आचार्य नेमिचन्द्र|२०१३|प=१४६}} सम्यक्त्व के आठ अंग है —निःशंकितत्त्व, निःकांक्षितत्त्व, निर्विचिकित्सत्त्व, अमूढदृष्टित्व, उपबृंहन / उपगूहन, स्थितिकरण, प्रभावना, वात्सल्य। === चार कषाय === क्रोध, मान, माया, लोभ यह चार कषाय है जिनके कारण कर्मों का आस्रव होता है। इन चार कषाय को संयमित रखने के लिए माध्यस्थता, करुणा, प्रमोद, मैत्री भाव धारण करना चहिये | === चार गति === चार गतियाँ जिनमें संसरी जीव का जन्म मरण होता रहता है— देव गति, मनुष्य गति, तिर्यंच गति, नर्क गति। मोक्ष को पंचम गति भी कहा जाता है। === चार निक्षेप === नाम निक्षेप, स्थापना निक्षेप, द्रव्य निक्षेप, भाव निक्षेप। === अहिंसा === [[अहिंसा]] और जीव दया पर बहुत ज़ोर दिया जाता है। सभी जैन [[शाकाहार|शाकाहारी]] होते हैं।अहिंसा का पालन करना सभी मुनियो और श्रावकों का परम धर्म होता है। जैन धर्म का मुख्य वाक्य हि "अहिंसा परमो धर्म" है। === अनेकान्तवाद === {{मुख्य|अनेकान्तवाद}} अनेकान्त का अर्थ है- किसी भी विचार या वस्तु को अलग अलग दष्टिकोण से देखना, समझना, परखना और सम्यक भेद द्धारा सर्व हितकारी विचार या वस्तु को मानना ही अंनेकात है ।{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|प=२६७}} === स्यादवाद === {{मुख्य|स्यादवाद}} स्यादवाद का अर्थ है- विभिन्न अपेक्षाओं से वस्तुगत अनेक धर्मों का प्रतिपादन।{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|प=२६७}} === मन्त्र === {{मुख्य|णमोकार मंत्र}} यह जैन धर्म का परम पवित्र और अनादि मूलमंत्र है जो प्राकृत भाषा में है- :'''णमो अरिहंताणं। णमो सिद्धाणं। णमो आइरियाणं।''' :'''णमो उवज्झायाणं। णमो लोए सव्वसाहूणं॥''' अर्थात [[अरिहंत|अरिहंतों]] को नमस्कार, [[सिद्ध (जैन धर्म)|सिद्धों]] को नमस्कार, आचार्यों को नमस्कार, [[उपाध्याय (जैन)|उपाध्यायों]] को नमस्कार, सर्व साधुओं को नमस्कार। ये [[पंच परमेष्ठी]] हैं। ===काल चक्र=== {{मुख्य|जैन ब्रह्माण्ड विज्ञान}} [[चित्र:जैन कालचक्र.jpeg|thumb|जैन कालचक्र दो भाग में विभाजित है : उत्सर्पिणी और अवसर्पिणी]] जिस प्रकार काल हिंदुओं में मन्वंतर कल्प आदि में विभक्त है उसी प्रकार जैन में काल दो प्रकार का है— उत्सर्पिणी और अवसर्पिणी। अवसर्पिणी काल में समयावधि, हर वस्तु का मान, आयु, बल इत्यादि घटता है जबकि उत्सर्पिणी में समयावधि, हर वस्तु का मान और आयु, बल इत्यादि बढ़ता है इन दोनों का कालमान दस क्रोड़ाक्रोड़ी सागरोपम का होता है अर्थात एक समयचक्र बीस क्रोड़ाक्रोड़ी सागरोपम का होता है। प्रत्येक उत्सर्पिणी और अवसर्पिणी में 24 तीर्थंकर, 12 चक्रवर्ती, 9 बलदेव, 9 नारायण और 9 प्रतिनारायण का जन्म होता है। इन्हें त्रिसठ श्लाकापुरुष कहा जाता है। ऊपर जो २४ तीर्थंकर गिनाए गए हैं वे वर्तमान अवसर्पिणी के हैं। प्रत्येक उत्सिर्पिणी या अवसर्पिणी में नए नए जीव तीर्थंकर हुआ करते हैं। इन्हीं तीर्थंकरों के उपदेशों को लेकर गणधर लोग द्वादश अंगो की रचना करते हैं। ये ही द्वादशांग जैन धर्म के मूल ग्रंथ माने जाते है। ==इतिहास== {{मुख्य|जैन धर्म का इतिहास}} जैन धर्म कितना प्राचीन है, ठीक ठीक नहीं कहा जा सकता। [[महावीर|महावीर स्वामी]] या वर्धमान ने ईसा से ४६८ वर्ष पूर्व [[निर्वाण]] प्राप्त किया था। इसी समय से पीछे कुछ लोग विशेषकर यूरोपियन विद्वान् जैन धर्म का प्रचलित होना मानते हैं। जैनों ने अपने ग्रंथों को [[आगम (जैन)|आगम]], [[पुराण]] आदि में विभक्त किया है। प्रो॰ जेकोबी आदि के आधुनिक अन्वेषणों के अनुसार यह सिद्ध किया गया है की जैन धर्म बौद्ध धर्म से पहले का है। [[उदयगिरि और खंडगिरि|उदयगिरि]], [[जूनागढ़|जूनागढ]] आदि के [[अभिलेख|शिलालेखों]] से भी जैन धर्म की प्राचीनता पाई जाती है। हिन्दू ग्रन्थ, [[स्कन्द पुराण]] (अध्याय ३७) के अनुसार: "ऋषभदेव [[नाभिराज]] के पुत्र थे, ऋषभ के पुत्र [[भरत चक्रवर्ती|भरत]] थे, और इनके ही नाम पर इस देश का नाम "भारतवर्ष" पड़ा"|{{sfn|Sangave|२००१|p=२३}} भारतीय ज्योतिष में यूनानियों की शैली का प्रचार विक्रमीय संवत् से तीन सौ वर्ष पीछे हुआ। पर जैनों के मूल ग्रंथ अंगों में यवन ज्योतिष का कुछ भी आभास नहीं है। जिस प्रकार वेद संहिता में पंचवर्षात्मक युग है और कृत्तिका से नक्षत्रों की गणना है उसी प्रकार जैनों के अंग ग्रंथों में भी है। इससे उनकी प्राचीनता सिद्ध होती है। ==भगवान महावीर के बाद == {{मुख्य|जैन मुनि}} भगवान महावीर के पश्चात इस परंम्परा में कई मुनि एवं आचार्य भी हुये है, जिनमें से प्रमुख हैं- * भगवान महावीर के पश्चात 62 बर्ष में तीन [[केवली]] (527-465 B.C.) # [[इंद्रभूति गौतम|गौतम स्वामी]] (607-515 B.C.) # [[सुधर्मास्वामी]] (607-507 B.C.) # [[जम्बूस्वामी]] (542-465 B.C.) * इसके पश्चात 100 बर्षो में पॉच श्रुत केवली (465-365 B.C.) ** आचार्य [[भद्रबाहु]]- अंतिम श्रुत केवली (433-357) * आचार्य [[कुन्दकुन्द|कुन्दकुन्द स्वामी]] (200 A.D.) * [[उमास्वामी|आचार्य उमास्वामी]] (200 A.D.) * [[समन्तभद्र|आचार्य समन्तभद्र]] * आचार्य [[पूज्यपाद]] (474-525) * [[वीरसेन|आचार्य वीरसेन]] (790-825) * आचार्य [[जिनसेन]] (800-880) * आचार्य [[नेमिचन्द्र|नेमिचन्द्र सिद्धान्तचक्रवर्ती]] == सम्प्रदाय == '''{{मुख्य|जैन धर्म की शाखाएं}}''' तीर्थंकर महावीर के समय तक अविछिन्न रही जैन परंपरा ईसा की तीसरी सदी में दो भागों में विभक्त हो गयी : [[दिगम्बर|दिगंबर]] और श्वेताम्बर। मुनि प्रमाणसागर जी ने जैनों के इस विभाजन पर अपनी रचना 'जैनधर्म और दर्शन' में विस्तार से लिखा है कि आचार्य [[भद्रबाहु]] ने अपने ज्ञान के बल पर जान लिया था कि उत्तर भारत में १२ वर्ष का भयंकर अकाल पड़ने वाला है इसलिए उन्होंने सभी साधुओं को निर्देश दिया कि इस भयानक अकाल से बचने के लिए दक्षिण भारत की ओर विहार करना चाहिए। आचार्य भद्रबाहु के साथ हजारों जैन मुनि (निर्ग्रन्थ) दक्षिण की ओर वर्तमान के तमिलनाडु और कर्नाटक की ओर प्रस्थान कर गए और अपनी साधना में लगे रहे। परन्तु कुछ जैन साधु उत्तर भारत में ही रुक गए थे। अकाल के कारण यहाँ रुके हुए साधुओं का निर्वाह आगमानुरूप नहीं हो पा रहा था इसलिए उन्होंने अपनी कई क्रियाएँ शिथिल कर लीं, जैसे कटि वस्त्र धारण करना, ७ घरों से भिक्षा ग्रहण करना, १४ उपकरण साथ में रखना आदि। १२ वर्ष बाद दक्षिण से लौट कर आये साधुओं ने ये सब देखा तो उन्होंने यहाँ रह रहे साधुओं को समझाया कि आप लोग पुनः तीर्थंकर महावीर की परम्परा को अपना लें पर साधु राजी नहीं हुए और तब जैन धर्म में दिगंबर और श्वेताम्बर दो सम्प्रदाय बन गए। === दिगम्बर === [[चित्र:Shravanabelagola statue.jpg|right|thumb|250px|गोमतेश्वर की प्रतिमा ([[श्रवणबेलगोला]])]] [[दिगम्बर साधु]] (निर्ग्रन्थ) वस्त्र नहीं पहनते है, नग्न रहते हैं|दिगम्बर मत में तीर्थकरों की प्रतिमाएँ पूर्ण नग्न बनायी जाती हैं और उनका श्रृंगार नहीं किया है। दिगंबर समुदाय तीन में भागों विभक्त हैं। *[[तारणपंथ ]] *[[दिगंबर तेरापंथ|दिगम्बर तेरापन्थ]] *[[बीसपंथी|बीसपंथ]] === श्वेताम्बर === [[श्वेताम्बर]] एवं साध्वियाँ और संन्यासी श्वेत वस्त्र पहनते हैं, तीर्थकरों की प्रतिमाएँ प्रतिमा पर धातु की आँख, कुंडल सहित बनायी जाती हैं और उनका शृंगार किया जाता है। श्वेताम्बर भी दो भाग मे विभक्त है: मूर्तिपूजक एवं अमूर्तिपूजक # मूर्तिपूजक - यॆ तीर्थकरों की प्रतिमाओं की पूजा करतॆ हैं। # अमूर्तिपूजक - ये मूर्ति पूजा नहीँ करते। द्रव्य पूजा की जगह भाव पूजा में विश्वास करते हैं। अमूर्तिपूजक के भी दो भाग हैं:- #स्थानकवासी #[[श्वेताम्बर तेरापन्थ]] == धर्मग्रंथ == {{मुख्य|आगम (जैन)}} दिगम्बर आचार्यों द्वारा समस्त जैन आगम ग्रंथो को चार भागो में बांटा गया है - :(१) प्रथमानुयोग :(२) करनानुयोग :(३) चरणानुयोग :(४) द्रव्यानुयोग [[तत्त्वार्थ सूत्र]]- सभी जैनों द्वारा स्वीकृत ग्रन्थ ===दिगम्बर ग्रन्थ=== प्रमुख [[जैन ग्रंथ|जैन ग्रन्थ]] हैं :- *[[षट्खण्डागम]]- मूल आगम ग्रन्थ *[[कुन्दकुन्द|आचार्य कुंद कुंद]] द्वारा विरचित ग्रन्थ- [[समयसार]], [[प्रवचनसार]],नियमसार, रयणसार *[[रत्नकरण्ड श्रावकाचार]] *[[पुरुषार्थ सिद्धयुपाय]] *[[आदिपुराण]] * इष्टोपदेश, * आप्तमीमांसा, * [[मूलाचार]], * [[द्रव्यसंग्रह]] * गोम्मटसार, *भगवती आराधना *योगसार *परमात्म प्रकाश *श्रीरविषेणाचार्य कृत पद्मपुराण *श्रेणिक चरित्र *हरिवंश पुराण *तिलोय पण्णत्ती *[[तत्त्वार्थ सूत्र|तत्वार्थ सूत्र]] *जिनसहस्त्र नाम स्त्रोत *अष्टपाहुड *आलाप पद्धति *ज्ञानार्णव *आचार्य तारण स्वामी विरचित-;मालारोहण, पंडित पूजा,कमलबत्तीसी,तारण तरण श्रावकाचार,न्यानसमुच्चय साथ,उपदेशशुद्ध सार,त्रिभंगीसार,चौबीस ठाणा,ममलपाहुड,षातिकाविशेष,सिद्धस्वभाव,सुन्नस्वभाव,छद्मस्थवाणी,नाममाला। *कार्तिकेयानुप्रेक्षा *समयसार कलश *हरिवंश पुराण *पार्श्व पुराण *[[उत्तरपुराण|उत्तर पुराण]] *सर्वार्थ सिद्धि *त्रिलोकसार *दर्शनसार ===श्वेताम्बर ग्रन्थ=== * [[कल्पसूत्र (जैन)]] == त्यौहार == {{location map+|India|float=right|width=375|caption=जैन धर्म के प्रमुख तीर्थ |places= {{location map~|India |lat=21.52 |long= 71.83 |label=[[Palitana]]|mark=Orange_pog.svg|position=bottom}} {{location map~|India |lat= 21.494722 |long= 70.505556 |label=[[गिरनार]]|mark=Orange_pog.svg|position=left}} {{location map~|India |lat= 24.5925 |long= 72.7083 |label=[[माउंट आबू|आबू पर्वत]]|mark=Orange_pog.svg|position=bottom}} {{location map~|India |lat= 25.719 |long= 78.378|label=[[सोनगिरि]]|mark=Orange_pog.svg|position=top}} {{location map~|India |lat= 29.09407|long= 78.00236 |label=[[हस्तिनापुर]]|mark=Orange_pog.svg|position=right}} {{location map~|India |lat= 26.8 |long= 82.2 |label=[[अयोध्या]]|mark=Orange_pog.svg|position=right}} {{location map~|India |lat= 23.9611 |long= 86.1371 |label=[[शिखरजी]]|mark=Orange_pog.svg|position=right}} {{location map~|India |lat= 23.984944 |long= 79.719957 |label=[[कुंडलपुर]]|mark=Orange_pog.svg|position=bottom}} {{location map~|India |lat= 25.091667 |long= 85.538889 |label=[[पावापुरी]]|mark=Orange_pog.svg|position=right}} {{location map~|India |lat= 21.996 |long= 74.862 |label=[[बावनगजा]]|mark=Orange_pog.svg|position=right}} {{location map~|India |lat= 25.135 |long= 73.447 |label=[[रणकपुर]]|mark=Orange_pog.svg|position=left}} {{location map~|India |lat= 24.85 |long= 79.93 |label=[[खजुराहो]]|mark=Orange_pog.svg|position=left}} {{location map~|India |lat= 25.299528 |long= 82.999944 |label=[[वाराणसी]]|mark=Orange_pog.svg|position=bottom}} {{location map~|India |lat= 12.859 |long= 76.489 |label=[[श्रवणबेलगोला]]|mark=Orange_pog.svg|position=right}} {{location map~|India |lat= 20.262831 |long= 85.78603 |label=[[उदयगिरि और खंडगिरि|उदयगिरि]]|mark=Orange_pog.svg|position=right}} {{location map~|India |lat= 16.821639 |long= 74.444861 |label=[[कुंभज]]|mark=Orange_pog.svg|position=right}} {{location map~|India |lat= 26.7167 |long= 72.9167 |label=[[ओसियां, जोधपुर|ओसियां]]|mark=Orange_pog.svg|position=left}} {{location map~|India |lat= 15.9484 |long= 75.8159 |label=[[पट्टदकल]]|mark=Orange_pog.svg|position=bottom}} {{location map~|India |lat= 13.2157 |long= 75.9914 |label=[[हलेबिडु]]|mark=Orange_pog.svg|position=left}} {{location map~|India |lat= 20.0268 |long= 75.1771 |label=[[एलोरा गुफाएं|एलोरा]]|mark=Orange_pog.svg|position=right}} {{location map~|India |lat= 16.49687 |long= 80.58178 |label=[[गुंटूर|गुन्टूर]]|mark=Orange_pog.svg|position=right}} {{location map~|India |lat= 17.698611 |long= 79.037222 |label=[[कुलपाकजी]]|mark=Orange_pog.svg|position=right}} {{location map~|India |lat= 9.9625 |long= 76.254167 |label=[[मत्तनचेरी]]|mark=Orange_pog.svg|position=left}} {{location map~|India |lat= 12.22 |long= 79.07 |label=[[तिरुमलै]]|mark=Orange_pog.svg|position=right}} {{location map~|India |lat= 10.4544 |long= 78.7247 |label=[[सीतानवासल गुफा | पुदुकोट्टई]]|mark=Orange_pog.svg|position=right}} }} जैन धर्म के प्रमुख त्यौहार इस प्रकार हैं *[[महावीर जयन्ती|महावीर जयंती]] * [[पर्यूषण पर्व|पर्युषण]] * सोलहकारण पर्व * अष्टान्हिका पर्व * पंचमेरू पर्व * रत्नत्रय पर्व * [[ऋषिपंचमी]] * [[दीपावली ]] *[[श्रुत पंचमी]] * अक्षय तृतीया पर्व * वीरशासन जयंती पर्व * क्षुल्लक श्री गणेश प्रसाद जी वर्णी जयंती पर्व == इन्हें भी देखें == * [[णमोकार मंत्र ]] * [[प्रवेशद्वार:जैन धर्म]] * [[तमिल जैन]] * [[जैन मन्दिर|जैन मंदिर]] * [[शलाकापुरुष]] * [[जय जिनेन्द्र|जय जिनेंद्र]] * [[केवली]] * [[विहरमान तीर्थंकर]] * [[जैन धर्म में योग]] * [[गणधर]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==सन्दर्भ सूचि== * {{citation|last=प्रमाणसागर|first=मुनि|title=जैन तत्त्वविद्या|year=२००८|publisher=भारतीय ज्ञानपीठ|url=https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|isbn=978-81-263-1480-5|access-date=10 जनवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925201536/https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|archive-date=25 सितंबर 2015|url-status=live}} *{{citation|last1=जैन|first1=विजय कुमार|title=आचार्य उमास्वामी तत्त्वार्थसूत्र|url=https://books.google.co.in/books?id=zLmx9bvtglkC|year=२०११|publisher=Vikalp Printers|isbn=978-81-903639-2-1|access-date=17 जनवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222164052/https://books.google.co.in/books?id=zLmx9bvtglkC|archive-date=22 दिसंबर 2015|url-status=live}} *{{citation|url=https://books.google.co.in/books?id=g9CJ3jZpcqYC|title=द्रव्यसंग्रह|author=आचार्य नेमिचन्द्र|publisher=Vikalp Printers|year=२०१३|isbn=81-903639-5-6|access-date=17 जनवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304094006/https://books.google.co.in/books?id=g9CJ3jZpcqYC|archive-date=4 मार्च 2016|url-status=live}} * {{citation | last = Sangave | first = Vilas Adinath | title = Facets of Jainology: Selected Research Papers on Jain Society, Religion, and Culture | publisher = Popular prakashan | year = २००१ | location = Mumbai | isbn = 81-7154-839-3 }} * {{citation |last=Zimmer |first=Heinrich |authorlink=Heinrich Zimmer |title=Philosophies Of India |date=1953 |orig-year=April 1952 |editor-first=Joseph |editor-last=Campbell |editorlink=Joseph Campbell |publisher=[[Routledge]] & Kegan Paul Ltd |location=[[लंदन|London]], E.C. 4 |url=https://archive.org/details/Philosophy.of.India.by.Heinrich.Zimmer |isbn=978-81-208-0739-6 |access-date=20 सितंबर 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151215153638/https://archive.org/details/Philosophy.of.India.by.Heinrich.Zimmer |archive-date=15 दिसंबर 2015 |url-status=live }} * {{Citation|last = शास्त्री |first = प. कैलाशचन्द्र |title = जैन धर्म|year = २००७|publisher = आचार्य शंतिसागर 'छाणी' स्मृति ग्रन्थमाला|isbn = 81-902683-8-4}} == बाहरी कड़ियाँ == *[https://www.jainismknowledge.com जैन धर्म के बारे में उपयोगी जानकारी] * [http://books.google.co.in/books?id=qts7NlmHTCMC जैनधर्म में विज्ञान] (गूगल पुस्तक ; नारायण लाल कछारा) * [http://books.google.co.in/books?id=T1kIuXnPLgoC जैनेन्द्र सिद्धान्त कोश] (गूगल पुस्तक ; जिनेन्द्र वाणी) {{जैन विषय}} {{भारत के धर्म}} {{pp-semi-template|small=yes}} [[श्रेणी:जैन धर्म]] [[श्रेणी:धर्म]] 4c6qaiw4h4fux806pnbkfhaqytilh0u राज्य सभा 0 7727 6534237 6532388 2026-03-29T12:13:41Z ~2026-19373-86 917578 6534237 wikitext text/x-wiki {{For|निम्न सदन|लोकसभा}} {{For|सदस्यों की सूची|राज्यसभा के वर्तमान सदस्यों की सूची}} {{ज्ञानसंदूक विधायिका | background_color = #B22222 | name = | legislature = | coa_pic = Rajyasabha.svg | coa_caption = [[भारत का राजचिन्ह|भारत का राजचिह्न]] | coa_res = 300px | coa_alt = भारत का राजचिह्न | house_type = उच्च सदन | body = भारत की संसद | term_limits = 6 वर्ष | leader1 = [[C. P. Radhakrishnan]] | leader1_type = [[भारत के उपराष्ट्रपति|सभापति]]<br>([[भारत के उपराष्ट्रपति|उपराष्ट्रपति]]) | leader1 [[C._P._Radhakrishnan]] | election1 = 15 सितंबर 2025<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/venkaiah-naidu-sworn-in-as-vice-president/article19471240.ece|title=Venkaiah Naidu sworn in as Vice-President|date=11 August 2017|work=The Hindu|location=New Delhi, India|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140209173947/http://rstv.nic.in/rstv/aboutus.asp|archivedate=9 February 2014|df=dmy-all}}</ref> | leader2_type = [[राज्य सभा के उपाध्यक्ष|उपसभापति]] | leader2 = [[हरिवंश नारायण सिंह]] | party2 = [[जनता दल (यूनाइटेड)|जद(यू)]] | election2 = 9 अगस्त 2018<ref>{{cite news|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/harivansh-narayan-singh-elected-deputy-chairman-of-rajya-sabha-wins-for-the-second-time-in-a-row/747519|title=लगातार दूसरी बार राज्य सभा के उपसभापति चुने गए हरिवंश, PM मोदी ने दी बधाई|language=Hindi}}</ref> | leader3_type = [[सदन के नेता (राज्य सभा)|सदन के नेता]] | leader3 = [[जगत प्रकाश नड्डा]] | party3 = [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] | election3 = 27 जुन 2024<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/j-p-nadda-leader-house-rajya-sabha-9418165/|language=Hindi}}</ref> | leader4_type = [[विपक्ष के नेता (राज्यसभा)|विपक्ष के नेता]] | leader4 = [[मल्लिकार्जुन खड़गे]] | party4 = [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] | election4 = 16 फरवरी 2021<ref>{{cite news|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/mallikarjun-kharge-appointed-leader-of-opposition-in-rajya-sabha/849775|title=मल्लिकार्जुन खड़गे बने राज्य सभा में नेता प्रतिपक्ष, गुलाम नबी आजाद की ली जगह|language=Hindi}}</ref> | seats = '''245''' (233 निर्वाचित + 12 मनोनीत) | structure1 = India Rajya Sabha Partywise 2025.svg | structure1_res = 300px | structure1_alt = Rajya Sabha | political_groups1 = ''' [[भारत सरकार|सरकार]] (133)'''<br> '''[[राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन|राजग]] (133)''' * {{Color box|#FF9900|border=black}} [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] (103) * {{Color box|#003366|border=black}} [[जनता दल (यूनाइटेड)|जद(यू)]] (4) * {{Color box|#F3ED13|border=black}} [[यूनाइटेड पीपुल्स पार्टी लिबरल|यूपीपीएल]] (1) * {{Color box|#DB7093|border=black}} [[नेशनल पीपल्स पार्टी (भारत)|एनपीपी]] (१) * {{Color box|#F3ED13|border=black}} [[सिक्किम डेमोक्रेटिक फ्रन्ट|एसडीएम]] (१) * {{Color box|#99ff00|border=black}} [[पाट्टाली मक्कल कॉची|पीएमके]] (1) * {{Color box|#002bb4|border=black}} [[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (ए)|रिपाइं(ए)]] (1) * {{Color box|#FF4500|border=black}} [[तमिल मनीला कांग्रेस|टीएमसी(एम)]] (1) * {{Color box|#757575|border=black}} [[निर्दलीय राजनेता|निर्दलीय]] (१) * {{Color box|#000000|border=black}} मनोनीत (6) '''विपक्ष (87)'''<br> '''[[संयुक्त प्रगतिशील गठबंधन|संप्रग]] (87)''' * {{Color box|#00bfff|border=black}} [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] (२७) * {{Color box|#dd1100|border=black}} [[द्रविड़ मुन्नेत्र कड़गम|द्रमुक]] (१०) * {{Color box|#008080|border=black}} [[राष्ट्रवादी कांग्रेस पार्टी|राकांपा]] (४) * {{Color box|#008080|border=black}} [[अंचलिक गण मोर्चा|एजीएम]] (१) * {{Color box|#008500|border=black}} [[इण्डियन यूनियन मुस्लिम लीग|आईयूएमएल]] (१) * {{Color box|#354030|border=black}} [[झारखंड मुक्ति मोर्चा|झामुमो]] (१) * {{Color box|#DD1100|border=black}} [[मरुमलार्ची द्रविड़ मुनेत्र कड़गम|एमडीएमके]] (१) '''अन्य (७०)''' * {{Color box|#00ff00|border=black}} [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल]] (१३) * {{Color box|#006400|border=black}} [[बीजू जनता दल|बीजद]] (७) * {{Color box|#4682b4|border=black}} [[आम आदमी पार्टी|आप]] (८) * {{Color box|#ff89ce|border=black}} [[तेलंगाना राष्ट्र समिति|तेरास]] (७) * {{Color box|#1569c7|border=black}} [[वाई एस आर कांग्रेस पार्टी|वायएसआरसीपी]] (६) * {{Color box|#FF0000|border=black}} [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|माकपा]] (५) * {{Color box|#a30000|border=black}} [[समाजवादी पार्टी|सपा]] (५) * {{Color box|#008000|border=black}} [[राष्ट्रीय जनता दल|राजद]] (५) * {{Color box|#ff6634|border=black}} [[शिवसेना]] (३) * {{Color box|#0000ff|border=black}} [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] (३) * {{Color box|#ff4400|border=black}} [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी|भाकपा]] (२) * {{Color box|#009E44|border=black}} [[जनता दल (सेक्युलर)|जद(से)]] (१) * {{Color box|#9e5f0d|border=black}} [[शिरोमणि अकाली दल|शिअद]] (१) * {{Color box|#ffff00|border=black}} [[तेलुगु देशम पार्टी|तेदेपा]] (१) * {{Color box|#CC9900|border=black}} [[केरल कांग्रेस (एम)|केसी(एम)]] (१) '''रिक्त (८)'''<br> * {{Color box|#FFFFFF|border=black}} रिक्त (८) | voting_system1 = राज्य विधानसभाओं द्वारा एकल संक्रमणीय मत से 233 सदस्य, राष्ट्रपति द्वारा नियुक्त 12 सदस्य | last_election1 = 5 जुलाई 2019 | next_election1 = 18 जुलाई 2019 | session_room = New Rajya Sabha chamber in the New Parliament building.jpg | session_res = 400px | session_alt = view of Sansad Bhavan, seat of the Parliament of India | meeting_place = राज्यसभा चैम्बर, [[संसद भवन]],<br/>[[संसद मार्ग]], [[नई दिल्ली]], [[भारत]] - ११०००१ | website = [https://rajyasabha.nic.in राज्य सभा] }} राज्यसभा Chitra education services +91 98914 64680 मां चोद भारत चोर है मां चोद हिन्दू मां चोद राम अश्लील को द्वितीय सदन कहा जाता है तथा राज्यसभा एक स्थाई सदन है।राज्यसभा संसद की ऊपरी प्रतिनिधि सभा है। [[लोक सभा|लोकसभा]] निचली प्रतिनिधि सभा है। राज्यसभा में 245 सदस्य होते हैं। जिनमे 12 सदस्य [[भारत के राष्ट्रपति]] के द्वारा नामांकित होते हैं। इन्हें 'नामित सदस्य' कहा जाता है। अन्य सदस्यों का चुनाव होता है। राज्यसभा में सदस्य 6 साल के लिए चुने जाते हैं, जिनमे एक-तिहाई सदस्य हर 2 साल में सेवा-निवृत होते हैं। किसी भी संघीय शासन में संघीय विधायिका का ऊपरी भाग संवैधानिक बाध्यता के चलते राज्य हितों की संघीय स्तर पर रक्षा करने वाला बनाया जाता है। इसी सिद्धांत के चलते राज्य सभा का गठन हुआ है। इसी कारण राज्य सभा को सदनों की समानता के रूप में देखा जाता है जिसका गठन ही संसद के द्वितीय सदन के रूप में हुआ है। राज्यसभा का गठन एक पुनरीक्षण सदन के रूप में हुआ है जो लोकसभा द्वारा पास किये गये प्रस्तावों की पुनरीक्षा करे। यह मंत्रिपरिषद में विशेषज्ञों की कमी भी पूरी कर सकती है क्योंकि कम से कम 12 विशेषज्ञ तो इस में मनोनीत होते ही हैं। [[आपातकाल (भारत)|आपातकाल]] लगाने वाले सभी प्रस्ताव जो राष्ट्रपति के सामने जाते हैं, राज्य सभा द्वारा भी पास होने चाहिये। जुलाई 2018 से, राज्यसभा सांसद सदन में 22 भारतीय भाषाओं में भाषण कर सकते हैं क्योंकि ऊपरी सदन में सभी 22 भारतीय भाषाओं में एक साथ व्याख्या की सुविधा है।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/rajya-sabha-mps-can-now-speak-in-22-indian-languages-in-house/articleshow/65036650.cms|title=Rajya Sabha MPs can now speak in 22 Indian languages in House|access-date=18 जुलाई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008234905/https://timesofindia.indiatimes.com/india/rajya-sabha-mps-can-now-speak-in-22-indian-languages-in-house/articleshow/65036650.cms|archive-date=8 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref> राज्यसभा का पहला सत्र 13 मई 1952 को हुआ था। == पृष्ठभूमि == '''राज्य सभा''' मोन्टेग्यू-चेम्सफोर्ड प्रतिवेदन से हुआ। भारत सरकार अधिनियम, 1919 में तत्कालीन विधानमंडल के द्वितीय सदन के तौर पर काउंसिल ऑफ स्टेट्स का सृजन करने का उप सीमित था और जो वस्तुत: 1921 में अस्तित्व में आया। गवर्नर-जनरल तत्कालीन काउंसिल ऑफ स्टेट्स का पदेन अध्यक्ष होता था। भारत सरकार अधिनियम, 1935 के माध्यम से इसके गठन में शायद ही कोई परिवर्तन किए गए। [[भारतीय संविधान सभा|संविधान सभा]], जिसकी पहली बैठक 9 दिसम्बर 1946 को हुई थी, ने भी 1950 तक केन्द्रीय विधानमंडल के रूप में कार्य किया, फिर इसे 'अनंतिम संसद' के रूप में परिवर्तित कर दिया गया। इस अवधि के दौरान, केन्द्रीय विधानमंडल जिसे 'संविधान सभा' (विधायी) और आगे चलकर 'अनंतिम संसद' कहा गया, 1952 में पहले चुनाव कराए जाने तक, एक-सदनी रहा। स्वतंत्र भारत में द्वितीय सदन की उपयोगिता अथवा अनुपयोगिता के संबंध में संविधान सभा में विस्तृत बहस हुई और अन्तत: स्वतंत्र भारत के लिए एक द्विसदनी विधानमंडल बनाने का निर्णय मुख्य रूप से इसलिए किया गया क्योंकि परिसंघीय प्रणाली को अपार विविधताओं वाले इतने विशाल देश के लिए सर्वाधिक सहज स्वरूप की सरकार माना गया। वस्तुत:, एक प्रत्यक्ष रूप से निर्वाचित एकल सभा को स्वतंत्र भारत के समक्ष आने वाली चुनौतियों का सामना करने के लिए अपर्याप्त समझा गया। अत:, 'काउंसिल ऑफ स्टेट्स' के रूप में ज्ञात एक ऐसे द्वितीय सदन का सृजन किया गया जिसकी संरचना और निर्वाचन पद्धति प्रत्यक्षत: निर्वाचित लोक सभा से पूर्णत: भिन्न थी। इसे एक ऐसा अन्य सदन समझा गया, जिसकी सदस्य संख्या लोक सभा (हाउस ऑफ पीपुल) से कम है। इसका आशय परिसंघीय सदन अर्थात् एक ऐसी सभा से था जिसका निर्वाचन राज्यों और दो संघ राज्य क्षेत्रों की सभाओं के निर्वाचित सदस्यों द्वारा किया गया, जिनमें राज्यों को समान प्रतिनिधित्व नहीं दिया गया। निर्वाचित सदस्यों के अलावा, राष्ट्रपति द्वारा सभा के लिए बारह सदस्यों के नामनिर्देशन का भी उपबंध किया गया। इसकी सदस्यता हेतु न्यूनतम आयु तीस वर्ष नियत की गई जबकि निचले सदन के लिए यह पच्चीस वर्ष है। काउंसिल ऑफ स्टेट्स की सभा में गरिमा और प्रतिष्ठा के अवयव संयोजित किए गए। ऐसा भारत के उपराष्ट्रपति को राज्य सभा का पदेन सभापति बनाकर किया गया, जो इसकी बैठकों का सभापतित्व करते हैं। ==संरचना/संख्या== [[भारत का संविधान|संविधान]] के अनुच्छेद 80 में राज्य सभा के सदस्यों की अधिकतम संख्या 250 निर्धारित की गई है, जिनमें से 12 सदस्य राष्ट्रपति द्वारा नामनिर्देशित किए जाते हैं और 238 सदस्य राज्यों के और संघ राज्य क्षेत्रों के प्रतिनिधि होते हैं। तथापि, राज्य सभा के सदस्यों की वर्तमान संख्या 245 है, जिनमें से 233 सदस्य राज्यों और संघ राज्यक्षेत्र दिल्ली तथा पुडुचेरी के प्रतिनिधि हैं और 12 राष्ट्रपति द्वारा नामनिर्देशित हैं। राष्ट्रपति द्वारा नामनिर्देशित किए जाने वाले सदस्य ऐसे व्यक्ति होंगे जिन्हें साहित्य, विज्ञान, कला और समाज सेवा जैसे विषयों के संबंध में विशेष ज्ञान या व्यावहारिक अनुभव है। == स्थानों का आवंटन == संविधान की चौथी अनुसूची में राज्य सभा में राज्यों और संघ राज्य क्षेत्रों को स्थानों के आवंटन का उपबंध है। स्थानों का आवंटन प्रत्येक राज्य की जनसंख्या के आधार पर किया जाता है। राज्यों के पुनर्गठन तथा नए राज्यों के गठन के परिणामस्वरूप, राज्यों और संघ राज्य क्षेत्रों को आवंटित राज्य सभा में निर्वाचित स्थानों की संख्या वर्ष 1972 से लेकर अब तक समय-समय पर बदलती रही है। === पात्रता (Eligibility) === [[संविधान]] के अनुच्छेद 84 में संसद की सदस्यता के लिए अर्हताएं निर्धारित की गई हैं। राज्य सभा की सदस्यता के लिए किसी व्यक्ति के पास निम्नलिखित अर्हताएं होनी चाहिए: (क) उसे भारत का नागरिक होना चाहिए और निर्वाचन आयोग द्वारा इस निमित्त प्राधिकृत किसी व्यक्ति के समक्ष तीसरी अनुसूची में इस प्रयोजन के लिए दिए गए प्ररूप के अनुसार शपथ लेना चाहिए या प्रतिज्ञान करना चाहिए और उस पर अपने हस्ताक्षर करने चाहिए; (ख) उसे कम से कम तीस वर्ष की आयु का होना चाहिए; (ग) उसके पास ऐसी अन्य अर्हताएं होनी चाहिए जो संसद द्वारा बनाई गई किसी विधि द्वारा या उसके अधीन इस निमित्त विहित की जाएं। '''निरर्हताएं''' संविधान के अनुच्छेद 102 में यह निर्धारित किया गया है कि कोई व्यक्ति संसद के किसी सदन का सदस्य चुने जाने के लिए और सदस्य होने के लिए निरर्हित होगा- (क) यदि वह भारत सरकार के या किसी राज्य की सरकार के अधीन, ऐसे पद को छोड़कर, जिसको धारण करने वाले का निरर्हित न होना संसद ने विधि द्वारा घोषित किया है, कोई लाभ का पद धारण करता है; (ख) यदि वह विकृतचित है और सक्षम न्यायालय की ऐसी घोषणा विद्यमान है; (ग) यदि वह अनुन्मोचित दिवालिया है; (घ) यदि वह भारत का नागरिक नहीं है या उसने किसी विदेशी राज्य की नागरिकता स्वेच्छा से अर्जित कर ली हे या वह किसी विदेशी राज्य के प्रति निष्ठा या अनुषक्ति को अभिस्वीकार किए हुए हैं; (ड.) यदि वह संसद द्वारा बनाई गई किसी विधि द्वारा या उसके अधीन इस प्रकार निरर्हित कर दिया जाता है। '''स्पष्टीकरण-''' इस खंड के प्रयोजनों के लिए, कोई व्यक्ति केवल इस कारण भारत सरकार के या किसी राज्य की सरकार के अधीन लाभ का पद धारण करने वाला नहीं समझा जाएगा कि वह संघ का या ऐसे राज्य का मंत्री है। इसके अतिरिक्त, संविधान की दसवीं अनुसूची में दल-परिवर्तन के आधार पर सदस्यों की निरर्हता के बारे में उपबंध किया गया है। दसवीं अनुसूची के उपबंधों के अनुसार, कोई सदस्य एक सदस्य के रूप में उस दशा में निरर्हित होगा, यदि वह स्वेच्छा से अपने राजनीतिक दल की सदस्यता छोड़ देता है; या वह ऐसे राजनीतिक दल द्वारा, जिसका वह सदस्य है, दिए गए किसी निदेश के विरुद्ध सदन में मतदान करता है या मतदान करने से विरत रहता है और ऐसे मतदान या मतदान करने से विरत रहने को उस राजनीतिक दल द्वारा पन्द्रह दिन के भीतर माफ नहीं किया गया है। निर्दलीय उम्मीदवार के रूप में निर्वाचित सदस्य निरर्हित होगा यदि वह अपने निर्वाचन के पश्चात् किसी राजनीतिक दल में सम्मिलित हो जाता है। तथापि, राष्ट्रपति द्वारा सदन के किसी नामनिर्देशित सदस्य को किसी राजनीतिक दल में सम्मिलित होने की अनुमति होगी यदि वह सदन में अपना स्थान ग्रहण करने के पहले छह मास के भीतर ऐसा करता/करती है। किसी सदस्य को इस आधार पर निरर्हित नहीं किया जाएगा यदि वह राज्य सभा का उप-सभापति निर्वाचित होने के पश्चात् अपने राजनीतिक दल की सदस्यता स्वेच्छा से छोड़ देता/देती है। == निर्वाचन/नामनिर्देशन की प्रक्रिया== राज्य सभा में राज्यों और संघ राज्य क्षेत्रों के प्रतिनिधियों का निर्वाचन अप्रत्यक्ष निर्वाचन पद्धति द्वारा किया जाता है। प्रत्येक राज्य तथा तीन* संघ राज्य क्षेत्रों के प्रतिनिधियों का निर्वाचन उस राज्य की विधान सभा के निर्वाचित सदस्यों तथा उस संघ राज्य क्षेत्र के '''निर्वाचक मंडल''' के सदस्यों, जैसा भी मामला हो, द्वारा एकल संक्रमणीय मत द्वारा आनुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणाली के अनुसार किया जाता है। दिल्ली राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र के निर्वाचक मंडल में दिल्ली विधान सभा के निर्वाचित सदस्य और पुडुचेरी संघ राज्य क्षेत्र के निर्वाचक मंडल में पुडुचेरी विधान सभा के निर्वाचित सदस्य शामिल हैं। === द्वि-वार्षिक/उप-चुनाव T === राज्य सभा एक स्थायी सदन है और यह भंग नहीं होता। तथापि, प्रत्येक दो वर्ष बाद राज्य सभा के एक-तिहाई सदस्य सेवा-निवृत्त हो जाते हैं। पूर्णकालिक अवधि के लिए निर्वाचित सदस्य छह वर्षों की अवधि के लिए कार्य करता है। किसी सदस्य के कार्यकाल की समाप्ति पर सेवानिवृत्ति को छोड़कर अन्यथा उत्पन्न हुई रिक्ति को भरने के लिए कराया गया निर्वाचन 'उप-चुनाव' कहलाता है। उप-चुनाव में निर्वाचित कोई सदस्य उस सदस्य की शेष कार्यावधि तक सदस्य बना रह सकता है जिसने त्यागपत्र दे दिया था या जिसकी मृत्यु हो गई थी या जो दसवीं अनुसूची के अधीन सभा का सदस्य होने के लिए निरर्हित हो गया था। === राज्य सभा का संघीय स्वरूप === # राज्य सभा का गठन ही राज्य परिषद के रूप में संविधान के संघीय स्वरूप का प्रतिनिधित्व देने के लिये हुआ था # राज्य सभा के सद्स्य मन्त्री परिषद के सदस्य बन सकते है जिससे संघीय स्तर पर निर्णय लेने में राज्य का प्रतिनिधित्व होगा # राष्ट्रपति के निर्वाचन तथा महाभियोग तथा उपराष्ट्रपति के निर्वाचन में समान रूप से भाग लेती है # अनु 249,312 भी राज्य सभा के संघीय स्वरूप तथा राज्यॉ के संरक्षक रूप में उभारते है # सभी संविधान संशोधन बिल भी इस के द्वारा पृथक सभा कर तथा 2/3 बहुमत से पास होंगे # संसद की स्वीकृति चाहने वाले सभी प्रस्ताव जो कि आपातकाल से जुडे हो भी राज्यसभा द्वारा पारित होंगे === राज्य सभा के गैर संघीय तत्त्व === # संघीय क्षेत्रों को भी राज्य सभा में प्रतिनिधित्व मिलता है जिससे इसका स्वरूप गैर संघीय हो जाता है # राज्यों का प्रतिनिधित्व राज्यों की समानता के आधार पर नहीं है जैसा कि अमेरिका में है। वहाँ प्रत्येक राज्य को<br /> सीनेट में दो स्थान मिलते है किंतु भारत में स्थानॉ का आवंटन आबादी के आधार पर किया गया है # राज्य सभा में मनोनीत सद्स्यों का प्रावधान है == पीठासीन अधिकारीगण-सभापति और उपसभापति == राज्य सभा के पीठासीन अधिकारियों की यह जिम्मेदारी होती है कि वे सभा की कार्यवाही का संचालन करें। भारत के राज्य सभा के पदेन सभापति उपराष्ट्रपति हैं। राज्य सभा के सदस्यों के विपरीत राज्यसभा के सभापति का कार्यकाल ५ वर्षों का ही होता है, राज्य सभा अपने सदस्यों में से एक उपसभापति का भी चयन करती है। राज्य सभा में उपसभाध्यक्षों का एक पैनल भी होता है, जिसके सदस्यों का नामनिर्देशन सभापति, राज्य सभा द्वारा किया जाता है। सभापति और उपसभापति की अनुपस्थिति में, उपसभाध्यक्षों के पैनल से एक सदस्य सभा की कार्यवाही का सभापतित्व करता है। लोक सभा के विपरीत राज्यसभा का सभापति अपना इस्तिफा उपसभापति को नहीं बल्कि राष्ट्रपति को देता है। === महासचिव === महासचिव की नियुक्ति राज्य सभा के सभापति द्वारा की जाती है और उनका रैंक संघ के सर्वोच्च सिविल सेवक के समतुल्य होता है। महासचिव गुमनाम रह कर कार्य करते हैं और संसदीय मामलों पर सलाह देने के लिए तत्परता से पीठासीन अधिकारियों को उपलब्ध रहते हैं। महासचिव राज्य सभा सचिवालय के प्रशासनिक प्रमुख और सभा के अभिलेखों के संरक्षक भी हैं। वह राज्य सभा के सभापति के निदेश व नियंत्रणाधीन कार्य करते हैं। राज्यसभा तथा लोकसभा के बीच सम्बन्ध संविधान के अनुच्छेद 75 (3) के अधीन, मंत्री परिषद् सामूहिक रूप से लोक सभा के प्रति जिम्मेदार होती है जिसका आशय यह है कि राज्य सभा सरकार को बना या गिरा नहीं सकती है। तथापि, यह सरकार पर नियंत्रण रख सकती है और यह कार्य विशेष रूप से उस समय बहुत महत्त्वपूर्ण हो जाता है जब सरकार को राज्य सभा में बहुमत प्राप्त नहीं होता है। किसी सामान्य विधान की दशा में, दोनों सभाओं के बीच गतिरोध दूर करने के लिए, संविधान में दोनों सभाओं की संयुक्त बैठक बुलाने का उपबंध है। वस्तुत:, अतीत में ऐसे तीन अवसर आए हैं जब संसद की सभाओं की उनके बीच मतभेदों को सुलझाने के लिए संयुक्त बैठक हुई थी। संयुक्त बैठक में उठाये जाने वाले मुद्दों का निर्णय दोनों सभाओं में उपस्थित और मत देने वाले सदस्यों की कुल संख्या के बहुमत से किया जाता है। संयुक्त बैठक संसद भवन के केन्द्रीय कक्ष में आयोजित की जाती है जिसकी अध्यक्षता लोकसभाध्यक्ष द्वारा की जाती है। तथापि, धन विधेयक की दशा में, संविधान में दोनों सभाओं की संयुक्त बैठक बुलाने का कोई उपबंध नहीं है, क्योंकि लोक सभा को वित्तीय मामलों में राज्य सभा की तुलना में प्रमुखता हासिल है। संविधान संशोधन विधेयक के संबंध में, संविधान में यह उपबंध किया गया है कि ऐसे विधेयक को दोनों सभाओं द्वारा, संविधान के अनुच्छेद 368 के अधीन विहित रूप में, विशिष्ट बहुमत से पारित किया जाना होता है। अत:, संविधान संशोधन विधेयक के संबंध में दोनों सभाओं के बीच गतिरोध को दूर करने का कोई उपबंध नहीं है। मंत्री संसद की किसी भी सभा से हो सकते हैं। इस संबंध में संविधान सभाओं के बीच कोई भेद नहीं करता है। प्रत्येक मंत्री को किसी भी सभा में बोलने और उसकी कार्यवाही में भाग लेने का अधिकार होता है, लेकिन वह उसी सभा में मत देने का हकदार होता है जिसका वह सदस्य होता है। इसी प्रकार, संसद की सभाओं, उनके सदस्यों और उनकी समितियों की शक्तियों, विशेषाधिकारों और उन्मुक्तियों के संबंध में, दोनों सभाओं को संविधान द्वारा बिल्कुल समान धरातल पर रखा गया है। जिन अन्य महत्त्वपूर्ण विषयों के संबंध में दोनों सभाओं को समान शक्तियाँ प्राप्त हैं वे इस प्रकार हैं:- राष्ट्रपति का निर्वाचन तथा महाभियोग, उपराष्ट्रपति का निर्वाचन, आपातकाल की उद्घोषणा का अनुमोदन, राज्यों में संवैधानिक तंत्र की विफलता से संबंधित उद्घोषणा और वित्तीय आपातकाल। विभिन्न संवैधानिक प्राधिकरणों आदि से प्रतिवेदन तथा पत्र प्राप्त करने के संबंध में, दोनों सभाओं को समान शक्तियाँ प्राप्त हैं। इस प्रकार, यह स्पष्ट है कि मंत्री-परिषद् की सामूहिक जिम्मेदारी के मामले और कुछ ऐसे वित्तीय मामले, जो सिर्फ लोक सभा के क्षेत्राधिकार में आते हैं, के सिवाए दोनों सभाओं को समान शक्तियाँ प्राप्त हैं। == राज्य सभा की विशेष शक्तियाँ == एक परिसंघीय सदन होने के नाते राज्य सभा को संविधान के अधीन कुछ विशेष शक्तियाँ प्राप्त हैं। राज्यसभा के पास तीन विशेष शक्तियाँ होती है # अनु. 249 के अंतर्गत राज्य सूची के विषय पर 1 वर्ष का बिल बनाने का हक # अनु. 312 के अंतर्गत नवीन अखिल भारतीय सेवा का गठन 2/3 बहुमत से करना # अनु. 67 ब उपराष्ट्रपति को हटाने वाला प्रस्ताव राज्यसभा में ही लाया जा सकेगा विधान से संबंधित सभी विषयों/क्षेत्रों को तीन सूचियों में विभाजित किया गया है- संघ सूची, राज्य सूची और समवर्ती सूची। संघ और राज्य सूचियां परस्पर अपवर्जित हैं- कोई भी दूसरे के क्षेत्र में रखे गए विषय पर कानून नहीं बना सकता। तथापि, यदि राज्य सभा उपस्थित और मत देने वाले सदस्यों में से कम से कम दो-तिहाई सदस्यों के बहुमत द्वारा यह कहते हुए एक संकल्प पारित करती है कि यह "राष्ट्रीय हित में आवश्यक या समीचीन" है कि संसद, राज्य सूची में प्रमाणित किसी विषय पर विधि बनाए, तो संसद भारत के संपूर्ण राज्य-क्षेत्र या उसके किसी भाग के लिए उस संकल्प में विनिर्दिष्ट विषय पर विधि बनाने हेतु अधिकार-संपन्न हो जाती है। ऐसा संकल्प अधिकतम एक वर्ष की अवधि के लिए प्रवृत्त रहेगा परन्तु यह अवधि इसी प्रकार के संकल्प को पारित करके एक वर्ष के लिए पुन: बढ़ायी जा सकती है। यदि राज्य सभा उपस्थित और मत देने वाले सदस्यों में से कम से कम दो-तिहाई सदस्यों के बहुमत द्वारा यह घोषित करते हुए एक संकल्प पारित करती है कि संघ और राज्यों के लिए सम्मिलित एक या अधिक अखिल भारतीय सेवाओं का सृजन किया जाना राष्ट्रीय हित में आवश्यक या समीचीन है, तो संसद विधि द्वारा ऐसी सेवाओं का सृजन करने के लिए अधिकार-संपन्न हो जाती है। '''संविधान के अधीन''', राष्ट्रपति को राष्ट्रीय आपात की स्थिति में, किसी राज्य में संवैधानिक तंत्र के विफल हो जाने की स्थिति में अथवा वित्तीय आपात की स्थिति में उद्घोषणा जारी करने का अधिकार है। ऐसी प्रत्येक उद्घोषणा को संसद की दोनों सभाओं द्वारा नियत अवधि के भीतर अनुमोदित किया जाना अनिवार्य है। तथापि, कतिपय परिस्थितियों में राज्य सभा के पास इस संबंध में विशेष शक्तियाँ हैं। यदि कोई उद्घोषणा उस समय की जाती है जब लोक सभा का विघटन हो गया है अथवा लोक सभा का विघटन इसके अनुमोदन के लिए अनुज्ञात अवधि के भीतर हो जाता है और यदि इसे अनुमोदित करने वाला संकल्प राज्य सभा द्वारा अनुच्छेद 352, 356 और 360 के अधीन संविधान में विनिर्दिष्ट अवधि के भीतर पारित कर दिया जाता है, तब वह उद्घोषणा प्रभावी रहेगी। === वित्तीय मामलों में राज्य सभा === धन विधेयक केवल लोक सभा में पुर्नस्थापित किया जा सकता है। इसके उस सभा द्वारा पारित किए जाने के उपरान्त इसे राज्य सभा को उसकी सहमति अथवा सिफारिश के लिए प्रेषित किया जाता है। ऐसे विधेयक के संबंध में राज्य सभा की शक्ति सीमित है। राज्य सभा को ऐसे विधेयक की प्राप्ति से चौदह दिन के भीतर उसे लोक सभा को लौटाना पड़ता है। यदि यह उस अवधि के भीतर लोक सभा को नहीं लौटाया जाता है तो विधेयक को उक्त अवधि की समाप्ति पर दोनों सदनों द्वारा उस रूप में पारित किया गया समझा जाएगा जिसमें इसे लोक सभा द्वारा पारित किया गया था। राज्य सभा धन विधेयक में संशोधन भी नहीं कर सकती; यह केवल संशोधनों की सिफारिश कर सकती है और लोक सभा, राज्य सभा की सभी या किन्हीं सिफारिशों को स्वीकार अथवा अस्वीकार कर सकेगी। धन विधेयक के अलावा, वित्त विधेयकों की कतिपय अन्य श्रेणियों को भी राज्य सभा में पुर्नस्थापित नहीं किया जा सकता। तथापि, कुछ अन्य प्रकार के वित्त विधेयक हैं जिनके संबंध में राज्य सभा की शक्तियों पर कोई निर्बंधन नहीं है। ये विधेयक किसी भी सभा में प्रस्तुत किए जा सकते हैं और राज्य सभा को ऐसे वित्त विधेयकों को किसी अन्य विधेयक की तरह ही अस्वीकृत या संशोधित करने का अधिकार है। वस्तुत: ऐसे विधेयक संसद की किसी भी सभा द्वारा तब तक पारित नहीं किए जा सकते, जब तक राष्ट्रपति ने उस पर विचार करने के लिए उस सभा से सिफारिश नहीं की हो। तथापि, इन सारी बातों से यह निष्कर्ष नहीं निकलता कि राज्य सभा का वित्त संबंधी मामलों से कुछ भी लेना-देना नहीं है। भारत सरकार के बजट को प्रतिवर्ष राज्य सभा के समक्ष भी रखा जाता है और इसके सदस्यगण उस पर चर्चा करते हैं। यद्यपि राज्य सभा विभिन्न मंत्रालयों की अनुदान मांगों पर मतदान नहीं करती - यह मामला अनन्य रूप से लोक सभा के लिए सुरक्षित है फिर भी, भारत की संचित निधि से किसी धन की निकासी तब तक नहीं की जा सकती, जब तक दोनों सभाओं द्वारा विनियोग विधेयक को पारित नहीं कर दिया जाता। इसी प्रकार, वित्त विधेयक को भी राज्य सभा के समक्ष लाया जाता है। इसके अलावा, विभाग-संबंधित संसदीय स्थायी समितियां, जो मंत्रालयों/विभागों की वार्षिक अनुदान मांगों की जाँच करती हैं, संयुक्त समितियां हैं जिनमें दस सदस्य राज्य सभा से होते हैं। == सदन के नेता == सभापति और उपसभापति के अलावा, सदन का नेता एक अन्य ऐसा अधिकारी है जो सभा के कुशल और सुचारू संचालन में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है। राज्य सभा में सभा का नेता सामान्यतः प्रधान मंत्री होता है, यदि वह इसका सदस्य है, अथवा कोई ऐसा मंत्री होता है, जो इस सभा का सदस्य है और जिसे उनके द्वारा इस रूप में कार्य करने के लिए नाम-निर्दिष्ट किया गया हो। उसका प्राथमिक उत्तरदायित्व सभा में सौहार्दपूर्ण और सार्थक वाद-विवाद के लिए सभा के सभी वर्गों के बीच समन्वय बनाए रखना है। इस प्रयोजनार्थ, वह न केवल सरकार के, बल्कि विपक्ष, मंत्रियों और पीठासीन अधिकारी के भी निकट संपर्क में रहता है। वह सभा-कक्ष (चैम्बर) में सभापीठ के दायीं ओर की पहली पंक्ति में पहली सीट पर बैठता है ताकि वह परामर्श हेतु पीठासीन अधिकारी को सहज उपलब्ध रहे। नियमों के तहत, सभापति द्वारा सभा में सरकारी कार्य की व्यवस्था, राष्ट्रपति के अभिभाषण पर चर्चा हेतु दिनों के आवंटन अथवा समय के आवंटन, शुक्रवार के अलावा किसी अन्य दिन को गैर-सरकारी सदस्यों के कार्य, अनियत दिन वाले प्रस्तावों पर चर्चा, अल्पकालिक चर्चा और किसी धन विधेयक पर विचार एवं उसे वापस किये जाने के संबंध में सदन के नेता से परामर्श किया जाता है। महान व्यक्तित्व, राष्ट्रीय नेता अथवा अन्तर्राष्ट्रीय प्रतिष्ठित व्यक्ति की मृत्यु होने की स्थिति में उस दिन के लिए सभा के स्थगन अथवा अन्यथा के मामले में सभापति उनसे भी परामर्श कर सकते हैं। गठबंधन सरकारों के युग में उनका कार्य और अधिक चुनौतीपूर्ण हो गया है। वह यह सुनिश्चित करते हैं कि सभा के समक्ष लाये गए किसी भी मामले पर सार्थक चर्चा के लिए सभा में हर संभव तथा उचित सुविधा प्रदान की जाए। वह सभा की राय व्यक्त करने और इसे समारोह अथवा औपचारिक अवसरों पर प्रस्तुत करने में सभा के वक्ता के रूप में कार्य करते हैं। निम्नलिखित सदस्य राज्य सभा में सभा के नेता रहे हैं: == विपक्ष के नेता == विधायिका में विपक्ष के नेता के पद का अत्यधिक सार्वजनिक महत्त्व है। इसका महत्त्व संसदीय लोकतंत्र में विपक्ष को दी गई मुख्य भूमिका से उद्भूत होता है। विपक्ष के नेता का कार्य वस्तुत: अत्यधिक कठिन है क्योंकि उन्हें आलोचना करनी पड़ती है, गलती इंगित करनी पड़ती है और ऐसे वैकल्पिक प्रस्तावों/नीतियों को प्रस्तुत करना पड़ता है जिन्हें लागू करने का उन्हें कोई अधिकार नहीं है। इस प्रकार उन्हें संसद और देश के प्रति एक विशेष सामाजिक जिम्मेदारी निभानी होती है। राज्य सभा में वर्ष 1969 तक वास्तविक अर्थ में विपक्ष का कोई नेता नहीं होता था। उस समय तक सर्वाधिक सदस्यों वाली विपक्षी पार्टी के नेता को बिना किसी औपचारिक मान्यता, दर्जा या विशेषाधिकार दिए विपक्षी नेता मानने की प्रथा थी। विपक्ष के नेता के पद को संसद में विपक्षी नेता वेतन और भत्ता अधिनियम, 1977 द्वारा अधिकारिक मान्यता प्रदान की गई। इस अधिनियम के द्वारा राज्य सभा में विपक्षी नेता, राज्य सभा का एक ऐसा सदस्य होता है जो कुछ समय के लिए राज्य सभा के सभापति द्वारा यथा मान्य सबसे अधिक सदस्यों वाले दल की सरकार के विपक्ष में होता है। इस प्रकार विपक्ष के नेता को तीन शर्तें पूरी करनी होती हैं, नामश: * (१) उसे सभा का सदस्य होना चाहिए * (२) सर्वाधिक सदस्यों वाले दल की सरकार के विपक्ष में राज्य सभा का नेता होना चाहिए और * (३) इस आशय से राज्य सभा के सभापति द्वारा उसे मान्यता प्राप्त होनी चाहिए। वर्तमान समय में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] पार्टी के [[मल्लिकार्जुन खड़गे]] राज्यसभा में विपक्ष के आधिकारिक नेता हैं। ==सीटों की दलवार स्थिति== (31 मार्च 2022 की स्थिति में) {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- ! क्र. ! colspan=2| राजनैतिक दल ! संक्षिप्त नाम ! दल के सदस्य ! संसदीय दल के नेता |- | १ | bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | | align=left|[[भारतीय जनता पार्टी]] | [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] | 254 | [[जगत प्रकाश नड्डा|जगत प्रकाश नड्डा]] |- | २ | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | | align=left|[[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] | कांग्रेस | 27 | [[मल्लिकार्जुन खड़गे|मल्लिकार्जुन खड़गे]] |- | ३ | bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | | align=left|[[समाजवादी पार्टी]] | सपा | 5 | [[राम गोपाल यादव]] |- | ४ | bgcolor={{party color|All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam}}| | align=left|[[ऑल इंडिया अन्ना द्रविड़ मुनेत्र कड़गम]] | अन्ना-द्रमुक | 5 | ए.नवनीतकृष्णन |- | ५ | bgcolor="{{party color|All India Trinamool Congress}}" | | align="left" |[[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस]] | तृणमूल | 13 | डेरेक ओ'ब्रायन |- | ६ | bgcolor="{{party color|Biju Janata Dal}}" | | align="left" |[[बीजू जनता दल]] |[[बीजू जनता दल|बीजद]] | 9 |[[प्रसन्न आचार्य]] |- | ७ | bgcolor="{{party color|Janata Dal (United)}}" | | align="left" |[[जनता दल (यूनाइटेड)]] | जदयू | 4 | रामचंद्र प्रसाद सिंह |- | ८ | bgcolor="{{party color|तेलंगाना राष्ट्र समिति}}" | | align="left" |[[तेलंगाना राष्ट्र समिति]] | तेरास | 6 | डॉ. के. केशव राव |- | ९ | bgcolor="{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | | align=left|[[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)]] | [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|माकपा]] | 5 | इलामाराम करीम |- | १० | bgcolor={{party color|Rashtriya Janata Dal}}| | align=left|[[राष्ट्रीय जनता दल]] | राजद | 5 | प्रेमचंद गुप्ता |- | ११ | bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | |align=left| [[बहुजन समाज पार्टी]] | [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] | 3 | रामजी गौतम |- | १२ | bgcolor="{{party color|Nationalist Congress Party}}" | | align=left|[[राष्ट्रवादी कांग्रेस पार्टी]] | राकांपा | 4 | [[शरद पवार]] |- | १३ | bgcolor="#DD1100" | | align=left|[[द्रविड़ मुन्नेत्र कड़गम]] | [[द्रविड़ मुन्नेत्र कड़गम|द्रमुक]] | 10 | तिरुचि शिवा |- | १४ | bgcolor="{{party color|Shiv Sena}}" | | align=left|[[शिवसेना]] | शिवसेना | 3 | [[संजय राउत]] |- | १५ | bgcolor="{{party color|Shiromani Akali Dal}}" | | align=left|[[शिरोमणि अकाली दल]] | शिअद | 1 | सुखदेव सिंह ढींढसा |- | १६ | bgcolor={{party color|Aam Aadmi Party}}| | align=left|[[आम आदमी पार्टी]] | आप | 8 | [[संजय सिंह]] |- | १७ | bgcolor="#FF3D3D" | | align=left|[[जम्मू और कश्मीर पीपुल्स डेमोक्रेटिक पार्टी]] | जेकेपीडीपी | 0 | मीर मोहम्मद फ़याज़ |- | १८ | bgcolor="{{party color|YSR Congress Party}}" | | align=left|[[वाई एस आर कांग्रेस पार्टी]] | वायएसआर | 6 | वी.विजयसाइ रेड्डी |- | १९ | bgcolor="#FFFF00" | | align=left|[[तेलुगु देशम पार्टी]] | तेदेपा | 1 | के.रविन्द्र कुमार |- | २० | bgcolor="{{party color|Communist Party of India}}" | |align=left|[[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]] | [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी|भाकपा]] | 2 | बिनॉय विश्वामी |- | २१ | bgcolor="#FF0000" | | align="left" |[[सिक्किम डेमोक्रेटिक फ्रन्ट|सिक्किम डेमोक्रेटिक फ्रंट]]|| एसडीएफ | 1 | हिशेय लाचुंग्पा |- | २२ | bgcolor="red" | | align="left" |केरल कांग्रेस (एम) | केसी(एम) | १ | जोस के.मणि |- | २३ | bgcolor="{{party color|Janata Dal (Secular)}}" | | align="left" |[[जनता दल (सेक्युलर)]] | जदसे | १ | एच डी देवेगौड़ा |- | २४ | bgcolor="{{party color|Indian Union Muslim League}}" | | align="left" |[[इण्डियन यूनियन मुस्लिम लीग]] | आईयूएमएल | १ | अब्दुल वहाब |- | २५ | bgcolor="{{party color|नागा पीपल्स फ्रंट}}" | | align="left" |[[नागा पीपल्स फ्रंट]] | एनपीएफ | १ | के.जी.केन्ये |- |२६ | |[[लोक जनशक्ति पार्टी]] |लोजपा |१ |चिराग पासवान |- |२७ | |[[असम गण परिषद]] |अगप |१ | |- |२८ | |[[बोडोलैंड पीपल्स फ्रंट]] |बीपीएफ |१ | |- | २९ | | align=left|[[निर्दलीय (राजनेता)|निर्दलीय]] | | ६ | |- | ३० | bgcolor=| | align=left|मनोनीत | | ४** | |- | ३१ | bgcolor=| | align=left|''रिक्त'' | रिक्त | 8 | |- |} (*)(८ मनोनीत सदस्यों को लेकर) (**)(८ मनोनीत सदस्यों को छोड़कर) ==इन्हें भी देखें== *[[संसदीय विधि|संसद]] *[[लोकसभा अध्यक्ष|लोकसभा]] *[[भारत का संविधान|भारतीय संविधान]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20101207132808/http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/hindipage.asp '''राज्यसभा''' का आधिकारिक जालस्थल] {{भारत सरकार}} [[श्रेणी:भारत सरकार]] [[श्रेणी:राजनीति]] [[श्रेणी:राज्यसभा]] [[श्रेणी:भारतीय संसद]] 4jmnx4ztf8wnq96v3wb45e9zgcbxd5d 6534239 6534237 2026-03-29T12:16:01Z संजीव कुमार 78022 [[Special:Contributions/~2026-19373-86|~2026-19373-86]] ([[User talk:~2026-19373-86|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6532388 wikitext text/x-wiki {{For|निम्न सदन|लोकसभा}} {{For|सदस्यों की सूची|राज्यसभा के वर्तमान सदस्यों की सूची}} {{ज्ञानसंदूक विधायिका | background_color = #B22222 | name = | legislature = | coa_pic = Rajyasabha.svg | coa_caption = [[भारत का राजचिन्ह|भारत का राजचिह्न]] | coa_res = 300px | coa_alt = भारत का राजचिह्न | house_type = उच्च सदन | body = भारत की संसद | term_limits = 6 वर्ष | leader1 = [[C. P. Radhakrishnan]] | leader1_type = [[भारत के उपराष्ट्रपति|सभापति]]<br>([[भारत के उपराष्ट्रपति|उपराष्ट्रपति]]) | leader1 [[C._P._Radhakrishnan]] | election1 = 15 सितंबर 2025<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/venkaiah-naidu-sworn-in-as-vice-president/article19471240.ece|title=Venkaiah Naidu sworn in as Vice-President|date=11 August 2017|work=The Hindu|location=New Delhi, India|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140209173947/http://rstv.nic.in/rstv/aboutus.asp|archivedate=9 February 2014|df=dmy-all}}</ref> | leader2_type = [[राज्य सभा के उपाध्यक्ष|उपसभापति]] | leader2 = [[हरिवंश नारायण सिंह]] | party2 = [[जनता दल (यूनाइटेड)|जद(यू)]] | election2 = 9 अगस्त 2018<ref>{{cite news|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/harivansh-narayan-singh-elected-deputy-chairman-of-rajya-sabha-wins-for-the-second-time-in-a-row/747519|title=लगातार दूसरी बार राज्य सभा के उपसभापति चुने गए हरिवंश, PM मोदी ने दी बधाई|language=Hindi}}</ref> | leader3_type = [[सदन के नेता (राज्य सभा)|सदन के नेता]] | leader3 = [[जगत प्रकाश नड्डा]] | party3 = [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] | election3 = 27 जुन 2024<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/j-p-nadda-leader-house-rajya-sabha-9418165/|language=Hindi}}</ref> | leader4_type = [[विपक्ष के नेता (राज्यसभा)|विपक्ष के नेता]] | leader4 = [[मल्लिकार्जुन खड़गे]] | party4 = [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] | election4 = 16 फरवरी 2021<ref>{{cite news|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/mallikarjun-kharge-appointed-leader-of-opposition-in-rajya-sabha/849775|title=मल्लिकार्जुन खड़गे बने राज्य सभा में नेता प्रतिपक्ष, गुलाम नबी आजाद की ली जगह|language=Hindi}}</ref> | seats = '''245''' (233 निर्वाचित + 12 मनोनीत) | structure1 = India Rajya Sabha Partywise 2025.svg | structure1_res = 300px | structure1_alt = Rajya Sabha | political_groups1 = ''' [[भारत सरकार|सरकार]] (133)'''<br> '''[[राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन|राजग]] (133)''' * {{Color box|#FF9900|border=black}} [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] (103) * {{Color box|#003366|border=black}} [[जनता दल (यूनाइटेड)|जद(यू)]] (4) * {{Color box|#F3ED13|border=black}} [[यूनाइटेड पीपुल्स पार्टी लिबरल|यूपीपीएल]] (1) * {{Color box|#DB7093|border=black}} [[नेशनल पीपल्स पार्टी (भारत)|एनपीपी]] (१) * {{Color box|#F3ED13|border=black}} [[सिक्किम डेमोक्रेटिक फ्रन्ट|एसडीएम]] (१) * {{Color box|#99ff00|border=black}} [[पाट्टाली मक्कल कॉची|पीएमके]] (1) * {{Color box|#002bb4|border=black}} [[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (ए)|रिपाइं(ए)]] (1) * {{Color box|#FF4500|border=black}} [[तमिल मनीला कांग्रेस|टीएमसी(एम)]] (1) * {{Color box|#757575|border=black}} [[निर्दलीय राजनेता|निर्दलीय]] (१) * {{Color box|#000000|border=black}} मनोनीत (6) '''विपक्ष (87)'''<br> '''[[संयुक्त प्रगतिशील गठबंधन|संप्रग]] (87)''' * {{Color box|#00bfff|border=black}} [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] (२७) * {{Color box|#dd1100|border=black}} [[द्रविड़ मुन्नेत्र कड़गम|द्रमुक]] (१०) * {{Color box|#008080|border=black}} [[राष्ट्रवादी कांग्रेस पार्टी|राकांपा]] (४) * {{Color box|#008080|border=black}} [[अंचलिक गण मोर्चा|एजीएम]] (१) * {{Color box|#008500|border=black}} [[इण्डियन यूनियन मुस्लिम लीग|आईयूएमएल]] (१) * {{Color box|#354030|border=black}} [[झारखंड मुक्ति मोर्चा|झामुमो]] (१) * {{Color box|#DD1100|border=black}} [[मरुमलार्ची द्रविड़ मुनेत्र कड़गम|एमडीएमके]] (१) '''अन्य (७०)''' * {{Color box|#00ff00|border=black}} [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल]] (१३) * {{Color box|#006400|border=black}} [[बीजू जनता दल|बीजद]] (७) * {{Color box|#4682b4|border=black}} [[आम आदमी पार्टी|आप]] (८) * {{Color box|#ff89ce|border=black}} [[तेलंगाना राष्ट्र समिति|तेरास]] (७) * {{Color box|#1569c7|border=black}} [[वाई एस आर कांग्रेस पार्टी|वायएसआरसीपी]] (६) * {{Color box|#FF0000|border=black}} [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|माकपा]] (५) * {{Color box|#a30000|border=black}} [[समाजवादी पार्टी|सपा]] (५) * {{Color box|#008000|border=black}} [[राष्ट्रीय जनता दल|राजद]] (५) * {{Color box|#ff6634|border=black}} [[शिवसेना]] (३) * {{Color box|#0000ff|border=black}} [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] (३) * {{Color box|#ff4400|border=black}} [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी|भाकपा]] (२) * {{Color box|#009E44|border=black}} [[जनता दल (सेक्युलर)|जद(से)]] (१) * {{Color box|#9e5f0d|border=black}} [[शिरोमणि अकाली दल|शिअद]] (१) * {{Color box|#ffff00|border=black}} [[तेलुगु देशम पार्टी|तेदेपा]] (१) * {{Color box|#CC9900|border=black}} [[केरल कांग्रेस (एम)|केसी(एम)]] (१) '''रिक्त (८)'''<br> * {{Color box|#FFFFFF|border=black}} रिक्त (८) | voting_system1 = राज्य विधानसभाओं द्वारा एकल संक्रमणीय मत से 233 सदस्य, राष्ट्रपति द्वारा नियुक्त 12 सदस्य | last_election1 = 5 जुलाई 2019 | next_election1 = 18 जुलाई 2019 | session_room = New Rajya Sabha chamber in the New Parliament building.jpg | session_res = 400px | session_alt = view of Sansad Bhavan, seat of the Parliament of India | meeting_place = राज्यसभा चैम्बर, [[संसद भवन]],<br/>[[संसद मार्ग]], [[नई दिल्ली]], [[भारत]] - ११०००१ | website = [https://rajyasabha.nic.in राज्य सभा] }} राज्यसभा को द्वितीय सदन कहा जाता है तथा राज्यसभा एक स्थाई सदन है।राज्यसभा संसद की ऊपरी प्रतिनिधि सभा है। [[लोक सभा|लोकसभा]] निचली प्रतिनिधि सभा है। राज्यसभा में 245 सदस्य होते हैं। जिनमे 12 सदस्य [[भारत के राष्ट्रपति]] के द्वारा नामांकित होते हैं। इन्हें 'नामित सदस्य' कहा जाता है। अन्य सदस्यों का चुनाव होता है। राज्यसभा में सदस्य 6 साल के लिए चुने जाते हैं, जिनमे एक-तिहाई सदस्य हर 2 साल में सेवा-निवृत होते हैं। किसी भी संघीय शासन में संघीय विधायिका का ऊपरी भाग संवैधानिक बाध्यता के चलते राज्य हितों की संघीय स्तर पर रक्षा करने वाला बनाया जाता है। इसी सिद्धांत के चलते राज्य सभा का गठन हुआ है। इसी कारण राज्य सभा को सदनों की समानता के रूप में देखा जाता है जिसका गठन ही संसद के द्वितीय सदन के रूप में हुआ है। राज्यसभा का गठन एक पुनरीक्षण सदन के रूप में हुआ है जो लोकसभा द्वारा पास किये गये प्रस्तावों की पुनरीक्षा करे। यह मंत्रिपरिषद में विशेषज्ञों की कमी भी पूरी कर सकती है क्योंकि कम से कम 12 विशेषज्ञ तो इस में मनोनीत होते ही हैं। [[आपातकाल (भारत)|आपातकाल]] लगाने वाले सभी प्रस्ताव जो राष्ट्रपति के सामने जाते हैं, राज्य सभा द्वारा भी पास होने चाहिये। जुलाई 2018 से, राज्यसभा सांसद सदन में 22 भारतीय भाषाओं में भाषण कर सकते हैं क्योंकि ऊपरी सदन में सभी 22 भारतीय भाषाओं में एक साथ व्याख्या की सुविधा है।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/rajya-sabha-mps-can-now-speak-in-22-indian-languages-in-house/articleshow/65036650.cms|title=Rajya Sabha MPs can now speak in 22 Indian languages in House|access-date=18 जुलाई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008234905/https://timesofindia.indiatimes.com/india/rajya-sabha-mps-can-now-speak-in-22-indian-languages-in-house/articleshow/65036650.cms|archive-date=8 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref> राज्यसभा का पहला सत्र 13 मई 1952 को हुआ था। == पृष्ठभूमि == '''राज्य सभा''' मोन्टेग्यू-चेम्सफोर्ड प्रतिवेदन से हुआ। भारत सरकार अधिनियम, 1919 में तत्कालीन विधानमंडल के द्वितीय सदन के तौर पर काउंसिल ऑफ स्टेट्स का सृजन करने का उप सीमित था और जो वस्तुत: 1921 में अस्तित्व में आया। गवर्नर-जनरल तत्कालीन काउंसिल ऑफ स्टेट्स का पदेन अध्यक्ष होता था। भारत सरकार अधिनियम, 1935 के माध्यम से इसके गठन में शायद ही कोई परिवर्तन किए गए। [[भारतीय संविधान सभा|संविधान सभा]], जिसकी पहली बैठक 9 दिसम्बर 1946 को हुई थी, ने भी 1950 तक केन्द्रीय विधानमंडल के रूप में कार्य किया, फिर इसे 'अनंतिम संसद' के रूप में परिवर्तित कर दिया गया। इस अवधि के दौरान, केन्द्रीय विधानमंडल जिसे 'संविधान सभा' (विधायी) और आगे चलकर 'अनंतिम संसद' कहा गया, 1952 में पहले चुनाव कराए जाने तक, एक-सदनी रहा। स्वतंत्र भारत में द्वितीय सदन की उपयोगिता अथवा अनुपयोगिता के संबंध में संविधान सभा में विस्तृत बहस हुई और अन्तत: स्वतंत्र भारत के लिए एक द्विसदनी विधानमंडल बनाने का निर्णय मुख्य रूप से इसलिए किया गया क्योंकि परिसंघीय प्रणाली को अपार विविधताओं वाले इतने विशाल देश के लिए सर्वाधिक सहज स्वरूप की सरकार माना गया। वस्तुत:, एक प्रत्यक्ष रूप से निर्वाचित एकल सभा को स्वतंत्र भारत के समक्ष आने वाली चुनौतियों का सामना करने के लिए अपर्याप्त समझा गया। अत:, 'काउंसिल ऑफ स्टेट्स' के रूप में ज्ञात एक ऐसे द्वितीय सदन का सृजन किया गया जिसकी संरचना और निर्वाचन पद्धति प्रत्यक्षत: निर्वाचित लोक सभा से पूर्णत: भिन्न थी। इसे एक ऐसा अन्य सदन समझा गया, जिसकी सदस्य संख्या लोक सभा (हाउस ऑफ पीपुल) से कम है। इसका आशय परिसंघीय सदन अर्थात् एक ऐसी सभा से था जिसका निर्वाचन राज्यों और दो संघ राज्य क्षेत्रों की सभाओं के निर्वाचित सदस्यों द्वारा किया गया, जिनमें राज्यों को समान प्रतिनिधित्व नहीं दिया गया। निर्वाचित सदस्यों के अलावा, राष्ट्रपति द्वारा सभा के लिए बारह सदस्यों के नामनिर्देशन का भी उपबंध किया गया। इसकी सदस्यता हेतु न्यूनतम आयु तीस वर्ष नियत की गई जबकि निचले सदन के लिए यह पच्चीस वर्ष है। काउंसिल ऑफ स्टेट्स की सभा में गरिमा और प्रतिष्ठा के अवयव संयोजित किए गए। ऐसा भारत के उपराष्ट्रपति को राज्य सभा का पदेन सभापति बनाकर किया गया, जो इसकी बैठकों का सभापतित्व करते हैं। ==संरचना/संख्या== [[भारत का संविधान|संविधान]] के अनुच्छेद 80 में राज्य सभा के सदस्यों की अधिकतम संख्या 250 निर्धारित की गई है, जिनमें से 12 सदस्य राष्ट्रपति द्वारा नामनिर्देशित किए जाते हैं और 238 सदस्य राज्यों के और संघ राज्य क्षेत्रों के प्रतिनिधि होते हैं। तथापि, राज्य सभा के सदस्यों की वर्तमान संख्या 245 है, जिनमें से 233 सदस्य राज्यों और संघ राज्यक्षेत्र दिल्ली तथा पुडुचेरी के प्रतिनिधि हैं और 12 राष्ट्रपति द्वारा नामनिर्देशित हैं। राष्ट्रपति द्वारा नामनिर्देशित किए जाने वाले सदस्य ऐसे व्यक्ति होंगे जिन्हें साहित्य, विज्ञान, कला और समाज सेवा जैसे विषयों के संबंध में विशेष ज्ञान या व्यावहारिक अनुभव है। == स्थानों का आवंटन == संविधान की चौथी अनुसूची में राज्य सभा में राज्यों और संघ राज्य क्षेत्रों को स्थानों के आवंटन का उपबंध है। स्थानों का आवंटन प्रत्येक राज्य की जनसंख्या के आधार पर किया जाता है। राज्यों के पुनर्गठन तथा नए राज्यों के गठन के परिणामस्वरूप, राज्यों और संघ राज्य क्षेत्रों को आवंटित राज्य सभा में निर्वाचित स्थानों की संख्या वर्ष 1972 से लेकर अब तक समय-समय पर बदलती रही है। === पात्रता (Eligibility) === [[संविधान]] के अनुच्छेद 84 में संसद की सदस्यता के लिए अर्हताएं निर्धारित की गई हैं। राज्य सभा की सदस्यता के लिए किसी व्यक्ति के पास निम्नलिखित अर्हताएं होनी चाहिए: (क) उसे भारत का नागरिक होना चाहिए और निर्वाचन आयोग द्वारा इस निमित्त प्राधिकृत किसी व्यक्ति के समक्ष तीसरी अनुसूची में इस प्रयोजन के लिए दिए गए प्ररूप के अनुसार शपथ लेना चाहिए या प्रतिज्ञान करना चाहिए और उस पर अपने हस्ताक्षर करने चाहिए; (ख) उसे कम से कम तीस वर्ष की आयु का होना चाहिए; (ग) उसके पास ऐसी अन्य अर्हताएं होनी चाहिए जो संसद द्वारा बनाई गई किसी विधि द्वारा या उसके अधीन इस निमित्त विहित की जाएं। '''निरर्हताएं''' संविधान के अनुच्छेद 102 में यह निर्धारित किया गया है कि कोई व्यक्ति संसद के किसी सदन का सदस्य चुने जाने के लिए और सदस्य होने के लिए निरर्हित होगा- (क) यदि वह भारत सरकार के या किसी राज्य की सरकार के अधीन, ऐसे पद को छोड़कर, जिसको धारण करने वाले का निरर्हित न होना संसद ने विधि द्वारा घोषित किया है, कोई लाभ का पद धारण करता है; (ख) यदि वह विकृतचित है और सक्षम न्यायालय की ऐसी घोषणा विद्यमान है; (ग) यदि वह अनुन्मोचित दिवालिया है; (घ) यदि वह भारत का नागरिक नहीं है या उसने किसी विदेशी राज्य की नागरिकता स्वेच्छा से अर्जित कर ली हे या वह किसी विदेशी राज्य के प्रति निष्ठा या अनुषक्ति को अभिस्वीकार किए हुए हैं; (ड.) यदि वह संसद द्वारा बनाई गई किसी विधि द्वारा या उसके अधीन इस प्रकार निरर्हित कर दिया जाता है। '''स्पष्टीकरण-''' इस खंड के प्रयोजनों के लिए, कोई व्यक्ति केवल इस कारण भारत सरकार के या किसी राज्य की सरकार के अधीन लाभ का पद धारण करने वाला नहीं समझा जाएगा कि वह संघ का या ऐसे राज्य का मंत्री है। इसके अतिरिक्त, संविधान की दसवीं अनुसूची में दल-परिवर्तन के आधार पर सदस्यों की निरर्हता के बारे में उपबंध किया गया है। दसवीं अनुसूची के उपबंधों के अनुसार, कोई सदस्य एक सदस्य के रूप में उस दशा में निरर्हित होगा, यदि वह स्वेच्छा से अपने राजनीतिक दल की सदस्यता छोड़ देता है; या वह ऐसे राजनीतिक दल द्वारा, जिसका वह सदस्य है, दिए गए किसी निदेश के विरुद्ध सदन में मतदान करता है या मतदान करने से विरत रहता है और ऐसे मतदान या मतदान करने से विरत रहने को उस राजनीतिक दल द्वारा पन्द्रह दिन के भीतर माफ नहीं किया गया है। निर्दलीय उम्मीदवार के रूप में निर्वाचित सदस्य निरर्हित होगा यदि वह अपने निर्वाचन के पश्चात् किसी राजनीतिक दल में सम्मिलित हो जाता है। तथापि, राष्ट्रपति द्वारा सदन के किसी नामनिर्देशित सदस्य को किसी राजनीतिक दल में सम्मिलित होने की अनुमति होगी यदि वह सदन में अपना स्थान ग्रहण करने के पहले छह मास के भीतर ऐसा करता/करती है। किसी सदस्य को इस आधार पर निरर्हित नहीं किया जाएगा यदि वह राज्य सभा का उप-सभापति निर्वाचित होने के पश्चात् अपने राजनीतिक दल की सदस्यता स्वेच्छा से छोड़ देता/देती है। == निर्वाचन/नामनिर्देशन की प्रक्रिया== राज्य सभा में राज्यों और संघ राज्य क्षेत्रों के प्रतिनिधियों का निर्वाचन अप्रत्यक्ष निर्वाचन पद्धति द्वारा किया जाता है। प्रत्येक राज्य तथा तीन* संघ राज्य क्षेत्रों के प्रतिनिधियों का निर्वाचन उस राज्य की विधान सभा के निर्वाचित सदस्यों तथा उस संघ राज्य क्षेत्र के '''निर्वाचक मंडल''' के सदस्यों, जैसा भी मामला हो, द्वारा एकल संक्रमणीय मत द्वारा आनुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणाली के अनुसार किया जाता है। दिल्ली राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र के निर्वाचक मंडल में दिल्ली विधान सभा के निर्वाचित सदस्य और पुडुचेरी संघ राज्य क्षेत्र के निर्वाचक मंडल में पुडुचेरी विधान सभा के निर्वाचित सदस्य शामिल हैं। === द्वि-वार्षिक/उप-चुनाव T === राज्य सभा एक स्थायी सदन है और यह भंग नहीं होता। तथापि, प्रत्येक दो वर्ष बाद राज्य सभा के एक-तिहाई सदस्य सेवा-निवृत्त हो जाते हैं। पूर्णकालिक अवधि के लिए निर्वाचित सदस्य छह वर्षों की अवधि के लिए कार्य करता है। किसी सदस्य के कार्यकाल की समाप्ति पर सेवानिवृत्ति को छोड़कर अन्यथा उत्पन्न हुई रिक्ति को भरने के लिए कराया गया निर्वाचन 'उप-चुनाव' कहलाता है। उप-चुनाव में निर्वाचित कोई सदस्य उस सदस्य की शेष कार्यावधि तक सदस्य बना रह सकता है जिसने त्यागपत्र दे दिया था या जिसकी मृत्यु हो गई थी या जो दसवीं अनुसूची के अधीन सभा का सदस्य होने के लिए निरर्हित हो गया था। === राज्य सभा का संघीय स्वरूप === # राज्य सभा का गठन ही राज्य परिषद के रूप में संविधान के संघीय स्वरूप का प्रतिनिधित्व देने के लिये हुआ था # राज्य सभा के सद्स्य मन्त्री परिषद के सदस्य बन सकते है जिससे संघीय स्तर पर निर्णय लेने में राज्य का प्रतिनिधित्व होगा # राष्ट्रपति के निर्वाचन तथा महाभियोग तथा उपराष्ट्रपति के निर्वाचन में समान रूप से भाग लेती है # अनु 249,312 भी राज्य सभा के संघीय स्वरूप तथा राज्यॉ के संरक्षक रूप में उभारते है # सभी संविधान संशोधन बिल भी इस के द्वारा पृथक सभा कर तथा 2/3 बहुमत से पास होंगे # संसद की स्वीकृति चाहने वाले सभी प्रस्ताव जो कि आपातकाल से जुडे हो भी राज्यसभा द्वारा पारित होंगे === राज्य सभा के गैर संघीय तत्त्व === # संघीय क्षेत्रों को भी राज्य सभा में प्रतिनिधित्व मिलता है जिससे इसका स्वरूप गैर संघीय हो जाता है # राज्यों का प्रतिनिधित्व राज्यों की समानता के आधार पर नहीं है जैसा कि अमेरिका में है। वहाँ प्रत्येक राज्य को<br /> सीनेट में दो स्थान मिलते है किंतु भारत में स्थानॉ का आवंटन आबादी के आधार पर किया गया है # राज्य सभा में मनोनीत सद्स्यों का प्रावधान है == पीठासीन अधिकारीगण-सभापति और उपसभापति == राज्य सभा के पीठासीन अधिकारियों की यह जिम्मेदारी होती है कि वे सभा की कार्यवाही का संचालन करें। भारत के राज्य सभा के पदेन सभापति उपराष्ट्रपति हैं। राज्य सभा के सदस्यों के विपरीत राज्यसभा के सभापति का कार्यकाल ५ वर्षों का ही होता है, राज्य सभा अपने सदस्यों में से एक उपसभापति का भी चयन करती है। राज्य सभा में उपसभाध्यक्षों का एक पैनल भी होता है, जिसके सदस्यों का नामनिर्देशन सभापति, राज्य सभा द्वारा किया जाता है। सभापति और उपसभापति की अनुपस्थिति में, उपसभाध्यक्षों के पैनल से एक सदस्य सभा की कार्यवाही का सभापतित्व करता है। लोक सभा के विपरीत राज्यसभा का सभापति अपना इस्तिफा उपसभापति को नहीं बल्कि राष्ट्रपति को देता है। === महासचिव === महासचिव की नियुक्ति राज्य सभा के सभापति द्वारा की जाती है और उनका रैंक संघ के सर्वोच्च सिविल सेवक के समतुल्य होता है। महासचिव गुमनाम रह कर कार्य करते हैं और संसदीय मामलों पर सलाह देने के लिए तत्परता से पीठासीन अधिकारियों को उपलब्ध रहते हैं। महासचिव राज्य सभा सचिवालय के प्रशासनिक प्रमुख और सभा के अभिलेखों के संरक्षक भी हैं। वह राज्य सभा के सभापति के निदेश व नियंत्रणाधीन कार्य करते हैं। राज्यसभा तथा लोकसभा के बीच सम्बन्ध संविधान के अनुच्छेद 75 (3) के अधीन, मंत्री परिषद् सामूहिक रूप से लोक सभा के प्रति जिम्मेदार होती है जिसका आशय यह है कि राज्य सभा सरकार को बना या गिरा नहीं सकती है। तथापि, यह सरकार पर नियंत्रण रख सकती है और यह कार्य विशेष रूप से उस समय बहुत महत्त्वपूर्ण हो जाता है जब सरकार को राज्य सभा में बहुमत प्राप्त नहीं होता है। किसी सामान्य विधान की दशा में, दोनों सभाओं के बीच गतिरोध दूर करने के लिए, संविधान में दोनों सभाओं की संयुक्त बैठक बुलाने का उपबंध है। वस्तुत:, अतीत में ऐसे तीन अवसर आए हैं जब संसद की सभाओं की उनके बीच मतभेदों को सुलझाने के लिए संयुक्त बैठक हुई थी। संयुक्त बैठक में उठाये जाने वाले मुद्दों का निर्णय दोनों सभाओं में उपस्थित और मत देने वाले सदस्यों की कुल संख्या के बहुमत से किया जाता है। संयुक्त बैठक संसद भवन के केन्द्रीय कक्ष में आयोजित की जाती है जिसकी अध्यक्षता लोकसभाध्यक्ष द्वारा की जाती है। तथापि, धन विधेयक की दशा में, संविधान में दोनों सभाओं की संयुक्त बैठक बुलाने का कोई उपबंध नहीं है, क्योंकि लोक सभा को वित्तीय मामलों में राज्य सभा की तुलना में प्रमुखता हासिल है। संविधान संशोधन विधेयक के संबंध में, संविधान में यह उपबंध किया गया है कि ऐसे विधेयक को दोनों सभाओं द्वारा, संविधान के अनुच्छेद 368 के अधीन विहित रूप में, विशिष्ट बहुमत से पारित किया जाना होता है। अत:, संविधान संशोधन विधेयक के संबंध में दोनों सभाओं के बीच गतिरोध को दूर करने का कोई उपबंध नहीं है। मंत्री संसद की किसी भी सभा से हो सकते हैं। इस संबंध में संविधान सभाओं के बीच कोई भेद नहीं करता है। प्रत्येक मंत्री को किसी भी सभा में बोलने और उसकी कार्यवाही में भाग लेने का अधिकार होता है, लेकिन वह उसी सभा में मत देने का हकदार होता है जिसका वह सदस्य होता है। इसी प्रकार, संसद की सभाओं, उनके सदस्यों और उनकी समितियों की शक्तियों, विशेषाधिकारों और उन्मुक्तियों के संबंध में, दोनों सभाओं को संविधान द्वारा बिल्कुल समान धरातल पर रखा गया है। जिन अन्य महत्त्वपूर्ण विषयों के संबंध में दोनों सभाओं को समान शक्तियाँ प्राप्त हैं वे इस प्रकार हैं:- राष्ट्रपति का निर्वाचन तथा महाभियोग, उपराष्ट्रपति का निर्वाचन, आपातकाल की उद्घोषणा का अनुमोदन, राज्यों में संवैधानिक तंत्र की विफलता से संबंधित उद्घोषणा और वित्तीय आपातकाल। विभिन्न संवैधानिक प्राधिकरणों आदि से प्रतिवेदन तथा पत्र प्राप्त करने के संबंध में, दोनों सभाओं को समान शक्तियाँ प्राप्त हैं। इस प्रकार, यह स्पष्ट है कि मंत्री-परिषद् की सामूहिक जिम्मेदारी के मामले और कुछ ऐसे वित्तीय मामले, जो सिर्फ लोक सभा के क्षेत्राधिकार में आते हैं, के सिवाए दोनों सभाओं को समान शक्तियाँ प्राप्त हैं। == राज्य सभा की विशेष शक्तियाँ == एक परिसंघीय सदन होने के नाते राज्य सभा को संविधान के अधीन कुछ विशेष शक्तियाँ प्राप्त हैं। राज्यसभा के पास तीन विशेष शक्तियाँ होती है # अनु. 249 के अंतर्गत राज्य सूची के विषय पर 1 वर्ष का बिल बनाने का हक # अनु. 312 के अंतर्गत नवीन अखिल भारतीय सेवा का गठन 2/3 बहुमत से करना # अनु. 67 ब उपराष्ट्रपति को हटाने वाला प्रस्ताव राज्यसभा में ही लाया जा सकेगा विधान से संबंधित सभी विषयों/क्षेत्रों को तीन सूचियों में विभाजित किया गया है- संघ सूची, राज्य सूची और समवर्ती सूची। संघ और राज्य सूचियां परस्पर अपवर्जित हैं- कोई भी दूसरे के क्षेत्र में रखे गए विषय पर कानून नहीं बना सकता। तथापि, यदि राज्य सभा उपस्थित और मत देने वाले सदस्यों में से कम से कम दो-तिहाई सदस्यों के बहुमत द्वारा यह कहते हुए एक संकल्प पारित करती है कि यह "राष्ट्रीय हित में आवश्यक या समीचीन" है कि संसद, राज्य सूची में प्रमाणित किसी विषय पर विधि बनाए, तो संसद भारत के संपूर्ण राज्य-क्षेत्र या उसके किसी भाग के लिए उस संकल्प में विनिर्दिष्ट विषय पर विधि बनाने हेतु अधिकार-संपन्न हो जाती है। ऐसा संकल्प अधिकतम एक वर्ष की अवधि के लिए प्रवृत्त रहेगा परन्तु यह अवधि इसी प्रकार के संकल्प को पारित करके एक वर्ष के लिए पुन: बढ़ायी जा सकती है। यदि राज्य सभा उपस्थित और मत देने वाले सदस्यों में से कम से कम दो-तिहाई सदस्यों के बहुमत द्वारा यह घोषित करते हुए एक संकल्प पारित करती है कि संघ और राज्यों के लिए सम्मिलित एक या अधिक अखिल भारतीय सेवाओं का सृजन किया जाना राष्ट्रीय हित में आवश्यक या समीचीन है, तो संसद विधि द्वारा ऐसी सेवाओं का सृजन करने के लिए अधिकार-संपन्न हो जाती है। '''संविधान के अधीन''', राष्ट्रपति को राष्ट्रीय आपात की स्थिति में, किसी राज्य में संवैधानिक तंत्र के विफल हो जाने की स्थिति में अथवा वित्तीय आपात की स्थिति में उद्घोषणा जारी करने का अधिकार है। ऐसी प्रत्येक उद्घोषणा को संसद की दोनों सभाओं द्वारा नियत अवधि के भीतर अनुमोदित किया जाना अनिवार्य है। तथापि, कतिपय परिस्थितियों में राज्य सभा के पास इस संबंध में विशेष शक्तियाँ हैं। यदि कोई उद्घोषणा उस समय की जाती है जब लोक सभा का विघटन हो गया है अथवा लोक सभा का विघटन इसके अनुमोदन के लिए अनुज्ञात अवधि के भीतर हो जाता है और यदि इसे अनुमोदित करने वाला संकल्प राज्य सभा द्वारा अनुच्छेद 352, 356 और 360 के अधीन संविधान में विनिर्दिष्ट अवधि के भीतर पारित कर दिया जाता है, तब वह उद्घोषणा प्रभावी रहेगी। === वित्तीय मामलों में राज्य सभा === धन विधेयक केवल लोक सभा में पुर्नस्थापित किया जा सकता है। इसके उस सभा द्वारा पारित किए जाने के उपरान्त इसे राज्य सभा को उसकी सहमति अथवा सिफारिश के लिए प्रेषित किया जाता है। ऐसे विधेयक के संबंध में राज्य सभा की शक्ति सीमित है। राज्य सभा को ऐसे विधेयक की प्राप्ति से चौदह दिन के भीतर उसे लोक सभा को लौटाना पड़ता है। यदि यह उस अवधि के भीतर लोक सभा को नहीं लौटाया जाता है तो विधेयक को उक्त अवधि की समाप्ति पर दोनों सदनों द्वारा उस रूप में पारित किया गया समझा जाएगा जिसमें इसे लोक सभा द्वारा पारित किया गया था। राज्य सभा धन विधेयक में संशोधन भी नहीं कर सकती; यह केवल संशोधनों की सिफारिश कर सकती है और लोक सभा, राज्य सभा की सभी या किन्हीं सिफारिशों को स्वीकार अथवा अस्वीकार कर सकेगी। धन विधेयक के अलावा, वित्त विधेयकों की कतिपय अन्य श्रेणियों को भी राज्य सभा में पुर्नस्थापित नहीं किया जा सकता। तथापि, कुछ अन्य प्रकार के वित्त विधेयक हैं जिनके संबंध में राज्य सभा की शक्तियों पर कोई निर्बंधन नहीं है। ये विधेयक किसी भी सभा में प्रस्तुत किए जा सकते हैं और राज्य सभा को ऐसे वित्त विधेयकों को किसी अन्य विधेयक की तरह ही अस्वीकृत या संशोधित करने का अधिकार है। वस्तुत: ऐसे विधेयक संसद की किसी भी सभा द्वारा तब तक पारित नहीं किए जा सकते, जब तक राष्ट्रपति ने उस पर विचार करने के लिए उस सभा से सिफारिश नहीं की हो। तथापि, इन सारी बातों से यह निष्कर्ष नहीं निकलता कि राज्य सभा का वित्त संबंधी मामलों से कुछ भी लेना-देना नहीं है। भारत सरकार के बजट को प्रतिवर्ष राज्य सभा के समक्ष भी रखा जाता है और इसके सदस्यगण उस पर चर्चा करते हैं। यद्यपि राज्य सभा विभिन्न मंत्रालयों की अनुदान मांगों पर मतदान नहीं करती - यह मामला अनन्य रूप से लोक सभा के लिए सुरक्षित है फिर भी, भारत की संचित निधि से किसी धन की निकासी तब तक नहीं की जा सकती, जब तक दोनों सभाओं द्वारा विनियोग विधेयक को पारित नहीं कर दिया जाता। इसी प्रकार, वित्त विधेयक को भी राज्य सभा के समक्ष लाया जाता है। इसके अलावा, विभाग-संबंधित संसदीय स्थायी समितियां, जो मंत्रालयों/विभागों की वार्षिक अनुदान मांगों की जाँच करती हैं, संयुक्त समितियां हैं जिनमें दस सदस्य राज्य सभा से होते हैं। == सदन के नेता == सभापति और उपसभापति के अलावा, सदन का नेता एक अन्य ऐसा अधिकारी है जो सभा के कुशल और सुचारू संचालन में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है। राज्य सभा में सभा का नेता सामान्यतः प्रधान मंत्री होता है, यदि वह इसका सदस्य है, अथवा कोई ऐसा मंत्री होता है, जो इस सभा का सदस्य है और जिसे उनके द्वारा इस रूप में कार्य करने के लिए नाम-निर्दिष्ट किया गया हो। उसका प्राथमिक उत्तरदायित्व सभा में सौहार्दपूर्ण और सार्थक वाद-विवाद के लिए सभा के सभी वर्गों के बीच समन्वय बनाए रखना है। इस प्रयोजनार्थ, वह न केवल सरकार के, बल्कि विपक्ष, मंत्रियों और पीठासीन अधिकारी के भी निकट संपर्क में रहता है। वह सभा-कक्ष (चैम्बर) में सभापीठ के दायीं ओर की पहली पंक्ति में पहली सीट पर बैठता है ताकि वह परामर्श हेतु पीठासीन अधिकारी को सहज उपलब्ध रहे। नियमों के तहत, सभापति द्वारा सभा में सरकारी कार्य की व्यवस्था, राष्ट्रपति के अभिभाषण पर चर्चा हेतु दिनों के आवंटन अथवा समय के आवंटन, शुक्रवार के अलावा किसी अन्य दिन को गैर-सरकारी सदस्यों के कार्य, अनियत दिन वाले प्रस्तावों पर चर्चा, अल्पकालिक चर्चा और किसी धन विधेयक पर विचार एवं उसे वापस किये जाने के संबंध में सदन के नेता से परामर्श किया जाता है। महान व्यक्तित्व, राष्ट्रीय नेता अथवा अन्तर्राष्ट्रीय प्रतिष्ठित व्यक्ति की मृत्यु होने की स्थिति में उस दिन के लिए सभा के स्थगन अथवा अन्यथा के मामले में सभापति उनसे भी परामर्श कर सकते हैं। गठबंधन सरकारों के युग में उनका कार्य और अधिक चुनौतीपूर्ण हो गया है। वह यह सुनिश्चित करते हैं कि सभा के समक्ष लाये गए किसी भी मामले पर सार्थक चर्चा के लिए सभा में हर संभव तथा उचित सुविधा प्रदान की जाए। वह सभा की राय व्यक्त करने और इसे समारोह अथवा औपचारिक अवसरों पर प्रस्तुत करने में सभा के वक्ता के रूप में कार्य करते हैं। निम्नलिखित सदस्य राज्य सभा में सभा के नेता रहे हैं: == विपक्ष के नेता == विधायिका में विपक्ष के नेता के पद का अत्यधिक सार्वजनिक महत्त्व है। इसका महत्त्व संसदीय लोकतंत्र में विपक्ष को दी गई मुख्य भूमिका से उद्भूत होता है। विपक्ष के नेता का कार्य वस्तुत: अत्यधिक कठिन है क्योंकि उन्हें आलोचना करनी पड़ती है, गलती इंगित करनी पड़ती है और ऐसे वैकल्पिक प्रस्तावों/नीतियों को प्रस्तुत करना पड़ता है जिन्हें लागू करने का उन्हें कोई अधिकार नहीं है। इस प्रकार उन्हें संसद और देश के प्रति एक विशेष सामाजिक जिम्मेदारी निभानी होती है। राज्य सभा में वर्ष 1969 तक वास्तविक अर्थ में विपक्ष का कोई नेता नहीं होता था। उस समय तक सर्वाधिक सदस्यों वाली विपक्षी पार्टी के नेता को बिना किसी औपचारिक मान्यता, दर्जा या विशेषाधिकार दिए विपक्षी नेता मानने की प्रथा थी। विपक्ष के नेता के पद को संसद में विपक्षी नेता वेतन और भत्ता अधिनियम, 1977 द्वारा अधिकारिक मान्यता प्रदान की गई। इस अधिनियम के द्वारा राज्य सभा में विपक्षी नेता, राज्य सभा का एक ऐसा सदस्य होता है जो कुछ समय के लिए राज्य सभा के सभापति द्वारा यथा मान्य सबसे अधिक सदस्यों वाले दल की सरकार के विपक्ष में होता है। इस प्रकार विपक्ष के नेता को तीन शर्तें पूरी करनी होती हैं, नामश: * (१) उसे सभा का सदस्य होना चाहिए * (२) सर्वाधिक सदस्यों वाले दल की सरकार के विपक्ष में राज्य सभा का नेता होना चाहिए और * (३) इस आशय से राज्य सभा के सभापति द्वारा उसे मान्यता प्राप्त होनी चाहिए। वर्तमान समय में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] पार्टी के [[मल्लिकार्जुन खड़गे]] राज्यसभा में विपक्ष के आधिकारिक नेता हैं। ==सीटों की दलवार स्थिति== (31 मार्च 2022 की स्थिति में) {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- ! क्र. ! colspan=2| राजनैतिक दल ! संक्षिप्त नाम ! दल के सदस्य ! संसदीय दल के नेता |- | १ | bgcolor="{{party color|Bharatiya Janata Party}}" | | align=left|[[भारतीय जनता पार्टी]] | [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] | 254 | [[जगत प्रकाश नड्डा|जगत प्रकाश नड्डा]] |- | २ | bgcolor="{{party color|Indian National Congress}}" | | align=left|[[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] | कांग्रेस | 27 | [[मल्लिकार्जुन खड़गे|मल्लिकार्जुन खड़गे]] |- | ३ | bgcolor="{{party color|Samajwadi Party}}" | | align=left|[[समाजवादी पार्टी]] | सपा | 5 | [[राम गोपाल यादव]] |- | ४ | bgcolor={{party color|All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam}}| | align=left|[[ऑल इंडिया अन्ना द्रविड़ मुनेत्र कड़गम]] | अन्ना-द्रमुक | 5 | ए.नवनीतकृष्णन |- | ५ | bgcolor="{{party color|All India Trinamool Congress}}" | | align="left" |[[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस]] | तृणमूल | 13 | डेरेक ओ'ब्रायन |- | ६ | bgcolor="{{party color|Biju Janata Dal}}" | | align="left" |[[बीजू जनता दल]] |[[बीजू जनता दल|बीजद]] | 9 |[[प्रसन्न आचार्य]] |- | ७ | bgcolor="{{party color|Janata Dal (United)}}" | | align="left" |[[जनता दल (यूनाइटेड)]] | जदयू | 4 | रामचंद्र प्रसाद सिंह |- | ८ | bgcolor="{{party color|तेलंगाना राष्ट्र समिति}}" | | align="left" |[[तेलंगाना राष्ट्र समिति]] | तेरास | 6 | डॉ. के. केशव राव |- | ९ | bgcolor="{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}" | | align=left|[[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)]] | [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|माकपा]] | 5 | इलामाराम करीम |- | १० | bgcolor={{party color|Rashtriya Janata Dal}}| | align=left|[[राष्ट्रीय जनता दल]] | राजद | 5 | प्रेमचंद गुप्ता |- | ११ | bgcolor="{{party color|Bahujan Samaj Party}}" | |align=left| [[बहुजन समाज पार्टी]] | [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] | 3 | रामजी गौतम |- | १२ | bgcolor="{{party color|Nationalist Congress Party}}" | | align=left|[[राष्ट्रवादी कांग्रेस पार्टी]] | राकांपा | 4 | [[शरद पवार]] |- | १३ | bgcolor="#DD1100" | | align=left|[[द्रविड़ मुन्नेत्र कड़गम]] | [[द्रविड़ मुन्नेत्र कड़गम|द्रमुक]] | 10 | तिरुचि शिवा |- | १४ | bgcolor="{{party color|Shiv Sena}}" | | align=left|[[शिवसेना]] | शिवसेना | 3 | [[संजय राउत]] |- | १५ | bgcolor="{{party color|Shiromani Akali Dal}}" | | align=left|[[शिरोमणि अकाली दल]] | शिअद | 1 | सुखदेव सिंह ढींढसा |- | १६ | bgcolor={{party color|Aam Aadmi Party}}| | align=left|[[आम आदमी पार्टी]] | आप | 8 | [[संजय सिंह]] |- | १७ | bgcolor="#FF3D3D" | | align=left|[[जम्मू और कश्मीर पीपुल्स डेमोक्रेटिक पार्टी]] | जेकेपीडीपी | 0 | मीर मोहम्मद फ़याज़ |- | १८ | bgcolor="{{party color|YSR Congress Party}}" | | align=left|[[वाई एस आर कांग्रेस पार्टी]] | वायएसआर | 6 | वी.विजयसाइ रेड्डी |- | १९ | bgcolor="#FFFF00" | | align=left|[[तेलुगु देशम पार्टी]] | तेदेपा | 1 | के.रविन्द्र कुमार |- | २० | bgcolor="{{party color|Communist Party of India}}" | |align=left|[[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]] | [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी|भाकपा]] | 2 | बिनॉय विश्वामी |- | २१ | bgcolor="#FF0000" | | align="left" |[[सिक्किम डेमोक्रेटिक फ्रन्ट|सिक्किम डेमोक्रेटिक फ्रंट]]|| एसडीएफ | 1 | हिशेय लाचुंग्पा |- | २२ | bgcolor="red" | | align="left" |केरल कांग्रेस (एम) | केसी(एम) | १ | जोस के.मणि |- | २३ | bgcolor="{{party color|Janata Dal (Secular)}}" | | align="left" |[[जनता दल (सेक्युलर)]] | जदसे | १ | एच डी देवेगौड़ा |- | २४ | bgcolor="{{party color|Indian Union Muslim League}}" | | align="left" |[[इण्डियन यूनियन मुस्लिम लीग]] | आईयूएमएल | १ | अब्दुल वहाब |- | २५ | bgcolor="{{party color|नागा पीपल्स फ्रंट}}" | | align="left" |[[नागा पीपल्स फ्रंट]] | एनपीएफ | १ | के.जी.केन्ये |- |२६ | |[[लोक जनशक्ति पार्टी]] |लोजपा |१ |चिराग पासवान |- |२७ | |[[असम गण परिषद]] |अगप |१ | |- |२८ | |[[बोडोलैंड पीपल्स फ्रंट]] |बीपीएफ |१ | |- | २९ | | align=left|[[निर्दलीय (राजनेता)|निर्दलीय]] | | ६ | |- | ३० | bgcolor=| | align=left|मनोनीत | | ४** | |- | ३१ | bgcolor=| | align=left|''रिक्त'' | रिक्त | 8 | |- |} (*)(८ मनोनीत सदस्यों को लेकर) (**)(८ मनोनीत सदस्यों को छोड़कर) ==इन्हें भी देखें== *[[संसदीय विधि|संसद]] *[[लोकसभा अध्यक्ष|लोकसभा]] *[[भारत का संविधान|भारतीय संविधान]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20101207132808/http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/hindipage.asp '''राज्यसभा''' का आधिकारिक जालस्थल] {{भारत सरकार}} [[श्रेणी:भारत सरकार]] [[श्रेणी:राजनीति]] [[श्रेणी:राज्यसभा]] [[श्रेणी:भारतीय संसद]] f1rl7t49lbl2fyioqdllmwe3knnt1o4 शाश्वत 0 9534 6534358 6490494 2026-03-29T15:42:38Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/CombatIndia|CombatIndia]] ([[User talk:CombatIndia|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6490494|6490494]] को पूर्ववत किया 6534358 wikitext text/x-wiki [[शाश्वत]] का अर्थ होता है जो कभी ना खत्म हो या जिसे कभी कोई मिटा ना सके। shaswat prem ka pratik hai == उदाहरण == * सूर्य का पूर्व से निकलना एक ''शाश्वत'' सत्य है। * गीता का ज्ञान सत्य का ''शाश्वत'' दर्शन है। * राधा और कृष्ण का प्रेम ''शाश्वत'' है। * आयु और शरीर का संबंध ''शाश्वत'' है। * जो जन्म लेता है उसकी मृत्यु ''शाश्वत'' है। * प्रकृति का प्रत्येक कण से सम्बन्ध "शाश्वत" हैं। * ब्रह्म और आत्मा शाश्वत है। == मूल == == अन्य अर्थ == == संबंधित शब्द == === हिंदी में === जिसे कभी मिटाया ना जा सके, चाहे कितने भी प्रयत्न करें। === अन्य भारतीय भाषाओं में निकटतम शब्द === [[श्रेणी:शब्दार्थ]] foh8fqqb6qwz446fddzpkt3tq748zde ब्रह्मवैवर्त पुराण 0 11478 6534426 6252068 2026-03-29T17:46:40Z ~2026-19428-76 917621 6534426 wikitext text/x-wiki {{ ज्ञानसन्दूक पुस्तक | name = ब्रह्मवैवर्त पुराण | image = [[चित्र:ब्रह्मवैवर्तपुराण.gif|150px]] | image_caption = [[गीताप्रेस|गीताप्रेस गोरखपुर]] का आवरण पृष्ठ | author = वेदव्यास | country = [[भारत]] | language = [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] | series = [[पुराण]] | subject = [[राधा]][[कृष्ण]] [[भक्ति|भक्तिरस]] | genre = हिन्दू धार्मिक ग्रन्थ | pages = १८,००० श्लोक }} '''ब्रह्मवैवर्त पुराण''' वेदमार्ग का दसवाँ पुराण है। अठारह पुराणों में प्राचीनतम पुराण ब्रह्मवैवर्त पुराण को माना गया है। इस पुराण में जीव की उत्पत्ति के कारण और [[ब्रह्माजी]] द्वारा समस्त भू-मंडल, जल-मंडल और वायु-मंडल में विचरण करने वाले जीवों के जन्म और उनके पालन पोषण का सविस्तार वर्णन किया गया है। इसमें भगवान [[कृष्ण|श्रीकृष्ण]] और देवी [[राधा|श्रीराधा]] की [[गोलोक]]-लीला और भगवान [[राम]] और जानकी जी की साकेत-लीला की लीलाओ का विस्तृत वर्णन तथा अवतार-लीलाका सुन्दर विवेचन है। साथ ही अनेक देवी-देवताओ की महिमा एवं एकरूपता और उनकी साधना-उपासनाका सुन्दर निरूपण किया गया है। अनेक भक्तिपरक आख्यानों एवं स्तोत्रोंका भी इसमें अद्भुत संग्रह है। इस पुराण में पांच खण्ड हैं। ब्रह्मखण्ड, प्रकृतिखण्ड, गणपतिखण्ड,श्रीकृष्णजन्मखण्ड और काशी खण्ड। इन चारों खण्डों से युक्त यह पुराण अठारह हजार श्लोकों का बताया गया है। यह वैष्णव [[पुराण]] है। इस पुराण में [[कृष्ण|श्रीकृष्ण]] को ही प्रमुख इष्ट मानकर उन्हें सृष्टि का कारण बताया गया है। 'ब्रह्मवैवर्त' शब्द का अर्थ है- ब्रह्म का विवर्त अर्थात् ब्रह्म की रूपान्तर राशि। ब्रह्म की रूपान्तर राशि 'प्रकृति' है। प्रकृति के विविध परिणामों का प्रतिपादन ही इस 'ब्रह्मवैवर्त पुराण' में प्राप्त होता है। कहने का तात्पर्य है प्रकृति के भिन्न-भिन्न परिणामों का जहां प्रतिपादन हो वही पुराण ब्रह्मवैवर्त कहलाता है। [[विष्णु]] के अवतार कृष्ण का उल्लेख यद्यपि कई पुराणों में मिलता है, किन्तु इस पुराण में यह विषय भिन्नता लिए हुए है। 'ब्रह्मवैवर्त पुराण' में कृष्ण को ही 'परब्रह्म' माना गया है, जिनकी इच्छा से सृष्टि का जन्म होता है। 'ब्रह्मवैवर्त पुराण' में श्रीकृष्ण लीला का वर्णन '[[भागवत पुराण]]' से काफी भिन्न है। 'भागवत पुराण' का वर्णन साहित्यिक और सात्विक है जबकि 'ब्रह्मवैवर्त पुराण' का वर्णन श्रृंगार रस से परिपूर्ण है। इस पुराण में सृष्टि का मूल श्रीकृष्ण को बताया गया है। == कथा == यह पुराण कहता है कि इस विश्व में असंख्य ब्रह्माण्ड विद्यमान हैं। प्रत्येक ब्रह्माण्ड के अपने-अपने विष्णु, ब्रह्मा और महेश हैं। इन सभी ब्रह्माण्डों से भी ऊपर स्थित गोलोक में भगवान श्रीकृष्ण निवास करते हैं। सृष्टि निर्माण के उपरान्त सर्वप्रथम उनके अर्द्ध वाम अंग से अर्द्धनारीश्वर स्वरूप में [[राधा]] प्रकट हुईं। कृष्ण से ही ब्रह्मा, विष्णु, नारायण, धर्म, काल, [[शिव|महेश]] और प्रकृति की उत्पत्ति बतायी गयी है, फिर नारायण का प्राकट्य कृष्ण के दाये अंग से और पंचमुखी शिव का प्राकट्य कृष्ण के वाम पार्श्व से हुआ। नाभि से [[ब्रह्मा]], वक्षस्थल से धर्म, वाम पार्श्व से पुन: [[लक्ष्मी]], मुख से [[सरस्वती देवी|सरस्वती]] और विभिन्न अंगों से [[दुर्गा]], [[सावित्री]], [[कामदेव]], [[रति]], [[अग्नि]], [[वरुण (देव)|वरुण]], [[वायु देव|वायु]] आदि देवी-देवताओं का आविर्भाव हुआ। ==संरचना== [[वेदव्यास|व्यासजी]] ने ब्रह्मवैवर्त पुराण के चार भाग और एक परिशिष्ट किये हैं ब्रह्म खण्ड, प्रकृति खण्ड, गणेश खण्ड ,श्रीकृष्ण खण्ड और काशी रहस्य खण्ड। इन पांचों में 302 अध्याय हैं। इन पांचों खण्डों से युक्त यह पुराण अठारह हजार श्लोकों का बताया गया है।<ref>ब्रह्म वैवर्त पुराण-गीताप्रेस गोरखपुर</ref> इस पुराण के पांच खण्ड हैं- ब्रह्म खण्ड, प्रकृति खण्ड, गणपति खण्ड,श्रीकृष्ण जन्म खण्ड और काशी रहस्य है- १)ब्रह्म खण्ड ब्रह्म खण्ड में कुल 30 अध्याय है और इसमें श्रीकृष्ण चरित्र की विविध लीलाओं और सृष्टि क्रम का वर्णन प्राप्त होता है। कृष्ण के शरीर से ही समस्त देवी-देवताओं को आविर्भाव माना गया है। इस खण्ड में भगवान सूर्य द्वारा संकलित एक स्वतन्त्र ‘आयुर्वेद संहिता’ का भी उल्लेख मिलता है। आयुर्वेद समस्त रोगों का परिज्ञान करके उनके प्रभाव को नष्ट करने की सामर्थ्य रखता है। इसी खण्ड में श्रीकृष्ण के अर्द्धनारीश्वर स्वरूप में राधा का आविर्भाव उनके वाम अंग से दिखाया गया है। २)प्रकृति खण्ड प्रकृति खण्ड में कुल 67 अध्याय हैं और इसमें विभिन्न देवियों के आविर्भाव और उनकी शक्तियों तथा चरित्रों का सुन्दर विवरण प्राप्त होता है। इस खण्ड का प्रारम्भ ‘पंचदेवीरूपा प्रकृति’ के वर्णन से होता है। ये पांच रूप – यशदुर्गा, महालक्ष्मी, सरस्वती, गायत्री और सावित्री के हैं, जो अपने भक्तों का उद्धार करने के लिए रूप धारण करती हैं इनके अतिरिक्त सर्वोपरि रासेश्वरी रूप राधा का है। '''राधा-कृष्ण''' चरित्र और राधा जी की पूजा-अर्चना का संक्षिप्त परिचय इस खण्ड में प्राप्त होता है। इन देवियों के विभिन्न नामों का उल्लेख भी प्रकृति खण्ड में है। === ३)गणपति खण्ड === गणपति खण्ड में कुल 46 अध्याय हैं और इसमें गणेश जी के जन्म की कथा और पुण्यक व्रत की महिमा का वर्णन किया गया हैं गणेश जी के चरित्र और लीलाओं का वर्णन भी इस खण्ड में है। बालक गणेश को जब शनि देव देख लेते हैं तो उनके दृष्टिपात से गणेश जी का सिर कटकर गिर जाता है। तब पार्वती की प्रार्थना पर विष्णुजी हाथी का सिर काटकर गणेश के धड़ पर लगाकर उन्हें जीवित कर देते हैं। गणेश जी के आठ विघ्ननाशक नामों की सूची इस खण्ड में इस प्रकार दी गई है- विघ्नेश, गणेश, हेरम्ब, गजानन, लंबोदर, एकदंत, शूर्पकर्ण और विनायक। इसी खण्ड में ‘सूर्य कवच’ तथा ‘सूर्य स्तोत्र’ का भी वर्णन है। अन्त में यह कहा गया है कि गणेश जी की पूजा में तुलसी दल कभी नहीं अर्पित करना चाहिए। और राज सुचन्द्र के वध के प्रसंग में ‘दशाक्षरी विद्या’ , ‘काली कवच’ और ‘दुर्गा कवच’ का वर्णन भी इसी खण्ड में मिलता है। === ४)श्री कृष्ण जन्म खण्ड === श्रीकृष्ण जन्म खण्ड 133 अध्यायों में फैला सबसे बड़ा खण्ड है। इसमें श्रीकृष्ण की लीलाओं का विस्तार से वर्णन किया गया है। ‘श्रीमद्भागवत’ में भी इसी प्रकार श्रीकृष्ण की लीलाओं का वर्णन उपलब्ध होता है। इस खण्ड में योगनिद्रा द्वारा वर्णित ‘श्रीकृष्ण कवच’ का उल्लेख है जिसके पाठ से दैहिक, दैविक तथा भौतिक भयों का समूल नाश हो जाता है। श्रीकृष्ण के तेंतीस नामों की सूची भी इस खण्ड में दी गई है। बलराम के नौ नामों और राधा के सोलह नामों का वर्णन भी श्रीकृष्ण जन्म खण्ड में प्राप्त होता है। इसी खण्ड में सौ के लगभग उन वस्तुओं, द्रव्यों और अनुष्ठानों की सूची भी दी गई है जिनके मात्र से सौभाग्य की प्राप्ति होती है। इसी खण्ड में तिथि विशेष में विभिन्न तीर्थों में स्नान करने और पुण्य लाभ पाने का उल्लेख किया गया है। ‘कार्तिक पूर्णिमा’ में राधा जी की पूजा-अर्चना करने पर बल दिया गया है, जो विशेष फलदायी है। इसी खण्ड में कहा गया है कि ‘अन्नदान’ से बढ़कर कोई दूसरा दान नहीं है। भगवान के ग्यारह नामों- राम, नारायण, अनंत, मुकुंद, मधुसूदन, कृष्ण, केशव, कंसरि, हरे, वैकुण्ठ और वामन को अत्यन्त पुण्यदायक तथा सहस्त्र कोटि जन्मों का पाप नष्ट करने वाला बताया गया है। ‘ब्रह्मवैवर्त पुराण’ में रासलीला का वर्णन भागवत पुराण के रास पंचाध्यायी से काफ़ी भिन्न है। ‘भागवत पुराण’ का वर्णन साहित्यिक और सात्विक है। पुराण में सृष्टि का मूल श्रीकृष्ण को बताया गया है। परन्तु ब्रह्म निरूपण के दार्शनिक विवेचन में वेदान्त-विद्धान्त को ही स्वीकार किया गया है। इस पुराण में पूतना, कुब्जा, जाम्बवती तथा कृष्ण की मृत्यु के प्रसंग अन्य पुराणों से भिन्न हैं। गणेश जन्म में भी विचित्रता है। इस पुराण के अन्य विषयों में पर्वत, नदी, वृक्ष, ग्राम, नगर आदि की उत्पत्ति, मनु-शतरूपा की कथा, ब्रह्मा की पीठ से दरिद्रा का जन्म, मालावती एवं कालपुरुष संवाद, दिनचर्या, श्रीकृष्ण, शिव और ब्रह्माण्ड कवचों का वर्णन, गंगा वर्णन तथा शिव स्तोत्र आदि का उल्लेख भी शामिल है। श्रीमहादेवजी कहते हैं- पार्वती! एक समय की बात है, श्रीकृष्ण विरजा नामवाली सखी के यहाँ उसके पास थें इससे श्रीराधाजी को क्षोभ हुआ। इस कारण विरजा वहाँ नदीरूप होकर प्रवाहित हो गयी। विरजा की सखियाँ भी छोटी-छोटी नदियाँ बनीं। पृथ्वी की बहुत-सी नदियाँ और सातों समुद्र विरजा से ही उत्पन्न हैं। राधा ने प्रणयकोप से श्रीकृष्ण के पास जाकर उनसे कुछ कठोर शब्द कहे। सुदामा ने इसका विरोध किया। इस पर लीलामयी श्रीराधाने उसे असुर होने का शाप दे दिया। सुदामा ने भी लीलाक्रम से ही श्रीराधा को मानवीरूप में प्रकट होने की बात कह दी। सुदामा माता राधा तथा पिता श्रीहरि को प्रणाम करके जब जाने को उद्यत हुआ तब श्रीराधा पुत्रविरह से कातर हो आँसू बहाने लगीं। श्रीकृष्ण ने उन्हें समझा-बुझाकर शान्त किया और शीघ्र उसके लौट आने का विश्वास दिलाया। सुदामा ही तुलसी का स्वामी शंखचूड़ नामक असुर हुआ था, जो मेरे शूल से विदीर्ण एवं शापमुक्त हो पुन: गोलोक चला गया। सती राधा इसी वाराहकल्प में गोकुल में अवतीर्ण हुई थीं। वे व्रज में वृषभानु वैश्य की कन्या हुईं वे देवी अयोनिजा थीं, माता के पेट से नहीं पैदा हुई थीं। उनकी माता कलावती ने अपने गर्भ में ‘वायु’ को धारण कर रखा था। उसने योगमाया की प्रेरणा से वायु को ही जन्म दिया; परंतु वहाँ स्वेच्छा से श्रीराधा प्रकट हो गयीं। बारह वर्ष बीतने पर उन्हें नूतन यौवन में प्रवेश करती देख माता-पिता ने ‘रायाण’ वैश्यके साथ उसका सम्बन्ध निश्चित कर दिया। उस समय श्रीराधा घर में अपनी छाया को स्थापित करके स्वयं अन्तर्धान हो गयीं। उस छाया के साथ ही उक्त रायाण का विवाह हुआ। ‘जगत्पति श्रीकृष्ण कंस के भय से रक्षा के बहाने शैशवावस्था में ही गोकुल पहुँचा दिये गये थे। वहाँ श्रीकृष्ण की माता जो यशोदा थीं, उनका सहोदर भाई ‘रायाण’ था। गोलोक में तो वह श्रीकृष्ण का अंशभूत गोप था, पर इस अवतार के समय भूतल पर वह श्रीकृष्ण का मामा लगता था। जगत्स्त्रष्टा विधाता ने पुण्यमय वृन्दावन में श्रीकृष्ण के साथ साक्षात् श्रीराधा का विधिपूर्वक विवाहकर्म सम्पन्न कराया था। गोपगण स्वप्न में भी श्रीराधा के चरणारविन्दका दर्शन नहीं कर पाते थे। साक्षात् राधा श्रीकृष्ण के वक्ष: स्थल में वास करती थीं और छायाराधा रायाण के घर में। ब्रह्माजी ने पूर्वकाल में श्रीराधा के चरणारविन्द का दर्शन पाने के लिये पुष्कर में साठ हज़ार वर्षों तक तपस्या की थी; उसी तपस्या के फलस्वरूप इस समय उन्हें श्रीराधाचरणों का दर्शन प्राप्त हुआ था। गोकुलनाथ श्रीकृष्ण कुछ काल तक वृन्दावन में श्रीराधा के साथ आमोद-प्रमोद करते रहे। तदनन्तर सुदामा के शाप से उनका श्रीराधाके साथ वियोग हो गया। इसी बीच में श्रीकृष्ण ने पृथ्वी का भार उतारा। सौ वर्ष पूर्ण हो जाने पर तीर्थ यात्रा के प्रसंग से श्रीराधा ने श्रीकृष्ण का और श्रीकृष्ण ने श्रीराधा का दर्शन प्राप्त किया। तदनन्तर तत्त्वज्ञ श्रीकृष्ण श्रीराधा के साथ गोलोकधाम पधारे। कलावती (कीर्तिदा) और यशोदा भी श्रीराधा के साथ ही गोलोक चली गयीं। प्रजापति द्रोण नन्द हुए। उनकी पत्नी धरा यशोदा हुईं। उन दोनों ने पहले की हुई तपस्या के प्रभाव से परमात्मा भगवान् श्रीकृष्ण को पुत्ररूप में प्राप्त किया था। महर्षि कश्यप वसुदेव हुए थे। उनकी पत्नी सती साध्वी अदिति अंशत: देवकी के रूप में अवतीर्ण हुई थीं। प्रत्येक कल्प में जब भगवान् अवतार लेते हैं, देवमाता अदिति तथा देवपिता कश्यप उनके माता-पिता का स्थान ग्रहण करते हैं। श्रीराधा की माता कलावती (कीर्तिदा) पितरों की मानसी कन्या थी। गोलोक से वसुदाम गोप ही वृषभानु होकर इस भूतलपर आये थे। दुर्गे! इस प्रकार मैंने श्रीराधा का उत्तम उपाख्यान सुनाया। यह सम्पत्ति प्रदान करनेवाला, पापहारी तथा पुत्र और पौत्रों की वृद्धि करने वाला है। श्रीकृष्ण दो रूपों में प्रकट हैं- द्विभुज और चतुर्भुज। चतुर्भुजरूप से वे वैकुण्ठधाम में निवास करते हैं और स्वयं द्विभुज श्रीकृष्ण गोलोकधाम में। चतुर्भुजकी पत्नी महालक्ष्मी, सरस्वती, गंगा और तुलसी हैं। ये चारों देवियाँ चतुर्भुज नारायणदेव की प्रिया हैं। श्रीकृष्ण की पत्नी श्रीराधा हैं, जो उनके अर्धांग से प्रकट हुई हैं। वे तेज, अवस्था, रूप तथा गुण सभी दृष्टियों से उनके अनुरूप हैं। विद्वान् पुरुष को पहले ‘राधा’ नाम का उच्चारण करके पश्चात ‘कृष्ण’ नाम का उच्चारण करना चाहिये। इस क्रम से उलट-फेर करने पर वह पाप का भागी होता है, इसमें संशय नहीं है। कार्तिक की पूर्णिमाकों गोलोक के रासमण्डल में श्रीकृष्ण ने श्रीराधा का पूजन किया और तत्सम्बन्धी महोत्सव रचाया। उत्तम रत्नों की गुटिका में राधाकवच रखकर गोपोंसहित श्रीहरि ने उसे अपने कण्ठ और दाहिनी बाँह में धारण किया। भक्तिभाव से उनका ध्यान करके स्तवन किया। फिर मधुसूदन ने राधा के चबाये हुए ताम्बूल को लेकर स्वयं खाया। राधा श्रीकृष्ण की पूजनीया हैं और भगवान् श्रीकृष् राधा के पूजनीय हैं। वे दोनों एक-दूसरे के इष्ट देवता हैं। उनमें भेदभाव करने वाला पुरुष नरक में पड़ता है। श्रीकृष्ण के बाद धर्म ने, ब्रह्माजी ने, मैंने, अनन्त ने, वासुकिने तथा सूर्य और चन्द्रमाने श्रीराधा का पूजन किया। तत्पश्चात देवराज इन्द्र, रुद्रगण, मनु, मनुपुत्र, देवेन्द्रगण, मुनीन्द्रगण तथा सम्पूर्ण विश्वे के लोगों ने श्री राधा की पूजा की। ये सब द्वितीय आवरण के पूजक हैं। तृतीय आवरण में सातों द्वीपों के सम्राट् सुयज्ञ ने तथा उनके पुत्र-पौत्रों एवं मित्रों ने भारतवर्ष में प्रसन्नतापूर्वक श्रीराधिका का पूजन किया। उन महाराज को दैववश किसी ब्राह्मण ने शाप दे दिया था, जिससे उनका हाथ रोगग्रस्त हो गया था। इस कारण वे मन-ही-मन बहुत दु:खी रहते थे। उनकी राज्यलक्ष्मी छिन गयी थी; परंतु श्री राधा के वर से उन्होंने अपना राज्य प्राप्त कर लिया। ब्रह्माजी के दिये हुए स्तोत्र से परमेश्वरी श्रीराधा की स्तुति करके राजा ने उनके अभेद्य कवच को कण्ठ और बाँह में धारण किया तथा पुष्करतीर्थ में सौ वर्षों तक ध्यानपूर्वक उनकी पूजा की। अन्त में वे महाराज रत्नमय विमानपर सवार होकर गोलोकधाम में चले गये। == गणपति खण्ड== गणेश खंड में गणेश जी के जन्म की विस्तार से चर्चा तथा पुण्यक व्रत की महिमा, गणेश जी की स्तवन, दशाक्षरी विद्या व दुर्गा कवच का वर्णन है। गणेश के एकदन्त होने की कथा है। परशुराम कथा है।<ref>ब्रह्म वैवर्त पुराण-गीताप्रेस गोरखपुर, गणपति खण्ड</ref> ===श्रीकृष्ण खण्ड=== श्रीकृष्ण जन्म खण्ड में भगवान के जन्म तथा उनकी लीलाओं का बड़ा श्रृंगारी चित्रण यहां किया गया है। कृष्ण के बचपन व कालिया नाग से सम्पर्क की भी कथा है। गोरी व्रत की कथा भी है और अंत में रासकेन्द्र वृन्दावन का विस्तार से वर्णन है। 'श्रीमद्भागवत' में भी इसी प्रकार श्रीकृष्ण की लीलाओं का वर्णन उपलब्ध होता है। इसी खण्ड में सौ के लगभग उन वस्तुओं, द्रव्यों और अनुष्ठानों की सूची भी दी गई है जिनके मात्र होने भर से सौभाग्य की प्राप्ति होती है। इसी खण्ड में तिथि विशेष में विभिन्न तीर्थों में स्नान करने और पुण्य लाभ पाने का उल्लेख किया गया है।<ref>ब्रह्म वैवर्त पुराण-गीताप्रेस गोरखपुरश्रीकृष्ण खण्ड</ref> == सन्दर्भ == <references/> * [https://web.archive.org/web/20190328025813/http://purana.wikidot.com/ पुराण] == बाहरी कडियाँ == * [https://web.archive.org/web/20100515172142/http://www.vedpuran.com/ '''वेद-पुराण'''] - यहाँ चारों वेद एवं दस से अधिक पुराण हिन्दी अर्थ सहित उपलब्ध हैं। पुराणों को यहाँ सुना भी जा सकता है। * [https://web.archive.org/web/20080408110939/http://is1.mum.edu/vedicreserve/puran.htm महर्षि प्रबंधन विश्वविद्यालय]-यहाँ सम्पूर्ण वैदिक साहित्य संस्कृत में उपलब्ध है। * [https://web.archive.org/web/20100928022018/http://tdil.mit.gov.in/vedicjan04/hdefault.html ज्ञानामृतम्] - वेद, अरण्यक, उपनिषद् आदि पर सम्यक जानकारी * [https://web.archive.org/web/20100106153131/http://www.aryasamajjamnagar.org/vedang.htm वेद एवं वेदांग] - आर्य समाज, जामनगर के जालघर पर सभी वेद एवं उनके भाष्य दिये हुए हैं। * [https://web.archive.org/web/20100521212751/http://veda-vidya.com/puran.php वेद-विद्या_डॉट_कॉम] {{पुराण}} {{वैदिक साहित्य}} {{महाभारत}} {{रामायण}} {{हिन्दू धर्म}} [[श्रेणी:पुराण]] [[श्रेणी:संस्कृत साहित्य]] kkk7i97sktzxxl8bd08n1khqmftuhv5 6534427 6534426 2026-03-29T17:57:29Z ~2026-19428-76 917621 6534427 wikitext text/x-wiki {{ ज्ञानसन्दूक पुस्तक | name = ब्रह्मवैवर्त पुराण | image = [[चित्र:ब्रह्मवैवर्तपुराण.gif|150px]] | image_caption = [[गीताप्रेस|गीताप्रेस गोरखपुर]] का आवरण पृष्ठ | author = वेदव्यास | country = [[भारत]] | language = [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] | series = [[पुराण]] | subject = [[राधा]][[कृष्ण]] [[भक्ति|भक्तिरस]] | genre = हिन्दू धार्मिक ग्रन्थ | pages = १८,००० श्लोक }} '''ब्रह्मवैवर्त पुराण''' वेदमार्ग का दसवाँ पुराण है। अठारह पुराणों में प्राचीनतम पुराण ब्रह्मवैवर्त पुराण को माना गया है। इस पुराण में जीव की उत्पत्ति के कारण और [[ब्रह्माजी]] द्वारा समस्त भू-मंडल, जल-मंडल और वायु-मंडल में विचरण करने वाले जीवों के जन्म और उनके पालन पोषण का सविस्तार वर्णन किया गया है। इसमें भगवान [[कृष्ण|श्रीकृष्ण]] और देवी [[राधा|श्रीराधा]] की [[गोलोक]]-लीला और भगवान [[राम]] और जानकी जी की साकेत-लीला की लीलाओ का विस्तृत वर्णन तथा अवतार-लीलाका सुन्दर विवेचन है। साथ ही अनेक देवी-देवताओ की महिमा एवं एकरूपता और उनकी साधना-उपासनाका सुन्दर निरूपण किया गया है। अनेक भक्तिपरक आख्यानों एवं स्तोत्रोंका भी इसमें अद्भुत संग्रह है। इस पुराण में पांच खण्ड हैं। ब्रह्मखण्ड, प्रकृतिखण्ड, गणपतिखण्ड,श्रीकृष्णजन्मखण्ड और काशी खण्ड। इन चारों खण्डों से युक्त यह पुराण अठारह हजार श्लोकों का बताया गया है। यह वैष्णव [[पुराण]] है। इस पुराण में [[कृष्ण|श्रीकृष्ण]] को ही प्रमुख इष्ट मानकर उन्हें सृष्टि का कारण बताया गया है। 'ब्रह्मवैवर्त' शब्द का अर्थ है- ब्रह्म का विवर्त अर्थात् ब्रह्म की रूपान्तर राशि। ब्रह्म की रूपान्तर राशि 'प्रकृति' है। प्रकृति के विविध परिणामों का प्रतिपादन ही इस 'ब्रह्मवैवर्त पुराण' में प्राप्त होता है। कहने का तात्पर्य है प्रकृति के भिन्न-भिन्न परिणामों का जहां प्रतिपादन हो वही पुराण ब्रह्मवैवर्त कहलाता है। [[विष्णु]] के अवतार कृष्ण का उल्लेख यद्यपि कई पुराणों में मिलता है, किन्तु इस पुराण में यह विषय भिन्नता लिए हुए है। 'ब्रह्मवैवर्त पुराण' में कृष्ण को ही 'परब्रह्म' माना गया है, जिनकी इच्छा से सृष्टि का जन्म होता है। 'ब्रह्मवैवर्त पुराण' में श्रीकृष्ण लीला का वर्णन '[[भागवत पुराण]]' से काफी भिन्न है। 'भागवत पुराण' का वर्णन साहित्यिक और सात्विक है जबकि 'ब्रह्मवैवर्त पुराण' का वर्णन श्रृंगार रस से परिपूर्ण है। इस पुराण में सृष्टि का मूल श्रीकृष्ण को बताया गया है। == कथा == यह पुराण कहता है कि इस विश्व में असंख्य ब्रह्माण्ड विद्यमान हैं। प्रत्येक ब्रह्माण्ड के अपने-अपने विष्णु, ब्रह्मा और महेश हैं। इन सभी ब्रह्माण्डों से भी ऊपर स्थित गोलोक में भगवान श्रीकृष्ण निवास करते हैं। सृष्टि निर्माण के उपरान्त सर्वप्रथम उनके अर्द्ध वाम अंग से अर्द्धनारीश्वर स्वरूप में [[राधा]] प्रकट हुईं। कृष्ण से ही ब्रह्मा, विष्णु, नारायण, धर्म, काल, [[शिव|महेश]] और प्रकृति की उत्पत्ति बतायी गयी है, फिर नारायण का प्राकट्य कृष्ण के दाये अंग से और पंचमुखी शिव का प्राकट्य कृष्ण के वाम पार्श्व से हुआ। नाभि से [[ब्रह्मा]], वक्षस्थल से धर्म, वाम पार्श्व से पुन: [[लक्ष्मी]], मुख से [[सरस्वती देवी|सरस्वती]] और विभिन्न अंगों से [[दुर्गा]], [[सावित्री]], [[कामदेव]], [[रति]], [[अग्नि]], [[वरुण (देव)|वरुण]], [[वायु देव|वायु]] आदि देवी-देवताओं का आविर्भाव हुआ। ==संरचना== [[वेदव्यास|व्यासजी]] ने ब्रह्मवैवर्त पुराण के चार भाग और एक परिशिष्ट किये हैं ब्रह्म खण्ड, प्रकृति खण्ड, गणेश खण्ड ,श्रीकृष्ण खण्ड और काशी खण्ड। इन पांचों में 333 अध्याय हैं। इन पांचों खण्डों से युक्त यह पुराण अठारह हजार श्लोकों का बताया गया है।<ref>ब्रह्म वैवर्त पुराण-गीताप्रेस गोरखपुर</ref> इस पुराण के पांच खण्ड हैं- ब्रह्म खण्ड, प्रकृति खण्ड, गणपति खण्ड,श्रीकृष्ण जन्म खण्ड और काशी खण्ड है- १)ब्रह्म खण्ड ब्रह्म खण्ड में कुल 30 अध्याय है और इसमें श्रीकृष्ण चरित्र की विविध लीलाओं और सृष्टि क्रम का वर्णन प्राप्त होता है। कृष्ण के शरीर से ही समस्त देवी-देवताओं को आविर्भाव माना गया है। इस खण्ड में भगवान सूर्य द्वारा संकलित एक स्वतन्त्र ‘आयुर्वेद संहिता’ का भी उल्लेख मिलता है। आयुर्वेद समस्त रोगों का परिज्ञान करके उनके प्रभाव को नष्ट करने की सामर्थ्य रखता है। इसी खण्ड में श्रीकृष्ण के अर्द्धनारीश्वर स्वरूप में राधा का आविर्भाव उनके वाम अंग से दिखाया गया है। २)प्रकृति खण्ड प्रकृति खण्ड में कुल 67 अध्याय हैं और इसमें विभिन्न देवियों के आविर्भाव और उनकी शक्तियों तथा चरित्रों का सुन्दर विवरण प्राप्त होता है। इस खण्ड का प्रारम्भ ‘पंचदेवीरूपा प्रकृति’ के वर्णन से होता है। ये पांच रूप – यशदुर्गा, महालक्ष्मी, सरस्वती, गायत्री और सावित्री के हैं, जो अपने भक्तों का उद्धार करने के लिए रूप धारण करती हैं इनके अतिरिक्त सर्वोपरि रासेश्वरी रूप राधा का है। '''राधा-कृष्ण''' चरित्र और राधा जी की पूजा-अर्चना का संक्षिप्त परिचय इस खण्ड में प्राप्त होता है। इन देवियों के विभिन्न नामों का उल्लेख भी प्रकृति खण्ड में है। === ३)गणपति खण्ड === गणपति खण्ड में कुल 46 अध्याय हैं और इसमें गणेश जी के जन्म की कथा और पुण्यक व्रत की महिमा का वर्णन किया गया हैं गणेश जी के चरित्र और लीलाओं का वर्णन भी इस खण्ड में है। बालक गणेश को जब शनि देव देख लेते हैं तो उनके दृष्टिपात से गणेश जी का सिर कटकर गिर जाता है। तब पार्वती की प्रार्थना पर विष्णुजी हाथी का सिर काटकर गणेश के धड़ पर लगाकर उन्हें जीवित कर देते हैं। गणेश जी के आठ विघ्ननाशक नामों की सूची इस खण्ड में इस प्रकार दी गई है- विघ्नेश, गणेश, हेरम्ब, गजानन, लंबोदर, एकदंत, शूर्पकर्ण और विनायक। इसी खण्ड में ‘सूर्य कवच’ तथा ‘सूर्य स्तोत्र’ का भी वर्णन है। अन्त में यह कहा गया है कि गणेश जी की पूजा में तुलसी दल कभी नहीं अर्पित करना चाहिए। और राज सुचन्द्र के वध के प्रसंग में ‘दशाक्षरी विद्या’ , ‘काली कवच’ और ‘दुर्गा कवच’ का वर्णन भी इसी खण्ड में मिलता है। === ४)श्री कृष्ण जन्म खण्ड === श्रीकृष्ण जन्म खण्ड 133 अध्यायों में फैला सबसे बड़ा खण्ड है। इसमें श्रीकृष्ण की लीलाओं का विस्तार से वर्णन किया गया है। ‘श्रीमद्भागवत’ में भी इसी प्रकार श्रीकृष्ण की लीलाओं का वर्णन उपलब्ध होता है। इस खण्ड में योगनिद्रा द्वारा वर्णित ‘श्रीकृष्ण कवच’ का उल्लेख है जिसके पाठ से दैहिक, दैविक तथा भौतिक भयों का समूल नाश हो जाता है। श्रीकृष्ण के तेंतीस नामों की सूची भी इस खण्ड में दी गई है। बलराम के नौ नामों और राधा के सोलह नामों का वर्णन भी श्रीकृष्ण जन्म खण्ड में प्राप्त होता है। इसी खण्ड में सौ के लगभग उन वस्तुओं, द्रव्यों और अनुष्ठानों की सूची भी दी गई है जिनके मात्र से सौभाग्य की प्राप्ति होती है। इसी खण्ड में तिथि विशेष में विभिन्न तीर्थों में स्नान करने और पुण्य लाभ पाने का उल्लेख किया गया है। ‘कार्तिक पूर्णिमा’ में राधा जी की पूजा-अर्चना करने पर बल दिया गया है, जो विशेष फलदायी है। इसी खण्ड में कहा गया है कि ‘अन्नदान’ से बढ़कर कोई दूसरा दान नहीं है। भगवान के ग्यारह नामों- राम, नारायण, अनंत, मुकुंद, मधुसूदन, कृष्ण, केशव, कंसरि, हरे, वैकुण्ठ और वामन को अत्यन्त पुण्यदायक तथा सहस्त्र कोटि जन्मों का पाप नष्ट करने वाला बताया गया है। ‘ब्रह्मवैवर्त पुराण’ में रासलीला का वर्णन भागवत पुराण के रास पंचाध्यायी से काफ़ी भिन्न है। ‘भागवत पुराण’ का वर्णन साहित्यिक और सात्विक है। पुराण में सृष्टि का मूल श्रीकृष्ण को बताया गया है। परन्तु ब्रह्म निरूपण के दार्शनिक विवेचन में वेदान्त-विद्धान्त को ही स्वीकार किया गया है। इस पुराण में पूतना, कुब्जा, जाम्बवती तथा कृष्ण की मृत्यु के प्रसंग अन्य पुराणों से भिन्न हैं। गणेश जन्म में भी विचित्रता है। इस पुराण के अन्य विषयों में पर्वत, नदी, वृक्ष, ग्राम, नगर आदि की उत्पत्ति, मनु-शतरूपा की कथा, ब्रह्मा की पीठ से दरिद्रा का जन्म, मालावती एवं कालपुरुष संवाद, दिनचर्या, श्रीकृष्ण, शिव और ब्रह्माण्ड कवचों का वर्णन, गंगा वर्णन तथा शिव स्तोत्र आदि का उल्लेख भी शामिल है। श्रीमहादेवजी कहते हैं- पार्वती! एक समय की बात है, श्रीकृष्ण विरजा नामवाली सखी के यहाँ उसके पास थें इससे श्रीराधाजी को क्षोभ हुआ। इस कारण विरजा वहाँ नदीरूप होकर प्रवाहित हो गयी। विरजा की सखियाँ भी छोटी-छोटी नदियाँ बनीं। पृथ्वी की बहुत-सी नदियाँ और सातों समुद्र विरजा से ही उत्पन्न हैं। राधा ने प्रणयकोप से श्रीकृष्ण के पास जाकर उनसे कुछ कठोर शब्द कहे। सुदामा ने इसका विरोध किया। इस पर लीलामयी श्रीराधाने उसे असुर होने का शाप दे दिया। सुदामा ने भी लीलाक्रम से ही श्रीराधा को मानवीरूप में प्रकट होने की बात कह दी। सुदामा माता राधा तथा पिता श्रीहरि को प्रणाम करके जब जाने को उद्यत हुआ तब श्रीराधा पुत्रविरह से कातर हो आँसू बहाने लगीं। श्रीकृष्ण ने उन्हें समझा-बुझाकर शान्त किया और शीघ्र उसके लौट आने का विश्वास दिलाया। सुदामा ही तुलसी का स्वामी शंखचूड़ नामक असुर हुआ था, जो मेरे शूल से विदीर्ण एवं शापमुक्त हो पुन: गोलोक चला गया। सती राधा इसी वाराहकल्प में गोकुल में अवतीर्ण हुई थीं। वे व्रज में वृषभानु वैश्य की कन्या हुईं वे देवी अयोनिजा थीं, माता के पेट से नहीं पैदा हुई थीं। उनकी माता कलावती ने अपने गर्भ में ‘वायु’ को धारण कर रखा था। उसने योगमाया की प्रेरणा से वायु को ही जन्म दिया; परंतु वहाँ स्वेच्छा से श्रीराधा प्रकट हो गयीं। बारह वर्ष बीतने पर उन्हें नूतन यौवन में प्रवेश करती देख माता-पिता ने ‘रायाण’ वैश्यके साथ उसका सम्बन्ध निश्चित कर दिया। उस समय श्रीराधा घर में अपनी छाया को स्थापित करके स्वयं अन्तर्धान हो गयीं। उस छाया के साथ ही उक्त रायाण का विवाह हुआ। ‘जगत्पति श्रीकृष्ण कंस के भय से रक्षा के बहाने शैशवावस्था में ही गोकुल पहुँचा दिये गये थे। वहाँ श्रीकृष्ण की माता जो यशोदा थीं, उनका सहोदर भाई ‘रायाण’ था। गोलोक में तो वह श्रीकृष्ण का अंशभूत गोप था, पर इस अवतार के समय भूतल पर वह श्रीकृष्ण का मामा लगता था। जगत्स्त्रष्टा विधाता ने पुण्यमय वृन्दावन में श्रीकृष्ण के साथ साक्षात् श्रीराधा का विधिपूर्वक विवाहकर्म सम्पन्न कराया था। गोपगण स्वप्न में भी श्रीराधा के चरणारविन्दका दर्शन नहीं कर पाते थे। साक्षात् राधा श्रीकृष्ण के वक्ष: स्थल में वास करती थीं और छायाराधा रायाण के घर में। ब्रह्माजी ने पूर्वकाल में श्रीराधा के चरणारविन्द का दर्शन पाने के लिये पुष्कर में साठ हज़ार वर्षों तक तपस्या की थी; उसी तपस्या के फलस्वरूप इस समय उन्हें श्रीराधाचरणों का दर्शन प्राप्त हुआ था। गोकुलनाथ श्रीकृष्ण कुछ काल तक वृन्दावन में श्रीराधा के साथ आमोद-प्रमोद करते रहे। तदनन्तर सुदामा के शाप से उनका श्रीराधाके साथ वियोग हो गया। इसी बीच में श्रीकृष्ण ने पृथ्वी का भार उतारा। सौ वर्ष पूर्ण हो जाने पर तीर्थ यात्रा के प्रसंग से श्रीराधा ने श्रीकृष्ण का और श्रीकृष्ण ने श्रीराधा का दर्शन प्राप्त किया। तदनन्तर तत्त्वज्ञ श्रीकृष्ण श्रीराधा के साथ गोलोकधाम पधारे। कलावती (कीर्तिदा) और यशोदा भी श्रीराधा के साथ ही गोलोक चली गयीं। प्रजापति द्रोण नन्द हुए। उनकी पत्नी धरा यशोदा हुईं। उन दोनों ने पहले की हुई तपस्या के प्रभाव से परमात्मा भगवान् श्रीकृष्ण को पुत्ररूप में प्राप्त किया था। महर्षि कश्यप वसुदेव हुए थे। उनकी पत्नी सती साध्वी अदिति अंशत: देवकी के रूप में अवतीर्ण हुई थीं। प्रत्येक कल्प में जब भगवान् अवतार लेते हैं, देवमाता अदिति तथा देवपिता कश्यप उनके माता-पिता का स्थान ग्रहण करते हैं। श्रीराधा की माता कलावती (कीर्तिदा) पितरों की मानसी कन्या थी। गोलोक से वसुदाम गोप ही वृषभानु होकर इस भूतलपर आये थे। दुर्गे! इस प्रकार मैंने श्रीराधा का उत्तम उपाख्यान सुनाया। यह सम्पत्ति प्रदान करनेवाला, पापहारी तथा पुत्र और पौत्रों की वृद्धि करने वाला है। श्रीकृष्ण दो रूपों में प्रकट हैं- द्विभुज और चतुर्भुज। चतुर्भुजरूप से वे वैकुण्ठधाम में निवास करते हैं और स्वयं द्विभुज श्रीकृष्ण गोलोकधाम में। चतुर्भुजकी पत्नी महालक्ष्मी, सरस्वती, गंगा और तुलसी हैं। ये चारों देवियाँ चतुर्भुज नारायणदेव की प्रिया हैं। श्रीकृष्ण की पत्नी श्रीराधा हैं, जो उनके अर्धांग से प्रकट हुई हैं। वे तेज, अवस्था, रूप तथा गुण सभी दृष्टियों से उनके अनुरूप हैं। विद्वान् पुरुष को पहले ‘राधा’ नाम का उच्चारण करके पश्चात ‘कृष्ण’ नाम का उच्चारण करना चाहिये। इस क्रम से उलट-फेर करने पर वह पाप का भागी होता है, इसमें संशय नहीं है। कार्तिक की पूर्णिमाकों गोलोक के रासमण्डल में श्रीकृष्ण ने श्रीराधा का पूजन किया और तत्सम्बन्धी महोत्सव रचाया। उत्तम रत्नों की गुटिका में राधाकवच रखकर गोपोंसहित श्रीहरि ने उसे अपने कण्ठ और दाहिनी बाँह में धारण किया। भक्तिभाव से उनका ध्यान करके स्तवन किया। फिर मधुसूदन ने राधा के चबाये हुए ताम्बूल को लेकर स्वयं खाया। राधा श्रीकृष्ण की पूजनीया हैं और भगवान् श्रीकृष् राधा के पूजनीय हैं। वे दोनों एक-दूसरे के इष्ट देवता हैं। उनमें भेदभाव करने वाला पुरुष नरक में पड़ता है। श्रीकृष्ण के बाद धर्म ने, ब्रह्माजी ने, मैंने, अनन्त ने, वासुकिने तथा सूर्य और चन्द्रमाने श्रीराधा का पूजन किया। तत्पश्चात देवराज इन्द्र, रुद्रगण, मनु, मनुपुत्र, देवेन्द्रगण, मुनीन्द्रगण तथा सम्पूर्ण विश्वे के लोगों ने श्री राधा की पूजा की। ये सब द्वितीय आवरण के पूजक हैं। तृतीय आवरण में सातों द्वीपों के सम्राट् सुयज्ञ ने तथा उनके पुत्र-पौत्रों एवं मित्रों ने भारतवर्ष में प्रसन्नतापूर्वक श्रीराधिका का पूजन किया। उन महाराज को दैववश किसी ब्राह्मण ने शाप दे दिया था, जिससे उनका हाथ रोगग्रस्त हो गया था। इस कारण वे मन-ही-मन बहुत दु:खी रहते थे। उनकी राज्यलक्ष्मी छिन गयी थी; परंतु श्री राधा के वर से उन्होंने अपना राज्य प्राप्त कर लिया। ब्रह्माजी के दिये हुए स्तोत्र से परमेश्वरी श्रीराधा की स्तुति करके राजा ने उनके अभेद्य कवच को कण्ठ और बाँह में धारण किया तथा पुष्करतीर्थ में सौ वर्षों तक ध्यानपूर्वक उनकी पूजा की। अन्त में वे महाराज रत्नमय विमानपर सवार होकर गोलोकधाम में चले गये। == काशी खण्ड == इसमे कुल 47 अध्याय है इसमे भगवान् शिव, काशी,दीपक की गुरु भक्ति आदि का वर्णन है।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/kashi-ssss,https://archive.org/details/kashi-kedar-mahatmyam-by-vijayanand-tripathi-acchyut-grinthmala-karyalay-kashi/page/585/mode/2up|title=Kashi Rahasya by Dr. Syam Bapa with Hindi Translation !! काशी रहस्य , श्याम बापट!!|last=Jay|date=2025-08-22}}</ref> == गणपति खण्ड== गणेश खंड में गणेश जी के जन्म की विस्तार से चर्चा तथा पुण्यक व्रत की महिमा, गणेश जी की स्तवन, दशाक्षरी विद्या व दुर्गा कवच का वर्णन है। गणेश के एकदन्त होने की कथा है। परशुराम कथा है।<ref>ब्रह्म वैवर्त पुराण-गीताप्रेस गोरखपुर, गणपति खण्ड</ref> ===श्रीकृष्ण खण्ड=== श्रीकृष्ण जन्म खण्ड में भगवान के जन्म तथा उनकी लीलाओं का बड़ा श्रृंगारी चित्रण यहां किया गया है। कृष्ण के बचपन व कालिया नाग से सम्पर्क की भी कथा है। गोरी व्रत की कथा भी है और अंत में रासकेन्द्र वृन्दावन का विस्तार से वर्णन है। 'श्रीमद्भागवत' में भी इसी प्रकार श्रीकृष्ण की लीलाओं का वर्णन उपलब्ध होता है। इसी खण्ड में सौ के लगभग उन वस्तुओं, द्रव्यों और अनुष्ठानों की सूची भी दी गई है जिनके मात्र होने भर से सौभाग्य की प्राप्ति होती है। इसी खण्ड में तिथि विशेष में विभिन्न तीर्थों में स्नान करने और पुण्य लाभ पाने का उल्लेख किया गया है।<ref>ब्रह्म वैवर्त पुराण-गीताप्रेस गोरखपुरश्रीकृष्ण खण्ड</ref> == सन्दर्भ == <references/> * [https://web.archive.org/web/20190328025813/http://purana.wikidot.com/ पुराण] == बाहरी कडियाँ == * [https://web.archive.org/web/20100515172142/http://www.vedpuran.com/ '''वेद-पुराण'''] - यहाँ चारों वेद एवं दस से अधिक पुराण हिन्दी अर्थ सहित उपलब्ध हैं। पुराणों को यहाँ सुना भी जा सकता है। * [https://web.archive.org/web/20080408110939/http://is1.mum.edu/vedicreserve/puran.htm महर्षि प्रबंधन विश्वविद्यालय]-यहाँ सम्पूर्ण वैदिक साहित्य संस्कृत में उपलब्ध है। * [https://web.archive.org/web/20100928022018/http://tdil.mit.gov.in/vedicjan04/hdefault.html ज्ञानामृतम्] - वेद, अरण्यक, उपनिषद् आदि पर सम्यक जानकारी * [https://web.archive.org/web/20100106153131/http://www.aryasamajjamnagar.org/vedang.htm वेद एवं वेदांग] - आर्य समाज, जामनगर के जालघर पर सभी वेद एवं उनके भाष्य दिये हुए हैं। * [https://web.archive.org/web/20100521212751/http://veda-vidya.com/puran.php वेद-विद्या_डॉट_कॉम] {{पुराण}} {{वैदिक साहित्य}} {{महाभारत}} {{रामायण}} {{हिन्दू धर्म}} [[श्रेणी:पुराण]] [[श्रेणी:संस्कृत साहित्य]] tee5elkql48245flnxnwlkp5k8rsd9j 6534428 6534427 2026-03-29T17:58:36Z ~2026-19428-76 917621 6534428 wikitext text/x-wiki {{ ज्ञानसन्दूक पुस्तक | name = ब्रह्मवैवर्त पुराण | image = [[चित्र:ब्रह्मवैवर्तपुराण.gif|150px]] | image_caption = [[गीताप्रेस|गीताप्रेस गोरखपुर]] का आवरण पृष्ठ | author = वेदव्यास | country = [[भारत]] | language = [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] | series = [[पुराण]] | subject = [[राधा]][[कृष्ण]] [[भक्ति|भक्तिरस]] | genre = हिन्दू धार्मिक ग्रन्थ | pages = १८,००० श्लोक }} '''ब्रह्मवैवर्त पुराण''' वेदमार्ग का दसवाँ पुराण है। अठारह पुराणों में प्राचीनतम पुराण ब्रह्मवैवर्त पुराण को माना गया है। इस पुराण में जीव की उत्पत्ति के कारण और [[ब्रह्माजी]] द्वारा समस्त भू-मंडल, जल-मंडल और वायु-मंडल में विचरण करने वाले जीवों के जन्म और उनके पालन पोषण का सविस्तार वर्णन किया गया है। इसमें भगवान [[कृष्ण|श्रीकृष्ण]] और देवी [[राधा|श्रीराधा]] की [[गोलोक]]-लीला और भगवान [[राम]] और जानकी जी की साकेत-लीला की लीलाओ का विस्तृत वर्णन तथा अवतार-लीलाका सुन्दर विवेचन है। साथ ही अनेक देवी-देवताओ की महिमा एवं एकरूपता और उनकी साधना-उपासनाका सुन्दर निरूपण किया गया है। अनेक भक्तिपरक आख्यानों एवं स्तोत्रोंका भी इसमें अद्भुत संग्रह है। इस पुराण में पांच खण्ड हैं। ब्रह्मखण्ड, प्रकृतिखण्ड, गणपतिखण्ड,श्रीकृष्णजन्मखण्ड और काशी खण्ड। इन पांचो खण्डों से युक्त यह पुराण अठारह हजार श्लोकों का बताया गया है। यह वैष्णव [[पुराण]] है। इस पुराण में [[कृष्ण|श्रीकृष्ण]] को ही प्रमुख इष्ट मानकर उन्हें सृष्टि का कारण बताया गया है। 'ब्रह्मवैवर्त' शब्द का अर्थ है- ब्रह्म का विवर्त अर्थात् ब्रह्म की रूपान्तर राशि। ब्रह्म की रूपान्तर राशि 'प्रकृति' है। प्रकृति के विविध परिणामों का प्रतिपादन ही इस 'ब्रह्मवैवर्त पुराण' में प्राप्त होता है। कहने का तात्पर्य है प्रकृति के भिन्न-भिन्न परिणामों का जहां प्रतिपादन हो वही पुराण ब्रह्मवैवर्त कहलाता है। [[विष्णु]] के अवतार कृष्ण का उल्लेख यद्यपि कई पुराणों में मिलता है, किन्तु इस पुराण में यह विषय भिन्नता लिए हुए है। 'ब्रह्मवैवर्त पुराण' में कृष्ण को ही 'परब्रह्म' माना गया है, जिनकी इच्छा से सृष्टि का जन्म होता है। 'ब्रह्मवैवर्त पुराण' में श्रीकृष्ण लीला का वर्णन '[[भागवत पुराण]]' से काफी भिन्न है। 'भागवत पुराण' का वर्णन साहित्यिक और सात्विक है जबकि 'ब्रह्मवैवर्त पुराण' का वर्णन श्रृंगार रस से परिपूर्ण है। इस पुराण में सृष्टि का मूल श्रीकृष्ण को बताया गया है। == कथा == यह पुराण कहता है कि इस विश्व में असंख्य ब्रह्माण्ड विद्यमान हैं। प्रत्येक ब्रह्माण्ड के अपने-अपने विष्णु, ब्रह्मा और महेश हैं। इन सभी ब्रह्माण्डों से भी ऊपर स्थित गोलोक में भगवान श्रीकृष्ण निवास करते हैं। सृष्टि निर्माण के उपरान्त सर्वप्रथम उनके अर्द्ध वाम अंग से अर्द्धनारीश्वर स्वरूप में [[राधा]] प्रकट हुईं। कृष्ण से ही ब्रह्मा, विष्णु, नारायण, धर्म, काल, [[शिव|महेश]] और प्रकृति की उत्पत्ति बतायी गयी है, फिर नारायण का प्राकट्य कृष्ण के दाये अंग से और पंचमुखी शिव का प्राकट्य कृष्ण के वाम पार्श्व से हुआ। नाभि से [[ब्रह्मा]], वक्षस्थल से धर्म, वाम पार्श्व से पुन: [[लक्ष्मी]], मुख से [[सरस्वती देवी|सरस्वती]] और विभिन्न अंगों से [[दुर्गा]], [[सावित्री]], [[कामदेव]], [[रति]], [[अग्नि]], [[वरुण (देव)|वरुण]], [[वायु देव|वायु]] आदि देवी-देवताओं का आविर्भाव हुआ। ==संरचना== [[वेदव्यास|व्यासजी]] ने ब्रह्मवैवर्त पुराण के चार भाग और एक परिशिष्ट किये हैं ब्रह्म खण्ड, प्रकृति खण्ड, गणेश खण्ड ,श्रीकृष्ण खण्ड और काशी खण्ड। इन पांचों में 333 अध्याय हैं। इन पांचों खण्डों से युक्त यह पुराण अठारह हजार श्लोकों का बताया गया है।<ref>ब्रह्म वैवर्त पुराण-गीताप्रेस गोरखपुर</ref> इस पुराण के पांच खण्ड हैं- ब्रह्म खण्ड, प्रकृति खण्ड, गणपति खण्ड,श्रीकृष्ण जन्म खण्ड और काशी खण्ड है- १)ब्रह्म खण्ड ब्रह्म खण्ड में कुल 30 अध्याय है और इसमें श्रीकृष्ण चरित्र की विविध लीलाओं और सृष्टि क्रम का वर्णन प्राप्त होता है। कृष्ण के शरीर से ही समस्त देवी-देवताओं को आविर्भाव माना गया है। इस खण्ड में भगवान सूर्य द्वारा संकलित एक स्वतन्त्र ‘आयुर्वेद संहिता’ का भी उल्लेख मिलता है। आयुर्वेद समस्त रोगों का परिज्ञान करके उनके प्रभाव को नष्ट करने की सामर्थ्य रखता है। इसी खण्ड में श्रीकृष्ण के अर्द्धनारीश्वर स्वरूप में राधा का आविर्भाव उनके वाम अंग से दिखाया गया है। २)प्रकृति खण्ड प्रकृति खण्ड में कुल 67 अध्याय हैं और इसमें विभिन्न देवियों के आविर्भाव और उनकी शक्तियों तथा चरित्रों का सुन्दर विवरण प्राप्त होता है। इस खण्ड का प्रारम्भ ‘पंचदेवीरूपा प्रकृति’ के वर्णन से होता है। ये पांच रूप – यशदुर्गा, महालक्ष्मी, सरस्वती, गायत्री और सावित्री के हैं, जो अपने भक्तों का उद्धार करने के लिए रूप धारण करती हैं इनके अतिरिक्त सर्वोपरि रासेश्वरी रूप राधा का है। '''राधा-कृष्ण''' चरित्र और राधा जी की पूजा-अर्चना का संक्षिप्त परिचय इस खण्ड में प्राप्त होता है। इन देवियों के विभिन्न नामों का उल्लेख भी प्रकृति खण्ड में है। === ३)गणपति खण्ड === गणपति खण्ड में कुल 46 अध्याय हैं और इसमें गणेश जी के जन्म की कथा और पुण्यक व्रत की महिमा का वर्णन किया गया हैं गणेश जी के चरित्र और लीलाओं का वर्णन भी इस खण्ड में है। बालक गणेश को जब शनि देव देख लेते हैं तो उनके दृष्टिपात से गणेश जी का सिर कटकर गिर जाता है। तब पार्वती की प्रार्थना पर विष्णुजी हाथी का सिर काटकर गणेश के धड़ पर लगाकर उन्हें जीवित कर देते हैं। गणेश जी के आठ विघ्ननाशक नामों की सूची इस खण्ड में इस प्रकार दी गई है- विघ्नेश, गणेश, हेरम्ब, गजानन, लंबोदर, एकदंत, शूर्पकर्ण और विनायक। इसी खण्ड में ‘सूर्य कवच’ तथा ‘सूर्य स्तोत्र’ का भी वर्णन है। अन्त में यह कहा गया है कि गणेश जी की पूजा में तुलसी दल कभी नहीं अर्पित करना चाहिए। और राज सुचन्द्र के वध के प्रसंग में ‘दशाक्षरी विद्या’ , ‘काली कवच’ और ‘दुर्गा कवच’ का वर्णन भी इसी खण्ड में मिलता है। === ४)श्री कृष्ण जन्म खण्ड === श्रीकृष्ण जन्म खण्ड 133 अध्यायों में फैला सबसे बड़ा खण्ड है। इसमें श्रीकृष्ण की लीलाओं का विस्तार से वर्णन किया गया है। ‘श्रीमद्भागवत’ में भी इसी प्रकार श्रीकृष्ण की लीलाओं का वर्णन उपलब्ध होता है। इस खण्ड में योगनिद्रा द्वारा वर्णित ‘श्रीकृष्ण कवच’ का उल्लेख है जिसके पाठ से दैहिक, दैविक तथा भौतिक भयों का समूल नाश हो जाता है। श्रीकृष्ण के तेंतीस नामों की सूची भी इस खण्ड में दी गई है। बलराम के नौ नामों और राधा के सोलह नामों का वर्णन भी श्रीकृष्ण जन्म खण्ड में प्राप्त होता है। इसी खण्ड में सौ के लगभग उन वस्तुओं, द्रव्यों और अनुष्ठानों की सूची भी दी गई है जिनके मात्र से सौभाग्य की प्राप्ति होती है। इसी खण्ड में तिथि विशेष में विभिन्न तीर्थों में स्नान करने और पुण्य लाभ पाने का उल्लेख किया गया है। ‘कार्तिक पूर्णिमा’ में राधा जी की पूजा-अर्चना करने पर बल दिया गया है, जो विशेष फलदायी है। इसी खण्ड में कहा गया है कि ‘अन्नदान’ से बढ़कर कोई दूसरा दान नहीं है। भगवान के ग्यारह नामों- राम, नारायण, अनंत, मुकुंद, मधुसूदन, कृष्ण, केशव, कंसरि, हरे, वैकुण्ठ और वामन को अत्यन्त पुण्यदायक तथा सहस्त्र कोटि जन्मों का पाप नष्ट करने वाला बताया गया है। ‘ब्रह्मवैवर्त पुराण’ में रासलीला का वर्णन भागवत पुराण के रास पंचाध्यायी से काफ़ी भिन्न है। ‘भागवत पुराण’ का वर्णन साहित्यिक और सात्विक है। पुराण में सृष्टि का मूल श्रीकृष्ण को बताया गया है। परन्तु ब्रह्म निरूपण के दार्शनिक विवेचन में वेदान्त-विद्धान्त को ही स्वीकार किया गया है। इस पुराण में पूतना, कुब्जा, जाम्बवती तथा कृष्ण की मृत्यु के प्रसंग अन्य पुराणों से भिन्न हैं। गणेश जन्म में भी विचित्रता है। इस पुराण के अन्य विषयों में पर्वत, नदी, वृक्ष, ग्राम, नगर आदि की उत्पत्ति, मनु-शतरूपा की कथा, ब्रह्मा की पीठ से दरिद्रा का जन्म, मालावती एवं कालपुरुष संवाद, दिनचर्या, श्रीकृष्ण, शिव और ब्रह्माण्ड कवचों का वर्णन, गंगा वर्णन तथा शिव स्तोत्र आदि का उल्लेख भी शामिल है। श्रीमहादेवजी कहते हैं- पार्वती! एक समय की बात है, श्रीकृष्ण विरजा नामवाली सखी के यहाँ उसके पास थें इससे श्रीराधाजी को क्षोभ हुआ। इस कारण विरजा वहाँ नदीरूप होकर प्रवाहित हो गयी। विरजा की सखियाँ भी छोटी-छोटी नदियाँ बनीं। पृथ्वी की बहुत-सी नदियाँ और सातों समुद्र विरजा से ही उत्पन्न हैं। राधा ने प्रणयकोप से श्रीकृष्ण के पास जाकर उनसे कुछ कठोर शब्द कहे। सुदामा ने इसका विरोध किया। इस पर लीलामयी श्रीराधाने उसे असुर होने का शाप दे दिया। सुदामा ने भी लीलाक्रम से ही श्रीराधा को मानवीरूप में प्रकट होने की बात कह दी। सुदामा माता राधा तथा पिता श्रीहरि को प्रणाम करके जब जाने को उद्यत हुआ तब श्रीराधा पुत्रविरह से कातर हो आँसू बहाने लगीं। श्रीकृष्ण ने उन्हें समझा-बुझाकर शान्त किया और शीघ्र उसके लौट आने का विश्वास दिलाया। सुदामा ही तुलसी का स्वामी शंखचूड़ नामक असुर हुआ था, जो मेरे शूल से विदीर्ण एवं शापमुक्त हो पुन: गोलोक चला गया। सती राधा इसी वाराहकल्प में गोकुल में अवतीर्ण हुई थीं। वे व्रज में वृषभानु वैश्य की कन्या हुईं वे देवी अयोनिजा थीं, माता के पेट से नहीं पैदा हुई थीं। उनकी माता कलावती ने अपने गर्भ में ‘वायु’ को धारण कर रखा था। उसने योगमाया की प्रेरणा से वायु को ही जन्म दिया; परंतु वहाँ स्वेच्छा से श्रीराधा प्रकट हो गयीं। बारह वर्ष बीतने पर उन्हें नूतन यौवन में प्रवेश करती देख माता-पिता ने ‘रायाण’ वैश्यके साथ उसका सम्बन्ध निश्चित कर दिया। उस समय श्रीराधा घर में अपनी छाया को स्थापित करके स्वयं अन्तर्धान हो गयीं। उस छाया के साथ ही उक्त रायाण का विवाह हुआ। ‘जगत्पति श्रीकृष्ण कंस के भय से रक्षा के बहाने शैशवावस्था में ही गोकुल पहुँचा दिये गये थे। वहाँ श्रीकृष्ण की माता जो यशोदा थीं, उनका सहोदर भाई ‘रायाण’ था। गोलोक में तो वह श्रीकृष्ण का अंशभूत गोप था, पर इस अवतार के समय भूतल पर वह श्रीकृष्ण का मामा लगता था। जगत्स्त्रष्टा विधाता ने पुण्यमय वृन्दावन में श्रीकृष्ण के साथ साक्षात् श्रीराधा का विधिपूर्वक विवाहकर्म सम्पन्न कराया था। गोपगण स्वप्न में भी श्रीराधा के चरणारविन्दका दर्शन नहीं कर पाते थे। साक्षात् राधा श्रीकृष्ण के वक्ष: स्थल में वास करती थीं और छायाराधा रायाण के घर में। ब्रह्माजी ने पूर्वकाल में श्रीराधा के चरणारविन्द का दर्शन पाने के लिये पुष्कर में साठ हज़ार वर्षों तक तपस्या की थी; उसी तपस्या के फलस्वरूप इस समय उन्हें श्रीराधाचरणों का दर्शन प्राप्त हुआ था। गोकुलनाथ श्रीकृष्ण कुछ काल तक वृन्दावन में श्रीराधा के साथ आमोद-प्रमोद करते रहे। तदनन्तर सुदामा के शाप से उनका श्रीराधाके साथ वियोग हो गया। इसी बीच में श्रीकृष्ण ने पृथ्वी का भार उतारा। सौ वर्ष पूर्ण हो जाने पर तीर्थ यात्रा के प्रसंग से श्रीराधा ने श्रीकृष्ण का और श्रीकृष्ण ने श्रीराधा का दर्शन प्राप्त किया। तदनन्तर तत्त्वज्ञ श्रीकृष्ण श्रीराधा के साथ गोलोकधाम पधारे। कलावती (कीर्तिदा) और यशोदा भी श्रीराधा के साथ ही गोलोक चली गयीं। प्रजापति द्रोण नन्द हुए। उनकी पत्नी धरा यशोदा हुईं। उन दोनों ने पहले की हुई तपस्या के प्रभाव से परमात्मा भगवान् श्रीकृष्ण को पुत्ररूप में प्राप्त किया था। महर्षि कश्यप वसुदेव हुए थे। उनकी पत्नी सती साध्वी अदिति अंशत: देवकी के रूप में अवतीर्ण हुई थीं। प्रत्येक कल्प में जब भगवान् अवतार लेते हैं, देवमाता अदिति तथा देवपिता कश्यप उनके माता-पिता का स्थान ग्रहण करते हैं। श्रीराधा की माता कलावती (कीर्तिदा) पितरों की मानसी कन्या थी। गोलोक से वसुदाम गोप ही वृषभानु होकर इस भूतलपर आये थे। दुर्गे! इस प्रकार मैंने श्रीराधा का उत्तम उपाख्यान सुनाया। यह सम्पत्ति प्रदान करनेवाला, पापहारी तथा पुत्र और पौत्रों की वृद्धि करने वाला है। श्रीकृष्ण दो रूपों में प्रकट हैं- द्विभुज और चतुर्भुज। चतुर्भुजरूप से वे वैकुण्ठधाम में निवास करते हैं और स्वयं द्विभुज श्रीकृष्ण गोलोकधाम में। चतुर्भुजकी पत्नी महालक्ष्मी, सरस्वती, गंगा और तुलसी हैं। ये चारों देवियाँ चतुर्भुज नारायणदेव की प्रिया हैं। श्रीकृष्ण की पत्नी श्रीराधा हैं, जो उनके अर्धांग से प्रकट हुई हैं। वे तेज, अवस्था, रूप तथा गुण सभी दृष्टियों से उनके अनुरूप हैं। विद्वान् पुरुष को पहले ‘राधा’ नाम का उच्चारण करके पश्चात ‘कृष्ण’ नाम का उच्चारण करना चाहिये। इस क्रम से उलट-फेर करने पर वह पाप का भागी होता है, इसमें संशय नहीं है। कार्तिक की पूर्णिमाकों गोलोक के रासमण्डल में श्रीकृष्ण ने श्रीराधा का पूजन किया और तत्सम्बन्धी महोत्सव रचाया। उत्तम रत्नों की गुटिका में राधाकवच रखकर गोपोंसहित श्रीहरि ने उसे अपने कण्ठ और दाहिनी बाँह में धारण किया। भक्तिभाव से उनका ध्यान करके स्तवन किया। फिर मधुसूदन ने राधा के चबाये हुए ताम्बूल को लेकर स्वयं खाया। राधा श्रीकृष्ण की पूजनीया हैं और भगवान् श्रीकृष् राधा के पूजनीय हैं। वे दोनों एक-दूसरे के इष्ट देवता हैं। उनमें भेदभाव करने वाला पुरुष नरक में पड़ता है। श्रीकृष्ण के बाद धर्म ने, ब्रह्माजी ने, मैंने, अनन्त ने, वासुकिने तथा सूर्य और चन्द्रमाने श्रीराधा का पूजन किया। तत्पश्चात देवराज इन्द्र, रुद्रगण, मनु, मनुपुत्र, देवेन्द्रगण, मुनीन्द्रगण तथा सम्पूर्ण विश्वे के लोगों ने श्री राधा की पूजा की। ये सब द्वितीय आवरण के पूजक हैं। तृतीय आवरण में सातों द्वीपों के सम्राट् सुयज्ञ ने तथा उनके पुत्र-पौत्रों एवं मित्रों ने भारतवर्ष में प्रसन्नतापूर्वक श्रीराधिका का पूजन किया। उन महाराज को दैववश किसी ब्राह्मण ने शाप दे दिया था, जिससे उनका हाथ रोगग्रस्त हो गया था। इस कारण वे मन-ही-मन बहुत दु:खी रहते थे। उनकी राज्यलक्ष्मी छिन गयी थी; परंतु श्री राधा के वर से उन्होंने अपना राज्य प्राप्त कर लिया। ब्रह्माजी के दिये हुए स्तोत्र से परमेश्वरी श्रीराधा की स्तुति करके राजा ने उनके अभेद्य कवच को कण्ठ और बाँह में धारण किया तथा पुष्करतीर्थ में सौ वर्षों तक ध्यानपूर्वक उनकी पूजा की। अन्त में वे महाराज रत्नमय विमानपर सवार होकर गोलोकधाम में चले गये। == काशी खण्ड == इसमे कुल 47 अध्याय है इसमे भगवान् शिव, काशी,दीपक की गुरु भक्ति आदि का वर्णन है।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/kashi-ssss,https://archive.org/details/kashi-kedar-mahatmyam-by-vijayanand-tripathi-acchyut-grinthmala-karyalay-kashi/page/585/mode/2up|title=Kashi Rahasya by Dr. Syam Bapa with Hindi Translation !! काशी रहस्य , श्याम बापट!!|last=Jay|date=2025-08-22}}</ref> == गणपति खण्ड== गणेश खंड में गणेश जी के जन्म की विस्तार से चर्चा तथा पुण्यक व्रत की महिमा, गणेश जी की स्तवन, दशाक्षरी विद्या व दुर्गा कवच का वर्णन है। गणेश के एकदन्त होने की कथा है। परशुराम कथा है।<ref>ब्रह्म वैवर्त पुराण-गीताप्रेस गोरखपुर, गणपति खण्ड</ref> ===श्रीकृष्ण खण्ड=== श्रीकृष्ण जन्म खण्ड में भगवान के जन्म तथा उनकी लीलाओं का बड़ा श्रृंगारी चित्रण यहां किया गया है। कृष्ण के बचपन व कालिया नाग से सम्पर्क की भी कथा है। गोरी व्रत की कथा भी है और अंत में रासकेन्द्र वृन्दावन का विस्तार से वर्णन है। 'श्रीमद्भागवत' में भी इसी प्रकार श्रीकृष्ण की लीलाओं का वर्णन उपलब्ध होता है। इसी खण्ड में सौ के लगभग उन वस्तुओं, द्रव्यों और अनुष्ठानों की सूची भी दी गई है जिनके मात्र होने भर से सौभाग्य की प्राप्ति होती है। इसी खण्ड में तिथि विशेष में विभिन्न तीर्थों में स्नान करने और पुण्य लाभ पाने का उल्लेख किया गया है।<ref>ब्रह्म वैवर्त पुराण-गीताप्रेस गोरखपुरश्रीकृष्ण खण्ड</ref> == सन्दर्भ == <references/> * [https://web.archive.org/web/20190328025813/http://purana.wikidot.com/ पुराण] == बाहरी कडियाँ == * [https://web.archive.org/web/20100515172142/http://www.vedpuran.com/ '''वेद-पुराण'''] - यहाँ चारों वेद एवं दस से अधिक पुराण हिन्दी अर्थ सहित उपलब्ध हैं। पुराणों को यहाँ सुना भी जा सकता है। * [https://web.archive.org/web/20080408110939/http://is1.mum.edu/vedicreserve/puran.htm महर्षि प्रबंधन विश्वविद्यालय]-यहाँ सम्पूर्ण वैदिक साहित्य संस्कृत में उपलब्ध है। * [https://web.archive.org/web/20100928022018/http://tdil.mit.gov.in/vedicjan04/hdefault.html ज्ञानामृतम्] - वेद, अरण्यक, उपनिषद् आदि पर सम्यक जानकारी * [https://web.archive.org/web/20100106153131/http://www.aryasamajjamnagar.org/vedang.htm वेद एवं वेदांग] - आर्य समाज, जामनगर के जालघर पर सभी वेद एवं उनके भाष्य दिये हुए हैं। * [https://web.archive.org/web/20100521212751/http://veda-vidya.com/puran.php वेद-विद्या_डॉट_कॉम] {{पुराण}} {{वैदिक साहित्य}} {{महाभारत}} {{रामायण}} {{हिन्दू धर्म}} [[श्रेणी:पुराण]] [[श्रेणी:संस्कृत साहित्य]] msttrwa0p3q20kif4083g4gppt44lx0 6534451 6534428 2026-03-30T02:31:45Z Vedic Art 889143 6534451 wikitext text/x-wiki {{ ज्ञानसन्दूक पुस्तक | name = ब्रह्मवैवर्त पुराण | image = [[चित्र:ब्रह्मवैवर्तपुराण.gif|150px]] | image_caption = [[गीताप्रेस|गीताप्रेस गोरखपुर]] का आवरण पृष्ठ | author = वेदव्यास | country = [[भारत]] | language = [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] | series = [[पुराण]] | subject = [[राधा]][[कृष्ण]] [[भक्ति|भक्तिरस]] | genre = हिन्दू धार्मिक ग्रन्थ | pages = १८,००० श्लोक }} '''ब्रह्मवैवर्त पुराण''' वेदमार्ग का दसवाँ पुराण है। अठारह पुराणों में प्राचीनतम पुराण ब्रह्मवैवर्त पुराण को माना गया है। इस पुराण में जीव की उत्पत्ति के कारण और [[ब्रह्माजी]] द्वारा समस्त भू-मंडल, जल-मंडल और वायु-मंडल में विचरण करने वाले जीवों के जन्म और उनके पालन पोषण का सविस्तार वर्णन किया गया है। इसमें भगवान [[कृष्ण|श्रीकृष्ण]] और देवी [[राधा|श्रीराधा]] की [[गोलोक]]-लीला और भगवान [[राम]] और जानकी जी की साकेत-लीला की लीलाओ का विस्तृत वर्णन तथा अवतार-लीलाका सुन्दर विवेचन है। साथ ही अनेक देवी-देवताओ की महिमा एवं एकरूपता और उनकी साधना-उपासनाका सुन्दर निरूपण किया गया है। अनेक भक्तिपरक आख्यानों एवं स्तोत्रोंका भी इसमें अद्भुत संग्रह है। इस पुराण में पांच खण्ड हैं। ब्रह्मखण्ड, प्रकृतिखण्ड, गणपतिखण्ड,श्रीकृष्णजन्मखण्ड और काशी खण्ड। इन पांचो खण्डों से युक्त यह पुराण अठारह हजार श्लोकों का बताया गया है। यह वैष्णव [[पुराण]] है। इस पुराण में [[कृष्ण|श्रीकृष्ण]] को ही प्रमुख इष्ट मानकर उन्हें सृष्टि का कारण बताया गया है। 'ब्रह्मवैवर्त' शब्द का अर्थ है- ब्रह्म का विवर्त अर्थात् ब्रह्म की रूपान्तर राशि। ब्रह्म की रूपान्तर राशि 'प्रकृति' है। प्रकृति के विविध परिणामों का प्रतिपादन ही इस 'ब्रह्मवैवर्त पुराण' में प्राप्त होता है। कहने का तात्पर्य है प्रकृति के भिन्न-भिन्न परिणामों का जहां प्रतिपादन हो वही पुराण ब्रह्मवैवर्त कहलाता है। [[विष्णु]] के अवतार कृष्ण का उल्लेख यद्यपि कई पुराणों में मिलता है, किन्तु इस पुराण में यह विषय भिन्नता लिए हुए है। 'ब्रह्मवैवर्त पुराण' में कृष्ण को ही 'परब्रह्म' माना गया है, जिनकी इच्छा से सृष्टि का जन्म होता है। 'ब्रह्मवैवर्त पुराण' में श्रीकृष्ण लीला का वर्णन '[[भागवत पुराण]]' से काफी भिन्न है। 'भागवत पुराण' का वर्णन साहित्यिक और सात्विक है जबकि 'ब्रह्मवैवर्त पुराण' का वर्णन श्रृंगार रस से परिपूर्ण है। इस पुराण में सृष्टि का मूल श्रीकृष्ण को बताया गया है। == कथा == यह पुराण कहता है कि इस विश्व में असंख्य ब्रह्माण्ड विद्यमान हैं। प्रत्येक ब्रह्माण्ड के अपने-अपने विष्णु, ब्रह्मा और महेश हैं। इन सभी ब्रह्माण्डों से भी ऊपर स्थित गोलोक में भगवान श्रीकृष्ण निवास करते हैं। सृष्टि निर्माण के उपरान्त सर्वप्रथम उनके अर्द्ध वाम अंग से अर्द्धनारीश्वर स्वरूप में [[राधा]] प्रकट हुईं। कृष्ण से ही ब्रह्मा, विष्णु, नारायण, धर्म, काल, [[शिव|महेश]] और प्रकृति की उत्पत्ति बतायी गयी है, फिर नारायण का प्राकट्य कृष्ण के दाये अंग से और पंचमुखी शिव का प्राकट्य कृष्ण के वाम पार्श्व से हुआ। नाभि से [[ब्रह्मा]], वक्षस्थल से धर्म, वाम पार्श्व से पुन: [[लक्ष्मी]], मुख से [[सरस्वती देवी|सरस्वती]] और विभिन्न अंगों से [[दुर्गा]], [[सावित्री]], [[कामदेव]], [[रति]], [[अग्नि]], [[वरुण (देव)|वरुण]], [[वायु देव|वायु]] आदि देवी-देवताओं का आविर्भाव हुआ। ==संरचना== [[वेदव्यास|व्यासजी]] ने ब्रह्मवैवर्त पुराण के चार भाग और एक परिशिष्ट किये हैं ब्रह्म खण्ड, प्रकृति खण्ड, गणेश खण्ड ,श्रीकृष्ण खण्ड और काशी खण्ड। इन पांचों में 333 अध्याय हैं। इन पांचों खण्डों से युक्त यह पुराण अठारह हजार श्लोकों का बताया गया है।<ref>ब्रह्म वैवर्त पुराण-गीताप्रेस गोरखपुर</ref> इस पुराण के पांच खण्ड हैं- ब्रह्म खण्ड, प्रकृति खण्ड, गणपति खण्ड,श्रीकृष्ण जन्म खण्ड और काशी खण्ड है- १)ब्रह्म खण्ड ब्रह्म खण्ड में कुल 30 अध्याय है और इसमें श्रीकृष्ण चरित्र की विविध लीलाओं और सृष्टि क्रम का वर्णन प्राप्त होता है। कृष्ण के शरीर से ही समस्त देवी-देवताओं को आविर्भाव माना गया है। इस खण्ड में भगवान सूर्य द्वारा संकलित एक स्वतन्त्र ‘आयुर्वेद संहिता’ का भी उल्लेख मिलता है। आयुर्वेद समस्त रोगों का परिज्ञान करके उनके प्रभाव को नष्ट करने की सामर्थ्य रखता है। इसी खण्ड में श्रीकृष्ण के अर्द्धनारीश्वर स्वरूप में राधा का आविर्भाव उनके वाम अंग से दिखाया गया है। २)प्रकृति खण्ड प्रकृति खण्ड में कुल 67 अध्याय हैं और इसमें विभिन्न देवियों के आविर्भाव और उनकी शक्तियों तथा चरित्रों का सुन्दर विवरण प्राप्त होता है। इस खण्ड का प्रारम्भ ‘पंचदेवीरूपा प्रकृति’ के वर्णन से होता है। ये पांच रूप – यशदुर्गा, महालक्ष्मी, सरस्वती, गायत्री और सावित्री के हैं, जो अपने भक्तों का उद्धार करने के लिए रूप धारण करती हैं इनके अतिरिक्त सर्वोपरि रासेश्वरी रूप राधा का है। '''राधा-कृष्ण''' चरित्र और राधा जी की पूजा-अर्चना का संक्षिप्त परिचय इस खण्ड में प्राप्त होता है। इन देवियों के विभिन्न नामों का उल्लेख भी प्रकृति खण्ड में है। === ३)गणपति खण्ड === गणपति खण्ड में कुल 46 अध्याय हैं और इसमें गणेश जी के जन्म की कथा और पुण्यक व्रत की महिमा का वर्णन किया गया हैं गणेश जी के चरित्र और लीलाओं का वर्णन भी इस खण्ड में है। बालक गणेश को जब शनि देव देख लेते हैं तो उनके दृष्टिपात से गणेश जी का सिर कटकर गिर जाता है। तब पार्वती की प्रार्थना पर विष्णुजी हाथी का सिर काटकर गणेश के धड़ पर लगाकर उन्हें जीवित कर देते हैं। गणेश जी के आठ विघ्ननाशक नामों की सूची इस खण्ड में इस प्रकार दी गई है- विघ्नेश, गणेश, हेरम्ब, गजानन, लंबोदर, एकदंत, शूर्पकर्ण और विनायक। इसी खण्ड में ‘सूर्य कवच’ तथा ‘सूर्य स्तोत्र’ का भी वर्णन है। अन्त में यह कहा गया है कि गणेश जी की पूजा में तुलसी दल कभी नहीं अर्पित करना चाहिए। और राज सुचन्द्र के वध के प्रसंग में ‘दशाक्षरी विद्या’ , ‘काली कवच’ और ‘दुर्गा कवच’ का वर्णन भी इसी खण्ड में मिलता है। === ४)श्री कृष्ण जन्म खण्ड === श्रीकृष्ण जन्म खण्ड 133 अध्यायों में फैला सबसे बड़ा खण्ड है। इसमें श्रीकृष्ण की लीलाओं का विस्तार से वर्णन किया गया है। ‘श्रीमद्भागवत’ में भी इसी प्रकार श्रीकृष्ण की लीलाओं का वर्णन उपलब्ध होता है। इस खण्ड में योगनिद्रा द्वारा वर्णित ‘श्रीकृष्ण कवच’ का उल्लेख है जिसके पाठ से दैहिक, दैविक तथा भौतिक भयों का समूल नाश हो जाता है। श्रीकृष्ण के तेंतीस नामों की सूची भी इस खण्ड में दी गई है। बलराम के नौ नामों और राधा के सोलह नामों का वर्णन भी श्रीकृष्ण जन्म खण्ड में प्राप्त होता है। इसी खण्ड में सौ के लगभग उन वस्तुओं, द्रव्यों और अनुष्ठानों की सूची भी दी गई है जिनके मात्र से सौभाग्य की प्राप्ति होती है। इसी खण्ड में तिथि विशेष में विभिन्न तीर्थों में स्नान करने और पुण्य लाभ पाने का उल्लेख किया गया है। ‘कार्तिक पूर्णिमा’ में राधा जी की पूजा-अर्चना करने पर बल दिया गया है, जो विशेष फलदायी है। इसी खण्ड में कहा गया है कि ‘अन्नदान’ से बढ़कर कोई दूसरा दान नहीं है। भगवान के ग्यारह नामों- राम, नारायण, अनंत, मुकुंद, मधुसूदन, कृष्ण, केशव, कंसरि, हरे, वैकुण्ठ और वामन को अत्यन्त पुण्यदायक तथा सहस्त्र कोटि जन्मों का पाप नष्ट करने वाला बताया गया है। ‘ब्रह्मवैवर्त पुराण’ में रासलीला का वर्णन भागवत पुराण के रास पंचाध्यायी से काफ़ी भिन्न है। ‘भागवत पुराण’ का वर्णन साहित्यिक और सात्विक है। पुराण में सृष्टि का मूल श्रीकृष्ण को बताया गया है। परन्तु ब्रह्म निरूपण के दार्शनिक विवेचन में वेदान्त-विद्धान्त को ही स्वीकार किया गया है। इस पुराण में पूतना, कुब्जा, जाम्बवती तथा कृष्ण की मृत्यु के प्रसंग अन्य पुराणों से भिन्न हैं। गणेश जन्म में भी विचित्रता है। इस पुराण के अन्य विषयों में पर्वत, नदी, वृक्ष, ग्राम, नगर आदि की उत्पत्ति, मनु-शतरूपा की कथा, ब्रह्मा की पीठ से दरिद्रा का जन्म, मालावती एवं कालपुरुष संवाद, दिनचर्या, श्रीकृष्ण, शिव और ब्रह्माण्ड कवचों का वर्णन, गंगा वर्णन तथा शिव स्तोत्र आदि का उल्लेख भी शामिल है। श्रीमहादेवजी कहते हैं- पार्वती! एक समय की बात है, श्रीकृष्ण विरजा नामवाली सखी के यहाँ उसके पास थें इससे श्रीराधाजी को क्षोभ हुआ। इस कारण विरजा वहाँ नदीरूप होकर प्रवाहित हो गयी। विरजा की सखियाँ भी छोटी-छोटी नदियाँ बनीं। पृथ्वी की बहुत-सी नदियाँ और सातों समुद्र विरजा से ही उत्पन्न हैं। राधा ने प्रणयकोप से श्रीकृष्ण के पास जाकर उनसे कुछ कठोर शब्द कहे। सुदामा ने इसका विरोध किया। इस पर लीलामयी श्रीराधाने उसे असुर होने का शाप दे दिया। सुदामा ने भी लीलाक्रम से ही श्रीराधा को मानवीरूप में प्रकट होने की बात कह दी। सुदामा माता राधा तथा पिता श्रीहरि को प्रणाम करके जब जाने को उद्यत हुआ तब श्रीराधा पुत्रविरह से कातर हो आँसू बहाने लगीं। श्रीकृष्ण ने उन्हें समझा-बुझाकर शान्त किया और शीघ्र उसके लौट आने का विश्वास दिलाया। सुदामा ही तुलसी का स्वामी शंखचूड़ नामक असुर हुआ था, जो मेरे शूल से विदीर्ण एवं शापमुक्त हो पुन: गोलोक चला गया। सती राधा इसी वाराहकल्प में गोकुल में अवतीर्ण हुई थीं। वे व्रज में वृषभानु वैश्य की कन्या हुईं वे देवी अयोनिजा थीं, माता के पेट से नहीं पैदा हुई थीं। उनकी माता कलावती ने अपने गर्भ में ‘वायु’ को धारण कर रखा था। उसने योगमाया की प्रेरणा से वायु को ही जन्म दिया; परंतु वहाँ स्वेच्छा से श्रीराधा प्रकट हो गयीं। बारह वर्ष बीतने पर उन्हें नूतन यौवन में प्रवेश करती देख माता-पिता ने ‘रायाण’ वैश्यके साथ उसका सम्बन्ध निश्चित कर दिया। उस समय श्रीराधा घर में अपनी छाया को स्थापित करके स्वयं अन्तर्धान हो गयीं। उस छाया के साथ ही उक्त रायाण का विवाह हुआ। ‘जगत्पति श्रीकृष्ण कंस के भय से रक्षा के बहाने शैशवावस्था में ही गोकुल पहुँचा दिये गये थे। वहाँ श्रीकृष्ण की माता जो यशोदा थीं, उनका सहोदर भाई ‘रायाण’ था। गोलोक में तो वह श्रीकृष्ण का अंशभूत गोप था, पर इस अवतार के समय भूतल पर वह श्रीकृष्ण का मामा लगता था। जगत्स्त्रष्टा विधाता ने पुण्यमय वृन्दावन में श्रीकृष्ण के साथ साक्षात् श्रीराधा का विधिपूर्वक विवाहकर्म सम्पन्न कराया था। गोपगण स्वप्न में भी श्रीराधा के चरणारविन्दका दर्शन नहीं कर पाते थे। साक्षात् राधा श्रीकृष्ण के वक्ष: स्थल में वास करती थीं और छायाराधा रायाण के घर में। ब्रह्माजी ने पूर्वकाल में श्रीराधा के चरणारविन्द का दर्शन पाने के लिये पुष्कर में साठ हज़ार वर्षों तक तपस्या की थी; उसी तपस्या के फलस्वरूप इस समय उन्हें श्रीराधाचरणों का दर्शन प्राप्त हुआ था। गोकुलनाथ श्रीकृष्ण कुछ काल तक वृन्दावन में श्रीराधा के साथ आमोद-प्रमोद करते रहे। तदनन्तर सुदामा के शाप से उनका श्रीराधाके साथ वियोग हो गया। इसी बीच में श्रीकृष्ण ने पृथ्वी का भार उतारा। सौ वर्ष पूर्ण हो जाने पर तीर्थ यात्रा के प्रसंग से श्रीराधा ने श्रीकृष्ण का और श्रीकृष्ण ने श्रीराधा का दर्शन प्राप्त किया। तदनन्तर तत्त्वज्ञ श्रीकृष्ण श्रीराधा के साथ गोलोकधाम पधारे। कलावती (कीर्तिदा) और यशोदा भी श्रीराधा के साथ ही गोलोक चली गयीं। प्रजापति द्रोण नन्द हुए। उनकी पत्नी धरा यशोदा हुईं। उन दोनों ने पहले की हुई तपस्या के प्रभाव से परमात्मा भगवान् श्रीकृष्ण को पुत्ररूप में प्राप्त किया था। महर्षि कश्यप वसुदेव हुए थे। उनकी पत्नी सती साध्वी अदिति अंशत: देवकी के रूप में अवतीर्ण हुई थीं। प्रत्येक कल्प में जब भगवान् अवतार लेते हैं, देवमाता अदिति तथा देवपिता कश्यप उनके माता-पिता का स्थान ग्रहण करते हैं। श्रीराधा की माता कलावती (कीर्तिदा) पितरों की मानसी कन्या थी। गोलोक से वसुदाम गोप ही वृषभानु होकर इस भूतलपर आये थे। दुर्गे! इस प्रकार मैंने श्रीराधा का उत्तम उपाख्यान सुनाया। यह सम्पत्ति प्रदान करनेवाला, पापहारी तथा पुत्र और पौत्रों की वृद्धि करने वाला है। श्रीकृष्ण दो रूपों में प्रकट हैं- द्विभुज और चतुर्भुज। चतुर्भुजरूप से वे वैकुण्ठधाम में निवास करते हैं और स्वयं द्विभुज श्रीकृष्ण गोलोकधाम में। चतुर्भुजकी पत्नी महालक्ष्मी, सरस्वती, गंगा और तुलसी हैं। ये चारों देवियाँ चतुर्भुज नारायणदेव की प्रिया हैं। श्रीकृष्ण की पत्नी श्रीराधा हैं, जो उनके अर्धांग से प्रकट हुई हैं। वे तेज, अवस्था, रूप तथा गुण सभी दृष्टियों से उनके अनुरूप हैं। विद्वान् पुरुष को पहले ‘राधा’ नाम का उच्चारण करके पश्चात ‘कृष्ण’ नाम का उच्चारण करना चाहिये। इस क्रम से उलट-फेर करने पर वह पाप का भागी होता है, इसमें संशय नहीं है। कार्तिक की पूर्णिमाकों गोलोक के रासमण्डल में श्रीकृष्ण ने श्रीराधा का पूजन किया और तत्सम्बन्धी महोत्सव रचाया। उत्तम रत्नों की गुटिका में राधाकवच रखकर गोपोंसहित श्रीहरि ने उसे अपने कण्ठ और दाहिनी बाँह में धारण किया। भक्तिभाव से उनका ध्यान करके स्तवन किया। फिर मधुसूदन ने राधा के चबाये हुए ताम्बूल को लेकर स्वयं खाया। राधा श्रीकृष्ण की पूजनीया हैं और भगवान् श्रीकृष् राधा के पूजनीय हैं। वे दोनों एक-दूसरे के इष्ट देवता हैं। उनमें भेदभाव करने वाला पुरुष नरक में पड़ता है। श्रीकृष्ण के बाद धर्म ने, ब्रह्माजी ने, मैंने, अनन्त ने, वासुकिने तथा सूर्य और चन्द्रमाने श्रीराधा का पूजन किया। तत्पश्चात देवराज इन्द्र, रुद्रगण, मनु, मनुपुत्र, देवेन्द्रगण, मुनीन्द्रगण तथा सम्पूर्ण विश्वे के लोगों ने श्री राधा की पूजा की। ये सब द्वितीय आवरण के पूजक हैं। तृतीय आवरण में सातों द्वीपों के सम्राट् सुयज्ञ ने तथा उनके पुत्र-पौत्रों एवं मित्रों ने भारतवर्ष में प्रसन्नतापूर्वक श्रीराधिका का पूजन किया। उन महाराज को दैववश किसी ब्राह्मण ने शाप दे दिया था, जिससे उनका हाथ रोगग्रस्त हो गया था। इस कारण वे मन-ही-मन बहुत दु:खी रहते थे। उनकी राज्यलक्ष्मी छिन गयी थी; परंतु श्री राधा के वर से उन्होंने अपना राज्य प्राप्त कर लिया। ब्रह्माजी के दिये हुए स्तोत्र से परमेश्वरी श्रीराधा की स्तुति करके राजा ने उनके अभेद्य कवच को कण्ठ और बाँह में धारण किया तथा पुष्करतीर्थ में सौ वर्षों तक ध्यानपूर्वक उनकी पूजा की। अन्त में वे महाराज रत्नमय विमानपर सवार होकर गोलोकधाम में चले गये। == काशी खण्ड == इसमे कुल 47 अध्याय है इसमे भगवान् शिव, काशी, दीपक की गुरु भक्ति आदि का वर्णन है।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/kashi-ssss,https://archive.org/details/kashi-kedar-mahatmyam-by-vijayanand-tripathi-acchyut-grinthmala-karyalay-kashi/page/585/mode/2up|title=Kashi Rahasya by Dr. Syam Bapa with Hindi Translation !! काशी रहस्य , श्याम बापट!!|last=Jay|date=2025-08-22}}</ref> == गणपति खण्ड== गणेश खंड में गणेश जी के जन्म की विस्तार से चर्चा तथा पुण्यक व्रत की महिमा, गणेश जी की स्तवन, दशाक्षरी विद्या व दुर्गा कवच का वर्णन है। गणेश के एकदन्त होने की कथा है। परशुराम कथा है।<ref>ब्रह्म वैवर्त पुराण-गीताप्रेस गोरखपुर, गणपति खण्ड</ref> ===श्रीकृष्ण खण्ड=== श्रीकृष्ण जन्म खण्ड में भगवान के जन्म तथा उनकी लीलाओं का बड़ा श्रृंगारी चित्रण यहां किया गया है। कृष्ण के बचपन व कालिया नाग से सम्पर्क की भी कथा है। गोरी व्रत की कथा भी है और अंत में रासकेन्द्र वृन्दावन का विस्तार से वर्णन है। 'श्रीमद्भागवत' में भी इसी प्रकार श्रीकृष्ण की लीलाओं का वर्णन उपलब्ध होता है। इसी खण्ड में सौ के लगभग उन वस्तुओं, द्रव्यों और अनुष्ठानों की सूची भी दी गई है जिनके मात्र होने भर से सौभाग्य की प्राप्ति होती है। इसी खण्ड में तिथि विशेष में विभिन्न तीर्थों में स्नान करने और पुण्य लाभ पाने का उल्लेख किया गया है।<ref>ब्रह्म वैवर्त पुराण-गीताप्रेस गोरखपुरश्रीकृष्ण खण्ड</ref> == सन्दर्भ == <references/> * [https://web.archive.org/web/20190328025813/http://purana.wikidot.com/ पुराण] == बाहरी कडियाँ == * [https://web.archive.org/web/20100515172142/http://www.vedpuran.com/ '''वेद-पुराण'''] - यहाँ चारों वेद एवं दस से अधिक पुराण हिन्दी अर्थ सहित उपलब्ध हैं। पुराणों को यहाँ सुना भी जा सकता है। * [https://web.archive.org/web/20080408110939/http://is1.mum.edu/vedicreserve/puran.htm महर्षि प्रबंधन विश्वविद्यालय]-यहाँ सम्पूर्ण वैदिक साहित्य संस्कृत में उपलब्ध है। * [https://web.archive.org/web/20100928022018/http://tdil.mit.gov.in/vedicjan04/hdefault.html ज्ञानामृतम्] - वेद, अरण्यक, उपनिषद् आदि पर सम्यक जानकारी * [https://web.archive.org/web/20100106153131/http://www.aryasamajjamnagar.org/vedang.htm वेद एवं वेदांग] - आर्य समाज, जामनगर के जालघर पर सभी वेद एवं उनके भाष्य दिये हुए हैं। * [https://web.archive.org/web/20100521212751/http://veda-vidya.com/puran.php वेद-विद्या_डॉट_कॉम] {{पुराण}} {{वैदिक साहित्य}} {{महाभारत}} {{रामायण}} {{हिन्दू धर्म}} [[श्रेणी:पुराण]] [[श्रेणी:संस्कृत साहित्य]] ayhk760hadlrfv79k1n60ms0kg5app2 महावीर 0 13221 6534339 6534226 2026-03-29T14:47:19Z Renamed user cd555e8c9e477090e5a0fc91d29a8b54 904432 सुधार 6534339 wikitext text/x-wiki [[File:Bhagwan Mahaveer.jpg|thumb|भगवान महावीर की जन्म भूमि क्षत्रियकुंड जमुई]] {{जैन तीर्थंकर | subheader = '''चौबीसवें [[तीर्थंकर]]''' | अन्य नाम = वीर, वर्धमान | पूर्व_तीर्थंकर = [[पार्श्वनाथ]] | शिक्षाएं = अहिंसा, अपरिग्रह, अनेकान्तवाद | वंश = ज्ञातिय | पिता = [[राजा सिद्धार्थ]] | माता = [[त्रिशला]] | एतिहासिक_काल = ल॰ ५९९ – ५२७ ई॰पू॰ | च्यवन = | च्यवन_स्थान = | जन्म = चैत्र शुक्ल त्रयोदशी | जन्म_स्थान = क्षत्रियकुंड, [[वैशाली]] के निकट | दीक्षा = | दीक्षा_स्थान = | केवल_ज्ञान = | केवलज्ञान_स्थान = | मोक्ष = कार्तिक कृष्ण अमावस्या | मोक्ष_स्थान = [[पावापुरी]], जिला [[नालंदा]], [[बिहार]] | रंग = [[स्वर्ण]] | चिन्ह = [[सिंह]] | ऊँचाई = [[६|6]] फीट ([[७|7]] हाथ) | आयु = [[७२|72]] वर्ष | वृक्ष = | यक्ष = मातंग | यक्षिणी = सिद्धायिका | प्रथम_गणधर = [[गौतम गणधर]] | गणधरों_की_संख्य = ११ }} भगवान '''महावीर''' (Mahāvīra) [[जैन धर्म]] के चौंबीसवें ([[२४|24]]वें) [[तीर्थंकर]] थे। भगवान महावीर का जन्म करीब ढाई हजार वर्ष पहले (ईसा से 599 वर्ष पूर्व), [[वैशाली]] गणराज्य के क्षत्रियकुंड में क्षत्रिय परिवार हुआ था। तीस वर्ष की आयु में महावीर ने संसार से विरक्त होकर राज वैभव त्याग दिया और संन्यास धारण कर आत्मकल्याण के पथ पर निकल गये। 12 वर्षो की कठिन तपस्या के बाद उन्हें [[केवलज्ञान]] प्राप्त हुआ जिसके पश्चात् उन्होंने [[समवशरण]] में ज्ञान प्रसारित किया। 72 वर्ष की आयु में उन्हें [[पावापुरी]] से [[मोक्ष (जैन धर्म)|मोक्ष]] की प्राप्ति हुई। इस दौरान महावीर स्वामी के कई अनुयायी बने जिसमें उस समय के प्रमुख राजा [[बिम्बिसार]], कुणिक और [[चेटक]] भी शामिल थे। जैन समाज द्वारा महावीर स्वामी के जन्म दिवस को [[महावीर-जयंती]] तथा उनके मोक्ष दिवस को [[दीपावली]] के रूप में धूम धाम से मनाया जाता है और निर्वाण लाडू चढ़ाया जाता हैं। है। कार्तिक शुक्ल एकम से [[वीर निर्माण संवत]] नववर्ष की शुरुआत होती है। जैन ग्रन्थों के अनुसार समय–२ पर धर्म तीर्थ के प्रवर्तन के लिए तीर्थंकरों का जन्म होता है, जो सभी जीवों को आत्मिक सुख प्राप्ति का उपाय बताते है। तीर्थंकरों की संख्या चौबीस ही कही गयी है। भगवान महावीर वर्तमान [[अवसर्पिणी]] काल की चौबीसी के अंतिम तीर्थंकर थे और हिंसा, पशुबलि, जात-पात का भेद-भाव जिस युग में बढ़ गया, उसी युग में भगवान महावीर का जन्म हुआ। उन्होंने दुनिया को सत्य,अहिंसा का पाठ पढ़ाया। तीर्थंकर महावीर स्वामी ने अहिंसा को सबसे उच्चतम नैतिक गुण बताया।उन्होंने दुनिया को जैन धर्म के पंचशील सिद्धांत बताए, जो है– [[अहिंसा]], [[सत्य]], [[अपरिग्रह]], अचौर्य ([[अस्तेय]]) ,[[ब्रह्मचर्य]]। उन्होंने [[अनेकांतवाद|अनेकांतवाद,]] [[स्यादवाद]] और [[अपरिग्रह]] जैसे अद्भुत महाव्रती सिद्धान्त दिए। महावीर के सर्वोदयी तीर्थों में क्षेत्र, काल, समय या जाति की सीमाएँ नहीं थीं। भगवान महावीर का आत्म धर्म जगत की प्रत्येक आत्मा के लिए समान था। दुनिया की सभी आत्मा एक-सी हैं इसलिए हम दूसरों के प्रति वही विचार एवं व्यवहार रखें जो हमें स्वयं को पसन्द हो। यही महावीर का 'जियो और जीने दो' का सिद्धान्त है। == जीवन == === जन्म === भगवन महावीर का जन्म ईसा से 599 वर्ष पहले वैशाली गणतंत्र के कुण्डग्राम में [[इक्ष्वाकु वंश]] के क्षत्रिय [[राजा सिद्धार्थ]] और रानी [[त्रिशला]] के यहाँ चैत्र शुक्ल तेरस को हुआ था।{{sfn|Jain|2011|p=460}} ग्रंथों के अनुसार उनके जन्म के बाद राज्य में उन्नति होने से उनका नाम वर्धमान रखा गया था। जैन ग्रंथों के अनुसार, २३वें तीर्थंकर [[पार्श्वनाथ]] जी के निर्वाण ([[मोक्ष (जैन धर्म)|मोक्ष]]) प्राप्त करने के २५० वर्ष बाद इनका जन्म हुआ था। ===विवाह=== श्वेतांबर मत अनुसार इनका विवाह यशोदा नामक सुकन्या के साथ सम्पन्न हुआ था और कालांतर में प्रियदर्शिनी नाम की कन्या उत्पन्न हुई जिसका युवा होने पर राजकुमार जमाली के साथ विवाह हुआ।<ref>{{Cite web|url=https://jainqq.org/explore/001854/201|title=Search, Seek, and Discover Jain Literature.|last=JaineLibrary|first=Anish Visaria|website=jainqq.org|access-date=2024-10-14}}</ref> == तपस्या == {{main|भगवान महावीर का साधना काल}} भगवान महावीर का साधना काल १२ वर्ष का था।{{sfn|Pannalal Jain|2015|p=466}} दीक्षा लेने के उपरान्त भगवान महावीर ने [[जिनकल्पी श्रमण]] की कठिन चर्या को अंगीकार किया। श्वेतांबर सम्प्रदाय जिसमें साधु श्वेत वस्त्र धारण करते है के अनुसार भी महावीर दीक्षा उपरान्त कुछ समय छोड़कर निर्वस्त्र रहे और उन्होंने केवल ज्ञान की प्राप्ति भी [[जिनकल्पी]]अवस्था में ही की। अपने पूरे साधना काल के दौरान महावीर ने कठिन तपस्या की और मौन रहे। इन वर्षों में उन पर कई ऊपसर्ग भी हुए जिनका उल्लेख कई प्राचीन जैन ग्रंथों में मिलता है। == केवल ज्ञान और उपदेश == {{see also|जैन धर्म में भगवान}} जैन ग्रन्थों के अनुसार [[केवल ज्ञान]] प्राप्ति के बाद, भगवान महावीर ने उपदेश दिया। उनके ११ गणधर (मुख्य शिष्य) थे जिनमें प्रथम [[इंद्रभूति गौतम|इंद्रभूति]] थे। ===पाँच व्रत=== * '''सत्य''' ― सत्य के बारे में भगवान महावीर स्वामी कहते हैं, हे पुरुष! तू सत्य को ही सच्चा तत्व समझ। जो बुद्धिमान सत्य की ही आज्ञा में रहता है, वह मृत्यु को तैरकर पार कर जाता है। * '''अहिंसा''' – इस लोक में जितने भी त्रस जीव (एक, दो, तीन, चार और [[पंचेंद्रीय (जैन)|पाँच इंद्रीयों वाले जीव]]) है उनकी हिंसा मत कर, उनको उनके पथ पर जाने से न रोको। उनके प्रति अपने मन में दया का भाव रखो। उनकी रक्षा करो। यही अहिंसा का संदेश भगवान महावीर अपने उपदेशों से हमें देते हैं। *'''अचौर्य''' - दुसरे के वस्तु बिना उसके दिए हुआ ग्रहण करना जैन ग्रंथों में चोरी कहा गया है। * '''अपरिग्रह''' – आवश्यक चीजों के उपयोग ही किया जाए। * '''ब्रह्मचर्य''' - महावीर स्वामी ब्रह्मचर्य के बारे में अपने बहुत ही अमूल्य उपदेश देते हैं कि ब्रह्मचर्य उत्तम तपस्या, नियम, ज्ञान, दर्शन, चारित्र, संयम और विनय की जड़ है। तपस्या में ब्रह्मचर्य श्रेष्ठ तपस्या है। [[जैन मुनि]], [[जैन साध्वी]] इन्हें पूर्ण रूप से पालन करते है, इसलिए उनके महाव्रत होते है और [[श्रावक]], श्राविका इनका एक देश पालन करते है, इसलिए उनके अणुव्रत कहे जाते है। ;[[क्षमा]] क्षमा के बारे में भगवान महावीर कहते हैं- 'मैं सब जीवों से क्षमा चाहता हूँ। जगत के सभी जीवों के प्रति मेरा मैत्रीभाव है। मेरा किसी से वैर नहीं है। मैं सच्चे हृदय से धर्म में स्थिर हुआ हूँ। सब जीवों से मैं सारे अपराधों की क्षमा माँगता हूँ। सब जीवों ने मेरे प्रति जो अपराध किए हैं, उन्हें मैं क्षमा करता हूँ।' वे यह भी कहते हैं 'मैंने अपने मन में जिन-जिन पाप की वृत्तियों का संकल्प किया हो, वचन से जो-जो पाप वृत्तियाँ प्रकट की हों और शरीर से जो-जो पापवृत्तियाँ की हों, मेरी वे सभी पापवृत्तियाँ विफल हों। मेरे वे सारे पाप मिथ्या हों।' ;[[धर्म]] धर्म सबसे उत्तम मंगल है। अहिंसा, संयम और तप ही धर्म है। महावीरजी कहते हैं जो धर्मात्मा है, जिसके मन में सदा धर्म रहता है, उसे देवता भी नमस्कार करते हैं। भगवान महावीर ने अपने प्रवचनों में धर्म, सत्य, अहिंसा, ब्रह्मचर्य और अपरिग्रह, क्षमा पर सबसे अधिक जोर दिया। त्याग और संयम, प्रेम और करुणा, शील और सदाचार ही उनके प्रवचनों का सार था। == मोक्ष == [[File:Jal Mandir.The Jain Temple at Pawapur,.jpg|right|thumb|270px|पावापुरी में स्थित जल मंदिर।]] तीर्थंकर महावीर का केवली काल ३० वर्ष का था। उनके के संघ में १४००० साधु, ३६००० साध्वी, १००००० श्रावक और ३००००० श्रविकाएँ थी। भगवान महावीर ने ईसापूर्व 527, 72 वर्ष की आयु में बिहार के [[पावापुरी]] (राजगीर) में कार्तिक कृष्ण अमावस्या को निर्वाण ([[मोक्ष (जैन धर्म)|मोक्ष]]) प्राप्त किया। पावापुरी में एक जल मंदिर स्थित है जिसके बारे में कहा जाता है कि यही वह स्थान है जहाँ से महावीर स्वामी की देह का अग्निसंस्कार किया गया। == वर्तमान में == महावीर की अहिंसा केवल सीधे वध को ही हिंसा नहीं मानती है, अपितु मन में किसी के प्रति बुरा विचार भी हिंसा है। वर्तमान युग में प्रचलित नारा 'समाजवाद' तब तक सार्थक नहीं होगा जब तक आर्थिक विषमता रहेगी। एक ओर अथाह पैसा, दूसरी ओर अभाव। इस असमानता की खाई को केवल भगवान महावीर का '[[अपरिग्रह]]' का सिद्धांत भर सकता है। अपरिग्रह का सिद्धांत कम साधनों में अधिक संतुष्टि पर बल देता है। यह आवश्यकता से ज्यादा रखने की सहमति नहीं देता है। भगवान महावीर के अनुयायी उनके नाम का स्मरण श्रद्धा और भक्ति से लेते है, उनका यह मानना है कि महावीर ने इस जगत को न केवल मुक्ति का संदेश दिया,अपितु मुक्ति की सरल और सच्ची राह भी बताई। भगवान महावीर ने आत्मिक और शाश्वत सुख की प्राप्ति हेतु [[अहिंसा|अहिंसा धर्म]] का उपदेश दिया। == साहित्य == * [[उत्तरपुराण]] के ७४वे पर्व में [[महावीर के पूर्व भव]] और अंतिम भगवान रूप जन्म का विस्तृत वर्णन है। * [[कल्पसूत्र]] == पुरातत्व == <gallery> File:Thirakoil-mahaaveerar.JPG|350px|तमिल नाडु, थिराकोइल File:7th - 12th century Mahavira flanked by 24 Tirthankaras in Cave 4, Badami Jain cave temple Karnataka.jpg|350px|भगवान महावीर और अन्य २३ तीर्थंकर (बादामी गुफा, कर्नाटक) </gallery> भगवान महावीर की कई प्राचीन प्रतिमाओं के देश और विदेश के संग्रहालयों में दर्शन होते है। महाराष्ट्र के एल्लोरा गुफाओं में भगवान महावीर की प्रतिमा मौजूद है। कर्नाटक की बादामी गुफाओं में भी भगवान महावीर की प्रतिमा स्थित है। ==इन्हें भी देखें== * [[केवली]] * [[जय जिनेन्द्र]] * [[जैन धर्म में भगवान]] ==सन्दर्भ== <references/> === स्रोत === * {{cite book|last=Jain| first=Pannālāl |title=गुणभद्राचार्य जी विरचित उत्तर पुराण|publisher=भारितय ज्ञानपीठ |date=2011}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[[जैन धर्म]] भगवान महावीर एवं जैन दर्शन- महावीर सरन जैन (2013) लोक भारती प्रकाशन इलाहाबाद ( प्रयागराज) ISBN : 978 - 81-8031-080 -9 {{जैन विषय}} [[श्रेणी:धर्म]] [[श्रेणी:दर्शन]] [[श्रेणी:जैन धर्म]] [[श्रेणी:तीर्थंकर]] fg72rnr68552sgdeo0zpth0pghdzmcs 6534346 6534339 2026-03-29T15:03:27Z Renamed user cd555e8c9e477090e5a0fc91d29a8b54 904432 इतिहास की दृष्टि अंग्रेज़ी विकी जैसे 6534346 wikitext text/x-wiki [[File:Bhagwan Mahaveer.jpg|thumb|भगवान महावीर की जन्म भूमि क्षत्रियकुंड जमुई]] {{जैन तीर्थंकर | subheader = '''चौबीसवें [[तीर्थंकर]]''' | अन्य नाम = वीर, वर्धमान | पूर्व_तीर्थंकर = [[पार्श्वनाथ]] | शिक्षाएं = अहिंसा, अपरिग्रह, अनेकान्तवाद | वंश = ज्ञातिय | पिता = [[राजा सिद्धार्थ]] | माता = [[त्रिशला]] | एतिहासिक_काल = ल॰ ५९९ – ५२७ ई॰पू॰ | च्यवन = | च्यवन_स्थान = | जन्म = चैत्र शुक्ल त्रयोदशी | जन्म_स्थान = क्षत्रियकुंड, [[वैशाली]] के निकट | दीक्षा = | दीक्षा_स्थान = | केवल_ज्ञान = | केवलज्ञान_स्थान = | मोक्ष = कार्तिक कृष्ण अमावस्या | मोक्ष_स्थान = [[पावापुरी]], जिला [[नालंदा]], [[बिहार]] | रंग = [[स्वर्ण]] | चिन्ह = [[सिंह]] | ऊँचाई = [[६|6]] फीट ([[७|7]] हाथ) | आयु = [[७२|72]] वर्ष | वृक्ष = | यक्ष = मातंग | यक्षिणी = सिद्धायिका | प्रथम_गणधर = [[गौतम गणधर]] | गणधरों_की_संख्य = ११ }} भगवान '''महावीर''' (Mahāvīra) [[जैन धर्म]] के चौंबीसवें ([[२४|24]]वें) [[तीर्थंकर]] थे। भगवान महावीर का जन्म करीब ढाई हजार वर्ष पहले (ईसा से 599 वर्ष पूर्व), [[वैशाली]] गणराज्य के क्षत्रियकुंड में क्षत्रिय परिवार हुआ था। तीस वर्ष की आयु में महावीर ने संसार से विरक्त होकर राज वैभव त्याग दिया और संन्यास धारण कर आत्मकल्याण के पथ पर निकल गये। 12 वर्षो की कठिन तपस्या के बाद उन्हें [[केवलज्ञान]] प्राप्त हुआ जिसके पश्चात् उन्होंने [[समवशरण]] में ज्ञान प्रसारित किया। 72 वर्ष की आयु में उन्हें [[पावापुरी]] से [[मोक्ष (जैन धर्म)|मोक्ष]] की प्राप्ति हुई। इस दौरान महावीर स्वामी के कई अनुयायी बने जिसमें उस समय के प्रमुख राजा [[बिम्बिसार]], कुणिक और [[चेटक]] भी शामिल थे। जैन समाज द्वारा महावीर स्वामी के जन्म दिवस को [[महावीर-जयंती]] तथा उनके मोक्ष दिवस को [[दीपावली]] के रूप में धूम धाम से मनाया जाता है और निर्वाण लाडू चढ़ाया जाता है। कार्तिक शुक्ल एकम से [[वीर निर्वाण संवत]] नववर्ष की शुरुआत होती है। जैन धर्म तीर्थंकरों की संख्या चौबीस कही गई है। तीर्थ का प्रवर्तन और जीवों को आत्मिक सुख प्राप्ति का उपाय बताना इनका कार्य है। भगवान महावीर वर्तमान [[अवसर्पिणी]] काल के चौबीसवें अर्थात् अंतिम तीर्थंकर थे। हिंसा, पशुबलि, जात-पात का भेद-भाव के विपरीत उन्होंने अहिंसा को सबसे उच्चतम नैतिक गुण बताया। == इतिहास == महावीर के जीवन पर ऐतिहासिक स्रोत तो कम है पर जैन ग्रंथ पुराण स्रोत प्रचुर मात्र में है। हिंदू एवं बुद्ध ग्रंथों में भी महावीर का वर्णन है। बुद्ध ग्रंथों में इन्हें निर्ग्रंथ नटपुट के नाम से वर्णित किया गया है। उनके जन्म वर्ष को लेकर भी इतिहास में कई मत है। === जैन ग्रंथ अनुसार=== ==== जन्म ==== भगवन महावीर का जन्म ईसा से 599 वर्ष पहले वैशाली गणतंत्र के कुण्डग्राम में [[इक्ष्वाकु वंश]] के क्षत्रिय [[राजा सिद्धार्थ]] और रानी [[त्रिशला]] के यहाँ चैत्र शुक्ल तेरस को हुआ था।{{sfn|Jain|2011|p=460}} ग्रंथों के अनुसार उनके जन्म के बाद राज्य में उन्नति होने से उनका नाम वर्धमान रखा गया था। जैन ग्रंथों के अनुसार, २३वें तीर्थंकर [[पार्श्वनाथ]] जी के निर्वाण ([[मोक्ष (जैन धर्म)|मोक्ष]]) प्राप्त करने के २५० वर्ष बाद इनका जन्म हुआ था। ====विवाह==== श्वेतांबर मत अनुसार इनका विवाह यशोदा नामक सुकन्या के साथ सम्पन्न हुआ था और कालांतर में प्रियदर्शिनी नाम की कन्या उत्पन्न हुई जिसका युवा होने पर राजकुमार जमाली के साथ विवाह हुआ।<ref>{{Cite web|url=https://jainqq.org/explore/001854/201|title=Search, Seek, and Discover Jain Literature.|last=JaineLibrary|first=Anish Visaria|website=jainqq.org|access-date=2024-10-14}}</ref> ==== तपस्या ==== {{main|भगवान महावीर का साधना काल}} भगवान महावीर का साधना काल १२ वर्ष का था।{{sfn|Pannalal Jain|2015|p=466}} दीक्षा लेने के उपरान्त भगवान महावीर ने [[जिनकल्पी श्रमण]] की कठिन चर्या को अंगीकार किया। श्वेतांबर सम्प्रदाय जिसमें साधु श्वेत वस्त्र धारण करते है के अनुसार भी महावीर दीक्षा उपरान्त कुछ समय छोड़कर निर्वस्त्र रहे और उन्होंने केवल ज्ञान की प्राप्ति भी [[जिनकल्पी]]अवस्था में ही की। अपने पूरे साधना काल के दौरान महावीर ने कठिन तपस्या की और मौन रहे। इन वर्षों में उन पर कई ऊपसर्ग भी हुए जिनका उल्लेख कई प्राचीन जैन ग्रंथों में मिलता है। ==== केवल ज्ञान और उपदेश ==== {{see also|जैन धर्म में भगवान}} जैन ग्रन्थों के अनुसार [[केवल ज्ञान]] प्राप्ति के बाद, भगवान महावीर ने उपदेश दिया। उनके ११ गणधर (मुख्य शिष्य) थे जिनमें प्रथम [[इंद्रभूति गौतम|इंद्रभूति]] थे। == शिक्षाएँ == महावीर स्वामी ने दुनिया को जैन धर्म के पंचशील सिद्धांत बताए, जो है– [[अहिंसा]], [[सत्य]], [[अपरिग्रह]], अचौर्य ([[अस्तेय]]) ,[[ब्रह्मचर्य]]। उन्होंने [[अनेकांतवाद|अनेकांतवाद,]] [[स्यादवाद]] और [[अपरिग्रह]] जैसे अद्भुत महाव्रती सिद्धान्त दिए। महावीर के सर्वोदयी तीर्थों में क्षेत्र, काल, समय या जाति की सीमाएँ नहीं थीं। भगवान महावीर का आत्म धर्म जगत की प्रत्येक आत्मा के लिए समान था। दुनिया की सभी आत्मा एक-सी हैं इसलिए हम दूसरों के प्रति वही विचार एवं व्यवहार रखें जो हमें स्वयं को पसन्द हो। यही महावीर का 'जियो और जीने दो' का सिद्धान्त है। ==पाँच व्रत=== * '''सत्य''' ― सत्य के बारे में भगवान महावीर स्वामी कहते हैं, हे पुरुष! तू सत्य को ही सच्चा तत्व समझ। जो बुद्धिमान सत्य की ही आज्ञा में रहता है, वह मृत्यु को तैरकर पार कर जाता है। * '''अहिंसा''' – इस लोक में जितने भी त्रस जीव (एक, दो, तीन, चार और [[पंचेंद्रीय (जैन)|पाँच इंद्रीयों वाले जीव]]) है उनकी हिंसा मत कर, उनको उनके पथ पर जाने से न रोको। उनके प्रति अपने मन में दया का भाव रखो। उनकी रक्षा करो। यही अहिंसा का संदेश भगवान महावीर अपने उपदेशों से हमें देते हैं। *'''अचौर्य''' - दुसरे के वस्तु बिना उसके दिए हुआ ग्रहण करना जैन ग्रंथों में चोरी कहा गया है। * '''अपरिग्रह''' – आवश्यक चीजों के उपयोग ही किया जाए। * '''ब्रह्मचर्य''' - महावीर स्वामी ब्रह्मचर्य के बारे में अपने बहुत ही अमूल्य उपदेश देते हैं कि ब्रह्मचर्य उत्तम तपस्या, नियम, ज्ञान, दर्शन, चारित्र, संयम और विनय की जड़ है। तपस्या में ब्रह्मचर्य श्रेष्ठ तपस्या है। [[जैन मुनि]], [[जैन साध्वी]] इन्हें पूर्ण रूप से पालन करते है, इसलिए उनके महाव्रत होते है और [[श्रावक]], श्राविका इनका एक देश पालन करते है, इसलिए उनके अणुव्रत कहे जाते है। ;[[क्षमा]] क्षमा के बारे में भगवान महावीर कहते हैं- 'मैं सब जीवों से क्षमा चाहता हूँ। जगत के सभी जीवों के प्रति मेरा मैत्रीभाव है। मेरा किसी से वैर नहीं है। मैं सच्चे हृदय से धर्म में स्थिर हुआ हूँ। सब जीवों से मैं सारे अपराधों की क्षमा माँगता हूँ। सब जीवों ने मेरे प्रति जो अपराध किए हैं, उन्हें मैं क्षमा करता हूँ।' वे यह भी कहते हैं 'मैंने अपने मन में जिन-जिन पाप की वृत्तियों का संकल्प किया हो, वचन से जो-जो पाप वृत्तियाँ प्रकट की हों और शरीर से जो-जो पापवृत्तियाँ की हों, मेरी वे सभी पापवृत्तियाँ विफल हों। मेरे वे सारे पाप मिथ्या हों।' ;[[धर्म]] धर्म सबसे उत्तम मंगल है। अहिंसा, संयम और तप ही धर्म है। महावीरजी कहते हैं जो धर्मात्मा है, जिसके मन में सदा धर्म रहता है, उसे देवता भी नमस्कार करते हैं। भगवान महावीर ने अपने प्रवचनों में धर्म, सत्य, अहिंसा, ब्रह्मचर्य और अपरिग्रह, क्षमा पर सबसे अधिक जोर दिया। त्याग और संयम, प्रेम और करुणा, शील और सदाचार ही उनके प्रवचनों का सार था। == मरण == [[File:Jal Mandir.The Jain Temple at Pawapur,.jpg|right|thumb|270px|पावापुरी में स्थित जल मंदिर।]] तीर्थंकर महावीर का केवली काल ३० वर्ष का था। उनके के संघ में १४००० साधु, ३६००० साध्वी, १००००० श्रावक और ३००००० श्रविकाएँ थी। भगवान महावीर ने ईसापूर्व 527, 72 वर्ष की आयु में बिहार के [[पावापुरी]] (राजगीर) में कार्तिक कृष्ण अमावस्या को निर्वाण ([[मोक्ष (जैन धर्म)|मोक्ष]]) प्राप्त किया। पावापुरी में एक जल मंदिर स्थित है जिसके बारे में कहा जाता है कि यही वह स्थान है जहाँ से महावीर स्वामी की देह का अग्निसंस्कार किया गया। == वर्तमान में == महावीर की अहिंसा केवल सीधे वध को ही हिंसा नहीं मानती है, अपितु मन में किसी के प्रति बुरा विचार भी हिंसा है। वर्तमान युग में प्रचलित नारा 'समाजवाद' तब तक सार्थक नहीं होगा जब तक आर्थिक विषमता रहेगी। एक ओर अथाह पैसा, दूसरी ओर अभाव। इस असमानता की खाई को केवल भगवान महावीर का '[[अपरिग्रह]]' का सिद्धांत भर सकता है। अपरिग्रह का सिद्धांत कम साधनों में अधिक संतुष्टि पर बल देता है। यह आवश्यकता से ज्यादा रखने की सहमति नहीं देता है। भगवान महावीर के अनुयायी उनके नाम का स्मरण श्रद्धा और भक्ति से लेते है, उनका यह मानना है कि महावीर ने इस जगत को न केवल मुक्ति का संदेश दिया,अपितु मुक्ति की सरल और सच्ची राह भी बताई। भगवान महावीर ने आत्मिक और शाश्वत सुख की प्राप्ति हेतु [[अहिंसा|अहिंसा धर्म]] का उपदेश दिया। == साहित्य == * [[उत्तरपुराण]] के ७४वे पर्व में [[महावीर के पूर्व भव]] और अंतिम भगवान रूप जन्म का विस्तृत वर्णन है। * [[कल्पसूत्र]] == पुरातत्व == <gallery> File:Thirakoil-mahaaveerar.JPG|350px|तमिल नाडु, थिराकोइल File:7th - 12th century Mahavira flanked by 24 Tirthankaras in Cave 4, Badami Jain cave temple Karnataka.jpg|350px|भगवान महावीर और अन्य २३ तीर्थंकर (बादामी गुफा, कर्नाटक) </gallery> भगवान महावीर की कई प्राचीन प्रतिमाओं के देश और विदेश के संग्रहालयों में दर्शन होते है। महाराष्ट्र के एल्लोरा गुफाओं में भगवान महावीर की प्रतिमा मौजूद है। कर्नाटक की बादामी गुफाओं में भी भगवान महावीर की प्रतिमा स्थित है। ==इन्हें भी देखें== * [[केवली]] * [[जय जिनेन्द्र]] * [[जैन धर्म में भगवान]] ==सन्दर्भ== <references/> === स्रोत === * {{cite book|last=Jain| first=Pannālāl |title=गुणभद्राचार्य जी विरचित उत्तर पुराण|publisher=भारितय ज्ञानपीठ |date=2011}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[[जैन धर्म]] भगवान महावीर एवं जैन दर्शन- महावीर सरन जैन (2013) लोक भारती प्रकाशन इलाहाबाद ( प्रयागराज) ISBN : 978 - 81-8031-080 -9 {{जैन विषय}} [[श्रेणी:धर्म]] [[श्रेणी:दर्शन]] [[श्रेणी:जैन धर्म]] [[श्रेणी:तीर्थंकर]] 0pqkt4hri52tr2ls68av22ntdq0n53g 6534349 6534346 2026-03-29T15:10:28Z Renamed user cd555e8c9e477090e5a0fc91d29a8b54 904432 ग़लत लिंक कोई प्रश्न नहीं 6534349 wikitext text/x-wiki <references/>[[File:Bhagwan Mahaveer.jpg|thumb|भगवान महावीर की जन्म भूमि क्षत्रियकुंड जमुई]] {{जैन तीर्थंकर | subheader = '''चौबीसवें [[तीर्थंकर]]''' | अन्य नाम = वीर, वर्धमान | पूर्व_तीर्थंकर = [[पार्श्वनाथ]] | शिक्षाएं = अहिंसा, अपरिग्रह, अनेकान्तवाद | वंश = ज्ञातिय | पिता = [[राजा सिद्धार्थ]] | माता = [[त्रिशला]] | एतिहासिक_काल = ल॰ ५९९ – ५२७ ई॰पू॰ | च्यवन = | च्यवन_स्थान = | जन्म = चैत्र शुक्ल त्रयोदशी | जन्म_स्थान = क्षत्रियकुंड, [[वैशाली]] के निकट | दीक्षा = | दीक्षा_स्थान = | केवल_ज्ञान = | केवलज्ञान_स्थान = | मोक्ष = कार्तिक कृष्ण अमावस्या | मोक्ष_स्थान = [[पावापुरी]], जिला [[नालंदा]], [[बिहार]] | रंग = [[स्वर्ण]] | चिन्ह = [[सिंह]] | ऊँचाई = [[६|6]] फीट ([[७|7]] हाथ) | आयु = [[७२|72]] वर्ष | वृक्ष = | यक्ष = मातंग | यक्षिणी = सिद्धायिका | प्रथम_गणधर = [[गौतम गणधर]] | गणधरों_की_संख्य = ११ }} भगवान '''महावीर''' (Mahāvīra) [[जैन धर्म]] के चौंबीसवें ([[२४|24]]वें) [[तीर्थंकर]] थे। भगवान महावीर का जन्म करीब ढाई हजार वर्ष पहले (ईसा से 599 वर्ष पूर्व), [[वैशाली]] गणराज्य के क्षत्रियकुंड में क्षत्रिय परिवार हुआ था। तीस वर्ष की आयु में महावीर ने संसार से विरक्त होकर राज वैभव त्याग दिया और संन्यास धारण कर आत्मकल्याण के पथ पर निकल गये। 12 वर्षो की कठिन तपस्या के बाद उन्हें [[केवलज्ञान]] प्राप्त हुआ जिसके पश्चात् उन्होंने [[समवशरण]] में ज्ञान प्रसारित किया। 72 वर्ष की आयु में उन्हें [[पावापुरी]] से [[मोक्ष (जैन धर्म)|मोक्ष]] की प्राप्ति हुई। इस दौरान महावीर स्वामी के कई अनुयायी बने जिसमें उस समय के प्रमुख राजा [[बिम्बिसार]], कुणिक और [[चेटक]] भी शामिल थे। जैन समाज द्वारा महावीर स्वामी के जन्म दिवस को [[महावीर-जयंती]] तथा उनके मोक्ष दिवस को [[दीपावली]] के रूप में धूम धाम से मनाया जाता है और निर्वाण लाडू चढ़ाया जाता है। कार्तिक शुक्ल एकम से [[वीर निर्वाण संवत]] नववर्ष की शुरुआत होती है। जैन धर्म तीर्थंकरों की संख्या चौबीस कही गई है। तीर्थ का प्रवर्तन और जीवों को आत्मिक सुख प्राप्ति का उपाय बताना इनका कार्य है। भगवान महावीर वर्तमान [[अवसर्पिणी]] काल के चौबीसवें अर्थात् अंतिम तीर्थंकर थे। हिंसा, पशुबलि, जात-पात का भेद-भाव के विपरीत उन्होंने अहिंसा को सबसे उच्चतम नैतिक गुण बताया। == इतिहास == महावीर के जीवन पर ऐतिहासिक स्रोत तो कम है पर जैन ग्रंथ पुराण स्रोत प्रचुर मात्र में है। हिंदू एवं बुद्ध ग्रंथों में भी महावीर का वर्णन है। बुद्ध ग्रंथों में इन्हें निर्ग्रंथ नटपुट के नाम से वर्णित किया गया है। उनके जन्म वर्ष को लेकर भी इतिहास में कई मत है। === जैन ग्रंथ अनुसार=== ==== जन्म ==== भगवन महावीर का जन्म ईसा से 599 वर्ष पहले वैशाली गणतंत्र के कुण्डग्राम में [[इक्ष्वाकु वंश]] के क्षत्रिय [[राजा सिद्धार्थ]] और रानी [[त्रिशला]] के यहाँ चैत्र शुक्ल तेरस को हुआ था।{{sfn|Jain|2011|p=460}} ग्रंथों के अनुसार उनके जन्म के बाद राज्य में उन्नति होने से उनका नाम वर्धमान रखा गया था। जैन ग्रंथों के अनुसार, २३वें तीर्थंकर [[पार्श्वनाथ]] जी के निर्वाण ([[मोक्ष (जैन धर्म)|मोक्ष]]) प्राप्त करने के २५० वर्ष बाद इनका जन्म हुआ था। ====विवाह==== श्वेतांबर मत अनुसार इनका विवाह यशोदा नामक सुकन्या के साथ सम्पन्न हुआ था और कालांतर में प्रियदर्शिनी नाम की कन्या उत्पन्न हुई जिसका युवा होने पर राजकुमार जमाली के साथ विवाह हुआ।<ref>{{Cite web|url=https://jainqq.org/explore/001854/201|title=Search, Seek, and Discover Jain Literature.|last=JaineLibrary|first=Anish Visaria|website=jainqq.org|access-date=2024-10-14}}</ref> ==== तपस्या ==== {{main|भगवान महावीर का साधना काल}} भगवान महावीर का साधना काल १२ वर्ष का था।{{sfn|Pannalal Jain|2015|p=466}} दीक्षा लेने के उपरान्त भगवान महावीर ने जिनकल्पी श्रमण की कठिन चर्या को अंगीकार किया। श्वेतांबर सम्प्रदाय जिसमें साधु श्वेत वस्त्र धारण करते है के अनुसार भी महावीर दीक्षा उपरान्त कुछ समय छोड़कर निर्वस्त्र रहे और उन्होंने केवल ज्ञान की प्राप्ति भी जिनकल्पी अवस्था में ही की। अपने पूरे साधना काल के दौरान महावीर ने कठिन तपस्या की और मौन रहे। इन वर्षों में उन पर कई ऊपसर्ग भी हुए जिनका उल्लेख कई प्राचीन जैन ग्रंथों में मिलता है। ==== केवल ज्ञान और उपदेश ==== {{see also|जैन धर्म में भगवान}} जैन ग्रन्थों के अनुसार [[केवल ज्ञान]] प्राप्ति के बाद, भगवान महावीर ने उपदेश दिया। उनके ११ गणधर (मुख्य शिष्य) थे जिनमें प्रथम [[इंद्रभूति गौतम|इंद्रभूति]] थे। == शिक्षाएँ == महावीर स्वामी ने दुनिया को जैन धर्म के पंचशील सिद्धांत बताए, जो है– [[अहिंसा]], [[सत्य]], [[अपरिग्रह]], अचौर्य ([[अस्तेय]]) ,[[ब्रह्मचर्य]]। उन्होंने [[अनेकांतवाद|अनेकांतवाद,]] [[स्यादवाद]] और [[अपरिग्रह]] जैसे अद्भुत महाव्रती सिद्धान्त दिए। महावीर के सर्वोदयी तीर्थों में क्षेत्र, काल, समय या जाति की सीमाएँ नहीं थीं। भगवान महावीर का आत्म धर्म जगत की प्रत्येक आत्मा के लिए समान था। दुनिया की सभी आत्मा एक-सी हैं इसलिए हम दूसरों के प्रति वही विचार एवं व्यवहार रखें जो हमें स्वयं को पसन्द हो। यही महावीर का 'जियो और जीने दो' का सिद्धान्त है। ===पाँच व्रत=== * '''सत्य''' ― सत्य के बारे में भगवान महावीर स्वामी कहते हैं, हे पुरुष! तू सत्य को ही सच्चा तत्व समझ। जो बुद्धिमान सत्य की ही आज्ञा में रहता है, वह मृत्यु को तैरकर पार कर जाता है। * '''अहिंसा''' – इस लोक में जितने भी त्रस जीव (एक, दो, तीन, चार और [[पंचेंद्रीय (जैन)|पाँच इंद्रीयों वाले जीव]]) है उनकी हिंसा मत कर, उनको उनके पथ पर जाने से न रोको। उनके प्रति अपने मन में दया का भाव रखो। उनकी रक्षा करो। यही अहिंसा का संदेश भगवान महावीर अपने उपदेशों से हमें देते हैं। *'''अचौर्य''' - दुसरे के वस्तु बिना उसके दिए हुआ ग्रहण करना जैन ग्रंथों में चोरी कहा गया है। * '''अपरिग्रह''' – आवश्यक चीजों के उपयोग ही किया जाए। * '''ब्रह्मचर्य''' - महावीर स्वामी ब्रह्मचर्य के बारे में अपने बहुत ही अमूल्य उपदेश देते हैं कि ब्रह्मचर्य उत्तम तपस्या, नियम, ज्ञान, दर्शन, चारित्र, संयम और विनय की जड़ है। तपस्या में ब्रह्मचर्य श्रेष्ठ तपस्या है। [[जैन मुनि]], [[जैन साध्वी]] इन्हें पूर्ण रूप से पालन करते है, इसलिए उनके महाव्रत होते है और [[श्रावक]], श्राविका इनका एक देश पालन करते है, इसलिए उनके अणुव्रत कहे जाते है। ;[[क्षमा]] क्षमा के बारे में भगवान महावीर कहते हैं- 'मैं सब जीवों से क्षमा चाहता हूँ। जगत के सभी जीवों के प्रति मेरा मैत्रीभाव है। मेरा किसी से वैर नहीं है। मैं सच्चे हृदय से धर्म में स्थिर हुआ हूँ। सब जीवों से मैं सारे अपराधों की क्षमा माँगता हूँ। सब जीवों ने मेरे प्रति जो अपराध किए हैं, उन्हें मैं क्षमा करता हूँ।' वे यह भी कहते हैं 'मैंने अपने मन में जिन-जिन पाप की वृत्तियों का संकल्प किया हो, वचन से जो-जो पाप वृत्तियाँ प्रकट की हों और शरीर से जो-जो पापवृत्तियाँ की हों, मेरी वे सभी पापवृत्तियाँ विफल हों। मेरे वे सारे पाप मिथ्या हों।' ;[[धर्म]] धर्म सबसे उत्तम मंगल है। अहिंसा, संयम और तप ही धर्म है। महावीरजी कहते हैं जो धर्मात्मा है, जिसके मन में सदा धर्म रहता है, उसे देवता भी नमस्कार करते हैं। भगवान महावीर ने अपने प्रवचनों में धर्म, सत्य, अहिंसा, ब्रह्मचर्य और अपरिग्रह, क्षमा पर सबसे अधिक जोर दिया। त्याग और संयम, प्रेम और करुणा, शील और सदाचार ही उनके प्रवचनों का सार था। == मरण == [[File:Jal Mandir.The Jain Temple at Pawapur,.jpg|right|thumb|270px|पावापुरी में स्थित जल मंदिर।]] तीर्थंकर महावीर का केवली काल ३० वर्ष का था। उनके के संघ में १४००० साधु, ३६००० साध्वी, १००००० श्रावक और ३००००० श्रविकाएँ थी। भगवान महावीर ने ईसापूर्व 527, 72 वर्ष की आयु में बिहार के [[पावापुरी]] (राजगीर) में कार्तिक कृष्ण अमावस्या को निर्वाण ([[मोक्ष (जैन धर्म)|मोक्ष]]) प्राप्त किया। पावापुरी में एक जल मंदिर स्थित है जिसके बारे में कहा जाता है कि यही वह स्थान है जहाँ से महावीर स्वामी की देह का अग्निसंस्कार किया गया। == वर्तमान में == महावीर की अहिंसा केवल सीधे वध को ही हिंसा नहीं मानती है, अपितु मन में किसी के प्रति बुरा विचार भी हिंसा है। वर्तमान युग में प्रचलित नारा 'समाजवाद' तब तक सार्थक नहीं होगा जब तक आर्थिक विषमता रहेगी। एक ओर अथाह पैसा, दूसरी ओर अभाव। इस असमानता की खाई को केवल भगवान महावीर का '[[अपरिग्रह]]' का सिद्धांत भर सकता है। अपरिग्रह का सिद्धांत कम साधनों में अधिक संतुष्टि पर बल देता है। यह आवश्यकता से ज्यादा रखने की सहमति नहीं देता है। भगवान महावीर के अनुयायी उनके नाम का स्मरण श्रद्धा और भक्ति से लेते है, उनका यह मानना है कि महावीर ने इस जगत को न केवल मुक्ति का संदेश दिया,अपितु मुक्ति की सरल और सच्ची राह भी बताई। भगवान महावीर ने आत्मिक और शाश्वत सुख की प्राप्ति हेतु [[अहिंसा|अहिंसा धर्म]] का उपदेश दिया। == साहित्य == * [[उत्तरपुराण]] के ७४वे पर्व में [[महावीर के पूर्व भव]] और अंतिम भगवान रूप जन्म का विस्तृत वर्णन है। * [[कल्पसूत्र]] == पुरातत्व == <gallery> File:Thirakoil-mahaaveerar.JPG|350px|तमिल नाडु, थिराकोइल File:7th - 12th century Mahavira flanked by 24 Tirthankaras in Cave 4, Badami Jain cave temple Karnataka.jpg|350px|भगवान महावीर और अन्य २३ तीर्थंकर (बादामी गुफा, कर्नाटक) </gallery> भगवान महावीर की कई प्राचीन प्रतिमाओं के देश और विदेश के संग्रहालयों में दर्शन होते है। महाराष्ट्र के एल्लोरा गुफाओं में भगवान महावीर की प्रतिमा मौजूद है। कर्नाटक की बादामी गुफाओं में भी भगवान महावीर की प्रतिमा स्थित है। ==इन्हें भी देखें== * [[केवली]] * [[जय जिनेन्द्र]] * [[जैन धर्म में भगवान]] ==सन्दर्भ== <references/> === स्रोत === * {{cite book|last=Jain| first=Pannālāl |title=गुणभद्राचार्य जी विरचित उत्तर पुराण|publisher=भारितय ज्ञानपीठ |date=2011}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[[जैन धर्म]] भगवान महावीर एवं जैन दर्शन- महावीर सरन जैन (2013) लोक भारती प्रकाशन इलाहाबाद ( प्रयागराज) ISBN : 978 - 81-8031-080 -9 {{जैन विषय}} [[श्रेणी:धर्म]] [[श्रेणी:दर्शन]] [[श्रेणी:जैन धर्म]] [[श्रेणी:तीर्थंकर]] 2mrg302odzoxn5kb2r4afbqz4wkn458 मोरक्को 0 21719 6534469 6524541 2026-03-30T03:26:58Z AMAN KUMAR 911487 /* बाहरी कड़ियाँ */ इन्हें भी देखें जोड़ा 6534469 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक देश | conventional_long_name = मोरक्को राज्य | common_name = मोरक्को | native_name = اَلْمَمْلَكَةُ الْمَغْرِبِيَّة <br> ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ | image_flag = Flag of Morocco.svg | image_coat = Coat of arms of Morocco.svg | national_motto = "ٱللَّٰه، ٱلْوَطَن، ٱلْمَلِك" <br/> "ⴰⴽⵓⵛ, ⴰⵏⴰⵎⵓⵔ, ⴰⴳⵍⵍⵉⴷ" <br/> <small> ("अल्लाह, भूमि, राजा") </small> | national_anthem = النشيد الشريف <br/> ⵉⵣⵍⵉ ⴰⵏⴰⵎⵓⵔ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ <br/> <small> ("सम्माननीय गान") </small> <br />[[File:National Anthem of Morocco.ogg|center]] | image_map = Morocco_(orthographic_projection,_WS_claimed).svg | map_caption = गहरा हरा: मोरक्को का निर्विवाद क्षेत्र<br/>हल्का हरा: दावाकृत भू-भाग जिसपर नियंत्रण नहीं है। उसे हल्के हरे रंग में दिखाया गया है। | capital = [[रबात]] | coordinates = {{Coord|34|02|N|6|51|W|type:city}} | largest_city = [[कासाब्लांका]]<br>{{small|{{coord|33|32|N|7|35|W|display=inline}}}} | official_languages = {{hlist |[[अरबी भाषा|अरबी]]| [[बर्बर भाषाएँ|बर्बर]] }} | languages_type = बोली जाने वाली भाषाएं | languages = {{ublist|class=nowrap |मोरक्कन अरबी|[[बर्बर भाषाएँ|बर्बर]]|हसनिया अरबी}} | languages2_type = विदेशी भाषाएँ | languages2 = [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]<ref group="note" name="French">[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]] का उपयोग आधिकारिक सरकारी दस्तावेजों और व्यावसायिक समुदाय द्वारा भी किया जाता है, हालांकि इसकी कोई आधिकारिक स्थिति नहीं है" [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226055346/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html%20 |date=26 दिसंबर 2018 }} – See [[French language in Morocco]] for further information</ref><br/> [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]<br/> [[स्पेनी भाषा|स्पेनिश]] | ethnic_groups = <!--The following is sourced (see ethnic_groups_year above), so please do not change it without also replacing that source:-->{{ublist|[[अरब-बर्बर]] 99%|अन्य 1%}}<ref name=CIApop/> | ethnic_groups_year = 2014{{lower|0.2em|<ref name=CIA>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html |title=Morocco |work=World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=19 अगस्त 2019 |archive-date=26 दिसंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226055346/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html%20 |url-status=dead }}</ref>}} | demonym = मोरक्कन | government_type = [[एकात्मक राज्य|एकात्मक]] [[संसदीय प्रणाली]] [[संवैधानिक राजशाही|संवैधानिक राजतंत्र]]<ref name="Const1">{{cite web |url=http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/2298ADD6-703C-471E-B924-A5E4F396FEA2/0/Texteint%C3%A9gralduprojetdenouvelleConstitution.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120518075239/http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/2298ADD6-703C-471E-B924-A5E4F396FEA2/0/Texteint%C3%A9gralduprojetdenouvelleConstitution.pdf |archivedate=18 May 2012 |title=Constitution of the Kingdom of Morocco, I-1 |format=PDF |accessdate=9 January 2013}}</ref> | leader_title1 = [[मोरक्को का राजा|राजा]] | leader_name1 = [[मोहम्मद छटवें]] | leader_title2 = प्रधानमंत्री | leader_name2 = सईददीन ओथमनी | legislature = | upper_house = | lower_house = | sovereignty_type = स्थापना | established_event1 = [[इद्रीसिद राजवंश]] {{small|(पहला राजवंश)}} | established_date1 = 788 | established_event2 = [[अलौइत राजवंश]] {{small|(वर्तमान राजवंश)}} | established_date2 = 1631 | established_event3 = संरक्षित राज्य स्थापना | established_date3 = 30 मार्च 1912 | established_event4 = स्वतंत्रता | established_date4 = 7 अप्रैल 1956 | area_km2 = 710,850 | area_footnote = | area_rank = 40वाँ या 57वाँ <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 274,460 वर्ग मील | percent_water = {{nowrap|0.056 {{small|(250 km{{sup|2}})}}}} | population_census = 35740000<ref>{{cite web |title=Morocco Population, 1960-2017 - knoema.com |url=https://knoema.com/atlas/Morocco/Population |year=2017 |publisher=[[Haut Commissariat au Plan|HCP]] |accessdate=29 March 2018}}</ref> | population_census_year = 2017 | population_density_km2 = 50.0 | population_density_sq_mi = 189.3 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = | GDP_PPP = $332.358&nbsp;बिलियन<ref name=imf>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=9&sy=2018&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=686&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|title=Morocco |work=IMF}}</ref> <!--Do not edit!--> | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $9,339<ref name=imf/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $122.458&nbsp;billion<ref name=imf/> | GDP_nominal_year = 2019 | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = $3,441<ref name=imf/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini = 39.5 <!--number only--> | Gini_year = 2013 | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MA|title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=6 May 2019}}</ref> | HDI = 0.710 <!--number only--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=2025 Human Development Report |year=2025 |accessdate=6 May 2025 |publisher=United Nations Development Programme |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506120000/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 120वाँ | currency = [[मोरक्कन दिरहम]] | currency_code = MAD | time_zone = <!--Morocco defines its time zone as Greenwich Mean Time + 1 hour, please do not add "Central European Time" or "West Africa Time" without an official source.--> | utc_offset = +1<ref>{{cite web | url=http://northafricapost.com/26021-morocco-keeps-clocks-steady-on-gmt1.html | title=Morocco Keeps Clocks Steady on GMT+1| date=28 October 2018}}</ref> | drives_on = right | calling_code = [[+212]] | cctld = [[.ma]]<br>المغرب. | footnote_b = | religion = [[सुन्नी इस्लाम]]{{ref label|Official religion|a|}} <small>(official)</small><ref>{{cite web|title=Morocco in CIA World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html|website=CIA.gov|access-date=19 अगस्त 2019|archive-date=26 दिसंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226055346/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html%20|url-status=dead}}</ref> | population_rank = }} '''मोरक्को''' या '''मराकिश''' ([[अरबी भाषा|अरबी]]: الْمَغْرِب, तमज़िग़्त: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ), आधिकारिक तौर पर '''मोरक्को राज्य''', [[उत्तर अफ़्रीका]] का एक देश है। उत्तरी अफ़्रीका में रोमन प्रांत रहे इस प्रदेश में मध्यकाल में एक अफ़्रीकी मूल के वंश का शासन रहा जिस पर इस्लामिक प्रभाव दसवीं सदी से पड़ता गया। आज यह देश [[मुसलमान|मुस्लिम]] है जिसकी भाषा अरबी है। यहाँ की अरबी अफ़्रीकी मिश्रित है। [[रबात]] यहाँ की राजधानी और [[कासाब्लांका]] आर्थिक केन्द्र है। ==इतिहास== मोरक्को का एक लंबा इतिहास है जिसे दशकों से [[अटलांटिक महासागर]] और [[भूमध्य सागर]] दोनों पर अपने भौगोलिक स्थान से आकार दिया गया है। फोएनशियाई इस क्षेत्र को नियंत्रित करने वाले पहले व्यक्ति थे, लेकिन रोमन, विसिगोथ्स, वंडल और बीजान्टिन यूनानियों ने भी इसे नियंत्रित किया। 7 वीं शताब्दी में में, अरब लोग इस क्षेत्र में आए जिसके उनकी सभ्यता ने भी प्रवेश किया साथ ही [[इस्लाम|इस्लाम धर्म]] का भी प्रचार हुआ। 15 वीं शताब्दी में, पुर्तगालीओ ने मोरक्को के अटलांटिक तट को नियंत्रित किया। 1800 के दशक तक, हालांकि, कई अन्य यूरोपीय देशों को इस रणनीतिक स्थान की वजह से इस क्षेत्र में रुचि थी। फ्रांस इनमें से पहला था और 1904 में, [[यूनाइटेड किंगडम]] ने आधिकारिक तौर पर [[फ़्रान्स|फ्रांस]] के प्रभाव के क्षेत्र के रूप में मोरक्को को मान्यता दी। 1906 ईस्वी में, अल्जेसिरास सम्मेलन ने फ्रांस और स्पेन के लिए मोरक्को में पुलिस के कर्तव्यों की स्थापना की, और फिर 1912 में, मोरक्को फ्रांस की संधि के साथ फ़्रांस मोरक्को का संरक्षक बन गया। [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] के अंत के बाद, मोरक्को ने आजादी के लिए दबाव डालना शुरू किया और 1944 ईस्वी में, स्वतंत्रता के लिए आंदोलन का नेतृत्व करने के लिए इस्टिक्कल या स्वतंत्रता पार्टी बनाई गई थी। 1953 में [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के राज्य विभाग के अनुसार, लोकप्रिय सुल्तान मोहम्मद वी फ्रांस द्वारा निर्वासित किया गया था। उन्हें मोहम्मद बेन आराफा ने प्रतिस्थापित कर दिया था, जिसके कारण मोरक्कन लोगो ने आजादी के लिए और भी दबाव डाला। 1955 में, मोहम्मद वी मोरक्को लौटने में सक्षम थे और 2 मार्च, 1956 को देश ने अपनी स्वतंत्रता प्राप्त की। अपनी आजादी के बाद, मोरक्को बढ़ गया क्योंकि 1956 और 1958 में कुछ स्पेनिश नियंत्रित क्षेत्रों पर नियंत्रण हुआ। 1969 में, मोरक्को ने फिर से विस्तार किया जब उसने दक्षिण में इफनी के स्पेनिश एन्क्लेव पर नियंत्रण लिया। हालांकि, स्पेन अभी भी उत्तरी मोरक्को में दो तटीय इंक्लेवज़, और मेलिल्ला नियंत्रित क्षेत्र पर करता है। ==मोरक्को सरकार== आज मोरक्को सरकार को एक संवैधानिक राजशाही माना जाता है। इसमें एक प्रमुख शाखा है (राज्य द्वारा भरा गया एक पद) और सरकार का प्रमुख (प्रधान मंत्री)। मोरक्को में एक द्विपक्षीय संसद भी है जिसमें इसकी विधायी शाखा के लिए चैंबर ऑफ काउंसलर्स और चैंबर ऑफ रिप्रेजेंटेटिव शामिल हैं। मोरक्को में सरकार की न्यायिक शाखा सर्वोच्च न्यायालय से बनी है। मोरक्को स्थानीय प्रशासन के लिए 15 क्षेत्रों में बांटा गया है और इसकी एक कानूनी व्यवस्था है जो इस्लामी कानून के साथ-साथ फ्रेंच और स्पेनिश पर आधारित है। ==अर्थव्यवस्था और भूमि उपयोग== हाल ही में मोरक्को ने अपनी आर्थिक नीतियों में कई बदलाव किए हैं, जिसने इसे अधिक स्थिर और बढ़ने की अनुमति दी है। वर्तमान में यह अपनी सेवा और औद्योगिक क्षेत्रों को विकसित करने के लिए काम कर रहा है। मोरक्को में मुख्य उद्योग आज फॉस्फेट रॉक खनन और प्रसंस्करण, खाद्य प्रसंस्करण, चमड़े के सामान, कपड़ा, निर्माण, ऊर्जा और पर्यटन के निर्माण हैं। चूंकि पर्यटन देश में एक प्रमुख उद्योग है, इसलिए सेवाएं भी हैं। इसके अलावा, कृषि मोरक्को की अर्थव्यवस्था में भी भूमिका निभाती है और इस क्षेत्र के मुख्य उत्पादों में जौ, गेहूं, नींबू, अंगूर, सब्जियां, जैतून, पशुधन और शराब शामिल हैं। ==भूगोल और जलवायु== [[File:Caravan in the desert.jpg|thumb|left|रेगिस्तान में कारवां।]] मोरक्को भौगोलिक रूप से अटलांटिक महासागर और भूमध्य सागर के साथ उत्तरी अफ्रीका में स्थित है। यह अल्जीरिया और पश्चिमी सहारा से घिरा हुआ है। यह अभी भी दो इंक्लेवस और मेलिला के साथ सीमाओं को साझा करता लेकिन सेतु और मेलिला स्पेन का हिस्सा माना जाता है। मोरक्को की स्थलाकृति इसके उत्तरी तट के रूप में भिन्न होती है और आंतरिक क्षेत्र पहाड़ी हैं, जबकि इसके तट में उपजाऊ मैदान हैं जहां देश की अधिकांश कृषि होती है। मोरक्को के पहाड़ी इलाकों के बीच घाटियां भी हैं। मोरक्को में सबसे ऊंचा बिंदु जेबेल टुबकल है जो 13,665 फीट (4,165 मीटर) तक ऊंचा है, जबकि इसका सबसे निचला बिंदु सेबखा ताह है जो समुद्र तल से -180 फीट (-55 मीटर) है। मोरक्को का वातावरण, इसकी स्थलाकृति की तरह, स्थान के साथ भी भिन्न होता है। तट के साथ, भूमध्यसागरीय गर्म, सूखे ग्रीष्म और हल्के सर्दियों के साथ भूमध्यसागरीय है। दूरदराज के अंतर्देशीय, जलवायु अधिक गरम है और निकटतम [[सहारा मरुस्थल]] में आता है, यह अधिक गरम हो जाता है। उदाहरण के लिए मोरक्को की राजधानी, [[राबत]] तट पर स्थित है और इसका औसत जनवरी का औसत तापमान 46˚F (8˚C) है और औसत जुलाई उच्च तापमान 82˚F (28˚C) है। इसके विपरीत, मराकेश, जो आगे के अंतर्देशीय स्थित है, में औसतन जुलाई उच्च तापमान 98˚F (37˚C) और जनवरी औसत औसत 43˚F (6˚C) है। == जनसांख्यिकी == मोरक्को की आबादी लगभग 35,276,786 (2016 अनु.) है। सीआईए के अनुसार, 99% निवासी [[अरब-बर्बर]] हैं, शेष 1% में अन्य समूह शामिल हैं।<ref name=CIApop>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#mo |title=Morocco |work=World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |quote=Ethnic groups: Arab-Berber 99%, other 1% |access-date=19 अगस्त 2019 |archive-date=6 जनवरी 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106010801/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#mo |url-status=dead }}</ref> 2014 की मोरक्को जनसंख्या जनगणना के अनुसार, देश में लगभग 84,000 अप्रवासी थे। स्वतंत्रता से पहले, मोरक्को में आधे मिलियन [[यूरोप]]ीय थे; जो ज्यादातर [[ईसाई]] थे।<ref>De Azevedo, Raimondo Cagiano (1994) ''[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25 Migration and development co-operation.]''. Council of Europe. p. 25. {{ISBN|92-871-2611-9}}.</ref> स्वतंत्रता से पहले, मोरक्को 250,000 स्पेनियों का घर भी था।<ref>[http://www.migrationinformation.org/Profiles/display.cfm?id=97 Spain: Forging an Immigration Policy], Migration Information Source</ref> 1948 में यहूदी की जनसंख्या 265,000 अपनी चरम में थी, जो आज घटकर लगभग 2,500 ही रह गई है।<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/morocjews.html |title=The Jews of Morocco |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |accessdate=1 August 2011}}</ref> ===धर्म=== {{Bar box |float=right |titlebar=#ddd |title = मोरक्को में धर्म<ref name="cia-rel">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html#tu |title=Religions |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=9 February 2013 |archive-date=24 दिसंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20#tu |url-status=dead }}</ref> |left1 = '''धर्म''' |right1 = '''प्रतिशत ''' |bars = {{bar percent|[[इस्लाम]]|green|98.9}} {{bar percent|[[ईसाई]]|read|0.9}} {{bar percent|[[यहूदी]]|bleack|0.2}} }} देश में धार्मिक अनुमान 2010 में प्यू फोरम संस्था द्वारा 99% मुस्लिम आबादी के रूप में प्रदर्शित किया गया था जिसमे सुन्नी 67% पर बहुमत बनाते हैं, गैर-सांप्रदायिक मुस्लिम 30% मुसलमानों का दूसरा सबसे बड़ा समूह है जिसमे सिया भी सामिल है मोरक्को में दूसरा धार्मिक समूह 1% है जिसमे ईसाई और अन्य धार्मिक अनुयायी सामिल है।.<ref name=pewrel>{{cite web|title=Religious Composition by Country|url=http://www.pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Religious_Affiliation/globalReligion-tables.pdf|work=Global Religious Landscape|publisher=Pew Forum|accessdate=9 July 2013|archive-date=9 सितंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130909201109/http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-tables.pdf|url-status=dead}}</ref> ===भाषा=== मोरक्को की आधिकारिक भाषाएं [[अरबी भाषा|अरबी]] और [[बर्बर भाषाएँ|बर्बर]] हैं।<ref name="2011 cons">{{cite web|last=Government of Morocco|title=Texte de la nouvelle constitution 2011|url=http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/EE8E1B01-9C86-449B-A9C2-A98CC88D7238/8650/bo5952F.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120229085131/http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/EE8E1B01-9C86-449B-A9C2-A98CC88D7238/8650/bo5952F.pdf|archivedate=29 February 2012|publisher=maroc.ma|accessdate=6 October 2011}}</ref><ref name="cons eff">{{cite web|last=Government of Morocco|title=BO_5964-Bis_Ar.pdf|url=http://www.sgg.gov.ma/BO/bulletin/AR/2011/BO_5964-Bis_Ar.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120316221623/http://www.sgg.gov.ma/BO/bulletin/AR/2011/BO_5964-Bis_Ar.pdf|archivedate=16 March 2012}}</ref> पूरी आबादी का लगभग 89.8% मोरक्कन अरबी में कुछ हद तक संवाद कर सकता है। 2008 में, फ्रेड्रिक देरोसे ने अनुमान लगाया कि 12 मिलियन बर्बर वक्ता थे, जो लगभग 40% आबादी थी। सरकारी संस्थानों, मीडिया, मध्य-आकार और बड़ी कंपनियों, फ्रांसीसी बोलने वाले देशों के साथ अंतर्राष्ट्रीय वाणिज्य, और अक्सर अंतर्राष्ट्रीय कूटनीति में [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]] का व्यापक रूप से उपयोग किया जाता है। 2004 की जनगणना के अनुसार, 2.19 मिलियन मोरक्कोवासियों द्वारा फ्रांसीसी के अलावा एक अन्य विदेशी भाषा बोली जाती है।<ref>{{cite web|title=Le dénombrement des francophones|url=http://www.francophonie.org/IMG/pdf/1e.pdf|publisher=Organisation internationale de la Francophonie}}</ref> == संस्कृति == [[File:Kasbahs in Aït Benhaddou.JPG|thumb|14वीं शताब्दी के बाद बर्बर द्वारा बनाया गया अता बेन्हदौ का कस्बा।]] मोरक्को एक समृद्ध [[संस्कृति]] और [[सभ्यता]] वाला देश है। मोरक्को के इतिहास के माध्यम से, इसने पूर्व ([[फ़ोनीशिया|फोनेशियन]], [[यहूदी|यहूदियों]] और [[अरब लोग|अरबों]]), दक्षिण ([[उप-सहारा अफ़्रीका|उप-सहारा अफ्रीकी]]) और उत्तर ([[रोमन साम्राज्य|रोम]], [[अल अन्दलुस|अन्दलुस]]) से आने वाले कई लोगों की मेजबानी की है। उन सभी सभ्यताओं ने मोरक्को की सामाजिक संरचना को प्रभावित किया है। सांस्कृतिक रूप से, मोरक्को हमेशा अपने बर्बर, यहूदी और अरबी सांस्कृतिक विरासत को फ्रांसीसी और स्पेनिश जैसे बाहरी प्रभावों और, पिछले दशकों के दौरान, एंग्लो-अमेरिकन जीवन शैली के साथ संयोजन करने में सफल रहा है।<ref>{{Cite web|url=http://www.aljazeera.com/archive/2005/12/2008410151243996817.html|title=Morocco town's Hollywood connection|website=www.aljazeera.com|access-date=27 October 2017}}</ref> === खान-पान === मोरक्को के व्यंजनों को दुनिया में सबसे विविध व्यंजनों में से एक माना जाता है। यह बाहरी दुनिया के साथ मोरक्को की सदियों से चली आ रही पारस्परिक संगम का परिणाम है।<ref>{{cite web|url=http://fescooking.com/come-cook-with-us/the-art-of-moroccan-cuisine|title=The Art of Moroccan Cuisine|date=10 October 2007}}</ref> मोरक्को का भोजन मुख्य रूप से मूरिश, यूरोपीय और भूमध्यसागरीय व्यंजनों का एक संलयन है। मोरक्को के सबसे प्रसिद्ध व्यंजनों में कूसकूस, पास्टिला (बेस्टेया या बेस्टिला), ताजीन, तंजिया और हरिरा शामिल हैं। हरिरा एक सूप है, लेकिन इसे अपने आप में एक व्यंजन के रूप में माना जाता है और इसे [[रमज़ान|रमजान]] के महीने के दौरान विशेष रूप से खजूर के साथ परोसा जाता है। इस्लाम के धार्मिक कानूनों [[शरीयत]] के अनुसार सूअर का मांस खाना प्रतिबंधित है। मोरक्को में ब्रेड मुख्य रूप से ड्यूरम गेहूं सूजी से बना खोबज़ के रूप में जाना जाता है। सबसे लोकप्रिय पेय "अताई" है, जो पुदीने की पत्तियों और अन्य सामग्रियों के साथ मिलकर बनी एक चाय है। === साहित्य === [[File:Koutbia.jpg|thumb|कौटूबिया मस्जिद।]] मोरक्को का साहित्य अरबी, बर्बर और फ्रांसीसी में लिखा गया है। अल्मोहद राजवंश के तहत मोरक्को ने समृद्धि और सीखने की प्रतिभा की अवधि का अनुभव किया। अलमोहद ने मारकेश में कौटूबिया मस्जिद का निर्माण किया, जहाँ न केवल 25,000 लोग रहते थे, बल्कि यह अपने पुस्तकों, पांडुलिपियों, पुस्तकालयों और पुस्तक की दुकानों के लिए भी प्रसिद्ध था; इतिहास का पहला पुस्तक बाजार। अलमोहाद खलीफा अबू याकूब को किताबें इकट्ठा करने का बड़ा शौक था। उन्होंने एक महान पुस्तकालय की स्थापना की, जिसे अंततः कैसबाह ले जाया गया और एक सार्वजनिक पुस्तकालय में बदल दिया गया। === संगीत === मोरक्कन संगीत अरबी, बर्बर और उप-सहारा मूल का है। रॉक-प्रभावित चाबी बैंड व्यापक हैं, जैसा कि ट्रान्स संगीत है जिसमें इस्लामिक संगीत में ऐतिहासिक मूल हैं। मोरक्को अन्दलुसीयन [[शास्त्रीय संगीत]] का घर है जो पूरे उत्तर पश्चिमी अफ्रीका में पाया जाता है। संगीत के लोकप्रिय पश्चिमी रूप, मोरक्को में तेजी से लोकप्रिय हो रहे हैं, जैसे संलयन, रॉक, देश, मैटल और विशेष रूप से, हिप हॉप। ==मोरक्को संकट== मोरक्को संकट के नाम से दो ऐतिहासिक घटनाओं (1905-06 और 1911 में घटित) को जाना जाता है, जिनमें फ़्रांस द्वारा मोरक्को पर प्रभुत्व स्थापित करने और जर्मनी द्वारा फ्रांस कि बढ़ती शक्ति को रोकने के लिए किये कार्यों को गिना जाता है।<ref>{{cite web|last=Editors |first=The |url=https://www.britannica.com/topic/Moroccan-crises |title=Moroccan crises |language=en |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=2017-03-26}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} इन्हें भी देखें [[साअद-इदीन ओथमान]] == बाहरी कड़ियाँ == * {{विकियात्रा|मोरक्को}} * [http://www.riccardozipoli.com/demo/galleries_collections.php?a=185&n=16&d=MOROCCO&pagine=1&paginazione=2 फोटो गैलरी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110715212344/http://www.riccardozipoli.com/demo/galleries_collections.php?a=185&n=16&d=MOROCCO&pagine=1&paginazione=2 |date=15 जुलाई 2011 }} {{अफ़्रीका}} [[श्रेणी:मोरक्को]] [[श्रेणी:अरब लीग के देश]] [[श्रेणी:अफ़्रीका के देश]] [[श्रेणी:अरबी-भाषी देश व क्षेत्र]] bnxeo2l8kagz1akpn20mcuyu4y7bu87 6534470 6534469 2026-03-30T03:27:49Z AMAN KUMAR 911487 /* सन्दर्भ */ संरचना सुधारी 6534470 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक देश | conventional_long_name = मोरक्को राज्य | common_name = मोरक्को | native_name = اَلْمَمْلَكَةُ الْمَغْرِبِيَّة <br> ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ | image_flag = Flag of Morocco.svg | image_coat = Coat of arms of Morocco.svg | national_motto = "ٱللَّٰه، ٱلْوَطَن، ٱلْمَلِك" <br/> "ⴰⴽⵓⵛ, ⴰⵏⴰⵎⵓⵔ, ⴰⴳⵍⵍⵉⴷ" <br/> <small> ("अल्लाह, भूमि, राजा") </small> | national_anthem = النشيد الشريف <br/> ⵉⵣⵍⵉ ⴰⵏⴰⵎⵓⵔ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ <br/> <small> ("सम्माननीय गान") </small> <br />[[File:National Anthem of Morocco.ogg|center]] | image_map = Morocco_(orthographic_projection,_WS_claimed).svg | map_caption = गहरा हरा: मोरक्को का निर्विवाद क्षेत्र<br/>हल्का हरा: दावाकृत भू-भाग जिसपर नियंत्रण नहीं है। उसे हल्के हरे रंग में दिखाया गया है। | capital = [[रबात]] | coordinates = {{Coord|34|02|N|6|51|W|type:city}} | largest_city = [[कासाब्लांका]]<br>{{small|{{coord|33|32|N|7|35|W|display=inline}}}} | official_languages = {{hlist |[[अरबी भाषा|अरबी]]| [[बर्बर भाषाएँ|बर्बर]] }} | languages_type = बोली जाने वाली भाषाएं | languages = {{ublist|class=nowrap |मोरक्कन अरबी|[[बर्बर भाषाएँ|बर्बर]]|हसनिया अरबी}} | languages2_type = विदेशी भाषाएँ | languages2 = [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]<ref group="note" name="French">[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]] का उपयोग आधिकारिक सरकारी दस्तावेजों और व्यावसायिक समुदाय द्वारा भी किया जाता है, हालांकि इसकी कोई आधिकारिक स्थिति नहीं है" [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226055346/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html%20 |date=26 दिसंबर 2018 }} – See [[French language in Morocco]] for further information</ref><br/> [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]<br/> [[स्पेनी भाषा|स्पेनिश]] | ethnic_groups = <!--The following is sourced (see ethnic_groups_year above), so please do not change it without also replacing that source:-->{{ublist|[[अरब-बर्बर]] 99%|अन्य 1%}}<ref name=CIApop/> | ethnic_groups_year = 2014{{lower|0.2em|<ref name=CIA>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html |title=Morocco |work=World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=19 अगस्त 2019 |archive-date=26 दिसंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226055346/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html%20 |url-status=dead }}</ref>}} | demonym = मोरक्कन | government_type = [[एकात्मक राज्य|एकात्मक]] [[संसदीय प्रणाली]] [[संवैधानिक राजशाही|संवैधानिक राजतंत्र]]<ref name="Const1">{{cite web |url=http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/2298ADD6-703C-471E-B924-A5E4F396FEA2/0/Texteint%C3%A9gralduprojetdenouvelleConstitution.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120518075239/http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/2298ADD6-703C-471E-B924-A5E4F396FEA2/0/Texteint%C3%A9gralduprojetdenouvelleConstitution.pdf |archivedate=18 May 2012 |title=Constitution of the Kingdom of Morocco, I-1 |format=PDF |accessdate=9 January 2013}}</ref> | leader_title1 = [[मोरक्को का राजा|राजा]] | leader_name1 = [[मोहम्मद छटवें]] | leader_title2 = प्रधानमंत्री | leader_name2 = सईददीन ओथमनी | legislature = | upper_house = | lower_house = | sovereignty_type = स्थापना | established_event1 = [[इद्रीसिद राजवंश]] {{small|(पहला राजवंश)}} | established_date1 = 788 | established_event2 = [[अलौइत राजवंश]] {{small|(वर्तमान राजवंश)}} | established_date2 = 1631 | established_event3 = संरक्षित राज्य स्थापना | established_date3 = 30 मार्च 1912 | established_event4 = स्वतंत्रता | established_date4 = 7 अप्रैल 1956 | area_km2 = 710,850 | area_footnote = | area_rank = 40वाँ या 57वाँ <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 274,460 वर्ग मील | percent_water = {{nowrap|0.056 {{small|(250 km{{sup|2}})}}}} | population_census = 35740000<ref>{{cite web |title=Morocco Population, 1960-2017 - knoema.com |url=https://knoema.com/atlas/Morocco/Population |year=2017 |publisher=[[Haut Commissariat au Plan|HCP]] |accessdate=29 March 2018}}</ref> | population_census_year = 2017 | population_density_km2 = 50.0 | population_density_sq_mi = 189.3 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = | GDP_PPP = $332.358&nbsp;बिलियन<ref name=imf>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=9&sy=2018&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=686&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|title=Morocco |work=IMF}}</ref> <!--Do not edit!--> | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $9,339<ref name=imf/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $122.458&nbsp;billion<ref name=imf/> | GDP_nominal_year = 2019 | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = $3,441<ref name=imf/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini = 39.5 <!--number only--> | Gini_year = 2013 | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MA|title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=6 May 2019}}</ref> | HDI = 0.710 <!--number only--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=2025 Human Development Report |year=2025 |accessdate=6 May 2025 |publisher=United Nations Development Programme |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506120000/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 120वाँ | currency = [[मोरक्कन दिरहम]] | currency_code = MAD | time_zone = <!--Morocco defines its time zone as Greenwich Mean Time + 1 hour, please do not add "Central European Time" or "West Africa Time" without an official source.--> | utc_offset = +1<ref>{{cite web | url=http://northafricapost.com/26021-morocco-keeps-clocks-steady-on-gmt1.html | title=Morocco Keeps Clocks Steady on GMT+1| date=28 October 2018}}</ref> | drives_on = right | calling_code = [[+212]] | cctld = [[.ma]]<br>المغرب. | footnote_b = | religion = [[सुन्नी इस्लाम]]{{ref label|Official religion|a|}} <small>(official)</small><ref>{{cite web|title=Morocco in CIA World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html|website=CIA.gov|access-date=19 अगस्त 2019|archive-date=26 दिसंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226055346/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html%20|url-status=dead}}</ref> | population_rank = }} '''मोरक्को''' या '''मराकिश''' ([[अरबी भाषा|अरबी]]: الْمَغْرِب, तमज़िग़्त: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ), आधिकारिक तौर पर '''मोरक्को राज्य''', [[उत्तर अफ़्रीका]] का एक देश है। उत्तरी अफ़्रीका में रोमन प्रांत रहे इस प्रदेश में मध्यकाल में एक अफ़्रीकी मूल के वंश का शासन रहा जिस पर इस्लामिक प्रभाव दसवीं सदी से पड़ता गया। आज यह देश [[मुसलमान|मुस्लिम]] है जिसकी भाषा अरबी है। यहाँ की अरबी अफ़्रीकी मिश्रित है। [[रबात]] यहाँ की राजधानी और [[कासाब्लांका]] आर्थिक केन्द्र है। ==इतिहास== मोरक्को का एक लंबा इतिहास है जिसे दशकों से [[अटलांटिक महासागर]] और [[भूमध्य सागर]] दोनों पर अपने भौगोलिक स्थान से आकार दिया गया है। फोएनशियाई इस क्षेत्र को नियंत्रित करने वाले पहले व्यक्ति थे, लेकिन रोमन, विसिगोथ्स, वंडल और बीजान्टिन यूनानियों ने भी इसे नियंत्रित किया। 7 वीं शताब्दी में में, अरब लोग इस क्षेत्र में आए जिसके उनकी सभ्यता ने भी प्रवेश किया साथ ही [[इस्लाम|इस्लाम धर्म]] का भी प्रचार हुआ। 15 वीं शताब्दी में, पुर्तगालीओ ने मोरक्को के अटलांटिक तट को नियंत्रित किया। 1800 के दशक तक, हालांकि, कई अन्य यूरोपीय देशों को इस रणनीतिक स्थान की वजह से इस क्षेत्र में रुचि थी। फ्रांस इनमें से पहला था और 1904 में, [[यूनाइटेड किंगडम]] ने आधिकारिक तौर पर [[फ़्रान्स|फ्रांस]] के प्रभाव के क्षेत्र के रूप में मोरक्को को मान्यता दी। 1906 ईस्वी में, अल्जेसिरास सम्मेलन ने फ्रांस और स्पेन के लिए मोरक्को में पुलिस के कर्तव्यों की स्थापना की, और फिर 1912 में, मोरक्को फ्रांस की संधि के साथ फ़्रांस मोरक्को का संरक्षक बन गया। [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] के अंत के बाद, मोरक्को ने आजादी के लिए दबाव डालना शुरू किया और 1944 ईस्वी में, स्वतंत्रता के लिए आंदोलन का नेतृत्व करने के लिए इस्टिक्कल या स्वतंत्रता पार्टी बनाई गई थी। 1953 में [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के राज्य विभाग के अनुसार, लोकप्रिय सुल्तान मोहम्मद वी फ्रांस द्वारा निर्वासित किया गया था। उन्हें मोहम्मद बेन आराफा ने प्रतिस्थापित कर दिया था, जिसके कारण मोरक्कन लोगो ने आजादी के लिए और भी दबाव डाला। 1955 में, मोहम्मद वी मोरक्को लौटने में सक्षम थे और 2 मार्च, 1956 को देश ने अपनी स्वतंत्रता प्राप्त की। अपनी आजादी के बाद, मोरक्को बढ़ गया क्योंकि 1956 और 1958 में कुछ स्पेनिश नियंत्रित क्षेत्रों पर नियंत्रण हुआ। 1969 में, मोरक्को ने फिर से विस्तार किया जब उसने दक्षिण में इफनी के स्पेनिश एन्क्लेव पर नियंत्रण लिया। हालांकि, स्पेन अभी भी उत्तरी मोरक्को में दो तटीय इंक्लेवज़, और मेलिल्ला नियंत्रित क्षेत्र पर करता है। ==मोरक्को सरकार== आज मोरक्को सरकार को एक संवैधानिक राजशाही माना जाता है। इसमें एक प्रमुख शाखा है (राज्य द्वारा भरा गया एक पद) और सरकार का प्रमुख (प्रधान मंत्री)। मोरक्को में एक द्विपक्षीय संसद भी है जिसमें इसकी विधायी शाखा के लिए चैंबर ऑफ काउंसलर्स और चैंबर ऑफ रिप्रेजेंटेटिव शामिल हैं। मोरक्को में सरकार की न्यायिक शाखा सर्वोच्च न्यायालय से बनी है। मोरक्को स्थानीय प्रशासन के लिए 15 क्षेत्रों में बांटा गया है और इसकी एक कानूनी व्यवस्था है जो इस्लामी कानून के साथ-साथ फ्रेंच और स्पेनिश पर आधारित है। ==अर्थव्यवस्था और भूमि उपयोग== हाल ही में मोरक्को ने अपनी आर्थिक नीतियों में कई बदलाव किए हैं, जिसने इसे अधिक स्थिर और बढ़ने की अनुमति दी है। वर्तमान में यह अपनी सेवा और औद्योगिक क्षेत्रों को विकसित करने के लिए काम कर रहा है। मोरक्को में मुख्य उद्योग आज फॉस्फेट रॉक खनन और प्रसंस्करण, खाद्य प्रसंस्करण, चमड़े के सामान, कपड़ा, निर्माण, ऊर्जा और पर्यटन के निर्माण हैं। चूंकि पर्यटन देश में एक प्रमुख उद्योग है, इसलिए सेवाएं भी हैं। इसके अलावा, कृषि मोरक्को की अर्थव्यवस्था में भी भूमिका निभाती है और इस क्षेत्र के मुख्य उत्पादों में जौ, गेहूं, नींबू, अंगूर, सब्जियां, जैतून, पशुधन और शराब शामिल हैं। ==भूगोल और जलवायु== [[File:Caravan in the desert.jpg|thumb|left|रेगिस्तान में कारवां।]] मोरक्को भौगोलिक रूप से अटलांटिक महासागर और भूमध्य सागर के साथ उत्तरी अफ्रीका में स्थित है। यह अल्जीरिया और पश्चिमी सहारा से घिरा हुआ है। यह अभी भी दो इंक्लेवस और मेलिला के साथ सीमाओं को साझा करता लेकिन सेतु और मेलिला स्पेन का हिस्सा माना जाता है। मोरक्को की स्थलाकृति इसके उत्तरी तट के रूप में भिन्न होती है और आंतरिक क्षेत्र पहाड़ी हैं, जबकि इसके तट में उपजाऊ मैदान हैं जहां देश की अधिकांश कृषि होती है। मोरक्को के पहाड़ी इलाकों के बीच घाटियां भी हैं। मोरक्को में सबसे ऊंचा बिंदु जेबेल टुबकल है जो 13,665 फीट (4,165 मीटर) तक ऊंचा है, जबकि इसका सबसे निचला बिंदु सेबखा ताह है जो समुद्र तल से -180 फीट (-55 मीटर) है। मोरक्को का वातावरण, इसकी स्थलाकृति की तरह, स्थान के साथ भी भिन्न होता है। तट के साथ, भूमध्यसागरीय गर्म, सूखे ग्रीष्म और हल्के सर्दियों के साथ भूमध्यसागरीय है। दूरदराज के अंतर्देशीय, जलवायु अधिक गरम है और निकटतम [[सहारा मरुस्थल]] में आता है, यह अधिक गरम हो जाता है। उदाहरण के लिए मोरक्को की राजधानी, [[राबत]] तट पर स्थित है और इसका औसत जनवरी का औसत तापमान 46˚F (8˚C) है और औसत जुलाई उच्च तापमान 82˚F (28˚C) है। इसके विपरीत, मराकेश, जो आगे के अंतर्देशीय स्थित है, में औसतन जुलाई उच्च तापमान 98˚F (37˚C) और जनवरी औसत औसत 43˚F (6˚C) है। == जनसांख्यिकी == मोरक्को की आबादी लगभग 35,276,786 (2016 अनु.) है। सीआईए के अनुसार, 99% निवासी [[अरब-बर्बर]] हैं, शेष 1% में अन्य समूह शामिल हैं।<ref name=CIApop>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#mo |title=Morocco |work=World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |quote=Ethnic groups: Arab-Berber 99%, other 1% |access-date=19 अगस्त 2019 |archive-date=6 जनवरी 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106010801/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#mo |url-status=dead }}</ref> 2014 की मोरक्को जनसंख्या जनगणना के अनुसार, देश में लगभग 84,000 अप्रवासी थे। स्वतंत्रता से पहले, मोरक्को में आधे मिलियन [[यूरोप]]ीय थे; जो ज्यादातर [[ईसाई]] थे।<ref>De Azevedo, Raimondo Cagiano (1994) ''[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25 Migration and development co-operation.]''. Council of Europe. p. 25. {{ISBN|92-871-2611-9}}.</ref> स्वतंत्रता से पहले, मोरक्को 250,000 स्पेनियों का घर भी था।<ref>[http://www.migrationinformation.org/Profiles/display.cfm?id=97 Spain: Forging an Immigration Policy], Migration Information Source</ref> 1948 में यहूदी की जनसंख्या 265,000 अपनी चरम में थी, जो आज घटकर लगभग 2,500 ही रह गई है।<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/morocjews.html |title=The Jews of Morocco |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |accessdate=1 August 2011}}</ref> ===धर्म=== {{Bar box |float=right |titlebar=#ddd |title = मोरक्को में धर्म<ref name="cia-rel">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html#tu |title=Religions |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=9 February 2013 |archive-date=24 दिसंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20#tu |url-status=dead }}</ref> |left1 = '''धर्म''' |right1 = '''प्रतिशत ''' |bars = {{bar percent|[[इस्लाम]]|green|98.9}} {{bar percent|[[ईसाई]]|read|0.9}} {{bar percent|[[यहूदी]]|bleack|0.2}} }} देश में धार्मिक अनुमान 2010 में प्यू फोरम संस्था द्वारा 99% मुस्लिम आबादी के रूप में प्रदर्शित किया गया था जिसमे सुन्नी 67% पर बहुमत बनाते हैं, गैर-सांप्रदायिक मुस्लिम 30% मुसलमानों का दूसरा सबसे बड़ा समूह है जिसमे सिया भी सामिल है मोरक्को में दूसरा धार्मिक समूह 1% है जिसमे ईसाई और अन्य धार्मिक अनुयायी सामिल है।.<ref name=pewrel>{{cite web|title=Religious Composition by Country|url=http://www.pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Religious_Affiliation/globalReligion-tables.pdf|work=Global Religious Landscape|publisher=Pew Forum|accessdate=9 July 2013|archive-date=9 सितंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130909201109/http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-tables.pdf|url-status=dead}}</ref> ===भाषा=== मोरक्को की आधिकारिक भाषाएं [[अरबी भाषा|अरबी]] और [[बर्बर भाषाएँ|बर्बर]] हैं।<ref name="2011 cons">{{cite web|last=Government of Morocco|title=Texte de la nouvelle constitution 2011|url=http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/EE8E1B01-9C86-449B-A9C2-A98CC88D7238/8650/bo5952F.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120229085131/http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/EE8E1B01-9C86-449B-A9C2-A98CC88D7238/8650/bo5952F.pdf|archivedate=29 February 2012|publisher=maroc.ma|accessdate=6 October 2011}}</ref><ref name="cons eff">{{cite web|last=Government of Morocco|title=BO_5964-Bis_Ar.pdf|url=http://www.sgg.gov.ma/BO/bulletin/AR/2011/BO_5964-Bis_Ar.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120316221623/http://www.sgg.gov.ma/BO/bulletin/AR/2011/BO_5964-Bis_Ar.pdf|archivedate=16 March 2012}}</ref> पूरी आबादी का लगभग 89.8% मोरक्कन अरबी में कुछ हद तक संवाद कर सकता है। 2008 में, फ्रेड्रिक देरोसे ने अनुमान लगाया कि 12 मिलियन बर्बर वक्ता थे, जो लगभग 40% आबादी थी। सरकारी संस्थानों, मीडिया, मध्य-आकार और बड़ी कंपनियों, फ्रांसीसी बोलने वाले देशों के साथ अंतर्राष्ट्रीय वाणिज्य, और अक्सर अंतर्राष्ट्रीय कूटनीति में [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]] का व्यापक रूप से उपयोग किया जाता है। 2004 की जनगणना के अनुसार, 2.19 मिलियन मोरक्कोवासियों द्वारा फ्रांसीसी के अलावा एक अन्य विदेशी भाषा बोली जाती है।<ref>{{cite web|title=Le dénombrement des francophones|url=http://www.francophonie.org/IMG/pdf/1e.pdf|publisher=Organisation internationale de la Francophonie}}</ref> == संस्कृति == [[File:Kasbahs in Aït Benhaddou.JPG|thumb|14वीं शताब्दी के बाद बर्बर द्वारा बनाया गया अता बेन्हदौ का कस्बा।]] मोरक्को एक समृद्ध [[संस्कृति]] और [[सभ्यता]] वाला देश है। मोरक्को के इतिहास के माध्यम से, इसने पूर्व ([[फ़ोनीशिया|फोनेशियन]], [[यहूदी|यहूदियों]] और [[अरब लोग|अरबों]]), दक्षिण ([[उप-सहारा अफ़्रीका|उप-सहारा अफ्रीकी]]) और उत्तर ([[रोमन साम्राज्य|रोम]], [[अल अन्दलुस|अन्दलुस]]) से आने वाले कई लोगों की मेजबानी की है। उन सभी सभ्यताओं ने मोरक्को की सामाजिक संरचना को प्रभावित किया है। सांस्कृतिक रूप से, मोरक्को हमेशा अपने बर्बर, यहूदी और अरबी सांस्कृतिक विरासत को फ्रांसीसी और स्पेनिश जैसे बाहरी प्रभावों और, पिछले दशकों के दौरान, एंग्लो-अमेरिकन जीवन शैली के साथ संयोजन करने में सफल रहा है।<ref>{{Cite web|url=http://www.aljazeera.com/archive/2005/12/2008410151243996817.html|title=Morocco town's Hollywood connection|website=www.aljazeera.com|access-date=27 October 2017}}</ref> === खान-पान === मोरक्को के व्यंजनों को दुनिया में सबसे विविध व्यंजनों में से एक माना जाता है। यह बाहरी दुनिया के साथ मोरक्को की सदियों से चली आ रही पारस्परिक संगम का परिणाम है।<ref>{{cite web|url=http://fescooking.com/come-cook-with-us/the-art-of-moroccan-cuisine|title=The Art of Moroccan Cuisine|date=10 October 2007}}</ref> मोरक्को का भोजन मुख्य रूप से मूरिश, यूरोपीय और भूमध्यसागरीय व्यंजनों का एक संलयन है। मोरक्को के सबसे प्रसिद्ध व्यंजनों में कूसकूस, पास्टिला (बेस्टेया या बेस्टिला), ताजीन, तंजिया और हरिरा शामिल हैं। हरिरा एक सूप है, लेकिन इसे अपने आप में एक व्यंजन के रूप में माना जाता है और इसे [[रमज़ान|रमजान]] के महीने के दौरान विशेष रूप से खजूर के साथ परोसा जाता है। इस्लाम के धार्मिक कानूनों [[शरीयत]] के अनुसार सूअर का मांस खाना प्रतिबंधित है। मोरक्को में ब्रेड मुख्य रूप से ड्यूरम गेहूं सूजी से बना खोबज़ के रूप में जाना जाता है। सबसे लोकप्रिय पेय "अताई" है, जो पुदीने की पत्तियों और अन्य सामग्रियों के साथ मिलकर बनी एक चाय है। === साहित्य === [[File:Koutbia.jpg|thumb|कौटूबिया मस्जिद।]] मोरक्को का साहित्य अरबी, बर्बर और फ्रांसीसी में लिखा गया है। अल्मोहद राजवंश के तहत मोरक्को ने समृद्धि और सीखने की प्रतिभा की अवधि का अनुभव किया। अलमोहद ने मारकेश में कौटूबिया मस्जिद का निर्माण किया, जहाँ न केवल 25,000 लोग रहते थे, बल्कि यह अपने पुस्तकों, पांडुलिपियों, पुस्तकालयों और पुस्तक की दुकानों के लिए भी प्रसिद्ध था; इतिहास का पहला पुस्तक बाजार। अलमोहाद खलीफा अबू याकूब को किताबें इकट्ठा करने का बड़ा शौक था। उन्होंने एक महान पुस्तकालय की स्थापना की, जिसे अंततः कैसबाह ले जाया गया और एक सार्वजनिक पुस्तकालय में बदल दिया गया। === संगीत === मोरक्कन संगीत अरबी, बर्बर और उप-सहारा मूल का है। रॉक-प्रभावित चाबी बैंड व्यापक हैं, जैसा कि ट्रान्स संगीत है जिसमें इस्लामिक संगीत में ऐतिहासिक मूल हैं। मोरक्को अन्दलुसीयन [[शास्त्रीय संगीत]] का घर है जो पूरे उत्तर पश्चिमी अफ्रीका में पाया जाता है। संगीत के लोकप्रिय पश्चिमी रूप, मोरक्को में तेजी से लोकप्रिय हो रहे हैं, जैसे संलयन, रॉक, देश, मैटल और विशेष रूप से, हिप हॉप। ==मोरक्को संकट== मोरक्को संकट के नाम से दो ऐतिहासिक घटनाओं (1905-06 और 1911 में घटित) को जाना जाता है, जिनमें फ़्रांस द्वारा मोरक्को पर प्रभुत्व स्थापित करने और जर्मनी द्वारा फ्रांस कि बढ़ती शक्ति को रोकने के लिए किये कार्यों को गिना जाता है।<ref>{{cite web|last=Editors |first=The |url=https://www.britannica.com/topic/Moroccan-crises |title=Moroccan crises |language=en |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=2017-03-26}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} ==इन्हें भी देखें== [[साअद-इदीन ओथमान]] == बाहरी कड़ियाँ == * {{विकियात्रा|मोरक्को}} * [http://www.riccardozipoli.com/demo/galleries_collections.php?a=185&n=16&d=MOROCCO&pagine=1&paginazione=2 फोटो गैलरी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110715212344/http://www.riccardozipoli.com/demo/galleries_collections.php?a=185&n=16&d=MOROCCO&pagine=1&paginazione=2 |date=15 जुलाई 2011 }} {{अफ़्रीका}} [[श्रेणी:मोरक्को]] [[श्रेणी:अरब लीग के देश]] [[श्रेणी:अफ़्रीका के देश]] [[श्रेणी:अरबी-भाषी देश व क्षेत्र]] 5xhz366c6scryetqk21q6offfybfvld 6534478 6534470 2026-03-30T03:50:10Z AMAN KUMAR 911487 /* इन्हें भी देखें */ + 6534478 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक देश | conventional_long_name = मोरक्को राज्य | common_name = मोरक्को | native_name = اَلْمَمْلَكَةُ الْمَغْرِبِيَّة <br> ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ | image_flag = Flag of Morocco.svg | image_coat = Coat of arms of Morocco.svg | national_motto = "ٱللَّٰه، ٱلْوَطَن، ٱلْمَلِك" <br/> "ⴰⴽⵓⵛ, ⴰⵏⴰⵎⵓⵔ, ⴰⴳⵍⵍⵉⴷ" <br/> <small> ("अल्लाह, भूमि, राजा") </small> | national_anthem = النشيد الشريف <br/> ⵉⵣⵍⵉ ⴰⵏⴰⵎⵓⵔ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ <br/> <small> ("सम्माननीय गान") </small> <br />[[File:National Anthem of Morocco.ogg|center]] | image_map = Morocco_(orthographic_projection,_WS_claimed).svg | map_caption = गहरा हरा: मोरक्को का निर्विवाद क्षेत्र<br/>हल्का हरा: दावाकृत भू-भाग जिसपर नियंत्रण नहीं है। उसे हल्के हरे रंग में दिखाया गया है। | capital = [[रबात]] | coordinates = {{Coord|34|02|N|6|51|W|type:city}} | largest_city = [[कासाब्लांका]]<br>{{small|{{coord|33|32|N|7|35|W|display=inline}}}} | official_languages = {{hlist |[[अरबी भाषा|अरबी]]| [[बर्बर भाषाएँ|बर्बर]] }} | languages_type = बोली जाने वाली भाषाएं | languages = {{ublist|class=nowrap |मोरक्कन अरबी|[[बर्बर भाषाएँ|बर्बर]]|हसनिया अरबी}} | languages2_type = विदेशी भाषाएँ | languages2 = [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]<ref group="note" name="French">[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]] का उपयोग आधिकारिक सरकारी दस्तावेजों और व्यावसायिक समुदाय द्वारा भी किया जाता है, हालांकि इसकी कोई आधिकारिक स्थिति नहीं है" [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226055346/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html%20 |date=26 दिसंबर 2018 }} – See [[French language in Morocco]] for further information</ref><br/> [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]<br/> [[स्पेनी भाषा|स्पेनिश]] | ethnic_groups = <!--The following is sourced (see ethnic_groups_year above), so please do not change it without also replacing that source:-->{{ublist|[[अरब-बर्बर]] 99%|अन्य 1%}}<ref name=CIApop/> | ethnic_groups_year = 2014{{lower|0.2em|<ref name=CIA>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html |title=Morocco |work=World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=19 अगस्त 2019 |archive-date=26 दिसंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226055346/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html%20 |url-status=dead }}</ref>}} | demonym = मोरक्कन | government_type = [[एकात्मक राज्य|एकात्मक]] [[संसदीय प्रणाली]] [[संवैधानिक राजशाही|संवैधानिक राजतंत्र]]<ref name="Const1">{{cite web |url=http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/2298ADD6-703C-471E-B924-A5E4F396FEA2/0/Texteint%C3%A9gralduprojetdenouvelleConstitution.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120518075239/http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/2298ADD6-703C-471E-B924-A5E4F396FEA2/0/Texteint%C3%A9gralduprojetdenouvelleConstitution.pdf |archivedate=18 May 2012 |title=Constitution of the Kingdom of Morocco, I-1 |format=PDF |accessdate=9 January 2013}}</ref> | leader_title1 = [[मोरक्को का राजा|राजा]] | leader_name1 = [[मोहम्मद छटवें]] | leader_title2 = प्रधानमंत्री | leader_name2 = सईददीन ओथमनी | legislature = | upper_house = | lower_house = | sovereignty_type = स्थापना | established_event1 = [[इद्रीसिद राजवंश]] {{small|(पहला राजवंश)}} | established_date1 = 788 | established_event2 = [[अलौइत राजवंश]] {{small|(वर्तमान राजवंश)}} | established_date2 = 1631 | established_event3 = संरक्षित राज्य स्थापना | established_date3 = 30 मार्च 1912 | established_event4 = स्वतंत्रता | established_date4 = 7 अप्रैल 1956 | area_km2 = 710,850 | area_footnote = | area_rank = 40वाँ या 57वाँ <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 274,460 वर्ग मील | percent_water = {{nowrap|0.056 {{small|(250 km{{sup|2}})}}}} | population_census = 35740000<ref>{{cite web |title=Morocco Population, 1960-2017 - knoema.com |url=https://knoema.com/atlas/Morocco/Population |year=2017 |publisher=[[Haut Commissariat au Plan|HCP]] |accessdate=29 March 2018}}</ref> | population_census_year = 2017 | population_density_km2 = 50.0 | population_density_sq_mi = 189.3 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = | GDP_PPP = $332.358&nbsp;बिलियन<ref name=imf>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=9&sy=2018&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=686&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|title=Morocco |work=IMF}}</ref> <!--Do not edit!--> | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $9,339<ref name=imf/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $122.458&nbsp;billion<ref name=imf/> | GDP_nominal_year = 2019 | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = $3,441<ref name=imf/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini = 39.5 <!--number only--> | Gini_year = 2013 | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MA|title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=6 May 2019}}</ref> | HDI = 0.710 <!--number only--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=2025 Human Development Report |year=2025 |accessdate=6 May 2025 |publisher=United Nations Development Programme |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506120000/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 120वाँ | currency = [[मोरक्कन दिरहम]] | currency_code = MAD | time_zone = <!--Morocco defines its time zone as Greenwich Mean Time + 1 hour, please do not add "Central European Time" or "West Africa Time" without an official source.--> | utc_offset = +1<ref>{{cite web | url=http://northafricapost.com/26021-morocco-keeps-clocks-steady-on-gmt1.html | title=Morocco Keeps Clocks Steady on GMT+1| date=28 October 2018}}</ref> | drives_on = right | calling_code = [[+212]] | cctld = [[.ma]]<br>المغرب. | footnote_b = | religion = [[सुन्नी इस्लाम]]{{ref label|Official religion|a|}} <small>(official)</small><ref>{{cite web|title=Morocco in CIA World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html|website=CIA.gov|access-date=19 अगस्त 2019|archive-date=26 दिसंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226055346/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html%20|url-status=dead}}</ref> | population_rank = }} '''मोरक्को''' या '''मराकिश''' ([[अरबी भाषा|अरबी]]: الْمَغْرِب, तमज़िग़्त: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ), आधिकारिक तौर पर '''मोरक्को राज्य''', [[उत्तर अफ़्रीका]] का एक देश है। उत्तरी अफ़्रीका में रोमन प्रांत रहे इस प्रदेश में मध्यकाल में एक अफ़्रीकी मूल के वंश का शासन रहा जिस पर इस्लामिक प्रभाव दसवीं सदी से पड़ता गया। आज यह देश [[मुसलमान|मुस्लिम]] है जिसकी भाषा अरबी है। यहाँ की अरबी अफ़्रीकी मिश्रित है। [[रबात]] यहाँ की राजधानी और [[कासाब्लांका]] आर्थिक केन्द्र है। ==इतिहास== मोरक्को का एक लंबा इतिहास है जिसे दशकों से [[अटलांटिक महासागर]] और [[भूमध्य सागर]] दोनों पर अपने भौगोलिक स्थान से आकार दिया गया है। फोएनशियाई इस क्षेत्र को नियंत्रित करने वाले पहले व्यक्ति थे, लेकिन रोमन, विसिगोथ्स, वंडल और बीजान्टिन यूनानियों ने भी इसे नियंत्रित किया। 7 वीं शताब्दी में में, अरब लोग इस क्षेत्र में आए जिसके उनकी सभ्यता ने भी प्रवेश किया साथ ही [[इस्लाम|इस्लाम धर्म]] का भी प्रचार हुआ। 15 वीं शताब्दी में, पुर्तगालीओ ने मोरक्को के अटलांटिक तट को नियंत्रित किया। 1800 के दशक तक, हालांकि, कई अन्य यूरोपीय देशों को इस रणनीतिक स्थान की वजह से इस क्षेत्र में रुचि थी। फ्रांस इनमें से पहला था और 1904 में, [[यूनाइटेड किंगडम]] ने आधिकारिक तौर पर [[फ़्रान्स|फ्रांस]] के प्रभाव के क्षेत्र के रूप में मोरक्को को मान्यता दी। 1906 ईस्वी में, अल्जेसिरास सम्मेलन ने फ्रांस और स्पेन के लिए मोरक्को में पुलिस के कर्तव्यों की स्थापना की, और फिर 1912 में, मोरक्को फ्रांस की संधि के साथ फ़्रांस मोरक्को का संरक्षक बन गया। [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] के अंत के बाद, मोरक्को ने आजादी के लिए दबाव डालना शुरू किया और 1944 ईस्वी में, स्वतंत्रता के लिए आंदोलन का नेतृत्व करने के लिए इस्टिक्कल या स्वतंत्रता पार्टी बनाई गई थी। 1953 में [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के राज्य विभाग के अनुसार, लोकप्रिय सुल्तान मोहम्मद वी फ्रांस द्वारा निर्वासित किया गया था। उन्हें मोहम्मद बेन आराफा ने प्रतिस्थापित कर दिया था, जिसके कारण मोरक्कन लोगो ने आजादी के लिए और भी दबाव डाला। 1955 में, मोहम्मद वी मोरक्को लौटने में सक्षम थे और 2 मार्च, 1956 को देश ने अपनी स्वतंत्रता प्राप्त की। अपनी आजादी के बाद, मोरक्को बढ़ गया क्योंकि 1956 और 1958 में कुछ स्पेनिश नियंत्रित क्षेत्रों पर नियंत्रण हुआ। 1969 में, मोरक्को ने फिर से विस्तार किया जब उसने दक्षिण में इफनी के स्पेनिश एन्क्लेव पर नियंत्रण लिया। हालांकि, स्पेन अभी भी उत्तरी मोरक्को में दो तटीय इंक्लेवज़, और मेलिल्ला नियंत्रित क्षेत्र पर करता है। ==मोरक्को सरकार== आज मोरक्को सरकार को एक संवैधानिक राजशाही माना जाता है। इसमें एक प्रमुख शाखा है (राज्य द्वारा भरा गया एक पद) और सरकार का प्रमुख (प्रधान मंत्री)। मोरक्को में एक द्विपक्षीय संसद भी है जिसमें इसकी विधायी शाखा के लिए चैंबर ऑफ काउंसलर्स और चैंबर ऑफ रिप्रेजेंटेटिव शामिल हैं। मोरक्को में सरकार की न्यायिक शाखा सर्वोच्च न्यायालय से बनी है। मोरक्को स्थानीय प्रशासन के लिए 15 क्षेत्रों में बांटा गया है और इसकी एक कानूनी व्यवस्था है जो इस्लामी कानून के साथ-साथ फ्रेंच और स्पेनिश पर आधारित है। ==अर्थव्यवस्था और भूमि उपयोग== हाल ही में मोरक्को ने अपनी आर्थिक नीतियों में कई बदलाव किए हैं, जिसने इसे अधिक स्थिर और बढ़ने की अनुमति दी है। वर्तमान में यह अपनी सेवा और औद्योगिक क्षेत्रों को विकसित करने के लिए काम कर रहा है। मोरक्को में मुख्य उद्योग आज फॉस्फेट रॉक खनन और प्रसंस्करण, खाद्य प्रसंस्करण, चमड़े के सामान, कपड़ा, निर्माण, ऊर्जा और पर्यटन के निर्माण हैं। चूंकि पर्यटन देश में एक प्रमुख उद्योग है, इसलिए सेवाएं भी हैं। इसके अलावा, कृषि मोरक्को की अर्थव्यवस्था में भी भूमिका निभाती है और इस क्षेत्र के मुख्य उत्पादों में जौ, गेहूं, नींबू, अंगूर, सब्जियां, जैतून, पशुधन और शराब शामिल हैं। ==भूगोल और जलवायु== [[File:Caravan in the desert.jpg|thumb|left|रेगिस्तान में कारवां।]] मोरक्को भौगोलिक रूप से अटलांटिक महासागर और भूमध्य सागर के साथ उत्तरी अफ्रीका में स्थित है। यह अल्जीरिया और पश्चिमी सहारा से घिरा हुआ है। यह अभी भी दो इंक्लेवस और मेलिला के साथ सीमाओं को साझा करता लेकिन सेतु और मेलिला स्पेन का हिस्सा माना जाता है। मोरक्को की स्थलाकृति इसके उत्तरी तट के रूप में भिन्न होती है और आंतरिक क्षेत्र पहाड़ी हैं, जबकि इसके तट में उपजाऊ मैदान हैं जहां देश की अधिकांश कृषि होती है। मोरक्को के पहाड़ी इलाकों के बीच घाटियां भी हैं। मोरक्को में सबसे ऊंचा बिंदु जेबेल टुबकल है जो 13,665 फीट (4,165 मीटर) तक ऊंचा है, जबकि इसका सबसे निचला बिंदु सेबखा ताह है जो समुद्र तल से -180 फीट (-55 मीटर) है। मोरक्को का वातावरण, इसकी स्थलाकृति की तरह, स्थान के साथ भी भिन्न होता है। तट के साथ, भूमध्यसागरीय गर्म, सूखे ग्रीष्म और हल्के सर्दियों के साथ भूमध्यसागरीय है। दूरदराज के अंतर्देशीय, जलवायु अधिक गरम है और निकटतम [[सहारा मरुस्थल]] में आता है, यह अधिक गरम हो जाता है। उदाहरण के लिए मोरक्को की राजधानी, [[राबत]] तट पर स्थित है और इसका औसत जनवरी का औसत तापमान 46˚F (8˚C) है और औसत जुलाई उच्च तापमान 82˚F (28˚C) है। इसके विपरीत, मराकेश, जो आगे के अंतर्देशीय स्थित है, में औसतन जुलाई उच्च तापमान 98˚F (37˚C) और जनवरी औसत औसत 43˚F (6˚C) है। == जनसांख्यिकी == मोरक्को की आबादी लगभग 35,276,786 (2016 अनु.) है। सीआईए के अनुसार, 99% निवासी [[अरब-बर्बर]] हैं, शेष 1% में अन्य समूह शामिल हैं।<ref name=CIApop>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#mo |title=Morocco |work=World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |quote=Ethnic groups: Arab-Berber 99%, other 1% |access-date=19 अगस्त 2019 |archive-date=6 जनवरी 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106010801/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#mo |url-status=dead }}</ref> 2014 की मोरक्को जनसंख्या जनगणना के अनुसार, देश में लगभग 84,000 अप्रवासी थे। स्वतंत्रता से पहले, मोरक्को में आधे मिलियन [[यूरोप]]ीय थे; जो ज्यादातर [[ईसाई]] थे।<ref>De Azevedo, Raimondo Cagiano (1994) ''[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25 Migration and development co-operation.]''. Council of Europe. p. 25. {{ISBN|92-871-2611-9}}.</ref> स्वतंत्रता से पहले, मोरक्को 250,000 स्पेनियों का घर भी था।<ref>[http://www.migrationinformation.org/Profiles/display.cfm?id=97 Spain: Forging an Immigration Policy], Migration Information Source</ref> 1948 में यहूदी की जनसंख्या 265,000 अपनी चरम में थी, जो आज घटकर लगभग 2,500 ही रह गई है।<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/morocjews.html |title=The Jews of Morocco |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |accessdate=1 August 2011}}</ref> ===धर्म=== {{Bar box |float=right |titlebar=#ddd |title = मोरक्को में धर्म<ref name="cia-rel">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html#tu |title=Religions |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=9 February 2013 |archive-date=24 दिसंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20#tu |url-status=dead }}</ref> |left1 = '''धर्म''' |right1 = '''प्रतिशत ''' |bars = {{bar percent|[[इस्लाम]]|green|98.9}} {{bar percent|[[ईसाई]]|read|0.9}} {{bar percent|[[यहूदी]]|bleack|0.2}} }} देश में धार्मिक अनुमान 2010 में प्यू फोरम संस्था द्वारा 99% मुस्लिम आबादी के रूप में प्रदर्शित किया गया था जिसमे सुन्नी 67% पर बहुमत बनाते हैं, गैर-सांप्रदायिक मुस्लिम 30% मुसलमानों का दूसरा सबसे बड़ा समूह है जिसमे सिया भी सामिल है मोरक्को में दूसरा धार्मिक समूह 1% है जिसमे ईसाई और अन्य धार्मिक अनुयायी सामिल है।.<ref name=pewrel>{{cite web|title=Religious Composition by Country|url=http://www.pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Religious_Affiliation/globalReligion-tables.pdf|work=Global Religious Landscape|publisher=Pew Forum|accessdate=9 July 2013|archive-date=9 सितंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130909201109/http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-tables.pdf|url-status=dead}}</ref> ===भाषा=== मोरक्को की आधिकारिक भाषाएं [[अरबी भाषा|अरबी]] और [[बर्बर भाषाएँ|बर्बर]] हैं।<ref name="2011 cons">{{cite web|last=Government of Morocco|title=Texte de la nouvelle constitution 2011|url=http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/EE8E1B01-9C86-449B-A9C2-A98CC88D7238/8650/bo5952F.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120229085131/http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/EE8E1B01-9C86-449B-A9C2-A98CC88D7238/8650/bo5952F.pdf|archivedate=29 February 2012|publisher=maroc.ma|accessdate=6 October 2011}}</ref><ref name="cons eff">{{cite web|last=Government of Morocco|title=BO_5964-Bis_Ar.pdf|url=http://www.sgg.gov.ma/BO/bulletin/AR/2011/BO_5964-Bis_Ar.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120316221623/http://www.sgg.gov.ma/BO/bulletin/AR/2011/BO_5964-Bis_Ar.pdf|archivedate=16 March 2012}}</ref> पूरी आबादी का लगभग 89.8% मोरक्कन अरबी में कुछ हद तक संवाद कर सकता है। 2008 में, फ्रेड्रिक देरोसे ने अनुमान लगाया कि 12 मिलियन बर्बर वक्ता थे, जो लगभग 40% आबादी थी। सरकारी संस्थानों, मीडिया, मध्य-आकार और बड़ी कंपनियों, फ्रांसीसी बोलने वाले देशों के साथ अंतर्राष्ट्रीय वाणिज्य, और अक्सर अंतर्राष्ट्रीय कूटनीति में [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]] का व्यापक रूप से उपयोग किया जाता है। 2004 की जनगणना के अनुसार, 2.19 मिलियन मोरक्कोवासियों द्वारा फ्रांसीसी के अलावा एक अन्य विदेशी भाषा बोली जाती है।<ref>{{cite web|title=Le dénombrement des francophones|url=http://www.francophonie.org/IMG/pdf/1e.pdf|publisher=Organisation internationale de la Francophonie}}</ref> == संस्कृति == [[File:Kasbahs in Aït Benhaddou.JPG|thumb|14वीं शताब्दी के बाद बर्बर द्वारा बनाया गया अता बेन्हदौ का कस्बा।]] मोरक्को एक समृद्ध [[संस्कृति]] और [[सभ्यता]] वाला देश है। मोरक्को के इतिहास के माध्यम से, इसने पूर्व ([[फ़ोनीशिया|फोनेशियन]], [[यहूदी|यहूदियों]] और [[अरब लोग|अरबों]]), दक्षिण ([[उप-सहारा अफ़्रीका|उप-सहारा अफ्रीकी]]) और उत्तर ([[रोमन साम्राज्य|रोम]], [[अल अन्दलुस|अन्दलुस]]) से आने वाले कई लोगों की मेजबानी की है। उन सभी सभ्यताओं ने मोरक्को की सामाजिक संरचना को प्रभावित किया है। सांस्कृतिक रूप से, मोरक्को हमेशा अपने बर्बर, यहूदी और अरबी सांस्कृतिक विरासत को फ्रांसीसी और स्पेनिश जैसे बाहरी प्रभावों और, पिछले दशकों के दौरान, एंग्लो-अमेरिकन जीवन शैली के साथ संयोजन करने में सफल रहा है।<ref>{{Cite web|url=http://www.aljazeera.com/archive/2005/12/2008410151243996817.html|title=Morocco town's Hollywood connection|website=www.aljazeera.com|access-date=27 October 2017}}</ref> === खान-पान === मोरक्को के व्यंजनों को दुनिया में सबसे विविध व्यंजनों में से एक माना जाता है। यह बाहरी दुनिया के साथ मोरक्को की सदियों से चली आ रही पारस्परिक संगम का परिणाम है।<ref>{{cite web|url=http://fescooking.com/come-cook-with-us/the-art-of-moroccan-cuisine|title=The Art of Moroccan Cuisine|date=10 October 2007}}</ref> मोरक्को का भोजन मुख्य रूप से मूरिश, यूरोपीय और भूमध्यसागरीय व्यंजनों का एक संलयन है। मोरक्को के सबसे प्रसिद्ध व्यंजनों में कूसकूस, पास्टिला (बेस्टेया या बेस्टिला), ताजीन, तंजिया और हरिरा शामिल हैं। हरिरा एक सूप है, लेकिन इसे अपने आप में एक व्यंजन के रूप में माना जाता है और इसे [[रमज़ान|रमजान]] के महीने के दौरान विशेष रूप से खजूर के साथ परोसा जाता है। इस्लाम के धार्मिक कानूनों [[शरीयत]] के अनुसार सूअर का मांस खाना प्रतिबंधित है। मोरक्को में ब्रेड मुख्य रूप से ड्यूरम गेहूं सूजी से बना खोबज़ के रूप में जाना जाता है। सबसे लोकप्रिय पेय "अताई" है, जो पुदीने की पत्तियों और अन्य सामग्रियों के साथ मिलकर बनी एक चाय है। === साहित्य === [[File:Koutbia.jpg|thumb|कौटूबिया मस्जिद।]] मोरक्को का साहित्य अरबी, बर्बर और फ्रांसीसी में लिखा गया है। अल्मोहद राजवंश के तहत मोरक्को ने समृद्धि और सीखने की प्रतिभा की अवधि का अनुभव किया। अलमोहद ने मारकेश में कौटूबिया मस्जिद का निर्माण किया, जहाँ न केवल 25,000 लोग रहते थे, बल्कि यह अपने पुस्तकों, पांडुलिपियों, पुस्तकालयों और पुस्तक की दुकानों के लिए भी प्रसिद्ध था; इतिहास का पहला पुस्तक बाजार। अलमोहाद खलीफा अबू याकूब को किताबें इकट्ठा करने का बड़ा शौक था। उन्होंने एक महान पुस्तकालय की स्थापना की, जिसे अंततः कैसबाह ले जाया गया और एक सार्वजनिक पुस्तकालय में बदल दिया गया। === संगीत === मोरक्कन संगीत अरबी, बर्बर और उप-सहारा मूल का है। रॉक-प्रभावित चाबी बैंड व्यापक हैं, जैसा कि ट्रान्स संगीत है जिसमें इस्लामिक संगीत में ऐतिहासिक मूल हैं। मोरक्को अन्दलुसीयन [[शास्त्रीय संगीत]] का घर है जो पूरे उत्तर पश्चिमी अफ्रीका में पाया जाता है। संगीत के लोकप्रिय पश्चिमी रूप, मोरक्को में तेजी से लोकप्रिय हो रहे हैं, जैसे संलयन, रॉक, देश, मैटल और विशेष रूप से, हिप हॉप। ==मोरक्को संकट== मोरक्को संकट के नाम से दो ऐतिहासिक घटनाओं (1905-06 और 1911 में घटित) को जाना जाता है, जिनमें फ़्रांस द्वारा मोरक्को पर प्रभुत्व स्थापित करने और जर्मनी द्वारा फ्रांस कि बढ़ती शक्ति को रोकने के लिए किये कार्यों को गिना जाता है।<ref>{{cite web|last=Editors |first=The |url=https://www.britannica.com/topic/Moroccan-crises |title=Moroccan crises |language=en |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=2017-03-26}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} ==इन्हें भी देखें== [[साअद-इदीन ओथमान]] [[मुहम्मद इब्न अल-हसन अल-बन्नानी]] == बाहरी कड़ियाँ == * {{विकियात्रा|मोरक्को}} * [http://www.riccardozipoli.com/demo/galleries_collections.php?a=185&n=16&d=MOROCCO&pagine=1&paginazione=2 फोटो गैलरी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110715212344/http://www.riccardozipoli.com/demo/galleries_collections.php?a=185&n=16&d=MOROCCO&pagine=1&paginazione=2 |date=15 जुलाई 2011 }} {{अफ़्रीका}} [[श्रेणी:मोरक्को]] [[श्रेणी:अरब लीग के देश]] [[श्रेणी:अफ़्रीका के देश]] [[श्रेणी:अरबी-भाषी देश व क्षेत्र]] s0e4u4csll7o4x8isd6en47zixzkyw9 6534479 6534478 2026-03-30T03:50:37Z AMAN KUMAR 911487 /* इन्हें भी देखें */ संरचना सुधार 6534479 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक देश | conventional_long_name = मोरक्को राज्य | common_name = मोरक्को | native_name = اَلْمَمْلَكَةُ الْمَغْرِبِيَّة <br> ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ | image_flag = Flag of Morocco.svg | image_coat = Coat of arms of Morocco.svg | national_motto = "ٱللَّٰه، ٱلْوَطَن، ٱلْمَلِك" <br/> "ⴰⴽⵓⵛ, ⴰⵏⴰⵎⵓⵔ, ⴰⴳⵍⵍⵉⴷ" <br/> <small> ("अल्लाह, भूमि, राजा") </small> | national_anthem = النشيد الشريف <br/> ⵉⵣⵍⵉ ⴰⵏⴰⵎⵓⵔ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ <br/> <small> ("सम्माननीय गान") </small> <br />[[File:National Anthem of Morocco.ogg|center]] | image_map = Morocco_(orthographic_projection,_WS_claimed).svg | map_caption = गहरा हरा: मोरक्को का निर्विवाद क्षेत्र<br/>हल्का हरा: दावाकृत भू-भाग जिसपर नियंत्रण नहीं है। उसे हल्के हरे रंग में दिखाया गया है। | capital = [[रबात]] | coordinates = {{Coord|34|02|N|6|51|W|type:city}} | largest_city = [[कासाब्लांका]]<br>{{small|{{coord|33|32|N|7|35|W|display=inline}}}} | official_languages = {{hlist |[[अरबी भाषा|अरबी]]| [[बर्बर भाषाएँ|बर्बर]] }} | languages_type = बोली जाने वाली भाषाएं | languages = {{ublist|class=nowrap |मोरक्कन अरबी|[[बर्बर भाषाएँ|बर्बर]]|हसनिया अरबी}} | languages2_type = विदेशी भाषाएँ | languages2 = [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]<ref group="note" name="French">[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]] का उपयोग आधिकारिक सरकारी दस्तावेजों और व्यावसायिक समुदाय द्वारा भी किया जाता है, हालांकि इसकी कोई आधिकारिक स्थिति नहीं है" [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226055346/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html%20 |date=26 दिसंबर 2018 }} – See [[French language in Morocco]] for further information</ref><br/> [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]<br/> [[स्पेनी भाषा|स्पेनिश]] | ethnic_groups = <!--The following is sourced (see ethnic_groups_year above), so please do not change it without also replacing that source:-->{{ublist|[[अरब-बर्बर]] 99%|अन्य 1%}}<ref name=CIApop/> | ethnic_groups_year = 2014{{lower|0.2em|<ref name=CIA>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html |title=Morocco |work=World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=19 अगस्त 2019 |archive-date=26 दिसंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226055346/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html%20 |url-status=dead }}</ref>}} | demonym = मोरक्कन | government_type = [[एकात्मक राज्य|एकात्मक]] [[संसदीय प्रणाली]] [[संवैधानिक राजशाही|संवैधानिक राजतंत्र]]<ref name="Const1">{{cite web |url=http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/2298ADD6-703C-471E-B924-A5E4F396FEA2/0/Texteint%C3%A9gralduprojetdenouvelleConstitution.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120518075239/http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/2298ADD6-703C-471E-B924-A5E4F396FEA2/0/Texteint%C3%A9gralduprojetdenouvelleConstitution.pdf |archivedate=18 May 2012 |title=Constitution of the Kingdom of Morocco, I-1 |format=PDF |accessdate=9 January 2013}}</ref> | leader_title1 = [[मोरक्को का राजा|राजा]] | leader_name1 = [[मोहम्मद छटवें]] | leader_title2 = प्रधानमंत्री | leader_name2 = सईददीन ओथमनी | legislature = | upper_house = | lower_house = | sovereignty_type = स्थापना | established_event1 = [[इद्रीसिद राजवंश]] {{small|(पहला राजवंश)}} | established_date1 = 788 | established_event2 = [[अलौइत राजवंश]] {{small|(वर्तमान राजवंश)}} | established_date2 = 1631 | established_event3 = संरक्षित राज्य स्थापना | established_date3 = 30 मार्च 1912 | established_event4 = स्वतंत्रता | established_date4 = 7 अप्रैल 1956 | area_km2 = 710,850 | area_footnote = | area_rank = 40वाँ या 57वाँ <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 274,460 वर्ग मील | percent_water = {{nowrap|0.056 {{small|(250 km{{sup|2}})}}}} | population_census = 35740000<ref>{{cite web |title=Morocco Population, 1960-2017 - knoema.com |url=https://knoema.com/atlas/Morocco/Population |year=2017 |publisher=[[Haut Commissariat au Plan|HCP]] |accessdate=29 March 2018}}</ref> | population_census_year = 2017 | population_density_km2 = 50.0 | population_density_sq_mi = 189.3 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = | GDP_PPP = $332.358&nbsp;बिलियन<ref name=imf>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=9&sy=2018&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=686&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|title=Morocco |work=IMF}}</ref> <!--Do not edit!--> | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $9,339<ref name=imf/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $122.458&nbsp;billion<ref name=imf/> | GDP_nominal_year = 2019 | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = $3,441<ref name=imf/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini = 39.5 <!--number only--> | Gini_year = 2013 | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MA|title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=6 May 2019}}</ref> | HDI = 0.710 <!--number only--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=2025 Human Development Report |year=2025 |accessdate=6 May 2025 |publisher=United Nations Development Programme |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506120000/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 120वाँ | currency = [[मोरक्कन दिरहम]] | currency_code = MAD | time_zone = <!--Morocco defines its time zone as Greenwich Mean Time + 1 hour, please do not add "Central European Time" or "West Africa Time" without an official source.--> | utc_offset = +1<ref>{{cite web | url=http://northafricapost.com/26021-morocco-keeps-clocks-steady-on-gmt1.html | title=Morocco Keeps Clocks Steady on GMT+1| date=28 October 2018}}</ref> | drives_on = right | calling_code = [[+212]] | cctld = [[.ma]]<br>المغرب. | footnote_b = | religion = [[सुन्नी इस्लाम]]{{ref label|Official religion|a|}} <small>(official)</small><ref>{{cite web|title=Morocco in CIA World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html|website=CIA.gov|access-date=19 अगस्त 2019|archive-date=26 दिसंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226055346/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html%20|url-status=dead}}</ref> | population_rank = }} '''मोरक्को''' या '''मराकिश''' ([[अरबी भाषा|अरबी]]: الْمَغْرِب, तमज़िग़्त: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ), आधिकारिक तौर पर '''मोरक्को राज्य''', [[उत्तर अफ़्रीका]] का एक देश है। उत्तरी अफ़्रीका में रोमन प्रांत रहे इस प्रदेश में मध्यकाल में एक अफ़्रीकी मूल के वंश का शासन रहा जिस पर इस्लामिक प्रभाव दसवीं सदी से पड़ता गया। आज यह देश [[मुसलमान|मुस्लिम]] है जिसकी भाषा अरबी है। यहाँ की अरबी अफ़्रीकी मिश्रित है। [[रबात]] यहाँ की राजधानी और [[कासाब्लांका]] आर्थिक केन्द्र है। ==इतिहास== मोरक्को का एक लंबा इतिहास है जिसे दशकों से [[अटलांटिक महासागर]] और [[भूमध्य सागर]] दोनों पर अपने भौगोलिक स्थान से आकार दिया गया है। फोएनशियाई इस क्षेत्र को नियंत्रित करने वाले पहले व्यक्ति थे, लेकिन रोमन, विसिगोथ्स, वंडल और बीजान्टिन यूनानियों ने भी इसे नियंत्रित किया। 7 वीं शताब्दी में में, अरब लोग इस क्षेत्र में आए जिसके उनकी सभ्यता ने भी प्रवेश किया साथ ही [[इस्लाम|इस्लाम धर्म]] का भी प्रचार हुआ। 15 वीं शताब्दी में, पुर्तगालीओ ने मोरक्को के अटलांटिक तट को नियंत्रित किया। 1800 के दशक तक, हालांकि, कई अन्य यूरोपीय देशों को इस रणनीतिक स्थान की वजह से इस क्षेत्र में रुचि थी। फ्रांस इनमें से पहला था और 1904 में, [[यूनाइटेड किंगडम]] ने आधिकारिक तौर पर [[फ़्रान्स|फ्रांस]] के प्रभाव के क्षेत्र के रूप में मोरक्को को मान्यता दी। 1906 ईस्वी में, अल्जेसिरास सम्मेलन ने फ्रांस और स्पेन के लिए मोरक्को में पुलिस के कर्तव्यों की स्थापना की, और फिर 1912 में, मोरक्को फ्रांस की संधि के साथ फ़्रांस मोरक्को का संरक्षक बन गया। [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] के अंत के बाद, मोरक्को ने आजादी के लिए दबाव डालना शुरू किया और 1944 ईस्वी में, स्वतंत्रता के लिए आंदोलन का नेतृत्व करने के लिए इस्टिक्कल या स्वतंत्रता पार्टी बनाई गई थी। 1953 में [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के राज्य विभाग के अनुसार, लोकप्रिय सुल्तान मोहम्मद वी फ्रांस द्वारा निर्वासित किया गया था। उन्हें मोहम्मद बेन आराफा ने प्रतिस्थापित कर दिया था, जिसके कारण मोरक्कन लोगो ने आजादी के लिए और भी दबाव डाला। 1955 में, मोहम्मद वी मोरक्को लौटने में सक्षम थे और 2 मार्च, 1956 को देश ने अपनी स्वतंत्रता प्राप्त की। अपनी आजादी के बाद, मोरक्को बढ़ गया क्योंकि 1956 और 1958 में कुछ स्पेनिश नियंत्रित क्षेत्रों पर नियंत्रण हुआ। 1969 में, मोरक्को ने फिर से विस्तार किया जब उसने दक्षिण में इफनी के स्पेनिश एन्क्लेव पर नियंत्रण लिया। हालांकि, स्पेन अभी भी उत्तरी मोरक्को में दो तटीय इंक्लेवज़, और मेलिल्ला नियंत्रित क्षेत्र पर करता है। ==मोरक्को सरकार== आज मोरक्को सरकार को एक संवैधानिक राजशाही माना जाता है। इसमें एक प्रमुख शाखा है (राज्य द्वारा भरा गया एक पद) और सरकार का प्रमुख (प्रधान मंत्री)। मोरक्को में एक द्विपक्षीय संसद भी है जिसमें इसकी विधायी शाखा के लिए चैंबर ऑफ काउंसलर्स और चैंबर ऑफ रिप्रेजेंटेटिव शामिल हैं। मोरक्को में सरकार की न्यायिक शाखा सर्वोच्च न्यायालय से बनी है। मोरक्को स्थानीय प्रशासन के लिए 15 क्षेत्रों में बांटा गया है और इसकी एक कानूनी व्यवस्था है जो इस्लामी कानून के साथ-साथ फ्रेंच और स्पेनिश पर आधारित है। ==अर्थव्यवस्था और भूमि उपयोग== हाल ही में मोरक्को ने अपनी आर्थिक नीतियों में कई बदलाव किए हैं, जिसने इसे अधिक स्थिर और बढ़ने की अनुमति दी है। वर्तमान में यह अपनी सेवा और औद्योगिक क्षेत्रों को विकसित करने के लिए काम कर रहा है। मोरक्को में मुख्य उद्योग आज फॉस्फेट रॉक खनन और प्रसंस्करण, खाद्य प्रसंस्करण, चमड़े के सामान, कपड़ा, निर्माण, ऊर्जा और पर्यटन के निर्माण हैं। चूंकि पर्यटन देश में एक प्रमुख उद्योग है, इसलिए सेवाएं भी हैं। इसके अलावा, कृषि मोरक्को की अर्थव्यवस्था में भी भूमिका निभाती है और इस क्षेत्र के मुख्य उत्पादों में जौ, गेहूं, नींबू, अंगूर, सब्जियां, जैतून, पशुधन और शराब शामिल हैं। ==भूगोल और जलवायु== [[File:Caravan in the desert.jpg|thumb|left|रेगिस्तान में कारवां।]] मोरक्को भौगोलिक रूप से अटलांटिक महासागर और भूमध्य सागर के साथ उत्तरी अफ्रीका में स्थित है। यह अल्जीरिया और पश्चिमी सहारा से घिरा हुआ है। यह अभी भी दो इंक्लेवस और मेलिला के साथ सीमाओं को साझा करता लेकिन सेतु और मेलिला स्पेन का हिस्सा माना जाता है। मोरक्को की स्थलाकृति इसके उत्तरी तट के रूप में भिन्न होती है और आंतरिक क्षेत्र पहाड़ी हैं, जबकि इसके तट में उपजाऊ मैदान हैं जहां देश की अधिकांश कृषि होती है। मोरक्को के पहाड़ी इलाकों के बीच घाटियां भी हैं। मोरक्को में सबसे ऊंचा बिंदु जेबेल टुबकल है जो 13,665 फीट (4,165 मीटर) तक ऊंचा है, जबकि इसका सबसे निचला बिंदु सेबखा ताह है जो समुद्र तल से -180 फीट (-55 मीटर) है। मोरक्को का वातावरण, इसकी स्थलाकृति की तरह, स्थान के साथ भी भिन्न होता है। तट के साथ, भूमध्यसागरीय गर्म, सूखे ग्रीष्म और हल्के सर्दियों के साथ भूमध्यसागरीय है। दूरदराज के अंतर्देशीय, जलवायु अधिक गरम है और निकटतम [[सहारा मरुस्थल]] में आता है, यह अधिक गरम हो जाता है। उदाहरण के लिए मोरक्को की राजधानी, [[राबत]] तट पर स्थित है और इसका औसत जनवरी का औसत तापमान 46˚F (8˚C) है और औसत जुलाई उच्च तापमान 82˚F (28˚C) है। इसके विपरीत, मराकेश, जो आगे के अंतर्देशीय स्थित है, में औसतन जुलाई उच्च तापमान 98˚F (37˚C) और जनवरी औसत औसत 43˚F (6˚C) है। == जनसांख्यिकी == मोरक्को की आबादी लगभग 35,276,786 (2016 अनु.) है। सीआईए के अनुसार, 99% निवासी [[अरब-बर्बर]] हैं, शेष 1% में अन्य समूह शामिल हैं।<ref name=CIApop>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#mo |title=Morocco |work=World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |quote=Ethnic groups: Arab-Berber 99%, other 1% |access-date=19 अगस्त 2019 |archive-date=6 जनवरी 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106010801/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#mo |url-status=dead }}</ref> 2014 की मोरक्को जनसंख्या जनगणना के अनुसार, देश में लगभग 84,000 अप्रवासी थे। स्वतंत्रता से पहले, मोरक्को में आधे मिलियन [[यूरोप]]ीय थे; जो ज्यादातर [[ईसाई]] थे।<ref>De Azevedo, Raimondo Cagiano (1994) ''[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25 Migration and development co-operation.]''. Council of Europe. p. 25. {{ISBN|92-871-2611-9}}.</ref> स्वतंत्रता से पहले, मोरक्को 250,000 स्पेनियों का घर भी था।<ref>[http://www.migrationinformation.org/Profiles/display.cfm?id=97 Spain: Forging an Immigration Policy], Migration Information Source</ref> 1948 में यहूदी की जनसंख्या 265,000 अपनी चरम में थी, जो आज घटकर लगभग 2,500 ही रह गई है।<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/morocjews.html |title=The Jews of Morocco |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |accessdate=1 August 2011}}</ref> ===धर्म=== {{Bar box |float=right |titlebar=#ddd |title = मोरक्को में धर्म<ref name="cia-rel">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html#tu |title=Religions |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=9 February 2013 |archive-date=24 दिसंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20#tu |url-status=dead }}</ref> |left1 = '''धर्म''' |right1 = '''प्रतिशत ''' |bars = {{bar percent|[[इस्लाम]]|green|98.9}} {{bar percent|[[ईसाई]]|read|0.9}} {{bar percent|[[यहूदी]]|bleack|0.2}} }} देश में धार्मिक अनुमान 2010 में प्यू फोरम संस्था द्वारा 99% मुस्लिम आबादी के रूप में प्रदर्शित किया गया था जिसमे सुन्नी 67% पर बहुमत बनाते हैं, गैर-सांप्रदायिक मुस्लिम 30% मुसलमानों का दूसरा सबसे बड़ा समूह है जिसमे सिया भी सामिल है मोरक्को में दूसरा धार्मिक समूह 1% है जिसमे ईसाई और अन्य धार्मिक अनुयायी सामिल है।.<ref name=pewrel>{{cite web|title=Religious Composition by Country|url=http://www.pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Religious_Affiliation/globalReligion-tables.pdf|work=Global Religious Landscape|publisher=Pew Forum|accessdate=9 July 2013|archive-date=9 सितंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130909201109/http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-tables.pdf|url-status=dead}}</ref> ===भाषा=== मोरक्को की आधिकारिक भाषाएं [[अरबी भाषा|अरबी]] और [[बर्बर भाषाएँ|बर्बर]] हैं।<ref name="2011 cons">{{cite web|last=Government of Morocco|title=Texte de la nouvelle constitution 2011|url=http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/EE8E1B01-9C86-449B-A9C2-A98CC88D7238/8650/bo5952F.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120229085131/http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/EE8E1B01-9C86-449B-A9C2-A98CC88D7238/8650/bo5952F.pdf|archivedate=29 February 2012|publisher=maroc.ma|accessdate=6 October 2011}}</ref><ref name="cons eff">{{cite web|last=Government of Morocco|title=BO_5964-Bis_Ar.pdf|url=http://www.sgg.gov.ma/BO/bulletin/AR/2011/BO_5964-Bis_Ar.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120316221623/http://www.sgg.gov.ma/BO/bulletin/AR/2011/BO_5964-Bis_Ar.pdf|archivedate=16 March 2012}}</ref> पूरी आबादी का लगभग 89.8% मोरक्कन अरबी में कुछ हद तक संवाद कर सकता है। 2008 में, फ्रेड्रिक देरोसे ने अनुमान लगाया कि 12 मिलियन बर्बर वक्ता थे, जो लगभग 40% आबादी थी। सरकारी संस्थानों, मीडिया, मध्य-आकार और बड़ी कंपनियों, फ्रांसीसी बोलने वाले देशों के साथ अंतर्राष्ट्रीय वाणिज्य, और अक्सर अंतर्राष्ट्रीय कूटनीति में [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]] का व्यापक रूप से उपयोग किया जाता है। 2004 की जनगणना के अनुसार, 2.19 मिलियन मोरक्कोवासियों द्वारा फ्रांसीसी के अलावा एक अन्य विदेशी भाषा बोली जाती है।<ref>{{cite web|title=Le dénombrement des francophones|url=http://www.francophonie.org/IMG/pdf/1e.pdf|publisher=Organisation internationale de la Francophonie}}</ref> == संस्कृति == [[File:Kasbahs in Aït Benhaddou.JPG|thumb|14वीं शताब्दी के बाद बर्बर द्वारा बनाया गया अता बेन्हदौ का कस्बा।]] मोरक्को एक समृद्ध [[संस्कृति]] और [[सभ्यता]] वाला देश है। मोरक्को के इतिहास के माध्यम से, इसने पूर्व ([[फ़ोनीशिया|फोनेशियन]], [[यहूदी|यहूदियों]] और [[अरब लोग|अरबों]]), दक्षिण ([[उप-सहारा अफ़्रीका|उप-सहारा अफ्रीकी]]) और उत्तर ([[रोमन साम्राज्य|रोम]], [[अल अन्दलुस|अन्दलुस]]) से आने वाले कई लोगों की मेजबानी की है। उन सभी सभ्यताओं ने मोरक्को की सामाजिक संरचना को प्रभावित किया है। सांस्कृतिक रूप से, मोरक्को हमेशा अपने बर्बर, यहूदी और अरबी सांस्कृतिक विरासत को फ्रांसीसी और स्पेनिश जैसे बाहरी प्रभावों और, पिछले दशकों के दौरान, एंग्लो-अमेरिकन जीवन शैली के साथ संयोजन करने में सफल रहा है।<ref>{{Cite web|url=http://www.aljazeera.com/archive/2005/12/2008410151243996817.html|title=Morocco town's Hollywood connection|website=www.aljazeera.com|access-date=27 October 2017}}</ref> === खान-पान === मोरक्को के व्यंजनों को दुनिया में सबसे विविध व्यंजनों में से एक माना जाता है। यह बाहरी दुनिया के साथ मोरक्को की सदियों से चली आ रही पारस्परिक संगम का परिणाम है।<ref>{{cite web|url=http://fescooking.com/come-cook-with-us/the-art-of-moroccan-cuisine|title=The Art of Moroccan Cuisine|date=10 October 2007}}</ref> मोरक्को का भोजन मुख्य रूप से मूरिश, यूरोपीय और भूमध्यसागरीय व्यंजनों का एक संलयन है। मोरक्को के सबसे प्रसिद्ध व्यंजनों में कूसकूस, पास्टिला (बेस्टेया या बेस्टिला), ताजीन, तंजिया और हरिरा शामिल हैं। हरिरा एक सूप है, लेकिन इसे अपने आप में एक व्यंजन के रूप में माना जाता है और इसे [[रमज़ान|रमजान]] के महीने के दौरान विशेष रूप से खजूर के साथ परोसा जाता है। इस्लाम के धार्मिक कानूनों [[शरीयत]] के अनुसार सूअर का मांस खाना प्रतिबंधित है। मोरक्को में ब्रेड मुख्य रूप से ड्यूरम गेहूं सूजी से बना खोबज़ के रूप में जाना जाता है। सबसे लोकप्रिय पेय "अताई" है, जो पुदीने की पत्तियों और अन्य सामग्रियों के साथ मिलकर बनी एक चाय है। === साहित्य === [[File:Koutbia.jpg|thumb|कौटूबिया मस्जिद।]] मोरक्को का साहित्य अरबी, बर्बर और फ्रांसीसी में लिखा गया है। अल्मोहद राजवंश के तहत मोरक्को ने समृद्धि और सीखने की प्रतिभा की अवधि का अनुभव किया। अलमोहद ने मारकेश में कौटूबिया मस्जिद का निर्माण किया, जहाँ न केवल 25,000 लोग रहते थे, बल्कि यह अपने पुस्तकों, पांडुलिपियों, पुस्तकालयों और पुस्तक की दुकानों के लिए भी प्रसिद्ध था; इतिहास का पहला पुस्तक बाजार। अलमोहाद खलीफा अबू याकूब को किताबें इकट्ठा करने का बड़ा शौक था। उन्होंने एक महान पुस्तकालय की स्थापना की, जिसे अंततः कैसबाह ले जाया गया और एक सार्वजनिक पुस्तकालय में बदल दिया गया। === संगीत === मोरक्कन संगीत अरबी, बर्बर और उप-सहारा मूल का है। रॉक-प्रभावित चाबी बैंड व्यापक हैं, जैसा कि ट्रान्स संगीत है जिसमें इस्लामिक संगीत में ऐतिहासिक मूल हैं। मोरक्को अन्दलुसीयन [[शास्त्रीय संगीत]] का घर है जो पूरे उत्तर पश्चिमी अफ्रीका में पाया जाता है। संगीत के लोकप्रिय पश्चिमी रूप, मोरक्को में तेजी से लोकप्रिय हो रहे हैं, जैसे संलयन, रॉक, देश, मैटल और विशेष रूप से, हिप हॉप। ==मोरक्को संकट== मोरक्को संकट के नाम से दो ऐतिहासिक घटनाओं (1905-06 और 1911 में घटित) को जाना जाता है, जिनमें फ़्रांस द्वारा मोरक्को पर प्रभुत्व स्थापित करने और जर्मनी द्वारा फ्रांस कि बढ़ती शक्ति को रोकने के लिए किये कार्यों को गिना जाता है।<ref>{{cite web|last=Editors |first=The |url=https://www.britannica.com/topic/Moroccan-crises |title=Moroccan crises |language=en |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=2017-03-26}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} ==इन्हें भी देखें== *[[साअद-इदीन ओथमान]] *[[मुहम्मद इब्न अल-हसन अल-बन्नानी]] == बाहरी कड़ियाँ == * {{विकियात्रा|मोरक्को}} * [http://www.riccardozipoli.com/demo/galleries_collections.php?a=185&n=16&d=MOROCCO&pagine=1&paginazione=2 फोटो गैलरी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110715212344/http://www.riccardozipoli.com/demo/galleries_collections.php?a=185&n=16&d=MOROCCO&pagine=1&paginazione=2 |date=15 जुलाई 2011 }} {{अफ़्रीका}} [[श्रेणी:मोरक्को]] [[श्रेणी:अरब लीग के देश]] [[श्रेणी:अफ़्रीका के देश]] [[श्रेणी:अरबी-भाषी देश व क्षेत्र]] gblur01xta981lxoh9rsij5lvgou0tk 6534483 6534479 2026-03-30T03:56:23Z AMAN KUMAR 911487 /* इन्हें भी देखें */ + 6534483 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक देश | conventional_long_name = मोरक्को राज्य | common_name = मोरक्को | native_name = اَلْمَمْلَكَةُ الْمَغْرِبِيَّة <br> ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ | image_flag = Flag of Morocco.svg | image_coat = Coat of arms of Morocco.svg | national_motto = "ٱللَّٰه، ٱلْوَطَن، ٱلْمَلِك" <br/> "ⴰⴽⵓⵛ, ⴰⵏⴰⵎⵓⵔ, ⴰⴳⵍⵍⵉⴷ" <br/> <small> ("अल्लाह, भूमि, राजा") </small> | national_anthem = النشيد الشريف <br/> ⵉⵣⵍⵉ ⴰⵏⴰⵎⵓⵔ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ <br/> <small> ("सम्माननीय गान") </small> <br />[[File:National Anthem of Morocco.ogg|center]] | image_map = Morocco_(orthographic_projection,_WS_claimed).svg | map_caption = गहरा हरा: मोरक्को का निर्विवाद क्षेत्र<br/>हल्का हरा: दावाकृत भू-भाग जिसपर नियंत्रण नहीं है। उसे हल्के हरे रंग में दिखाया गया है। | capital = [[रबात]] | coordinates = {{Coord|34|02|N|6|51|W|type:city}} | largest_city = [[कासाब्लांका]]<br>{{small|{{coord|33|32|N|7|35|W|display=inline}}}} | official_languages = {{hlist |[[अरबी भाषा|अरबी]]| [[बर्बर भाषाएँ|बर्बर]] }} | languages_type = बोली जाने वाली भाषाएं | languages = {{ublist|class=nowrap |मोरक्कन अरबी|[[बर्बर भाषाएँ|बर्बर]]|हसनिया अरबी}} | languages2_type = विदेशी भाषाएँ | languages2 = [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]<ref group="note" name="French">[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]] का उपयोग आधिकारिक सरकारी दस्तावेजों और व्यावसायिक समुदाय द्वारा भी किया जाता है, हालांकि इसकी कोई आधिकारिक स्थिति नहीं है" [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226055346/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html%20 |date=26 दिसंबर 2018 }} – See [[French language in Morocco]] for further information</ref><br/> [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]<br/> [[स्पेनी भाषा|स्पेनिश]] | ethnic_groups = <!--The following is sourced (see ethnic_groups_year above), so please do not change it without also replacing that source:-->{{ublist|[[अरब-बर्बर]] 99%|अन्य 1%}}<ref name=CIApop/> | ethnic_groups_year = 2014{{lower|0.2em|<ref name=CIA>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html |title=Morocco |work=World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=19 अगस्त 2019 |archive-date=26 दिसंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226055346/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html%20 |url-status=dead }}</ref>}} | demonym = मोरक्कन | government_type = [[एकात्मक राज्य|एकात्मक]] [[संसदीय प्रणाली]] [[संवैधानिक राजशाही|संवैधानिक राजतंत्र]]<ref name="Const1">{{cite web |url=http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/2298ADD6-703C-471E-B924-A5E4F396FEA2/0/Texteint%C3%A9gralduprojetdenouvelleConstitution.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120518075239/http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/2298ADD6-703C-471E-B924-A5E4F396FEA2/0/Texteint%C3%A9gralduprojetdenouvelleConstitution.pdf |archivedate=18 May 2012 |title=Constitution of the Kingdom of Morocco, I-1 |format=PDF |accessdate=9 January 2013}}</ref> | leader_title1 = [[मोरक्को का राजा|राजा]] | leader_name1 = [[मोहम्मद छटवें]] | leader_title2 = प्रधानमंत्री | leader_name2 = सईददीन ओथमनी | legislature = | upper_house = | lower_house = | sovereignty_type = स्थापना | established_event1 = [[इद्रीसिद राजवंश]] {{small|(पहला राजवंश)}} | established_date1 = 788 | established_event2 = [[अलौइत राजवंश]] {{small|(वर्तमान राजवंश)}} | established_date2 = 1631 | established_event3 = संरक्षित राज्य स्थापना | established_date3 = 30 मार्च 1912 | established_event4 = स्वतंत्रता | established_date4 = 7 अप्रैल 1956 | area_km2 = 710,850 | area_footnote = | area_rank = 40वाँ या 57वाँ <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 274,460 वर्ग मील | percent_water = {{nowrap|0.056 {{small|(250 km{{sup|2}})}}}} | population_census = 35740000<ref>{{cite web |title=Morocco Population, 1960-2017 - knoema.com |url=https://knoema.com/atlas/Morocco/Population |year=2017 |publisher=[[Haut Commissariat au Plan|HCP]] |accessdate=29 March 2018}}</ref> | population_census_year = 2017 | population_density_km2 = 50.0 | population_density_sq_mi = 189.3 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = | GDP_PPP = $332.358&nbsp;बिलियन<ref name=imf>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=9&sy=2018&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=686&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|title=Morocco |work=IMF}}</ref> <!--Do not edit!--> | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $9,339<ref name=imf/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $122.458&nbsp;billion<ref name=imf/> | GDP_nominal_year = 2019 | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = $3,441<ref name=imf/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini = 39.5 <!--number only--> | Gini_year = 2013 | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MA|title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=6 May 2019}}</ref> | HDI = 0.710 <!--number only--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=2025 Human Development Report |year=2025 |accessdate=6 May 2025 |publisher=United Nations Development Programme |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506120000/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 120वाँ | currency = [[मोरक्कन दिरहम]] | currency_code = MAD | time_zone = <!--Morocco defines its time zone as Greenwich Mean Time + 1 hour, please do not add "Central European Time" or "West Africa Time" without an official source.--> | utc_offset = +1<ref>{{cite web | url=http://northafricapost.com/26021-morocco-keeps-clocks-steady-on-gmt1.html | title=Morocco Keeps Clocks Steady on GMT+1| date=28 October 2018}}</ref> | drives_on = right | calling_code = [[+212]] | cctld = [[.ma]]<br>المغرب. | footnote_b = | religion = [[सुन्नी इस्लाम]]{{ref label|Official religion|a|}} <small>(official)</small><ref>{{cite web|title=Morocco in CIA World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html|website=CIA.gov|access-date=19 अगस्त 2019|archive-date=26 दिसंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226055346/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html%20|url-status=dead}}</ref> | population_rank = }} '''मोरक्को''' या '''मराकिश''' ([[अरबी भाषा|अरबी]]: الْمَغْرِب, तमज़िग़्त: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ), आधिकारिक तौर पर '''मोरक्को राज्य''', [[उत्तर अफ़्रीका]] का एक देश है। उत्तरी अफ़्रीका में रोमन प्रांत रहे इस प्रदेश में मध्यकाल में एक अफ़्रीकी मूल के वंश का शासन रहा जिस पर इस्लामिक प्रभाव दसवीं सदी से पड़ता गया। आज यह देश [[मुसलमान|मुस्लिम]] है जिसकी भाषा अरबी है। यहाँ की अरबी अफ़्रीकी मिश्रित है। [[रबात]] यहाँ की राजधानी और [[कासाब्लांका]] आर्थिक केन्द्र है। ==इतिहास== मोरक्को का एक लंबा इतिहास है जिसे दशकों से [[अटलांटिक महासागर]] और [[भूमध्य सागर]] दोनों पर अपने भौगोलिक स्थान से आकार दिया गया है। फोएनशियाई इस क्षेत्र को नियंत्रित करने वाले पहले व्यक्ति थे, लेकिन रोमन, विसिगोथ्स, वंडल और बीजान्टिन यूनानियों ने भी इसे नियंत्रित किया। 7 वीं शताब्दी में में, अरब लोग इस क्षेत्र में आए जिसके उनकी सभ्यता ने भी प्रवेश किया साथ ही [[इस्लाम|इस्लाम धर्म]] का भी प्रचार हुआ। 15 वीं शताब्दी में, पुर्तगालीओ ने मोरक्को के अटलांटिक तट को नियंत्रित किया। 1800 के दशक तक, हालांकि, कई अन्य यूरोपीय देशों को इस रणनीतिक स्थान की वजह से इस क्षेत्र में रुचि थी। फ्रांस इनमें से पहला था और 1904 में, [[यूनाइटेड किंगडम]] ने आधिकारिक तौर पर [[फ़्रान्स|फ्रांस]] के प्रभाव के क्षेत्र के रूप में मोरक्को को मान्यता दी। 1906 ईस्वी में, अल्जेसिरास सम्मेलन ने फ्रांस और स्पेन के लिए मोरक्को में पुलिस के कर्तव्यों की स्थापना की, और फिर 1912 में, मोरक्को फ्रांस की संधि के साथ फ़्रांस मोरक्को का संरक्षक बन गया। [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] के अंत के बाद, मोरक्को ने आजादी के लिए दबाव डालना शुरू किया और 1944 ईस्वी में, स्वतंत्रता के लिए आंदोलन का नेतृत्व करने के लिए इस्टिक्कल या स्वतंत्रता पार्टी बनाई गई थी। 1953 में [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के राज्य विभाग के अनुसार, लोकप्रिय सुल्तान मोहम्मद वी फ्रांस द्वारा निर्वासित किया गया था। उन्हें मोहम्मद बेन आराफा ने प्रतिस्थापित कर दिया था, जिसके कारण मोरक्कन लोगो ने आजादी के लिए और भी दबाव डाला। 1955 में, मोहम्मद वी मोरक्को लौटने में सक्षम थे और 2 मार्च, 1956 को देश ने अपनी स्वतंत्रता प्राप्त की। अपनी आजादी के बाद, मोरक्को बढ़ गया क्योंकि 1956 और 1958 में कुछ स्पेनिश नियंत्रित क्षेत्रों पर नियंत्रण हुआ। 1969 में, मोरक्को ने फिर से विस्तार किया जब उसने दक्षिण में इफनी के स्पेनिश एन्क्लेव पर नियंत्रण लिया। हालांकि, स्पेन अभी भी उत्तरी मोरक्को में दो तटीय इंक्लेवज़, और मेलिल्ला नियंत्रित क्षेत्र पर करता है। ==मोरक्को सरकार== आज मोरक्को सरकार को एक संवैधानिक राजशाही माना जाता है। इसमें एक प्रमुख शाखा है (राज्य द्वारा भरा गया एक पद) और सरकार का प्रमुख (प्रधान मंत्री)। मोरक्को में एक द्विपक्षीय संसद भी है जिसमें इसकी विधायी शाखा के लिए चैंबर ऑफ काउंसलर्स और चैंबर ऑफ रिप्रेजेंटेटिव शामिल हैं। मोरक्को में सरकार की न्यायिक शाखा सर्वोच्च न्यायालय से बनी है। मोरक्को स्थानीय प्रशासन के लिए 15 क्षेत्रों में बांटा गया है और इसकी एक कानूनी व्यवस्था है जो इस्लामी कानून के साथ-साथ फ्रेंच और स्पेनिश पर आधारित है। ==अर्थव्यवस्था और भूमि उपयोग== हाल ही में मोरक्को ने अपनी आर्थिक नीतियों में कई बदलाव किए हैं, जिसने इसे अधिक स्थिर और बढ़ने की अनुमति दी है। वर्तमान में यह अपनी सेवा और औद्योगिक क्षेत्रों को विकसित करने के लिए काम कर रहा है। मोरक्को में मुख्य उद्योग आज फॉस्फेट रॉक खनन और प्रसंस्करण, खाद्य प्रसंस्करण, चमड़े के सामान, कपड़ा, निर्माण, ऊर्जा और पर्यटन के निर्माण हैं। चूंकि पर्यटन देश में एक प्रमुख उद्योग है, इसलिए सेवाएं भी हैं। इसके अलावा, कृषि मोरक्को की अर्थव्यवस्था में भी भूमिका निभाती है और इस क्षेत्र के मुख्य उत्पादों में जौ, गेहूं, नींबू, अंगूर, सब्जियां, जैतून, पशुधन और शराब शामिल हैं। ==भूगोल और जलवायु== [[File:Caravan in the desert.jpg|thumb|left|रेगिस्तान में कारवां।]] मोरक्को भौगोलिक रूप से अटलांटिक महासागर और भूमध्य सागर के साथ उत्तरी अफ्रीका में स्थित है। यह अल्जीरिया और पश्चिमी सहारा से घिरा हुआ है। यह अभी भी दो इंक्लेवस और मेलिला के साथ सीमाओं को साझा करता लेकिन सेतु और मेलिला स्पेन का हिस्सा माना जाता है। मोरक्को की स्थलाकृति इसके उत्तरी तट के रूप में भिन्न होती है और आंतरिक क्षेत्र पहाड़ी हैं, जबकि इसके तट में उपजाऊ मैदान हैं जहां देश की अधिकांश कृषि होती है। मोरक्को के पहाड़ी इलाकों के बीच घाटियां भी हैं। मोरक्को में सबसे ऊंचा बिंदु जेबेल टुबकल है जो 13,665 फीट (4,165 मीटर) तक ऊंचा है, जबकि इसका सबसे निचला बिंदु सेबखा ताह है जो समुद्र तल से -180 फीट (-55 मीटर) है। मोरक्को का वातावरण, इसकी स्थलाकृति की तरह, स्थान के साथ भी भिन्न होता है। तट के साथ, भूमध्यसागरीय गर्म, सूखे ग्रीष्म और हल्के सर्दियों के साथ भूमध्यसागरीय है। दूरदराज के अंतर्देशीय, जलवायु अधिक गरम है और निकटतम [[सहारा मरुस्थल]] में आता है, यह अधिक गरम हो जाता है। उदाहरण के लिए मोरक्को की राजधानी, [[राबत]] तट पर स्थित है और इसका औसत जनवरी का औसत तापमान 46˚F (8˚C) है और औसत जुलाई उच्च तापमान 82˚F (28˚C) है। इसके विपरीत, मराकेश, जो आगे के अंतर्देशीय स्थित है, में औसतन जुलाई उच्च तापमान 98˚F (37˚C) और जनवरी औसत औसत 43˚F (6˚C) है। == जनसांख्यिकी == मोरक्को की आबादी लगभग 35,276,786 (2016 अनु.) है। सीआईए के अनुसार, 99% निवासी [[अरब-बर्बर]] हैं, शेष 1% में अन्य समूह शामिल हैं।<ref name=CIApop>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#mo |title=Morocco |work=World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |quote=Ethnic groups: Arab-Berber 99%, other 1% |access-date=19 अगस्त 2019 |archive-date=6 जनवरी 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106010801/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#mo |url-status=dead }}</ref> 2014 की मोरक्को जनसंख्या जनगणना के अनुसार, देश में लगभग 84,000 अप्रवासी थे। स्वतंत्रता से पहले, मोरक्को में आधे मिलियन [[यूरोप]]ीय थे; जो ज्यादातर [[ईसाई]] थे।<ref>De Azevedo, Raimondo Cagiano (1994) ''[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25 Migration and development co-operation.]''. Council of Europe. p. 25. {{ISBN|92-871-2611-9}}.</ref> स्वतंत्रता से पहले, मोरक्को 250,000 स्पेनियों का घर भी था।<ref>[http://www.migrationinformation.org/Profiles/display.cfm?id=97 Spain: Forging an Immigration Policy], Migration Information Source</ref> 1948 में यहूदी की जनसंख्या 265,000 अपनी चरम में थी, जो आज घटकर लगभग 2,500 ही रह गई है।<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/morocjews.html |title=The Jews of Morocco |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |accessdate=1 August 2011}}</ref> ===धर्म=== {{Bar box |float=right |titlebar=#ddd |title = मोरक्को में धर्म<ref name="cia-rel">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html#tu |title=Religions |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=9 February 2013 |archive-date=24 दिसंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20#tu |url-status=dead }}</ref> |left1 = '''धर्म''' |right1 = '''प्रतिशत ''' |bars = {{bar percent|[[इस्लाम]]|green|98.9}} {{bar percent|[[ईसाई]]|read|0.9}} {{bar percent|[[यहूदी]]|bleack|0.2}} }} देश में धार्मिक अनुमान 2010 में प्यू फोरम संस्था द्वारा 99% मुस्लिम आबादी के रूप में प्रदर्शित किया गया था जिसमे सुन्नी 67% पर बहुमत बनाते हैं, गैर-सांप्रदायिक मुस्लिम 30% मुसलमानों का दूसरा सबसे बड़ा समूह है जिसमे सिया भी सामिल है मोरक्को में दूसरा धार्मिक समूह 1% है जिसमे ईसाई और अन्य धार्मिक अनुयायी सामिल है।.<ref name=pewrel>{{cite web|title=Religious Composition by Country|url=http://www.pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Religious_Affiliation/globalReligion-tables.pdf|work=Global Religious Landscape|publisher=Pew Forum|accessdate=9 July 2013|archive-date=9 सितंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130909201109/http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-tables.pdf|url-status=dead}}</ref> ===भाषा=== मोरक्को की आधिकारिक भाषाएं [[अरबी भाषा|अरबी]] और [[बर्बर भाषाएँ|बर्बर]] हैं।<ref name="2011 cons">{{cite web|last=Government of Morocco|title=Texte de la nouvelle constitution 2011|url=http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/EE8E1B01-9C86-449B-A9C2-A98CC88D7238/8650/bo5952F.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120229085131/http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/EE8E1B01-9C86-449B-A9C2-A98CC88D7238/8650/bo5952F.pdf|archivedate=29 February 2012|publisher=maroc.ma|accessdate=6 October 2011}}</ref><ref name="cons eff">{{cite web|last=Government of Morocco|title=BO_5964-Bis_Ar.pdf|url=http://www.sgg.gov.ma/BO/bulletin/AR/2011/BO_5964-Bis_Ar.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120316221623/http://www.sgg.gov.ma/BO/bulletin/AR/2011/BO_5964-Bis_Ar.pdf|archivedate=16 March 2012}}</ref> पूरी आबादी का लगभग 89.8% मोरक्कन अरबी में कुछ हद तक संवाद कर सकता है। 2008 में, फ्रेड्रिक देरोसे ने अनुमान लगाया कि 12 मिलियन बर्बर वक्ता थे, जो लगभग 40% आबादी थी। सरकारी संस्थानों, मीडिया, मध्य-आकार और बड़ी कंपनियों, फ्रांसीसी बोलने वाले देशों के साथ अंतर्राष्ट्रीय वाणिज्य, और अक्सर अंतर्राष्ट्रीय कूटनीति में [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]] का व्यापक रूप से उपयोग किया जाता है। 2004 की जनगणना के अनुसार, 2.19 मिलियन मोरक्कोवासियों द्वारा फ्रांसीसी के अलावा एक अन्य विदेशी भाषा बोली जाती है।<ref>{{cite web|title=Le dénombrement des francophones|url=http://www.francophonie.org/IMG/pdf/1e.pdf|publisher=Organisation internationale de la Francophonie}}</ref> == संस्कृति == [[File:Kasbahs in Aït Benhaddou.JPG|thumb|14वीं शताब्दी के बाद बर्बर द्वारा बनाया गया अता बेन्हदौ का कस्बा।]] मोरक्को एक समृद्ध [[संस्कृति]] और [[सभ्यता]] वाला देश है। मोरक्को के इतिहास के माध्यम से, इसने पूर्व ([[फ़ोनीशिया|फोनेशियन]], [[यहूदी|यहूदियों]] और [[अरब लोग|अरबों]]), दक्षिण ([[उप-सहारा अफ़्रीका|उप-सहारा अफ्रीकी]]) और उत्तर ([[रोमन साम्राज्य|रोम]], [[अल अन्दलुस|अन्दलुस]]) से आने वाले कई लोगों की मेजबानी की है। उन सभी सभ्यताओं ने मोरक्को की सामाजिक संरचना को प्रभावित किया है। सांस्कृतिक रूप से, मोरक्को हमेशा अपने बर्बर, यहूदी और अरबी सांस्कृतिक विरासत को फ्रांसीसी और स्पेनिश जैसे बाहरी प्रभावों और, पिछले दशकों के दौरान, एंग्लो-अमेरिकन जीवन शैली के साथ संयोजन करने में सफल रहा है।<ref>{{Cite web|url=http://www.aljazeera.com/archive/2005/12/2008410151243996817.html|title=Morocco town's Hollywood connection|website=www.aljazeera.com|access-date=27 October 2017}}</ref> === खान-पान === मोरक्को के व्यंजनों को दुनिया में सबसे विविध व्यंजनों में से एक माना जाता है। यह बाहरी दुनिया के साथ मोरक्को की सदियों से चली आ रही पारस्परिक संगम का परिणाम है।<ref>{{cite web|url=http://fescooking.com/come-cook-with-us/the-art-of-moroccan-cuisine|title=The Art of Moroccan Cuisine|date=10 October 2007}}</ref> मोरक्को का भोजन मुख्य रूप से मूरिश, यूरोपीय और भूमध्यसागरीय व्यंजनों का एक संलयन है। मोरक्को के सबसे प्रसिद्ध व्यंजनों में कूसकूस, पास्टिला (बेस्टेया या बेस्टिला), ताजीन, तंजिया और हरिरा शामिल हैं। हरिरा एक सूप है, लेकिन इसे अपने आप में एक व्यंजन के रूप में माना जाता है और इसे [[रमज़ान|रमजान]] के महीने के दौरान विशेष रूप से खजूर के साथ परोसा जाता है। इस्लाम के धार्मिक कानूनों [[शरीयत]] के अनुसार सूअर का मांस खाना प्रतिबंधित है। मोरक्को में ब्रेड मुख्य रूप से ड्यूरम गेहूं सूजी से बना खोबज़ के रूप में जाना जाता है। सबसे लोकप्रिय पेय "अताई" है, जो पुदीने की पत्तियों और अन्य सामग्रियों के साथ मिलकर बनी एक चाय है। === साहित्य === [[File:Koutbia.jpg|thumb|कौटूबिया मस्जिद।]] मोरक्को का साहित्य अरबी, बर्बर और फ्रांसीसी में लिखा गया है। अल्मोहद राजवंश के तहत मोरक्को ने समृद्धि और सीखने की प्रतिभा की अवधि का अनुभव किया। अलमोहद ने मारकेश में कौटूबिया मस्जिद का निर्माण किया, जहाँ न केवल 25,000 लोग रहते थे, बल्कि यह अपने पुस्तकों, पांडुलिपियों, पुस्तकालयों और पुस्तक की दुकानों के लिए भी प्रसिद्ध था; इतिहास का पहला पुस्तक बाजार। अलमोहाद खलीफा अबू याकूब को किताबें इकट्ठा करने का बड़ा शौक था। उन्होंने एक महान पुस्तकालय की स्थापना की, जिसे अंततः कैसबाह ले जाया गया और एक सार्वजनिक पुस्तकालय में बदल दिया गया। === संगीत === मोरक्कन संगीत अरबी, बर्बर और उप-सहारा मूल का है। रॉक-प्रभावित चाबी बैंड व्यापक हैं, जैसा कि ट्रान्स संगीत है जिसमें इस्लामिक संगीत में ऐतिहासिक मूल हैं। मोरक्को अन्दलुसीयन [[शास्त्रीय संगीत]] का घर है जो पूरे उत्तर पश्चिमी अफ्रीका में पाया जाता है। संगीत के लोकप्रिय पश्चिमी रूप, मोरक्को में तेजी से लोकप्रिय हो रहे हैं, जैसे संलयन, रॉक, देश, मैटल और विशेष रूप से, हिप हॉप। ==मोरक्को संकट== मोरक्को संकट के नाम से दो ऐतिहासिक घटनाओं (1905-06 और 1911 में घटित) को जाना जाता है, जिनमें फ़्रांस द्वारा मोरक्को पर प्रभुत्व स्थापित करने और जर्मनी द्वारा फ्रांस कि बढ़ती शक्ति को रोकने के लिए किये कार्यों को गिना जाता है।<ref>{{cite web|last=Editors |first=The |url=https://www.britannica.com/topic/Moroccan-crises |title=Moroccan crises |language=en |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=2017-03-26}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} ==इन्हें भी देखें== *[[साअद-इदीन ओथमान]] *[[मुहम्मद इब्न अल-हसन अल-बन्नानी]] *[[सफा बनौक]] *[[दोहा अल मदानी]] == बाहरी कड़ियाँ == * {{विकियात्रा|मोरक्को}} * [http://www.riccardozipoli.com/demo/galleries_collections.php?a=185&n=16&d=MOROCCO&pagine=1&paginazione=2 फोटो गैलरी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110715212344/http://www.riccardozipoli.com/demo/galleries_collections.php?a=185&n=16&d=MOROCCO&pagine=1&paginazione=2 |date=15 जुलाई 2011 }} {{अफ़्रीका}} [[श्रेणी:मोरक्को]] [[श्रेणी:अरब लीग के देश]] [[श्रेणी:अफ़्रीका के देश]] [[श्रेणी:अरबी-भाषी देश व क्षेत्र]] akwk004imv08vf0xhh679b2clgzbv5e 6534500 6534483 2026-03-30T04:33:17Z AMAN KUMAR 911487 /* इन्हें भी देखें */ + 6534500 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक देश | conventional_long_name = मोरक्को राज्य | common_name = मोरक्को | native_name = اَلْمَمْلَكَةُ الْمَغْرِبِيَّة <br> ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ | image_flag = Flag of Morocco.svg | image_coat = Coat of arms of Morocco.svg | national_motto = "ٱللَّٰه، ٱلْوَطَن، ٱلْمَلِك" <br/> "ⴰⴽⵓⵛ, ⴰⵏⴰⵎⵓⵔ, ⴰⴳⵍⵍⵉⴷ" <br/> <small> ("अल्लाह, भूमि, राजा") </small> | national_anthem = النشيد الشريف <br/> ⵉⵣⵍⵉ ⴰⵏⴰⵎⵓⵔ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ <br/> <small> ("सम्माननीय गान") </small> <br />[[File:National Anthem of Morocco.ogg|center]] | image_map = Morocco_(orthographic_projection,_WS_claimed).svg | map_caption = गहरा हरा: मोरक्को का निर्विवाद क्षेत्र<br/>हल्का हरा: दावाकृत भू-भाग जिसपर नियंत्रण नहीं है। उसे हल्के हरे रंग में दिखाया गया है। | capital = [[रबात]] | coordinates = {{Coord|34|02|N|6|51|W|type:city}} | largest_city = [[कासाब्लांका]]<br>{{small|{{coord|33|32|N|7|35|W|display=inline}}}} | official_languages = {{hlist |[[अरबी भाषा|अरबी]]| [[बर्बर भाषाएँ|बर्बर]] }} | languages_type = बोली जाने वाली भाषाएं | languages = {{ublist|class=nowrap |मोरक्कन अरबी|[[बर्बर भाषाएँ|बर्बर]]|हसनिया अरबी}} | languages2_type = विदेशी भाषाएँ | languages2 = [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]<ref group="note" name="French">[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]] का उपयोग आधिकारिक सरकारी दस्तावेजों और व्यावसायिक समुदाय द्वारा भी किया जाता है, हालांकि इसकी कोई आधिकारिक स्थिति नहीं है" [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226055346/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html%20 |date=26 दिसंबर 2018 }} – See [[French language in Morocco]] for further information</ref><br/> [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]<br/> [[स्पेनी भाषा|स्पेनिश]] | ethnic_groups = <!--The following is sourced (see ethnic_groups_year above), so please do not change it without also replacing that source:-->{{ublist|[[अरब-बर्बर]] 99%|अन्य 1%}}<ref name=CIApop/> | ethnic_groups_year = 2014{{lower|0.2em|<ref name=CIA>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html |title=Morocco |work=World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=19 अगस्त 2019 |archive-date=26 दिसंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226055346/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html%20 |url-status=dead }}</ref>}} | demonym = मोरक्कन | government_type = [[एकात्मक राज्य|एकात्मक]] [[संसदीय प्रणाली]] [[संवैधानिक राजशाही|संवैधानिक राजतंत्र]]<ref name="Const1">{{cite web |url=http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/2298ADD6-703C-471E-B924-A5E4F396FEA2/0/Texteint%C3%A9gralduprojetdenouvelleConstitution.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120518075239/http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/2298ADD6-703C-471E-B924-A5E4F396FEA2/0/Texteint%C3%A9gralduprojetdenouvelleConstitution.pdf |archivedate=18 May 2012 |title=Constitution of the Kingdom of Morocco, I-1 |format=PDF |accessdate=9 January 2013}}</ref> | leader_title1 = [[मोरक्को का राजा|राजा]] | leader_name1 = [[मोहम्मद छटवें]] | leader_title2 = प्रधानमंत्री | leader_name2 = सईददीन ओथमनी | legislature = | upper_house = | lower_house = | sovereignty_type = स्थापना | established_event1 = [[इद्रीसिद राजवंश]] {{small|(पहला राजवंश)}} | established_date1 = 788 | established_event2 = [[अलौइत राजवंश]] {{small|(वर्तमान राजवंश)}} | established_date2 = 1631 | established_event3 = संरक्षित राज्य स्थापना | established_date3 = 30 मार्च 1912 | established_event4 = स्वतंत्रता | established_date4 = 7 अप्रैल 1956 | area_km2 = 710,850 | area_footnote = | area_rank = 40वाँ या 57वाँ <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 274,460 वर्ग मील | percent_water = {{nowrap|0.056 {{small|(250 km{{sup|2}})}}}} | population_census = 35740000<ref>{{cite web |title=Morocco Population, 1960-2017 - knoema.com |url=https://knoema.com/atlas/Morocco/Population |year=2017 |publisher=[[Haut Commissariat au Plan|HCP]] |accessdate=29 March 2018}}</ref> | population_census_year = 2017 | population_density_km2 = 50.0 | population_density_sq_mi = 189.3 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = | GDP_PPP = $332.358&nbsp;बिलियन<ref name=imf>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=9&sy=2018&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=686&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|title=Morocco |work=IMF}}</ref> <!--Do not edit!--> | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $9,339<ref name=imf/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $122.458&nbsp;billion<ref name=imf/> | GDP_nominal_year = 2019 | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = $3,441<ref name=imf/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini = 39.5 <!--number only--> | Gini_year = 2013 | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MA|title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=6 May 2019}}</ref> | HDI = 0.710 <!--number only--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=2025 Human Development Report |year=2025 |accessdate=6 May 2025 |publisher=United Nations Development Programme |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506120000/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 120वाँ | currency = [[मोरक्कन दिरहम]] | currency_code = MAD | time_zone = <!--Morocco defines its time zone as Greenwich Mean Time + 1 hour, please do not add "Central European Time" or "West Africa Time" without an official source.--> | utc_offset = +1<ref>{{cite web | url=http://northafricapost.com/26021-morocco-keeps-clocks-steady-on-gmt1.html | title=Morocco Keeps Clocks Steady on GMT+1| date=28 October 2018}}</ref> | drives_on = right | calling_code = [[+212]] | cctld = [[.ma]]<br>المغرب. | footnote_b = | religion = [[सुन्नी इस्लाम]]{{ref label|Official religion|a|}} <small>(official)</small><ref>{{cite web|title=Morocco in CIA World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html|website=CIA.gov|access-date=19 अगस्त 2019|archive-date=26 दिसंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226055346/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html%20|url-status=dead}}</ref> | population_rank = }} '''मोरक्को''' या '''मराकिश''' ([[अरबी भाषा|अरबी]]: الْمَغْرِب, तमज़िग़्त: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ), आधिकारिक तौर पर '''मोरक्को राज्य''', [[उत्तर अफ़्रीका]] का एक देश है। उत्तरी अफ़्रीका में रोमन प्रांत रहे इस प्रदेश में मध्यकाल में एक अफ़्रीकी मूल के वंश का शासन रहा जिस पर इस्लामिक प्रभाव दसवीं सदी से पड़ता गया। आज यह देश [[मुसलमान|मुस्लिम]] है जिसकी भाषा अरबी है। यहाँ की अरबी अफ़्रीकी मिश्रित है। [[रबात]] यहाँ की राजधानी और [[कासाब्लांका]] आर्थिक केन्द्र है। ==इतिहास== मोरक्को का एक लंबा इतिहास है जिसे दशकों से [[अटलांटिक महासागर]] और [[भूमध्य सागर]] दोनों पर अपने भौगोलिक स्थान से आकार दिया गया है। फोएनशियाई इस क्षेत्र को नियंत्रित करने वाले पहले व्यक्ति थे, लेकिन रोमन, विसिगोथ्स, वंडल और बीजान्टिन यूनानियों ने भी इसे नियंत्रित किया। 7 वीं शताब्दी में में, अरब लोग इस क्षेत्र में आए जिसके उनकी सभ्यता ने भी प्रवेश किया साथ ही [[इस्लाम|इस्लाम धर्म]] का भी प्रचार हुआ। 15 वीं शताब्दी में, पुर्तगालीओ ने मोरक्को के अटलांटिक तट को नियंत्रित किया। 1800 के दशक तक, हालांकि, कई अन्य यूरोपीय देशों को इस रणनीतिक स्थान की वजह से इस क्षेत्र में रुचि थी। फ्रांस इनमें से पहला था और 1904 में, [[यूनाइटेड किंगडम]] ने आधिकारिक तौर पर [[फ़्रान्स|फ्रांस]] के प्रभाव के क्षेत्र के रूप में मोरक्को को मान्यता दी। 1906 ईस्वी में, अल्जेसिरास सम्मेलन ने फ्रांस और स्पेन के लिए मोरक्को में पुलिस के कर्तव्यों की स्थापना की, और फिर 1912 में, मोरक्को फ्रांस की संधि के साथ फ़्रांस मोरक्को का संरक्षक बन गया। [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] के अंत के बाद, मोरक्को ने आजादी के लिए दबाव डालना शुरू किया और 1944 ईस्वी में, स्वतंत्रता के लिए आंदोलन का नेतृत्व करने के लिए इस्टिक्कल या स्वतंत्रता पार्टी बनाई गई थी। 1953 में [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के राज्य विभाग के अनुसार, लोकप्रिय सुल्तान मोहम्मद वी फ्रांस द्वारा निर्वासित किया गया था। उन्हें मोहम्मद बेन आराफा ने प्रतिस्थापित कर दिया था, जिसके कारण मोरक्कन लोगो ने आजादी के लिए और भी दबाव डाला। 1955 में, मोहम्मद वी मोरक्को लौटने में सक्षम थे और 2 मार्च, 1956 को देश ने अपनी स्वतंत्रता प्राप्त की। अपनी आजादी के बाद, मोरक्को बढ़ गया क्योंकि 1956 और 1958 में कुछ स्पेनिश नियंत्रित क्षेत्रों पर नियंत्रण हुआ। 1969 में, मोरक्को ने फिर से विस्तार किया जब उसने दक्षिण में इफनी के स्पेनिश एन्क्लेव पर नियंत्रण लिया। हालांकि, स्पेन अभी भी उत्तरी मोरक्को में दो तटीय इंक्लेवज़, और मेलिल्ला नियंत्रित क्षेत्र पर करता है। ==मोरक्को सरकार== आज मोरक्को सरकार को एक संवैधानिक राजशाही माना जाता है। इसमें एक प्रमुख शाखा है (राज्य द्वारा भरा गया एक पद) और सरकार का प्रमुख (प्रधान मंत्री)। मोरक्को में एक द्विपक्षीय संसद भी है जिसमें इसकी विधायी शाखा के लिए चैंबर ऑफ काउंसलर्स और चैंबर ऑफ रिप्रेजेंटेटिव शामिल हैं। मोरक्को में सरकार की न्यायिक शाखा सर्वोच्च न्यायालय से बनी है। मोरक्को स्थानीय प्रशासन के लिए 15 क्षेत्रों में बांटा गया है और इसकी एक कानूनी व्यवस्था है जो इस्लामी कानून के साथ-साथ फ्रेंच और स्पेनिश पर आधारित है। ==अर्थव्यवस्था और भूमि उपयोग== हाल ही में मोरक्को ने अपनी आर्थिक नीतियों में कई बदलाव किए हैं, जिसने इसे अधिक स्थिर और बढ़ने की अनुमति दी है। वर्तमान में यह अपनी सेवा और औद्योगिक क्षेत्रों को विकसित करने के लिए काम कर रहा है। मोरक्को में मुख्य उद्योग आज फॉस्फेट रॉक खनन और प्रसंस्करण, खाद्य प्रसंस्करण, चमड़े के सामान, कपड़ा, निर्माण, ऊर्जा और पर्यटन के निर्माण हैं। चूंकि पर्यटन देश में एक प्रमुख उद्योग है, इसलिए सेवाएं भी हैं। इसके अलावा, कृषि मोरक्को की अर्थव्यवस्था में भी भूमिका निभाती है और इस क्षेत्र के मुख्य उत्पादों में जौ, गेहूं, नींबू, अंगूर, सब्जियां, जैतून, पशुधन और शराब शामिल हैं। ==भूगोल और जलवायु== [[File:Caravan in the desert.jpg|thumb|left|रेगिस्तान में कारवां।]] मोरक्को भौगोलिक रूप से अटलांटिक महासागर और भूमध्य सागर के साथ उत्तरी अफ्रीका में स्थित है। यह अल्जीरिया और पश्चिमी सहारा से घिरा हुआ है। यह अभी भी दो इंक्लेवस और मेलिला के साथ सीमाओं को साझा करता लेकिन सेतु और मेलिला स्पेन का हिस्सा माना जाता है। मोरक्को की स्थलाकृति इसके उत्तरी तट के रूप में भिन्न होती है और आंतरिक क्षेत्र पहाड़ी हैं, जबकि इसके तट में उपजाऊ मैदान हैं जहां देश की अधिकांश कृषि होती है। मोरक्को के पहाड़ी इलाकों के बीच घाटियां भी हैं। मोरक्को में सबसे ऊंचा बिंदु जेबेल टुबकल है जो 13,665 फीट (4,165 मीटर) तक ऊंचा है, जबकि इसका सबसे निचला बिंदु सेबखा ताह है जो समुद्र तल से -180 फीट (-55 मीटर) है। मोरक्को का वातावरण, इसकी स्थलाकृति की तरह, स्थान के साथ भी भिन्न होता है। तट के साथ, भूमध्यसागरीय गर्म, सूखे ग्रीष्म और हल्के सर्दियों के साथ भूमध्यसागरीय है। दूरदराज के अंतर्देशीय, जलवायु अधिक गरम है और निकटतम [[सहारा मरुस्थल]] में आता है, यह अधिक गरम हो जाता है। उदाहरण के लिए मोरक्को की राजधानी, [[राबत]] तट पर स्थित है और इसका औसत जनवरी का औसत तापमान 46˚F (8˚C) है और औसत जुलाई उच्च तापमान 82˚F (28˚C) है। इसके विपरीत, मराकेश, जो आगे के अंतर्देशीय स्थित है, में औसतन जुलाई उच्च तापमान 98˚F (37˚C) और जनवरी औसत औसत 43˚F (6˚C) है। == जनसांख्यिकी == मोरक्को की आबादी लगभग 35,276,786 (2016 अनु.) है। सीआईए के अनुसार, 99% निवासी [[अरब-बर्बर]] हैं, शेष 1% में अन्य समूह शामिल हैं।<ref name=CIApop>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#mo |title=Morocco |work=World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |quote=Ethnic groups: Arab-Berber 99%, other 1% |access-date=19 अगस्त 2019 |archive-date=6 जनवरी 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106010801/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#mo |url-status=dead }}</ref> 2014 की मोरक्को जनसंख्या जनगणना के अनुसार, देश में लगभग 84,000 अप्रवासी थे। स्वतंत्रता से पहले, मोरक्को में आधे मिलियन [[यूरोप]]ीय थे; जो ज्यादातर [[ईसाई]] थे।<ref>De Azevedo, Raimondo Cagiano (1994) ''[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25 Migration and development co-operation.]''. Council of Europe. p. 25. {{ISBN|92-871-2611-9}}.</ref> स्वतंत्रता से पहले, मोरक्को 250,000 स्पेनियों का घर भी था।<ref>[http://www.migrationinformation.org/Profiles/display.cfm?id=97 Spain: Forging an Immigration Policy], Migration Information Source</ref> 1948 में यहूदी की जनसंख्या 265,000 अपनी चरम में थी, जो आज घटकर लगभग 2,500 ही रह गई है।<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/morocjews.html |title=The Jews of Morocco |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |accessdate=1 August 2011}}</ref> ===धर्म=== {{Bar box |float=right |titlebar=#ddd |title = मोरक्को में धर्म<ref name="cia-rel">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html#tu |title=Religions |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=9 February 2013 |archive-date=24 दिसंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20#tu |url-status=dead }}</ref> |left1 = '''धर्म''' |right1 = '''प्रतिशत ''' |bars = {{bar percent|[[इस्लाम]]|green|98.9}} {{bar percent|[[ईसाई]]|read|0.9}} {{bar percent|[[यहूदी]]|bleack|0.2}} }} देश में धार्मिक अनुमान 2010 में प्यू फोरम संस्था द्वारा 99% मुस्लिम आबादी के रूप में प्रदर्शित किया गया था जिसमे सुन्नी 67% पर बहुमत बनाते हैं, गैर-सांप्रदायिक मुस्लिम 30% मुसलमानों का दूसरा सबसे बड़ा समूह है जिसमे सिया भी सामिल है मोरक्को में दूसरा धार्मिक समूह 1% है जिसमे ईसाई और अन्य धार्मिक अनुयायी सामिल है।.<ref name=pewrel>{{cite web|title=Religious Composition by Country|url=http://www.pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Religious_Affiliation/globalReligion-tables.pdf|work=Global Religious Landscape|publisher=Pew Forum|accessdate=9 July 2013|archive-date=9 सितंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130909201109/http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-tables.pdf|url-status=dead}}</ref> ===भाषा=== मोरक्को की आधिकारिक भाषाएं [[अरबी भाषा|अरबी]] और [[बर्बर भाषाएँ|बर्बर]] हैं।<ref name="2011 cons">{{cite web|last=Government of Morocco|title=Texte de la nouvelle constitution 2011|url=http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/EE8E1B01-9C86-449B-A9C2-A98CC88D7238/8650/bo5952F.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120229085131/http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/EE8E1B01-9C86-449B-A9C2-A98CC88D7238/8650/bo5952F.pdf|archivedate=29 February 2012|publisher=maroc.ma|accessdate=6 October 2011}}</ref><ref name="cons eff">{{cite web|last=Government of Morocco|title=BO_5964-Bis_Ar.pdf|url=http://www.sgg.gov.ma/BO/bulletin/AR/2011/BO_5964-Bis_Ar.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120316221623/http://www.sgg.gov.ma/BO/bulletin/AR/2011/BO_5964-Bis_Ar.pdf|archivedate=16 March 2012}}</ref> पूरी आबादी का लगभग 89.8% मोरक्कन अरबी में कुछ हद तक संवाद कर सकता है। 2008 में, फ्रेड्रिक देरोसे ने अनुमान लगाया कि 12 मिलियन बर्बर वक्ता थे, जो लगभग 40% आबादी थी। सरकारी संस्थानों, मीडिया, मध्य-आकार और बड़ी कंपनियों, फ्रांसीसी बोलने वाले देशों के साथ अंतर्राष्ट्रीय वाणिज्य, और अक्सर अंतर्राष्ट्रीय कूटनीति में [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]] का व्यापक रूप से उपयोग किया जाता है। 2004 की जनगणना के अनुसार, 2.19 मिलियन मोरक्कोवासियों द्वारा फ्रांसीसी के अलावा एक अन्य विदेशी भाषा बोली जाती है।<ref>{{cite web|title=Le dénombrement des francophones|url=http://www.francophonie.org/IMG/pdf/1e.pdf|publisher=Organisation internationale de la Francophonie}}</ref> == संस्कृति == [[File:Kasbahs in Aït Benhaddou.JPG|thumb|14वीं शताब्दी के बाद बर्बर द्वारा बनाया गया अता बेन्हदौ का कस्बा।]] मोरक्को एक समृद्ध [[संस्कृति]] और [[सभ्यता]] वाला देश है। मोरक्को के इतिहास के माध्यम से, इसने पूर्व ([[फ़ोनीशिया|फोनेशियन]], [[यहूदी|यहूदियों]] और [[अरब लोग|अरबों]]), दक्षिण ([[उप-सहारा अफ़्रीका|उप-सहारा अफ्रीकी]]) और उत्तर ([[रोमन साम्राज्य|रोम]], [[अल अन्दलुस|अन्दलुस]]) से आने वाले कई लोगों की मेजबानी की है। उन सभी सभ्यताओं ने मोरक्को की सामाजिक संरचना को प्रभावित किया है। सांस्कृतिक रूप से, मोरक्को हमेशा अपने बर्बर, यहूदी और अरबी सांस्कृतिक विरासत को फ्रांसीसी और स्पेनिश जैसे बाहरी प्रभावों और, पिछले दशकों के दौरान, एंग्लो-अमेरिकन जीवन शैली के साथ संयोजन करने में सफल रहा है।<ref>{{Cite web|url=http://www.aljazeera.com/archive/2005/12/2008410151243996817.html|title=Morocco town's Hollywood connection|website=www.aljazeera.com|access-date=27 October 2017}}</ref> === खान-पान === मोरक्को के व्यंजनों को दुनिया में सबसे विविध व्यंजनों में से एक माना जाता है। यह बाहरी दुनिया के साथ मोरक्को की सदियों से चली आ रही पारस्परिक संगम का परिणाम है।<ref>{{cite web|url=http://fescooking.com/come-cook-with-us/the-art-of-moroccan-cuisine|title=The Art of Moroccan Cuisine|date=10 October 2007}}</ref> मोरक्को का भोजन मुख्य रूप से मूरिश, यूरोपीय और भूमध्यसागरीय व्यंजनों का एक संलयन है। मोरक्को के सबसे प्रसिद्ध व्यंजनों में कूसकूस, पास्टिला (बेस्टेया या बेस्टिला), ताजीन, तंजिया और हरिरा शामिल हैं। हरिरा एक सूप है, लेकिन इसे अपने आप में एक व्यंजन के रूप में माना जाता है और इसे [[रमज़ान|रमजान]] के महीने के दौरान विशेष रूप से खजूर के साथ परोसा जाता है। इस्लाम के धार्मिक कानूनों [[शरीयत]] के अनुसार सूअर का मांस खाना प्रतिबंधित है। मोरक्को में ब्रेड मुख्य रूप से ड्यूरम गेहूं सूजी से बना खोबज़ के रूप में जाना जाता है। सबसे लोकप्रिय पेय "अताई" है, जो पुदीने की पत्तियों और अन्य सामग्रियों के साथ मिलकर बनी एक चाय है। === साहित्य === [[File:Koutbia.jpg|thumb|कौटूबिया मस्जिद।]] मोरक्को का साहित्य अरबी, बर्बर और फ्रांसीसी में लिखा गया है। अल्मोहद राजवंश के तहत मोरक्को ने समृद्धि और सीखने की प्रतिभा की अवधि का अनुभव किया। अलमोहद ने मारकेश में कौटूबिया मस्जिद का निर्माण किया, जहाँ न केवल 25,000 लोग रहते थे, बल्कि यह अपने पुस्तकों, पांडुलिपियों, पुस्तकालयों और पुस्तक की दुकानों के लिए भी प्रसिद्ध था; इतिहास का पहला पुस्तक बाजार। अलमोहाद खलीफा अबू याकूब को किताबें इकट्ठा करने का बड़ा शौक था। उन्होंने एक महान पुस्तकालय की स्थापना की, जिसे अंततः कैसबाह ले जाया गया और एक सार्वजनिक पुस्तकालय में बदल दिया गया। === संगीत === मोरक्कन संगीत अरबी, बर्बर और उप-सहारा मूल का है। रॉक-प्रभावित चाबी बैंड व्यापक हैं, जैसा कि ट्रान्स संगीत है जिसमें इस्लामिक संगीत में ऐतिहासिक मूल हैं। मोरक्को अन्दलुसीयन [[शास्त्रीय संगीत]] का घर है जो पूरे उत्तर पश्चिमी अफ्रीका में पाया जाता है। संगीत के लोकप्रिय पश्चिमी रूप, मोरक्को में तेजी से लोकप्रिय हो रहे हैं, जैसे संलयन, रॉक, देश, मैटल और विशेष रूप से, हिप हॉप। ==मोरक्को संकट== मोरक्को संकट के नाम से दो ऐतिहासिक घटनाओं (1905-06 और 1911 में घटित) को जाना जाता है, जिनमें फ़्रांस द्वारा मोरक्को पर प्रभुत्व स्थापित करने और जर्मनी द्वारा फ्रांस कि बढ़ती शक्ति को रोकने के लिए किये कार्यों को गिना जाता है।<ref>{{cite web|last=Editors |first=The |url=https://www.britannica.com/topic/Moroccan-crises |title=Moroccan crises |language=en |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=2017-03-26}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} ==इन्हें भी देखें== *[[साअद-इदीन ओथमान]] *[[मुहम्मद इब्न अल-हसन अल-बन्नानी]] *[[सफा बनौक]] *[[दोहा अल मदानी]] * [[उमर हिलाल]] == बाहरी कड़ियाँ == * {{विकियात्रा|मोरक्को}} * [http://www.riccardozipoli.com/demo/galleries_collections.php?a=185&n=16&d=MOROCCO&pagine=1&paginazione=2 फोटो गैलरी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110715212344/http://www.riccardozipoli.com/demo/galleries_collections.php?a=185&n=16&d=MOROCCO&pagine=1&paginazione=2 |date=15 जुलाई 2011 }} {{अफ़्रीका}} [[श्रेणी:मोरक्को]] [[श्रेणी:अरब लीग के देश]] [[श्रेणी:अफ़्रीका के देश]] [[श्रेणी:अरबी-भाषी देश व क्षेत्र]] tf1x5fl1639jjppvecqb8i0tamtmup5 6534514 6534500 2026-03-30T05:29:34Z ~2026-19754-05 917631 प्रारूपी सुधार 6534514 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक देश | conventional_long_name = मोरक्को राज्य | common_name = मोरक्को | native_name = اَلْمَمْلَكَةُ الْمَغْرِبِيَّة <br> ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ | image_flag = Flag of Morocco.svg | image_coat = Coat of arms of Morocco.svg | national_motto = "ٱللَّٰه، ٱلْوَطَن، ٱلْمَلِك" <br/> "ⴰⴽⵓⵛ, ⴰⵏⴰⵎⵓⵔ, ⴰⴳⵍⵍⵉⴷ" <br/> <small> ("अल्लाह, भूमि, राजा") </small> | national_anthem = النشيد الشريف <br/> ⵉⵣⵍⵉ ⴰⵏⴰⵎⵓⵔ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ <br/> <small> ("सम्माननीय गान") </small> <br />[[File:National Anthem of Morocco.ogg|center]] | image_map = Morocco_(orthographic_projection,_WS_claimed).svg | map_caption = गहरा हरा: मोरक्को का निर्विवाद क्षेत्र<br/>हल्का हरा: दावाकृत भू-भाग जिसपर नियंत्रण नहीं है। उसे हल्के हरे रंग में दिखाया गया है। | capital = [[रबात]] | coordinates = {{Coord|34|02|N|6|51|W|type:city}} | largest_city = [[कासाब्लांका]]<br>{{small|{{coord|33|32|N|7|35|W|display=inline}}}} | official_languages = {{hlist |[[अरबी भाषा|अरबी]]| [[बर्बर भाषाएँ|बर्बर]] }} | languages_type = बोली जाने वाली भाषाएं | languages = {{ublist|class=nowrap |मोरक्कन अरबी|[[बर्बर भाषाएँ|बर्बर]]|हसनिया अरबी}} | languages2_type = विदेशी भाषाएँ | languages2 = [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]{{efn|[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]] का उपयोग आधिकारिक सरकारी दस्तावेजों और व्यावसायिक समुदाय द्वारा भी किया जाता है, हालांकि इसकी कोई आधिकारिक स्थिति नहीं है। फ़्रांसीसी (अक्सर व्यवसाय, सरकार और कुटनीति की भाषा है)...<ref name="CIA">{{cite web |date=12 जनवरी 2022 |title=Morocco |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/morocco/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202191738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/morocco/ |archive-date=2 दिसम्बर 2022 |access-date=23 जनवरी 2021 |work=द वर्ल्ड फेक्टबुक |publisher=[[सेंट्रल इंटेलिजेंस एजेंसी]] |place=US}}</ref><ref name="diplomatie.gouv.fr">{{cite web |title=Présentation du Maroc |url=https://www.diplomatie.gouv.fr/fr/dossiers-pays/maroc/presentation-du-maroc/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207193614/https://www.diplomatie.gouv.fr/fr/dossiers-pays/maroc/presentation-du-maroc/ |archive-date=7 फ़रवरी 2023 |access-date=20 दिसम्बर 2020 |website=diplomatie.gouv.fr |publisher=यूरोप और विदेश मंत्रालय |language=fr}}</ref>}}<br/> [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]<br/> [[स्पेनी भाषा|स्पेनिश]] | ethnic_groups = <!--The following is sourced (see ethnic_groups_year above), so please do not change it without also replacing that source:-->{{ublist|[[अरब-बर्बर]] 99%|अन्य 1%}}<ref name=CIApop/> | ethnic_groups_year = 2014{{lower|0.2em|<ref name=CIA />}} | demonym = मोरक्कन | government_type = [[एकात्मक राज्य|एकात्मक]] [[संसदीय प्रणाली]] [[संवैधानिक राजशाही|संवैधानिक राजतंत्र]]<ref name="Const1">{{cite web |url=http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/2298ADD6-703C-471E-B924-A5E4F396FEA2/0/Texteint%C3%A9gralduprojetdenouvelleConstitution.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120518075239/http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/2298ADD6-703C-471E-B924-A5E4F396FEA2/0/Texteint%C3%A9gralduprojetdenouvelleConstitution.pdf |archivedate=18 May 2012 |title=Constitution of the Kingdom of Morocco, I-1 |format=PDF |accessdate=9 January 2013}}</ref> | leader_title1 = [[मोरक्को का राजा|राजा]] | leader_name1 = [[मोहम्मद छटवें]] | leader_title2 = प्रधानमंत्री | leader_name2 = सईददीन ओथमनी | legislature = | upper_house = | lower_house = | sovereignty_type = स्थापना | established_event1 = [[इद्रीसिद राजवंश]] {{small|(पहला राजवंश)}} | established_date1 = 788 | established_event2 = [[अलौइत राजवंश]] {{small|(वर्तमान राजवंश)}} | established_date2 = 1631 | established_event3 = संरक्षित राज्य स्थापना | established_date3 = 30 मार्च 1912 | established_event4 = स्वतंत्रता | established_date4 = 7 अप्रैल 1956 | area_km2 = 710,850 | area_footnote = | area_rank = 40वाँ या 57वाँ <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 274,460 वर्ग मील | percent_water = {{nowrap|0.056 {{small|(250 km{{sup|2}})}}}} | population_census = 35740000<ref>{{cite web |title=Morocco Population, 1960-2017 - knoema.com |url=https://knoema.com/atlas/Morocco/Population |year=2017 |publisher=[[Haut Commissariat au Plan|HCP]] |accessdate=29 March 2018}}</ref> | population_census_year = 2017 | population_density_km2 = 50.0 | population_density_sq_mi = 189.3 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = | GDP_PPP = $332.358&nbsp;बिलियन<ref name=imf>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=9&sy=2018&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=686&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|title=Morocco |work=IMF}}</ref> <!--Do not edit!--> | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $9,339<ref name=imf/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $122.458&nbsp;billion<ref name=imf/> | GDP_nominal_year = 2019 | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = $3,441<ref name=imf/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini = 39.5 <!--number only--> | Gini_year = 2013 | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MA|title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org |access-date=6 May 2019}}</ref> | HDI = 0.710 <!--number only--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=2025 Human Development Report |year=2025 |accessdate=6 May 2025 |publisher=United Nations Development Programme |archive-date=6 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506120000/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 120वाँ | currency = [[मोरक्कन दिरहम]] | currency_code = MAD | time_zone = <!--Morocco defines its time zone as Greenwich Mean Time + 1 hour, please do not add "Central European Time" or "West Africa Time" without an official source.--> | utc_offset = +1<ref>{{cite web | url=http://northafricapost.com/26021-morocco-keeps-clocks-steady-on-gmt1.html | title=Morocco Keeps Clocks Steady on GMT+1| date=28 October 2018}}</ref> | drives_on = right | calling_code = [[+212]] | cctld = [[.ma]]<br>المغرب. | footnote_b = | religion = [[सुन्नी इस्लाम]]{{ref label|Official religion|a|}} <small>(official)</small><ref>{{cite web|title=Morocco in CIA World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html|website=CIA.gov|access-date=19 अगस्त 2019|archive-date=26 दिसंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226055346/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html%20|url-status=dead}}</ref> | population_rank = }} '''मोरक्को''' या '''मराकिश''' ([[अरबी भाषा|अरबी]]: الْمَغْرِب, तमज़िग़्त: ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ), आधिकारिक तौर पर '''मोरक्को राज्य''', [[उत्तर अफ़्रीका]] का एक देश है। उत्तरी अफ़्रीका में रोमन प्रांत रहे इस प्रदेश में मध्यकाल में एक अफ़्रीकी मूल के वंश का शासन रहा जिस पर इस्लामिक प्रभाव दसवीं सदी से पड़ता गया। आज यह देश [[मुसलमान|मुस्लिम]] है जिसकी भाषा अरबी है। यहाँ की अरबी अफ़्रीकी मिश्रित है। [[रबात]] यहाँ की राजधानी और [[कासाब्लांका]] आर्थिक केन्द्र है। ==इतिहास== मोरक्को का एक लंबा इतिहास है जिसे दशकों से [[अटलांटिक महासागर]] और [[भूमध्य सागर]] दोनों पर अपने भौगोलिक स्थान से आकार दिया गया है। फोएनशियाई इस क्षेत्र को नियंत्रित करने वाले पहले व्यक्ति थे, लेकिन रोमन, विसिगोथ्स, वंडल और बीजान्टिन यूनानियों ने भी इसे नियंत्रित किया। 7 वीं शताब्दी में में, अरब लोग इस क्षेत्र में आए जिसके उनकी सभ्यता ने भी प्रवेश किया साथ ही [[इस्लाम|इस्लाम धर्म]] का भी प्रचार हुआ। 15 वीं शताब्दी में, पुर्तगालीओ ने मोरक्को के अटलांटिक तट को नियंत्रित किया। 1800 के दशक तक, हालांकि, कई अन्य यूरोपीय देशों को इस रणनीतिक स्थान की वजह से इस क्षेत्र में रुचि थी। फ्रांस इनमें से पहला था और 1904 में, [[यूनाइटेड किंगडम]] ने आधिकारिक तौर पर [[फ़्रान्स|फ्रांस]] के प्रभाव के क्षेत्र के रूप में मोरक्को को मान्यता दी। 1906 ईस्वी में, अल्जेसिरास सम्मेलन ने फ्रांस और स्पेन के लिए मोरक्को में पुलिस के कर्तव्यों की स्थापना की, और फिर 1912 में, मोरक्को फ्रांस की संधि के साथ फ़्रांस मोरक्को का संरक्षक बन गया। [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] के अंत के बाद, मोरक्को ने आजादी के लिए दबाव डालना शुरू किया और 1944 ईस्वी में, स्वतंत्रता के लिए आंदोलन का नेतृत्व करने के लिए इस्टिक्कल या स्वतंत्रता पार्टी बनाई गई थी। 1953 में [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के राज्य विभाग के अनुसार, लोकप्रिय सुल्तान मोहम्मद वी फ्रांस द्वारा निर्वासित किया गया था। उन्हें मोहम्मद बेन आराफा ने प्रतिस्थापित कर दिया था, जिसके कारण मोरक्कन लोगो ने आजादी के लिए और भी दबाव डाला। 1955 में, मोहम्मद वी मोरक्को लौटने में सक्षम थे और 2 मार्च, 1956 को देश ने अपनी स्वतंत्रता प्राप्त की। अपनी आजादी के बाद, मोरक्को बढ़ गया क्योंकि 1956 और 1958 में कुछ स्पेनिश नियंत्रित क्षेत्रों पर नियंत्रण हुआ। 1969 में, मोरक्को ने फिर से विस्तार किया जब उसने दक्षिण में इफनी के स्पेनिश एन्क्लेव पर नियंत्रण लिया। हालांकि, स्पेन अभी भी उत्तरी मोरक्को में दो तटीय इंक्लेवज़, और मेलिल्ला नियंत्रित क्षेत्र पर करता है। ==मोरक्को सरकार== आज मोरक्को सरकार को एक संवैधानिक राजशाही माना जाता है। इसमें एक प्रमुख शाखा है (राज्य द्वारा भरा गया एक पद) और सरकार का प्रमुख (प्रधान मंत्री)। मोरक्को में एक द्विपक्षीय संसद भी है जिसमें इसकी विधायी शाखा के लिए चैंबर ऑफ काउंसलर्स और चैंबर ऑफ रिप्रेजेंटेटिव शामिल हैं। मोरक्को में सरकार की न्यायिक शाखा सर्वोच्च न्यायालय से बनी है। मोरक्को स्थानीय प्रशासन के लिए 15 क्षेत्रों में बांटा गया है और इसकी एक कानूनी व्यवस्था है जो इस्लामी कानून के साथ-साथ फ्रेंच और स्पेनिश पर आधारित है। ==अर्थव्यवस्था और भूमि उपयोग== हाल ही में मोरक्को ने अपनी आर्थिक नीतियों में कई बदलाव किए हैं, जिसने इसे अधिक स्थिर और बढ़ने की अनुमति दी है। वर्तमान में यह अपनी सेवा और औद्योगिक क्षेत्रों को विकसित करने के लिए काम कर रहा है। मोरक्को में मुख्य उद्योग आज फॉस्फेट रॉक खनन और प्रसंस्करण, खाद्य प्रसंस्करण, चमड़े के सामान, कपड़ा, निर्माण, ऊर्जा और पर्यटन के निर्माण हैं। चूंकि पर्यटन देश में एक प्रमुख उद्योग है, इसलिए सेवाएं भी हैं। इसके अलावा, कृषि मोरक्को की अर्थव्यवस्था में भी भूमिका निभाती है और इस क्षेत्र के मुख्य उत्पादों में जौ, गेहूं, नींबू, अंगूर, सब्जियां, जैतून, पशुधन और शराब शामिल हैं। ==भूगोल और जलवायु== [[File:Caravan in the desert.jpg|thumb|left|रेगिस्तान में कारवां।]] मोरक्को भौगोलिक रूप से अटलांटिक महासागर और भूमध्य सागर के साथ उत्तरी अफ्रीका में स्थित है। यह अल्जीरिया और पश्चिमी सहारा से घिरा हुआ है। यह अभी भी दो इंक्लेवस और मेलिला के साथ सीमाओं को साझा करता लेकिन सेतु और मेलिला स्पेन का हिस्सा माना जाता है। मोरक्को की स्थलाकृति इसके उत्तरी तट के रूप में भिन्न होती है और आंतरिक क्षेत्र पहाड़ी हैं, जबकि इसके तट में उपजाऊ मैदान हैं जहां देश की अधिकांश कृषि होती है। मोरक्को के पहाड़ी इलाकों के बीच घाटियां भी हैं। मोरक्को में सबसे ऊंचा बिंदु जेबेल टुबकल है जो 13,665 फीट (4,165 मीटर) तक ऊंचा है, जबकि इसका सबसे निचला बिंदु सेबखा ताह है जो समुद्र तल से -180 फीट (-55 मीटर) है। मोरक्को का वातावरण, इसकी स्थलाकृति की तरह, स्थान के साथ भी भिन्न होता है। तट के साथ, भूमध्यसागरीय गर्म, सूखे ग्रीष्म और हल्के सर्दियों के साथ भूमध्यसागरीय है। दूरदराज के अंतर्देशीय, जलवायु अधिक गरम है और निकटतम [[सहारा मरुस्थल]] में आता है, यह अधिक गरम हो जाता है। उदाहरण के लिए मोरक्को की राजधानी, [[राबत]] तट पर स्थित है और इसका औसत जनवरी का औसत तापमान 46˚F (8˚C) है और औसत जुलाई उच्च तापमान 82˚F (28˚C) है। इसके विपरीत, मराकेश, जो आगे के अंतर्देशीय स्थित है, में औसतन जुलाई उच्च तापमान 98˚F (37˚C) और जनवरी औसत औसत 43˚F (6˚C) है। == जनसांख्यिकी == मोरक्को की आबादी लगभग 35,276,786 (2016 अनु.) है। सीआईए के अनुसार, 99% निवासी [[अरब-बर्बर]] हैं, शेष 1% में अन्य समूह शामिल हैं।<ref name=CIApop>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#mo |title=Morocco |work=World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |quote=Ethnic groups: Arab-Berber 99%, other 1% |access-date=19 अगस्त 2019 |archive-date=6 जनवरी 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106010801/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html#mo |url-status=dead }}</ref> 2014 की मोरक्को जनसंख्या जनगणना के अनुसार, देश में लगभग 84,000 अप्रवासी थे। स्वतंत्रता से पहले, मोरक्को में आधे मिलियन [[यूरोप]]ीय थे; जो ज्यादातर [[ईसाई]] थे।<ref>De Azevedo, Raimondo Cagiano (1994) ''[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25 Migration and development co-operation.]''. Council of Europe. p. 25. {{ISBN|92-871-2611-9}}.</ref> स्वतंत्रता से पहले, मोरक्को 250,000 स्पेनियों का घर भी था।<ref>[http://www.migrationinformation.org/Profiles/display.cfm?id=97 Spain: Forging an Immigration Policy], Migration Information Source</ref> 1948 में यहूदी की जनसंख्या 265,000 अपनी चरम में थी, जो आज घटकर लगभग 2,500 ही रह गई है।<ref>{{cite web |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/morocjews.html |title=The Jews of Morocco |publisher=Jewishvirtuallibrary.org |accessdate=1 August 2011}}</ref> ===धर्म=== {{Bar box |float=right |titlebar=#ddd |title = मोरक्को में धर्म<ref name="cia-rel">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html#tu |title=Religions |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=9 February 2013 |archive-date=24 दिसंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20#tu |url-status=dead }}</ref> |left1 = '''धर्म''' |right1 = '''प्रतिशत ''' |bars = {{bar percent|[[इस्लाम]]|green|98.9}} {{bar percent|[[ईसाई]]|read|0.9}} {{bar percent|[[यहूदी]]|bleack|0.2}} }} देश में धार्मिक अनुमान 2010 में प्यू फोरम संस्था द्वारा 99% मुस्लिम आबादी के रूप में प्रदर्शित किया गया था जिसमे सुन्नी 67% पर बहुमत बनाते हैं, गैर-सांप्रदायिक मुस्लिम 30% मुसलमानों का दूसरा सबसे बड़ा समूह है जिसमे सिया भी सामिल है मोरक्को में दूसरा धार्मिक समूह 1% है जिसमे ईसाई और अन्य धार्मिक अनुयायी सामिल है।.<ref name=pewrel>{{cite web|title=Religious Composition by Country|url=http://www.pewforum.org/uploadedFiles/Topics/Religious_Affiliation/globalReligion-tables.pdf|work=Global Religious Landscape|publisher=Pew Forum|accessdate=9 July 2013|archive-date=9 सितंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130909201109/http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-tables.pdf|url-status=dead}}</ref> ===भाषा=== मोरक्को की आधिकारिक भाषाएं [[अरबी भाषा|अरबी]] और [[बर्बर भाषाएँ|बर्बर]] हैं।<ref name="2011 cons">{{cite web|last=Government of Morocco|title=Texte de la nouvelle constitution 2011|url=http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/EE8E1B01-9C86-449B-A9C2-A98CC88D7238/8650/bo5952F.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120229085131/http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/EE8E1B01-9C86-449B-A9C2-A98CC88D7238/8650/bo5952F.pdf|archivedate=29 February 2012|publisher=maroc.ma|accessdate=6 October 2011}}</ref><ref name="cons eff">{{cite web|last=Government of Morocco|title=BO_5964-Bis_Ar.pdf|url=http://www.sgg.gov.ma/BO/bulletin/AR/2011/BO_5964-Bis_Ar.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120316221623/http://www.sgg.gov.ma/BO/bulletin/AR/2011/BO_5964-Bis_Ar.pdf|archivedate=16 March 2012}}</ref> पूरी आबादी का लगभग 89.8% मोरक्कन अरबी में कुछ हद तक संवाद कर सकता है। 2008 में, फ्रेड्रिक देरोसे ने अनुमान लगाया कि 12 मिलियन बर्बर वक्ता थे, जो लगभग 40% आबादी थी। सरकारी संस्थानों, मीडिया, मध्य-आकार और बड़ी कंपनियों, फ्रांसीसी बोलने वाले देशों के साथ अंतर्राष्ट्रीय वाणिज्य, और अक्सर अंतर्राष्ट्रीय कूटनीति में [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]] का व्यापक रूप से उपयोग किया जाता है। 2004 की जनगणना के अनुसार, 2.19 मिलियन मोरक्कोवासियों द्वारा फ्रांसीसी के अलावा एक अन्य विदेशी भाषा बोली जाती है।<ref>{{cite web|title=Le dénombrement des francophones|url=http://www.francophonie.org/IMG/pdf/1e.pdf|publisher=Organisation internationale de la Francophonie}}</ref> == संस्कृति == [[File:Kasbahs in Aït Benhaddou.JPG|thumb|14वीं शताब्दी के बाद बर्बर द्वारा बनाया गया अता बेन्हदौ का कस्बा।]] मोरक्को एक समृद्ध [[संस्कृति]] और [[सभ्यता]] वाला देश है। मोरक्को के इतिहास के माध्यम से, इसने पूर्व ([[फ़ोनीशिया|फोनेशियन]], [[यहूदी|यहूदियों]] और [[अरब लोग|अरबों]]), दक्षिण ([[उप-सहारा अफ़्रीका|उप-सहारा अफ्रीकी]]) और उत्तर ([[रोमन साम्राज्य|रोम]], [[अल अन्दलुस|अन्दलुस]]) से आने वाले कई लोगों की मेजबानी की है। उन सभी सभ्यताओं ने मोरक्को की सामाजिक संरचना को प्रभावित किया है। सांस्कृतिक रूप से, मोरक्को हमेशा अपने बर्बर, यहूदी और अरबी सांस्कृतिक विरासत को फ्रांसीसी और स्पेनिश जैसे बाहरी प्रभावों और, पिछले दशकों के दौरान, एंग्लो-अमेरिकन जीवन शैली के साथ संयोजन करने में सफल रहा है।<ref>{{Cite web|url=http://www.aljazeera.com/archive/2005/12/2008410151243996817.html|title=Morocco town's Hollywood connection|website=www.aljazeera.com|access-date=27 October 2017}}</ref> === खान-पान === मोरक्को के व्यंजनों को दुनिया में सबसे विविध व्यंजनों में से एक माना जाता है। यह बाहरी दुनिया के साथ मोरक्को की सदियों से चली आ रही पारस्परिक संगम का परिणाम है।<ref>{{cite web|url=http://fescooking.com/come-cook-with-us/the-art-of-moroccan-cuisine|title=The Art of Moroccan Cuisine|date=10 October 2007}}</ref> मोरक्को का भोजन मुख्य रूप से मूरिश, यूरोपीय और भूमध्यसागरीय व्यंजनों का एक संलयन है। मोरक्को के सबसे प्रसिद्ध व्यंजनों में कूसकूस, पास्टिला (बेस्टेया या बेस्टिला), ताजीन, तंजिया और हरिरा शामिल हैं। हरिरा एक सूप है, लेकिन इसे अपने आप में एक व्यंजन के रूप में माना जाता है और इसे [[रमज़ान|रमजान]] के महीने के दौरान विशेष रूप से खजूर के साथ परोसा जाता है। इस्लाम के धार्मिक कानूनों [[शरीयत]] के अनुसार सूअर का मांस खाना प्रतिबंधित है। मोरक्को में ब्रेड मुख्य रूप से ड्यूरम गेहूं सूजी से बना खोबज़ के रूप में जाना जाता है। सबसे लोकप्रिय पेय "अताई" है, जो पुदीने की पत्तियों और अन्य सामग्रियों के साथ मिलकर बनी एक चाय है। === साहित्य === [[File:Koutbia.jpg|thumb|कौटूबिया मस्जिद।]] मोरक्को का साहित्य अरबी, बर्बर और फ्रांसीसी में लिखा गया है। अल्मोहद राजवंश के तहत मोरक्को ने समृद्धि और सीखने की प्रतिभा की अवधि का अनुभव किया। अलमोहद ने मारकेश में कौटूबिया मस्जिद का निर्माण किया, जहाँ न केवल 25,000 लोग रहते थे, बल्कि यह अपने पुस्तकों, पांडुलिपियों, पुस्तकालयों और पुस्तक की दुकानों के लिए भी प्रसिद्ध था; इतिहास का पहला पुस्तक बाजार। अलमोहाद खलीफा अबू याकूब को किताबें इकट्ठा करने का बड़ा शौक था। उन्होंने एक महान पुस्तकालय की स्थापना की, जिसे अंततः कैसबाह ले जाया गया और एक सार्वजनिक पुस्तकालय में बदल दिया गया। === संगीत === मोरक्कन संगीत अरबी, बर्बर और उप-सहारा मूल का है। रॉक-प्रभावित चाबी बैंड व्यापक हैं, जैसा कि ट्रान्स संगीत है जिसमें इस्लामिक संगीत में ऐतिहासिक मूल हैं। मोरक्को अन्दलुसीयन [[शास्त्रीय संगीत]] का घर है जो पूरे उत्तर पश्चिमी अफ्रीका में पाया जाता है। संगीत के लोकप्रिय पश्चिमी रूप, मोरक्को में तेजी से लोकप्रिय हो रहे हैं, जैसे संलयन, रॉक, देश, मैटल और विशेष रूप से, हिप हॉप। ==मोरक्को संकट== मोरक्को संकट के नाम से दो ऐतिहासिक घटनाओं (1905-06 और 1911 में घटित) को जाना जाता है, जिनमें फ़्रांस द्वारा मोरक्को पर प्रभुत्व स्थापित करने और जर्मनी द्वारा फ्रांस कि बढ़ती शक्ति को रोकने के लिए किये कार्यों को गिना जाता है।<ref>{{cite web|last= |first= |url=https://www.britannica.com/topic/Moroccan-crises |title=Moroccan crises |language=en |publisher=ब्रिटानिका |date= |accessdate=2017-03-26}}</ref> ==इन्हें भी देखें== * [[साअद-इदीन ओथमान]] * [[मुहम्मद इब्न अल-हसन अल-बन्नानी]] * [[सफा बनौक]] * [[दोहा अल मदानी]] * [[उमर हिलाल]] == टिप्पणी == {{notelist}} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{विकियात्रा|मोरक्को}} * [http://www.riccardozipoli.com/demo/galleries_collections.php?a=185&n=16&d=MOROCCO&pagine=1&paginazione=2 फोटो गैलरी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110715212344/http://www.riccardozipoli.com/demo/galleries_collections.php?a=185&n=16&d=MOROCCO&pagine=1&paginazione=2 |date=15 जुलाई 2011 }} {{अफ़्रीका}} [[श्रेणी:मोरक्को]] [[श्रेणी:अरब लीग के देश]] [[श्रेणी:अफ़्रीका के देश]] [[श्रेणी:अरबी-भाषी देश व क्षेत्र]] ig9vxiyckzd33hf5pu8jo80e0evbjcq सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह 3 23042 6534269 6531149 2026-03-29T13:04:34Z संजीव कुमार 78022 सूचना: [[:राजभाषा (विधायी) आयोग]] को [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु]] नामांकन, [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राजभाषा (विधायी) आयोग|चर्चा पृष्ठ देखें]] 6534269 wikitext text/x-wiki ==पुरानी वार्ता== *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख01|पुरावार्ता-१]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख02|पुरावार्ता-२]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख03|पुरावार्ता-३]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख04|पुरावार्ता-४]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख05|पुरावार्ता-५]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख06|पुरावार्ता-६]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख07|पुरावार्ता-७]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख08|पुरावार्ता-८]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख09|पुरावार्ता-९]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख10|पुरावार्ता-१०]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख11|पुरावार्ता-११]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख12|पुरावार्ता-१२]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख13|पुरावार्ता-१३]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख14|पुरावार्ता-१४]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख15|पुरावार्ता-१५]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख16|पुरावार्ता-१६]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख17|पुरावार्ता-१७]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख18|पुरावार्ता-१८]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख19|पुरावार्ता-१९]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख20|पुरावार्ता-२०]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख21|पुरावार्ता-२१]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख22|पुरावार्ता-२२]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख23|पुरावार्ता-२३]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख24|पुरावार्ता-२४]] == [[:महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना|महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना|महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 06:45, 19 अगस्त 2025 (UTC) == [[:महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे|महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे|महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 06:51, 19 अगस्त 2025 (UTC) ==प्रतियोगिता में निर्मित लेखों में संपादन के संबंध में== अनुनाद जी नमस्ते! कृपया प्रतियोगिता के दौरान बन रहे लेखों में संपादन न करें अन्यथा इन लेखों का मूल्यांकन प्रभावित हो सकता है। मूल्यांकन के पश्चात आप इन लेखों में सुधार के लिए स्वतंत्र हैं। ऐसा सभी प्रतिभागियों को समान अवसर प्रदान करने के लिए आवश्यक है। आशा है आप इसे समझेंगे। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:39, 7 अक्टूबर 2025 (UTC) == दीपावली की शुभकामनाएं == <div style="border:3px solid #ff9900; background:linear-gradient(135deg, #fff8dc, #fff0b3); padding:12px; border-radius:12px; box-shadow:0 0 10px #ffcc00; font-family:'Segoe UI', sans-serif;"> <center> <h2 style="color:#d97706;">✨ शुभ दीपावली! ✨</h2> <p style="color:#b45309; font-size:15px;"> आपको और आपके परिवार को '''दीपावली''' की हार्दिक शुभकामनाएं! यह पर्व आपके जीवन में <span style="color:#eab308;">प्रकाश</span>, <span style="color:#f59e0b;">समृद्धि</span> और <span style="color:#f97316;">खुशियाँ</span> लाए। विकिपीडिया पर भी इसी तरह ज्ञान का प्रकाश फैलता रहे! 🪔 </p> [[File:Diwali lights.jpg|250px|center]] <div style="color:#9333ea; font-weight:bold;">— आपके साथी विकिपीडियन की ओर से <br>[[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 08:36, 19 अक्टूबर 2025 (UTC)</div> </center> </div> == [[:वैज्ञानिक (पत्रिका)|वैज्ञानिक (पत्रिका)]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:वैज्ञानिक (पत्रिका)|वैज्ञानिक (पत्रिका)]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/वैज्ञानिक (पत्रिका)|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/वैज्ञानिक (पत्रिका)]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 14:08, 15 नवम्बर 2025 (UTC) == Please check your mail as soon as possible == {{You've got mail}} -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 10:21, 16 दिसम्बर 2025 (UTC) == अनुवाद हेतु समस्या == नमस्कार, मैं लेख बनाने के लिए मशीन अनुवाद इस्तेमाल करती हूँ लेकिन सब कुछ ठीक होने के बावजूद भी आर्टिकल प्रकाशित नहीं हो पाता है इसमें लिखा होता है, ''आपका अनुवाद प्रकाशित नहीं किया जा सकता क्योंकि इसमें बहुतायत में बिना सुधार के मशीनी-अनुवाद का पाठ शामिल है।'' लिखा हुआ आता है। [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 14:20, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) : नमस्ते [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी। यह समस्या सबको होती है। यह समस्या भी है और एक उपयोगी तकनीक भी। मशीनी अनुवाद को आप पढ़े और कुछ परिवर्तन करें जो कि 'पर्याप्त' हो। इसके लिये कुछ उपाय ये हैं- ::(१) अनुवाद को पढ़ें और समझें कि मशीन ने अनुवाद करके अर्थ का अनर्थ तो नहीं कर दिया है? ऐसा हो तो ठीक करें। ::(२) बड़े-बड़े वाक्यों को छोटे वाक्यों में तोड़ सकते हैं। इससे अर्थ में स्पष्टता आ सकती है। ::(३) वाक्य विन्यास प्रायः अंग्रेजी संस्कृति के होते हैं। उन्हें हिन्दी संस्कृति के अनुसार करें। उदाहरण के लिये, "यह स्थान पटना, बिहार में स्थित है।" इसके स्थान पर "यह स्थान बिहार राज्य के पटना जिले में है" लिख सकते हैं। ::(४) कोई शब्द बहुत कठिन हो तो उसके स्थान पर सरल शब्द का प्रयोग करें। ::(५) वाक्यों को एक अनुच्छेद से दूसरे अनुच्छेद में कर सकते हैं, जहाँ वे अधिक उपयुक्त होते हैं। ::(६) अनावश्यक या महत्वहीन जानकरी या वाक्यों को हटा देना चाहिये। ::: -- अनुनाद [[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] ([[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह|वार्ता]]) 10:31, 9 फ़रवरी 2026 (UTC) == [[:भारतीय इतिहास के स्रोत|भारतीय इतिहास के स्रोत]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:भारतीय इतिहास के स्रोत|भारतीय इतिहास के स्रोत]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भारतीय इतिहास के स्रोत|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भारतीय इतिहास के स्रोत]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:निर्देशिकानहीं|विकिपीडिया निर्देशिका नहीं]]</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:03, 17 मार्च 2026 (UTC) == [[:राजभाषा (विधायी) आयोग|राजभाषा (विधायी) आयोग]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:राजभाषा (विधायी) आयोग|राजभाषा (विधायी) आयोग]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राजभाषा (विधायी) आयोग|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राजभाषा (विधायी) आयोग]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:04, 29 मार्च 2026 (UTC) 0ds6hoqdp0uex3yibn7l63t00h36b42 6534315 6534269 2026-03-29T14:20:21Z संजीव कुमार 78022 /* मायाधर मानसिंह पृष्ठ को शीघ्र हटाने का नामांकन */ नया अनुभाग 6534315 wikitext text/x-wiki ==पुरानी वार्ता== *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख01|पुरावार्ता-१]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख02|पुरावार्ता-२]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख03|पुरावार्ता-३]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख04|पुरावार्ता-४]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख05|पुरावार्ता-५]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख06|पुरावार्ता-६]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख07|पुरावार्ता-७]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख08|पुरावार्ता-८]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख09|पुरावार्ता-९]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख10|पुरावार्ता-१०]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख11|पुरावार्ता-११]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख12|पुरावार्ता-१२]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख13|पुरावार्ता-१३]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख14|पुरावार्ता-१४]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख15|पुरावार्ता-१५]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख16|पुरावार्ता-१६]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख17|पुरावार्ता-१७]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख18|पुरावार्ता-१८]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख19|पुरावार्ता-१९]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख20|पुरावार्ता-२०]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख21|पुरावार्ता-२१]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख22|पुरावार्ता-२२]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख23|पुरावार्ता-२३]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख24|पुरावार्ता-२४]] == [[:महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना|महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना|महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 06:45, 19 अगस्त 2025 (UTC) == [[:महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे|महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे|महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 06:51, 19 अगस्त 2025 (UTC) ==प्रतियोगिता में निर्मित लेखों में संपादन के संबंध में== अनुनाद जी नमस्ते! कृपया प्रतियोगिता के दौरान बन रहे लेखों में संपादन न करें अन्यथा इन लेखों का मूल्यांकन प्रभावित हो सकता है। मूल्यांकन के पश्चात आप इन लेखों में सुधार के लिए स्वतंत्र हैं। ऐसा सभी प्रतिभागियों को समान अवसर प्रदान करने के लिए आवश्यक है। आशा है आप इसे समझेंगे। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:39, 7 अक्टूबर 2025 (UTC) == दीपावली की शुभकामनाएं == <div style="border:3px solid #ff9900; background:linear-gradient(135deg, #fff8dc, #fff0b3); padding:12px; border-radius:12px; box-shadow:0 0 10px #ffcc00; font-family:'Segoe UI', sans-serif;"> <center> <h2 style="color:#d97706;">✨ शुभ दीपावली! ✨</h2> <p style="color:#b45309; font-size:15px;"> आपको और आपके परिवार को '''दीपावली''' की हार्दिक शुभकामनाएं! यह पर्व आपके जीवन में <span style="color:#eab308;">प्रकाश</span>, <span style="color:#f59e0b;">समृद्धि</span> और <span style="color:#f97316;">खुशियाँ</span> लाए। विकिपीडिया पर भी इसी तरह ज्ञान का प्रकाश फैलता रहे! 🪔 </p> [[File:Diwali lights.jpg|250px|center]] <div style="color:#9333ea; font-weight:bold;">— आपके साथी विकिपीडियन की ओर से <br>[[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 08:36, 19 अक्टूबर 2025 (UTC)</div> </center> </div> == [[:वैज्ञानिक (पत्रिका)|वैज्ञानिक (पत्रिका)]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:वैज्ञानिक (पत्रिका)|वैज्ञानिक (पत्रिका)]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/वैज्ञानिक (पत्रिका)|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/वैज्ञानिक (पत्रिका)]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 14:08, 15 नवम्बर 2025 (UTC) == Please check your mail as soon as possible == {{You've got mail}} -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 10:21, 16 दिसम्बर 2025 (UTC) == अनुवाद हेतु समस्या == नमस्कार, मैं लेख बनाने के लिए मशीन अनुवाद इस्तेमाल करती हूँ लेकिन सब कुछ ठीक होने के बावजूद भी आर्टिकल प्रकाशित नहीं हो पाता है इसमें लिखा होता है, ''आपका अनुवाद प्रकाशित नहीं किया जा सकता क्योंकि इसमें बहुतायत में बिना सुधार के मशीनी-अनुवाद का पाठ शामिल है।'' लिखा हुआ आता है। [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 14:20, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) : नमस्ते [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी। यह समस्या सबको होती है। यह समस्या भी है और एक उपयोगी तकनीक भी। मशीनी अनुवाद को आप पढ़े और कुछ परिवर्तन करें जो कि 'पर्याप्त' हो। इसके लिये कुछ उपाय ये हैं- ::(१) अनुवाद को पढ़ें और समझें कि मशीन ने अनुवाद करके अर्थ का अनर्थ तो नहीं कर दिया है? ऐसा हो तो ठीक करें। ::(२) बड़े-बड़े वाक्यों को छोटे वाक्यों में तोड़ सकते हैं। इससे अर्थ में स्पष्टता आ सकती है। ::(३) वाक्य विन्यास प्रायः अंग्रेजी संस्कृति के होते हैं। उन्हें हिन्दी संस्कृति के अनुसार करें। उदाहरण के लिये, "यह स्थान पटना, बिहार में स्थित है।" इसके स्थान पर "यह स्थान बिहार राज्य के पटना जिले में है" लिख सकते हैं। ::(४) कोई शब्द बहुत कठिन हो तो उसके स्थान पर सरल शब्द का प्रयोग करें। ::(५) वाक्यों को एक अनुच्छेद से दूसरे अनुच्छेद में कर सकते हैं, जहाँ वे अधिक उपयुक्त होते हैं। ::(६) अनावश्यक या महत्वहीन जानकरी या वाक्यों को हटा देना चाहिये। ::: -- अनुनाद [[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] ([[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह|वार्ता]]) 10:31, 9 फ़रवरी 2026 (UTC) == [[:भारतीय इतिहास के स्रोत|भारतीय इतिहास के स्रोत]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:भारतीय इतिहास के स्रोत|भारतीय इतिहास के स्रोत]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भारतीय इतिहास के स्रोत|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भारतीय इतिहास के स्रोत]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:निर्देशिकानहीं|विकिपीडिया निर्देशिका नहीं]]</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:03, 17 मार्च 2026 (UTC) == [[:राजभाषा (विधायी) आयोग|राजभाषा (विधायी) आयोग]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:राजभाषा (विधायी) आयोग|राजभाषा (विधायी) आयोग]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राजभाषा (विधायी) आयोग|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राजभाषा (विधायी) आयोग]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:04, 29 मार्च 2026 (UTC) == [[:मायाधर मानसिंह|मायाधर मानसिंह]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मायाधर मानसिंह|मायाधर मानसिंह]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|मापदंड ल5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|ल5]]{{*}} खराब मशीनी अनुवाद'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे लेख आते हैं जो किसी अन्य भाषा के लेख का अत्यधिक खराब मशीनी अनुवाद हैं जिन्हें सुधारने की तुलना में दुबारा शुरू से लिखना अधिक उचित होगा। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से अनूदित कर के यहाँ डाला है और आप इसका अनुवाद सुधारना चाहते हैं तो कृपया अनुवाद सुधार सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:20, 29 मार्च 2026 (UTC) 82pm4feh4zomiwegofqmx5merrqa61s 6534324 6534315 2026-03-29T14:27:55Z संजीव कुमार 78022 /* बड़े भाषा मॉडलों की सूची पृष्ठ को शीघ्र हटाने का नामांकन */ नया अनुभाग 6534324 wikitext text/x-wiki ==पुरानी वार्ता== *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख01|पुरावार्ता-१]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख02|पुरावार्ता-२]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख03|पुरावार्ता-३]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख04|पुरावार्ता-४]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख05|पुरावार्ता-५]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख06|पुरावार्ता-६]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख07|पुरावार्ता-७]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख08|पुरावार्ता-८]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख09|पुरावार्ता-९]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख10|पुरावार्ता-१०]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख11|पुरावार्ता-११]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख12|पुरावार्ता-१२]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख13|पुरावार्ता-१३]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख14|पुरावार्ता-१४]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख15|पुरावार्ता-१५]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख16|पुरावार्ता-१६]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख17|पुरावार्ता-१७]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख18|पुरावार्ता-१८]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख19|पुरावार्ता-१९]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख20|पुरावार्ता-२०]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख21|पुरावार्ता-२१]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख22|पुरावार्ता-२२]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख23|पुरावार्ता-२३]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख24|पुरावार्ता-२४]] == [[:महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना|महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना|महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 06:45, 19 अगस्त 2025 (UTC) == [[:महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे|महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे|महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 06:51, 19 अगस्त 2025 (UTC) ==प्रतियोगिता में निर्मित लेखों में संपादन के संबंध में== अनुनाद जी नमस्ते! कृपया प्रतियोगिता के दौरान बन रहे लेखों में संपादन न करें अन्यथा इन लेखों का मूल्यांकन प्रभावित हो सकता है। मूल्यांकन के पश्चात आप इन लेखों में सुधार के लिए स्वतंत्र हैं। ऐसा सभी प्रतिभागियों को समान अवसर प्रदान करने के लिए आवश्यक है। आशा है आप इसे समझेंगे। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:39, 7 अक्टूबर 2025 (UTC) == दीपावली की शुभकामनाएं == <div style="border:3px solid #ff9900; background:linear-gradient(135deg, #fff8dc, #fff0b3); padding:12px; border-radius:12px; box-shadow:0 0 10px #ffcc00; font-family:'Segoe UI', sans-serif;"> <center> <h2 style="color:#d97706;">✨ शुभ दीपावली! ✨</h2> <p style="color:#b45309; font-size:15px;"> आपको और आपके परिवार को '''दीपावली''' की हार्दिक शुभकामनाएं! यह पर्व आपके जीवन में <span style="color:#eab308;">प्रकाश</span>, <span style="color:#f59e0b;">समृद्धि</span> और <span style="color:#f97316;">खुशियाँ</span> लाए। विकिपीडिया पर भी इसी तरह ज्ञान का प्रकाश फैलता रहे! 🪔 </p> [[File:Diwali lights.jpg|250px|center]] <div style="color:#9333ea; font-weight:bold;">— आपके साथी विकिपीडियन की ओर से <br>[[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 08:36, 19 अक्टूबर 2025 (UTC)</div> </center> </div> == [[:वैज्ञानिक (पत्रिका)|वैज्ञानिक (पत्रिका)]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:वैज्ञानिक (पत्रिका)|वैज्ञानिक (पत्रिका)]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/वैज्ञानिक (पत्रिका)|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/वैज्ञानिक (पत्रिका)]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 14:08, 15 नवम्बर 2025 (UTC) == Please check your mail as soon as possible == {{You've got mail}} -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 10:21, 16 दिसम्बर 2025 (UTC) == अनुवाद हेतु समस्या == नमस्कार, मैं लेख बनाने के लिए मशीन अनुवाद इस्तेमाल करती हूँ लेकिन सब कुछ ठीक होने के बावजूद भी आर्टिकल प्रकाशित नहीं हो पाता है इसमें लिखा होता है, ''आपका अनुवाद प्रकाशित नहीं किया जा सकता क्योंकि इसमें बहुतायत में बिना सुधार के मशीनी-अनुवाद का पाठ शामिल है।'' लिखा हुआ आता है। [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 14:20, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) : नमस्ते [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी। यह समस्या सबको होती है। यह समस्या भी है और एक उपयोगी तकनीक भी। मशीनी अनुवाद को आप पढ़े और कुछ परिवर्तन करें जो कि 'पर्याप्त' हो। इसके लिये कुछ उपाय ये हैं- ::(१) अनुवाद को पढ़ें और समझें कि मशीन ने अनुवाद करके अर्थ का अनर्थ तो नहीं कर दिया है? ऐसा हो तो ठीक करें। ::(२) बड़े-बड़े वाक्यों को छोटे वाक्यों में तोड़ सकते हैं। इससे अर्थ में स्पष्टता आ सकती है। ::(३) वाक्य विन्यास प्रायः अंग्रेजी संस्कृति के होते हैं। उन्हें हिन्दी संस्कृति के अनुसार करें। उदाहरण के लिये, "यह स्थान पटना, बिहार में स्थित है।" इसके स्थान पर "यह स्थान बिहार राज्य के पटना जिले में है" लिख सकते हैं। ::(४) कोई शब्द बहुत कठिन हो तो उसके स्थान पर सरल शब्द का प्रयोग करें। ::(५) वाक्यों को एक अनुच्छेद से दूसरे अनुच्छेद में कर सकते हैं, जहाँ वे अधिक उपयुक्त होते हैं। ::(६) अनावश्यक या महत्वहीन जानकरी या वाक्यों को हटा देना चाहिये। ::: -- अनुनाद [[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] ([[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह|वार्ता]]) 10:31, 9 फ़रवरी 2026 (UTC) == [[:भारतीय इतिहास के स्रोत|भारतीय इतिहास के स्रोत]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:भारतीय इतिहास के स्रोत|भारतीय इतिहास के स्रोत]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भारतीय इतिहास के स्रोत|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भारतीय इतिहास के स्रोत]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:निर्देशिकानहीं|विकिपीडिया निर्देशिका नहीं]]</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:03, 17 मार्च 2026 (UTC) == [[:राजभाषा (विधायी) आयोग|राजभाषा (विधायी) आयोग]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:राजभाषा (विधायी) आयोग|राजभाषा (विधायी) आयोग]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राजभाषा (विधायी) आयोग|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राजभाषा (विधायी) आयोग]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:04, 29 मार्च 2026 (UTC) == [[:मायाधर मानसिंह|मायाधर मानसिंह]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मायाधर मानसिंह|मायाधर मानसिंह]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|मापदंड ल5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|ल5]]{{*}} खराब मशीनी अनुवाद'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे लेख आते हैं जो किसी अन्य भाषा के लेख का अत्यधिक खराब मशीनी अनुवाद हैं जिन्हें सुधारने की तुलना में दुबारा शुरू से लिखना अधिक उचित होगा। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से अनूदित कर के यहाँ डाला है और आप इसका अनुवाद सुधारना चाहते हैं तो कृपया अनुवाद सुधार सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:20, 29 मार्च 2026 (UTC) == [[:बड़े भाषा मॉडलों की सूची|बड़े भाषा मॉडलों की सूची]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:बड़े भाषा मॉडलों की सूची|बड़े भाषा मॉडलों की सूची]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|मापदंड ल5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|ल5]]{{*}} खराब मशीनी अनुवाद'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे लेख आते हैं जो किसी अन्य भाषा के लेख का अत्यधिक खराब मशीनी अनुवाद हैं जिन्हें सुधारने की तुलना में दुबारा शुरू से लिखना अधिक उचित होगा। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से अनूदित कर के यहाँ डाला है और आप इसका अनुवाद सुधारना चाहते हैं तो कृपया अनुवाद सुधार सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:27, 29 मार्च 2026 (UTC) 9adg5nj4155766s6ls3mr5b1z89a4wd 6534395 6534324 2026-03-29T16:33:20Z संजीव कुमार 78022 सूचना: [[:मनोमोहन घोष]] को शीघ्र हटाने का नामांकन 6534395 wikitext text/x-wiki ==पुरानी वार्ता== *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख01|पुरावार्ता-१]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख02|पुरावार्ता-२]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख03|पुरावार्ता-३]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख04|पुरावार्ता-४]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख05|पुरावार्ता-५]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख06|पुरावार्ता-६]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख07|पुरावार्ता-७]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख08|पुरावार्ता-८]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख09|पुरावार्ता-९]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख10|पुरावार्ता-१०]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख11|पुरावार्ता-११]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख12|पुरावार्ता-१२]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख13|पुरावार्ता-१३]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख14|पुरावार्ता-१४]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख15|पुरावार्ता-१५]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख16|पुरावार्ता-१६]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख17|पुरावार्ता-१७]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख18|पुरावार्ता-१८]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख19|पुरावार्ता-१९]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख20|पुरावार्ता-२०]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख21|पुरावार्ता-२१]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख22|पुरावार्ता-२२]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख23|पुरावार्ता-२३]] *[[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह/पुरालेख24|पुरावार्ता-२४]] == [[:महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना|महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना|महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 06:45, 19 अगस्त 2025 (UTC) == [[:महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे|महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे|महाराष्ट्र राष्ट्रभाषा सभा, पुणे]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महाराष्ट्र राजभाषा सभा, पूना]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 06:51, 19 अगस्त 2025 (UTC) ==प्रतियोगिता में निर्मित लेखों में संपादन के संबंध में== अनुनाद जी नमस्ते! कृपया प्रतियोगिता के दौरान बन रहे लेखों में संपादन न करें अन्यथा इन लेखों का मूल्यांकन प्रभावित हो सकता है। मूल्यांकन के पश्चात आप इन लेखों में सुधार के लिए स्वतंत्र हैं। ऐसा सभी प्रतिभागियों को समान अवसर प्रदान करने के लिए आवश्यक है। आशा है आप इसे समझेंगे। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:39, 7 अक्टूबर 2025 (UTC) == दीपावली की शुभकामनाएं == <div style="border:3px solid #ff9900; background:linear-gradient(135deg, #fff8dc, #fff0b3); padding:12px; border-radius:12px; box-shadow:0 0 10px #ffcc00; font-family:'Segoe UI', sans-serif;"> <center> <h2 style="color:#d97706;">✨ शुभ दीपावली! ✨</h2> <p style="color:#b45309; font-size:15px;"> आपको और आपके परिवार को '''दीपावली''' की हार्दिक शुभकामनाएं! यह पर्व आपके जीवन में <span style="color:#eab308;">प्रकाश</span>, <span style="color:#f59e0b;">समृद्धि</span> और <span style="color:#f97316;">खुशियाँ</span> लाए। विकिपीडिया पर भी इसी तरह ज्ञान का प्रकाश फैलता रहे! 🪔 </p> [[File:Diwali lights.jpg|250px|center]] <div style="color:#9333ea; font-weight:bold;">— आपके साथी विकिपीडियन की ओर से <br>[[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 08:36, 19 अक्टूबर 2025 (UTC)</div> </center> </div> == [[:वैज्ञानिक (पत्रिका)|वैज्ञानिक (पत्रिका)]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:वैज्ञानिक (पत्रिका)|वैज्ञानिक (पत्रिका)]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/वैज्ञानिक (पत्रिका)|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/वैज्ञानिक (पत्रिका)]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 14:08, 15 नवम्बर 2025 (UTC) == Please check your mail as soon as possible == {{You've got mail}} -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 10:21, 16 दिसम्बर 2025 (UTC) == अनुवाद हेतु समस्या == नमस्कार, मैं लेख बनाने के लिए मशीन अनुवाद इस्तेमाल करती हूँ लेकिन सब कुछ ठीक होने के बावजूद भी आर्टिकल प्रकाशित नहीं हो पाता है इसमें लिखा होता है, ''आपका अनुवाद प्रकाशित नहीं किया जा सकता क्योंकि इसमें बहुतायत में बिना सुधार के मशीनी-अनुवाद का पाठ शामिल है।'' लिखा हुआ आता है। [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 14:20, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) : नमस्ते [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी। यह समस्या सबको होती है। यह समस्या भी है और एक उपयोगी तकनीक भी। मशीनी अनुवाद को आप पढ़े और कुछ परिवर्तन करें जो कि 'पर्याप्त' हो। इसके लिये कुछ उपाय ये हैं- ::(१) अनुवाद को पढ़ें और समझें कि मशीन ने अनुवाद करके अर्थ का अनर्थ तो नहीं कर दिया है? ऐसा हो तो ठीक करें। ::(२) बड़े-बड़े वाक्यों को छोटे वाक्यों में तोड़ सकते हैं। इससे अर्थ में स्पष्टता आ सकती है। ::(३) वाक्य विन्यास प्रायः अंग्रेजी संस्कृति के होते हैं। उन्हें हिन्दी संस्कृति के अनुसार करें। उदाहरण के लिये, "यह स्थान पटना, बिहार में स्थित है।" इसके स्थान पर "यह स्थान बिहार राज्य के पटना जिले में है" लिख सकते हैं। ::(४) कोई शब्द बहुत कठिन हो तो उसके स्थान पर सरल शब्द का प्रयोग करें। ::(५) वाक्यों को एक अनुच्छेद से दूसरे अनुच्छेद में कर सकते हैं, जहाँ वे अधिक उपयुक्त होते हैं। ::(६) अनावश्यक या महत्वहीन जानकरी या वाक्यों को हटा देना चाहिये। ::: -- अनुनाद [[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] ([[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह|वार्ता]]) 10:31, 9 फ़रवरी 2026 (UTC) == [[:भारतीय इतिहास के स्रोत|भारतीय इतिहास के स्रोत]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:भारतीय इतिहास के स्रोत|भारतीय इतिहास के स्रोत]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भारतीय इतिहास के स्रोत|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भारतीय इतिहास के स्रोत]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:निर्देशिकानहीं|विकिपीडिया निर्देशिका नहीं]]</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:03, 17 मार्च 2026 (UTC) == [[:राजभाषा (विधायी) आयोग|राजभाषा (विधायी) आयोग]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:राजभाषा (विधायी) आयोग|राजभाषा (विधायी) आयोग]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राजभाषा (विधायी) आयोग|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राजभाषा (विधायी) आयोग]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:04, 29 मार्च 2026 (UTC) == [[:मायाधर मानसिंह|मायाधर मानसिंह]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मायाधर मानसिंह|मायाधर मानसिंह]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|मापदंड ल5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|ल5]]{{*}} खराब मशीनी अनुवाद'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे लेख आते हैं जो किसी अन्य भाषा के लेख का अत्यधिक खराब मशीनी अनुवाद हैं जिन्हें सुधारने की तुलना में दुबारा शुरू से लिखना अधिक उचित होगा। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से अनूदित कर के यहाँ डाला है और आप इसका अनुवाद सुधारना चाहते हैं तो कृपया अनुवाद सुधार सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:20, 29 मार्च 2026 (UTC) == [[:बड़े भाषा मॉडलों की सूची|बड़े भाषा मॉडलों की सूची]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:बड़े भाषा मॉडलों की सूची|बड़े भाषा मॉडलों की सूची]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|मापदंड ल5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|ल5]]{{*}} खराब मशीनी अनुवाद'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे लेख आते हैं जो किसी अन्य भाषा के लेख का अत्यधिक खराब मशीनी अनुवाद हैं जिन्हें सुधारने की तुलना में दुबारा शुरू से लिखना अधिक उचित होगा। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से अनूदित कर के यहाँ डाला है और आप इसका अनुवाद सुधारना चाहते हैं तो कृपया अनुवाद सुधार सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:27, 29 मार्च 2026 (UTC) == [[:मनोमोहन घोष|मनोमोहन घोष]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मनोमोहन घोष|मनोमोहन घोष]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:33, 29 मार्च 2026 (UTC) 17pagjireahmh9q0ty8kfx4veqw70mp अली इब्न अबी तालिब 0 29349 6534489 6427025 2026-03-30T04:17:26Z Aneeshina 873587 6534489 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = अली इब्न अबी तालिब | image = Rashidun Caliph Ali ibn Abi Talib - علي بن أبي طالب.svg | alt = | caption = अरबी सुलेख में अली का नाम | succession = [[राशिदून ख़लीफ़ा]] के 4वें [[ख़लीफ़ा]] <br> ([[सुन्नी इस्लाम|सुन्नी]] दृष्टिकोण) | reign = 656–661<ref name="Britannica"/> | predecessor = [[उस्मान बिन अफ़्फ़ान]] | successor = [[हसन इब्न अली]] | birth_date = 15 सितम्बर 601 (13&nbsp;[[रजब]] [[इस्लामी कैलेंडर|21 हिजरी पूर्व]] in the ancient Arabic calendar)<ref name="Britannica"/><ref name="Iranica"/><ref name="Al-Islam"/> | birth_place = [[काबा]], [[मक्का]], [[हिजाज़]], [[अरब महाद्वीप]]<ref name="Britannica"/><ref name="Guidance">{{cite book|last1=Rahim|first1=Husein A.|last2=Sheriff|first2=Ali Mohamedjaffer|title=Guidance From Qur'an|publisher=Khoja Shia Ithna-asheri Supreme Council|url=https://books.google.com/books?id=9v2qAgAAQBAJ&pg=PA52&dq=ali+was+born+in+kaaba|accessdate=11 April 2017|language=en|year=1993|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411140908/https://books.google.com/books?id=9v2qAgAAQBAJ&pg=PA52&dq=ali+was+born+in+kaaba|archive-date=11 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref> | death_date = 29 जनवरी 661 (21&nbsp;[[रमज़ान]] AH&nbsp;40)<br /> (आयु {{age|601|9|15|661|1|29}})<ref name="Iranica"/><ref name="Al-Islam"/><ref>Shad, Abdur Rahman. ''Ali Al-Murtaza''. Kazi Publications; 1978 1st Edition. Mohiyuddin, Dr. Ata. ''Ali The Superman''। Sh. Muhammad Ashraf Publishers; 1980 1st Edition. Lalljee, Yousuf N. ''Ali The Magnificent''. Ansariyan Publications; January 1981 1st Edition.</ref><ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/aliIbnAbiTalibr2Vol.Set|last=Sallaabee|first=Ali Muhammad|title=Ali ibn Abi Talib (volume 2)|page=621|accessdate=15 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914095725/https://archive.org/details/aliIbnAbiTalibr2Vol.Set|archive-date=14 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref> | death_place = [[कूफ़ा]], [[मेसोपोटामिया|इराक़]], [[राशिदूँ साम्राज्य]] | burial_place = [[इमाम अली मस्जिद]], [[नजफ़]], [[इराक़]] | spouse = {{unbulleted list|[[फ़ातिमा ज़हरा|फ़ातिमा]]|[[उम्मह बिन्त ज़ैनब]]|[[उम्म उल-बनीन]]|लैला बिन्त मसऊद|[[Asma bint Umays]]|[[Khawlah bint Ja'far]]|Al Sahba' bint Rabi'ah}} | spouse-type = पत्नियां | issue = {{unbulleted list | '''[[अली की संतान]]''' |[[हसन इब्न अली|अल-हसन]]|[[हुसैन इब्न अली|अल-हुसैन]]|[[ज़ैनब बिन्त अली|ज़ैनब]]|[[उम्म कुलसुम बिन्त अली|उम्म कुलसुम]]|[[मोहसिन इब्न अली|मोहसिन]]|[[मुहम्मद इब्न अल हनफ़िया इब्न अली|मुहम्मद]]|[[अब्बास इब्न अली|अब्बास]]|[[अब्दुल्ला इब्न अली|अब्दुल्ला]]|[[हिलाल इब्न अली|हिलाल]]|[[मुहम्मद इब्न अबी बक्र]](दत्त पुत्र)}} | full name = 'अली इब्न अबी तालिब {{lang-ar|علي ابن أبي طالب}} | house = [[क़ुरैश]] ([[बनू हाशिम]]) | house-type = जनजाति | father = [[अबू तालिब इब्न अब्दुल मुत्तलिब]] | mother = [[फ़ातिमा बिन्त असद]] | religion = (610 में)/[[इस्लाम]] | succession1 = शिया इस्लाम के अनुसार पहले [[इमामह (शिया सिद्धांत)|इमाम]] <br/>([[इस्ना अशरी]], [[ज़ैदी]], और [[निज़ारी|निजारी इस्माइली]] दृष्टिकोण) | reign1 = 632–661 | successor1 = [[हसन इब्न अली]] {{small|(2nd Imam)}} | succession2 = [[Imamah (Ismaili doctrine)|Asās/Wāsih]] of Shia Islam <br/>([[Musta'li|Musta'li Ismaili]] view) | successor2 = [[इब्न अली]] {{small|(1st Imam)}} <!--Hasan is the 1st Imam in the [[Musta'li]] view--> }} '''अली इब्ने अबी तालिब''' (अरबी : علی ابن ابی طالب) का जन्‍म 17 मार्च 600 (13 [[रज्जब]] 24 [[हिजरी]] पूर्व) मुसलमानों के तीर्थ स्थल [[मक्का शहर|काबा]] के अन्दर हुआ था। वे [[पैगम्बर मुहम्मद]] (स.) के चचाजाद [[भाई वैद्य|भाई]] और [[दामोदर नदी|दामाद]] थे और उनका चर्चित नाम [[हज़रत]] अली <ref>{{Cite web|url=https://www.irfani-islam.in/2021/05/hazrat-ali.html|title=Hazrat Ali हज़रत अली का इल्म कुछ खास बाते In Hindi|last=Sheikh|first=Irfan|website=Irfani-Islam - इस्लाम की पूरी मालूमात हिन्दी|access-date=2022-02-15}}</ref>है।<ref>{{cite web|url=https://www.thelallantop.com/tehkhana/story-of-imam-and-fourth-caliphate-hazrat-ali-ibne-abu-talib/|title=किस्सा इस्लाम के उस लीडर का, जिसे मस्जिद में ज़हर में डूबी हुई तलवार से क़त्ल किया गया}}</ref> वे मुसलमानों के [[ख़लीफ़ा]] के रूप में जाने जाते हैं। उन्होंने 656 से 661 तक [[राशिदून ख़िलाफ़त]] के चौथे ख़लीफ़ा के रूप में शासन किया, और [[शिया इस्लाम]] के अनुसार वे 632 से 661 तक पहले इमाम थे। उन्‍होंने वैज्ञानिक जानकारियों को बहुत ही रोचक ढंग से आम आदमी तक पहुँचाया था। अबू तालिब<ref name="Landau_Tasseron">Biographies of the Prophet's companions and their successors, Ṭabarī, translated by Ella Landau-Tasseron, pp. 37–40, Vol:XXXIX.</ref> और फातिमा बिन असद से पैदा हुए, <ref name="Britannica"/> कई शास्त्रीय इस्लामी के अनुसार, इस्लाम में सबसे पवित्र स्थान मक्का के काबा ( अरबी : كعبة ) में पैदा होने वाले अली अकेले व्यक्ति है। स्रोत, विशेष रूप से शिया वाले। <ref name="Britannica"/><ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/aliIbnAbiTalibr2Vol.Set|last=Sallabi|first=Dr Ali M|title=Ali ibn Abi Talib (volume 1)|date=2011|pages=52–53|access-date=17 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914095725/https://archive.org/details/aliIbnAbiTalibr2Vol.Set|archive-date=14 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref><ref name="auto">Sahih Muslim, Book 21, Hadith 57.</ref> अली <ref>{{Cite web|url=https://www.irfani-islam.in/2021/09/Hazrat-Maula-Ali-Shere-Khuda.html|title=Hazrat Maula Ali Shere Khuda की ज़िन्दगी History In Hindi|last=Sheikh|first=Irfan|website=Irfani-Islam - इस्लाम की पूरी मालूमात हिन्दी|access-date=2022-02-15}}</ref>बच्चों में प्रथम थे जिसने इस्लाम को स्वीकार किया, <ref>{{Harvnb|Kelen|2001|p=29}}.</ref><ref name="watt">{{Harvnb|Watt|1953|p=xii}}.</ref> और कुछ लेखकों के मुताबिक पहले मुस्लिम थे। <ref>[https://www.al-islam.org/brother-prophet-muhammad-imam-ali-mohamad-jawad-chirri/4-first-muslims#f_1e0fbce4_5 The First Muslims] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180827173943/https://www.al-islam.org/brother-prophet-muhammad-imam-ali-mohamad-jawad-chirri/4-first-muslims#f_1e0fbce4_5 |date=27 अगस्त 2018 }} www.al-islam.org Retrieved 23 Nov 2017</ref> अली ने मुहम्मद को शुरुआती उम्र से संरक्षित किया <ref>{{cite book|last1=Razwy|first1=Sayed Ali Asgher|title=A Restatement of the History of Islam & Muslims|page=72}}</ref> और मुस्लिम समुदाय द्वारा लड़ी लगभग सभी लड़ाई में हिस्सा लिया। मदीना में जाने के बाद, उन्होने मुहम्मद की बेटी फातिमा से विवाह किया। <ref name="Britannica"/> खलीफ उसमान इब्न अफ़ान की हत्या के बाद, 656 में मुहम्मद के साथी (सहाबा) ने उन्हें खलीफा नियुक्त किया था। <ref name="Ashraf (2005), pp. 119-120"/><ref name="Madelung (1997), pp. 141-145" /> अली के शासनकाल में गृह युद्ध हुए और 661 में कुफा कि जामा मस्जिद में प्रार्थना के लिए जाते समय खारजी इब्न मुल्ज़िम ने उन पर हमला किया और हत्या कर दी । <ref>{{Harvnb|Lapidus|2002|p=47}}.</ref><ref>{{Harvnb|Holt|Lambton|Lewis|1970|pp=70–72}}.</ref><ref>{{Harvnb|Tabatabaei|1979|pp=50–75 and 192}}.</ref> राजनीतिक और आध्यात्मिक रूप से [[शिया इस्लाम|शिया]] और [[सुन्नी इस्लाम|सुन्नी]] दोनों के लिए अली महत्वपूर्ण है। <ref name="EOAli3"/> अली के बारे में कई जीवनी स्रोत अक्सर सांप्रदायिक रेखाओं के अनुसार पक्षपातपूर्ण होते हैं, लेकिन वे इस बात से सहमत हैं कि वह एक पवित्र मुस्लिम थे, जो इस्लाम के कारण और कुरान और सुन्नत के अनुसार एक शासक था। <ref name="Iranica"/> जबकि सुन्नी अली को चौथे खलीफा रशीद मानते हैं, शिया मुसलमानों ने अली को गदिर खुम में घटनाओं की व्याख्या के कारण मुहम्मद (स.अ. व) के बाद पहले इमाम के रूप में माना। शिया मुस्लिम मानते हैं कि अली और अन्य शिया इमाम (जिनमें से सभी मुहम्मद(स.)(अरबी : بيت , घरेलू) के सदस्य हैं) मुहम्मद(स.)के लिए सही उत्तराधिकारी हैं । ==मक्का में जीवन == === प्रारंभिक वर्ष === अली के पिता, [[अबू तालिब इब्न अब्दुल मुत्तलिब|अबू तालिब]], शक्तिशाली कुरैशी जनजाति की एक महत्वपूर्ण शाखा [[बनू हाशिम]] के [[काबा]] गृह के संरक्षक थे और एक शेख (अरबी : شيخ) थे। वह [[मुहम्मद]] के चाचा भी थे, और [[अब्दुल मुत्तलिब]] (अबू तालिब के पिता और मुहम्मद के दादा) के बाद मुहम्मद के पालन पोषण की ज़िम्मेदारी उठाई थी। <ref>{{cite book|last1=Razwy|first1=Sayed Ali Asgher|title=A Restatement of the History of Islam & Muslims|pages=35–36}}</ref><ref>{{cite book|last1=Glubb|first1=Sir John|title=The Life and Times of Mohammed|url=https://archive.org/details/lifetimesofmuh00glub|date=1970}}</ref> अली की मां फातिमा बिन असद भी बानू हाशिम से संबंधित थीं, जो इब्राहीम के पुत्र (अरबी : إبراهيم, अब्राहम) के वंशज थे। <ref>{{Harvnb|Ashraf|2005|p=5}}.</ref> कई स्रोत, खासकर शिया, यह प्रमाणित करते हैं कि अली मक्का शहर में काबा के अंदर पैदा हुआ थे, <ref name="Britannica"/><ref>{{cite book|title=Illustrated Dictionary of the Muslim World|publisher=Marshall Cavendish Reference|isbn=9780761479291|url=https://books.google.com/books?id=8Zp_5IydPGgC&pg=PA86&dq=ali+was+born+in+kaaba|accessdate=11 April 2017|language=en|year=2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20170412065444/https://books.google.com/books?id=8Zp_5IydPGgC&pg=PA86&dq=ali+was+born+in+kaaba|archive-date=12 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref> जहां वह तीन दिनों तक अपनी मां के साथ रहे। <ref name="Britannica"/><ref name="auto"/> काबा का दौरा करते हुए उनकी मां ने अपने श्रम दर्द की शुरुआत महसूस की और वह काबा गृह में प्रवेश किया जहां उनके बेटे अली का जन्म हुआ। कुछ शिया स्रोतों में अली की मां के प्रवेश के चमत्कारी विवरण काबा में हैं। काबा में अली का जन्म शिया के बीच अपने "उच्च आध्यात्मिक केंद्र" को साबित करने वाला एक अनूठा कार्यक्रम माना जाता है, जबकि विभिन्न सुन्नी विद्वानों में यह एक महान माना जाता है, मगर कोई अद्वितीय, भेद नहीं है। <ref name="Islamica">{{cite encyclopedia|last1=Faramarz Haj|first1=Manouchehri|last2=Matthew|first2=Melvin-Koushki|last3=Shah-Kazemi|first3=Reza|last4=Bahramian|first4=Ali|last5=Pakatchi|first5=Ahmad|last6=Muhammad Isa|first6=Waley|last7=Daryoush|first7=Mohammad|last8=Tareh|first8=Masoud|last9=Brown|first9=Keven|last10=Jozi|first10=Mohammad Reza|last11=Sajjadi|first11=Sadeq|last12=Gholami|first12=Rahim|last13=Bulookbashi|first13=Ali A.|last14=Negahban|first14=Farzin|last15=Alizadeh|first15=Mahbanoo|last16=Gholami|first16=Yadollah|title=ʿAlī b. Abī Ṭālib|encyclopedia=Encyclopaedia Islamica|url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-islamica/ali-b-abi-talib-COM_0252|publisher=[[Brill Publishers|Brill]]|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160630063854/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-islamica/ali-b-abi-talib-COM_0252|archivedate=June 30, 2016|df=mdy-all}}</ref> एक परंपरा के अनुसार, मुहम्मद पहले व्यक्ति थे जिन्हें अली ने देखा था क्योंकि उन्होंने अपने हाथों में नवजात शिशु को लिया था। मुहम्मद ने उन्हें अली नाम दिया, जिसका अर्थ है "महान"। अली के माता-पिता के साथ मुहम्मद का घनिष्ठ संबंध था। जब मुहम्मद अनाथ हो गए और बाद में अपने दादा अब्दुल मुत्तलिब को खो दिया, अली के पिता ने उन्हें अपने घर ले आये। <ref name="Britannica"/> मुहम्मद ने [[ख़दीजा बिन्त खुवैलिद]] से शादी के बाद अली का जन्म दो या तीन साल बाद हुआ था। <ref>{{Harvnb|Ashraf|2005|p=6 and 7}}.</ref> जब अली पांच वर्ष के थे, तो मुहम्मद ने उन्हें अपने घर लाये। कुछ इतिहासकार कहते हैं कि ऐसा इसलिए था क्योंकि उस समय मक्का में एक अकाल था और अली के पिता का समर्थन करने के लिए एक बड़ा परिवार था; हालांकि, अन्य लोग बताते हैं कि अली को उनके पिता पर बोझ नहीं होता था, क्योंकि अली उस समय पांच वर्ष के थे, और अकाल के बावजूद, अली के पिता, जो वित्तीय रूप से अच्छी तरह से थे, अजनबियों को भोजन देने के लिए जाने जाते थे अगर वे अक्सर भूखे रहते थे। <ref>{{cite book|last1=Razwy|first1=Sayed Ali Asgher|title=A Restatement of the History of Islam & Muslims|page=43}}</ref> जबकि यह विवादित नहीं है कि मुहम्मद अली उठाए, यह किसी भी वित्तीय तनाव के कारण नहीं था कि अली के पिता जा रहे थे। ===इस्लाम की स्वीकृति=== अली पांच साल की उम्र से हज़रत मुहम्मद, (सल्लल्लाहु अलैहि व आलिही वसल्लम) और उनकी पत्नी हज़रत खदीजा़(रज़ि० अन्हा) के साथ रह रहे थे। जब हज़रत अली अलैहिस्सलाम नौ वर्ष के थे, हज़रत मुहम्मद, (सल्लल्लाहु अलैहि व आलिही वसल्लम) ने खुद को इस्लाम के पैगंबर के रूप में घोषित किया, और हज़रत अली अलैहिस्सलाम इस्लाम को स्वीकार करने वाले पहले बच्चे बन गए हज़रत खदीजा़ के बाद इस्लाम को स्वीकार करने के बाद वह दूसरे व्यक्ति थे। इस्लाम और मुसलमानों के इतिहास के पुनर्गठन में सईद अली असगर रज्वी के अनुसार, "अली और कुरान 'मुहम्मद मुस्तफा और खदीजा़-तुल-कुबरा के घर में 'जुड़वां'के रूप में बड़े हो गए।" <ref>{{cite book|last1=Razwy|first1=Sayed Ali Asgher|title=A Restatement of the History of Islam & Muslims|page=52|accessdate=28 January 2018}}</ref> हज़रत अली अलैहिस्सलाम की जिंदगी की दूसरी अवधि 610 में शुरू हुई जब उन्होंने 9 साल की उम्र में इस्लाम घोषित कर दिया और हज़रत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम के हिजरा के साथ 622 में मदीना के साथ समाप्त हो गया। <ref name="Britannica"/> जब हज़रत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम ने बताया कि उन्हें एक दिव्य प्रकाशन प्राप्त हुआ है, तो हज़रत अली अलैहिस्सलाम ने नौ साल की उम्र में, उनका विश्वास किया और इस्लाम का दावा किया। <ref name="Britannica"/><ref name="Iranica"/><ref name="Tabatabae191">{{Harvnb|Tabatabaei|1979|p=191}}.</ref><ref name="Ashraf 2005 p=14">{{Harvnb|Ashraf|2005|p=14}}.</ref><ref name="Islam">{{cite encyclopedia|encyclopedia = Encyclopaedia of Islam and the Muslim world; vol.1|last = Steigerwald|first = Diana|title = Alī ibn Abu Talib|publisher = Macmillan|isbn = 978-0-02-865604-5}}</ref> हज़रत अली अलैहिस्सलाम इस्लाम को गले लगाने वाले पहले पुरुष बने। <ref>{{harvnb|Gleave|2015}}.</ref><ref>{{cite book|title=A Restatement of the History of Islam & Muslims|last1=Razwy|first1=Sayed Ali Asgher|pages=50–52|accessdate=28 January 2018}}</ref><ref>{{cite book|title=Introduction to the Translation of Holy Qur'an|last1=Pickhtall|first1=Marmaduke|date=1975|location=Lahore}}</ref><ref>{{cite book|title=Mohammed, the Man and his Faith|last1=Andre|first1=Tor|date=1960}}</ref> शिया सिद्धांत ने जोर देकर कहा कि हज़रत अली अलैहिस्सलाम के दिव्य मिशन को ध्यान में रखते हुए, उन्होंने इस्लाम को किसी भी पूर्व इस्लामी मक्का पारंपरिक धर्म संस्कार में भाग लेने से पहले स्वीकार किया, जिसे मुस्लिमों द्वारा बहुवादी ( शिर्क) के रूप में माना जाता है या मूर्तिपूजक इसलिए शिया हज़रत अली अलैहिस्सलाम के बारे में कहते हैं कि उनके चेहरे को सम्मानित किया जाता है, क्योंकि यह मूर्तियों के सामने प्रस्तुतियों से कभी नहीं निकलता था। <ref name="Tabatabae191"/> सुन्नी भी सम्मानित करम अल्लाह वजाहु का उपयोग करते हैं, जिसका अर्थ है "उसके चेहरे पर भगवान का अनुग्रह।" उनकी स्वीकृति को अक्सर रूपांतरण कहा जाता है क्योंकि वह कभी मक्का के लोगों की तरह मूर्ति पूजा करने वाला नहीं था। वह हज़रत इब्राहीम अलैहिस्सलाम के ढांचे में मूर्तियों को तोड़ने के लिए जाने जाते थे और लोगों से पूछा कि उन्होंने अपनी खुद की कुछ चीज़ों की पूजा क्यों की। <ref>{{cite web|title=Ali|url=http://imamali.net/old/?part=350|publisher=Imamali|accessdate=20 March 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150320075858/http://imamali.net/old/?part=350|archivedate=20 मार्च 2015|df=mdy-all}}</ref> हज़रत अली अलैहिस्सलाम के दादा, बनी हाशिम कबीले के कुछ सदस्यों के साथ, इस्फ के आने से पहले हनीफ़, या एकेश्वरवादी विश्वास प्रणाली के अनुयायी थे। ===धुल अशीरा का त्यौहार=== हज़रत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम ने उन्हें सार्वजनिक रूप से आमंत्रित करना शुरू करने से तीन साल पहले लोगों को इस्लाम में गुप्त रूप से आमंत्रित किया था। इस्लाम के चौथे वर्ष में, जब हज़रत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम को इस्लाम में आने के लिए अपने करीबी रिश्तेदारों को आमंत्रित करने का आदेश दिया गया था <ref>{{cite quran|26|214|style = ref}}.</ref> उन्होंने एक समारोह में बनू हाशिम कबीले को इकट्ठा किया था। भोज में, वह उन्हें इस्लाम में आमंत्रित करने जा रहा था जब अबू लाहब ने उसे बाधित कर दिया, जिसके बाद हर कोई भोज छोड़ गया। अल्लाह के पैगंबर ने हज़रत अली अलैहिस्सलाम को फिर से 40 लोगों को आमंत्रित करने का आदेश दिया। दूसरी बार, हज़रत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम ने इस्लाम की घोषणा की और उन्हें शामिल होने के लिए आमंत्रित किया। <ref>{{cite book|last1=Razwy|first1=Sayed Ali Asgher|title=A Restatement of the History of Islam & Muslims|page=54}}</ref> उन्होंने उनसे कहा मैं उनकी दया के लिए अल्लाह को धन्यवाद देता हूं। मैं अल्लाह की प्रशंसा करता हूं, और मैं उसका मार्गदर्शन चाहता हूं। मैं उस पर विश्वास करता हूं और मैंने उस पर अपना भरोसा रखा है। मैं गवाह हूं कि अल्लाह को छोड़कर कोई ईश्वर नहीं है; उसके पास कोई साझेदार नहीं है; और मैं उसका दूत हूं। अल्लाह ने मुझे आपको अपने धर्म में आमंत्रित करने का आदेश दिया है: और अपने निकटतम रिश्तेदारों को चेतावनी दीजिए। इसलिए, मैं आपको चेतावनी देता हूं, और आपको यह प्रमाणित करने के लिए बुलाता हूं कि अल्लाह के अलावा कोई ईश्वर नहीं है, और मैं उसका दूत हूं। हे अब्दुल मुतालिब के पुत्र, कोई भी जो तुम्हारे पास लाया गया है उससे बेहतर कुछ भी नहीं पहले। इसे स्वीकार करके, इस कल्याण को इस दुनिया में और इसके बाद में आश्वस्त किया जाएगा। इस महत्वपूर्ण कर्तव्य को पूरा करने में आप में से कौन मेरी सहायता करेगा? इस काम के बोझ को मेरे साथ कौन साझा करेगा? मेरी कॉल का जवाब कौन देगा? मेरा उपनिवेश, मेरा डिप्टी और मेरा वजीर कौन बन जाएगा? <ref>{{cite book|last1=Razwy|first1=Sayed Ali Asgher|title=A Restatement of the History of Islam & Muslims|pages=54–55}}</ref><nowiki>}} हज़रत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम के आह्वान का जवाब देने के लिए हज़रत अली अलैहिस्सलाम अकेले थे, हज़रत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम ने उन्हें बैठने के लिए कहा, "रुको! शायद आप के अतिरिक्त कोई और मेरी आवाज पर लब्बैक कहे ।" हज़रत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम ने फिर दूसरी बार बनू हाशिम के सदस्यों से पूछा। एक बार फिर, हज़रत अली जवाब देने वाले अकेले व्यक्ति थे, और फिर, हज़रत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम ने उसे इंतजार करने के लिए कहा। हज़रत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम ने फिर तीसरी बार बनू हाशिम के सदस्यों से पूछा। हज़रत अली अलैहिस्सलाम अभी भी एकमात्र स्वयंसेवक थे। इस बार, हज़रत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम ने हज़रत अली अलैहिस्सलाम की पेशकश स्वीकार कर ली थी। हज़रत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम ने "हज़रत अली अलैहिस्सलाम को [करीब] खींचा, उसे अपने दिल पर दबा दिया, और सभा से कहा: 'यह मेरा वजीर, मेरा उत्तराधिकारी और मेरा अनुयायी है। इसे सुनो और इसके आदेशों का पालन करो।'" </nowiki><ref>{{cite book|last1=Razwy|first1=Sayed Ali Asgher|title=A Restatement of the History of Islam & Muslims|page=55}}</ref> एक और वर्णन में, जब हज़रत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम ने हज़रत अली अलैहिस्सलाम के उत्सुक प्रस्ताव को स्वीकार किया, मुहम्मद ने उदार युवाओं के चारों ओर अपनी बाहों को फेंक दिया, और उसे अपने बस्से पर दबा दिया "और कहा," मेरे भाई, मेरे वज़ीर, मेरे अनुयायी को देखो ... सभी उसके शब्दों को सुनें, और उसकी आज्ञा मानें। " <ref>{{cite book|last1=Irving|first1=Washington|title=The Life of Mohammed|year=1989|url=https://archive.org/details/washingtonirving0000irvi_m2k8}}</ref> सर रिचर्ड बर्टन ने अपनी 1898 की पुस्तक में भोज के बारे में लिखा, "यह [हज़रत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम] के लिए जीता, अबू तालिब के पुत्र अली के व्यक्तित्व में एक हज़ार सबार के लायक है।" <ref>{{Harvnb|Ashraf|2005|pp=16–26}}.</ref> ===मुसलमानों के उत्पीड़न के दौरान=== मक्का में बानू हाशिम के मुसलमानों और बहिष्कार के दौरान, अली मुहम्मद के समर्थन में दृढ़ता से खड़ा थे। <ref>{{Harvnb|Ashraf|2005|pp=16–26}}.</ref> ===मदीना में प्रवास=== {{मुख्य|हिजरी}} 622 में, हज़रत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम के यश्रिब (अब मदीना) के प्रवासन के वर्ष में, हज़रत अली अलैहिस्सलाम ने हज़रत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम के बिस्तर पर सोकर, हज़रत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम की हत्या की साजिश को रोकने के लिए अपने जीवन को खतरे में डाल दिया ताकि हज़रत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम साजिश से बच सके। <ref name="Britannica"/><ref name="Tabatabae191"/><ref>{{Harvnb|Ashraf|2005|p=28 and 29}}.</ref> इस रात को लैल-तुल-मबीत कहा जाता है। कुछ हदीस के मुताबिक, हिजरा की रात को अपने बलिदान के बारे में हज़रत अली अलैहिस्सलाम के बारे में एक कविता प्रकट हुई थी, जिसमें कहा गया है, "और पुरुषों में वह है जो अल्लाह की खुशी के बदले में अपने नफ (स्वयं) को बेचता है।" <ref>{{cite web |url=http://www.almizan.org/ |title=Tafsir al-Mizan, Volume 3: Surah Baqarah, Verses 204–207 |first=Sayyid Mohammad Hosayn |last=Tabatabaei |publisher=almizan.org |accessdate=2010-11-25 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090617232037/http://almizan.org/ |archivedate=17 जून 2009 |df=mdy-all }}</ref> हज़रत अली अलैहिस्सलाम साजिश से बच निकले, लेकिन हज़रत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम के निर्देशों को पूरा करने के लिए मक्का में ही रहने से, फिर से अपने जीवन को खतरे में डाल दिया: अपने मालिकों को सुरक्षित रखरखाव के लिए हज़रत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम को सौंपे गए सभी सामान और संपत्तियों को बहाल करने के लिए। ' हज़रत अली अलैहिस्सलाम फिर मदीना के पास फातिमाह बिन असद (उनकी मां), फातिमा बिन मुहम्मद (मुहम्मद की बेटी) और दो अन्य महिलाओं के साथ गईं। <ref name="Iranica" /><ref name="Tabatabae191" /> ===मदीना में जीवन=== ====हज़रत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम का युग==== जब वह मदीना चले गए तो हज़रत अली अलैहिस्सलाम 22 या 23 वर्ष के थे जब हज़रत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम अपने साथी के बीच भाईचारे के बंधन बना रहे थे, तो उन्होंने हज़रत अली अलैहिस्सलाम को अपने भाई के रूप में चुना। <ref name="Iranica"/><ref name="Tabatabae191"/><ref>{{Harvnb|Ashraf|2005|pp=30–32}}.</ref> दस वर्षों तक हज़रत मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम ने मदीना में समुदाय का नेतृत्व किया, हज़रत अली उनकी सेना में उनकी सेवा में बहुत सक्रिय थे, उनकी सेनाओं में सेवा करते थे, हर युद्ध में अपने बैनर के अग्रणी दल छापे पर योद्धाओं, और संदेश और आदेश ले जाने। <ref>See: * {{Harvnb|Momen|1985|p=13 and 14}} * {{Harvnb|Ashraf|2005|pp=28–118}}.</ref> मुहम्मद के लेफ्टिनेंटों में से एक के रूप में, और बाद में उनके दामाद, हज़रत अली मुस्लिम समुदाय में अधिकार और खड़े थे। <ref>{{cite book|author1=Mehboob Desia|title=Islam and non-violence|publisher=Gyan Book Pvt Ltd|isbn=81-212-1026-7|page=150}}</ref> ====पारिवारिक जीवन==== यह भी देखें: [[अहल अल-बैत]] 623 में, मुहम्मद ने अली को बताया कि अल्लाह ने उसे अपनी बेटी फातिमा ज़हरा को शादी में अली को देने का आदेश दिया था। <ref name="Britannica"/> मुहम्मद ने फातिमा से कहा: "मैंने तुमसे मेरे परिवार के सबसे प्यारे से शादी की है।" <ref>{{Harvnb|Singh|2003|p=175}}.</ref> इस परिवार को मुहम्मद द्वारा अक्सर महिमा दिया जाता है और उन्होंने उन्हें मुहहाला और हदीस जैसे घटनाओं में क्लोक के कार्यक्रम के हदीस की तरह अपने अहल अल-बैत के रूप में घोषित किया। उन्हें " शुद्धिकरण की कविता " जैसे कई मामलों में कुरान में भी गौरव दिया गया था। <ref>{{cite quran|33|33|style = ref}}.</ref><ref>{{Harvnb|Madelung|1997|p=14 and 15}}.</ref> अली के पास चार बच्चे थे जो मुहम्मद के एकमात्र बच्चे फतेमाह से पैदा हुए थे, जो जीवित संतान थे। उनके दो बेटों ( हज़रत हसन अलैहिस्सलाम और हज़रत हुसैन अलैहिस्सलाम ) को ह० मुहम्मद मुस्तफा़ स०अ०व० ने अपने बेटों के रूप में उद्धृत किया था, उनके जीवनकाल में कई बार सम्मानित किया था और "जन्नत में युवाओं के सरदार" शीर्षक (स्वर्ग, इसके बाद।) <ref>See: * {{Hadith-usc|Bukhari|usc=yes|5|57|89}} * {{Hadith-usc|Bukhari|usc=yes|5|57|96}} * {{Hadith-usc|Bukhari|usc=yes|5|57|89}} * {{Hadith-usc|Bukhari|usc=yes|9|88|220}} * {{hadith-usc|usc=yes|Muslim|31|5915|}}.</ref><ref>{{cite encyclopedia|title = Hasan ibn Ali|encyclopedia = Encyclopædia Iranica|accessdate = 2014-01-01|url = http://www.iranicaonline.org/articles/hasan-b-ali|url-status = live|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140101025819/http://www.iranicaonline.org/articles/hasan-b-ali|archivedate = January 1, 2014|df = mdy-all}}</ref>अली और फातिमा का तीसरा बेटा मुहसिन भी था; जो ह० मुहम्मद मुस्तफा़ स०अ०व० की मृत्यु(वफ़ात) के बाद ह० अली मुर्तज़ा अलैहिस्सलाम ह० फा़तिमा ज़हरा पर हमला किया गया था, परिणामस्वरूप गर्भपात के कारण उनकी मृत्यु हो गई थी। इस हमले के तुरंत बाद ह० फा़तिमा ज़हरा की मृत्यु हो गई। <ref>{{cite web |title=Hazrat Mohsin Ibn Ali (a.s.): A Victim of Oppression and Terrorism |url=https://www.seratonline.com/8668/hazrat-mohsin-ibn-ali-a-s-a-victim-of-oppression-and-terrorism/#p4 |website=Serat Online |publisher=SeratOnline |accessdate=17 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617192859/https://www.seratonline.com/8668/hazrat-mohsin-ibn-ali-a-s-a-victim-of-oppression-and-terrorism/#p4 |archive-date=17 जून 2018 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book |title=Behaar al-Anwaar, Volume 43 |page=171 |quote=Fatimah’s (s.a.) death resulted from being pierced by the sword which claimed (the unborn) Mohsin’s life. The perpetrator of this crime was Qunfuz, who was acting on his master – Umar’s explicit command}}</ref><ref>{{cite book |last1=Masoodi |title=Isbaat al-Wilaayah |page=142 |quote=They attacked Fatimah’s (s.a.) house. They crushed the Chief of All Women behind the door so violently that it resulted in the miscarriage of Mohsin.}}</ref> शुरुआत में वे बेहद गरीब थे। ह० अली मुर्तज़ा अलैहिस्सलाम अक्सर ह० फा़तिमा ज़हरा को उनके घरेलू कार्यों में सहायता करते थे। कुछ सूत्रों के मुताबिक, ह० अली मुर्तज़ा अलैहिस्सलाम ने घर के बाहर काम किया और ह० फा़तिमा ज़हरा ने घर के अंदर काम किया, जो ह० मुहम्मद मुस्तफा़ स०अ०व० ने निर्धारित किया था। <ref>{{cite book |last1=al-Qurashi |first1=Baqir Shareef |title=The Life of Fatimah Az- Zahra', The Principal of all Women: Study and Analysis |date=2006 |location=Qum |edition=First |quote=Imam Ali (a.s.) often helped Fatimah (s.a.) in the house affairs.}}</ref> जब मुसलमानों की आर्थिक परिस्थितियां बेहतर हो गईं, तो बीबी फा़तिमा ज़हरा ने कुछ वज़ीफ़े प्राप्त किए और कर्तव्यों का पालन किया। <ref name=EoI>{{cite encyclopedia|last=Vaglieri |first=Veccia|title=Fatima|encyclopedia=Encyclopedia of Islam|page= Vol. 2 844–850 |location=Leiden, The Netherlands |publisher=Brill |ISSN=1573-3912}}</ref> उनकी शादी दस साल बाद हज़रत फा़तिमा ज़हरा की मृत्यु तक चली और उन्हें प्यार और मित्रता से भरा माना जाता था। <ref>{{cite book |last1=al-Qurashi |first1=Baqir Shareef |title=The Life of Fatimah Az- Zahra', The Principal of all Women: Study and Analysis |date=2006 |publisher=Ansariyan Publications |location=Qum |edition=First |quote=The life of Imam Ali (a.s.) and Fatimah (s.a.) was full of love and friendliness.}}</ref> ह० अली मुर्तज़ा अलैहिस्सलाम ने हज़रत फा़तिमा ज़हरा के बारे में कहा है, "अल्लाह ने, मैंने कभी उसे क्रोधित नहीं किया था या उसे कुछ भी करने के लिए मजबूर नहीं किया था जब तक कि अल्लाह उसे बेहतर दुनिया में नहीं ले जाता। उसने मुझे कभी क्रोधित नहीं किया और न ही उसने मुझे अवज्ञा की कुछ भी में। जब मैंने उसे देखा, तो मेरे दुःख और दुःखों को राहत मिली। " <ref>{{cite book |last1=al-Qurashi |first1=Baqir Shareef |title=The Life of Fatimah Az- Zahra', The Principal of all Women: Study and Analysis |date=2006 |publisher=Ansariyan Publications |location=Qum}}</ref><ref>{{cite book |title=Bihar al-Anwar, Volume 43 |page=133}}</ref> हालांकि बहुविवाह की अनुमति थी, ह० अली मुर्तज़ा अलैहिस्सलाम ने दूसरी महिला से विवाह नहीं किया था, जब तक हज़रत फा़तिमा ज़हरा जीवित थीं, और उसके विवाह से सभी मुस्लिमों के लिए एक विशेष आध्यात्मिक महत्त्व है क्योंकि इसे दो महान किरदारों के बीच विवाह के रूप में देखा जाता है। हज़रत फा़तिमा ज़हरा की मौत के बाद, ह० अली मुर्तज़ा अलैहिस्सलाम ने अन्य महिलाओं से विवाह किया और कई बच्चों को जन्म दिया। <ref name="Britannica"/> ====सैन्य करियर==== ताबोक की लड़ाई के अपवाद के साथ, अली ने इस्लाम के लिए लड़े सभी युद्धों और अभियानों में हिस्सा लिया। <ref name="Tabatabae191"/> साथ ही उन लड़ाइयों में मानक धारक होने के नाते, अली ने योद्धाओं के पक्षियों को दुश्मन भूमि में छापे पर नेतृत्व किया। अली ने पहली बार बदर की लड़ाई में 624 में एक योद्धा के रूप में खुद को प्रतिष्ठित किया। उमायाद चैंपियन वालिद इब्न उट्टा को हराकर अली ने लड़ाई शुरू की; एक इतिहासकार ने युद्ध में अली की उद्घाटन जीत को "इस्लाम की जीत का संकेत" बताया। <ref>{{cite book|last1=Razwy|first1=Sayed Ali Asgher|title=A Restatement of the History of Islam & Muslims|pages=136–137}}</ref> अली ने युद्ध में कई अन्य मक्का सैनिकों को भी हरा दिया। मुस्लिम परंपराओं के मुताबिक अली युद्ध में बीस पच्चीस दुश्मनों के बीच मारे गए, ज्यादातर सातवीं के साथ सहमत हैं; <ref>See: * {{Harvnb|Ashraf|2005|p=36}} * {{Harvnb|Merrick|2005|p=247}}. </ref> जबकि अन्य सभी मुसलमानों ने संयुक्त रूप से एक और सातवीं की हत्या कर दी। <ref>{{cite book|last1=Razwy|first1=Sayed Ali Asgher|title=A Restatement of the History of Islam & Muslims|page=139}}</ref> अली [[उहूद की लड़ाई]] में प्रमुख थे, साथ ही साथ कई अन्य लड़ाईएं जहां उन्होंने एक विभाजित तलवार की रक्षा की जिसे जुल्फिकार कहा जाता है। <ref name="Battles-of-Badr-and-Uhud">{{cite book | last = Khatab| first = Amal| title = Battles of Badr and Uhud| publisher=Ta-Ha Publishers| date = May 1, 1996| isbn = 978-1-897940-39-6 }}</ref> मुहम्मद की रक्षा करने की उनकी विशेष भूमिका थी जब अधिकांश मुस्लिम सेना उहूद <ref name="Britannica"/> की लड़ाई से भाग गई थी और कहा गया था "अली को छोड़कर कोई बहादुर युवा नहीं है और कोई तलवार नहीं है जो जुल्फिकार को छोड़कर सेवा प्रदान करती है।"<ref>Ibn Al Atheer, In his Biography, vol 2 p 107 "لا فتی الا علي لا سيف الا ذوالفقار" </ref> वह खाबर की लड़ाई में मुस्लिम सेना के कमांडर थे। <ref>See: * {{Harvnb|Ashraf|2005|pp=66–68}} * {{Harvnb|Zeitlin|2007|p=134}}</ref> इस युद्ध के बाद मोहम्मद ने अली को असदुल्ला नाम दिया (अरबी : أسد الله), जिसका अर्थ है "भगवान का शेर"। अली ने 630 में हुनैन की लड़ाई में मुहम्मद का भी बचाव किया। <ref name="Britannica"/> ====इस्लाम के लिए मिशन==== [[File:Levha (panel) in honor of Imam 'Ali.jpg|thumb|अरबी सुलेख जिसका अर्थ है "अली को छोड़कर कोई बहादुर युवा नहीं है और वहां कोई तलवार नहीं है जो जुल्फिकार को छोड़कर सेवा प्रदान करती है।"]] मुहम्मद ने 'अली को उन शास्त्रियों में से एक के रूप में नामित किया जो कुरान के पाठ को लिखेंगे, जो पिछले दो दशकों के दौरान मुहम्मद को बताया गया था। जैसे ही इस्लाम पूरे अरब में फैलना शुरू कर दिया, अली ने नए इस्लामी आदेश की स्थापना में मदद की। उन्हें 628 में मुहम्मद और कुरैशी के बीच शांति संधि हुड्डाबिय्याह की संधि लिखने का निर्देश दिया गया था। अली इतने भरोसेमंद और भरोसेमंद थे कि मुहम्मद ने उन्हें संदेश ले जाने और आदेश घोषित करने के लिए कहा था। 630 में, अली ने मक्का में तीर्थयात्रियों की एक बड़ी सभा में सुनाया कि कुरान का एक हिस्सा जिसने मुहम्मद और इस्लामिक समुदाय को अरब बहुविश्वासियों के साथ पहले किए गए समझौते से बंधे नहीं थे। 630 में मक्का की विजय के दौरान, मुहम्मद ने अली से यह गारंटी देने के लिए कहा कि विजय खूनी होगी। उन्होंने अली को पूर्व इस्लामी युग के बहुवाद से अपनी अशुद्धता के बाद बानू औस , बानू खजराज , तैय और काबा के लोगों द्वारा पूजा की जाने वाली सभी मूर्तियों को तोड़ने का आदेश दिया। इस्लाम की शिक्षाओं को फैलाने के लिए अली को एक साल बाद यमन भेजा गया था। उन पर कई विवादों को सुलझाने और विभिन्न जनजातियों के विद्रोह को दूर करने का भी आरोप लगाया गया था। <ref name="Britannica"/><ref name="Iranica"/> ====मुबहालाह की घटना==== यह भी देखें: [[अहल अल-बैत]] हदीस संग्रह के अनुसार, 631 में, नज्रान (वर्तमान में उत्तरी यमन और आंशिक रूप से सऊदी अरब में ) से एक अरब ईसाई दूत मुहम्मद के पास आया और यह तर्क दिया कि दोनों पक्षों ने यीशु के बारे में अपने सिद्धांत में क्या किया था। आदम की सृष्टि के लिए यीशु के चमत्कारी जन्म की तुलना करने के बाद, <ref>{{cite quran|3|59|style = ref}}.</ref> मुहम्मद ने उन्हें मुबहाला (वार्तालाप) कहा, जहां प्रत्येक पार्टी को अपने जानकार पुरुष, महिलाएं और बच्चे लाए, और झूठ बोलने वाली पार्टी और उनके अनुयायियों को शाप देने के लिए अल्लाह से पूछें। <ref name="cite quran|3|61|style = ref">{{cite quran|3|61|style = ref}}.</ref> मुहम्मद, उन्हें साबित करने के लिए कि वह एक भविष्यद्वक्ता था, ने अपनी बेटी फातिमा, अली और उसके पोते हसन और हुसैन को लाया। वह ईसाइयों के पास गया और कहा, "यह मेरा परिवार है" और खुद को और उसके परिवार को एक कपड़ों से ढका दिया। <ref>See: *[[Sahih Muslim]], Chapter of virtues of companions, section of virtues of Ali, 1980 Edition Pub. in Saudi Arabia, Arabic version, v4, p1871, the end of tradition No.&nbsp;32 *Sahih al-Tirmidhi, v5, p654 *{{Harvnb|Madelung|1997|p=15 and 16}}. </ref> मुस्लिम स्रोतों के मुताबिक, जब एक ईसाई भिक्षुओं ने अपने चेहरे देखे, तो उन्होंने अपने साथीों को सलाह दी कि वे अपने जीवन और परिवारों के लिए मुबहाला से वापस आएं। इस प्रकार ईसाई भिक्षु मुबहाला जगह से गायब हो गए। अल्लामेह तबाबातेई ताफसीर अल-मिज़ान में बताती हैं कि इस कविता में "हमारा खुद" शब्द <ref name="cite quran|3|61|style = ref"/> मुहम्मद और अली को संदर्भित करता है। फिर उन्होंने वर्णन किया कि इमाम अली अल-रिडा, आठवीं शिया इमाम, अल-ममुन, अब्बासिद खलीफ के साथ चर्चा में, मुस्लिम समुदाय के बाकी हिस्सों में मुहम्मद के वंश की श्रेष्ठता साबित करने के लिए इस कविता का उल्लेख करते हैं, और इसे सबूत माना जाता है अली के मुहम्मद के रूप में अली बनाने के कारण अली के अधिकार के लिए खलीफा के अधिकार के लिए। <ref>{{cite web |url=http://www.almizan.org/ |title=Tafsir al-Mizan, v.6, Al Imran, verses 61–63 |first=Sayyid Mohammad Hosayn |last=Tabatabaei |publisher=almizan.org |accessdate=2010-11-25 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090617232037/http://almizan.org/ |archivedate=17 जून 2009 |df=mdy-all }}</ref> ====गदिर खुम==== [[File:Investiture of Ali Edinburgh codex.jpg|thumb|गदीर खुम ( एमएस अरब 161, फोल 162 आर, 1307/8 इल्खानिद पांडुलिपि चित्रण) में अली की जांच।]] चूंकि मुहम्मद 632 में अपनी आखिरी तीर्थयात्रा से लौट रहे थे, उन्होंने अली के बारे में बयान दिए जिन्हें सुन्नीस और शियास ने बहुत अलग तरीके से व्याख्या की है। <ref name="Britannica"/> उन्होंने गदिर खुम में कारवां रुक गई, सांप्रदायिक प्रार्थना के लिए लौटने वाले तीर्थयात्रियों को इकट्ठा किया और उन्हें संबोधित करना शुरू कर दिया। <ref name="Khumm">{{Harvnb|Dakake|2008|pp=34–39}}.</ref> ;इस्लाम के विश्वकोष के अनुसार: {{quote|हाथ से अली लेते हुए, उसने अपने वफादार अनुयायियों से पूछा कि क्या वह मुहम्मद, विश्वासियों के करीब नहीं थे (वेला) खुद के मुकाबले ज्यादा थे; भीड़ ने रोया: "हे ईश्वर का प्रेरित है!"; तब उन्होंने घोषित किया: "जिनके बारे में मैं मावल हूं, उनमें से अली भी मावला ( मन कुंटू मालाहु एफ-'अली मवलु)" है। <ref name="EncyclopediaIslam">{{cite encyclopedia |last=Veccia Vaglieri |first=Laura |authorlink=Laura Veccia Vaglieri |title=G̲h̲adīr K̲h̲umm |encyclopedia=Encyclopædia of Islam, Second Edition |accessdate=2013-03-28 |publisher=Brill Online |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ghadir-khumm-SIM_2439 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130331002156/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ghadir-khumm-SIM_2439 |archivedate=March 31, 2013 |url-status=live |df=mdy-all }}</ref><ref>See: * {{Harvnb|Dakake|2008|pp=34–37}} * Ibn Taymiyyah, Minhaaj as-Sunnah 7/319 "من كنت مولاه فهذا علي مولاه"</ref>}} शिया इन मुख्यालयों को मुहम्मद के उत्तराधिकारी और पहले इमाम के रूप में अली के पदनाम के रूप में मानते हैं; इसके विपरीत, सुन्नी उन्हें केवल मुहम्मद और अली के बीच घनिष्ठ आध्यात्मिक संबंधों की अभिव्यक्ति के रूप में लेते हैं, और उनकी इच्छा के अनुसार अली, उनके चचेरे भाई और दामाद के रूप में, उनकी मृत्यु पर उनकी पारिवारिक जिम्मेदारियों का उत्तराधिकारी है, लेकिन जरूरी नहीं कि उनका पद राजनीतिक अधिकार <ref name="EOAli3">{{cite encyclopedia |last=Gleave |first=Robert M. |authorlink= |title=Ali ibn Abi Talib |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, THREE |accessdate=2013-03-29 |publisher=Brill Online |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/ali-b-abi-talib-COM_26324 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130402034949/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/ali-b-abi-talib-COM_26324 |archivedate=April 2, 2013 |url-status=live |df=mdy-all }}</ref> <ref>See also: * {{Harvnb|Dakake|2008|pp=43–48}} * {{Harvnb|Tabatabaei|1979|p=40}}.</ref> कई सूफी इस प्रकरण को अली के लिए मुहम्मद की आध्यात्मिक शक्ति और अधिकार के हस्तांतरण के रूप में भी समझते हैं, जिन्हें वे वैली सम उत्कृष्टता के रूप में मानते हैं। <ref name="Britannica"/><ref>{{Harvnb|Dakake|2008|pp=33–35}}. </ref> शिया और सुन्नी दोनों स्रोत बताते हैं कि, उपदेश के बाद, अबू बकर, उमर और उथमान ने अली को निष्ठा का वचन दिया था। <ref>{{cite web|title=A Shi'ite Encyclopedia|url=https://www.al-islam.org/shiite-encyclopedia-ahlul-bayt-dilp-team|website=Al-Islam.org|publisher=Ahlul Bayt Digital Islamic Library Project|accessdate=27 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180218134346/https://www.al-islam.org/shiite-encyclopedia-ahlul-bayt-dilp-team|archive-date=18 फ़रवरी 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|title=Musnad Ahmad Ibn Hanbal, Volume 4|page=281}}</ref><ref>{{cite book|last1=al-Razi|first1=Fakhr|title=Tafsir al-Kabir, Volume 12|pages=49–50}}</ref> ===मुहम्मद के बाद=== ;मुहम्मद के उत्तराधिकार यह भी देखें: कुरान की उत्पत्ति और विकास, [[मुहम्मद]], सक्फाह, रशीदुन और पद के हदीस के उत्तराधिकार मुहम्मद की मृत्यु के बाद 632 में अली के जीवन का एक और हिस्सा शुरू हुआ और 656 में तीसरा खलीफा 'उथमान इब्न' अफ़ान की हत्या तक चली गई। उन 24 वर्षों के दौरान, अली ने न तो किसी भी युद्ध या विजय में भाग लिया, <ref name="Iranica"/> न ही उन्होंने कोई कार्यकारी पद संभाला। उन्होंने राजनीतिक मामलों से वापस ले लिया, खासतौर पर अपनी पत्नी फातिमा जहर की मृत्यु के बाद। उन्होंने अपने परिवार की सेवा करने और एक किसान के रूप में काम करने के लिए अपना समय इस्तेमाल किया। अली ने बहुत सारे कुएं खोले और मदीना के पास बगीचे लगाए और उन्हें सार्वजनिक उपयोग के लिए संपन्न किया। इन कुओं को आज अबर अली ("अली के कुएं") के रूप में जाना जाता है। <ref>{{cite web|title=Abar Ali mosque|url=http://www.ircicaarchdata.org/ircica/level1.php?id=750|publisher=IRCICAARCH data|accessdate=23 May 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402091323/http://www.ircicaarchdata.org/ircica/level1.php?id=750|archivedate=2 अप्रैल 2015|df=mdy-all}}</ref> अली ने मुहम्मद की मृत्यु के छह महीने बाद कुरान, मुसाफ, <ref>{{cite encyclopedia|last = Nasr |first = Seyyed Hossein|authorlink = Seyyed Hossein Nasr|title = Quran |year = 2007| encyclopedia = Encyclopædia Britannica Online|accessdate = 2007-11-04|url=http://www.britannica.com/eb/article-68890/Quran| archiveurl= https://web.archive.org/web/20071016200056/http://www.britannica.com/eb/article-68890/Quran| archivedate= October 16, 2007 <!--DASHBot-->| url-status= live}}</ref> का एक पूर्ण संस्करण संकलित किया। मदीना के अन्य लोगों को दिखाने के लिए वॉल्यूम पूरा हो गया था और ऊंट द्वारा किया गया था। इस mushaf का आदेश उस समय से भिन्न था जो बाद में उथमानिक युग के दौरान इकट्ठा किया गया था। इस पुस्तक को कई लोगों ने खारिज कर दिया जब उन्होंने उन्हें दिखाया। इसके बावजूद, अली ने मानकीकृत mus'haf के खिलाफ कोई प्रतिरोध नहीं किया। <ref>See: * {{Harvnb|Tabatabaei|1987|p=chapter 5}} * Observations on Early Quran Manuscripts in San'a * The Quran as Text'', ed. Wild, Brill, 1996 {{ISBN|978-90-04-10344-3}}</ref> ====अली और राशीदून खलीफ़ा==== [[File:Ambigram - Muhammad and Ali2.svg|thumb|अंबिग्राम मुहम्मद (दाएं) और अली (बाएं) को एक शब्द में लिखा गया है। 180 डिग्री उलटा फॉर्म दोनों शब्दों को दिखाता है।]] अपने जीवन के आखिरी सालों में अरब जनजातियों को एक मुस्लिम धार्मिक राजनीति में एकजुट करने के बाद, 632 में मुहम्मद की मृत्यु ने इस बात पर असहमति व्यक्त की कि मुस्लिम समुदाय के नेता के रूप में उन्हें कौन सफल करेगा। <ref>{{Harvnb|Lapidus|2002|p=31 and 32}}</ref> जबकि अली और बाकी मुहम्मद के करीबी परिवार अपने शरीर को दफनाने के लिए धो रहे थे, जबकि साकिफा में मुस्लिमों के एक छोटे समूह ने भाग लिया, एक मुहम्मद के करीबी साथी अबू बकर को समुदाय के नेतृत्व के लिए नामित किया गया था। दूसरों ने अपना समर्थन जोड़ा और अबू बकर को पहला खलीफा बनाया गया था। अबू बकर की पसंद मुहम्मद के कुछ साथीों ने विवादित की थी, जिन्होंने कहा था कि अली को मुहम्मद ने अपने उत्तराधिकारी को नामित किया था। <ref name="Islam"/><ref>See: * {{Harvnb|Holt|Lambton|Lewis|1970|p=57}} * {{Harvnb|Madelung|1997|pp=26–27, 30–43 and 356–360}} </ref> बाद में जब [[फ़ातिमा ज़हरा|फ़ातिमा]] और अली ने खलीफ़ा के अधिकार के मामले में सहयगियों से सहायता मांगी, तो उन्होंने उत्तर दिया, 'हे भगवान के मैसेन्जर की बेटी! हमने अबू बकर को अपना निष्ठा दिया है। अगर अली इससे पहले हमारे पास आए थे, तो हम निश्चित रूप से उसे त्याग नहीं पाएंगे। अली ने कहा, 'क्या यह उचित था कि पैगंबर को दफनाए जाने से पहले हमें खलीफा पर झगड़ा करना चाहिए?' <ref>Ibn Qutaybah, al-Imamah wa al-Siyasah, Vol. I, pp. 12–13</ref><ref>Ibn Abi al-Hadid, Sharh; Vol. II, p.5.</ref> खिलाफ़त के चुनाव के बाद, अबू बकर और उमर कुछ अन्य साथी के साथ फातिमा के घर गए और अली और उनके समर्थकों को मजबूर करने के लिए मजबूर किया जो अबू बकर को अपना निष्ठा देने के लिए इकट्ठे हुए थे। फिर, यह आरोप लगाया गया है कि उमर ने आग लगने की धमकी दी थी जब तक वे बाहर नहीं आए और अबू बकर के प्रति निष्ठा की कसम खाई। अपने पति के समर्थन में फातिमा ने एक प्रलोभन शुरू कर दिया और "अपने बालों को उजागर करने" की धमकी दी, जिस पर अबू बकर ने पश्चाताप किया और वापस ले लिया। अली ने बार-बार कहा है कि उनके साथ चालीस पुरुष थे, उन्होंने विरोध किया होगा। अली ने सक्रिय रूप से अपना अधिकार नहीं लगाया क्योंकि वह नवजात मुस्लिम समुदाय को संघर्ष में फेंकना नहीं चाहता था। अन्य सूत्रों का कहना है कि अली ने उमर के चयन को खलीफा के रूप में स्वीकार कर लिया और यहां तक ​​कि उनकी बेटियों उम कुलथुम को शादी में भी दिया। [[File:Mirror writing2.jpg|thumb|तुर्क शताब्दी में 18 वीं शताब्दी में दर्पण लेखन । दोनों दिशाओं में 'अली भगवान का उपाध्यक्ष' वाक्यांश दर्शाता है।]] इस विवादास्पद मुद्दे ने मुसलमानों को बाद में दो समूहों, सुन्नी और शिया में विभाजित कर दिया। सुन्नीस ने जोर देकर कहा कि मुहम्मद ने कभी उत्तराधिकारी नियुक्त नहीं किया है, फिर भी अबू बकर मुस्लिम समुदाय द्वारा पहले खलीफ चुने गए थे। सुन्नी मुहम्मद के सही उत्तराधिकारी के रूप में पहले चार खलीफों को पहचानते हैं। शियास का मानना ​​है कि मुहम्मद ने स्पष्ट रूप से अली को गदीर खुम में उनके उत्तराधिकारी के रूप में नामित किया और मुस्लिम नेतृत्व उनसे संबंधित था जो दिव्य आदेश द्वारा निर्धारित किए गए थे। <ref name="Islam"/> विल्फेर्ड मैडेलंग के मुताबिक, अली स्वयं मुहम्मद, उनके घनिष्ठ संबंध और इस्लाम के बारे में उनके ज्ञान और उनके गुणों की सेवा में उनकी योग्यता के साथ अपने करीबी संबंध के आधार पर खलीफा के लिए अपनी वैधता से आश्वस्त थे। उन्होंने अबू बकर से कहा कि खलीफा के रूप में निष्ठा (बाया) को प्रतिज्ञा करने में उनकी देरी उनके पहले के शीर्षक की उनकी धारणा पर आधारित थी। अली ने आखिरकार अबू बकर और फिर उमर और उथमान के प्रति निष्ठा का वचन दिया, लेकिन इस्लाम की एकता के लिए ऐसा किया था, जब एक बार जब यह स्पष्ट हो गया कि मुसलमान उससे दूर हो गए थे। <ref name="Islam"/><ref>See: * {{Harvnb|Madelung|1997|p=141 and 270}} * {{Harvnb|Ashraf|2005|p=99 and 100}} </ref> अली ने यह भी माना कि वह इस लड़ाई के बिना इमामेट की अपनी भूमिका पूरी कर सकता है। <ref>{{Harvnb|Chirri|1982|p=}}</ref> अबू बकर के ख़िलाफ़त की शुरुआत में, मुहम्मद की बेटी, विशेष रूप से फडक , फतिमह और अली के बीच एक तरफ और दूसरी तरफ अबू बकर के बीच एक विवाद था। फातिमा ने अबू बकर से अपनी संपत्ति, फदाक और खयबर की भूमि को बदलने के लिए कहा । लेकिन अबू बकर ने इनकार कर दिया और उनसे कहा कि भविष्यवक्ताओं के पास कोई विरासत नहीं है और फडक मुस्लिम समुदाय से संबंधित था। अबू बकर ने उससे कहा, "अल्लाह के प्रेरित ने कहा, हमारे उत्तराधिकारी नहीं हैं, जो कुछ भी हम छोड़ते हैं वह सदाका है ।" उम्म अयमान के साथ मिलकर, अली ने इस तथ्य की गवाही दी कि मुहम्मद ने इसे फातिमा जहर को दिया, जब अबू बकर ने उनसे अपने दावे के लिए गवाहों को बुलावा देने का अनुरोध किया। फातिमा गुस्से में हो गई और अबू बकर से बात करना बंद कर दिया, और जब तक वह मर गई, तब तक वह रवैया मानते रहे। <ref>See: * {{Harvnb|Madelung|1997|p=50 and 51}} * {{Harvnb|Qazwini|Ordoni|1992|p=211}} * {{cite quran|27|16}} * {{cite quran|21|89}} * {{Hadith-usc|Bukhari|usc=yes|4|53|325}} * {{Hadith-usc|Bukhari|usc=yes|5|59|546}} * {{Hadith-usc|Bukhari|usc=yes|5|57|60}} * {{hadith-usc|usc=yes|muslim|19|4352}}</ref> 'आइशा ने यह भी कहा कि "जब अल्लाह के प्रेषित की मृत्यु हो गई, तो उनकी पत्नियों ने उथमान को अबू बकर को भेजने के लिए कहा कि वह विरासत के अपने हिस्से के लिए कहें।" तब 'ऐशा ने उनसे कहा, "क्या अल्लाह के प्रेरित ने नहीं कहा,' हमारी (प्रेरित ') संपत्ति विरासत में नहीं है, और जो भी हम छोड़ते हैं वह दान में खर्च किया जाना चाहिए?" <ref>Sahih Al Bukhari, Volume 8, Book 80, Number 722 [sahih-bukhari.com]</ref> कुछ सूत्रों के मुताबिक, अली ने वर्ष 633 में अपनी पत्नी फ़ातिमा की मृत्यु के कुछ समय बाद अबू बकर को निष्ठा की शपथ नहीं दी थी। <ref name="Iranica"/> 'अली ने अबू बकर के अंतिम संस्कार में भाग लिया। <ref>See: *{{Harvnb|Ashraf|2005|p=100 and 101}} *{{Harvnb|Madelung|1997|p=141}} *{{Hadith-usc|Bukhari|usc=yes|5|59|546}} *{{Hadith-usc|Bukhari|usc=yes|8|82|817}} *{{hadith-usc|usc=yes|muslim|19|4352}} *{{Harvnb|Rizvi|Saeed|1988|p=24}} *[[The History of the Decline and Fall of the Roman Empire]] by [[Edward Gibbon]], section [http://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume2/chap50.htm Reign of Abubeker; A.D. 632, June 7.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917181736/http://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume2/chap50.htm|date=17 सितंबर 2018}}</ref> उन्होंने दूसरे खलीफा उमर इब्न खट्टाब के प्रति निष्ठा का वचन दिया और उन्हें एक विश्वसनीय सलाहकार के रूप में मदद की। उमर विशेष रूप से अली पर मदीना के मुख्य न्यायाधीश के रूप में निर्भर था। उन्होंने उमर को इस्लामी कैलेंडर की शुरुआत के रूप में हिजरा सेट करने की सलाह दी। उमर ने राजनीतिक मुद्दों के साथ-साथ धार्मिक लोगों में अली के सुझावों का इस्तेमाल किया। <ref>{{Harvnb|Ashraf|2005|pp=107–110}}</ref> 'अली उमर द्वारा नियुक्त तीसरी खलीफा चुनने के लिए चुनावी परिषद में से एक थे। हालांकि 'अली दो प्रमुख उम्मीदवारों में से एक था, परिषद की व्यवस्था उनके ख़िलाफ़ थी। साद इब्न अबी वक्कास और अब्दुर रहमान बिन ऑफ़, जो चचेरे भाई थे, स्वाभाविक रूप से उथमान का समर्थन करने के इच्छुक थे, जो अब्दुर रहमान के दामाद थे। इसके अलावा, उमर ने अब्दुर रहमान को कास्टिंग वोट दिया। अब्दुर रहमान ने इस शर्त पर अली को खलीफा की पेशकश की कि उसे कुरान के अनुसार शासन करना चाहिए, मुहम्मद द्वारा निर्धारित उदाहरण, और पहले दो खलीफा द्वारा स्थापित उदाहरण। अली ने तीसरी शर्त से इंकार कर दिया जबकि उथमैन ने उसे स्वीकार कर लिया। इलॉन अबी अल-हदीद की टिप्पणियों के अनुसार इलोकेंस अली के शिखर पर उनकी प्रतिष्ठा पर जोर दिया गया, लेकिन अधिकांश मतदाताओं ने उथमान और अली को समर्थन देने के लिए अनिच्छुक रूप से आग्रह किया। <ref>See: * {{Harvnb|Madelung|1997|pp=70–72}} * {{Harvnb|Dakake|2008|p=41}} * {{Harvnb|Momen|1985|p=21}} </ref> 'उथमान इब्न' अफ़ान ने अपने रिश्तेदार बानू अब्द-शम्स की ओर उदारता व्यक्त की, जो उनके ऊपर हावी होने लगते थे, और अबू धार अल-घिफ़ारी , अब्द-अल्लाह इब्न मसूद और अमार जैसे कई शुरुआती साथीों के प्रति उनके घमंडी दुर्व्यवहार इब्न यासीर ने लोगों के कुछ समूहों के बीच अपमान को उकसाया। अधिकांश साम्राज्य में 650-651 के बाद से असंतोष और प्रतिरोध खुलेआम उभरा। <ref>{{Harvnb|Madelung|1997|p=87 and 88}}</ref> उनके शासन और उनके द्वारा नियुक्त सरकारों के साथ असंतोष अरब के बाहर प्रांतों तक ही सीमित नहीं था। <ref>{{Harvnb|Madelung|1997|p=90}}</ref> जब उथमान के रिश्तेदार, विशेष रूप से मारवान ने उस पर नियंत्रण प्राप्त किया, तो महान परिषद , जिसमें मतदाता परिषद के अधिकांश सदस्य शामिल थे, उनके खिलाफ हो गए या कम से कम अपना समर्थन वापस ले लिया, खलीफा पर दबाव डालने और अपने तरीकों को कम करने के दबाव डालने अपने दृढ़ संबंध का प्रभाव। <ref>{{Harvnb|Madelung|1997|pp=92–107}}</ref> इस समय, अली ने उथमान पर सीधे विरोध किए बिना एक संयम प्रभाव के रूप में कार्य किया था। कई अवसरों पर अली ने उधमान के साथ हुडुद के आवेदन में असहमत; उन्होंने सार्वजनिक रूप से अबू ध्रर अल-घिफ़ारी के लिए सहानुभूति दिखायी थी और अम्मर इब्न यासीर की रक्षा में दृढ़ता से बात की थी। उन्होंने उथमान को अन्य सहयोगियों की आलोचनाओं के बारे में बताया और उथमान की तरफ से प्रांतीय विरोधियों के साथ वार्ताकार के रूप में कार्य किया जो मदीना आए थे; इस वजह से अली और उथमान के परिवार के बीच कुछ अविश्वास उत्पन्न हुआ प्रतीत होता है। आखिरकार, उन्होंने घेराबंदी की गंभीरता को अपने आग्रह से कम करने की कोशिश की कि उथमान को पानी की अनुमति दी जानी चाहिए। <ref name="Iranica"/> इतिहासकारों के बीच अली और उथमान के बीच संबंधों के बारे में विवाद है। हालांकि उथमान के प्रति निष्ठा की प्रतिज्ञा करते हुए, अली अपनी कुछ नीतियों से असहमत थे। विशेष रूप से, उन्होंने धार्मिक कानून के सवाल पर उथमान के साथ संघर्ष किया।उन्होंने जोर देकर कहा कि उबायद अल्लाह इब्न उमर और वालिद इब्न उक्बा जैसे कई मामलों में धार्मिक सजा की जानी चाहिए। तीर्थयात्रा के दौरान 650 में, उन्होंने उथमान से प्रार्थना अनुष्ठान के परिवर्तन के लिए अपमान के साथ सामना किया। जब उथमान ने घोषणा की कि वह जो कुछ भी उसे फीस से ले लेगा, तो अली ने कहा कि उस मामले में खलीफा को मजबूर कर दिया जाएगा। अली ने इब्न मसूद जैसे खलीफा द्वारा मातृत्व से साथी की रक्षा करने का प्रयास किया। <ref>{{Harvnb|Madelung|1997|p=109 and 110}}</ref> इसलिए, कुछ इतिहासकार अली को उथमान के विपक्ष के प्रमुख सदस्यों में से एक मानते हैं, यदि मुख्य नहीं है। लेकिन विल्फेर्ड मैडेलंगइस तथ्य के कारण उनके फैसले को खारिज कर दिया गया कि अली के पास खलीफा के रूप में चुने जाने के लिए कुरैशी का समर्थन नहीं था। उनके अनुसार, इस बात का कोई सबूत नहीं है कि अली के विद्रोहियों के साथ घनिष्ठ संबंध थे जिन्होंने अपने खलीफा का समर्थन किया या उनके कार्यों को निर्देशित किया। <ref>See: * {{Harvnb|Holt|Lambton|Lewis|1970|p=67 and 68}} * {{Harvnb|Madelung|1997|p=107 and 111}} </ref> कुछ अन्य सूत्रों का कहना है कि अली ने उथमान पर सीधे विरोध किए बिना एक संयम प्रभाव के रूप में कार्य किया था। <ref name="Iranica"/> हालांकि, मदेलंग ने मारवान को बताया कि अली के पोते जैन अल-अबिदीन ने कहा था कि <blockquote>कोई भी [इस्लामिक कुलीनता के बीच] आपके गुरु की तुलना में हमारे गुरु की तुलना में अधिक समशीतोष्ण था। <ref name="Madelung 1997 334">{{Harvnb|Madelung|1997|p=334}}</ref></blockquote> ==ख़िलाफ़त== [[File:First Fitna map blank.svg|thumb|[[राशिदून ख़िलाफ़त]] का इलाक़ा [[राशिदून ख़लीफ़ा|राशिदून खलीफाओं]] के दौर में। अली के दौर में पहले फ़ितने का मामला। {{legend|#00ff00|Strongholds of the Rashidun caliphate of Ali during the First Fitna}} {{legend|#ef1000|Region under the control of [[Muawiyah I]] during the First Fitna}} {{legend|#5200FA|Region under the control of [[Amr ibn al-As]] during the First Fitna}}]] मुस्लिम इतिहास में सबसे कठिन अवधि में से एक के दौरान, अली 656 और 661 के बीच ख़लीफ़ा थे। जो कि पहले फ़ितना (विद्रोह) के साथ भी हुआ था। चूंकि जिन संघर्षों में अली शामिल थे, वे ध्रुवीय सांप्रदायिक इतिहासलेख में कायम थे, जीवनी सामग्री अक्सर पक्षपातपूर्ण होती है। लेकिन सूत्र इस बात से सहमत हैं कि वह एक गहन धार्मिक व्यक्ति था, जो इस्लाम के कारण और कुरान और सुन्नत के अनुसार न्याय का शासन था; वह धार्मिक कर्तव्यों के मामले में मुसलमानों के खिलाफ युद्ध में लगे थे। सूत्रों ने अपने तपस्या, धार्मिक कर्तव्यों का कठोर पालन, और सांसारिक वस्तुओं से अलग होने पर नोटिस में उल्लेख किया है। इस प्रकार कुछ लेखकों ने बताया है कि उन्हें राजनीतिक कौशल और लचीलापन की कमी है। <ref name="Iranica"/> ===चुनाव=== उस्मान की हत्या का मतलब था कि विद्रोहियों को एक नया खलीफा चुनना पड़ा। यह कठिनाइयों से मुलाकात की क्योंकि विद्रोहियों को मुहजीरुन, अंसार, मिस्रवासी, कुफान और बसराइट समेत कई समूहों में विभाजित किया गया था । तीन उम्मीदवार थे: अली, तलहाह और अल-जुबयर । सबसे पहले विद्रोहियों ने अली से संपर्क किया, चौथे खलीफ होने के लिए उन्हें अनुरोध करने का अनुरोध किया। मुहम्मद के कुछ साथी ने अली को कार्यालय स्वीकार करने के लिए राजी करने की कोशिश की, <ref name="Sermon 3">*[[Nahj Al-Balagha]] [http://www.nahjulbalagha.org/SermonDetail.php?Sermon=3 Nahj Al-Balagha Sermon 3] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923213833/http://www.nahjulbalagha.org/SermonDetail.php?Sermon=3|date=सितम्बर 23, 2009}} *For Isnad of this sermon and the names of scholars who narrate it see [https://books.google.com/books?id=zQjKHj0vA1IC&pg=PA112&dq=Ali+axis++hand-mill&ei=GEPmR5jmDZG0yQSY9InCAg&sig=LitcBMh39oXValrXDMsMwnFTXKA#PPA108,M1 Nahjul Balagha, Mohammad Askari Jafery (1984), pp. 108–112] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160508000517/https://books.google.com/books?id=zQjKHj0vA1IC&pg=PA112&dq=Ali+axis++hand-mill&ei=GEPmR5jmDZG0yQSY9InCAg&sig=LitcBMh39oXValrXDMsMwnFTXKA#PPA108,M1|date=8 मई 2016}}</ref><ref>{{Harvnb|Ashraf|2005|p=119}}</ref><ref>{{Harvnb|Madelung|1997|pp=141–143}}</ref> लेकिन उन्होंने प्रस्ताव को बंद कर दिया, एक प्रमुख के बजाय परामर्शदाता होने का सुझाव दिया। <ref>{{Harvnb|Hamidullah|1988|p=126}}</ref> ताल्हा, जुबयरे और अन्य साथी ने खलीफा के विद्रोहियों के प्रस्ताव से इनकार कर दिया। इसलिए, विद्रोहियों ने मदीना के निवासियों को एक दिन के भीतर एक खलीफा चुनने की चेतावनी दी, या वे कठोर कार्यवाही लागू करेंगे। डेडलॉक को हल करने के लिए, मुस्लिम अल-मस्जिद एन- नाबावी (अरबी : المسجد النبوي , "पैगंबर की मस्जिद") में 18 जून, 656 को खलीफा नियुक्त करने के लिए एकत्र हुए । प्रारंभ में, 'अली ने इसे स्वीकार करने से इनकार कर दिया, क्योंकि सिर्फ उनके सबसे सशक्त समर्थक विद्रोहियों थे। हालांकि, जब मदीना के निवासियों के अलावा मुहम्मद के कुछ उल्लेखनीय साथी ने उन्हें प्रस्ताव स्वीकार करने का आग्रह किया, तो वह अंततः सहमत हुए। अबू मेखनाफ के मुताबिकका वर्णन, तलहाह पहले प्रमुख साथी थे जिन्होंने 'अली को अपना प्रतिज्ञा दी, लेकिन अन्य कथाओं ने अन्यथा दावा किया कि उन्हें अपनी प्रतिज्ञा देने के लिए मजबूर होना पड़ा। इसके अलावा, तलहाह और एज़-जुबयरे ने बाद में दावा किया कि उन्होंने उन्हें अनिच्छा से समर्थन दिया है। भले ही, अली ने इन दावों को खारिज कर दिया, जोर देकर कहा कि उन्होंने उन्हें स्लीप स्वेच्छा से मान्यता दी है। विल्फेर्ड मैडेलंग का मानना ​​है कि बल ने लोगों से प्रतिज्ञा देने का आग्रह नहीं किया और उन्होंने मस्जिद में सार्वजनिक रूप से वचन दिया। <ref name="Ashraf (2005), pp. 119-120">{{Harvnb|Ashraf|2005|p=119 and 120}}</ref><ref name="Madelung (1997), pp. 141-145">{{Harvnb|Madelung|1997|pp=141–145}}</ref> जबकि मदीना की आबादी के साथ-साथ कई विद्रोहियों ने अपनी प्रतिज्ञा दी, कुछ महत्वपूर्ण आंकड़े या जनजातियों ने ऐसा नहीं किया। उथमान के रिश्तेदार उमाय्याद लेवेंट में भाग गए , या अपने घरों में बने रहे, बाद में 'अली की वैधता' से इनकार कर दिया।साद इब्न अबी वक्कास अनुपस्थित थे और 'अब्दुल्ला इब्न' उमर ने अपने निष्ठा की पेशकश करने से रोक दिया, लेकिन दोनों ने 'अली को आश्वासन दिया कि वे उनके खिलाफ कार्य नहीं करेंगे। <ref name="Ashraf (2005), pp. 119-120"/><ref name="Madelung (1997), pp. 141-145"/> इस प्रकार अली ने रशीदुन खलीफाट को विरासत में मिला - जो पश्चिम में मिस्र से पूर्व में ईरानी पहाड़ियों तक फैला था- जबकि हेजाज और अन्य प्रांतों की स्थिति में उनके चुनाव की पूर्व संध्या पर स्थिति परेशान नहीं थी। अली खलीफा बनने के तुरंत बाद, उन्होंने प्रांतीय गवर्नरों को खारिज कर दिया जिन्हें उथमान ने नियुक्त किया था, उन्हें भरोसेमंद सहयोगियों के साथ बदल दिया था। उन्होंने मुगीरा इब्न शुबा और इब्न अब्बास के वकील के खिलाफ काम किया, जिन्होंने उन्हें सावधानी से अपने शासन के साथ आगे बढ़ने की सलाह दी थी। मदेलंग का कहना है कि अली अपने अधिकार और उनके धार्मिक मिशन से गहराई से आश्वस्त थे, राजनीतिक योग्यता के लिए अपने सिद्धांतों से समझौता करने के इच्छुक नहीं थे, और भारी बाधाओं के खिलाफ लड़ने के लिए तैयार थे। <ref>{{Harvnb|Madelung|1997|p=148 and 149}}</ref> उथमान के संस्थापक मुवायाह प्रथम और लेवंट के गवर्नर ने अली के आदेशों को प्रस्तुत करने से इनकार कर दिया; वह ऐसा करने वाला एकमात्र राज्यपाल था। <ref name="Iranica"/> ===मदीना में उद्घाटन पता=== [[File:Arabic caligraphic seal in Hagia Sophia.jpg|thumb|हजिया सोफ़िया में इस्लामी सुलेख के साथ अली का नाम, (वर्तमान में तुर्की)]] जब उन्हें ख़लीफ़ा नियुक्त किया गया, अली ने मदीना के नागरिकों से कहा कि मुस्लिम राजनीति असंतोष और विवाद से पीड़ित हुई है; वह किसी भी बुराई के इस्लाम को शुद्ध करना चाहता था। उन्होंने जनसंख्या को सच्चे मुस्लिमों के रूप में व्यवहार करने की सलाह दी, चेतावनी दी कि वह कोई राजद्रोह बर्दाश्त नहीं करेगा और जो लोग विध्वंसक गतिविधियों के दोषी पाए गए हैं उन्हें कठोर तरीके से निपटाया जाएगा। <ref name="Ashraf (2005), p. 121">{{Harvnb|Ashraf|2005|p=121}}</ref> ===पहला फ़ितना=== [[आइशा]], [[तल्हा]], [[अल-ज़ुबैर]] और उमय्यदों, विशेष रूप से मुआवियाह ई और मरवन मैं, दंगाइयों जो मार डाला थे दंडित करने के लिए करना चाहता था 'अली उथमान। <ref name="Nahj al Balagha Sermon 72">[http://www.nahjulbalagha.org/SermonDetail.php?Sermon=72 Nahj al Balagha Sermon 72] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130507092829/http://www.nahjulbalagha.org/SermonDetail.php?Sermon=72 |date=मई 7, 2013 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.co.uk/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA131&dq=battle+of+the+camel,+Muawiya+and+marwan&hl=en&sa=X&ei=7Q4lUeiNDaO80QWBlYGgDw&ved=0CFAQ6AEwBg#v=onepage&q=battle%20of%20the%20camel%2C%20Muawiya%20and%20marwan&f=false|title=Medieval Islamic Civilization|publisher=|access-date=17 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917143438/https://books.google.co.uk/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA131&dq=battle+of+the+camel,+Muawiya+and+marwan&hl=en&sa=X&ei=7Q4lUeiNDaO80QWBlYGgDw&ved=0CFAQ6AEwBg#v=onepage&q=battle%20of%20the%20camel%2C%20Muawiya%20and%20marwan&f=false|archive-date=17 सितंबर 2018|url-status=live}}</ref> उन्होंने बसरा के करीब डेरा डाला। वार्ता कई दिनों तक चली और बाद में गरम विनिमय और पैरली के दौरान विरोध प्रदर्शनों से उड़ा, जिससे दोनों तरफ जीवन की हानि हुई। भ्रम में जमल की लड़ाई 656 में शुरू हुई, जहां ह०अली अलैहिस्सलाम विजयी हुए। <ref>See: *Lapidus (2002), p.47 *Holt (1977a), p. 70–72 *Tabatabaei (1979), p. 50–53 *[[Nahj Al-Balagha]] [http://www.nahjulbalagha.org/sermons.php Sermons 8, 31, 171, 173, ] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927212719/http://www.nahjulbalagha.org/sermons.php|date=सितम्बर 27, 2007}} </ref> कुछ इतिहासकार मानते हैं कि उन्होंने इस मुद्दे का इस्तेमाल अपनी राजनीतिक महत्वाकांक्षाओं को खोजने के लिए किया क्योंकि उन्हें ह०अली अलैहिस्सलाम के खलीफा अपने फायदे के खिलाफ मिला। विद्रोहियों ने कहा कि कुरान और सुन्नत के अनुसार शासन नहीं करने के लिए उथमान को मार डाला गया था, इसलिए कोई प्रतिशोध नहीं किया जाना था। <ref name="Iranica"/><ref name="Tabatabae191"/><ref>See: * {{Harvnb|Madelung|1997|p=147 and 148}} * {{Harvnb|Lewis|1991|p=214}}</ref> कुछ लोग कहते हैं कि खलीफा विद्रोहियों का उपहार था और ह०अली अलैहिस्सलाम के पास उन्हें नियंत्रित करने या दंडित करने के लिए पर्याप्त बल नहीं था, <ref name="Ashraf (2005), p. 121"/> जबकि अन्य कहते हैं कि ह०अली अलैहिस्सलाम ने विद्रोहियों के तर्क को स्वीकार किया या कम से कम विचार नहीं किया उथमान एक शासक। <ref>{{Harvnb|Lewis|1991|p=214}}</ref> ऐसी परिस्थितियों में, एक विवाद हुआ जिसने मुस्लिम इतिहास में पहला गृह युद्ध शुरू किया। उथमानियों के नाम से जाने वाले कुछ मुसलमानों ने उथमान को अंत तक एक सही और सिर्फ खलीफा माना, जिसे अवैध तरीके से मार दिया गया था। कुछ अन्य, जिन्हें अली की पार्टी के नाम से जाना जाता है, का मानना ​​था कि उथमान गलती में गिर गया था, उन्होंने खलीफा को जब्त कर लिया था और कानूनी तरीके से अपने तरीके से सुधारने या कदम उठाने के इनकार करने के लिए कानून में निष्पादित किया था; इस प्रकार अली सिर्फ सही और सच्चे इमाम थे और उनके विरोधियों में नास्तिक। यह खुद अली की स्थिति नहीं थी। इस गृह युद्ध ने मुस्लिम समुदाय के भीतर स्थायी विभाजन बनाए, जिनके पास खलीफा पर कब्जा करने का वैध अधिकार था। प्रथम फिटना, 656-661, उथमान की हत्या के बाद, अली के खलीफा के दौरान जारी रखा, और खलीफा के मुआविया की धारणा द्वारा समाप्त किया गया था। इस गृह युद्ध (जिसे अक्सर फितना कहा जाता है) इस्लामी उम्मह (राष्ट्र) की प्रारंभिक एकता के अंत के रूप में खेद है। <ref>See: * {{Harvnb|Lapidus|2002|p=47}} * {{Harvnb|Holt|Lambton|Lewis|1970|p=72}} * {{Harvnb|Tabatabaei|1979|p=57}}</ref> <ref>See: * {{Harvnb|Lapidus|2002|p=47}} * {{Harvnb|Holt|Lambton|Lewis|1970|pp=70–72}} * {{Harvnb|Tabatabaei|1979|pp=50–53}} </ref> अली ने बसरा के गवर्नर 'अब्द अल्लाह इब्न अल'-अब्बास <ref>{{cite encyclopedia|last=|first=|authorlink=|editor-first=|editor-last=|editor-link=|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|title='Abd Allah ibn al-'Abbas|edition=15th|year=2010|publisher=Encyclopædia Britannica, Inc.|volume=I: A-Ak - Bayes|location=Chicago, Illinois|isbn=978-1-59339-837-8|pages=[https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency/page/16 16]|url=https://archive.org/details/newencyclopaedia2009ency/page/16}}</ref> नियुक्त किए और इराक में मुस्लिम गैरीसन शहर कुफा में अपनी राजधानी चली गई। बाद रोमन-फ़ारसी युद्धों और बीजान्टिन सासानी युद्ध कि सैकड़ों वर्षों से चली, वहाँ इराक के बीच गहरी जड़ें मतभेद, औपचारिक रूप से फारसी में थे सस्सनिद साम्राज्य और सीरिया औपचारिक रूप से के तहत बीजान्टिन साम्राज्य। इराक़ी चाहते थे कि नए स्थापित इस्लामी राज्य की राजधानी कुफा में हो ताकि वे अपने क्षेत्र में राजस्व ला सकें और सीरिया का विरोध कर सकें। <ref name="Iraq a Complicated State p. 32"/> उन्होंने अली को कुफा में आने और इराक में कुफा में राजधानी स्थापित करने के लिए आश्वस्त किया। <ref name="Iraq a Complicated State p. 32"/> बाद में लेवंत के गवर्नर मुवायाह प्रथम और उथमान के चचेरे भाई ने अली की निष्ठा की मांगों से इनकार कर दिया। अली ने अपने निष्ठा को वापस पाने की उम्मीदों को खोला, लेकिन मुवायाह ने अपने शासन के तहत लेवेंट स्वायत्तता पर जोर दिया। मुवायाह ने अपने लेवेंटाइन समर्थकों को संगठित करके और अली को श्रद्धांजलि अर्पित करने से इंकार कर दिया कि उनके दल ने अपने चुनाव में भाग नहीं लिया था। अली ने अपनी सेनाओं को उत्तर में स्थानांतरित कर दिया और दोनों सेनाएं एक सौ से अधिक दिनों तक सिफिन में खुद को डेरा डाले, ज्यादातर समय बातचीत में बिताई गई। यद्यपि अली ने मुवायाह के साथ कई पत्रों का आदान-प्रदान किया, लेकिन वह उत्तरार्द्ध को खारिज करने में असमर्थ था, न ही उसे निष्ठा देने का वचन देने के लिए राजी किया। पार्टियों के बीच टकराव ने 657 में सिफिन की लड़ाई का नेतृत्व किया। <ref name="Iranica"/> एक सप्ताह के युद्ध के बाद एक हिंसक लड़ाई के बाद ललित अल-हरिर (कड़वाहट की रात) के नाम से जाना जाता था, मुवायाह की सेना मार्गांतरित होने के बिंदु पर थी जब अमृत ​​इब्न अल-आस ने मुवायाह को अपने सैनिकों को उछालने की सलाह दी थी ( अली की सेना में असहमति और भ्रम पैदा करने के लिए या तो अपने भाषणों पर कुरान के छंदों या इसकी पूरी प्रतियों के साथ वर्णित चर्मपत्र)। अली ने स्ट्रैटेज के माध्यम से देखा, लेकिन केवल एक अल्पसंख्यक लड़ाई का पीछा करना चाहता था। आखिर में दो सेनाएं इस बात को सुलझाने के लिए सहमत हुईं कि मध्यस्थता से खलीफा कौन होना चाहिए। लड़ने के लिए अली की सेना में सबसे बड़ा ब्लॉक का इनकार करना मध्यस्थता की स्वीकृति में निर्णायक कारक था। सवाल यह है कि क्या मध्यस्थ अली या कुफान का प्रतिनिधित्व करेगा, अली की सेना में आगे विभाजन हुआ है। अशथ इब्न क्यू और कुछ अन्य ने अली के उम्मीदवारों को 'अब्द अल्लाह इब्न' अब्बास और मलिक अल- अशतर को खारिज कर दिया, और अबू मूसा अशारी पर अपनी तटस्थता के लिए जोर दिया। अंत में, अली को अबू मूसा को स्वीकार करने का आग्रह किया गया था। अमृत ​​इब्न अल- ए को मुवायाह ने मध्यस्थ के रूप में नियुक्त किया था। सात महीने बाद दो मध्यस्थों ने फरवरी 658 में जॉर्डन में मान के उत्तर पश्चिम में 10 मील उत्तर पश्चिम में मुलाकात की।अमृत ​​इब्न अल- आबू मुसा अशारी ने आश्वस्त किया कि अली और मुवायाह दोनों को कदम उठाना चाहिए और एक नया खलीफा चुने जाने चाहिए। अली और उनके समर्थक इस फैसले से डर गए थे, जिसने खलीफा को विद्रोही मुवायाह की स्थिति में कम कर दिया था। इसलिए अली को मुवायाह और अमृत ​​इब्न अल-एस ने बुलाया था। <ref>{{cite book|title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia|first=Alexander|last=Mikaberidze|authorlink=Alexander Mikaberidze|page=836|url=https://books.google.co.uk/books?id=jBBYD2J2oE4C&pg=PA836&dq=Muawiyah+ali+at+Siffin&hl=en&sa=X&ei=v18mUfCsC-Om0AX99IDQBQ#v=onepage&q=Muawiyah%20ali%20at%20Siffin&f=false|access-date=17 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917183116/https://books.google.co.uk/books?id=jBBYD2J2oE4C&pg=PA836&dq=Muawiyah+ali+at+Siffin&hl=en&sa=X&ei=v18mUfCsC-Om0AX99IDQBQ#v=onepage&q=Muawiyah%20ali%20at%20Siffin&f=false|archive-date=17 सितंबर 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.co.uk/books?id=L_xxOM85bD8C&pg=PA602&dq=Muawiyah+ali+at+Siffin&hl=en&sa=X&ei=v18mUfCsC-Om0AX99IDQBQ&ved=0CD4Q6AEwAg#v=onepage&q=Muawiyah%20ali%20at%20Siffin&f=false|title=Ground Warfare|publisher=|access-date=17 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917143423/https://books.google.co.uk/books?id=L_xxOM85bD8C&pg=PA602&dq=Muawiyah+ali+at+Siffin&hl=en&sa=X&ei=v18mUfCsC-Om0AX99IDQBQ&ved=0CD4Q6AEwAg#v=onepage&q=Muawiyah%20ali%20at%20Siffin&f=false|archive-date=17 सितंबर 2018|url-status=live}}</ref> जब दाऊमित-उल-जंदल में मध्यस्थों ने इकट्ठा किया , तो उनके लिए मामलों की चर्चा करने के लिए दैनिक बैठकों की एक शृंखला की व्यवस्था की गई। जब खलीफा के बारे में निर्णय लेने के लिए समय आया, अमृत बिन अल-आस ने अबू मुसा अल-अशारी को इस बात का मनोरंजन करने में विश्वास दिलाया कि उन्हें खलीफा के अली और मुवाया दोनों को वंचित करना चाहिए, और मुसलमानों को चुनाव करने का अधिकार देना चाहिए खलीफा अबू मुसा अल-अशारी ने तदनुसार कार्य करने का भी फैसला किया। <ref name="autogenerated16">A Chronology of Islamic History 570–1000 CE By H U Rahman Page 59</ref> पुनावाला के अनुसार, ऐसा लगता है कि मध्यस्थों के बहिष्कार के साथ मध्यस्थ और अन्य प्रतिष्ठित व्यक्तियों ने जनवरी 65 9 में नए खलीफ के चयन पर चर्चा के लिए मुलाकात की। अमृत ​​ने मुवायाह का समर्थन किया, जबकि अबू मूसा ने अपने दामाद अब्दुल्ला इब्न उमर को पसंद किया, लेकिन बाद वाले ने सर्वसम्मति से चुनाव के लिए खड़े होने से इनकार कर दिया। अबू मुसा ने प्रस्तावित किया, और अमृत सहमत हुए, अली और मुवायाह दोनों को छोड़ने और शूरा को नए खलीफ का चयन जमा करने के लिए सहमत हुए। अबू मूसा के बाद सार्वजनिक घोषणा में समझौते के अपने हिस्से को देखा गया, लेकिन अमृत ने अली को घोषित कर दिया और मुवाया को खलीफा के रूप में पुष्टि की। <ref name="Iranica"/> अली ने उनके फैसले को स्वीकार करने से इंकार कर दिया और चुनाव होने के लिए और मध्यस्थता का पालन करने के लिए अपने प्रतिज्ञा का उल्लंघन करने में तकनीकी रूप से पाया। <ref name="autogenerated17">A Chronology of Islamic History 570–1000 CE By H U Rahman Page 60</ref><ref>{{cite book| last = Mikaberidze| first = Alexander| title = Conflict and Conquest in the Islamic World A Historical Encyclopedia [2 volumes] A Historical Encyclopedia| url = https://books.google.com/?id=jBBYD2J2oE4C&pg=PA836| year = 2011| publisher = ABC-CLIO| isbn = 978-1-59884-337-8| page = 836 }}</ref><ref>{{cite book| last = Sandler| first = Stanley| title = Ground Warfare An International Encyclopedia| url = https://books.google.com/?id=L_xxOM85bD8C&pg=PA602| accessdate = 2013-04-30| year = 2002| publisher = ABC-CLIO| isbn = 978-1-57607-344-5 }}</ref> 'अली ने विरोध किया, यह बताते हुए कि यह कुरान और सुन्नत के विपरीत तौर इसलिए बाध्यकारी नहीं था। फिर उसने एक नई सेना को व्यवस्थित करने की कोशिश की, लेकिन मलिक अशतर की अगुआई में कुर्र के अवशेष अंसार, और उनके कुछ कुलों ने वफादार बने रहे। <ref name="Iranica"/> इसने अली को अपने समर्थकों के बीच भी एक कमजोर स्थिति में डाल दिया। <ref name="autogenerated17"/> मध्यस्थता के परिणामस्वरूप 'अली के गठबंधन के विघटन में, और कुछ ने कहा है कि यह मुवायाह का इरादा था। <ref name="Iranica"/><ref>See: * {{Harvnb|Madelung|1997|pp=241–259}} * {{Harvnb|Lapidus|2002|p=47}} * {{Harvnb|Holt|Lambton|Lewis|1970|pp=70–72}} * {{Harvnb|Tabatabaei|1979|p=53 and 54}}</ref> अली के शिविर में सबसे मुखर विरोधियों ने वही लोग थे जिन्होंने अली को युद्धविराम में मजबूर कर दिया था। उन्होंने अली के बल से तोड़ दिया, नाराजगी के तहत रैली "मध्यस्थता अकेले भगवान से संबंधित है।" इस समूह को खारीजियों ("जो लोग छोड़ते हैं") के रूप में जाना जाने लगा। उन्होंने सभी को अपना दुश्मन माना। 65 9 में अली की सेना और खारीजियों ने नहरवन की लड़ाई में मुलाकात की। तब कुररा खारीजियों के नाम से जाना जाने लगा। तब खारीजियों ने अली के समर्थकों और अन्य मुस्लिमों की हत्या शुरू कर दी। उन्होंने किसी ऐसे व्यक्ति को माना जो अविश्वासी के रूप में अपने समूह का हिस्सा नहीं था। हालांकि 'अली ने एक बड़े अंतर से लड़ाई जीती, फिर भी निरंतर संघर्ष उनकी स्थिति को प्रभावित करना शुरू कर दिया था। इराक़ियों से निपटने के दौरान, अली को एक अनुशासित सेना और प्रभावी राज्य संस्थानों का निर्माण करना मुश्किल हो गया। उन्होंने खारीजियों से लड़ने में काफी समय बिताया। नतीजतन, 'अली को अपने पूर्वी मोर्चे पर राज्य का विस्तार करना मुश्किल हो गया। <ref name="autogenerated1">A Chronology of Islamic History 570–1000 By H. U. Rahman</ref> लगभग उसी समय, मिस्र में अशांति पैदा हो रही थी। मिस्र के राज्यपाल, क्यूस को याद किया गया था, और अली ने उन्हें मुहम्मद इब्न अबी बकर (आइशा के भाई और इस्लाम के पहले खलीफ अबू बकर के पुत्र) के साथ बदल दिया था। मुवायाह ने मिस्र को जीतने के लिए 'अमृत इब्न अल' की अनुमति दी और अमृत ने सफलतापूर्वक ऐसा किया। <ref name="autogenerated18"/> अमृत ​​ने पहले रोमनों से अठारह साल पहले मिस्र लिया था लेकिन उथमान ने उसे बर्खास्त कर दिया था। <ref name="autogenerated18"/> मुहम्मद इब्न अबी बकर के पास मिस्र में कोई लोकप्रिय समर्थन नहीं था और 2000 पुरुषों के साथ मिलकर कामयाब रहे लेकिन वे बिना लड़ाई के फैल गए। <ref name="autogenerated18"/> अगले वर्षों में, मुवायाह की सेना ने इराक के कई शहरों पर कब्जा कर लिया, जो अली के गवर्नर नहीं रोक सके, और लोगों ने उनके साथ लड़ने के लिए उनका समर्थन नहीं किया। मुवायाह ने मिस्र, हिजाज , यमन और अन्य क्षेत्रों को पराजित किया। अली के खलीफा के आखिरी साल में, कुफा और बसरा में मनोदशा उनके पक्ष में बदल गया क्योंकि लोग मुवायाह के शासनकाल और नीतियों से भ्रमित हो गए। हालांकि, अली के प्रति लोगों का रवैया गहराई से भिन्न था। उनमें से केवल एक छोटी अल्पसंख्यक का मानना ​​था कि अली मुहम्मद के बाद सबसे अच्छा मुस्लिम था और केवल उन पर शासन करने का हकदार था, जबकि बहुमत ने उन्हें मुवायाह के अविश्वास और विरोध के कारण समर्थन दिया था। <ref name="Madelung 1997 p=309">{{Harvnb|Madelung|1997|p=309}}</ref> [[File:Ali Mausoleum compound,Najaf.jpg|thumb|अली मूसोलियम, नजाफ, इराक का एक भव्य दृश्य।|कड़ी=Special:FilePath/Ali_Mausoleum_compound,Najaf.jpg]] ===नीतियां=== ====भ्रष्टाचार विरोधी अभियान और समतावादी नीतियां==== कहा जाता है कि अली ने उथमान की मौत के बाद खलीफा में सफल होने के लिए जनता द्वारा दबाए जाने के बाद खलीफा के रैंकों में वित्तीय भ्रष्टाचार और अनुचित विशेषाधिकारों के खिलाफ एक असंगत अभियान की शपथ ली और आगाह किया। शियास का तर्क है कि अभिजात वर्ग के साथ अपनी अलोकप्रियता के बावजूद इन सुधारों को धक्का देने में उनका दृढ़ संकल्प अमीर और पैगंबर के विशेषाधिकार प्राप्त पूर्व साथी से शत्रुता का कारण रहा है। <ref>{{Cite web|url=https://www.al-islam.org/imam-ali-s-book-government-ayatullah-muhammadi-rayshahri/politics-two-schools#alawi-politics|title=Politics in two Schools|website=Al-Islam.org|language=en|access-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917143434/https://www.al-islam.org/imam-ali-s-book-government-ayatullah-muhammadi-rayshahri/politics-two-schools#alawi-politics|archive-date=17 सितंबर 2018|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.imamreza.net/eng/imamreza.php?id=10495|title=Hazrat Ali (A.S.): His Poor Subjects and Pro-Poor Government {{!}}{{!}} Imam Reza (A.S.) Network|website=www.imamreza.net|access-date=2017-04-11|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170412061350/https://www.imamreza.net/eng/imamreza.php?id=10495|archivedate=12 April 2017|df=mdy-all}}</ref> अपने गवर्नर मलिक अशतर को एक प्रसिद्ध पत्र में, उन्होंने अपने समर्थक गरीब विरोधी विरोधी दृष्टिकोण को व्यक्त किया: <blockquote>याद रखें कि सामान्य पुरुषों की नापसंद और अस्वीकृति, महत्वपूर्ण व्यक्तियों की स्वीकृति और कुछ बड़े लोगों की नाराजगी से अधिक असंतुलन से अधिक लोगों को परेशान नहीं किया जाता है, यदि आपके विषय के आम जनता और जनसंपर्क आपके साथ खुश हैं। आम आदमी, गरीब, स्पष्ट रूप से आपके विषयों के कम महत्वपूर्ण वर्ग इस्लाम के खंभे हैं ... उनके साथ अधिक दोस्ताना और अपने आत्मविश्वास और सहानुभूति को सुरक्षित करते हैं। <ref name=":0" /></blockquote> 'अली ने उथमान द्वारा दी गई भूमि को वापस लाया और अपने चुनाव से पहले प्राप्त हुए कुछ भी हासिल करने के लिए कसम खाई। अली ने प्रांतीय राजस्व पर पूंजी नियंत्रण के केंद्रीकरण का विरोध किया, मुस्लिम नागरिकों के बीच करों और लूट के बराबर वितरण का पक्ष लिया; उन्होंने उनके बीच खजाने के पूरे राजस्व को वितरित किया। 'अली ने अपने भाई' अकेल इब्न अबू तालिब सहित भक्तिवाद से बचना। मुस्लिमों को समानता की पेशकश करने की उनकी नीति के मुसलमानों के लिए यह एक संकेत था, जिन्होंने अपने प्रारंभिक वर्षों में इस्लाम की सेवा की और मुसलमानों को बाद में विजय में भूमिका निभाई। <ref name="Iranica" /><ref>See: * {{Harvnb|Lapidus|2002|p=46}} * {{Harvnb|Madelung|1997|p=150 and 264}} </ref> ====गठबंधन बनाना==== अली एक व्यापक गठबंधन बनाने में सफल रहा, खासकर ऊंट की लड़ाई के बाद । करों और लूट के बराबर वितरण की उनकी नीति ने मुहम्मद के साथी, विशेष रूप से अंसार का समर्थन प्राप्त किया, जो मुहम्मद, पारंपरिक जनजातीय नेताओं और कुररा या कुरानिक पाठकों के बाद कुरैशी नेतृत्व द्वारा अधीनस्थ थे, जो पवित्र इस्लामी नेतृत्व की मांग करते थे। इस विविध गठबंधन का सफल गठन अली के करिश्माई चरित्र के कारण होता है। इस विविध गठबंधन को शिया अली के रूप में जाना जाता है, जिसका अर्थ है "पार्टी" या "अली का गुट"। हालांकि, शिया के साथ-साथ गैर-शिया रिपोर्टों के मुताबिक, 'अली ने अपने चुनाव के बाद अली को खलीफा के रूप में समर्थन देने के लिए समर्थन दिया, शाही राजनीतिक रूप से शाही थे, धार्मिक रूप से नहीं। यद्यपि इस समय कई लोग राजनीतिक शिया के रूप में गिने गए थे, उनमें से कुछ अली के धार्मिक नेतृत्व पर विश्वास करते थे। <ref>{{Harvnb|Momen|1985|p=63}}</ref> ====शासन सिद्धांत==== मिस्र के गवर्नर की नियुक्ति के बाद मलिक अल-अशतर को भेजे गए पत्र में उनकी नीतियों और शासन के विचार प्रकट हुए हैं। इस निर्देश, जिसे ऐतिहासिक रूप से मदीना के संविधान के साथ इस्लामी शासन के लिए आदर्श संविधान के रूप में देखा गया है, उस समय शासक और राज्य के विभिन्न कार्यकर्ताओं और समाज के मुख्य वर्गों के कर्तव्यों और अधिकारों का विस्तृत विवरण शामिल था। <ref>{{Harvnb|Shah-Kazemi|2007|p=81}}</ref><ref>United Nations Development Program, Arab human development report, (2002), p. 107</ref> अली ने मलिक अल-अशतर को उनके निर्देशों में लिखा था: {{quote|अपने विषयों को अपने विषयों के लिए दया, प्रेम और दयालुता से प्रेरित करें। उनके सामने एक भयानक जानवर न बनें, उन्हें आसानी से शिकार के रूप में गिनें, क्योंकि वे दो प्रकार के हैं: या तो वे विश्वास में या सृष्टि में आपके भाई हैं। त्रुटि उन्हें अनजान पकड़ती है, कमियों को दूर करता है, (बुरा कर्म) जानबूझकर और गलती से उनके द्वारा किए जाते हैं। तो उन्हें अपनी माफी और अपनी क्षमा को उसी हद तक दें जो आपको आशा है कि भगवान आपको क्षमा और उसकी क्षमा दे देंगे। क्योंकि तुम उनके ऊपर हो, और जिसने तुम्हें नियुक्त किया है वह तुम्हारे ऊपर है, और ईश्वर उसके ऊपर है जिसने तुम्हें नियुक्त किया है। भगवान ने आपसे उनकी आवश्यकताओं की पूर्ति की मांग की है और वह आपसे उनके साथ प्रयास कर रहा है। <ref>{{Harvnb|Nasr|Dabashi|Nasr|1989|p=75}}</ref>}} चूंकि 'अली के अधिकांश लोग नाममात्र और किसान थे, इसलिए वह कृषि से चिंतित थे। उन्होंने मलिक को कर के संग्रह की तुलना में भूमि के विकास पर अधिक ध्यान देने का निर्देश दिया, क्योंकि कर केवल जमीन के विकास से प्राप्त किया जा सकता है और जो कोई भी जमीन विकसित किए बिना कर मांगता है, वह देश को बर्बाद कर देता है और लोगों को नष्ट कर देता है। <ref>{{Harvnb|Lambton|1991|p=xix and xx}}</ref> ===कूफ़ा में हत्या=== मुख्य लेख: [[अली की हत्या]] [[File:Martyrdom of Imam Ali - By Yousef Abdinejad.jp.jpg|thumb|यूसेफ अब्दिनेजाद द्वारा अली इब्न अबी तालिब की शहादत का चित्र।]] [[File:Meshed ali usnavy (PD).jpg|thumb|अली इब्न अबी तालिब का आस्ताना।]] 19 रमजान एएच 40 पर, जो 27 जनवरी 661 के अनुरूप होगा, कुफा के महान मस्जिद में प्रार्थना करते समय अली पर खारीजाइट अब्द-अल-रहमान इब्न मुलजम ने हमला किया था। फज्र प्रार्थना में सजदा करते हुए वह इब्न मुलजम की जहर से लेपित तलवार से घायल हो गए थे। <ref name="Tabatabaei 1979 192">{{Harvnb|Tabatabaei|1979|p=192}}</ref> 'अली ने अपने बेटों को खारीजियों पर हमला नहीं करने का आदेश दिया, बल्कि यह निर्धारित करते हुए कि यदि वह जीवित रहे, तो इब्न मुलजम को माफ़ कर दिया जाएगा, जबकि यदि उनकी मृत्यु हो गई, तो इब्न मुलजम को केवल एक समान हिट दिया जाना चाहिए (इस पर ध्यान दिए बिना कि वह मर गया है या नहीं मारो)। <ref>{{Harvnb|Kelsay|1993|p=92}}</ref> 'दो दिन बाद 29 जनवरी 661 (21 रमजान एएच 40) पर अली की मृत्यु हो गई। <ref name="Iranica" /><ref name="Tabatabaei 1979 192" /> अल-हसन ने क्यूस को पूरा किया और अली की मौत पर इब्न मुलजम को समान सजा दी। <ref name="Madelung 1997 p=309" /> ==बाद में== [[File:InsideImamAliMosqueNajafIraq.JPG|thumb|इमाम अली श्राइन के दृश्य के अंदर (2008 में नवीनीकरण से पहले)]] अली की मौत के बाद, कुफी मुस्लिमों ने विवाद के बिना अपने सबसे बड़े बेटे हसन के प्रति निष्ठा का वचन दिया, क्योंकि कई अवसरों पर अली ने घोषणा की थी कि मुहम्मद सदन के लोग मुस्लिम समुदाय पर शासन करने के हकदार थे। <ref>{{Harvnb|Madelung|1997|p=313 and 314}}</ref> इस समय, मुवायाह ने लेवंट और मिस्र दोनों को रखा और मुस्लिम साम्राज्य में सबसे बड़ी ताकत के कमांडर के रूप में, खुद को खलीफा घोषित कर दिया और हसन के खलीफा की सीट पर अपनी सेना को इराक में घुमाया। युद्ध शुरू हुआ जिसके दौरान मुवायाह ने धीरे-धीरे हसन की सेना के जनरलों और कमांडरों को बड़ी मात्रा में पैसे और वादे को धोखा दिया जब तक सेना ने उनके खिलाफ विद्रोह नहीं किया। आखिरकार, हसन को शांति बनाने और कुवैफा को मुवायाह में पैदा करने के लिए मजबूर होना पड़ा। इस तरह मुवायाह ने इस्लामी खलीफा पर कब्जा कर लिया और इसे एक धर्मनिरपेक्ष साम्राज्य (सल्तनत) में ट्यून किया। उमायाद खलीफाट बाद में अब्द अल-मलिक इब्न मारवान द्वारा केंद्रीकृत राजशाही बन गया। <ref>{{Harvnb|Madelung|1997|pp=319–325}} * {{Harvnb|Robinson|2011|pp=208–211}} * {{Harvnb|Holt|Lambton|Lewis|1970|pp=74–76}} </ref> उमाय्याद ने हर संभव तरीके से अली के परिवार और शिया पर गंभीर दबाव डाला। सामूहिक प्रार्थनाओं में इमाम अली का नियमित सार्वजनिक शाप एक महत्वपूर्ण संस्थान बना रहा जो 60 साल बाद उमर इब्न अब्द अल-अज़ीज़ द्वारा समाप्त नहीं हुआ था। <ref name="Madelung 1997 334"/> मैडेलंग लिखते हैं: <blockquote>उमायद अतिसंवेदनशीलता, भ्रष्टाचार और दमन धीरे-धीरे अली के प्रशंसकों की अल्पसंख्यक को बहुमत में बदलने के लिए थे। बाद की पीढ़ियों की याद में अली वफादार के आदर्श कमांडर बन गए। फर्जी उमाय्याद के मुताबिक इस्लाम में ईश्वर के उप-शासन के रूप में इस्लाम में वैध संप्रभुता का दावा है, और उमायाद विश्वासघात, मनमानी और विभाजनकारी सरकार और विरोधाभासी प्रतिशोध के संदर्भ में, वे अपनी [अली] ईमानदारी की सराहना करने के लिए आए, उनकी असहनीय भक्ति इस्लाम का शासन, उनकी गहरी व्यक्तिगत वफादारी, उनके सभी समर्थकों का समान उपचार, और उनके पराजित शत्रुओं को क्षमा करने में उनकी उदारता। <ref name="Madelung 1997 p=309 and 310"/></blockquote> ===नजफ़ में दफ़न=== [[File:Imam ali's shrine, Arbaeen 2015.JPG|thumb|अरबीन 2015 में अली की मज़ार।]] [[File:Mazar-e sharif - Steve Evans.jpg|thumb|[[Rawze-e-Sharif]], the Blue Mosque, in [[Mazari Sharif]], Afghanistan – where a minority of Muslims believe Ali ibn [[Abu Talib ibn Abd al-Muttalib|Abu Talib]] is buried.]] अफगानिस्तान के मजारी शरीफ में रॉज-ए-शरीफ़ , ब्लू मस्जिद - जहां मुसलमानों की अल्पसंख्यक मानती है कि अली इब्न अबू तालिब को दफनाया गया है। अल-शेख अल-मुफीद के मुताबिक , अली नहीं चाहता था कि उसकी कब्र को उसके दुश्मनों द्वारा अपमानित किया जाए और इसके परिणामस्वरूप उसने अपने दोस्तों और परिवार से उसे चुपचाप दफनाने के लिए कहा। इस गुप्त कब्रिस्तान को उसके वंशज और छठे शिया इमाम इमाम जाफर अल-सादिक द्वारा अब्बासिद खलीफाट के दौरान बाद में पता चला था। <ref>{{Harvnb|Al-Shaykh Al-Mufid|1986|p=}}</ref> अधिकांश शिया स्वीकार करते हैं कि इमाम अली मस्जिद में इमाम अली के मकबरे पर अली को दफनाया गया है जो अब नजाफ शहर है, जो मस्जिद अली नामक मस्जिद और मंदिर के आसपास बढ़ी है। <ref name="Imam Ali Ibn Abu Talib">{{Harvnb|Redha|1999|p=}}</ref><ref name="Medieval"/> हालांकि, कुछ अफगानों द्वारा आमतौर पर बनाए रखा गया एक और कहानी, नोट करती है कि प्रसिद्ध शरीर ब्लू मस्जिद या रॉज-ए-शरीफ़ में अफगान शहर मजार-ए-शरीफ़ में उनके शरीर को ले जाया गया था और दफनाया गया था। <ref>{{cite web|url=http://depts.washington.edu/silkroad/cities/afghanistan/balkh.html|title=Silk Road Seattle - Balkh|publisher=|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303175438/http://depts.washington.edu/silkroad/cities/afghanistan/balkh.html|archivedate=March 3, 2016|df=mdy-all}}</ref> ==गुण== अली को न केवल एक योद्धा और नेता के रूप में सम्मानित किया जाता है, बल्कि एक लेखक और धार्मिक प्राधिकरण के रूप में। धर्मशास्त्र और exegesis से सुलेख और अंक विज्ञान से विषयों की एक विस्तृत शृंखला, कानून और रहस्यवाद से अरबी व्याकरण और राजनीति से अली द्वारा पहली बार माना जाता है। <ref name="Medieval">{{cite encyclopedia|year=2006|title='Ali ibn Abu Talib|encyclopedia=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia|publisher=Taylor & Francis|last=Shah-Kazemi|first=Reza|isbn=978-0-415-96691-7}}<!--|accessdate=2008-04-02 -->, Pages 36 and 37</ref> ===भविष्यवाणी ज्ञान=== शिया और सूफी द्वारा वर्णित एक हदीस के मुताबिक, मुहम्मद ने उनके बारे में बताया, "मैं ज्ञान का शहर हूं और अली उसका द्वार है ..." <ref name="Medieval" /><ref>{{Harvnb|Momen|1985|p=14}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.spiritualfoundation.net/sayingsofhadratali.htm|title=Spiritual Foundation|website=www.spiritualfoundation.net|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070216201058/http://www.spiritualfoundation.net/sayingsofhadratali.htm|archivedate=16 February 2007|df=dmy-all}}</ref> मुस्लिम अली को एक प्रमुख प्राधिकरण मानते हैं इस्लाम। शिया के मुताबिक, अली ने खुद ही यह गवागवाही दे दी और मान लिया गया <blockquote>कुरान की एक भी कविता नहीं थी (भगवान को मैसेन्जर) पर प्रकट किया गया था, जिसे उसने मुझे निर्देशित करने और मुझे पढ़ने के लिए आगे नहीं बढ़े । मैं इसे अपने हाथ से लिखूंगा , और वह मुझे अपने ताफसीर (शाब्दिक स्पष्टीकरण) और ताविल (आध्यात्मिक exegesis ), nasikh (कविता जो निरस्त करता है) के रूप में निर्देशित करेगा और मानसमुख (निरस्त कविता), मुहक्कम और मताशबीह (निश्चित और संदिग्ध), विशेष और सामान्य ... <ref>{{Harvnb|Corbin|1993|p=46}} </ref></blockquote> ===थियोसॉफी=== सेयड होसेन नासर के मुताबिक, अली को इस्लामी धर्मशास्त्र स्थापित करने का श्रेय दिया जाता है और उनके उद्धरणों में भगवान की एकता के मुसलमानों के बीच पहला तर्कसंगत सबूत शामिल है। <ref>{{Harvnb|Nasr|2006|p=120}}</ref> इब्न अबी अल-हदीद ने उद्धृत किया है <blockquote>सिद्धांत के लिए और दिव्यता के मामलों से निपटने के लिए, यह एक अरब कला नहीं थी। इस तरह के कुछ भी उनके विशिष्ट आंकड़ों या निचले रैंकों में से कुछ के बीच प्रसारित नहीं किया गया था। यह कला ग्रीस का अनन्य संरक्षित था, जिसका ऋषि केवल एकमात्र विस्तारक था। अरबों के बीच सौदा करने वाला पहला व्यक्ति अली था। <ref>{{Harvnb|Nasr|Dabashi|Nasr|1996|p=136}}</ref></blockquote> बाद में इस्लामिक दर्शन, विशेष रूप से मुल्ला सदरा और उसके अनुयायियों की शिक्षाओं में, अलेमेह ताबाबातेई की तरह, अली के कहानियों और उपदेशों को आध्यात्मिक ज्ञान, या दिव्य दर्शन के केंद्रीय स्रोतों के रूप में तेजी से माना जाता था। सदरा के स्कूल के सदस्य अली को इस्लाम के सर्वोच्च आध्यात्मिक चिकित्सक मानते हैं। <ref name="Britannica"/> हेनरी कॉर्बिन के अनुसार, नहज अल-बालाघा को शिया विचारकों द्वारा विशेष रूप से 1500 के बाद किए गए सिद्धांतों के सबसे महत्वपूर्ण स्रोतों में से एक माना जा सकता है। इसका प्रभाव शब्दों के तार्किक समन्वय, कटौती में महसूस किया जा सकता है सही निष्कर्षों के, और अरबी में कुछ तकनीकी शर्तों का निर्माण जो साहित्यिक और दार्शनिक भाषा में स्वतंत्र रूप से यूनानी ग्रंथों के अरबी में अनुवाद के प्रवेश में प्रवेश किया। <ref>{{Harvnb|Corbin|1993|p=35}}</ref> इसके अलावा, कुछ छुपे हुए या गुप्त विज्ञान जैसे जाफर, इस्लामी अंक विज्ञान, और अरबी वर्णमाला के अक्षरों के प्रतीकात्मक महत्त्व के विज्ञान, अली <ref name="Britannica"/> द्वारा स्थापित किया गया है, जिसके माध्यम से उन्होंने अल- जाफर और अल-जामिया। ===भाषण=== अली अरबी साहित्य का एक महान विद्वान भी था और अरबी व्याकरण और राजनीति के क्षेत्र में अग्रणी था। अली की कई छोटी कहानियां सामान्य इस्लामी संस्कृति का हिस्सा बन गई हैं और दैनिक जीवन में उत्साह और कहानियों के रूप में उद्धृत हैं। वे साहित्यिक कार्यों का आधार भी बन गए हैं या कई भाषाओं में काव्य कविता में एकीकृत किए गए हैं। 8 वीं शताब्दी में, साहित्यिक अधिकारियों जैसे 'अब्द अल-हामिद इब्न याह्या अल-अमीरी ने अली के उपदेशों और कहानियों के अद्वितीय उच्चारण की ओर इशारा किया, जैसा कि निम्नलिखित शताब्दी में अल-जहिज़ ने किया था। <ref name="Britannica"/> उमाय्याद के दिवान के कर्मचारियों ने भी अपने वाक्प्रचार को सुधारने के लिए अली के उपदेशों को पढ़ा। <ref>"حفظت سبعين خطبة من خطب الاصلع ففاضت ثم فاضت ) ويعني بالاصلع أمير المؤمنين عليا عليه السلام " [http://books.rafed.net/turathona/5/ts2.html مقدمة في مصادر نهج البلاغة] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150617233159/http://books.rafed.net/turathona/5/ts2.html |date=जून 17, 2015 }}</ref> अली के शब्दों और लेखन का सबसे प्रसिद्ध चयन 10 वीं शताब्दी के शिया विद्वान, अल-शरीफ अल-रेडियो द्वारा नहज अल-बलघा (लोकता का शिखर) नामक पुस्तक में इकट्ठा किया गया है, जिन्होंने उन्हें अपने एकवचन रोटोरिकल के लिए चुना सुंदरता। <ref>[http://www.islamology.com/Resources/Nahj_Imam/Sermons/bookE/sources.htm Sources of Nahj Al-Balagha] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121123072458/http://www.islamology.com/Resources/Nahj_Imam/Sermons/bookE/sources.htm |date=नवम्बर 23, 2012 }}</ref> ===डॉट्स और एलीफ के बिना उपदेश=== पुस्तक में उद्धृत उपदेशों के बीच नोट, अनदेखा उपदेश के साथ ही एलेफ के उपदेश भी है। <ref>{{cite news|last1=|title=Sermons without 'dot's and 'Alef'|url=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/01/16/1370272/%D8%AE%D8%B7%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D8%AF%D9%88%D9%86-%D9%86%D9%82%D8%B7%D9%87-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A4%D9%85%D9%86%DB%8C%D9%86-%D8%B9?ref=shahrekhabar|accessdate=6 April 2017|language=fa|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170406202149/https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/01/16/1370272/%D8%AE%D8%B7%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D8%AF%D9%88%D9%86-%D9%86%D9%82%D8%B7%D9%87-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A4%D9%85%D9%86%DB%8C%D9%86-%D8%B9?ref=shahrekhabar|archivedate=April 6, 2017|df=mdy-all}}</ref> कथाओं के मुताबिक, मुहम्मद के कुछ साथी बोलने में अक्षरों की भूमिका पर चर्चा कर रहे थे। उन्होंने निष्कर्ष निकाला कि बोलने में एलेफ का सबसे बड़ा योगदान था और बिंदीदार पत्र भी महत्वपूर्ण थे। इस बीच, अली ने दो लंबे अचूक उपदेशों को पढ़ा, एक शेल लेखक लैंग्रोउडी के मुताबिक, एलेफ पत्र का उपयोग किए बिना और दूसरे को बिना डॉट किए गए अक्षरों के, गहरे और वाक्प्रचार अवधारणाओं के बिना। एक ईसाई लेखक जॉर्ज Jordac , ने कहा कि Aleph और डॉट के बिना उपदेश साहित्यिक कृति के रूप में माना जाना था। <ref>{{cite web|title=Sermons without dot/ Christian George Jordac: This sermon is a masterpiece|url=http://www.khabaronline.ir/detail/218098/culture/religion|website=www.khabaronline.ir|accessdate=9 April 2017|language=fa|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160428100751/http://www.khabaronline.ir/detail/218098/culture/religion|archivedate=April 28, 2016|df=mdy-all}}</ref> ===करुणा=== अली को गरीब और अनाथों के लिए गहरी सहानुभूति और समर्थन के लिए सम्मानित किया जाता है, और सामाजिक न्याय प्राप्त करने के उद्देश्य से उन्होंने अपने खलीफा के दौरान समान समतावादी नीतियों का पालन किया। उन्हें यह कहते हुए उद्धृत किया गया है: <blockquote>यदि भगवान किसी भी व्यक्ति को धन और समृद्धि प्रदान करता है, तो उसे अपने योग्य किथ और रिश्तेदारों को दयालुता दिखानी चाहिए, गरीबों को प्रदान करना चाहिए, उन लोगों की सहायता करना चाहिए जो आपदाओं, दुर्भाग्य और रिवर्स से पीड़ित हैं, गरीबों की मदद करनी चाहिए और ईमानदार लोगों को अपने ऋण को समाप्त करने में सहायता करनी चाहिए ... <ref name=":0" /></blockquote> यह किताब अल- काफी में सुनाई गई है कि अमीर अल-मुमिनिन अली इब्न अबी तालिब को बगदाद के पास स्थानों से शहद और अंजीर के साथ प्रस्तुत किया गया था। उपहार प्राप्त करने पर, उसने अपने अधिकारियों को अनाथों को लाने का आदेश दिया ताकि वे शहद को कंटेनरों से चाटना कर सकें जबकि उन्होंने स्वयं को लोगों के बीच आराम दिया। <ref name="Kulayni"/> ===कार्य=== [[File:Quran by Imam ali.JPG|thumb|'अली इब्न अबी तालिब' द्वारा इस्लामिक दुनिया में कभी भी कुरान की पहली प्रतियों में से एक है। अली को जिम्मेदार उपदेश, व्याख्यान और उद्धरणों का संकलन कई पुस्तकों के रूप में संकलित किया जाता है।]] नहज अल-बलघा (वाक्वेन्स की चोटी) में अली के लिए जिम्मेदार बोलने वाले उपदेश, पत्र और उद्धरण शामिल हैं जिन्हें राख-शरीफ आर-रेडियो (डी 1015) द्वारा संकलित किया गया है। रेजा शाह काज़ेमी कहते हैं: "पाठ की प्रामाणिकता के बारे में चल रहे प्रश्नों के बावजूद, हालिया छात्रवृत्ति से पता चलता है कि इसमें अधिकांश सामग्री वास्तव में अली को जिम्मेदार ठहराया जा सकता है" और इसके समर्थन में वह मोखतर जेबली द्वारा एक लेख का संदर्भ देता है। अरबी साहित्य में इस पुस्तक की एक प्रमुख स्थिति है। इसे इस्लाम में एक महत्वपूर्ण बौद्धिक, राजनीतिक और धार्मिक कार्य भी माना जाता है। नहजुल बालाघा के उर्दू अनुवादक सैयद जीशान हैदर जवादी ने एएच 204 से 488 तक 61 लेखकों और उनके लेखकों की सूची संकलित की है, और उन स्रोतों को प्रदान किया है जिनमें शरीफ का संकलन कार्य रज़ी का पता लगाया जा सकता है। अल-सय्यद 'अब्द अल-जहर' अल हुसैन अल-खातिब द्वारा लिखित मसादिर नहज अल-बालाघा वा असानिदह , इनमें से कुछ स्रोत पेश करते हैं। इसके अलावा, मुहम्मद बाकिर अल- महमुदी द्वारा नहज अल-सादाह फाई मस्तद्राक नहज अल-बालाघाह अली के मौजूदा भाषणों, उपदेशों, नियमों, पत्रों, प्रार्थनाओं और एकत्र होने वाले कहानियों का प्रतिनिधित्व करता है। इसमें नहज अल-बालाघा और अन्य प्रवचन शामिल हैं जिन्हें राख-शरीफ आर-रेडियो द्वारा शामिल नहीं किया गया था या उनके लिए उपलब्ध नहीं थे। जाहिर है, कुछ एफ़ोरिज़्म को छोड़कर, नहज अल-बालाघा की सभी सामग्री के मूल स्रोत निर्धारित किए गए हैं। सुन्नीस और शियास जैसे इब्न अबी अल-हदीद की टिप्पणियां और मुहम्मद अब्दुध की टिप्पणियों के बारे में कई टिप्पणियां हैं । * विलियम चितिक द्वारा अनुवादित प्रदायक (डुआ)। <ref>{{cite book|year=1990|title=Supplications (Du'a)|publisher=Muhammadi Trust|page=42| isbn=978-0-9506986-4-9 |author=Ali ibn Abi Talib}}</ref> * घुरार अल-हिकम वा दुरार अल-कालीम (ऊंचे एहोरिज्म और भाषण के मोती) जिसे अब्द अल-वाहिद अमिदी (डी 1116) द्वारा संकलित किया गया है, अली के दस हजार से अधिक लघु कथाएं शामिल हैं। <ref>{{Harvnb|Shah-Kazemi|2007|p=4}}</ref> * दिवान-ए अली इब्न अबू तालिब (कविताएं जिन्हें अली इब्न अबू तालिब के लिए जिम्मेदार ठहराया जाता है)। <ref name="Iranica"/> ==वंश== मुख्य लेख: अली इब्न अबी तालिब और अलवी (उपनाम) के वंशज अली ने शुरुआत में फातिमा से शादी की, जो उनकी सबसे प्यारी पत्नी थीं। उसकी मृत्यु के बाद, वह फिर से शादी कर ली। उनके पास फातिमा, हसन इब्न अली, हुसैन इब्न अली, जैनब बिंट अली <ref name="Britannica"/> और उम्म कुलथम बिंट अली के साथ चार बच्चे थे। उनके अन्य जाने-माने बेटे अल-अब्बास इब्न अली थे, जो फातिमा बिनटे हिजाम (उम अल-बानिन) और मुहम्मद इब्न अल-हानाफियाह के लिए पैदा हुए थे। <ref>{{Harvnb|Stearns|Langer|2001|p=1178}}</ref> मुहम्मद इब्न अल-हानाफियाह मध्य अरब के हनीफा वंश से एक और पत्नी के अली के बेटे खवाला बिंट जाफर नाम से थे। फातिमा की मौत के बाद, अली ने बानी हनीफा जनजाति के खवला बिंट जाफर से विवाह किया। 625 में पैदा हुआ हसन दूसरा शिया इमाम था और उसने लगभग छह महीने तक खलीफा के बाहरी कार्य पर कब्जा कर लिया। वर्ष में एएच 50 में वह अपने घर के एक सदस्य द्वारा जहर और मार डाला गया था, जैसा कि इतिहासकारों द्वारा जिम्मेदार ठहराया गया था, मुआयाह द्वारा प्रेरित किया गया था। <ref>{{Harvnb|Tabatabaei|1979|p=194}}</ref> हुसैन, 626 में पैदा हुआ, तीसरा शिया इमाम था। वह मुआयाह द्वारा दमन और उत्पीड़न की गंभीर परिस्थितियों में रहते थे। वर्ष 680 के मुहर्रम के दसवें दिन, वह खलीफा की सेना के सामने अनुयायियों के अपने छोटे बैंड के साथ खड़े हो गए और लगभग सभी करबाला की लड़ाई में मारे गए। उनकी मृत्यु की सालगिरह आशुरा का दिन कहा जाता है और यह शिया मुसलमानों के लिए शोक और धार्मिक अनुष्ठान का दिन है। <ref>{{Harvnb|Tabatabaei|1979|pp=196–201}}</ref> इस लड़ाई में अली के कुछ अन्य पुत्र मारे गए थे। अल-ताबरी ने अपने इतिहास में उनके नामों का उल्लेख किया है: हुसैन के मानक, जाफर, अब्दल्लाह और उथमान के धारक अल-अब्बास इब्न अली, फातिमा बिनटे हिजाम से पैदा हुए चार बेटे; मुहम्मद और अबू बकर। आखिरी की मौत संदिग्ध है। <ref>{{Harvnb|Al-Tabari|1990|pp=vol.XIX pp. 178–179}}</ref> कुछ इतिहासकारों ने अली के अन्य पुत्रों के नाम जोड़े हैं, जो इब्राहिम, उमर और अब्दल्लाह इब्न अल-असकर समेत करबाला में मारे गए थे। <ref>{{cite web|url=http://aashura.tripod.com/martyrs.htm|title=Karbala's Martyrs|publisher=|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090104202432/http://aashura.tripod.com/martyrs.htm|archivedate=4 जनवरी 2009|df=mdy-all|access-date=17 सितंबर 2018}}</ref><ref>[http://www.velaiat.com/shshow.asp?rsabs=43&id=kash List of Martyrs of Karbala] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120629162138/http://www.velaiat.com/shshow.asp?rsabs=43&id=kash |date=जून 29, 2012 }} by Khansari "فرزندان اميراالمؤمنين(ع): 1-ابوبكربن علي(شهادت او مشكوك است). 2-جعفربن علي. 3-عباس بن علي(ابولفضل) 4-عبدالله بن علي. 5-عبدالله بن علي العباس بن علي. 6-عبدالله بن الاصغر. 7-عثمان بن علي. 8-عمر بن علي. 9-محمد الاصغر بن علي. 10-محمدبن العباس بن علي."</ref> उनकी बेटी जैनब-जो करबाला में थीं- याजीद की सेना ने कब्जा कर लिया था और बाद में हुसैन और उसके अनुयायियों के साथ क्या हुआ, यह प्रकट करने में एक बड़ी भूमिका निभाई। <ref>{{cite encyclopedia|title=Zaynab Bint ʿAlĪ|year=2004|encyclopedia=Encyclopedia of Religion|accessdate=2008-04-10|publisher=Gale Group|url=http://www.bookrags.com/research/zaynab-bint-al-eorl-14/|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081224023158/http://www.bookrags.com/research/zaynab-bint-al-eorl-14/|archivedate=December 24, 2008|df=mdy-all}}</ref> फातिमा द्वारा अली के वंशजों को शरीफ , कहानियां या कहानियों के रूप में जाना जाता है। ये अरबी में आदरणीय खिताब हैं, शरीफ का अर्थ 'महान' है और कहा जाता है या कहा जाता है या 'भगवान' या 'सर' कहता है। मुहम्मद के एकमात्र वंश के रूप में, उन्हें सुन्नी और शिया दोनों का सम्मान किया जाता है। <ref name="Britannica"/> ==दृश्य== ===मुस्लिम विचार=== मुहम्मद के अलावा, इस्लामिक इतिहास में कोई भी नहीं है जिसके बारे में इस्लामी भाषाओं में अली के रूप में लिखा गया है। <ref name="Britannica"/> मुस्लिम संस्कृति में , अली को उनके साहस, ज्ञान, विश्वास, ईमानदारी, इस्लाम के प्रति समर्पण, मुहम्मद को गहरी वफादारी, सभी मुसलमानों के समान उपचार और पराजित दुश्मनों को क्षमा करने में उदारता के लिए सम्मानित किया जाता है, और इसलिए रहस्यमय परंपराओं के लिए केंद्र है इस्लाम में सूफीवाद जैसे। अली कुरानिक exegesis, इस्लामी न्यायशास्र और धार्मिक विचार पर एक अधिकार के रूप में अपने कद बरकरार रखता है। अली लगभग सभी सूफी आदेशों में उच्च स्थान रखता है जो उनके माध्यम से मुहम्मद को उनके वंश का पता लगाता है। पूरे इस्लामी इतिहास में अली का प्रभाव महत्वपूर्ण रहा है। सुन्नी और शिया विद्वान इस बात से सहमत हैं कि विलाह की कविता अली के सम्मान में सुनाई गई थी, लेकिन विलायह और इमामेट की अलग-अलग व्याख्याएं हैं। सुन्नी विद्वानों का मानना ​​है कि कविता अली के बारे में है, लेकिन उन्हें शिया मुस्लिम विचार में, इमाम के रूप में नहीं पहचाना जाता है, अली को भगवान द्वारा मुहम्मद के उत्तराधिकारी के रूप में चुना गया था। {{sfnp|Steigerwald|2008|p=[https://books.google.com/books?id=xUu04ozMXOcC&pg=PA375 375]}} ===कुरान में अली=== अली या अन्य शिया इमाम का जिक्र करते हुए शिया विद्वानों द्वारा व्याख्या किए गए कई छंद हैं। इस सवाल का जवाब देते हुए कि कुरान में इमाम के नामों का उल्लेख क्यों नहीं किया गया है, मुहम्मद अल-बाकिर उत्तर देते हैं: "अल्लाह ने अपने पैगंबर को सलात का खुलासा किया लेकिन तीन या चार राकतों के बारे में कभी नहीं कहा, जकात का खुलासा किया लेकिन इसके विवरणों का जिक्र नहीं किया हज लेकिन इसके तवाफ और पैगंबर की गिनती नहीं हुई थी । उन्होंने इस कविता का खुलासा किया और पैगंबर ने कहा कि यह कविता अली, हसन, हुसैन और बारह इमाम के बारे में है। " <ref>{{cite book|last1=Naseri|first1=AliAkbar|title=Imamat and Shifa'at|pages=203–204}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Feyrahi|first1=Davoud|title=General coordinates of Imaamat|journal=Shia Studies Quarterly|issue=3 and 4|url=http://farsnews.com/newstext.php?nn=8406130237|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151210181250/http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8406130237|archivedate=December 10, 2015|df=mdy-all}}</ref> अली के अनुसार कुरानिक छंदों की एक चौथाई इमाम के स्टेशन को बता रही है। मामेन ने इन छंदों में से कई को शिया इस्लाम के परिचय में सूचीबद्ध किया है। <ref name="Leaman"/><ref>{{Harvnb|Momen|1985|pp=150–151}}</ref> हालांकि, कुछ छंद हैं कि कुछ सुन्नी टिप्पणीकार अली के संदर्भ में व्याख्या करते हैं, जिनमें से विलाह (कुरान, 5:55) की कविता है कि सुन्नी और शिया विद्वान [बी] इस घटना को संदर्भित करते हैं अली ने अपनी अंगूठी को एक भिखारी को दिया जिसने मस्जिद में अनुष्ठान प्रार्थना करते हुए भक्तों से पूछा। मावड्डा की कविता (कुरान, 42:23 एक और कविता जो की तरह सुन्नी लोगों के साथ शिया विद्वान अल बेयदावी और अल ज़माखषारी और फख्र अद-दीन ए आर-राज़ी मानना है कि वाक्यांश किनशिप अली, को संदर्भित करता है फातिमा और अपने बेटों, हसन और हुसेन। <ref>{{Harvnb|Momen|1985|p=152}}</ref><ref name="mavani">{{cite book|last1=Hamid|first1=Mavani|title=Religious Authority and Political Thought in Twelver Shi'ism|url=https://archive.org/details/religiousauthori0000mava|pp=[https://archive.org/details/religiousauthori0000mava/page/68 68]–73|date=2013|publisher=New York and London: Routledge|isbn=978-0-415-62440-4}}</ref><ref>{{cite book | title=Al-Bidāya wa-n-nihāya | publisher=Dar al-kotob al-Elmie | author=[[Ibn Kathir]] | volume=5 | page=245}}</ref><ref>{{cite book | title=[[Tafsir al-Tabari]] | publisher=Dar al-fekr Publication | author=[[Muhammad ibn Jarir al-Tabari]] | volume=13 | page=27}}</ref> शुद्धिकरण की कविता (कुरान, 33:33) छंदों में से एक है, दोनों सुन्नी और शियाइट ने अली के नाम को कुछ अन्य नामों के साथ जोड़ा। [सी] {{efn|see al-Bahrani, Ghayat al-Marum, p. 126:al-Suyuti, al-Durr al-Manthur, Vol. V, p.199; Ahmad ibn Hanbal, al Musnad, Vol. I, p.331; Fakhr al-Din al-Razi, al-Tafsir al-Kabir, Vol. I, p.783; Ibn Hajar, al-Sawa'iq p.85 }}<ref name="Leaman"/><ref name="mavani" /><ref>Sahih Muslim, ''Chapter of virtues of companions, section of the virtues of the Ahlul-Bayt of the Prophet'', 1980 Edition Pub. in Saudi Arabia, Arabic version, v4, p1883, Tradition #61</ref><ref>Muhammad ibn Jarir al-Tabari. Tafsir al-Tabari vol. XXII. pp. 5–7.</ref><ref name="iranicaonline">{{cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/al-e-aba-the-family-of-the-cloak-i|title=ĀL-E ʿABĀ|publisher=|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141018173246/http://www.iranicaonline.org/articles/al-e-aba-the-family-of-the-cloak-i|archivedate=October 18, 2014|df=mdy-all}}</ref><ref>"Fāṭima." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Brill Online, 2014. Reference. 08 April 2014</ref> मुबहाला की उपर्युक्त कविता , और यह भी पद 2: 26 9 जिसमें अली को शिया और सुन्नी दोनों टिप्पणीकारों द्वारा अद्वितीय ज्ञान के साथ सम्मानित किया जाता है इस तरह के छंद। <ref name="Leaman">{{cite book|last1=Leaman|first1=Oliver|title=The Quran: an Encyclopedia|date=2006|publisher=Taylor & Francis e-Library|isbn=978-0-415-32639-1|pages=[https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse/page/28 28–31]|url=https://archive.org/details/quranencyclopedi2006unse/page/28}}</ref><ref name="mavani"/><ref>{{Harvnb|Momen|1985|p=16}}</ref> ===शिया=== [[File:Sword and shield reproduction from Bab al Nasr gate Cairo Egypt.jpg|thumb|right|Zulfiqar , और ढाल के बिना। पुरानी इस्लामी काहिरा के गेट्स पर नक्काशीदार अली की तलवार की फातिमिड चित्रण , अर्थात् बाब अल-नासर।]] [[File:Bab al-Nasr in 2017, photo by Hatem Moushir 26.jpg|thumb|अली अल तलवार और ढाल बाबा अल-नासर गेट दीवार, काहिरा पर नक्काशीदार।]] शिया मुहम्मद <ref name="TIO20110610">{{cite web| title = Yawm-e Ali| publisher = TheIsmaili.org| date = 2011-06-10| url = http://www.theismaili.org/festival/yawm-e-ali| accessdate = 2011-06-10| archive-url = https://archive.today/20130415225759/http://www.theismaili.org/festival/yawm-e-ali| archive-date = 15 अप्रैल 2013| url-status = dead}}</ref> के बाद अली को सबसे महत्वपूर्ण व्यक्ति मानते हैं और वह अपनी स्मृति में एक जटिल, पौराणिक व्यक्ति का प्रतिनिधित्व करते हैं।वह गुणों का एक पैरागोन है, जैसे साहस, महानता, ईमानदारी, सीधापन, वाक्प्रचार और गहन ज्ञान। अली धर्मी था लेकिन अन्याय का सामना करना पड़ा, वह आधिकारिक था लेकिन दयालु और विनम्र, जोरदार लेकिन मरीज भी, सीखा लेकिन श्रमिक व्यक्ति भी था। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fH1pvM0AdNIC&lpg=PP1&pg=PA38#v=onepage&q=ali%20courage&f=false|title=Visualizing Belief and Piety in Iranian Shiism|last=Flaskerud|first=Ingvild|date=2010-12-02|publisher=A&C Black|isbn=9781441149077|language=en|access-date=17 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20120529142030/http://books.google.com/books?id=fH1pvM0AdNIC#v=onepage&q=ali%20courage&f=false|archive-date=29 मई 2012|url-status=live}}</ref> शिया के अनुसार, मुहम्मद ने अपने जीवनकाल के दौरान विभिन्न अवसरों पर सुझाव दिया कि उनकी मृत्यु के बाद अली मुसलमानों का नेता होना चाहिए।यह कई हदीसों द्वारा समर्थित है, जिन्हें शम्स द्वारा सुनाया गया है, जिसमें खुम के तालाब के हदीस , दो भारपूर्ण चीजों के हदीस, कलम और पेपर के हदीस, क्लोक के हदीस, पद के हदीस , निमथ के निमंत्रण करीबी परिवार , और बारह उत्तराधिकारी के हदीस । जाफर अल-सादिक हदीस में वर्णन करता है कि मुहम्मद में जो भी गुण पाया गया वह अली में पाया गया था, जो उसके मार्गदर्शन से दूर होकर अल्लाह और उसके पैगंबर से दूर हो जाएगा। अली स्वयं वर्णन करता है कि वह अल्लाह तक पहुंचने के लिए प्रवेश द्वार और पर्यवेक्षक है। <ref name="Kulayni">{{cite book |last1=Al-Kulayni |first1=Abu Ja’far Muhammad ibn Ya’qub |title=Kitab al-Kafi |url=https://archive.org/details/alkafivolume1of80001alku |date=2015 |publisher=The Islamic Seminary Inc. |location=South Huntington, NY |isbn=9780991430864 }}</ref> इस दृष्टिकोण के अनुसार, मुहम्मद के उत्तराधिकारी के रूप में अली ने न्याय में समुदाय पर शासन नहीं किया, बल्कि शरिया कानून और इसके गूढ़ अर्थ का भी अर्थ दिया ।इसलिए उन्हें त्रुटि और पाप (अचूक) से मुक्त माना जाता था, और मुहम्मद के माध्यम से दिव्य डिक्री (नास) द्वारा भगवान द्वारा नियुक्त किया गया था। <ref name="Nasr 1979 10">{{Harvnb|Nasr|1979|p=10}} preface</ref> यह ट्वेलवर और इस्माली शि इस्लाम में माना जाता है कि 'एक्ल, दैवीय ज्ञान, भविष्यवक्ताओं और इमामों की आत्माओं का स्रोत था और उन्हें गूम नामक गूढ़ ज्ञान दिया गया था और उनके दुःख उनके भक्तों को दिव्य कृपा का साधन थे। <ref name="Britannica"/><ref>{{Harvnb|Nasr|1979|p=15}} preface</ref><ref>{{Harvnb|Corbin|1993|pp=45–51}}</ref> यद्यपि इमाम एक दिव्य प्रकाशन का प्राप्तकर्ता नहीं था, फिर भी वह भगवान के साथ घनिष्ठ संबंध था, जिसके माध्यम से भगवान उसे मार्गदर्शन करता है, और इमाम बदले में लोगों का मार्गदर्शन करता है। उनके शब्दों और कर्म समुदाय के लिए एक गाइड और मॉडल हैं;नतीजतन यह शरिया कानून का स्रोत है। <ref name="Nasr 1979 10"/><ref name="Imamat">{{cite encyclopedia|encyclopedia = Encyclopaedia of Islam and the Muslim world; vol.1 |last = Gleave|first = Robert|title=Imamate|publisher = MacMillan|isbn = 0-02-865604-0}}</ref><ref>{{Harvnb|Momen|1985|p=174}} preface</ref> शिया तीर्थयात्री आमतौर पर ज़ियारत के लिए नजाफ में मशद अली जाते हैं , वहां प्रार्थना करते हैं और " ज़ियारत अमीन अल्लाह " <ref>Trust, p. 695</ref> या अन्य ज़ियारत्ननाम पढ़ते हैं। <ref>Trust, p. 681</ref> सफविद साम्राज्य के तहत, उनकी कब्र बहुत समर्पित ध्यान का केंद्र बन गई, शाह इस्माइल प्रथम द्वारा नजाफ और करबाला की तीर्थयात्रा में उदाहरण दिया गया। <ref name="Islam"/> कई शिया मुस्लिम भी इमाम अली की जयंती (रजब के 13 वें दिन) को पिता दिवस के रूप में मनाते हैं। <ref>{{cite web|title=Iranians to celebrate Father's Day|url=http://www.iran-daily.com/News/190550.html|date=9 April 2017|publisher=|access-date=17 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917143252/http://www.iran-daily.com/News/190550.html|archive-date=17 सितंबर 2018|url-status=live}}</ref> ग्रेगोरी तिथि इस के लिए हर साल बदलता है: {|class="wikitable" |- !साल !ग्रेगोरियन तिथि |- |2018 |31 मार्च <ref>{{cite web|title= Iran Public Holidays 2018|url= https://publicholidays.me/iran/2018-dates/|date= |publisher= |access-date= 17 सितंबर 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20180821094037/https://publicholidays.me/iran/2018-dates/|archive-date= 21 अगस्त 2018|url-status= live}}</ref> |- |2019 |20 मार्च |} ===सुन्नी=== मुख्य लेख: अली के सुन्नी दृश्य सुनीस अली को चौथे खलीफा के रूप में देखते हैं। अली इस्लाम के सबसे महान योद्धा चैंपियनों में से एक के रूप में भी जाना जाता है। उदाहरणों में ट्रेंच की लड़ाई में कुरिश चैंपियन को शामिल करना शामिल है जब किसी और ने डर नहीं दिया। खयबर की लड़ाई में किले को तोड़ने के कई असफल प्रयासों के बाद, अली को बुलाया गया, चमत्कारिक रूप से ठीक हो गया और किले पर विजय प्राप्त हुई। <ref>{{cite web|title=Ali|url=http://www.sunnah.org/publication/khulafa_rashideen/caliph4.htm|publisher=Sunnah|accessdate=14 May 2015|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150403090029/http://sunnah.org/publication/khulafa_rashideen/caliph4.htm|archivedate=April 3, 2015|df=mdy-all}}</ref> ===सूफी=== लगभग सभी सूफी आदेश अली के माध्यम से मुहम्मद को अपनी वंशावली का पता लगाते हैं , जो अबू बकर के माध्यम से जाने वाले नाक्षबंदी के अपवाद हैं। यहां तक ​​कि इस आदेश में, अली के महान महान पोते जाफर अल-सादिक हैं । सूफी का मानना ​​है कि अली ने मुहम्मद से संतृप्त शक्ति विलाह से विरासत में प्रवेश किया जो भगवान को आध्यात्मिक यात्रा संभव बनाता है। <ref name="Britannica"/> जैसे प्रख्यात सूफी अली हु्विरी का दावा है कि परंपरा अली के साथ शुरू हुआ और जुनेयड ऑफ़ बाघदाद के रूप में माना अली शेख सिद्धांतों और सूफी मत के प्रथाओं के। <ref>{{cite web |url=http://www.alim.org/library/biography/khalifa/content/KAL/79/1 |title=Khalifa Ali bin Abu Talib - Ali, The Father of Sufism |publisher=Alim.org |accessdate=2013-12-31 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131113035327/http://www.alim.org/library/biography/khalifa/content/KAL/79/1 |archivedate=13 नवंबर 2013 |df=mdy-all }}</ref> सुफिस ने अली की प्रशंसा में माणकबत अली को पढ़ा । ==शीर्षक== * 'अली विभिन्न खिताबों से जाने जाते है, कुछ अपने व्यक्तिगत गुणों और दूसरों के कारण उनके जीवन में घटनाओं के कारण दिए जाते हैं: <ref name="Britannica"/> * अल-मुर्तजा ( अरबी : المرتضى , "चुना गया एक") * अमीर अल-मोमनीन (अरबी : أمير المؤمنين , "वफादार लोगों का कमांडर") * बाब-ए-मदीनतुल-इल्म (अरबी : باب مدينة العلم , "ज्ञान के शहर के द्वार") * अबू तुराब (अरबी : أبو تراب , "मृदा का पिता") * असदुल्लाह (अरबी : أسد الله , " अल्लाह का शेर ") * हैदर (अरबी : حيدر , "ब्रेवहार्ट" या "शेर") * वलद अल-काबा ( अरबी : ولد الکعبه , "काबा का बच्चा") <ref name="Piety">{{cite book|last1=Flaskerud|first1=Ingvild|title=Visualizing Belief and Piety in Iranian Shiism|publisher=A&C Black|isbn=9781441149077|url=https://books.google.com/books?id=fH1pvM0AdNIC&pg=PA3&lpg=PA3&dq=ali%27s+birth+ka%27ba|accessdate=11 April 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411141058/https://books.google.com/books?id=fH1pvM0AdNIC&pg=PA3&lpg=PA3&dq=ali%27s+birth+ka%27ba|archive-date=11 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref> ===एक "देवता" के रूप में=== अली को कुछ परंपराओं में दर्ज किया गया है क्योंकि उन लोगों को मना कर दिया जिन्होंने अपने जीवनकाल में उनकी पूजा करने की मांग की थी। <ref name="Peters 2003 320–321">See: * {{Harvnb|Peters|2003|pp=320–321}} * {{Harvnb|Halm|2004|pp=154–159}}</ref> ===अलावाइट्स === जैसे कुछ समूहों Alawites (अरबी: علوية Alawīyyah) विश्वास है कि अली परमेश्वर था दावा कर रहे हैं अवतार। इस्लामी विद्वानों के बहुमत से उन्हें ग़ुलात (अरबी : غلاة , "exaggerators") के रूप में वर्णित किया गया है। परंपरागत मुसलमानों के मुताबिक, इन समूहों में इस्लाम छोड़ दिया गया है क्योंकि वे मानव के प्रशंसनीय गुणों के अतिवाद के कारण हैं। <ref name="Peters 2003 320–321"/> ===अली-इलहाइज्म === में अली-Illahism , एक समधर्मी विश्वास किया गया लगातार वहाँ है पर धर्म केन्द्रों अवतार उनके के देवता पूरे इतिहास में, और भंडार 'अली, मुहम्मद का बेटा जी ने ऐसे ही एक अवतार माना जाता है के लिए विशेष रूप से श्रद्धा। <ref>Layard, Austen Henry, Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon, Page 216</ref> ===ड्रुज़=== द्रूज, एक समधर्मी धर्म, मानते हैं कि भगवान था अवतरित मनुष्य में विशेष रूप से, अल-हकीम बि-अम्र अल्लाह अली के वंशज। ==इतिहासलेख == यह भी देखें: प्रारंभिक इस्लाम की ऐतिहासिकता अली के जीवन पर छात्रवृत्ति के लिए प्राथमिक स्रोत कुरान और अहमदी हैं , साथ ही प्रारंभिक इस्लामी इतिहास के अन्य ग्रंथ भी हैं। व्यापक माध्यमिक स्रोतों में, सुन्नी और शीया मुसलमानों, ईसाई अरबों , हिंदुओं और मध्य पूर्व और एशिया के अन्य गैर-मुसलमानों के लेखन और आधुनिक पश्चिमी विद्वानों द्वारा कुछ कार्यों के अलावा, शामिल हैं। हालांकि, शुरुआती इस्लामी स्रोतों में से कुछ अली की तरफ सकारात्मक या नकारात्मक पूर्वाग्रह से कुछ हद तक रंगीन हैं। <ref name="Britannica"/> इन कथनों के खिलाफ पहले पश्चिमी विद्वानों के बीच एक आम प्रवृत्ति रही थी और बाद में सुन्नी और शीया पक्षपातपूर्ण पदों की प्रवृत्ति के कारण बाद की अवधि में एकत्र रिपोर्टें हुईं; बाद में बनावट के रूप में उनके बारे में ऐसे विद्वान। इससे उन्हें कुछ रिपोर्ट किए गए कार्यक्रमों को अनौपचारिक या अप्रासंगिक माना जाता है। इब्न इसाक जैसे इतिहास के शुरुआती कंपाइलर्स द्वारा इस्नाद के बिना रिपोर्ट किए गए खातों के मुनाफे के दौरान लियोन कैतानी ने इब्न अब्बास और ऐशा को ऐतिहासिक रिपोर्टों की विशेषता माना। विल्फेर्ड मैडेलंग ने "शुरुआती स्रोतों" में शामिल नहीं होने वाली हर चीज को अंधाधुंध रूप से खारिज करने के रुख को खारिज कर दिया है और इस दृष्टिकोण में अकेले प्रवृत्ति को देर से उत्पत्ति के लिए कोई सबूत नहीं है।उनके अनुसार, कैतानी का दृष्टिकोण असंगत है। मैडलंग और कुछ बाद के इतिहासकार बाद की अवधि में संकलित किए गए कथाओं को अस्वीकार नहीं करते हैं और इतिहास के संदर्भ में और घटनाओं और आंकड़ों के साथ उनकी संगतता के आधार पर उनका न्याय करने का प्रयास करते हैं। <ref>{{Harvnb|Madelung|1997|p=xi, 19 and 20}}</ref> अब्बासिद खलीफाट के उदय तक, कुछ किताबें लिखी गईं और अधिकांश रिपोर्ट मौखिक थीं। इस अवधि के पिछले सबसे उल्लेखनीय काम सुलेम इब्न क्यूज़ की किताब है, जो सुलेम इब्न क्यूस द्वारा लिखी गई है, जो अब्बासीद के समक्ष रहने वाले अली के एक साथी थे। <ref>{{Harvnb|Lawson|2005|p=59}}</ref> जब मुस्लिम समाज के लिए पेपर पेश किया गया था, 750 और 950 के बीच कई मोनोग्राफ लिखे गए थे। रॉबिन्सन के अनुसार, कम से कम बीस एक अलग मोनोग्राफ सिफिन की लड़ाई पर बनाये गये हैं। अबी मिखनाफ इस अवधि के सबसे प्रसिद्ध लेखकों में से एक हैं जिन्होंने सभी रिपोर्टों को इकट्ठा करने की कोशिश की। 9वीं और 10 वीं शताब्दी के इतिहासकारों ने एकत्र, चयनित कथाओं का चयन और व्यवस्था की। हालांकि, इनमें से अधिकतर मोनोग्राफ मुहम्मद इब्न जारिर अल- ताबरी (डी.923) द्वारा भविष्य के कार्यों जैसे कि भविष्यवक्ताओं और राजाओं के इतिहास जैसे कुछ कार्यों के अलावा उपयोग नहीं किए गए हैं। <ref>{{Harvnb|Robinson|2003|p=28 and 34}}</ref> इराक के शिया ने मोनोग्राफ लिखने में सक्रिय रूप से भाग लिया लेकिन उनमें से अधिकांश काम खो गए हैं। दूसरी तरफ, 8 वीं और 9वीं शताब्दी में अली के वंशज मुहम्मद अल बाकिर और जाफर जैसे सादिक के रूप में उनके उद्धरण और रिपोर्टों को वर्णित करते हैं जो शिया हदीस किताबों में एकत्र हुए हैं। 10 वीं शताब्दी के बाद लिखा गया शिया काम करता है जो चौदह इन्फैलिबल्स और बारह इमाम की जीवनी के बारे में है। इस क्षेत्र में सबसे पुराना जीवित काम और सबसे महत्वपूर्ण कार्यों में से एक शैख मुफिद (डी। 1022) द्वारा किताब अल-इरशाद है। लेखक ने अली के विस्तृत खाते में अपनी पुस्तक का पहला भाग समर्पित किया है। मणकिब नामक कुछ किताबें भी हैं जो धार्मिक दृष्टिकोण से अली के चरित्र का वर्णन करती हैं। इस तरह के काम भी एक तरह की इतिहासलेखन का गठन करते हैं। <ref>{{cite web|url=http://www.al-islam.org/message-thaqalayn/general-message-thaqalayn/glance-historiography-shiite-culture-rasul-jafariyan|title=A Glance at Historiography in Shiite Culture|work=Al-Islam.org|access-date=17 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930043004/https://www.al-islam.org/message-thaqalayn/general-message-thaqalayn/glance-historiography-shiite-culture-rasul-jafariyan|archive-date=30 सितंबर 2018|url-status=dead}}</ref> == इन्हें भी देखें == {{Wikipedia books |1=Sahabah }} {{Portal|इस्लाम|शिया इस्लाम}}<!-- PLEASE RESPECT ALPHABETICAL ORDER --> * [[मुहम्मद का परिवार]] के पारिवारिक पेड़ # परिवार के वृक्ष इमाम को भविष्यद्वक्ताओं को जोड़ते हैं * [[अहल अल-बैत]] * [[अलवी]] * [[अल-फ़ारूक़]] (शीर्षक) * कुरान में अली * अली अरब शेर अली * अली इब्न अबी तालिब का जन्मस्थान * जॉर्डन के हाशिमी रॉयल परिवार * एतिकाफ़ * इडिस मैं मोरक्को का पहला राजा 788 स्थापित किया * मुहम्मद के युग के दौरान अली के अभियान की सूची * मुस्लिम रिपोर्टों की सूची * [[क़ुरैश]] * [[तालूत]] * [[वली]] * [[ज़ुल्फ़िख़ार]] * मुस्लिम संस्कृति में अली * अली इब्न अबी तालिब के मलिक अल-अशतर के पत्र ==फुटनोट्स== {{notelist|2}} ==सन्दर्भ== {{Reflist|colwidth=20em|refs= <ref name="Al-Islam">{{cite web|url=http://www.al-islam.org/articles/life-commander-faithful-ali-ibn-abu-talib|last=Al-Islam|title=The Life of the Commander of the Faithful Ali Ibn Abu Talib (as)|accessdate=6 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151210184943/http://www.al-islam.org/articles/life-commander-faithful-ali-ibn-abu-talib|archive-date=10 दिसंबर 2015|url-status=live}}</ref> <ref name="Iranica">{{cite encyclopedia|title = Alī ibn Abu Talib|encyclopedia = Encyclopædia Iranica|accessdate = 2010-12-16|url = http://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb|archiveurl = https://web.archive.org/web/20110429163734/http://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb|archivedate = April 29, 2011|url-status = live|df = mdy-all}}</ref> <ref name="Britannica">{{cite encyclopedia|last=Nasr |first=Seyyed Hossein |authorlink=Seyyed Hossein Nasr |title=Ali |encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online |accessdate=2007-10-12 |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |url=http://www.britannica.com/eb/article-9005712/Ali |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071018014146/http://www.britannica.com/eb/article-9005712/Ali |archivedate=October 18, 2007 <!--DASHBot-->| url-status=live}}</ref> }} ==मूल स्त्रोत== * {{cite book|last = Al-Bukhari |first = Muhammad |title = [[सही बुख़ारी]], Book 4, 5, 8 |id =|authorlink = Muhammad al-Bukhari }} * {{cite book|last = Ali ibn Abi Talib | title = [[Nahj al-Balagha]] (Peak of Eloquence), compiled by [[Sharif Razi|ash-Sharif ar-Radi]] | year = 1984 | publisher = Alhoda UK |isbn = 978-0-940368-43-9}} * {{cite book|last = [[Ali ibn al-Athir]]|title = In his Biography, vol 2 }} * {{cite book|last = [[Ibn Taymiyyah]]|first = Taqi ad-Din Ahmad|title = [[Minhaj as-Sunnah an-Nabawiyyah]]|id = }} (In Arabic) * {{cite book|last = [[Muslim ibn al-Hajjaj]]|title = [[Sahih Muslim]], Book 19, 31| id = }} == बाहरी कड़ियाँ == {{Sister project links}} * [https://web.archive.org/web/20140915042437/http://blog.scientificworld.in/2009/03/Ali-Ibne-Abi-Talib.html अली इब्‍ने अबी तालिब] * [https://web.archive.org/web/20151122010201/http://netinhindi.com/hazrat-ali-quotes-in-hindi/ हज़रत अली के अनमोल वचन] ;शिया पुस्तक * [https://web.archive.org/web/20151210184943/http://www.al-islam.org/articles/life-commander-faithful-ali-ibn-abu-talib The Life of the Commander of the Faithful Ali Ibn Abu Talib (as) ] by [[Shaykh Mufid]] in Kitab al-Irshad * [https://web.archive.org/web/20071205021213/http://www.imamalinet.net/en/indexe.htm Website devoted to the Life of Imam Ali ibn Abi Talib] * [https://web.archive.org/web/20180909182938/http://www.alseraj.net/maktaba/kotob/english/FourteenInfallibles/ABiographical/ahlulbayt14/imam-ali.html A Biographical Profile of Imam Ali] by Syed Muhammad Askari Jafari * [https://web.archive.org/web/20081208133950/http://www.witness-pioneer.org/vil/Articles/companion/00_ali_bin_talib.htm Online Biography by Witness-Pioneer] ;उल्लेख * [https://web.archive.org/web/20160105111729/http://www.think-deep.org/ A Website featuring validated/referenced quotes of Imam Ali ibn Abi Talib] * [https://web.archive.org/web/20180917143305/http://en.abna24.com/service/iran/archive/2016/04/17/747949/story.html "Shadow of the Sun" published on first Shia Imam, a collection of 110 hadiths from Prophet (s) concerning the character of Ali.] {{S-start}} {{s-hou|branch=Clan|name='''अली'''<br> [[अहल अल-बैत]]| [[बनू हाशिम]] के प्रमुख 653|15 सितंबर |601|29 जनवरी |661|[[क़ुरैश (जाती)|बनू क़ुरैश]]}} {{S-rel|sh}} {{S-bef|before = [[मुहम्मद]]<br/>{{small|{{nobold|([[आख़री नबी]])}} }} }} {{S-ttl|title = 1st [[इमामह]] of [[अतना अशरी]], [[ज़ैदी]], [[सात इमाम]] और [[निज़ारी इस्माइली]];<br/>[[इस्माइली इमामों की सूची]] [[मुस्ताली]] |years = 632–661}} {{S-aft|after = [[हसन इब्न अली]]<br/>[[हुसैन इब्न अली]] ([[निजारी]] दृष्टिकोण)}} {{S-rel|su}} {{S-bef|before = [[उस्मान बिन अफ़्फ़ान]]}} {{S-ttl|title = [[ख़लीफ़ा|इस्लामी ख़लीफ़ा]]<br/>4th [[राशिदून ख़लीफ़ा]]|years = 656–661}} {{S-aft|after = [[हसन इब्न अली]]}} {{s-end}} {{Authority control}} {{राशिदून खलीफ़ा}} [[श्रेणी:अली| ]] [[श्रेणी:राशिदून ख़लीफ़ा]] [[श्रेणी:मक्का के लोग]] [[श्रेणी:अरब राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:सुन्नी इस्लाम]] [[श्रेणी:शिया इस्लाम]] [[श्रेणी:601 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:661 के निधन]] [[श्रेणी:शिया इमाम]] [[श्रेणी:अहल अल-बैत]] [[श्रेणी:अरब के मनीषी]] [[श्रेणी:अरब के वैज्ञानिक]] [[श्रेणी:इस्लाम]] [[श्रेणी:ख़लीफ़ा]] [[श्रेणी:इस्लाम का इतिहास]] [[श्रेणी:रशीदुन खिलाफत]] [[श्रेणी:इस्लामी नेता]] [[श्रेणी:सहाबा]] cbvm56ildgzfydcixn3fxp5eu07ol97 सदस्य वार्ता:आशीष भटनागर 3 30132 6534424 6533776 2026-03-29T17:14:50Z संजीव कुमार 78022 सूचना: [[:अमृतसर इंदौर एक्स्प्रेस 9326]] को शीघ्र हटाने का नामांकन 6534424 wikitext text/x-wiki {{नीचे जाएं}} {{त्वरित आँकड़े}}{{सक्रिय सदस्य}} <br /> {{प्रबन्धकगण}}{{आशीष भटनागर/सूत्र}} {{Archives|archivelist=/पुरालेख}}{{कालम|3}} * [http://vimisahitya.wordpress.com/category/%e0%a4%86%e0%a4%a7%e0%a5%81%e0%a4%a8%e0%a4%bf%e0%a4%95-%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b2-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%95%e0%a4%b5%e0%a4%bf/ हिन्दी साहित्य वेबसाइट] * पर्यटन: [http://yatrasalah.com/touristPlaces.aspx दुनिया देखो का नया नाम '''यात्रा सलाह'''] * गायत्री परिवार: [http://www.hindi.awgp.org/?gayatri/sanskritik_dharohar/gayatri_mahavidya/chaubis_gayatri/saraswati/ देखें] * आयुर्वेद वेबसाइट: [http://paradharma.com/ayurved5.htm परधर्म] * [http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/welcome.html डिजिटल सांस्कृतिक संपदा पुस्तकालय वेबसाइट देखें] * [http://uttara.in/hindi/tourism_board/about_us/mainwork.html गढ़वाल मंडल] * [http://www.hinkhoj.com/dirs/bharat_sarkar/ भारत सरकार की हिन्दी वेबसाइट्स] * [[विकिपीडिया:प्रबन्धक पद के लिये निवेदन]] * [http://hindijyotish.com/festivals/index.3.html हिन्दू व्रत त्यौहार] *चित्रों को कॉमन्स पर डालने हेतु [http://tools.wikimedia.de/~magnus/commonshelper.php यहाँ] क्लिक करें। *पू व द्वारा भेजा या लिंक [http://toolserver.org/~interiot/cgi-bin/count_edits?user=%E0%A4%86%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%B7+%E0%A4%AD%E0%A4%9F%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0&dbname=hiwiki_p यह है]{{गलत}} [http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaHI.htm#wikipedians नया] {{सही}} *[http://toolserver.org/%7Emagnus/fist.php मुक्त चित्र हेतु] * <nowiki>{| class="sortable wikitable" }}</nowiki> * {{plainlink|http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaHI.htm#wikipedians संपूर्ण विकी संपादन सांख्यिकी देखें}} * {{plainlink|http://www.indiapost.gov.in/Netscape/Stamps2003.html डाक टिकट}} * [http://www.flickr.com/photos/72155957@N00/ वरुण-शिव का लिंक] * [http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:SpecialPages विशेष पृष्ठ] *[http://164.100.47.132/loksabha_hindi/Members/Statewiselist.aspx लोक सभा हिन्दी साइट] *[http://www.healthandtherapeutic.com/articles.php उपचार] * [https://tools.wmflabs.org/refill/test] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Tools] * [[:en:Wikipedia:WikiProject India/Guide/Tools]] *[http://en.wikipedia.org/wiki/Block-level_element#Block_elements स्पैन और डिव] *[http://www.ncert.nic.in/textbooks/testing/Index.htm एन सी ई आर टी] *<nowiki>{| style="width: 100%; background-color: red;" | style="width: 50%;" | viki | style="width: 50%;" | viki2 |}</nowiki> *{{tl|Fact-span}} * [[मीडियाविकि:Edittools ]] * [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF:Spam-blacklist blacklist spam] https://hi.wikipedia.org/wiki/मीडियाविकि:Spam-blacklist * <nowiki><gallery widths=180px heights=120px perrow=4></nowiki> * <nowiki> <gallery mode=packed-hover height=400px> </nowiki> * <nowiki><gallery widths=180px heights=120px perrow=4></nowiki> * <nowiki> {{para|state|collapsed}}{{para|state|expanded}}{{para|state|autocollapse}}</nowiki> * [[http://hi.wikipedia.org/wiki/Special:RenameUser| सदस्यनामब दलें]]: केवल प्रशासक हेतु * [[विशेष:आयात]] * {{tl|subst}} * [https://phabricator.wikimedia.org/p/Ashishbhatnagar/ phabricator] * [[:w:Template:Category redirect]] * {{संदूक}}<nowiki>{{CSS image crop |Image = Dew on grass Luc Viatour.jpg |bSize = 400 |cWidth = 100 |cHeight = 100 |oTop = 180 |oLeft = 60 }}</nowiki>{{संदूक बंद}} * [http://reftag.appspot.com/ http://reftag.appspot.com/] ्स * <nowiki> {{#ifexist: Special:Watchlist | exists | doesn't exist }}</nowiki> * [https://dispenser.info.tm/~dispenser/cgi-bin/dablinks.py?page=hi:भोजपुर_मन्दिर DAB links] * [[मीडियाविकि:Gadgets-definition]] {{#ifexist: Special:Watchlist | exists | doesn't exist }}</div> *{{संदूक}}<nowiki>{{divbox|color of box|Headtitle|Message}} {{divbox|greenv|radius=4em|Navy example|This is only an example of how this template works.}}amber black bloodred blue brown forest gold gray green navy none orange plain purple lilac red white (yellow fawn tt greenv grayh email double wordperfect)</nowiki> {{divbox|navy|radius=4em|Navy example|This is only an example of how this template works.}}{{संदूक बंद}} {{User:आशीष भटनागर/user header}} <!--------------------------- :०: ढूंढें :०: ---------------------------> {| style="width:100%; margin: 0 auto .5em auto; padding: .2em; border-collapse:collapse; text-align:center; background-color:#E6F0DB; border:1px solid #ccc7b7;" |<inputbox> type=fulltext prefix=सदस्य_वार्ता:आशीष भटनागर break=no width=50 searchbuttonlabel=मेरे वार्ता पुरालेखों में ढूंढें </inputbox> |} == [[:साँचा:Lang-sd|साँचा:Lang-sd]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Lang-sd|साँचा:Lang-sd]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। इसका प्रयोग कोई भी पृष्ठ में नहीं है और इसके स्थान साँचा:Langx का प्रयोग किया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == [[:साँचा:Lang-ug|साँचा:Lang-ug]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Lang-ug|साँचा:Lang-ug]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। इसका प्रयोग कोई भी पृष्ठ में नहीं है और इसके स्थान साँचा:Langx का प्रयोग किया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। ==नमस्कार== {{सुनिये|आशीष भटनागर}} जी, जब आप ०४-०५ नवंबर को कानपुर आयें, कृपया मुझसे अवश्य संपर्क करें। धन्यवाद [[User:Somesh_virgo|'''सोमेश त्रिपाठी''']]<sup> [[User talk:Somesh_virgo|वार्ता]]</sup> 19:39, 5 अक्टूबर 2017 (UTC) ==ORES== {{सुनिये|आशीष भटनागर}} जी, कृपया मेरी वार्ता पृष्ठ के [[सदस्य_वार्ता:Hindustanilanguage#Reaching_out_for_help_with_ORES|इस अनुभाग]] में अपनी महत्वपूर्ण राय दीजिए। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिलुद्दीन]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 18:42, 15 अगस्त 2017 (UTC) == [[:श्रेणी:कथा|श्रेणी:कथा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:श्रेणी:कथा|श्रेणी:कथा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है।<br/>यह सुझाया गया है कि इस पृष्ठ को [[:[[:श्रेणी:कथाएँ]]|[[:श्रेणी:कथाएँ]]]] पृष्ठ के साथ विलय कर दिया जाए।<br/> इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/कथा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/कथा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>श्रेणी का नाम अनेक वचन होना चाहिए।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 09:06, 14 सितंबर 2017 (UTC) :आलेख मेरे द्वारा लिखा गया है और इस कारण किसी कापीराइट का उल्लंघन नहीं हुआ है । [[विशेष:योगदान/&#126;2025-28183-40|&#126;2025-28183-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-28183-40|talk]]) 10:43, 18 अक्टूबर 2025 (UTC) == मुझे आपसे मदद चाहिए == मै दिन भर हिंदी विकिपीडिया में एडिट करता हूं और लेख भी लिखता हूं, क्या आप मुझे कोई अनुमति देंगे मै सही लेख लिखता हूं और सही संपादन करता हूं आप मुझे "बाट समूह", "स्वतःपरीक्षित सदस्य" या कुछ भी अनुमति दे दीजिए ताकि मै दिन भर हिंदी विकिपीडिया के देख रेख कर सकू इसकी वजह यह है कि बहुत से लोग गलत गलत संपादन करते है और मै दिन भर यही देखते रहता हूं मैंने दो लेख भी लिखा है मै अपने इस अनुमति का गलत उपयोग नहीं करूंगा जो हिंदी विकिपीडिया के खिलाफ हो। धन्यवाद्। [[User:MadeforU|<span style="white-space:nowrap;text-shadow:#009200 3.3em 0.4em 1.0em,#009200 -0.2em -0.2em 1.0em;color:#009200"><b>मेडफॉर्यू</b></span>]]<sup>[[User talk:MadeforU|<span style="color:#ff0000"><b>संदेश छोड़े!</b></span>]]</sup> 12:46, 10 अक्टूबर 2017 (UTC) :आलेख मेरे द्वारा लिखा गया है और इस कारण किसी कापीराइट का उल्लंघन नहीं हुआ है । [[विशेष:योगदान/&#126;2025-28183-40|&#126;2025-28183-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-28183-40|talk]]) 10:44, 18 अक्टूबर 2025 (UTC) ::यह आपका सही है इसमें आपकी कोई गलती नहींह जो सही करता है उसको गलत कहते हैं जो गलत कहता है उसको सही कहतेहकहतेह यह आदमी की सोच है यह [[विशेष:योगदान/&#126;2026-18993-01|&#126;2026-18993-01]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-18993-01|वार्ता]]) 04:33, 27 मार्च 2026 (UTC) == [[प्रतिविंध्य]] लेख में सुधार == नमस्ते आशीष जी, कृपया उक्त लेख को देखें और यदि संभव हो तो उचित सुधार कर दें ताकि इसपर चल रहे हहेच का समापन किया जा सके। आपने शायद महाभारत से संबंधित विषयों पर काफी लेख बनाये हैं, अतः आपसे यह अनुरोध कर रहा। सादर। --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 13:18, 23 अक्टूबर 2017 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Special Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''विशेष बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | हिंदी ज्ञानकोश के निर्माण में आपका योगदान अविस्मरणीय है। मेरी ओर से विशेष बार्नस्टार। '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 19:23, 14 नवम्बर 2017 (UTC) |} :{{सुनिये|कलमकार}} जी, बार्नस्टार हेतु बहुत बहुत धन्यवाद। मेरा प्रयास रहेगा कि आपका ऐसा विश्वास सदा बना रहे।--[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 10:49, 15 नवम्बर 2017 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == [[File:Barnstar of Humour.svg|100px|Barnstar of Humour]] सम्मेलनों में सदस्यों को मैत्रीपूर्ण वातावरण प्रदान करने एवं हल्का फुल्का माहौल बनाने में आपके योगदान के लिए आप के लिए हास्य बार्नस्टार [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|Swapnil.Karambelkar]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 13:00, 23 नवम्बर 2017 (UTC) :{{ping|Swapnil.Karambelkar}} जी!, बहुत बहुत धन्यवाद , आपका भरोसा सदा मुझ पर सदा ऐसा ही बना रहे , ऐसा ही प्रयास रहेगा | --[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 22:43, 23 नवम्बर 2017 (UTC) == [[:बीकानेर के मेले|बीकानेर के मेले]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बीकानेर के मेले|बीकानेर के मेले]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बीकानेर के मेले|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बीकानेर के मेले]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--<b>[[User:Mala chaubey|<font color="FF990">माला चौबे</font>]]</b><sup>[[User talk:Mala chaubey|<font color="green">वार्ता</font>]]</sup> 08:49, 27 दिसम्बर 2017 (UTC) == [[:बीकानेर के मेले|बीकानेर के मेले]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:बीकानेर के मेले|बीकानेर के मेले]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6ल|मापदंड व6ल]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6ल|व6ल]]{{*}} साफ़ कॉपीराइट उल्लंघन - लेख'''</center> इस मापदंड में वे सभी लेख आते हैं जो साफ़ तौर पर कॉपीराइट उल्लंघन हैं और जिनके इतिहास में उल्लंघन से मुक्त कोई भी अवतरण नहीं है। इसमें वे लेख भी आते हैं जिनपर डाली गई सामग्री का कॉपीराइट स्वयं उसी सदस्य के पास है और सदस्य ने उसका पहला प्रकाशन किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत नहीं किया है। इसमें वे लेख भी आते हैं जिन्हें किसी अन्य वेबसाइट अथवा ब्लॉग से ज्यों-का-त्यों अथवा बहुत कम बदलावों के साथ कॉपी-पेस्ट कर के बनाया गया है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 09:09, 27 दिसम्बर 2017 (UTC) == [[:एगत्तूर|एगत्तूर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:एगत्तूर|एगत्तूर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <span style="font-family: Cambria;">[[सदस्य:Nilesh shukla|<span style="color: teal;">'''निलेश शुक्ला'''</span>]] ([[User talk:Nilesh shukla|वार्ता]])</span> 08:43, 29 दिसम्बर 2017 (UTC) ==कृपया अपना ई-मेल देखें == {{you've got mail|subject=दिल्ली भेट|ts=08:11, 30 December 2017 (UTC)}} -[[सदस्य:Abhinav619|Abhinav619]] ([[सदस्य वार्ता:Abhinav619|वार्ता]]) 02:49, 30 दिसम्बर 2017 (UTC) :आलेख मेरे द्वारा लिखा गया है और इस कारण किसी कापीराइट का उल्लंघन नहीं हुआ है । [[विशेष:योगदान/&#126;2025-28183-40|&#126;2025-28183-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-28183-40|talk]]) 10:45, 18 अक्टूबर 2025 (UTC) == सीआईडी (धारावाहिक) == नमस्ते आशीष जी, आपने गलती से [[सीआईडी (धारावाहिक)]] लेख का नाम बदलकर कुछ और कर दिया है, जबकि आपने इसका कोई कारण नहीं दिया है। यदि गलती से हुआ है तो कोई बात नहीं अन्यथा कृपया [[:special:diff/3669566/3669568|इस परिवर्तन]] का कोई कारण बतायें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:33, 31 दिसम्बर 2017 (UTC) :{{सुनो|संजीव कुमार}} जी, गलती से नहीं, वर्तनी सुधार किया है। यह अंग्रेजी में आद्याक्षर संक्षिप्त रूप में नाम है। अतः C.I.D. अथवा CID या C I D होता है। इस प्रकार इसे हिन्दी में या तो सीआईडी या सी.आई.डी. अथवा सी आई डी लिखें। पिछली वर्तनी में सी के बाद स्पेस था किन्तु आई व डी के बीच नहीं था यानि सी आईडी, उसे सुधार कर सही किया था।-[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 01:17, 2 जनवरी 2018 (UTC) ::आशीष जी, सी के बाद खालीस्थान नहीं था, वो "आ" के कारण देखने में लग रहा था। हालांकि इस बारे में [[सदस्य:स|स जी]] ही बता सकते हैं कि लेख को सीआईडी लिखना चाहिए या सी॰आई॰डी॰; वैसे मेरा मानना है कि इसे सीआईडी रखना ही सही है: चूँकि [[अपराध जांच विभाग (भारत)|क्राइम इन्वेस्टीगेशन डीपार्टमेंट]] का संक्षिप्त रूप है सीआईडी और इसी के प्रभाव में सम्बंधित धारावाहिक का नामकरण किया गया हो सकता है लेकिन धारावहिक का निर्माता/निर्देशक अथवा प्रस्तोता, कोई भी यह दावा नहीं करता कि सीआईडी किसी अन्य नाम का संक्षिप्त रूप है अतः हमें इसमें डॉट (.) अथवा लाघव चिह्न (॰) का प्रयोग नहीं करना चाहिए। बीच में खाली स्थान छोड़ने का कोई अर्थ ही नहीं है।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:01, 2 जनवरी 2018 (UTC) :::{{सुनो|संजीव कुमार}} जी, सीआईडी ही मुझे भी सही प्रतीत होता है। अब सही नाम [[सीआईडी (धारावाहिक)]] रखा हुआ है- आपका कहना भी सही है, वो शिरोरेखा इस फॉण्ट में सी के बाद आ के लिये ऊपर से टूट जाती है और ेक रिक्त स्थान की प्रतीति होती है। जब मैंने इसे Sanskrit2003 फ़ॉण्ट में देखा, तो ये बात ज्ञात हुई। फिल्हाल नाम सही है। धन्यवाद।--[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 20:14, 2 जनवरी 2018 (UTC) ==Laptop== [https://meta.wikimedia.org/wiki/Supporting_Indian_Language_Wikipedias_Program/Support/Aaryaa_Joshi laptop request] == Kindly remove protection from a template == आपसे निवेदन है कि [[:साँचा:Taxobox colour]] पर से Protection हटाएँ। आपने यह Protection 9 वर्ष पहले लगाई थी। तब से अब तक कई अपडेटेड सामग्री को साँचे में शामिल करने की आवश्यकता है। साथ ही, मैंने [[:साँचा:Taxobox colour scheme]] में भी बदलाव किएँ हैं, जो तभी दिखेंगे यदि उपरोक्त साँचे में भी बदलाव किया जाएँ। धन्यवाद। [[सदस्य:JainismWikipedian|JainismWikipedian]] ([[सदस्य वार्ता:JainismWikipedian|वार्ता]]) 04:03, 23 अप्रैल 2018 (UTC) :{{सुनो|JainismWikipedian}} जी, आपके निवेदनानुसार सुरक्षा स्वतःस्थापित सदस्यों तक खोल दी गयी है। --[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 05:49, 23 अप्रैल 2018 (UTC) == विकिपरियोजना वैमानिकी == <div style="width:99%;background:White;border:1px solid Silver;">नमस्कार। [[विकिपीडिया:वैमानिकी|विकिपरियोजना वैमानिकी]] पर आपकी सहायता के लिये बहुत बहुत धन्यवाद। आप एक अनुभवी सदस्य हैं, क्या आप नियमावली और गुणवत्ता तय करने में मेरी और सहायता करेंगें?--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 10:08, 26 अप्रैल 2018 (UTC) :{{सुनो|Navinsingh133}} जी, अवश्य सहायता करेंगे। इस बारे में [[विकिपीडिया:विकिपरियोजना]] एक बार देख लें। इसके अलावा वहीं बहुत से परियोजना पृष्ठ देये हैं, उन्हीं में से कोई हल्का भारी देखकर, चाहे तो कापी कर के बना लें। उसका पाठ बदल कर वांछित पाठ डाल लें। बाकी मैं देख लूंगा।--[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 11:03, 26 अप्रैल 2018 (UTC) ::जी बहुत बहुत धन्यवाद।--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 11:32, 26 अप्रैल 2018 (UTC) ::नमस्कार। कृपया [[विकिपीडिया:विकिपरियोजना_वैमानिकी]] के पृष्ट के ख़ाके और प्रारुप की जाँच कर लें।--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 16:08, 27 अप्रैल 2018 (UTC) </div> == User:विवेक पाण्डेय and worldcupupdates.org == Hi। You have a new user who seems to focus on links to the [[special:linksearch/worldcupupdates.org|worldcupupdates.org (linksearch)]] (or see [[m:User:COIBot/XWiki/worldcupupdates.org|xwiki report]]) which seems to be a soccer blog rather than an authoritative site. An FYI. [[सदस्य:Billinghurst|Billinghurst]] ([[सदस्य वार्ता:Billinghurst|वार्ता]]) 13:43, 19 मई 2018 (UTC) == [[:विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|विकिपीडिया:प्रयोगस्थल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|विकिपीडिया:प्रयोगस्थल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[सदस्य वार्ता:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 08:48, 5 अगस्त 2018 (UTC) == [[:विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|विकिपीडिया:प्रयोगस्थल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|विकिपीडिया:प्रयोगस्थल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[सदस्य वार्ता:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 17:41, 7 अगस्त 2018 (UTC) == [[:विकिपरियोजना:करनाल हिन्दी कार्यशाला २०१८|विकिपरियोजना:करनाल हिन्दी कार्यशाला २०१८]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपरियोजना:करनाल हिन्दी कार्यशाला २०१८|विकिपरियोजना:करनाल हिन्दी कार्यशाला २०१८]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। मुख्य नामस्थान में बना परियोजना पृष्ठ यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 14:02, 8 अगस्त 2018 (UTC) == आपके द्वारा किया गया आयात == नमस्ते आशीष जी, मैंने देखा आपने [[साँचा:Lang-fr]] को अंग्रेजी विकिपीडिया से आयात किया। यह साँचा पहले से [[साँचा:भाषा-फ़्रान्सीसी]] पर अनुप्रेषित था जो [[सदस्य:रोहित रावत]] जी के द्वारा स्थानांतरण से निर्मित हुआ था। ऐसे में आपको आँख मूँद कर साँचा आयात करने की बजाय [[साँचा:भाषा-फ़्रान्सीसी]] में उचित अद्यतन करना चाहिए था। आपके इस आयात से एक तो साँचो का दुहराव हो गया। दूसरे आपकी समस्या का समाधान भी नहीं हुआ और आपने [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%9F%E0%A5%88%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%AE%E0%A5%82%E0%A4%B5%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%9F&diff=prev&oldid=3893855 यह करके] उस एक लेख में समस्या सुलझा ली। पर इस आयात के कारण [[ब्रुसेल्स]], [[अल्जीरिया]], [[स्विट्ज़रलैण्ड]], [[हाइती]], [[हेसल स्टेडियम]] जैसे ढेरों लेखों में लुआ त्रुटि दिखलाई पड़ रही है। इनका क्या करेंगे ? आपसे विनम्र अनुरोध है कि अगर आयात के परिणाम के बारे में आपको पता न हो तो इस प्रबंधकीय सुविधा का उपयोग न करें, इससे बहुत से पन्ने प्रभावित हो सकते/चुके हैं। आगे से यह अवश्य ध्यान रखें कि कुछ न समझ में आये तो किसी अन्य सदस्य की राय ले लिया करें। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:05, 19 अगस्त 2018 (UTC) ::नमस्कार {{सुनिये|SM7}} जी! ::प्रथम तो मैं इस सम्य मॉरीशस में ११वें विश्व हिन्दी सम्मेलन में हूं, तथा यह लेख उसी के अन्तर्गत कुछ जल्दबाजी में बनाया गया था व तभी आयात किया गया था, अतः पुनरावृत्ति हो गयी होगी, जिसके लिये क्षमाप्रार्थी हूं। ::द्वितीय, यदि ऐसे किसी सांचे को पहले ही आयात किया गया हुआ हो, अथवा बनाया गया हुआ हो, तो उसे विकिडाटा के द्वारा जोड़ा जाना चाहिये था, जिससे यह भूल होने की आशंका बहुत कम हो जाती है। ::तृतीय, यदि सांचा बना हुआ भी था, तो ऐसे सांचों का प्रायः नाम अनुवाद नहीं किया जाता है, और यथा प्रयोग किया जाता है। ::फिर भी आपकी सहाय्टा का आभारी हूं, तथा ध्यान रखूंगा। सधन्यवाद: --[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 06:32, 20 अगस्त 2018 (UTC) :::हिंदी सम्मलेन में विकिपीडिया का प्रतिनिधित्व करने के लिए आपका आभार। :::सर जी, लेख जल्दबाजी में बनाएँ चलेगा, परन्तु प्रबंधकीय कार्य के लिए जल्दबाजी जी को दोषी न ठहराएँ। जहाँ तक इसे Wikidata से जोड़ने की बात है, मैं आपसे सहमत हूँ कि इसे बनाने वाले ने Wikidata से नहीं जोड़ा था; इससे भी कि साँचों को अंग्रेजी नाम से ही इस्तेमाल करना उचित होता है। पर देखा जाय तो आपके द्वितीय एवं तृतीय बिंदु के रूप में लिखे बहाने बेमानी हैं क्योंकि लगता नहीं कि आयात से पहले आपने इसे हिंदी विकिपीडिया पर खोजने का प्रयास भी किया; यह साँचा (और ऐसे अन्य ढेर साँचे) 2012 में हिंदी नाम पर स्थानांतरित किये गए थे पर पीछे अंग्रेजी वाले नाम से अनुप्रेषण मौजूद था, जैसा कि आप [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE%3ALang-fr&type=revision&diff=1748568&oldid=3893816 इस साँचे के लिए] देख सकते हैं। बहरहाल, आपको बिन्दुवार सफाइयाँ गढ़ने की ज़रुरत नहीं, बस आगाह रहने का अनुरोध है क्योंकि यह दूसरी बार हुआ है जब आपके आयात के कारण ढेर सारे पन्ने बुरी तरह प्रभावित हुए हैं। चेतावनी नहीं दे रहा क्योंकि शायद आप भी कहने लगें कि यह कुरआन में नहीं लिखा जो फ़तवा दिया जा रहा, इसलिए आगे ध्यान रखने की विनती के साथ शुभकामनाएँ। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:30, 20 अगस्त 2018 (UTC) == [[:कंचन शर्मा|कंचन शर्मा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कंचन शर्मा|कंचन शर्मा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कंचन शर्मा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कंचन शर्मा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उललेखनीयता पर सन्देह।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 08:02, 20 अगस्त 2018 (UTC) ==विश्व में हिन्दी परियोजना== आशीष भटनागर जी, आशा है कि आप ठीक होंगे। चूँकि आप विश्व हिन्दी सम्मेलन से लौटे हैं, इसलिए आपसे निवेदन है कि कृपया [[मॉरिशस में हिन्दी]] और [[विकिपीडिया:विकिपरियोजना/विश्व में हिन्दी|विश्व में हिन्दी परियोजना]] में अपना बहुमूल्य सहयोग दीजिए। विशेष रूप से [[मॉरिशस में हिन्दी]] को कृपया अपनी व्यक्तिगत जानकारी के आधार पर जाँच लीजिए। धन्यवाद! --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:02, 20 अगस्त 2018 (UTC) :नमस्कार {{सुनो|Hindustanilanguage}} जी, अभी हम मारीशस में ही हैं। आज अर्थात २३ ता० को सांय २१:२० बजे की उड़ान है। कल सुबह मुम्बई और दोपहर तक दिल्ली पहुंचेंगे। २६ को गुवाहाटी और २७ को शिलांग पहुंचुंगा। तब कुछ योगदान दे पाऊंगा।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 04:52, 23 अगस्त 2018 (UTC) == विलय प्रस्ताव == [[शिवेन्दर सिंह सिद्धू]] और [[शिवेन्द्र सिंह सिद्धू]] का विलय प्रस्तावित किया है कृपया इसे देखें। इसके अतिरिक्त {{tl|ICAO महासचिव}} में कुछ और नाम जोड़े हैं जिनकी वर्तनी सुधारने का प्रयास करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:31, 9 सितंबर 2018 (UTC) :नमस्कार {{सुनो|संजीव कुमार}} जी! : यहां [[शिवेन्दर सिंह सिद्धू]] की वर्तनी अशुद्ध प्रतीत होती है, किन्तु अंग्रेज़ी में देखें तो [[:w:Shivinder Singh Sidhu|Shivinder Singh Sidhu]] से यही लिप्यान्तरित होता है। दूसरे यह एक [[व्यक्तिवाचक संज्ञा]] है, अतः जिसका नाम है, उसी की पसन्दानुसार वर्तनी होती है। अब किसका किसमें विलय किया जाए ये निर्णय कर लीजिये, हाँ यह पक्का है कि व्यक्ति एक ही है।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 02:37, 11 सितंबर 2018 (UTC) ::अंग्रेज़ी से हमारी मैपिंग हो जरूरी नहीं। हाँ, मैं किसी एक के सही होने के बारे में दावा करता तो खुद विलय ही कर देता क्योंकि इतिहास और लेख की सामग्री में इतना कुछ नहीं है जिससे विलय करना मुश्किल हो। अब आपके लिए एक और पृष्ठ लाया हूँ: [[जहाँगीर घांडी]]। यहाँ घांडी से मुझे थोड़ा ऐतराज है। [[फिरोज गाँधी]] का उपनाम भी पहले यह ही था जिसे अंग्रेज़ी में (Ghandy) लिखते हैं लेकिन देश के स्वतंत्रता आंदोलनों में भाग लेते समय उन्होंने इसे बदलकर गाँधी (Gandhi) कर लिया। लेकिन Ghandy के लिए उपयुक्त हिन्दी वर्तनी क्या है इसका मुझे कोई साक्ष्य नहीं मिला लेकिन घांडी भी उचित नहीं लगता। क्या इसे समुदाय से चर्चा करके निर्धारित किया जाये? क्या आपके पास कोई ऐसा स्रोत है जिससे इसकी सार्थतकता स्पष्ट हो?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:27, 12 सितंबर 2018 (UTC) :::{{सुनिये|संजीव कुमार}} जी! :::नमस्कार, जहांगीर घांडी के समर्थन में मुझे एक पुस्तक का सन्दर्भ मिला जो इस प्रकार है: :::::{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=9w-0DgAAQBAJ&pg=PT82&lpg=PT82&dq=जहांगीर+घांडी&source=bl&ots=BVYsMVCJ1u&sig=GquORmeGOPy24CNX8Av-X1N_Xnk&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjX6pi-tbjdAhUKvo8KHSrkBd0Q6AEwEHoECAIQAQ#v=onepage&q=जहांगीर%20घांडी&f=false|title=द रेड साड़ी : सोनिया गांधी की नाटकीय जीवनी : The red Sari : Sonia ...|last=मोरो|first=जेवियर|date=२० अप्रैल २०१७|website=डायमण्ड पॉकेट बुक्स प्रा॰ लि॰|language=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=१३ सितम्बर २०१८}} :::[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 16:47, 13 सितंबर 2018 (UTC) ::::मुझे कहीं भी इस पुस्तक की मूल भाषा का पता नहीं चला। हाँ स्पेनी लेखक ने हिन्दी में तो नहीं लिखी होगी। पुस्तक के किसी भी पृष्ठ पर अनुवादक का नाम भी नहीं लिखा अतः कैसे पता किया जाये कि हिन्दी वाला घांडी सही है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:15, 14 सितंबर 2018 (UTC) :::::नमस्कार {{सुनो|संजीव कुमार}} जी! ::::: अब ये भी कैसे पता चले कि ये गलत है?[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 01:10, 15 सितंबर 2018 (UTC) {{od|7}}समुदाय के सामने ही रख सकते हैं। वैसे मैंने लोगों से गंधी सुना है लेकिन ऐसे सुने हुये को भी सही नहीं मान सकते।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:08, 15 सितंबर 2018 (UTC) :कृपया [[ऐसेंशन द्वीप]] और [[असेन्शियन द्वीप]] का विलय कर दें। इतिहास विलय करने में समस्या आये तो हमें सूचित कर दें, वो काम हम कर देंगे।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 20:58, 23 सितंबर 2018 (UTC) == [[:ब्रह्मा की आयु|ब्रह्मा की आयु]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:ब्रह्मा की आयु|ब्रह्मा की आयु]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रह्मा की आयु|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रह्मा की आयु]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय विषय नहीं। क्या इस काल गणना का ज्ञानकोशीय महत्व है? इस काल गणना का इस्तेमाल होना भी स्पष्ट नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:48, 25 सितंबर 2018 (UTC) == [[:मापन इकाइयाँ|मापन इकाइयाँ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मापन इकाइयाँ|मापन इकाइयाँ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:46, 26 सितंबर 2018 (UTC) == कॉलोन के स्थान पर विसर्ग == नमस्ते आशीष जी, कृपया [[सदस्यःआशीष भटनागर]] और [[वार्ता:सदस्यःआशीष भटनागर]] को हटा दें। शायद ये दोनों लेख गलत नामस्थान पर अनुप्रेषित हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:28, 2 अक्टूबर 2018 (UTC) == मुजे मेरी वेबसाइट के लिये पेज बनाना है == नमस्कार सर, मुजे मेरी वेबसाइट के लिए पेज बनाना है| मेरी वेबसाइट एज्युकेशनल है| मेरी खुद की वेबसाइट ए है http://bhartiojas.com/ मुजे मेरी वेबसाइट का इन्फोर्मेशन (बिजनेस) पेज बनाना है। उदाहरण - [[नौकरी॰कॉम]] तो मुजे एसा पेज बनाना है तो आप मेरी सहायता किजिये| --[[सदस्य:Alishank|Alishank]] ([[सदस्य वार्ता:Alishank|वार्ता]]) 17:10, 18 अक्टूबर 2018 (UTC)Alishank {{talkback | Alishank}} == कुछ प्रमुख चित्र जो हट चुके हैं == नमस्ते आशीष जी, मैं आज कुछ उन साँचों की कड़ियाँ दे रहा हूँ जो वर्तमान में प्रासंगिक नहीं हैं। आप चाहें तो कृपया इन्हें हटा दें: # [[साँचा:प्रमुख चित्र सप्ताह ३५ वर्ष २०१०]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र सप्ताह ४० वर्ष २०१०]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र सप्ताह ४२ वर्ष २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र सप्ताह ४५ वर्ष २००९]] – कॉमन्स पर चित्र हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र १५ अगस्त २००९]] – कॉमन्स पर चित्र हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र २ अप्रैल २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र २६ मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र २८ मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र २९ मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र ३ अप्रैल २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र ३० मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र ३१ मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। कृपया इन साँचों और इनके वार्ता पन्नों को हटा दें क्योंकि अब इनका न ही तो इनका कोई उपयोग है और न ही आवश्यकता।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:22, 20 अक्टूबर 2018 (UTC) * [[:साँचा:ताज जाली]] को भी देख लें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:55, 23 अक्टूबर 2018 (UTC) * [[:साँचा:महत्ता का क्रम]] को भी देखे लें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:17, 25 अक्टूबर 2018 (UTC) :{{सुनो तो|संजीव कुमार}} ये सांचे प्रमुख चित्र के हैं, जैसा कि विदित भी है और अभिलेख रूप में रखे गये हैं। किन्तु जब इनके चित्र ही नहीं हैं, तो हटाये जा सकते हैं। हाम हटाये जाने के बाद इस बात का कोई साक्ष्य नहीं रह जायेगा कि कभी इन सप्ताह के सांचे बने भी थे कि नहीं। किन्तु ये अधिक महत्त्व की बात नहीं है, अतः यदि आप के बॉट से एक बार में ही हट पायें तो बेहतर होगा कि आप हटा दें, अन्यथा मैं देख लूंगा।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 12:16, 26 अक्टूबर 2018 (UTC) ::फिर एक और काम कर सकते हो। इनकी सामग्री को बदलकर या तो {{tl|प्रमुख चित्र ०१ जनवरी २०१०}} जैसी कर दो या फिर इसपर ही इन सभी को अनुप्रेषित कर दो। चूँकि इनको हटाने के पश्चात् भी सम्बंधित पुरालेख से इनकी कड़ियाँ हटानी पड़ेंगी। इसलिए इतिहास भी रहेगा और पुरालेख भी। इसके अलावा अब आपकी टिप्पणी की प्रतीक्षा करूँगा। यदि आप चाहें तो बॉट से हटा दूँगा या फिर आप चाहें तो अनुप्रेषित कर दूँगा। हाँ, [[:साँचा:ताज जाली]] और [[:साँचा:महत्ता का क्रम]] पर अपना निर्णय और बता देते तो अच्छा होता।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:10, 26 अक्टूबर 2018 (UTC) :::{{सुनो तो|संजीव कुमार}}, इन सभी साम्चों में बॉट से {{tl|गैमुचि}} एक साथ लगा सकते हैं। बॉट से इसलिये कह रहा हूं कि एक बार में ही काम हो जायेगा। अन्य दोनों सांचे मैंने हटा दिये हैं।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 01:29, 28 अक्टूबर 2018 (UTC) ::::पूर्ण हुआ।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:04, 28 अक्टूबर 2018 (UTC) == [[:ब्रज के यातायात|ब्रज के यातायात]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:ब्रज के यातायात|ब्रज के यातायात]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रज के यातायात|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रज के यातायात]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>अनुल्लेखनीय</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Godric ki Kothri|<span style= "color:#00FFFF"> ''गॉड्रिक की कोठरी''</span>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Godric ki Kothri|<span style= "color:#00FF00">मुझसे बातचीत करें</span>]]</sup> 16:37, 28 अक्टूबर 2018 (UTC) == साँचा:Complex date == मुझे [[:साँचा:Complex date]], [[:चित्र:India मेघालय locator map.svg]] और [[:चित्र:India Meghalaya locator map.svg]] के आयात का औचित्य समझ में नहीं आया। कृपया इनको हटा दें। चित्र कॉमन्स पर है अतः स्थानीय विवरण का कोई अर्थ नहीं है।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:13, 2 नवम्बर 2018 (UTC) :{{सुनो तो|संजीव कुमार}}, कृपया इनके प्रयोग पर ध्यान दें, औचित्य समझ आ जायेगा। वर्ना मैं स्पष्ट किये देता हूं। [[मेघालय]] लेख में सबसे ऊपर लगे ज्ञानसन्दूक में यदि लेख का नाम हिन्दी में लिखें, तो लोकेटर मैप सांचा इसकेलिये मानचित्र नहीं ढूंढ पाता क्योंकि यह तो कॉमन्स पर अंग्रेज़ी में उपलब्ध है, और यदि तब अंग्रेज़ी में नाम दें, तो ज्ञानसन्दूक में सर्वोपरि आने वाला नाम ही अंग्रेज़ी एवं मानचित्र में भी अंग्रेज़ी नाम ही दिखाई देता है। इसीलिये बहुत से स्थानों के लिये ऐसे हिन्दी सांचे आयात कर जुटाने पड़े। कोई अन्य समाधान सुलभ हो तो अवश्य मार्गदर्शन करें। हाँ अंग्रेज़ी वाला [[:चित्र:India Meghalaya locator map.svg]] व इसका सांचा मैंने ह्टा दिया है। अब जो दिखाई दे रहा है, वह कॉमन्स वाला चित्र है। [[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 13:11, 18 नवम्बर 2018 (UTC) ::आप इनको हटा दें, आगे के सुधार मैं कर दूँगा। चूँकि यह समस्या कहीं और से आ रही है। हम जो ज्ञानसन्दूक काम में ले रहे हैं उसके साथ कुछ समस्या है। वो अभी लम्बे समय से अद्यतन नहीं हुआ है। हालांकि उसके स्थान पर अपने पास कुछ अद्यतन किये हुये ज्ञानसन्दूक हैं अतः समस्या जारी रही तो ज्ञानसन्दूक बदलकर उसे सुधार दूँगा।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:31, 18 नवम्बर 2018 (UTC) ::{{सुनो तो|संजीव कुमार}}, आप ज्ञानसन्दूक को सुधार दें, फ़िर इस सांचे कि आवश्यकता नहीं रह जायेगी, तब मैं या आप, कोई भी हटा सकता है। किन्तु यदि सांचे को सुधारने से पूर्व इन्हें हटा दिया तो लेख खराब हो जायेंगे। तब तक यदि एक साम्चा पड़ा भी रहता है तो कोई बुराई नहीं है। ज्ञानसन्दूक को सुधार तो मैं भी दूं, किन्तु उसकी युक्ति निकालनी होगी। या तो ज्ञानसन्दूक में हिन्दी नाम व अंग्रेज़ी नाम, दोनों ही पूछे जायें, और अपनी अपनी जगह पर आवश्यकतानुसार लगा दिये जाएं, या लोकेटर मैप को प्रत्येक स्थान हेतु दोहराया जाए। इस बारे में अन्य भाषाओं के लेख देख सकते हैं, जैसे फ़्रांसीसी या जर्मन, इत्यादि। समयाभाव के चलते मैं नहीं देख पा रहा हूं।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 16:12, 18 नवम्बर 2018 (UTC) :::इसके लिये आप [[मेघालय]] लेख नहीं, [[शिलांग]] लेख देखें। सांचे में मेघालय की वर्तनी बदलने मात्र से ही उसे सही मानचित्र नहीं मिल पाता। इस प्रकार से सांचा हटा देने से मेघालय के सभी स्थानों के लेख के मानचित्र बेकार हो जायेंगे। अतः पहले सुधार आवश्यक है, तब उस सांचे को हटाया जाए।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 16:39, 18 नवम्बर 2018 (UTC) ::::अद्यतन कर दिया है। अब शायद निर्भरता नहीं रही। यदि आपको कोई निर्भरता दिखाई दे तो बतायें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:06, 18 नवम्बर 2018 (UTC) :::::आपने Infobox indian jurisdiction को infobox settlement से बदल दिया है। अभी तो कोई समस्या प्रतीत नहीं हो रही है, किन्तु मूल साम्चे की भारतीय स्थानों हेतु कुछ विशेष प्राचल थे, जो सेटेलेमेण्ट में नहीं हैं। यह विश्व भर में किसी भी स्थान पर लागू होता है। अभी तो कोई समस्या नहीं दिख रही है। चाहे तो हटा दें, या चाहें तो कुछ समय के लिये रहने दें, शायद समस्या पता चले- जल्दीबाज़ी करना संभवतः सही न हो। शेष जैसा उचित समझें। ::::: Complex date साम्चे में अंग्रेज़ी के शब्द आते हैं, जिनमें बदलाव हेतु ही उसे यहाम आयात किया गया था। अब उसके बाद बदलाव लुआ में किये या नहीं, ये तो याद नहीं है। किन्तु यही समस्या थी। देख सकते हैं प्रलेखन में। ऐसे ही ्सेटेलमेण्ट में भी अंग्रेज़ी के शब्द हैं: Show map of मेघालय, Show map of भारत, आदि।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 02:22, 19 नवम्बर 2018 (UTC) == भाषा सुधार == आशीष जी, आपने [[भीमराव आम्बेडकर]] लेख में कई विभागों में भाषा सुधार किये हैं, किंतु शेष अनुभागों में भाषा सुधार की आवश्यकता हैं। मैं आपने बिनती करता हूं की आप बाकी विभागों में भाषा सुधार किजीये, धन्यवाद्। — [[सदस्य:संदेश हिवाळे|संदेश हिवाळे]] ([[सदस्य वार्ता:संदेश हिवाळे|वार्ता]]) 15:35, 3 जनवरी 2019 (UTC) == [[:चित्र:Viper island fansi ghar.JPG|चित्र:Viper island fansi ghar.JPG]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Viper island fansi ghar.JPG|चित्र:Viper island fansi ghar.JPG]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|मापदंड फ़2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|फ़2]]{{*}} चित्र का विकिमीडिया कॉमन्स पर स्रोत और लाइसेंस जानकारी सहित उपलब्ध होना'''</center> इसमें वे सभी फ़ाइलें आएँगी जो विकिमीडिया कॉमन्स पर उसी नाम अथवा किसी और नाम से उपलब्ध हैं, क्योंकि कॉमन्स की फाइलों को विकिपीडिया पर सीधे प्रयोग किया जा सकता है और वे अन्य प्रकल्पों पर भी प्रयोग की जा सकती हैं। आपके द्वारा अपलोड की गयी यह फ़ाइल अब [[:Commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर उपलब्ध है। कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइलों को विकिपीडिया से हटा दिया जाता है। आप चाहें तो [[:Commons:File:Viper island fansi ghar.JPG|कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइल]] को जाँच सकते हैं कि उसमें सभी जानकारी ठीक दी है या नहीं। यदि गड़बड़ी हो तो कृपया उसे ठीक कर दें।&nbsp;यदि वह फ़ाइल ठीक है तो कृपया [[विशेष:WhatLinksHere/चित्र:Viper island fansi ghar.JPG|जो पृष्ठ विकिपीडिया पर उपलब्ध फ़ाइल का प्रयोग करते हैं]], उनपर विकिपीडिया वाली फ़ाइल की जगह कॉमन्स वाली फ़ाइल का उपयोग करें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[सदस्य वार्ता:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 14:20, 5 जनवरी 2019 (UTC) [[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 05:31, 2 फ़रवरी 2019 (UTC) == How to protect our members page on Wikipedia for mobile == sir, my name is Mayank123456 srivastava please I member of English or hindi Wikipedia . sir I requested you please baatayae ki article ko protected kaise Kare of Mobile se . thanks you - your Wikipedia worker or member *Mayank123456 srivastava [[सदस्य:Mayank123456 srivastava|Mayank123456 srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Mayank123456 srivastava|वार्ता]]) 05:11, 11 मार्च 2019 (UTC) == विकिपीडिया:प्रबन्धक पद के लिये निवेदन == मैं इस पद के लिये अपनी स्वीकृति प्रदान करता हूँ। --[[सदस्य:mayank123456 srivastava |mayank123456 srivastava ]] 11:28,11 march (UTC) | ... ¦... _ '''समर्थन''' [[सदस्य:Mayank123456 srivastava|Mayank123456 srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Mayank123456 srivastava|वार्ता]]) 06:01, 11 मार्च 2019 (UTC) == [[:साँचा:भारत में कानून व्यवस्था|साँचा:भारत में कानून व्यवस्था]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:साँचा:भारत में कानून व्यवस्था|साँचा:भारत में कानून व्यवस्था]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/भारत में कानून व्यवस्था|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/भारत में कानून व्यवस्था]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>यह सांचा हटाया जा सकता है क्योंकी [[:साँचा:भारत में कानून प्रवर्तन]] सब कडीयोंको विस्तार में जोडता है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 05:05, 12 मार्च 2019 (UTC) == [[:हिन्दी कहानी : अंतरंग पहचान|हिन्दी कहानी : अंतरंग पहचान]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:हिन्दी कहानी : अंतरंग पहचान|हिन्दी कहानी : अंतरंग पहचान]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Prong$31|<span style= "color:#00FFFF">''Prongs''</span>]][[सदस्य वार्ता:Prong$31|<span style= "color:#00FF00">31</span>]] 05:12, 16 मार्च 2019 (UTC) == [[:छायावाद का रचनालोक|छायावाद का रचनालोक]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:छायावाद का रचनालोक|छायावाद का रचनालोक]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Prong$31|<span style= "color:#00FFFF">''Prongs''</span>]][[सदस्य वार्ता:Prong$31|<span style= "color:#00FF00">31</span>]] 05:12, 16 मार्च 2019 (UTC) ==<div style="font-size: 40px ; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'montserrat', sans-serif; line-height:normal;color:#555"><center>'''प्रतिभागिता अभिनन्दन!'''</center></div>== {{कोलकाता सम्मेलन रिपोर्ट|name= आशीष भटनागर}} == [[:श्रेणी:भारत के अभयारण्य|श्रेणी:भारत के अभयारण्य]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:श्रेणी:भारत के अभयारण्य|श्रेणी:भारत के अभयारण्य]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है।<br/>यह सुझाया गया है कि इस पृष्ठ को [[:भारत के वन्य अभयारण्य|भारत के वन्य अभयारण्य]] पृष्ठ के साथ विलय कर दिया जाए।<br/> इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/भारत के अभयारण्य|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/भारत के अभयारण्य]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>एक श्रेणी काफी है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 05:09, 17 मई 2019 (UTC) == [[:खेल एवं युवा मंत्रालय, भारत सरकार|खेल एवं युवा मंत्रालय, भारत सरकार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:खेल एवं युवा मंत्रालय, भारत सरकार|खेल एवं युवा मंत्रालय, भारत सरकार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Sandeep Raut|Sandeep Raut]] ([[सदस्य वार्ता:Sandeep Raut|वार्ता]]) 18:44, 18 मई 2019 (UTC) == भारतीय पेय पदार्थों की सूची == नमस्ते आशीष जी, [[भारतीय पेय पदार्थों की सूची]] और [[भारतीय व्यंजनों का इतिहास]] को 10 वर्ष से अधिक समय हो गये लेकिन अभी भी खाली ही पड़ी है। क्या आप सुधारना चाहेंगे?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:32, 24 मई 2019 (UTC) == [[:छत्तीसगढ़ के छत्तीस गढ़|छत्तीसगढ़ के छत्तीस गढ़]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:छत्तीसगढ़ के छत्तीस गढ़|छत्तीसगढ़ के छत्तीस गढ़]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Prong$31|<span style= "color:#00FFFF">''Prongs''</span>]][[सदस्य वार्ता:Prong$31|<span style= "color:#00FF00">31</span>]] 00:40, 29 जून 2019 (UTC) == [[:परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति|परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति|परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:36, 24 अगस्त 2019 (UTC) == विनम्र अनुरोध == [[रामायण और चित्रकला]] लेख की कडी [[रामायण]] लेख के [[रामायण|रामायण#इन्हें_भी_देखें]] विभाग मे जोडने मे कृपया सहायता करें । विनम्र अनुरोध [[विशेष:योगदान/117.195.48.60|117.195.48.60]] ([[सदस्य वार्ता:117.195.48.60|वार्ता]]) 07:06, 26 अगस्त 2019 (UTC) == [[:शिशुनाग वंश|शिशुनाग वंश]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:शिशुनाग वंश|शिशुनाग वंश]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शिशुनाग वंश|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शिशुनाग वंश]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>अर्थहीन सामग्री या गलत शीर्षक, संदर्भ रहित</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 08:25, 12 सितंबर 2019 (UTC) : टैग बदल कर विलय किया, क्योंकि जानकारी शिशुनाग '''राजवंश''' के बारे में है।--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 08:53, 12 सितंबर 2019 (UTC) == आपका प्रबन्धक अधिकार हटाने का नामांकन == नमस्ते आशीष जी, हमारी नीति के अनुसार किसी प्रबन्धक को 6 महीने में कम से कम 180 सार्थक योगदान देने होते हैं। आपके पिछले 8 महीने में भी इतने सम्पादन नहीं है। इसलिए आपके अधिकार हटाने के लिए मेटा पर लिखा गया है।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 05:06, 8 अक्टूबर 2019 (UTC) :नमस्कार {{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} जी, तथा {{सुनो-प्रबंधक}}, ::मुझे अन्य कार्यों में व्यस्तता तथा हिन्दी विकि के कुछ स्थानीय कारणों से कार्य करने हेतु समय निकाल पाना कठिन हो रहा था, आगे समय मिलने पर पर्याप्त समय दूंगा। हाँ इतना अवश्य कहना चाहूंगा कि सीधे मेटा पर जाकर लिखने के बजाय यदि एक बार मुझसे हि सन्देश लिख दिया होता, तो मैं स्वयं ही अपने अधिकारत्याग कर देता। कार्य तब भी यही होता किन्तु प्रक्रिया बेहतर लगती। ::अभी भी अधिकारत्याग में मेरी पूर्ण स्वीकृति है।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 04:58, 9 अक्टूबर 2019 (UTC) :::नमस्ते आशीष जी, विकि में आपका पुनः स्वागत है। विकि में आपके योगदानों को देखते हुए मैं चाहूंगा कि आपका अधिकार हटाने से पूर्व आपको समय दिया जाए। यदि आप पुनः सक्रिय होते हैं तो मैं अधिकार हटाने की कार्यवाही १ महीने के बाद करने की अनुसंशा करूँगा। महीने में आपके संपादन आवश्यकताओं को पूर्ण करते हैं तो कार्यवाही न की जाए। उम्मीद करता हूँ कि आपकी सेवाएँ विकि को निरंतर मिलती रहेगी।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 10:57, 9 अक्टूबर 2019 (UTC) ::::नमस्ते आशीष जी, हिन्दुस्थान वासी जी ने कुछ गलत नहीं किया। कृपया इसे भावनात्मक रूप में न लें। आप पहले भी बार-बार प्रबन्धक बनते रहे हैं। आप ज्यों ही समय देने लगेंगे आपको पुनः प्रबन्धक बना दिया जायेगा। यदि आप अभी अपनी सक्रियता बढ़ा सकते हैं तो वो नामांकन वापस लिया जा सकता है। यदि आपको लगता है कि अभी आप समय नहीं दे पा रहे हैं तो इसको अन्यथा क्यों ले रहे हो? @आर्यावर्त जी, आप अपनी राजनीति न करें तो बेहतर होगा। विकिपीडिया को राजनीति का अड्डा न बनायें। पहले भी आशीष जी बार बार प्रबन्धक बनें हैं। आजतक मैंने नहीं देखा कि उन्हें सक्रिय होने पर पुनः प्रबन्धक बनने में कोई समस्या आयी हो।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:01, 9 अक्टूबर 2019 (UTC) : नमस्ते आशीष जी, चूंकि आपने मुझे भी सूचित किया इसलिए टिप्पणी कर रहा हूँ। मैं [[स:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी के कदम और [[स:संजीव कुमार|संजीव]] जी की उपर्युक्त टिप्पणी से पूर्णतः सहमत हूँ। हम आपके पूर्व योगदान और वर्तमान व्यस्तता का सम्मान करते हैं। धन्यवाद। सादर। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 17:02, 9 अक्टूबर 2019 (UTC) == WikiConference India 2020: IRC today == {{subst:WCI2020-IRC (Oct 2019)}} [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 05:27, 20 अक्टूबर 2019 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19473034 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == WikiConference India 2020: IRC today == Greetings, thanks for taking part in the initial conversation around the [[:m:WikiConference_India_2020:_Initial_conversations|proposal for WikiConference India 2020]] in Hyderabad. Firstly, we are happy to share the news that there has been a very good positive response [[:m:WikiConference_India_2020:_Initial_conversations#Individual_Wikimedians|from individual Wikimedians]]. Also there have been community-wide discussions on local Village Pumps on various languages. Several of these discussions [[:m:WikiConference_India_2020:_Initial_conversations#Community_endorsements|have reached consensus]], and supported the initiative. To conclude this initial conversation and formalise the consensus, an IRC is being hosted today evening. We can clear any concerns/doubts that we have during the IRC. Looking forward to your participation. <u>The details of the IRC are</u> *Timings and Date: 6:00 pm IST (12:30 pm UTC) on 20 August 2019 *Website: https://webchat.freenode.net/ *Channel: #wci <small>'''''Note:''' Initially, all the users who have engaged on [[:m:WikiConference India 2020: Initial conversations|WikiConference India 2020: Initial conversations]] page or its talk page were added to the [[:m:Global message delivery/Targets/WCI2020|WCI2020 notification list]]. Members of this list will receive regular updates regarding WCI2020. If you would like to opt-out or change the target page, please do so on [[:m:Global message delivery/Targets/WCI2020|this page]].''</small> This message is being sent again because template substitution failed on non-Meta-Wiki Wikis. Sorry for the inconvenience. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 05:58, 20 अक्टूबर 2019 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19473034 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [WikiConference India 2020] Invitation to participate in the Community Engagement Survey == This is an invitation to participate in the Community Engagement Survey, which is one of the key requirements for drafting the Conference & Event Grant application for WikiConference India 2020 to the Wikimedia Foundation. The survey will have questions regarding a few demographic details, your experience with Wikimedia, challenges and needs, and your expectations for WCI 2020. The responses will help us to form an initial idea of what is expected out of WCI 2020, and draft the grant application accordingly. Please note that this will not directly influence the specificities of the program, there will be a detailed survey to assess the program needs post-funding decision. *Please fill the survey at; https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd7_hpoIKHxGW31RepX_y4QxVqoodsCFOKatMTzxsJ2Vbkd-Q/viewform *The survey will be open until 23:59 hrs of 22 December 2019. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 05:10, 12 दिसम्बर 2019 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19617891 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:कालसर्प योग|कालसर्प योग]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कालसर्प योग|कालसर्प योग]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कालसर्प योग|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कालसर्प योग]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:56, 1 फ़रवरी 2020 (UTC) == [[बगलामुखी मंदिर, इंदौर]] के विषय में == मान्यवर, मैं इस तरह के एक विस्तृत और अद्भुत लेख लिखने के लिए सबसे पहले धन्यवाद देना चाहूंगा। उसी के बारे में मेरा प्रश्न लेख का शीर्षक है। यह कहता है कि स्थान इंदौर में है, हालांकि, मंदिर इंदौर से लगभग 150 किलोमीटर दूर है। यह शाजापुर के आगर मालवा के एक अलग जिले में है। इसलिए, मैं आपसे अनुरोध करता हूं कि आप लेख का नाम बदलकर बगलामुखी माता, नलखेड़ा या बस बगलामुखी माता मंदिर रख दें। धन्यवाद! उत्तिष्ठ भारत: — [[सदस्य:TheodoreIndiana|TheodoreIndiana]] ([[सदस्य वार्ता:TheodoreIndiana|वार्ता]]) 15:49, 1 फ़रवरी 2020 (UTC) == [WikiConference India 2020] Conference & Event Grant proposal == WikiConference India 2020 team is happy to inform you that the [[m:Grants:Conference/WikiConference India 2020|Conference & Event Grant proposal for WikiConference India 2020]] has been submitted to the Wikimedia Foundation. This is to notify community members that for the last two weeks we have opened the proposal for community review, according to the [[m:Grants:Conference|timeline]], post notifying on Indian Wikimedia community mailing list. After receiving feedback from several community members, certain aspects of the proposal and the budget have been changed. However, community members can still continue engage on the talk page, for any suggestions/questions/comments. After going through the proposal + [[m:Grants:Conference/WikiConference_India_2020#FAQs|FAQs]], if you feel contented, please endorse the proposal at [[m:Grants:Conference/WikiConference_India_2020#Endorsements|''WikiConference_India_2020#Endorsements'']], along with a rationale for endorsing this project. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 18:21, 19 फ़रवरी 2020 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19740275 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:२६१|२६१]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:२६१|२६१]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:कन्हाई प्रसाद चौरसिया|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">कन्हाई प्रसाद चौरसिया</span>]] [[User talk:कन्हाई प्रसाद च|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 18:58, 29 फ़रवरी 2020 (UTC) == [[:२३२|२३२]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:२३२|२३२]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:कन्हाई प्रसाद चौरसिया|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">कन्हाई प्रसाद चौरसिया</span>]] [[User talk:कन्हाई प्रसाद च|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 18:58, 29 फ़रवरी 2020 (UTC) == [[:चिकित्सा पद्धतियां|चिकित्सा पद्धतियां]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चिकित्सा पद्धतियां|चिकित्सा पद्धतियां]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अर्थहीन लेख यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 15:57, 22 मार्च 2020 (UTC) == [[:चित्र:Ash wiki.jpg|चित्र:Ash wiki.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Ash wiki.jpg|चित्र:Ash wiki.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|मापदंड फ़2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|फ़2]]{{*}} चित्र का विकिमीडिया कॉमन्स पर स्रोत और लाइसेंस जानकारी सहित उपलब्ध होना'''</center> इसमें वे सभी फ़ाइलें आएँगी जो विकिमीडिया कॉमन्स पर उसी नाम अथवा किसी और नाम से उपलब्ध हैं, क्योंकि कॉमन्स की फाइलों को विकिपीडिया पर सीधे प्रयोग किया जा सकता है और वे अन्य प्रकल्पों पर भी प्रयोग की जा सकती हैं। आपके द्वारा अपलोड की गयी यह फ़ाइल अब [[:Commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर उपलब्ध है। कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइलों को विकिपीडिया से हटा दिया जाता है। आप चाहें तो [[:Commons:File:Ashish Bhatnagar Hindi Wikipedia Jan2017.jpg|कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइल]] को जाँच सकते हैं कि उसमें सभी जानकारी ठीक दी है या नहीं। यदि गड़बड़ी हो तो कृपया उसे ठीक कर दें।&nbsp;यदि वह फ़ाइल ठीक है तो कृपया [[विशेष:WhatLinksHere/चित्र:Ash wiki.jpg|जो पृष्ठ विकिपीडिया पर उपलब्ध फ़ाइल का प्रयोग करते हैं]], उनपर विकिपीडिया वाली फ़ाइल की जगह कॉमन्स वाली फ़ाइल का उपयोग करें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:25, 25 मार्च 2020 (UTC) == [[:साँचा:Infobox Hellenic Royalty|साँचा:Infobox Hellenic Royalty]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Infobox Hellenic Royalty|साँचा:Infobox Hellenic Royalty]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। टूटा हुआ पुनर्निर्देश यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:CptViraj|<font color="black">'''केप्टनविराज'''</font>]] ([[User talk:CptViraj|📧]]) 08:33, 3 अप्रैल 2020 (UTC) == सार्वभौमिक आचार संहिता (यूनिवर्सल कोड ऑफ कंडक्ट) पर आपके महत्वपूर्ण विचार == प्रिय मित्र, [[:m:Universal_Code_of_Conduct/hi|सार्वभौमिक आचार संहिता]] (यूनिवर्सल कोड ऑफ कंडक्ट) जिसका उद्देश्य विकिपीडिया पर ऐसा वातावरण बनाने में मदद करना है जहाँ कोई भी, '''बिना किसी उत्पीड़न अथवा भय के''', सुरक्षित रूप से अपना योगदान दे सके। इस विषय पर विभिन्न समुदाय के सदस्यों से उनके विचार एकत्रित किए जा रहे हैं। चूँकि आप समुदाय के एक '''महत्वपूर्ण सदस्य''' हैं, आपके दिए विचार तथा सुझाव हमारे लिए '''अति महत्वपूर्ण''' है जो की इस सार्वभौमिक आचार संहिता को बनाने में न केवल सहायक होंगे अपितु '''हमारे विकिपीडिया समुदाय का प्रतिनिधित्व''' भी करेंगे। आपके लिए इस आचार संहिता की भाषा और सामग्री को बेहतर ढंग से प्रस्तुत करने, उत्पीड़न मुक्त स्थान बनाने तथा विकी आंदोलन को आगे बढ़ाने में योगदान करने का '''प्रमुख अवसर''' है। '''[https://docs.google.com/forms/u/1/d/e/1FAIpQLSefDi72TbTsVERmsVnfjzHxSs9LE_9NAOarPun5Wv9vpVqabg/viewform?usp=send_form आपकी सुविधा हेतु एक गूगल प्रपत्र]''' (फॉर्म : कुछ ही मिनटों में भरने योग्य) भी तैयार किया गया है जिसके भरने की '''अंतिम तिथि 25 अप्रेल 2020''' है, इस प्रपत्र को भरकर इस विषय पर अपने विचार/सुझाव देवें इसके अतिरिक्त आप अपने विचार चौपाल, [[:m:User_talk:Suyash_(WMF)|मेरे वार्ता पृष्ठ]], अथवा सीधे ई-मेल (suyash-ctr [at] wikimedia [.] org) के माध्यम से भी दे सकते है, धन्यवाद! ''यह संदेश 'मास-मैसेज' संदेश सुविधा के माध्यम से दिया गया है।'' --[[:m:User:Suyash (WMF)|Suyash (WMF)]]([[User_talk:Suyash_(WMF)|वार्ता]]), {{<includeonly>subst:</includeonly>#time:l G:i, d F Y||hi}} (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Suyash_(WMF)/WP-lists&oldid=19993507 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Suyash (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:चित्र:Dd logo.gif|चित्र:Dd logo.gif]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Dd logo.gif|चित्र:Dd logo.gif]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|मापदंड फ़3]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|फ़3]]{{*}} अप्रयुक्त ग़ैर मुक्त उचित उपयोग फ़ाइल'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो कॉपीराइट सुरक्षित हैं और उचित उपयोग हेतु विकिपीडिया पर डाली गई हैं, परंतु जिनका कोई उपयोग न किया जा रहा है और न ही होने की संभावना है। जो चित्र किसी ऐसे लेख के लिये अपलोड किये गए हैं जो बनाया जाना है, उन्हें इस मापदंड के अंतर्गत तभी हटाया जा सकता है यदि उनके अपलोड होने के 7 दिन पश्चात तक वो लेख न बने। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर कॉपीराइट सुरक्षित सामग्री तभी रखी जा सकती है यदि उनका उपयोग "उचित उपयोग" (fair use) में गिना जाता हो। यदि इस फ़ाइल का उपयोग कहीं भी इसके अंतर्गत नहीं किया जा सकता तो इसे हटा दिया जाएगा। यदि आपने इस फ़ाइल का उपयोग कहीं किया था और इसे वहाँ से किसी ने हटाया है तो आप उस लेख की जानकारी इसके वार्ता पृष्ठ पर दे सकते हैं। यदि इस फ़ाइल पर उचित उपयोग औचित्य (fair use rationale) नहीं दिया हुआ है तो एक उचित उपयोग औचित्य लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 18:37, 7 मई 2020 (UTC) == [[:चित्र:MumbaiIndians.png|चित्र:MumbaiIndians.png]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:MumbaiIndians.png|चित्र:MumbaiIndians.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|मापदंड फ़3]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|फ़3]]{{*}} अप्रयुक्त ग़ैर मुक्त उचित उपयोग फ़ाइल'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो कॉपीराइट सुरक्षित हैं और उचित उपयोग हेतु विकिपीडिया पर डाली गई हैं, परंतु जिनका कोई उपयोग न किया जा रहा है और न ही होने की संभावना है। जो चित्र किसी ऐसे लेख के लिये अपलोड किये गए हैं जो बनाया जाना है, उन्हें इस मापदंड के अंतर्गत तभी हटाया जा सकता है यदि उनके अपलोड होने के 7 दिन पश्चात तक वो लेख न बने। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर कॉपीराइट सुरक्षित सामग्री तभी रखी जा सकती है यदि उनका उपयोग "उचित उपयोग" (fair use) में गिना जाता हो। यदि इस फ़ाइल का उपयोग कहीं भी इसके अंतर्गत नहीं किया जा सकता तो इसे हटा दिया जाएगा। यदि आपने इस फ़ाइल का उपयोग कहीं किया था और इसे वहाँ से किसी ने हटाया है तो आप उस लेख की जानकारी इसके वार्ता पृष्ठ पर दे सकते हैं। यदि इस फ़ाइल पर उचित उपयोग औचित्य (fair use rationale) नहीं दिया हुआ है तो एक उचित उपयोग औचित्य लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 18:38, 7 मई 2020 (UTC) == [[:हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। लेख का विषय उल्लेखनीय नहीं है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।-[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 18:35, 19 मई 2020 (UTC) == [[:चित्र:Mehandi.jpg|चित्र:Mehandi.jpg]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:Mehandi.jpg|चित्र:Mehandi.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Mehandi.jpg|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Mehandi.jpg]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Original on en.wiki was deleted because it had no permission</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 16:45, 20 मई 2020 (UTC) == [[:मिशेल ओबामा/मोम का पुतला|मिशेल ओबामा/मोम का पुतला]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:मिशेल ओबामा/मोम का पुतला|मिशेल ओबामा/मोम का पुतला]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मिशेल ओबामा/मोम का पुतला|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मिशेल ओबामा/मोम का पुतला]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>इस उपपृष्ठ की सामग्री को मूल लेख में शामिल करके हटा देना चाहिए।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:02, 26 मई 2020 (UTC) == [[भारतीय अन्तर्राष्ट्रीय व्यापार मेला 2008]] == Hi! I noticed that many files in this article have been deleted. Perhas they can be undeleted and fixed? They need a source and a license and if you have taken any of the photos it should be easy to fix. Perhaps you would like to take a look? --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 15:09, 3 जून 2020 (UTC) == [[:कछवाहा|कछवाहा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कछवाहा|कछवाहा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कछवाहा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कछवाहा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:02, 7 जून 2020 (UTC) आशीष जी नमस्कार. मैंने सोलहवीं शताब्दी के एक धर्मोपदेशक, पुष्टिमार्ग के आचार्य पर एक पृष्ठ बनाया है, किन्तु इसे अपलोड करने में समस्या आरही है. शायद स्पैम फ़िल्टर की वजह से ऐसा हो रहा है. जो मैसेज आरहा है वह है - "त्रुटि: आप जिस पृष्ठ को सँजोना चाहते थे उसे रद्दी सामग्री की छननी ने अवरोधित किया हुआ है। यह संभवतः किसी कर्पसूचित बाहरी स्थल की कड़ी की वजह से हुआ है। नीचे दिये हुए पाठ को स्पॅम सुरक्षा फिल्टर द्वारा रोका गया था: wordpress.com" कृपया इसे हटवाएं. मैंने यह चौपाल पर भी डाला था पर कोई उत्तर नहीं आया और न कोई मदद. धन्यवाद. [[सदस्य:कनाश|कनाश]] ([[सदस्य वार्ता:कनाश|वार्ता]]) 05:33, 7 जून 2020 (UTC) {{WPWP सन्देश}} ==एक आई पी से बर्बरता हेतु अपील== नमस्कार श्रीमान आशीष जी, इन आई पी (https://hi.wikipedia.org/wiki/विशेष:योगदान/2409:4052:810:DFF2:0:0:1372:B0 https://hi.wikipedia.org/wiki/विशेष:योगदान/2405:205:1582:8F32:0:0:2823:B0AC https://hi.wikipedia.org/wiki/विशेष:योगदान/2409:4052:2192:5548:0:0:19A:10A4) से बार बार कोई मेरे कार्य में बाधा डालने का प्रयत्न कर रहा है, कृपया इसको जल्द से जल्द ब्लॉक करे। आप मेरे यूजर पृष्ठ पर आकर इतिहास देख सकते है। मुझे आश्चर्य है कि हिंदी विकिपीडिया पर ट्विंकल टूल किसी भी िप की रिपोर्ट करने में असमर्थ है, मैंने प्रयास किया लेकिन नहीं हुआ इसलिये मुझे सीधे आपसे संपर्क करना पड़ा। यह मेरे खाते को ब्लॉक दिखने का प्रयत्न कर रहा है, जबकि ऐसा है नहीं। [[सदस्य:DMySon|DMySon]] ([[सदस्य वार्ता:DMySon|वार्ता]]) 10:51, 7 अगस्त 2020 (UTC) == [[:मिंटो रोड कालोनी|मिंटो रोड कालोनी]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मिंटो रोड कालोनी|मिंटो रोड कालोनी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:SriSriChinmaya|SriSriChinmaya]] ([[सदस्य वार्ता:SriSriChinmaya|वार्ता]]). 11:34, 8 अगस्त 2020 (UTC) == [[:चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg|चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg|चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|मापदंड फ़2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|फ़2]]{{*}} चित्र का विकिमीडिया कॉमन्स पर स्रोत और लाइसेंस जानकारी सहित उपलब्ध होना'''</center> इसमें वे सभी फ़ाइलें आएँगी जो विकिमीडिया कॉमन्स पर उसी नाम अथवा किसी और नाम से उपलब्ध हैं, क्योंकि कॉमन्स की फाइलों को विकिपीडिया पर सीधे प्रयोग किया जा सकता है और वे अन्य प्रकल्पों पर भी प्रयोग की जा सकती हैं। आपके द्वारा अपलोड की गयी यह फ़ाइल अब [[:Commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर उपलब्ध है। कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइलों को विकिपीडिया से हटा दिया जाता है। आप चाहें तो [[:Commons:File:Ashish Bhatnagar 2019.jpg|कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइल]] को जाँच सकते हैं कि उसमें सभी जानकारी ठीक दी है या नहीं। यदि गड़बड़ी हो तो कृपया उसे ठीक कर दें।&nbsp;यदि वह फ़ाइल ठीक है तो कृपया [[विशेष:WhatLinksHere/चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg|जो पृष्ठ विकिपीडिया पर उपलब्ध फ़ाइल का प्रयोग करते हैं]], उनपर विकिपीडिया वाली फ़ाइल की जगह कॉमन्स वाली फ़ाइल का उपयोग करें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 15:29, 9 सितंबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Kolkata subarban railway.jpg|चित्र:Kolkata subarban railway.jpg]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:Kolkata subarban railway.jpg|चित्र:Kolkata subarban railway.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Kolkata subarban railway.jpg|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Kolkata subarban railway.jpg]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Text bottom right corner (c) Samit Roy....., 2003</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 16:54, 20 सितंबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Shillong golf course2.jpg|चित्र:Shillong golf course2.jpg]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:Shillong golf course2.jpg|चित्र:Shillong golf course2.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Shillong golf course2.jpg|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Shillong golf course2.jpg]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Text says "Photographer: Ajit Thapa". There is no proof of permission.</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 17:05, 20 सितंबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:बिहार emblem.JPG|चित्र:बिहार emblem.JPG]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:बिहार emblem.JPG|चित्र:बिहार emblem.JPG]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/बिहार emblem.JPG|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/बिहार emblem.JPG]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Unused</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 17:09, 20 सितंबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:ASEANPara.png|चित्र:ASEANPara.png]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:ASEANPara.png|चित्र:ASEANPara.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/ASEANPara.png|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/ASEANPara.png]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Unused</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 17:12, 20 सितंबर 2020 (UTC) == [[:विशिष्ट आर्थिक क्षेत्र|विशिष्ट आर्थिक क्षेत्र]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विशिष्ट आर्थिक क्षेत्र|विशिष्ट आर्थिक क्षेत्र]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।-[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 10:39, 2 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:UPSIDC logo.jpg|चित्र:UPSIDC logo.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:UPSIDC logo.jpg|चित्र:UPSIDC logo.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:47, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Cii logo.JPG|चित्र:Cii logo.JPG]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Cii logo.JPG|चित्र:Cii logo.JPG]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:48, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Coal india ltd.jpg|चित्र:Coal india ltd.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Coal india ltd.jpg|चित्र:Coal india ltd.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:48, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Itc.gif|चित्र:Itc.gif]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Itc.gif|चित्र:Itc.gif]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:49, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Rajasthanroyalslogo.gif|चित्र:Rajasthanroyalslogo.gif]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Rajasthanroyalslogo.gif|चित्र:Rajasthanroyalslogo.gif]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:50, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Kashi vishwanath temple.png]] == Hi! I was told on [[सदस्य_वार्ता:SM7#चित्र:Kashi_vishwanath_temple.png]] that it was you that uploaded this photo and that it had no license. Is there any chance you can add a license if the photo is undeleted? It is used in [[:चित्र:Varanasi collage by ashish.JPG]] and its a good photo so it would be nice if you can help fix it! --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 19:32, 23 अक्टूबर 2020 (UTC) : Hello! I was hoping you could help me with this photo because its a really good photo. So if you have time to have a look it would be great! --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 14:13, 4 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती|बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती|बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:58, 26 नवम्बर 2020 (UTC) == [[:विश्वास सावरकर|विश्वास सावरकर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विश्वास सावरकर|विश्वास सावरकर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। पृष्ठ के लिए योग्य नहीं. इनका विवरण [[विनायक दामोदर सावरकर]] के पृष्ठ पर पहले से है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Walrus Ji|Walrus Ji]] ([[सदस्य वार्ता:Walrus Ji|वार्ता]]) 12:55, 3 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:प्रभात चिपलूनकर|प्रभात चिपलूनकर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:प्रभात चिपलूनकर|प्रभात चिपलूनकर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। पृष्ठ के लिए योग्य नहीं. इनका विवरण [[विनायक दामोदर सावरकर]] के पृष्ठ पर पहले से है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Walrus Ji|Walrus Ji]] ([[सदस्य वार्ता:Walrus Ji|वार्ता]]) 12:56, 3 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:अप्पा कसार|अप्पा कसार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अप्पा कसार|अप्पा कसार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। विकिपीडिया पृष्ठ के लिए योग्य नहीं. यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Walrus Ji|Walrus Ji]] ([[सदस्य वार्ता:Walrus Ji|वार्ता]]) 12:59, 3 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:अप्पा कसार|अप्पा कसार]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:अप्पा कसार|अप्पा कसार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अप्पा कसार|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अप्पा कसार]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं। अलग से ज्ञानकोशीय लेख की आवश्यकता/संभावना नहीं। (शीह प्रचार को हहेच में बदला गया)।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:56, 15 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:मुखपृष्ठ/प्रमुख चित्र पूर्व|मुखपृष्ठ/प्रमुख चित्र पूर्व]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मुखपृष्ठ/प्रमुख चित्र पूर्व|मुखपृष्ठ/प्रमुख चित्र पूर्व]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 11:05, 12 फ़रवरी 2021 (UTC) == [[:चित्र:Maruti Old Logo.JPG|चित्र:Maruti Old Logo.JPG]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Maruti Old Logo.JPG|चित्र:Maruti Old Logo.JPG]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 18:06, 9 मार्च 2021 (UTC) == [[:साँचा:लम्बाई की इकाई|साँचा:लम्बाई की इकाई]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:साँचा:लम्बाई की इकाई|साँचा:लम्बाई की इकाई]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/लम्बाई की इकाई|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/लम्बाई की इकाई]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>अनुपयोगी साँचे</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:53, 23 मई 2021 (UTC) == [[:झोल्का|झोल्का]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:झोल्का|झोल्का]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Prahar sinh|Prahar sinh]] ([[सदस्य वार्ता:Prahar sinh|वार्ता]]) 13:29, 24 जून 2021 (UTC) == [[:सत्यम|सत्यम]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सत्यम|सत्यम]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:28, 28 जून 2021 (UTC) == want to ask == {{talkback}}hi, i saw your research on kashi raj , i am also reserching on the same topic so i was hoping that if you could help me out by telling from where you got those refrences like chetsingh-villas , hoping to get your reply --[[सदस्य:Gaurav 3894|Gaurav 3894]] ([[सदस्य वार्ता:Gaurav 3894|वार्ता]]) 10:38, 30 जून 2021 (UTC) == 2021 Wikimedia Foundation Board elections: Eligibility requirements for voters == Greetings, The eligibility requirements for voters to participate in the 2021 Board of Trustees elections have been published. You can check the requirements on [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021#Eligibility_requirements_for_voters|this page]]. You can also verify your eligibility using the [https://meta.toolforge.org/accounteligibility/56 AccountEligiblity tool]. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 16:32, 30 जून 2021 (UTC) <small>''Note: You are receiving this message as part of outreach efforts to create awareness among the voters.''</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21669859 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:बुंदेलखंड का इतिहास|बुंदेलखंड का इतिहास]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बुंदेलखंड का इतिहास|बुंदेलखंड का इतिहास]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुंदेलखंड का इतिहास|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुंदेलखंड का इतिहास]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:55, 15 अगस्त 2021 (UTC) == [[:कंदरी प्राचीन मंदिर|कंदरी प्राचीन मंदिर]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कंदरी प्राचीन मंदिर|कंदरी प्राचीन मंदिर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कंदरी प्राचीन मंदिर|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कंदरी प्राचीन मंदिर]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:56, 23 अगस्त 2021 (UTC) == [[:दिल्ली की श्रेणियाँ|दिल्ली की श्रेणियाँ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:दिल्ली की श्रेणियाँ|दिल्ली की श्रेणियाँ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 08:56, 11 सितंबर 2021 (UTC) == [[:चित्रगुप्त चालीसा|चित्रगुप्त चालीसा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्रगुप्त चालीसा|चित्रगुप्त चालीसा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चित्रगुप्त चालीसा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चित्रगुप्त चालीसा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:15, 27 सितंबर 2021 (UTC) == [[:दिल्ली में विदेशी खाना|दिल्ली में विदेशी खाना]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:दिल्ली में विदेशी खाना|दिल्ली में विदेशी खाना]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/दिल्ली में विदेशी खाना|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/दिल्ली में विदेशी खाना]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 17:50, 27 सितंबर 2021 (UTC) == [[:कायस्थ भटनागर सदर सभा हिंद|कायस्थ भटनागर सदर सभा हिंद]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कायस्थ भटनागर सदर सभा हिंद|कायस्थ भटनागर सदर सभा हिंद]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 15:28, 30 सितंबर 2021 (UTC) == [[:भटनागर समाचार|भटनागर समाचार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:भटनागर समाचार|भटनागर समाचार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 15:28, 30 सितंबर 2021 (UTC) == [[:परस्पर विवाह उपहार|परस्पर विवाह उपहार]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:परस्पर विवाह उपहार|परस्पर विवाह उपहार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/परस्पर विवाह उपहार|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/परस्पर विवाह उपहार]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 12:40, 7 अक्टूबर 2021 (UTC) == [[:विवाह शिलारोहण|विवाह शिलारोहण]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:विवाह शिलारोहण|विवाह शिलारोहण]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/विवाह शिलारोहण|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/विवाह शिलारोहण]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 12:41, 7 अक्टूबर 2021 (UTC) == [[:हरिद्रालेपन|हरिद्रालेपन]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:हरिद्रालेपन|हरिद्रालेपन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हरिद्रालेपन|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हरिद्रालेपन]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 12:42, 7 अक्टूबर 2021 (UTC) == [[:ग्रह योग|ग्रह योग]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:ग्रह योग|ग्रह योग]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ग्रह योग|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ग्रह योग]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 12:44, 7 अक्टूबर 2021 (UTC) ==please help with locked page== https://en.m.wikipedia.org/wiki/I-League_2nd_Division "level on pyramid = 2" == [[:सप्तनदी|सप्तनदी]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:सप्तनदी|सप्तनदी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सप्तनदी|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सप्तनदी]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:59, 3 नवम्बर 2021 (UTC) == [[:राणा अमरसाल|राणा अमरसाल]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:राणा अमरसाल|राणा अमरसाल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राणा अमरसाल|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राणा अमरसाल]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध, कोई भी विश्वसनीय स्रोत उपलब्ध नहीं जो इस नाम की पुष्टि करता हो, ज्ञात स्रोतों के अनुसार अमरकोट में तात्कालिक राजा का नाम "राणा प्रसाद" था।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:01, 19 नवम्बर 2021 (UTC) == [[:विश्व के देशों में शहरों की सूचियाँ|विश्व के देशों में शहरों की सूचियाँ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विश्व के देशों में शहरों की सूचियाँ|विश्व के देशों में शहरों की सूचियाँ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:52, 19 नवम्बर 2021 (UTC) == [[:महामंदिर|महामंदिर]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:महामंदिर|महामंदिर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महामंदिर|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महामंदिर]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध जो उल्लेखनीय नहीं है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:05, 19 नवम्बर 2021 (UTC) == [[:हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>लेख का विषय उल्लेखनीय नहीं है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 17:14, 6 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:धूनीवाले दादाजी|धूनीवाले दादाजी]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:धूनीवाले दादाजी|धूनीवाले दादाजी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/धूनीवाले दादाजी|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/धूनीवाले दादाजी]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 18:02, 11 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:भवानी माता मंदिर, खंडवा|भवानी माता मंदिर, खंडवा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:भवानी माता मंदिर, खंडवा|भवानी माता मंदिर, खंडवा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भवानी माता मंदिर, खंडवा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भवानी माता मंदिर, खंडवा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 18:04, 11 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:नूहानी वंश|नूहानी वंश]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:नूहानी वंश|नूहानी वंश]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/नूहानी वंश|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/नूहानी वंश]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 08:42, 16 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:बुधवार व्रत कथा|बुधवार व्रत कथा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बुधवार व्रत कथा|बुधवार व्रत कथा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुधवार व्रत कथा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुधवार व्रत कथा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 14:34, 19 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:ब्रज परिक्रमा|ब्रज परिक्रमा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:ब्रज परिक्रमा|ब्रज परिक्रमा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रज परिक्रमा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रज परिक्रमा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 06:25, 25 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:कंकरोली|कंकरोली]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कंकरोली|कंकरोली]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> [[सदस्य:Mnhrdng|मनोहर ]] ([[सदस्य वार्ता:Mnhrdng|वार्ता]]) 10:49, 19 फ़रवरी 2022 (UTC) == [[:निजात|निजात]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:निजात|निजात]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/निजात|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/निजात]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:51, 2 अगस्त 2022 (UTC) == [[:प्रायश्चित होम|प्रायश्चित होम]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:प्रायश्चित होम|प्रायश्चित होम]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/प्रायश्चित होम|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/प्रायश्चित होम]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>विषय उल्लेखनीय नहीं लग रहा, कोई विश्वसनीय स्रोत भी नहीं दिया गया है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:47, 13 अगस्त 2022 (UTC) == [[:बुंदेलखंड के त्यौहार|बुंदेलखंड के त्यौहार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:बुंदेलखंड के त्यौहार|बुंदेलखंड के त्यौहार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6|मापदंड व6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6|व6]]{{*}} साफ़ कॉपीराइट उल्लंघन'''</center> इस मापदंड में वे सभी पृष्ठ आते हैं जो साफ़ तौर पर कॉपीराइट उल्लंघन हैं और जिनके इतिहास में उल्लंघन से मुक्त कोई भी अवतरण नहीं है। इसमें वे पृष्ठ भी आते हैं जिनपर डाली गई सामग्री का कॉपीराइट स्वयं उसी सदस्य के पास है और सदस्य ने उसका पहला प्रकाशन किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत नहीं किया है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:23, 17 अगस्त 2022 (UTC) == [[:बीकानेर की जातियां|बीकानेर की जातियां]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बीकानेर की जातियां|बीकानेर की जातियां]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बीकानेर की जातियां|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बीकानेर की जातियां]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध एवं अनावश्यक लेख।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:17, 25 अगस्त 2022 (UTC) == [[:साँचा:Pp-pending|साँचा:Pp-pending]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Pp-pending|साँचा:Pp-pending]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 20:15, 26 सितंबर 2022 (UTC) == [[:साँचा:Delhi Barnstar|साँचा:Delhi Barnstar]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Delhi Barnstar|साँचा:Delhi Barnstar]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 20:30, 26 मार्च 2023 (UTC) == [[:रांगेय राघव की कृतियां|रांगेय राघव की कृतियां]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:रांगेय राघव की कृतियां|रांगेय राघव की कृतियां]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/रांगेय राघव की कृतियां|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/रांगेय राघव की कृतियां]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>लेख में ज्यादातर कड़ियाँ लाल रंग में हैं और मुझे इसके लिए अलग से लेख की आवश्यकता नहीं लगती।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:17, 5 अप्रैल 2023 (UTC) == [[:योग और मोटापा|योग और मोटापा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:योग और मोटापा|योग और मोटापा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/योग और मोटापा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/योग और मोटापा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>अनावश्यक और मूल शोध की तरह लिखा लेख।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:43, 10 मई 2023 (UTC) == [[:बृहस्पतिवार व्रत कथा|बृहस्पतिवार व्रत कथा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बृहस्पतिवार व्रत कथा|बृहस्पतिवार व्रत कथा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बृहस्पतिवार व्रत कथा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बृहस्पतिवार व्रत कथा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>ज्ञानकोशीय महत्व एवं [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]] स्पष्ट नहीं। सफाई से पूर्व लेख पूजा विधि की तरह लिखा हुआ था।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:49, 18 मई 2023 (UTC) == [[:१ई+८ मी॰²|१ई+८ मी॰²]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:१ई+८ मी॰²|१ई+८ मी॰²]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:59, 10 अक्टूबर 2023 (UTC) == [[:कालिंदी एक्स्प्रेस ४७२४|कालिंदी एक्स्प्रेस ४७२४]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कालिंदी एक्स्प्रेस ४७२४|कालिंदी एक्स्प्रेस ४७२४]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:23, 15 नवम्बर 2023 (UTC) == [[:पनीर टिक्का|पनीर टिक्का]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:पनीर टिक्का|पनीर टिक्का]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Nadzik|Nadzik]] ([[सदस्य वार्ता:Nadzik|वार्ता]]) 14:03, 10 दिसम्बर 2023 (UTC) == [[:ISO मानकों की सूची|ISO मानकों की सूची]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:ISO मानकों की सूची|ISO मानकों की सूची]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:21, 27 दिसम्बर 2023 (UTC) == [[:शेषाद्री एक्स्प्रेस ७२१०|शेषाद्री एक्स्प्रेस ७२१०]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शेषाद्री एक्स्प्रेस ७२१०|शेषाद्री एक्स्प्रेस ७२१०]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:07, 11 जनवरी 2024 (UTC) == [[:बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा|बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा|बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]] नहीं</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:46, 6 फ़रवरी 2024 (UTC) == Translation request == Hello. Can you translate and upload the article [[:en:List of cities in Azerbaijan]] in Hindi Wikipedia? <nowiki>Yours sincerely, ~~~~</nowiki> [[सदस्य:Noroii|Noroii]] ([[सदस्य वार्ता:Noroii|वार्ता]]) 19:31, 27 अप्रैल 2024 (UTC) == [[:साँचा:ह्युंदै कार|साँचा:ह्युंदै कार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:ह्युंदै कार|साँचा:ह्युंदै कार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:19, 29 अप्रैल 2024 (UTC) == [[:राजा हृदय शाह|राजा हृदय शाह]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:राजा हृदय शाह|राजा हृदय शाह]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:gold;">★</span>[[user: Ritikpraj|<u><span style="color: brown;">Ritik Prajapati</span></u>]]<span style="color:gold;">★</span> • [[User talk: Ritikpraj|<span style="color:tan;">✉</span>]] • 17:13, 23 जुलाई 2024 (UTC) == [[:गुवाहाटी एक्स्प्रेस २५०७|गुवाहाटी एक्स्प्रेस २५०७]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:गुवाहाटी एक्स्प्रेस २५०७|गुवाहाटी एक्स्प्रेस २५०७]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> [[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 18:29, 14 सितंबर 2024 (UTC) == [[:अर्जुनगढ|अर्जुनगढ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अर्जुनगढ|अर्जुनगढ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:53, 7 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:सूर्य मण्डल|सूर्य मण्डल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सूर्य मण्डल|सूर्य मण्डल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:सप्त सागर|सप्त सागर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सप्त सागर|सप्त सागर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:सप्त द्वीप|सप्त द्वीप]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सप्त द्वीप|सप्त द्वीप]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:शुक्र मण्डल|शुक्र मण्डल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शुक्र मण्डल|शुक्र मण्डल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:शाल्मलद्वीप|शाल्मलद्वीप]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शाल्मलद्वीप|शाल्मलद्वीप]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:शनि मण्डल|शनि मण्डल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शनि मण्डल|शनि मण्डल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:07, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) {{subst:db-csd-deleted-custom|1=कुशद्वीप|2=test}} --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:31, 15 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:चित्रगुप्त जयंती|चित्रगुप्त जयंती]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्रगुप्त जयंती|चित्रगुप्त जयंती]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चित्रगुप्त जयंती|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चित्रगुप्त जयंती]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>पूर्णतया स्रोतहीन; गैर-वैश्विक दृष्टिकोण से लिखा महिमामंडन जैसा निबंध। अगर कोई सामग्री हो तो उसे चित्रगुप्त लेख में समाहित किया जा सकता है। अलग लेख रखने की आवश्यकता नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 नवम्बर 2024 (UTC) == [[:चित्र:Unesco.jpg|चित्र:Unesco.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Unesco.jpg|चित्र:Unesco.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़5|मापदंड फ़5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़5|फ़5]]{{*}} ग़ैर मुक्त फ़ाइलें जिनका मुक्त विकल्प उपलब्ध हो'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो ग़ैर मुक्त हैं और जिनका कोई मुक्त विकल्प उपलब्ध है। यह आवश्यक नहीं कि मुक्त विकल्प हूबहू वही फ़ाइल हो। उदाहरण: यदि किसी व्यक्ति का मुक्त चित्र उपलब्ध है, तो उसके ग़ैर मुक्त चित्र इस मापदंड के अंतर्गत हटाए जा सकते हैं। आपके द्वारा अपलोड की इस कॉपीराइट सुरक्षित फ़ाइल की जगह अब एक मुक्त फ़ाइल ले सकती है। अतः, अब इस फ़ाइल का उपयोग उचित उपयोग (fair use) में नहीं गिना जा सकता। यदि आपको लगता है कि इसका विकिपीडिया पर किसी जगह उचित उपयोग के अंतर्गत अब भी प्रयोग संभव है, तो इसकी जानकारी फ़ाइल के वार्ता पृष्ठ पर दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:05, 11 नवम्बर 2024 (UTC) == [[:३१ सितंबर|३१ सितंबर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:३१ सितंबर|३१ सितंबर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:23, 28 नवम्बर 2024 (UTC) == [[:मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन|मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन|मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>ज्ञानकोश में लेख शामिल करने भर की [[वि:उ|उल्लेखनीयता]] संदिग्ध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:42, 28 दिसम्बर 2024 (UTC) == [[:कापालिक शैली|कापालिक शैली]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कापालिक शैली|कापालिक शैली]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कापालिक शैली|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कापालिक शैली]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उ|उल्लेखनीयता]] नही।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 02:05, 14 मार्च 2025 (UTC) == [[:शब्दलोक प्रकाशन|शब्दलोक प्रकाशन]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:शब्दलोक प्रकाशन|शब्दलोक प्रकाशन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शब्दलोक प्रकाशन|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शब्दलोक प्रकाशन]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उ|उल्लेखनीयता]] नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:40, 14 मार्च 2025 (UTC) == [[:हिन्दू गणना महत्ता के क्रम|हिन्दू गणना महत्ता के क्रम]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:हिन्दू गणना महत्ता के क्रम|हिन्दू गणना महत्ता के क्रम]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हिन्दू गणना महत्ता के क्रम|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हिन्दू गणना महत्ता के क्रम]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध एवं अलग से ज्ञानकोशीय [[वि:उ|उल्लेखनीयता]] नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:43, 14 मार्च 2025 (UTC) == [[:सर मिर्ज़ा इस्माइल|सर मिर्ज़ा इस्माइल]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:सर मिर्ज़ा इस्माइल|सर मिर्ज़ा इस्माइल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सर मिर्ज़ा इस्माइल|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सर मिर्ज़ा इस्माइल]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उ|उल्लेखनीयता]] नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:44, 14 मार्च 2025 (UTC) == [[:अकाल तख्त एक्सप्रेस 12318|अकाल तख्त एक्सप्रेस 12318]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अकाल तख्त एक्सप्रेस 12318|अकाल तख्त एक्सप्रेस 12318]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:16, 2 अप्रैल 2025 (UTC) == [[:चेन्नई एक्स्प्रेस ६०४२|चेन्नई एक्स्प्रेस ६०४२]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चेन्नई एक्स्प्रेस ६०४२|चेन्नई एक्स्प्रेस ६०४२]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:17, 2 अप्रैल 2025 (UTC) == [[:साँचा:आशीष लेख|साँचा:आशीष लेख]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:आशीष लेख|साँचा:आशीष लेख]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:48, 3 अप्रैल 2025 (UTC) == [[:इरेवना|इरेवना]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:इरेवना|इरेवना]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/इरेवना|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/इरेवना]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:52, 25 अप्रैल 2025 (UTC) == [[:जंतर मंतर, उज्जैन|जंतर मंतर, उज्जैन]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:जंतर मंतर, उज्जैन|जंतर मंतर, उज्जैन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:18, 2 मई 2025 (UTC) == [[:कोलकाता में मीडिया|कोलकाता में मीडिया]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कोलकाता में मीडिया|कोलकाता में मीडिया]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कोलकाता में मीडिया|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कोलकाता में मीडिया]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध एवं अनावश्यक पृष्ठ।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:49, 15 मई 2025 (UTC) == [[:साँचा:धाराएं|साँचा:धाराएं]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:धाराएं|साँचा:धाराएं]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:27, 8 जून 2025 (UTC) == [[:विश्व चलचित्र|विश्व चलचित्र]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विश्व चलचित्र|विश्व चलचित्र]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:42, 23 जून 2025 (UTC) == [[:प्रवेशद्वार:उत्तर प्रदेश / भारत|प्रवेशद्वार:उत्तर प्रदेश / भारत]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:प्रवेशद्वार:उत्तर प्रदेश / भारत|प्रवेशद्वार:उत्तर प्रदेश / भारत]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:06, 26 जून 2025 (UTC) == [[:चित्र:CMCLogo.jpg|चित्र:CMCLogo.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:CMCLogo.jpg|चित्र:CMCLogo.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|मापदंड फ़2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|फ़2]]{{*}} चित्र का विकिमीडिया कॉमन्स पर स्रोत और लाइसेंस जानकारी सहित उपलब्ध होना'''</center> इसमें वे सभी फ़ाइलें आएँगी जो विकिमीडिया कॉमन्स पर उसी नाम अथवा किसी और नाम से उपलब्ध हैं, क्योंकि कॉमन्स की फाइलों को विकिपीडिया पर सीधे प्रयोग किया जा सकता है और वे अन्य प्रकल्पों पर भी प्रयोग की जा सकती हैं। आपके द्वारा अपलोड की गयी यह फ़ाइल अब [[:Commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर उपलब्ध है। कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइलों को विकिपीडिया से हटा दिया जाता है। आप चाहें तो [[:Commons:Emblem of Colombo Municipal Council 01.svg|कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइल]] को जाँच सकते हैं कि उसमें सभी जानकारी ठीक दी है या नहीं। यदि गड़बड़ी हो तो कृपया उसे ठीक कर दें।&nbsp;यदि वह फ़ाइल ठीक है तो कृपया [[विशेष:WhatLinksHere/चित्र:CMCLogo.jpg|जो पृष्ठ विकिपीडिया पर उपलब्ध फ़ाइल का प्रयोग करते हैं]], उनपर विकिपीडिया वाली फ़ाइल की जगह कॉमन्स वाली फ़ाइल का उपयोग करें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 10:10, 15 अगस्त 2025 (UTC) == [[:काला चना घूमनी|काला चना घूमनी]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:काला चना घूमनी|काला चना घूमनी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:11, 27 मार्च 2026 (UTC) == [[:अमृतसर इंदौर एक्स्प्रेस 9326|अमृतसर इंदौर एक्स्प्रेस 9326]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अमृतसर इंदौर एक्स्प्रेस 9326|अमृतसर इंदौर एक्स्प्रेस 9326]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:14, 29 मार्च 2026 (UTC) aezycqrqs1yfsoh9rvgxioimpuexs3j रजब 0 39126 6534335 5091882 2026-03-29T14:38:23Z The Sorter 845290 6534335 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक मास | alt = | caption = [[Isra and Mi'raj]] | native_name = {{Native name|ar|رَجَب}} | calendar = [[हिजरी|इस्लामी कालदर्शक]] | num = 7 | days = 29-30 (चाँद के हिलाल पर निर्भर करता है) | season = | gregorian = | holidays = [[इस्रा और मेराज]] | prev_month = [[जमाद अल-थानी]] | next_month = [[शाबान]] }} {{Islamic months sidebar}} '''रजब''' ({{langx|ar|رَجَب}}) [[हिजरी|इस्लामी पंचांग]] का सातवाँ मास है। रज्जब की शब्दकोषीय या शाब्दिक परिभाषा है "आदर करना", जिससे कि रज्जब शब्द निकला है। रज्जब बतलाता है 'सम्मनित मास'। इस मास को अति आदर सूचक माना जाता था, पागान अरबों द्वारा, रमजाज्ञ की तरह ही इसमें भी युद्ध वर्जित था। == समय == इस्लामी कैलेण्डर में मास आरम्भ होता है, नए चाँद, यानि प्रतिपदा से, लेकिन गणना से नहीं, बल्कि दिखने पर। क्योंकि यह कैलेण्दर 11 से 12 दिवस छोटा होता है, सौर वर्ष से, रज्जब मास भी पूरे वर्ष भर के हर ऋतु में घूमता रहता है। रज्जब की अनुमानित तिथियाँ निम्न हैं:- * 1426 [[हिजरी#वर्षों की गणना|AH]] – मासारम्भ: [[अगस्त]] 6, [[२००५|2005]]; अन्तः [[वर्ष|सितंबर]] 4, [[२००५|2005]] * 1427 [[हिजरी#वर्षों की गणना|AH]] – मासारम्भ: [[जुलाई]] 27, [[२००६|2006]]; अन्तः [[अगस्त]] 25, [[२००६|2006]] * 1428 [[हिजरी#वर्षों की गणना|AH]] – मासारम्भ: [[जुलाई]] 16, [[२००७|2007]]; अन्तः [[अगस्त]] 14, [[२००७|2007]] * 1429 [[हिजरी#वर्षों की गणना|AH]] – मासारम्भ: [[जुलाई]] 5, [[२००८|2008]]; अन्त: [[अगस्त]] 3, [[२००८|2008]] == इस्लामी घटनाएं == * 01 रजब - पाँचवे इमाम [[मुहम्मद अल-बाक़िर]] का जन्म। * 03 रजब - दसवें इमाम [[अली नक़ी]] की मृत्यु। * 04 रजब - [[चिश्ती तरीक़ा|चिश्ती सिलसिले]] के [[मोइनुद्दीन चिश्ती|ख्चाजा मोइनुद्दीन चिश्ती]] का [[उर्स]]। * 05 रजब - दसवें इमाम [[अली नक़ी]] का जन्म।च * 07 रजब - [[शिया इस्लाम|शिया मुसलमान]] [[मूसा अल-काज़िम|इमाम मूसा अल-काज़िम की ईद]] मनाते हैं। * 09 रजब - [[हुसैन इब्न अली]] को एक पुत्र [[अली असग़र]] पैदा हुए। * 10 रजब - नौवें इमाम [[मुहम्मद अल-तक़ी]] का जन्म। * 13 रजब - [[शिया इस्लाम|शिया मुसलमान]] अपने पहले [[अली इब्न अबी तालिब]] का जन्म जोश से मनाते हैं। * 18 रजब - [[अब्राहम|इब्राहीम]] की [[शिया इस्लाम]] के अनुसार मृत्यु। * 22 रजब - '''कुंडे''' [[शिया इस्लाम|शिया मुसलमानों]] और [[अहल अल-हदीस|ग़ैर-सलफ़ी / ग़ैर अहले हदीस मुसलमानों]] मुसलमानों की ओर से मनाए जाते हैं क्योंकि कहा जाता है कि छटे इमाम [[जाफ़र अस-सादिक़]] ने ऐसा करने को कहा। उसी दिन [[मुआविया प्रथम]] की भी मृत्यु हुई थी, इस कारण कुछ सुन्नी मुसलमान शंकास्पद है यह प्रथा असल में उनके देहान्त का जश्न है। * 24 रजब -खैबर की युद्ध में मुसलमानों की विजय। * 25 रजब - सातवें इमाम [[मूसा अल-काज़िम]] की मृत्यु। * 27 रजब - ग़ैर अहले हदीस सुन्नी [[इस्रा और मेराज|मेराज]] का जश्न मनाते हैं। * 28 रजब - [[हुसैन इब्न अली]] करबला तक [[मदीना|मदीने]] से रवाना हुए। * सन 5 हिजरी में [[बिलाल इब्न अल-हारिस|बिलाल इब्न हारिस]] के बारे में कहा जाता है की उन्होंने [[बनू मुज़ीना]] के सौ लोगों को [[मुहम्मद|पैगम्बर मुहम्मद]] के सामने प्रस्तुत किया। उन सभी ने इस्लाम क़बूल किया। * सन 5 हिजरी में [[तबूक प्रान्त|तबूक]] का युद्ध हुआ। यह अंतिम युद्ध था जिसमें [[मुहम्मद|पैगम्बर मुहम्मद]] शरीक थे। * [[अक़ाबा प्रान्त|अक़ाबा]] सन 12 हिजरी में ली गई। * [[सलाउद्दीन]] रजब के महीने में [[यरुशलम]] में प्रवेश किए थे। * 28 रजब 1342 हिजरी (3 मार्च 1924) इस्लाम की खिलाफ़त को आधुनिक तुर्की के क्रान्तिकारी नेता [[कमाल अतातुर्क|अतातुर्क मुस्तफ़ा कमाल पाशा]] ने समाप्त करके अपने देश को पहला मुसलमान [[धर्मनिरपेक्षता|धर्मनिरपेक्ष]] राष्ट्र बनाया। == External links == * [https://web.archive.org/web/20110605001555/http://www.phys.uu.nl/~vgent/islam/islam_tabcal.htm Islamic-Western Calendar Converter (Based on the Arithmetical or Tabular Calendar)] * [https://web.archive.org/web/20080430224710/http://www.inter-islam.org/Miscellaneous/months.htm#Rajab Monthly Profiles of the Islamic Calendar]([https://web.archive.org/web/20080509161601/http://www.inter-islam.org/copyright.htm Copyright]) [[श्रेणी:इस्लामी मास]] cujwalwnikdktsnxqe1zzjbmhs6ta7g साँचा:मुस्लिम मास 10 39129 6534337 5747659 2026-03-29T14:41:24Z The Sorter 845290 6534337 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = मुस्लिम मास |title = [[हिजरी|इस्लामी कालदर्शक]] के मास (हि.) |state = {{{state|{{{1|autocollapse}}}}}} |listclass = hlist |list1 = * [[मुहर्रम]] * [[सफ़र (मुस्लिम मास)|सफ़र]] * [[रबी अल-अव्वल]] * [[रबी अल-थानी|रबी अस-सानी]] * [[जमाद अल-अव्वल|जुमादा अल-अव्वल]] * [[जमाद अल-थानी|जुमादा अस-सानी]] * [[रजब]] * [[शाबान]] * [[रमज़ान]] * [[शव्वाल]] * [[ज़ु अल-क़ादा]] * [[ज़ु अल-हज्जा]] }}<noinclude> {{Documentation|content= {{Collapsible option}} [[Category:Islam navigational boxes|Months]] [[Category:Calendar navigational boxes]] }}</noinclude> i9bimf1e1zsa3w3e6m5t9p1n4dd50nw अलाउद्दीन खिलजी 0 41370 6534510 6504702 2026-03-30T05:11:56Z ~2026-19640-22 917673 /* होयसल */ 6534510 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=अक्टूबर 2020}} {{Infobox royalty | embed = | name = अलाउद्दीन खिलजी | title = | titletext = | more = | type = | image = Portrait of Sultan 'Ala-ud-Din, Padshah of Delhi.jpg | image_size = | alt = | caption = अलाउद्दीन खिलजी का एक चित्र | succession = [[दिल्ली सल्तनत|दिल्ली का सुल्तान]] | moretext = | reign = 1296–1316 | coronation = 1296 | cor-type = | predecessor = [[जलालुद्दीन ख़िलजी|जलालुद्दीन खिलजी]] | successor = [[शहाबुद्दीन उमर]] | succession1 = [[अवध]] का राज्यपाल | reign1 = 1296 | reign-type1 = कार्यकाल | succession2 = [[कड़ा-मानिकपुर|कड़ा]] का राज्यपाल | reign2 = 1291–1296 | reign-type2 = कार्यकाल | predecessor2 = मलिक छज्जू | successor2 = अला-उल मुल्क | succession3 = अमीर-ए-तुज़ुक | moretext3 = <!-- (equivalent to [[Master of ceremonies]])--> | reign3 = 1290–1291 | reign-type3 = कार्यकाल | birth_name = अली गुरशास्प | birth_date = c. 1266-1267 | death_date = <!-- {{death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | death_place = [[दिल्ली]], भारत | burial_place = दिल्ली, भारत | spouse = <nowiki>{{plainlist|</nowiki> * ''मलिका-ए-जहाँ'' (जलालुद्दीन की बेटी) * महरू ([[अल्प खान]] की बहन) * रामदास बैंसला की पूर्व पत्नी गुजरी | issue = {{plainlist| * खिज़्र खान * शादी खान * [[क़ुतुबुद्दीन मुबारक़ ख़िलजी|कुतुबुद्दीन मुबारक शाह]] * [[शाहबुद्दीन उमर]] }} | regnal name = अलाउद्दुनिया वाद दीन मुहम्मद शाह-उस सुल्तान | dynasty = [[खिलजी राजवंश]] | father = शाहबुद्दीन मसूद | religion = [[सुन्नी इस्लाम]] }} [[चित्र:Khilji dynasty 1290 - 1320 ad.PNG|thumb|खिलजी साम्राज्य की सीमाएं]] '''अलाउद्दीन खिलजी''' (वास्तविक नाम अलीगुर्शप 1296-1316) [[दिल्ली सल्तनत]] के [[ख़िलजी वंश|खिलजी वंश]] का दूसरा शासक था।<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/hindi/india-41344270|title=क्या रिश्ता था अलाउद्दीन खिलजी और मलिक काफ़ूर का?|access-date=9 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009200205/http://www.bbc.com/hindi/india-41344270|archive-date=9 अक्तूबर 2017|url-status=live}}</ref> उसका साम्राज्य अफगानिस्तान से लेकर उत्तर-मध्य भारत तक फैला था। इसके बाद इतना बड़ा भारतीय साम्राज्य अगले तीन सौ सालों तक कोई भी शासक स्थापित नहीं कर पाया था। उसका उपनाम सिकंदर-ए-सानी (सिकंदर द्वितीय) था। मेवाड़ [[चित्तौड़गढ़|चित्तौड़]] का युद्ध इतिहास की एक महत्वपूर्ण घटना है।<ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/858619/history-lesson-padmavati-was-driven-to-immolation-by-a-rajput-prince-not-ala-ud-din-khalji|title=History lesson: Padmavati was driven to immolation by a Rajput prince, not Ala-ud-din Khalji|access-date=25 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171125073712/https://scroll.in/article/858619/history-lesson-padmavati-was-driven-to-immolation-by-a-rajput-prince-not-ala-ud-din-khalji|archive-date=25 नवंबर 2017|url-status=dead}}</ref> ऐसा माना जाता है कि उसने चित्तौड़ पर आक्रमण किया था क्योंकि चित्तौड़ राजनीतिक और भौगोलिक तौर पर महत्वपूर्ण स्थान रखता था इस घटनाक्रम के साथ [[पद्मिनी]]<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/hindi/india-42080687|title=कहाँ से आई थीं पद्मावती?|access-date=22 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171125053856/http://www.bbc.com/hindi/india-42080687|archive-date=25 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> नामक रानी का मिथक अनायास ही मिलता है हालांकि इसका वर्णन [[मलिक मोहम्मद जायसी|मलिक मुहम्मद जायसी]] की एक किताब [[पद्मावत]] के अलावा क‌ई नहीं मिलता है।<ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/854706/ala-ud-din-khalji-why-the-peoples-king-was-made-out-to-be-a-monster-by-16th-century-chroniclers|title=Ala-ud-din Khalji: Why the ‘people’s king’ was made out to be a monster by 16th century chroniclers|access-date=29 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125102203/https://scroll.in/article/854706/ala-ud-din-khalji-why-the-peoples-king-was-made-out-to-be-a-monster-by-16th-century-chroniclers|archive-date=25 जनवरी 2019|url-status=dead}}</ref> उसके समय में उत्तर पूर्व से [[मंगोल]] आक्रमण भी हुए। उसने उसका भी डटकर सामना किया।<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/hindi/entertainment-42062092|title='पद्मावती में असल अन्याय ख़िलजी के साथ हुआ है'|access-date=21 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171124010949/http://www.bbc.com/hindi/entertainment-42062092|archive-date=24 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> अलाउद्दीन ख़िलजी के बचपन का नाम अली 'गुरशास्प' था। जलालुद्दीन खिलजी के तख्त पर बैठने के बाद उसे 'अमीर-ए-तुजुक' का पद मिला। मलिक छज्जू के विद्रोह को दबाने में महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाने के कारण जलालुद्दीन ने उसे कड़ा-मनिकपुर की सूबेदारी सौंप दी। भिलसा, चंदेरी एवं देवगिरि के सफल अभियानों से प्राप्त अपार धन ने उसकी स्थिति और मज़बूत कर दी। इस प्रकार उत्कर्ष पर पहुँचे अलाउद्दीन खिलजी ने अपने चाचा जलालुद्दीन की हत्या धोखे से 22 अक्टूबर 1296 को खुद से गले मिलते समय अपने दो सैनिकों (मुहम्मद सलीम तथा इख़्तियारुद्दीन हूद) द्वारा करवा दी। इस प्रकार उसने अपने सगे चाचा जो उसे अपने औलाद की भांति प्रेम करता था के साथ विश्वासघात कर खुद को सुल्तान घोषित कर दिया और दिल्ली में स्थित बलबन के लालमहल में अपना राज्याभिषेक 22 अक्टूबर 1296 को सम्पन्न करवाया।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/education/photo/education-know-about-alauddin-khilji-and-padmawati-and-malik-kafur-story-tedu-483105-2017-10-21|title=इश्क के लिए मशहूर था अलाउद्दीन खिलजी, बिना दाढ़ी वाले पुरुष थे कमजोरी|website=आज तक|language=hi|access-date=2021-07-30}}</ref> == निर्माण कार्य == अलाउद्दीन के दरबार में अमीर खुसरों तथा हसन निजामी जैसे उच्च कोटि के विद्धानों को संरक्षण प्राप्त था। स्थापत्य कला के क्षेत्र में अलाउद्दीन खिलजी ने वृत्ताकार 'अलाई दरवाजा' अथवा 'कुश्क-ए-शिकार' का निर्माण करवाया। उसके द्वारा बनाया गया 'अलाई दरवाजा' प्रारम्भिक तुर्की कला का एक श्रेष्ठ नमूना माना जाता है। इसने सीरी के किले, हजार खम्भा महल का निर्माण किया। अलाउद्दिन खिलजी ने जमीन नपाई का आधा राजस्व के रूप में लेता था। == शासन व्यवस्था == राज्याभिषेक के बाद उत्पन्न कठिनाईयों का सफलता पूर्वक सामना करते हुए अलाउद्दीन ने कठोर शासन व्यवस्था के अन्तर्गत अपने राज्य की सीमाओं का विस्तार करना प्रारम्भ किया। अपनी प्रारम्भिक सफलताओं से प्रोत्साहित होकर अलाउद्दीन ने 'सिकन्दर द्वितीय' (सानी) की उपाधि ग्रहण कर इसका उल्लेख अपने सिक्कों पर करवाया। उसने विश्व-विजय एवं एक नवीन धर्म को स्थापित करने के अपने विचार को अपने मित्र एवं दिल्ली के कोतवाल 'अलाउल मुल्क' के समझाने पर त्याग दिया। यद्यपि अलाउद्दीन ने ख़लीफ़ा की सत्ता को मान्यता प्रदान करते हुए ‘यामिन-उल-ख़िलाफ़त-नासिरी-अमीर-उल-मोमिनीन’ की उपाधि ग्रहण की, किन्तु उसने ख़लीफ़ा से अपने पद की स्वीकृत लेनी आवश्यक नहीं समझी। उलेमा वर्ग को भी अपने शासन कार्य में हस्तक्षेप नहीं करने दिया। उसने शासन में इस्लाम धर्म के सिद्धान्तों को प्रमुखता न देकर राज्यहित को सर्वोपरि माना। अलाउद्दीन ख़िलजी के समय निरंकुशता अपने चरम सीमा पर पहुँच गयी। == विद्रोहों का दमन == अलाउद्दीन ख़िलजी के राज्य में कुछ विद्रोह हुए, जिनमें 1299 ई. में गुजरात के सफल अभियान में प्राप्त धन के बंटवारे को लेकर ‘नवी मुसलमानों’ द्वारा किये गये विद्रोह का दमन नुसरत ख़ाँ ने किया। दूसरा विद्रोह अलाउद्दीन के भतीजे अकत ख़ाँ द्वारा किया गया। अपने मंगोल मुसलमानों के सहयोग से उसने अलाउद्दीन पर प्राण घातक हमला किया, जिसके बदलें में उसे पकड़ कर मार दिया गया। तीसरा विद्रोह अलाउद्दीन की बहन के लड़के मलिक उमर एवं मंगू ख़ाँ ने किया, पर इन दोनों को हराकर उनकी हत्या कर दी गई। चौथा विद्रोह दिल्ली के हाजी मौला द्वारा किया गया, जिसका दमन सरकार हमीद्दीन ने किया। इस प्रकार इन सभी विद्रोहों को सफलता पूर्वक दबा दिया गया। अलाउद्दीन ने तुर्क अमीरों द्वारा किये जाने वाले विद्रोह के कारणों का अध्ययन कर उन कारणों को समाप्त करने के लिए 4 अध्यादेश जारी किये। प्रथम अध्यादेश के अन्तर्गत अलाउद्दीन ने दान, उपहार एवं पेंशन के रूप में अमीरों को दी गयी भूमि को जब्त कर उस पर अधिकार कर लगा दिया, जिससे उनके पास धन का अभाव हो गया। द्वितीय अध्याधेश के अन्तर्गत अलाउद्दीन ने गुप्तचर विभाग को संगठित कर ‘बरीद’ (गुप्तचर अधिकारी) एवं ‘मुनहिन’ (गुप्तचर) की नियुक्ति की। तृतीय अध्याधेश के अन्तर्गत अलाउद्दीन ख़िलजी ने मद्यनिषेद, भाँग खाने एवं जुआ खेलने पर पूर्ण प्रतिबन्ध लगा दिया। चौथे अध्यादेश के अन्तर्गत अलाउद्दीन ने अमीरों के आपस में मेल-जोल, सार्वजनिक समारोहों एवं वैवाहिक सम्बन्धों पर प्रतिबन्ध लगा दिया। सुल्तान द्वारा लाये गये ये चारों अध्यादेश पूर्णतः सफल रहे। अलाउद्दीन ने खूतों, मुक़दमों आदि हिन्दू लगान अधिकारियों के विशेषाधिकार को समाप्त कर दिया। == साम्राज्य विस्तार == अलाउद्दीन ख़िलजी साम्राज्यवादी प्रवृति का व्यक्ति था। उसने उत्तर भारत के राज्यों को जीत कर उन पर प्रत्यक्ष शासन किया। दक्षिण भारत के राज्यों को अलाउद्दीन ने अपने अधीन कर उनसे वार्षिक कर वसूला। === गुजरात विजय === 1298 ई. में अलाउद्दीन ने उलूग ख़ाँ एवं नुसरत ख़ाँ को गुजरात विजय के लिए भेजा। अहमदाबाद के निकट कर्णदेव वाघेला और अलाउद्दीन की सेना में संघर्ष हुआ। राजा कर्ण ने पराजित होकर अपनी कर देवगिरि के शासक रामचन्द्र देव के यहाँ शरण ली। अलाउद्दीन ख़िलजी कर्ण की सम्पत्ति । युद्ध में विजय के पश्चात् सैनिकों ने सूरत, सोमनाथ और कैम्बे तक आक्रमण किया। === जैसलमेर विजय === अलाउद्दीन ख़िलजी की सेना के कुछ घोड़े छीन लेने के कारण सुल्तान ख़िलजी ने [[जैसलमेर]] के राजपूत शासक दूदा एवं उसके सहयोगी तिलक सिंह को 1299 ई. में पराजित किया और जेसलमेर की विजय की। === रणथम्भौर विजय === [[रणथम्भोर राष्ट्रीय उद्यान|रणथम्भौर]] के शासक हम्मीरदेव अपनी योग्यता एवं साहस के लिए प्रसिद्ध थे। अलाउद्दीन के लिए रणथम्भौर को जीतना इसलिए भी आवश्यक था, क्योंकि हम्मीरदेव ने विद्रोही मंगोल नेता मुहम्मद शाह एवं केहब को अपने यहाँ शरण दे रखी थी, इसलिए भी अलाउद्दीन रणथम्भौर को जीतना चाहता था। अतः जुलाई, 1301 ई. में अलाउद्दीन ने रणथम्भौर के क़िले को अपने क़ब्ज़े में कर लिया। हम्मीरदेव वीरगति को प्राप्त हुए। अलाउद्दीन ने रनमल और उसके साथियों का वध करवा दिया, जो हम्मीरदेव से विश्वासघात करके उससे आ मिले थे। ‘तारीख़-ए-अलाई’ एवं ‘हम्मीर महाकाव्य’ में हम्मीरदेव और उनके परिवार के लोगों का जौहर द्वारा मृत्यु प्राप्त होने का वर्णन है। रणथम्भौर युद्ध के दौरान ही नुसरत ख़ाँ की मृत्यु हुई। हम्मीर रासो के अनुसार हम्मीर की रानी रंगदे के नेतृत्व में राजपूत महिलाओ ने जौहर (आग में कूदकर आत्महत्या) किया तथा राजकुमारी देवल दे ने पद्मला तालाब में कूदकर जल जौहर किया था। === चित्तौड़ आक्रमण एवं मेवाड़ विजय === [[मेवाड़]] के शासक राणा रतन सिंह थे , जिनकी राजधानी [[चित्तौड़गढ़|चित्तौड़]] थी। चित्तौड़ का क़िला सामरिक दृष्टिकोण से बहुत सुरक्षित स्थान पर बना हुआ था। इसलिए यह क़िला अलाउद्दीन की निगाह में चढ़ा हुआ था। कुछ इतिहासकारों ने अमीर खुसरव के रानी शैबा और सुलेमान के प्रेम प्रसंग के उल्लेख आधार पर और 'पद्मावत की कथा' के आधार पर चित्तौड़ पर न के आक्रमण का कारण रानी [[पद्मिनी]] के अनुपन सौन्दर्य के प्रति उसके आकर्षण को ठहराया है ।<ref>{{cite web|url=https://aajtak.intoday.in/story/the-padmini-mystique-1-967503.html|title=आवरण कथाः पद्मावती का मिथक और यथार्थ|access-date=30 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201043236/https://aajtak.intoday.in/story/the-padmini-mystique-1-967503.html|archive-date=1 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://khabar.ndtv.com/news/bollywood/padmavati-story-incomplete-without-chittor-warriors-gora-and-badal-1780793|title=Padmavati: चित्तौड़ के इन दो योद्धाओं के बिना अधूरी है रानी पद्मावती की कहानी|access-date=30 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201034149/https://khabar.ndtv.com/news/bollywood/padmavati-story-incomplete-without-chittor-warriors-gora-and-badal-1780793|archive-date=1 दिसंबर 2017|url-status=dead}}</ref> अन्ततः 28 जनवरी 1303 ई. को सुल्तान चित्तौड़ के क़िले पर अधिकार करने में सफल हुआ। रावल रतन सिंह युद्ध में वीरगति को प्राप्त हुए और उनकी पत्नी रानी [[पद्मिनी]] ने अन्य स्त्रियों के साथ जौहर कर लिया,ये चर्चा का विषय है। अधिकतर इतिहासकार [[पद्मिनी]] को काल्पनिक पात्र मानते हैं। किले पर अधिकार के बाद सुल्तान ने लगभग 30,000 राजपूत वीरों का कत्ल करवा दिया। उसने चित्तौड़ का नाम ख़िज़्र ख़ाँ के नाम पर 'ख़िज़्राबाद' रखा और ख़िज़्र ख़ाँ को सौंप कर दिल्ली वापस आ गया। इसी के साथ मेवाड़ में रावल शाखा का अंत हुआ, कालांतर में दूसरी शाखा सिसोदिया वँश की थी, जिसके शासक "राणा" कहलाते थे चित्तौड़ को पुनः स्वतंत्र कराने का प्रयत्न राजपूतों द्वारा जारी था। इसी बीच अलाउदीन ने ख़िज़्र ख़ाँ को वापस दिल्ली बुलाकर चित्तौड़ दुर्ग की ज़िम्मेदारी राजपूत सरदार मालदेव को सौंप दी। अलाउद्दीन की मृत्यु के पश्चात् गुहिलौत राजवंश के हम्मीरदेव ने मालदेव पर आक्रमण कर 1321 ई. में चित्तौड़ सहित पूरे मेवाड़ को आज़ाद करवा लिया। इस तरह अलाउद्दीन की मृत्यु के बाद चित्तौड़ एक बार फिर पूर्ण स्वतन्त्र हो गया। ===सौंख मथुरा अभियान=== अलाउदीन खिलजी ने 1301 ईस्वी में रणथम्भोर के शासक हम्मीर देव को हराकर रणथम्भोर पर कब्ज़ा कर लिया था तो उसकी नज़र ब्रज के क्षेत्र पर पड़ना स्वाभाविक थी|<ref>Pandav Gatha page 247</ref> अपने साम्राज्य विस्तार नीति के तहत उसने रणथम्भोर के अपने प्रशासक उलुग खान के नेतृत्व में सौंख गढ़ (मथुरा) सेना भेजी थी| सौंख गढ़ मथुरा के जगा इसका अन्य ही कारण बताते है उनके अनुसार अलाउदीन खिलजी की एक सैनिक टुकड़ी जो किसी सैनिक अभियान के बाद गोवर्धन से गुजर रही थी| इस टुकड़ी ने गोवर्धन के मंदिरों को नुकसान पंहुचाया था | तब महाराजा नाहर सिंह ने सैनिक टुकड़ी भेज कर सभी खिलजी सैनिको को मौत के घाट उतरवा दिया था| इस घटना से क्रोधित हो कर अलाउदीन ने सौंख गढ़ पर हमला किया था| <ref> Pandav Gatha page 248|url https://books.google.co.in/books?id=YTqfDwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%82%E0%A4%96+%E0%A4%96%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%9C%E0%A5%80+%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%AE%E0%A4%B0&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjXxLLIpKXkAhUBi3AKHc_lAP8Q6AEILzAB#v=onepage&q=%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%82%E0%A4%96%20%E0%A4%96%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%9C%E0%A5%80%20%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%AE%E0%A4%B0&f</ref> यह हमला सन 1304 ईस्वी के आसपास हुआ था | उलगु खान ने जब पहला हमला किया तब युद्ध महगांवा के समीप हुआ था| यहाँ पर भी अनंगपाल के वंशज कौन्तेय जाटों का एक गढ़ था जिसके अवशेष वर्तमान में भी मिलते है | इस युद्ध में मोहम्मद तुगरिक नामक एक तुर्क गुलाम मारा गया था| जाटों ने खिलजी सेना को कुछ महीनो तक रोके रखा अंतिम निर्णायक युद्ध सौंख के समीप हुआ जिसमें उलगु खान एक विशाल फ़ौज लेकर आया तब कौन्तेय नाहर सिंह तोमर के आहवान पर जाटों ने किले में बंद होकर दुर्बलता दिखाने के बजाए लड़ते हुए अपने देश की रक्षा के लिए बलिदान देना उचित समझा विशाल तुर्कों की फ़ौज और जाटों में मध्य युद्ध हुआ जिसमें राजा नाहरसिंह और उनके मंत्री #बोध #ब्राह्मण चतुर्वेदी सौंख (सोनोक) दुर्ग की रक्षा में अल्लाउदीन ख़िलजी से युद्ध करते हुए वीरगति को पा गए थे| सौंख का सेनापति गैंदासिंह भी युद्ध में अपने परिवार के अधिकांश सदस्यों के साथ मारा गया था| गेंदा सिंह गढ़ गुनसारा खेड़े का अधिपति था<ref>Pandav Gatha page 247</ref> सेनापति गेंदा सिंह की मृत्यु के बाद तोमर देश बडौत के मेहरपाल तोमर ने कुछ समय के लिए युद्ध का संचालन किया और यह वीर अंतिम सांस तक लड़ता हुआ वीरगति को प्राप्त हुआ| अलाउदीन खिलजी ने ब्रज के मंदिरों का नष्ट किया ब्रज की सांस्कृतिक यात्रा नामक #पुस्तक के लेखक प्रभुदयाल मित्तल के अनुसार संत घाट पर बने कृष्ण मंदिर को अलाउदीन खिलजी ने ही तोडा था| यह घटना इस युद्ध के समय की है| इस विजय का अलाउद्दीन खिलजी का एक फारसी लेख मथुरा से प्राप्त हुआ है| यह दो पंक्ति का है इसकी पहली पंक्ति में अलाउदीन शाह नाम और उपाधि सिकंदर सानी लिखा है| दूसरी पंक्ति में युद्ध के बाद बनी मस्जिद का ज़िक्र है| उलगु खान ने असिकुंड घाट के पास के मंदिर को तोड़ के मस्जिद बनाई थी| इतिहासकार कृष्ण दत्त वाजपेयी लिखते है कि यह मस्जिद कुछ समय बाद नष्ट हो गयी थी| नाहर सिंह के उत्तराधिकारियों ने अलाउद्दीन खिलजी की सन 1316 ईस्वी में मृत्यु होने के बाद कमजोर हुए खिलजी साम्राज्य से मथुरा का यह क्षेत्र पुनः जीत लिया था| उसके बाद ही सौंख के अधिपति #प्रहलाद सिंह जाट (डूंगर सिंह) जो नाहर सिंह के एक मात्र जीवित पुत्र थे| उन्होंने इस मस्जिद को नष्ट किया हो लेकिन कुछ लोग इस मस्जिद के यमुना की बाढ़ में नष्ट हुआ मानते है लेकिन एक मजबूत इमारत का यमुना की बाढ़ में नष्ट होने की सम्भावना कम ही दिखती है| यह तो ब्रज के स्वाभिमानी जाट राजाओं के प्रतिशोध का फल था प्रह्लाद सिंह को उनकी वीरता के कारण ही डूंगर सिंह नाम से भी जाना जाता है| प्रह्लाद सिंह के चार पुत्र थे|  1 सहजना (बड़ा पुत्र जो बाद में राजा बना ) 2 तसिगा (सिंगा )  3 आशा (नैनू ) 4 पुन्ना (महता ) गैंदा सिंह की मृत्यु सौंख (सौनक) दुर्ग के युद्ध में होने के बाद प्रह्लाद सिंह ने अपने बड़े पुत्र सहजना के कहने पर गैंदासिंह के पुत्र आजल को गोद ले लिया इस तरह पांच पुत्र प्रह्लाद सिंह के हुए इस युद्ध के बाद कुछ लोग सौंख स जाकर निमाड़ में बसे यहां से मालेगांव और जलगांव में आबाद हुए यह लोग वर्तमान में जगताप कहलाते हैं। यह गोत की जगह देवक को मानते हैं। === मालवा विजय === मालवा पर शासन करने वाला महलकदेव एवं उसका सेनापति हरनन्द (कोका प्रधान) बहादुर योद्धा थे। 1305 ई. में अलाउद्दीन ने मुल्तान के सूबेदार आईन-उल-मुल्क के नेतृत्व में एक सेना को मालवा पर अधिकार करने के लिए भेजा। दोनों पक्षों के संघर्ष में महलकदेव एवं उसका सेनापति हरनन्द मारा गया। नवम्बर, 1305 में क़िले पर अधिकार के साथ ही उज्जैन, धारानगरी, चंदेरी आदि को जीत कर मालवा समेत दिल्ली सल्तनत में मिला लिया गया। 1308 ई. में अलाउद्दीन ने सिवाना पर अधिकार करने के लिए आक्रमण किया। वहाँ के परमार राजपूत शासक शीतलदेव ने कड़ा संघर्ष किया, परन्तु अन्ततः वह मारा गया। कमालुद्दीन गुर्ग को वहाँ का शासक नियुक्त किया गया। === जालौर === जालौर के शासक कान्हणदेव ने 1304 ई. में अलाउद्दीन की अधीनता को स्वीकार कर लिया था, पर धीरे-धीरे उसने अपने को पुनः स्वतन्त्र कर लिया। 1311 ई. में कमालुद्दीन गुर्ग के नेतृत्व में सुल्तान की सेना ने कान्हणदेव को युद्ध में पराजित कर उसकी हत्या कर दी। इस प्रकार जालौर पर अधिकार के साथ ही अलाउद्दीन की राजस्थान विजय का कठिन कार्य पूरा हुआ। 1311 ई. तक उत्तर भारत में सिर्फ़ नेपाल, कश्मीर एवं असम ही ऐसे भाग बचे थे, जिन पर अलाउद्दीन अधिकार नहीं कर सका था। उत्तर भारत की विजय के बाद अलाउद्दीन ने दक्षिण भारत की ओर अपना रुख किया। === दक्षिण विजय === अलाउद्दीन ख़िलजी के समकालीन दक्षिण भारत में सिर्फ़ तीन महत्त्वपूर्ण शक्तियाँ थीं- देवगिरि के यादव दक्षिण-पूर्व तेलंगाना के काकतीय और द्वारसमुद्र के होयसल अलाउद्दीन द्वारा दक्षिण भारत के राज्यों को जीतने के उद्देश्य के पीछे धन की चाह एवं विजय की लालसा थी। वह इन राज्यों को अपने अधीन कर वार्षिक कर वसूल करना चाहता था। दक्षिण भारत की विजय का मुख्य श्रेय ‘मलिक काफ़ूर’ को ही जाता है। अलाउद्दीन ख़िलजी के शासन काल में दक्षिण में सर्वप्रथम 1303 ई. में तेलंगाना पर आक्रमण किया गया। तेलंगाना के शासक प्रताप रुद्रदेव द्वितीय ने अपनी एक सोने की मूर्ति बनवाकर और उसके गले में सोने की जंजीर डाल कर आत्मसमर्पण हेतु मलिक काफ़ूर के पास भेजा था। इसी अवसर पर प्रताप रुद्रदेव ने मलिक काफ़ूर को संसार प्रसिद्ध [[कोहिनूर हीरा|कोहिनूर]] हीरा दिया था। ==== देवगिरि ==== शासक बनने के बाद अलाउद्दीन द्वारा 1296 ई. में देवगिरि के विरुद्ध किये गये अभियान की सफलता पर, वहाँ के शासक रामचन्द्र देव ने प्रति वर्ष एलिचपुर की आय भेजने का वादा किया था, पर रामचन्द्र देव के पुत्र शंकर देव (सिंहन देव) के हस्तक्षेप से वार्षिक कर का भुगतान रोक दिया गया। अतः नाइब मलिक काफ़ूर के नेतृत्व में एक सेना को देवगिरि पर धावा बोलने के लिए भेजा गया। रास्ते में राजा कर्ण को युद्ध में परास्त कर काफ़ूर ने उसकी पुत्री देवल देवी, जो कमला देवी एवं कर्ण की पुत्री थी, को दिल्ली भेज दिया, जहाँ पर उसका विवाह ख़िज़्र ख़ाँ से कर दिया गया। रास्ते भर लूट पाट करता हुआ काफ़ूर देवगिरि पहुँचा और पहुँचते ही उसने देवगिरि पर आक्रमण कर दिया। भयानक लूट-पाट के बाद रामचन्द्र देव ने आत्मसमर्पण कर दिया। काफ़ूर अपार धन-सम्पत्ति, ढेर सारे हाथी एवं राजा रामचन्द्र देव के साथ वापस दिल्ली आया। रामचन्द्र के सुल्तान के समक्ष प्रस्तुत होने पर सुल्तान ने उसके साथ उदारता का व्यवहार करते हुए ‘राय रायान’ की उपाधि प्रदान की। उसे सुल्तान ने गुजरात की नवसारी जागीर एवं एक लाख स्वर्ण टके देकर वापस भेज दिया। कालान्तर में राजा रामचन्द्र देव अलाउद्दीन का मित्र बन गया। जब मलिक काफ़ूर द्वारसमुद्र विजय के लिए जा रहा था, तो रामचन्द्र देव ने उसकी भरपूर सहायता की थी। ==== तेलंगाना ==== तेलंगाना में काकतीय वंश के राजा राज्य करते थे। तत्कालीन तेलंगाना का शासक प्रताप रुद्रदेव था, जिसकी राजधानी वारंगल थी। नवम्बर, 1309 में मलिक काफ़ूर तेलंगाना के लिए रवाना हुआ। रास्ते में रामचन्द्र देव ने काफ़ूर की सहायता की। काफ़ूर ने हीरों की खानों के ज़िले असीरगढ़ (मेरागढ़) के मार्ग से तेलंगाना में प्रवेश किया। 1310 ई. में काफ़ूर अपनी सेना के साथ वारंगल पहुँचा। प्रताप रुद्रदेव ने अपनी सोने की मूर्ति बनवाकर गले में एक सोने की जंजीर डालकर आत्मसमर्पण स्वरूप काफ़ूर के पास भेजा, साथ ही 100 हाथी, 700 घोड़े, अपार धन राशि एवं वार्षिक कर देने के वायदे के साथ अलाउद्दीन ख़िलजी की अधीनता स्वीकार कर ली। ==== होयसल ==== होयसल का शासक वीर बल्लाल तृतीय था। इसकी राजधानी द्वारसमुद्र थी। 1310 ई. में मलिक काफ़ूर ने होयसल के लिए प्रस्थान किया। इस प्रकार 1311 ई. में साधारण युद्ध के पश्चात् बल्लाल देव ने आत्मसमर्पण कर अलाउद्दीन की अधीनता ग्रहण कर ली।उसने माबर के अभियान में काफ़ूर की सहायता भी की। सुल्तान अलाउद्दीन ने बल्लाल देव को ‘ख़िलअत’, ‘एक मुकट’, ‘छत्र’ एवं दस लाख टके की थैली भेंट की। सत्येंद्र नरयन == मृत्यु == जलोदर रोग से ग्रस्त अलाउद्दीन ख़िलजी ने अपना अन्तिम समय अत्यन्त कठिनाईयों में व्यतीत किया और 5 जनवरी 1316 ई. को इनकी मृत्यु हो गई। यह भी कहा जाता है कि अंतिम समय में अलाउद्दीन खिलजी को एक त्वचा रोग (कोढ़) हो गया था जिसके कारण वह बहुत परेशान रहने लगा, अलाउद्दीन का मकबरा क़ुतुब मीनार के परिसर में ही स्थित है।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/hindi/entertainment-42062092|title='पद्मावती में असल अन्याय ख़िलजी के साथ हुआ है'|work=BBC News हिंदी|access-date=2021-07-30|language=hi}}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://books.google.co.in/books?id=yuTn6oRiGJoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false खिलजीकालीन भारत] (गूगल पुस्तक ; लेखक - सैयद अब्बास रिजब] [[श्रेणी:खिलजी वंश|खिलजी, अलाउद्दीन]] 863uqkhx0guv3dyvwf5jte81giuvfc0 6534511 6534510 2026-03-30T05:15:17Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/~2026-19640-22|~2026-19640-22]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-19640-22|वार्ता]]) द्वारा 1 संपादन ~2025-41416-75के अंतिम अवतरण पर प्रत्यावर्तित किया गया 6534511 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=अक्टूबर 2020}} {{Infobox royalty | embed = | name = अलाउद्दीन खिलजी | title = | titletext = | more = | type = | image = Portrait of Sultan 'Ala-ud-Din, Padshah of Delhi.jpg | image_size = | alt = | caption = अलाउद्दीन खिलजी का एक चित्र | succession = [[दिल्ली सल्तनत|दिल्ली का सुल्तान]] | moretext = | reign = 1296–1316 | coronation = 1296 | cor-type = | predecessor = [[जलालुद्दीन ख़िलजी|जलालुद्दीन खिलजी]] | successor = [[शहाबुद्दीन उमर]] | succession1 = [[अवध]] का राज्यपाल | reign1 = 1296 | reign-type1 = कार्यकाल | succession2 = [[कड़ा-मानिकपुर|कड़ा]] का राज्यपाल | reign2 = 1291–1296 | reign-type2 = कार्यकाल | predecessor2 = मलिक छज्जू | successor2 = अला-उल मुल्क | succession3 = अमीर-ए-तुज़ुक | moretext3 = <!-- (equivalent to [[Master of ceremonies]])--> | reign3 = 1290–1291 | reign-type3 = कार्यकाल | birth_name = अली गुरशास्प | birth_date = c. 1266-1267 | death_date = <!-- {{death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | death_place = [[दिल्ली]], भारत | burial_place = दिल्ली, भारत | spouse = <nowiki>{{plainlist|</nowiki> * ''मलिका-ए-जहाँ'' (जलालुद्दीन की बेटी) * महरू ([[अल्प खान]] की बहन) * रामदास बैंसला की पूर्व पत्नी गुजरी | issue = {{plainlist| * खिज़्र खान * शादी खान * [[क़ुतुबुद्दीन मुबारक़ ख़िलजी|कुतुबुद्दीन मुबारक शाह]] * [[शाहबुद्दीन उमर]] }} | regnal name = अलाउद्दुनिया वाद दीन मुहम्मद शाह-उस सुल्तान | dynasty = [[खिलजी राजवंश]] | father = शाहबुद्दीन मसूद | religion = [[सुन्नी इस्लाम]] }} [[चित्र:Khilji dynasty 1290 - 1320 ad.PNG|thumb|खिलजी साम्राज्य की सीमाएं]] '''अलाउद्दीन खिलजी''' (वास्तविक नाम अलीगुर्शप 1296-1316) [[दिल्ली सल्तनत]] के [[ख़िलजी वंश|खिलजी वंश]] का दूसरा शासक था।<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/hindi/india-41344270|title=क्या रिश्ता था अलाउद्दीन खिलजी और मलिक काफ़ूर का?|access-date=9 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009200205/http://www.bbc.com/hindi/india-41344270|archive-date=9 अक्तूबर 2017|url-status=live}}</ref> उसका साम्राज्य अफगानिस्तान से लेकर उत्तर-मध्य भारत तक फैला था। इसके बाद इतना बड़ा भारतीय साम्राज्य अगले तीन सौ सालों तक कोई भी शासक स्थापित नहीं कर पाया था। उसका उपनाम सिकंदर-ए-सानी (सिकंदर द्वितीय) था। मेवाड़ [[चित्तौड़गढ़|चित्तौड़]] का युद्ध इतिहास की एक महत्वपूर्ण घटना है।<ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/858619/history-lesson-padmavati-was-driven-to-immolation-by-a-rajput-prince-not-ala-ud-din-khalji|title=History lesson: Padmavati was driven to immolation by a Rajput prince, not Ala-ud-din Khalji|access-date=25 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171125073712/https://scroll.in/article/858619/history-lesson-padmavati-was-driven-to-immolation-by-a-rajput-prince-not-ala-ud-din-khalji|archive-date=25 नवंबर 2017|url-status=dead}}</ref> ऐसा माना जाता है कि उसने चित्तौड़ पर आक्रमण किया था क्योंकि चित्तौड़ राजनीतिक और भौगोलिक तौर पर महत्वपूर्ण स्थान रखता था इस घटनाक्रम के साथ [[पद्मिनी]]<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/hindi/india-42080687|title=कहाँ से आई थीं पद्मावती?|access-date=22 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171125053856/http://www.bbc.com/hindi/india-42080687|archive-date=25 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> नामक रानी का मिथक अनायास ही मिलता है हालांकि इसका वर्णन [[मलिक मोहम्मद जायसी|मलिक मुहम्मद जायसी]] की एक किताब [[पद्मावत]] के अलावा क‌ई नहीं मिलता है।<ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/854706/ala-ud-din-khalji-why-the-peoples-king-was-made-out-to-be-a-monster-by-16th-century-chroniclers|title=Ala-ud-din Khalji: Why the ‘people’s king’ was made out to be a monster by 16th century chroniclers|access-date=29 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125102203/https://scroll.in/article/854706/ala-ud-din-khalji-why-the-peoples-king-was-made-out-to-be-a-monster-by-16th-century-chroniclers|archive-date=25 जनवरी 2019|url-status=dead}}</ref> उसके समय में उत्तर पूर्व से [[मंगोल]] आक्रमण भी हुए। उसने उसका भी डटकर सामना किया।<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/hindi/entertainment-42062092|title='पद्मावती में असल अन्याय ख़िलजी के साथ हुआ है'|access-date=21 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171124010949/http://www.bbc.com/hindi/entertainment-42062092|archive-date=24 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> अलाउद्दीन ख़िलजी के बचपन का नाम अली 'गुरशास्प' था। जलालुद्दीन खिलजी के तख्त पर बैठने के बाद उसे 'अमीर-ए-तुजुक' का पद मिला। मलिक छज्जू के विद्रोह को दबाने में महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाने के कारण जलालुद्दीन ने उसे कड़ा-मनिकपुर की सूबेदारी सौंप दी। भिलसा, चंदेरी एवं देवगिरि के सफल अभियानों से प्राप्त अपार धन ने उसकी स्थिति और मज़बूत कर दी। इस प्रकार उत्कर्ष पर पहुँचे अलाउद्दीन खिलजी ने अपने चाचा जलालुद्दीन की हत्या धोखे से 22 अक्टूबर 1296 को खुद से गले मिलते समय अपने दो सैनिकों (मुहम्मद सलीम तथा इख़्तियारुद्दीन हूद) द्वारा करवा दी। इस प्रकार उसने अपने सगे चाचा जो उसे अपने औलाद की भांति प्रेम करता था के साथ विश्वासघात कर खुद को सुल्तान घोषित कर दिया और दिल्ली में स्थित बलबन के लालमहल में अपना राज्याभिषेक 22 अक्टूबर 1296 को सम्पन्न करवाया।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/education/photo/education-know-about-alauddin-khilji-and-padmawati-and-malik-kafur-story-tedu-483105-2017-10-21|title=इश्क के लिए मशहूर था अलाउद्दीन खिलजी, बिना दाढ़ी वाले पुरुष थे कमजोरी|website=आज तक|language=hi|access-date=2021-07-30}}</ref> == निर्माण कार्य == अलाउद्दीन के दरबार में अमीर खुसरों तथा हसन निजामी जैसे उच्च कोटि के विद्धानों को संरक्षण प्राप्त था। स्थापत्य कला के क्षेत्र में अलाउद्दीन खिलजी ने वृत्ताकार 'अलाई दरवाजा' अथवा 'कुश्क-ए-शिकार' का निर्माण करवाया। उसके द्वारा बनाया गया 'अलाई दरवाजा' प्रारम्भिक तुर्की कला का एक श्रेष्ठ नमूना माना जाता है। इसने सीरी के किले, हजार खम्भा महल का निर्माण किया। अलाउद्दिन खिलजी ने जमीन नपाई का आधा राजस्व के रूप में लेता था। == शासन व्यवस्था == राज्याभिषेक के बाद उत्पन्न कठिनाईयों का सफलता पूर्वक सामना करते हुए अलाउद्दीन ने कठोर शासन व्यवस्था के अन्तर्गत अपने राज्य की सीमाओं का विस्तार करना प्रारम्भ किया। अपनी प्रारम्भिक सफलताओं से प्रोत्साहित होकर अलाउद्दीन ने 'सिकन्दर द्वितीय' (सानी) की उपाधि ग्रहण कर इसका उल्लेख अपने सिक्कों पर करवाया। उसने विश्व-विजय एवं एक नवीन धर्म को स्थापित करने के अपने विचार को अपने मित्र एवं दिल्ली के कोतवाल 'अलाउल मुल्क' के समझाने पर त्याग दिया। यद्यपि अलाउद्दीन ने ख़लीफ़ा की सत्ता को मान्यता प्रदान करते हुए ‘यामिन-उल-ख़िलाफ़त-नासिरी-अमीर-उल-मोमिनीन’ की उपाधि ग्रहण की, किन्तु उसने ख़लीफ़ा से अपने पद की स्वीकृत लेनी आवश्यक नहीं समझी। उलेमा वर्ग को भी अपने शासन कार्य में हस्तक्षेप नहीं करने दिया। उसने शासन में इस्लाम धर्म के सिद्धान्तों को प्रमुखता न देकर राज्यहित को सर्वोपरि माना। अलाउद्दीन ख़िलजी के समय निरंकुशता अपने चरम सीमा पर पहुँच गयी। == विद्रोहों का दमन == अलाउद्दीन ख़िलजी के राज्य में कुछ विद्रोह हुए, जिनमें 1299 ई. में गुजरात के सफल अभियान में प्राप्त धन के बंटवारे को लेकर ‘नवी मुसलमानों’ द्वारा किये गये विद्रोह का दमन नुसरत ख़ाँ ने किया। दूसरा विद्रोह अलाउद्दीन के भतीजे अकत ख़ाँ द्वारा किया गया। अपने मंगोल मुसलमानों के सहयोग से उसने अलाउद्दीन पर प्राण घातक हमला किया, जिसके बदलें में उसे पकड़ कर मार दिया गया। तीसरा विद्रोह अलाउद्दीन की बहन के लड़के मलिक उमर एवं मंगू ख़ाँ ने किया, पर इन दोनों को हराकर उनकी हत्या कर दी गई। चौथा विद्रोह दिल्ली के हाजी मौला द्वारा किया गया, जिसका दमन सरकार हमीद्दीन ने किया। इस प्रकार इन सभी विद्रोहों को सफलता पूर्वक दबा दिया गया। अलाउद्दीन ने तुर्क अमीरों द्वारा किये जाने वाले विद्रोह के कारणों का अध्ययन कर उन कारणों को समाप्त करने के लिए 4 अध्यादेश जारी किये। प्रथम अध्यादेश के अन्तर्गत अलाउद्दीन ने दान, उपहार एवं पेंशन के रूप में अमीरों को दी गयी भूमि को जब्त कर उस पर अधिकार कर लगा दिया, जिससे उनके पास धन का अभाव हो गया। द्वितीय अध्याधेश के अन्तर्गत अलाउद्दीन ने गुप्तचर विभाग को संगठित कर ‘बरीद’ (गुप्तचर अधिकारी) एवं ‘मुनहिन’ (गुप्तचर) की नियुक्ति की। तृतीय अध्याधेश के अन्तर्गत अलाउद्दीन ख़िलजी ने मद्यनिषेद, भाँग खाने एवं जुआ खेलने पर पूर्ण प्रतिबन्ध लगा दिया। चौथे अध्यादेश के अन्तर्गत अलाउद्दीन ने अमीरों के आपस में मेल-जोल, सार्वजनिक समारोहों एवं वैवाहिक सम्बन्धों पर प्रतिबन्ध लगा दिया। सुल्तान द्वारा लाये गये ये चारों अध्यादेश पूर्णतः सफल रहे। अलाउद्दीन ने खूतों, मुक़दमों आदि हिन्दू लगान अधिकारियों के विशेषाधिकार को समाप्त कर दिया। == साम्राज्य विस्तार == अलाउद्दीन ख़िलजी साम्राज्यवादी प्रवृति का व्यक्ति था। उसने उत्तर भारत के राज्यों को जीत कर उन पर प्रत्यक्ष शासन किया। दक्षिण भारत के राज्यों को अलाउद्दीन ने अपने अधीन कर उनसे वार्षिक कर वसूला। === गुजरात विजय === 1298 ई. में अलाउद्दीन ने उलूग ख़ाँ एवं नुसरत ख़ाँ को गुजरात विजय के लिए भेजा। अहमदाबाद के निकट कर्णदेव वाघेला और अलाउद्दीन की सेना में संघर्ष हुआ। राजा कर्ण ने पराजित होकर अपनी कर देवगिरि के शासक रामचन्द्र देव के यहाँ शरण ली। अलाउद्दीन ख़िलजी कर्ण की सम्पत्ति । युद्ध में विजय के पश्चात् सैनिकों ने सूरत, सोमनाथ और कैम्बे तक आक्रमण किया। === जैसलमेर विजय === अलाउद्दीन ख़िलजी की सेना के कुछ घोड़े छीन लेने के कारण सुल्तान ख़िलजी ने [[जैसलमेर]] के राजपूत शासक दूदा एवं उसके सहयोगी तिलक सिंह को 1299 ई. में पराजित किया और जेसलमेर की विजय की। === रणथम्भौर विजय === [[रणथम्भोर राष्ट्रीय उद्यान|रणथम्भौर]] के शासक हम्मीरदेव अपनी योग्यता एवं साहस के लिए प्रसिद्ध थे। अलाउद्दीन के लिए रणथम्भौर को जीतना इसलिए भी आवश्यक था, क्योंकि हम्मीरदेव ने विद्रोही मंगोल नेता मुहम्मद शाह एवं केहब को अपने यहाँ शरण दे रखी थी, इसलिए भी अलाउद्दीन रणथम्भौर को जीतना चाहता था। अतः जुलाई, 1301 ई. में अलाउद्दीन ने रणथम्भौर के क़िले को अपने क़ब्ज़े में कर लिया। हम्मीरदेव वीरगति को प्राप्त हुए। अलाउद्दीन ने रनमल और उसके साथियों का वध करवा दिया, जो हम्मीरदेव से विश्वासघात करके उससे आ मिले थे। ‘तारीख़-ए-अलाई’ एवं ‘हम्मीर महाकाव्य’ में हम्मीरदेव और उनके परिवार के लोगों का जौहर द्वारा मृत्यु प्राप्त होने का वर्णन है। रणथम्भौर युद्ध के दौरान ही नुसरत ख़ाँ की मृत्यु हुई। हम्मीर रासो के अनुसार हम्मीर की रानी रंगदे के नेतृत्व में राजपूत महिलाओ ने जौहर (आग में कूदकर आत्महत्या) किया तथा राजकुमारी देवल दे ने पद्मला तालाब में कूदकर जल जौहर किया था। === चित्तौड़ आक्रमण एवं मेवाड़ विजय === [[मेवाड़]] के शासक राणा रतन सिंह थे , जिनकी राजधानी [[चित्तौड़गढ़|चित्तौड़]] थी। चित्तौड़ का क़िला सामरिक दृष्टिकोण से बहुत सुरक्षित स्थान पर बना हुआ था। इसलिए यह क़िला अलाउद्दीन की निगाह में चढ़ा हुआ था। कुछ इतिहासकारों ने अमीर खुसरव के रानी शैबा और सुलेमान के प्रेम प्रसंग के उल्लेख आधार पर और 'पद्मावत की कथा' के आधार पर चित्तौड़ पर न के आक्रमण का कारण रानी [[पद्मिनी]] के अनुपन सौन्दर्य के प्रति उसके आकर्षण को ठहराया है ।<ref>{{cite web|url=https://aajtak.intoday.in/story/the-padmini-mystique-1-967503.html|title=आवरण कथाः पद्मावती का मिथक और यथार्थ|access-date=30 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201043236/https://aajtak.intoday.in/story/the-padmini-mystique-1-967503.html|archive-date=1 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://khabar.ndtv.com/news/bollywood/padmavati-story-incomplete-without-chittor-warriors-gora-and-badal-1780793|title=Padmavati: चित्तौड़ के इन दो योद्धाओं के बिना अधूरी है रानी पद्मावती की कहानी|access-date=30 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201034149/https://khabar.ndtv.com/news/bollywood/padmavati-story-incomplete-without-chittor-warriors-gora-and-badal-1780793|archive-date=1 दिसंबर 2017|url-status=dead}}</ref> अन्ततः 28 जनवरी 1303 ई. को सुल्तान चित्तौड़ के क़िले पर अधिकार करने में सफल हुआ। रावल रतन सिंह युद्ध में वीरगति को प्राप्त हुए और उनकी पत्नी रानी [[पद्मिनी]] ने अन्य स्त्रियों के साथ जौहर कर लिया,ये चर्चा का विषय है। अधिकतर इतिहासकार [[पद्मिनी]] को काल्पनिक पात्र मानते हैं। किले पर अधिकार के बाद सुल्तान ने लगभग 30,000 राजपूत वीरों का कत्ल करवा दिया। उसने चित्तौड़ का नाम ख़िज़्र ख़ाँ के नाम पर 'ख़िज़्राबाद' रखा और ख़िज़्र ख़ाँ को सौंप कर दिल्ली वापस आ गया। इसी के साथ मेवाड़ में रावल शाखा का अंत हुआ, कालांतर में दूसरी शाखा सिसोदिया वँश की थी, जिसके शासक "राणा" कहलाते थे चित्तौड़ को पुनः स्वतंत्र कराने का प्रयत्न राजपूतों द्वारा जारी था। इसी बीच अलाउदीन ने ख़िज़्र ख़ाँ को वापस दिल्ली बुलाकर चित्तौड़ दुर्ग की ज़िम्मेदारी राजपूत सरदार मालदेव को सौंप दी। अलाउद्दीन की मृत्यु के पश्चात् गुहिलौत राजवंश के हम्मीरदेव ने मालदेव पर आक्रमण कर 1321 ई. में चित्तौड़ सहित पूरे मेवाड़ को आज़ाद करवा लिया। इस तरह अलाउद्दीन की मृत्यु के बाद चित्तौड़ एक बार फिर पूर्ण स्वतन्त्र हो गया। ===सौंख मथुरा अभियान=== अलाउदीन खिलजी ने 1301 ईस्वी में रणथम्भोर के शासक हम्मीर देव को हराकर रणथम्भोर पर कब्ज़ा कर लिया था तो उसकी नज़र ब्रज के क्षेत्र पर पड़ना स्वाभाविक थी|<ref>Pandav Gatha page 247</ref> अपने साम्राज्य विस्तार नीति के तहत उसने रणथम्भोर के अपने प्रशासक उलुग खान के नेतृत्व में सौंख गढ़ (मथुरा) सेना भेजी थी| सौंख गढ़ मथुरा के जगा इसका अन्य ही कारण बताते है उनके अनुसार अलाउदीन खिलजी की एक सैनिक टुकड़ी जो किसी सैनिक अभियान के बाद गोवर्धन से गुजर रही थी| इस टुकड़ी ने गोवर्धन के मंदिरों को नुकसान पंहुचाया था | तब महाराजा नाहर सिंह ने सैनिक टुकड़ी भेज कर सभी खिलजी सैनिको को मौत के घाट उतरवा दिया था| इस घटना से क्रोधित हो कर अलाउदीन ने सौंख गढ़ पर हमला किया था| <ref> Pandav Gatha page 248|url https://books.google.co.in/books?id=YTqfDwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%82%E0%A4%96+%E0%A4%96%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%9C%E0%A5%80+%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%AE%E0%A4%B0&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjXxLLIpKXkAhUBi3AKHc_lAP8Q6AEILzAB#v=onepage&q=%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%82%E0%A4%96%20%E0%A4%96%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%9C%E0%A5%80%20%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%AE%E0%A4%B0&f</ref> यह हमला सन 1304 ईस्वी के आसपास हुआ था | उलगु खान ने जब पहला हमला किया तब युद्ध महगांवा के समीप हुआ था| यहाँ पर भी अनंगपाल के वंशज कौन्तेय जाटों का एक गढ़ था जिसके अवशेष वर्तमान में भी मिलते है | इस युद्ध में मोहम्मद तुगरिक नामक एक तुर्क गुलाम मारा गया था| जाटों ने खिलजी सेना को कुछ महीनो तक रोके रखा अंतिम निर्णायक युद्ध सौंख के समीप हुआ जिसमें उलगु खान एक विशाल फ़ौज लेकर आया तब कौन्तेय नाहर सिंह तोमर के आहवान पर जाटों ने किले में बंद होकर दुर्बलता दिखाने के बजाए लड़ते हुए अपने देश की रक्षा के लिए बलिदान देना उचित समझा विशाल तुर्कों की फ़ौज और जाटों में मध्य युद्ध हुआ जिसमें राजा नाहरसिंह और उनके मंत्री #बोध #ब्राह्मण चतुर्वेदी सौंख (सोनोक) दुर्ग की रक्षा में अल्लाउदीन ख़िलजी से युद्ध करते हुए वीरगति को पा गए थे| सौंख का सेनापति गैंदासिंह भी युद्ध में अपने परिवार के अधिकांश सदस्यों के साथ मारा गया था| गेंदा सिंह गढ़ गुनसारा खेड़े का अधिपति था<ref>Pandav Gatha page 247</ref> सेनापति गेंदा सिंह की मृत्यु के बाद तोमर देश बडौत के मेहरपाल तोमर ने कुछ समय के लिए युद्ध का संचालन किया और यह वीर अंतिम सांस तक लड़ता हुआ वीरगति को प्राप्त हुआ| अलाउदीन खिलजी ने ब्रज के मंदिरों का नष्ट किया ब्रज की सांस्कृतिक यात्रा नामक #पुस्तक के लेखक प्रभुदयाल मित्तल के अनुसार संत घाट पर बने कृष्ण मंदिर को अलाउदीन खिलजी ने ही तोडा था| यह घटना इस युद्ध के समय की है| इस विजय का अलाउद्दीन खिलजी का एक फारसी लेख मथुरा से प्राप्त हुआ है| यह दो पंक्ति का है इसकी पहली पंक्ति में अलाउदीन शाह नाम और उपाधि सिकंदर सानी लिखा है| दूसरी पंक्ति में युद्ध के बाद बनी मस्जिद का ज़िक्र है| उलगु खान ने असिकुंड घाट के पास के मंदिर को तोड़ के मस्जिद बनाई थी| इतिहासकार कृष्ण दत्त वाजपेयी लिखते है कि यह मस्जिद कुछ समय बाद नष्ट हो गयी थी| नाहर सिंह के उत्तराधिकारियों ने अलाउद्दीन खिलजी की सन 1316 ईस्वी में मृत्यु होने के बाद कमजोर हुए खिलजी साम्राज्य से मथुरा का यह क्षेत्र पुनः जीत लिया था| उसके बाद ही सौंख के अधिपति #प्रहलाद सिंह जाट (डूंगर सिंह) जो नाहर सिंह के एक मात्र जीवित पुत्र थे| उन्होंने इस मस्जिद को नष्ट किया हो लेकिन कुछ लोग इस मस्जिद के यमुना की बाढ़ में नष्ट हुआ मानते है लेकिन एक मजबूत इमारत का यमुना की बाढ़ में नष्ट होने की सम्भावना कम ही दिखती है| यह तो ब्रज के स्वाभिमानी जाट राजाओं के प्रतिशोध का फल था प्रह्लाद सिंह को उनकी वीरता के कारण ही डूंगर सिंह नाम से भी जाना जाता है| प्रह्लाद सिंह के चार पुत्र थे|  1 सहजना (बड़ा पुत्र जो बाद में राजा बना ) 2 तसिगा (सिंगा )  3 आशा (नैनू ) 4 पुन्ना (महता ) गैंदा सिंह की मृत्यु सौंख (सौनक) दुर्ग के युद्ध में होने के बाद प्रह्लाद सिंह ने अपने बड़े पुत्र सहजना के कहने पर गैंदासिंह के पुत्र आजल को गोद ले लिया इस तरह पांच पुत्र प्रह्लाद सिंह के हुए इस युद्ध के बाद कुछ लोग सौंख स जाकर निमाड़ में बसे यहां से मालेगांव और जलगांव में आबाद हुए यह लोग वर्तमान में जगताप कहलाते हैं। यह गोत की जगह देवक को मानते हैं। === मालवा विजय === मालवा पर शासन करने वाला महलकदेव एवं उसका सेनापति हरनन्द (कोका प्रधान) बहादुर योद्धा थे। 1305 ई. में अलाउद्दीन ने मुल्तान के सूबेदार आईन-उल-मुल्क के नेतृत्व में एक सेना को मालवा पर अधिकार करने के लिए भेजा। दोनों पक्षों के संघर्ष में महलकदेव एवं उसका सेनापति हरनन्द मारा गया। नवम्बर, 1305 में क़िले पर अधिकार के साथ ही उज्जैन, धारानगरी, चंदेरी आदि को जीत कर मालवा समेत दिल्ली सल्तनत में मिला लिया गया। 1308 ई. में अलाउद्दीन ने सिवाना पर अधिकार करने के लिए आक्रमण किया। वहाँ के परमार राजपूत शासक शीतलदेव ने कड़ा संघर्ष किया, परन्तु अन्ततः वह मारा गया। कमालुद्दीन गुर्ग को वहाँ का शासक नियुक्त किया गया। === जालौर === जालौर के शासक कान्हणदेव ने 1304 ई. में अलाउद्दीन की अधीनता को स्वीकार कर लिया था, पर धीरे-धीरे उसने अपने को पुनः स्वतन्त्र कर लिया। 1311 ई. में कमालुद्दीन गुर्ग के नेतृत्व में सुल्तान की सेना ने कान्हणदेव को युद्ध में पराजित कर उसकी हत्या कर दी। इस प्रकार जालौर पर अधिकार के साथ ही अलाउद्दीन की राजस्थान विजय का कठिन कार्य पूरा हुआ। 1311 ई. तक उत्तर भारत में सिर्फ़ नेपाल, कश्मीर एवं असम ही ऐसे भाग बचे थे, जिन पर अलाउद्दीन अधिकार नहीं कर सका था। उत्तर भारत की विजय के बाद अलाउद्दीन ने दक्षिण भारत की ओर अपना रुख किया। === दक्षिण विजय === अलाउद्दीन ख़िलजी के समकालीन दक्षिण भारत में सिर्फ़ तीन महत्त्वपूर्ण शक्तियाँ थीं- देवगिरि के यादव दक्षिण-पूर्व तेलंगाना के काकतीय और द्वारसमुद्र के होयसल अलाउद्दीन द्वारा दक्षिण भारत के राज्यों को जीतने के उद्देश्य के पीछे धन की चाह एवं विजय की लालसा थी। वह इन राज्यों को अपने अधीन कर वार्षिक कर वसूल करना चाहता था। दक्षिण भारत की विजय का मुख्य श्रेय ‘मलिक काफ़ूर’ को ही जाता है। अलाउद्दीन ख़िलजी के शासन काल में दक्षिण में सर्वप्रथम 1303 ई. में तेलंगाना पर आक्रमण किया गया। तेलंगाना के शासक प्रताप रुद्रदेव द्वितीय ने अपनी एक सोने की मूर्ति बनवाकर और उसके गले में सोने की जंजीर डाल कर आत्मसमर्पण हेतु मलिक काफ़ूर के पास भेजा था। इसी अवसर पर प्रताप रुद्रदेव ने मलिक काफ़ूर को संसार प्रसिद्ध [[कोहिनूर हीरा|कोहिनूर]] हीरा दिया था। ==== देवगिरि ==== शासक बनने के बाद अलाउद्दीन द्वारा 1296 ई. में देवगिरि के विरुद्ध किये गये अभियान की सफलता पर, वहाँ के शासक रामचन्द्र देव ने प्रति वर्ष एलिचपुर की आय भेजने का वादा किया था, पर रामचन्द्र देव के पुत्र शंकर देव (सिंहन देव) के हस्तक्षेप से वार्षिक कर का भुगतान रोक दिया गया। अतः नाइब मलिक काफ़ूर के नेतृत्व में एक सेना को देवगिरि पर धावा बोलने के लिए भेजा गया। रास्ते में राजा कर्ण को युद्ध में परास्त कर काफ़ूर ने उसकी पुत्री देवल देवी, जो कमला देवी एवं कर्ण की पुत्री थी, को दिल्ली भेज दिया, जहाँ पर उसका विवाह ख़िज़्र ख़ाँ से कर दिया गया। रास्ते भर लूट पाट करता हुआ काफ़ूर देवगिरि पहुँचा और पहुँचते ही उसने देवगिरि पर आक्रमण कर दिया। भयानक लूट-पाट के बाद रामचन्द्र देव ने आत्मसमर्पण कर दिया। काफ़ूर अपार धन-सम्पत्ति, ढेर सारे हाथी एवं राजा रामचन्द्र देव के साथ वापस दिल्ली आया। रामचन्द्र के सुल्तान के समक्ष प्रस्तुत होने पर सुल्तान ने उसके साथ उदारता का व्यवहार करते हुए ‘राय रायान’ की उपाधि प्रदान की। उसे सुल्तान ने गुजरात की नवसारी जागीर एवं एक लाख स्वर्ण टके देकर वापस भेज दिया। कालान्तर में राजा रामचन्द्र देव अलाउद्दीन का मित्र बन गया। जब मलिक काफ़ूर द्वारसमुद्र विजय के लिए जा रहा था, तो रामचन्द्र देव ने उसकी भरपूर सहायता की थी। ==== तेलंगाना ==== तेलंगाना में काकतीय वंश के राजा राज्य करते थे। तत्कालीन तेलंगाना का शासक प्रताप रुद्रदेव था, जिसकी राजधानी वारंगल थी। नवम्बर, 1309 में मलिक काफ़ूर तेलंगाना के लिए रवाना हुआ। रास्ते में रामचन्द्र देव ने काफ़ूर की सहायता की। काफ़ूर ने हीरों की खानों के ज़िले असीरगढ़ (मेरागढ़) के मार्ग से तेलंगाना में प्रवेश किया। 1310 ई. में काफ़ूर अपनी सेना के साथ वारंगल पहुँचा। प्रताप रुद्रदेव ने अपनी सोने की मूर्ति बनवाकर गले में एक सोने की जंजीर डालकर आत्मसमर्पण स्वरूप काफ़ूर के पास भेजा, साथ ही 100 हाथी, 700 घोड़े, अपार धन राशि एवं वार्षिक कर देने के वायदे के साथ अलाउद्दीन ख़िलजी की अधीनता स्वीकार कर ली। ==== होयसल ==== होयसल का शासक वीर बल्लाल तृतीय था। इसकी राजधानी द्वारसमुद्र थी। 1310 ई. में मलिक काफ़ूर ने होयसल के लिए प्रस्थान किया। इस प्रकार 1311 ई. में साधारण युद्ध के पश्चात् बल्लाल देव ने आत्मसमर्पण कर अलाउद्दीन की अधीनता ग्रहण कर ली।उसने माबर के अभियान में काफ़ूर की सहायता भी की। सुल्तान अलाउद्दीन ने बल्लाल देव को ‘ख़िलअत’, ‘एक मुकट’, ‘छत्र’ एवं दस लाख टके की थैली भेंट की। == मृत्यु == जलोदर रोग से ग्रस्त अलाउद्दीन ख़िलजी ने अपना अन्तिम समय अत्यन्त कठिनाईयों में व्यतीत किया और 5 जनवरी 1316 ई. को इनकी मृत्यु हो गई। यह भी कहा जाता है कि अंतिम समय में अलाउद्दीन खिलजी को एक त्वचा रोग (कोढ़) हो गया था जिसके कारण वह बहुत परेशान रहने लगा, अलाउद्दीन का मकबरा क़ुतुब मीनार के परिसर में ही स्थित है।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/hindi/entertainment-42062092|title='पद्मावती में असल अन्याय ख़िलजी के साथ हुआ है'|work=BBC News हिंदी|access-date=2021-07-30|language=hi}}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://books.google.co.in/books?id=yuTn6oRiGJoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false खिलजीकालीन भारत] (गूगल पुस्तक ; लेखक - सैयद अब्बास रिजब] [[श्रेणी:खिलजी वंश|खिलजी, अलाउद्दीन]] o10jafxa0xdgvrdl56wes2j86izlcdu उस्मानी साम्राज्य 0 43842 6534474 6480166 2026-03-30T03:45:21Z AMAN KUMAR 911487 /* इन्हें भी देखें */ + 6534474 wikitext text/x-wiki {{आज का आलेख}} {{Infobox Former Country |common_name = उस्मानी साम्राज्य |native_name = {{unq|دولت علیهٔ عثمانیه}} |conventional_long_name = महान उस्मानी राज्य |continent = यूरोप |image_coat = Coat of arms of the Ottoman Empire (1882–1922).svg |image_flag = Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg |flag = |symbol = |image_map = OttomanEmpireIn1683.png |image_map_caption = उस्मानी साम्राज्य 1683 में |capital = [[सोगुत]] (1299–1331)<br>[[नाइसीया]] (1331–1335)<br>[[बुर्सा]] (1335–1363)<br>[[एडिरने|एड्रियानोपल]] (1363–1453)<br>[[क़ुस्तुंतुनिया]] (1453–1922) |common_languages = [[उस्मानी तुर्की]] (सरकारी)<br>[[अरबी भाषा|अरबी]]<br>[[फ़ारसी भाषा|फ़ारसी]]<br>[[यूनानी भाषा|यूनानी]]<br>[[चग़ताई भाषा|चग़ताई]]<br>[[फ़्रांसीसी भाषा|फ़्रांसीसी]]<br>अन्य और |government_type =[[पूर्ण राजशाही]]<br/><small>(1299–1876)</small><br/><small>(1878–1908)</small><br/><small>(1918–1922)</small><br/>[[संवैधानिक राजशाही]]<br/><small>(1876–1878)</small><br/><small>(1908–1918)</small> |title_leader = [[सुल्तान]] |leader1 = [[उस्मान प्रथम]] (पहला) |year_leader1 = 1299–1323/4 |leader2 = [[महमद षष्ठ]] (आख़िरी) |year_leader2 = 1918–1922 |title_deputy = [[वज़ीर]] |deputy1 = अलाउद्दीन पाशा (पहला) |year_deputy1 = 1320–1331 |deputy2 = अहमद पाशा (आख़िरी) |year_deputy2 = 1920–1922 |legislature = महासभा |house1 = वरिष्ठ सभा |type_house1 = उच्च सदन |house2 = प्रतिनिधियों की सभा |type_house2 = निम्न सदन |status = साम्राज्य |event_start = स्थापित |year_start = 1299 |date_start = 27 जुलाई |event_end = [[तुर्की|तुर्की गणराज्य]] स्थापित |year_end = 1923 |date_end = 29 अक्टूबर |event1 = अंतर्काल |date_event1 = 1402–1414 |event2 = 1.संवैधानिक |date_event2 = 1876–1878 |event3 = 2.संवैधानिक |date_event3 = 1908–1922 |event4 = सल्तनत को समाप्त कर दिया |date_event4 = 1 नवम्बर 1922 |event_post = [[ख़िलाफ़त]] को समाप्त कर दिया |date_post = 3 मार्च 1924 |stat_year1 = 1683 |ref_area1 =<ref name=autogenerated1>{{cite journal |last2=Adams |first1=Peter |first2=Jonathan M. |last3=Hall |first3=Thomas D. |title=East-West Orientation of Historical Empires and Modern States |date=December 2006 |work=Journal of World-Systems Research |issn=1076-156X |volume=XII |issue=II |pages=219–229 |url=http://www.jwsr.org/wp-content/uploads/2013/03/jwsr-v12n2-tah.pdf |format=PDF |accessdate=11 फ़रवरी 2013 |journal= |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022203847/http://www.jwsr.org/wp-content/uploads/2013/03/jwsr-v12n2-tah.pdf |archive-date=22 अक्तूबर 2013 |url-status=dead }}</ref> |stat_area1 = 5200000 |stat_year2 = 1914 |stat_area2 = 1800000 |ref_area2 =<ref>Dündar, Orhan; Dündar, Erhan, 1.Dünya Savaşı, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1999, ISBN 975-11-1643-0</ref> |stat_year3 = 1856 |stat_pop3 = 35350000 |stat_year4 = 1906 |stat_pop4 = 20884000 |stat_year5 = 1912 |stat_pop5 = 24000000 |ref_pop5 =<ref name=autogenerated2>{{cite book|last=Erickson|first=Edward J.|title=Defeat in detail: the Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913|page=59}}</ref> |stat_year6 = 1914 |stat_pop6 = 18520000 |stat_year7 = 1919 |stat_pop7 = 146290000 |religion = [[सुन्नी इस्लाम]] |currency = [[:w:Akçe|अक्के]], [[:w:Para (currency)|पॅरा]], [[:w:Sultani|सुल्तानी]], [[:w:Kuruş|कुरूस]], [[:w:Ottoman lira|लीरा]] |today = {{Collapsible list |titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;|title=देश आज|{{flag|अबखाज़िया}} (''सैद्धांतिक'') <br /> {{flag|अल्बानिया}} <br /> {{flag|अल्जीरिया}} <br />{{flag|आर्मेनिया}} <br />{{flag|ऑस्ट्रिया}} <br /> {{flag|अज़रबैजान}} <br /> {{flag|बहरीन}} <br /> {{flag|बॉस्निया और हर्ज़ेगोविना}} <br /> {{flag|बुल्गारिया}} <br /> {{flag|क्रोएशिया}} <br /> {{flag|सायप्रस}} <br /> {{flag|मिस्र}} <br /> {{flag|इरीट्रिया}} <br />{{flag|जॉर्जिया}} <br /> {{flag|यूनान}} <br /> {{flag|हंगरी}} <br /> {{flag|ईरान}} <br /> {{flag|इराक}} <br /> {{flag|इजराइल}} <br /> {{flag|जॉर्डन}} <br /> {{flag|कोसोवो}} (''सैद्धांतिक'') <br /> {{flag|कुवैत}} <br /> {{flag|लेबनान}} <br /> {{flag|लीबिया}} <br /> {{MKD}} <br /> {{flag|मॉल्डोवा}} <br /> {{flag|मॉन्टेनीग्रो}} <br /> {{flag|नागोर्नो-काराबाख़}} (''सैद्धांतिक'') <br /> {{flag|उत्तरी साइप्रस}} (''सैद्धांतिक'') <br /> {{flag|ओमान}} <br /> {{flag|फिलिस्तीन}} <br /> {{flag|कतर}} <br /><!-- {{flag|क्रिमीया}} (''de facto'') --><br /> {{flag|रोमानिया}} <br /> {{flag|रूस}} <br /> {{flag|सऊदी अरब}} <br /> {{flag|सर्बिया}} <br /> {{flag|स्लोवाकिया}} <br /> {{flag|सोमालिया}} <br /> {{flag|सोमालीलैंड}} (''सैद्धांतिक'') <br /> {{flag|दक्षिण ओसेतिया}} (''सैद्धांतिक'') <br /> {{flag|सूडान}} <br /> {{flag|सीरिया}} <br /> {{flag|ट्यूनिशिया}} <br />{{flag|ट्रान्सनिस्ट्रिया}} (''सैद्धांतिक'') <br /> {{flag|तुर्की}} <br /> {{flag|संयुक्त अरब अमीरात}} <br /> {{flag|यूक्रेन}} <br /> {{flag|यमन}}}} |title_representative=[[ख़लीफ़ा]]|representative1=[[सलीम प्रथम]]|year_representative1=1517–1520 (पहला)|representative2=[[अब्दुल मजीद द्वितीय]]|year_representative2=1922–1924 (आख़िरी)}} '''उस्मानी साम्राज्य''' या '''तुर्की साम्राज्य''' 1299 में पश्चिमोत्तर [[अनातोलिया]] में स्थापित एक तुर्क राज्य था। [[महमद द्वितीय]] द्वारा 1453 में [[क़ुस्तुंतुनिया]] जीतने के बाद यह एक [[साम्राज्य]] में बदल गया। [[प्रथम विश्वयुद्ध]] में 1919 में पराजित होने पर इसका विभाजन करके इस पर अधिकार कर लिया गया। [[तुर्की का स्वतंत्रता संग्राम|स्वतंत्रता के लिये संघर्ष]] के बाद 29 अक्तुबर सन् 1922 में [[तुर्की|तुर्की गणराज्य]] की स्थापना पर इसे समाप्त माना जाता है। उस्मानी साम्राज्य सोलहवीं-सत्रहवीं शताब्दी में अपने चरम शक्ति पर था।<ref name="शंखनाद">{{cite web |url= http://www.shankhnad.org/2015/05/india-during-world-war-1-and-2-part-1.html |title= उस्मानिया साम्राज्य - खिलाफ़त और खलीफ़ा का संक्षिप्त इतिहास - भाग १ एवं २ |accessmonthday= |accessdate= |last= सिंह |first= प्रदीप |authorlink= https://www.blogger.com/profile/09792755250562479741 |coauthors= |date= २२ मई २०१५ |year= |month= |format= |work= |publisher= शंखनाद.ऑर्ग |pages= |language= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20170630120541/http://www.shankhnad.org/2015/05/india-during-world-war-1-and-2-part-1.html |archivedate= 30 जून 2017 |quote= |url-status= dead }}</ref> अपनी शक्ति के चरमोत्कर्ष के समय यह [[एशिया]], [[यूरोप]] तथा उत्तरी [[अफ़्रीका]] के हिस्सों में फैला हुआ था। यह साम्राज्य पश्चिमी तथा पूर्वी सभ्यताओं के लिए विचारों के आदान प्रदान के लिए एक सेतु की तरह था। इसने 1453 में क़ुस्तुन्तुनिया (आधुनिक [[इस्ताम्बुल]]) को जीतकर [[बीज़ान्टिन साम्राज्य]] का अन्त कर दिया। इस्ताम्बुल बाद में इनकी राजधानी बनी रही। इस्ताम्बुल पर इसकी जीत ने यूरोप में [[पुनर्जागरण]] को प्रोत्साहित किया था। सल्तनत उस्मानी का पहला सुलतान ओसमान गाजी था == इतिहास == === उदय === [[एशिया माइनर]] में सन् १३०० तक [[सलजूक़ साम्राज्य|सेल्जुकों]] का पतन हो गया था। पश्चिम [[आनातोलिया|अनातोलिया]] में [[एर्तुग़रुल|अर्तग्रुल]] एक [[तुर्क लोग|तुर्क]] प्रधान था। एक समय जब वो एशिया माइनर की तरफ़ कूच कर रहा था तो उसने अपनी चार सौ घुड़सवारों की सेना को भाग्य की कसौटी पर आजमाया। उसने हारते हुए पक्ष का साथ दिया और युद्ध जीत लिया। उन्होंने जिनका साथ दिया वे सेल्जक थे। सेल्जक प्रधान ने अर्तग्रुल को उपहार स्वरूप एक छोटा-सा प्रदेश दिया। आर्तग्रुल के पुत्र [[उस्मान]] ने १२८१ में अपने पिता की मृत्यु के पश्चात प्रधान का पद हासिल किया। उसने १२९९ में अपने आपको स्वतंत्र घोषित कर दिया। यहीं से उस्मानी साम्राज्य की स्थापना हुई। इसके बाद जो साम्राज्य उसने स्थापित किया उसे उसी के नाम पर उस्मानी साम्राज्य कहा जाता है (इसी को [[अंग्रेजी]] में [[w:Ottoman Empire|''ऑटोमन एम्पायर'']] भी कहा जाता है)।<ref>[http://yexpress.blogspot.in/2015/05/blog-post_8.html तुर्क साम्राज्य/ उस्मानी साम्राज्य] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170906203657/http://yexpress.blogspot.in/2015/05/blog-post_8.html|date=6 सितंबर 2017}} - आईना विश्व का : पुनर्जागरण तुर्क, साम्राज्य/ उस्मानी साम्राज्य, काली मौत : यूरोप के इतिहास का एक अध्याय, मंगोल साम्राज्य, इस्लाम : एक एकेश्वरवादी धर्म, ईसाई धर्म, रोमन साम्राज्य,</ref> === विकास (१४५३–१६८३) === ==== विस्तार और चरमोत्कर्ष (१४५३-१५६६)==== [[File:Moldovita murals 2010 41.jpg|thumb|left|कॉन्स्टेंटिनोपल के सामने उस्मानी सेना, १४५३, मोल्दोविता मठ]] मुराद द्वितीय के बेटे महमद द्वितीय ने राज्य और सेना का पुनर्गठन किया और २९ मई १४५३ को कॉन्स्टेंटिनोपल (इस्तांबुल का तत्कालीन नाम) जीत लिया। महमद ने रूढ़िवादी चर्च की स्वायत्तता बनाये रखी। बदले में चर्च ने उस्मानी प्रभुत्ता स्वीकार कर ली। चूँकि बाद के बैजेन्टाइन साम्राज्य और पश्चिमी यूरोप के बीच सम्बन्ध अच्छे नहीं थे इसलिए अधिकतर रूढ़िवादी ईसाईयों ने विनिशिया के शासन के बजाय उस्मानी शासन को ज़्यादा पसंद किया। पन्द्रहवीं और सोलवी शताब्दी में उस्मानी साम्राज्य का विस्तार हुआ। उस दौरान कई प्रतिबद्ध और प्रभावी सुल्तानों के शासन में साम्राज्य खूब फला फूला। यूरोप और एशिया के बीच के व्यापारिक मार्गों पर भौगोलिक दृष्टि से नियंत्रण के कारण उसका आर्थिक विकास भी काफी हुआ। सुल्तान सलीम प्रथम (१५१२ - १५२०) ने पूर्वी और दक्षिणी मोर्चों पर चल्द्रान के युद्ध में [[फ़ारस]] के [[सफ़वी राजवंश|सफ़ावी राजवंश]] के शाह इस्माइल को पराजित कर उसने नाटकीय रूप से साम्राज्य का विस्तार किया। उसने [[मिस्र]] में उस्मानी साम्राज्य का विस्तार किया और [[लाल सागर]] में नौसेना खड़ी की। उस्मानी साम्राज्य के इस विस्तार के बाद पुर्तगाली और उस्मानी साम्राज्य के बीच उस इलाके की प्रमुख शक्ति बनने की स्पर्धा आरम्भ हो गई। [[File:1526 - Battle of Mohács.jpg|thumb|180px|मोहैच का युद्ध, १५२६]] ===== मध्य पूर्व विजय ===== [[शानदार सुलेमान]] (१५१२-१५६६) ने 1521 में [[बॅलग्रेड|बेलग्रेड]] पर क़ब्ज़ा किया। उसने उस्मानी-हंगरी युद्धों में हंगरी राज्य के मध्य और दक्षिणी हिस्सों पर विजय प्राप्त की। 1526 की मोहैच युद्ध में एतिहासिक विजय प्राप्त करने के बाद उसने तुर्की का शासन आज के हंगरी (पश्चिमी हिस्सों को छोड़ कर) और अन्य मध्य यूरोपीय प्रदेशों में स्थापित किया। १५२९ में उसने [[वियना]] पर चढाई की किन्तु शहर को जीत पाने में असफल रहा। 1532 में उसने वियना पर दुबारा हमला किया पर गून्स की घेराबंदी के दौरान उसे वापस धकेल दिया गया। समय के साथ ट्रान्सिल्व्हेनिया, वलाचिया और मोल्दाविया उस्मानी साम्राज्य की अधीनस्त रियासतें बन गयी। पूर्व में, १५३५ में उस्मानी तुर्कों ने फारसियों से [[बग़दाद]] जीत लिया और इस तरह से उन्हें [[मेसोपोटामिया]] पर नियंत्रण और [[फ़ारस की खाड़ी|फारस की खाड़ी]] जाने के लिए नौसनिक मार्ग मिल गया। ===== हंगरी का विलय ===== फ्रांस और उस्मानी साम्राज्य [[हैब्सबर्ग राजवंश|हैब्सबर्ग]] के शासन के विरोध में संगठित हुए और पक्के सहयोगी बन गए। फ्रांसिसियो ने १५४३ में [[नीस]] पर और १५५३ में [[कोर्सिका]] पर विजय प्राप्त की। ये जीत फ्रांसिसियो और तुर्को के संयुक्त प्रयासों का परिणाम थी जिसमें फ्रांसिसी राजा [[फ्रांसिस प्रथम (फ्रांस का राजा)|फ्रांसिस प्रथम]] और सुलेमान की सेनायों ने भाग लिया था और जिसकी अगुवाई उस्मानी नौसेनाध्यक्षों बर्बरोस्सा हय्रेद्दीन पाशा और तुर्गुत रेइस ने की थी। १५४३ में नीस पर अधिकार मिलने से एक माह पूर्व फ्रांसिसियो ने उस्मानियो को सेना की एक टुकड़ी दे कर एस्तेर्गोम पर विजय प्राप्त करने में सहायता की थी। १५४३ के बाद भी जब तुर्कियों का विजयाभियान जारी रहा तो आखिरकार १५४७ में हैब्सबर्ग के शासक फेर्दिनंद ने हंगरी का उस्मानी साम्राज्य में आधिकारिक रूप से विलय स्वीकार कर लिया। सुलेमान के शासनकाल के अंत तक साम्राज्य की कुल जनसँख्या डेढ़ करोड़ थी जो की तीन महाद्वीपों में फैली हुई थी। उसके अलावा साम्राज्य एक नौसनिक महाशक्ति बन चुका था जिसका अधिकांश [[भूमध्य सागर]] पर नियंत्रण था। इस समय तक उस्मानी साम्राज्य यूरोप की राजनीति का एक प्रमुख हिस्सा बन चुका था और पश्चिम में कई बार इसकी राजनितिक और सैनिक सफलता की तुलना रोमन साम्राज्य से की जाती थी। उदहारणस्वरुप इतालवी विद्वान फ्रांसेस्को संसोविनो और फ़्रांसीसी राजनितिक दर्शनशास्त्री जीन बोदिन ने ऐसी तुलना की थी। बोदिन ने लिखा था - ''इकलौती शक्ति जो की सही रूप से सार्वभौमिक शासक होने का दावा कर सकती है वो उस्मानी सुल्तान है। सिर्फ वो ही सही रूप से रोमन सम्राट के वंशज होने का दावा कर सकते हैं''"। ==== विद्रोह और पुनरुत्थान (१५६६-१६८३)==== [[File:Szigetvar 1566.jpg|thumb|180px|स्ज़िगेत्वर अभियान के बारे में उस्मानी लघुचित्र जिसमें उस्मानी सेनायों और ततरो को अग्रसर दिखाया गया है।]] पिछली शताब्दी का असरदार सैनिक और नौकरशाही का तंत्र कमज़ोर सुल्तानों के एक दीर्घ दौर के कारण दवाब में आ गया। धार्मिक और बौद्धिक रूढ़िवादिता की वजह से नवीन विचार दब गए जिससे उस्मानी लोग सैनिक प्रौद्योगिकी के मामले में यूरोपियो से पिछड़ गए। पर इस सब के बावजूद, साम्राज्य एक प्रमुख विस्तारवादी शक्ति बना रहा। विस्तार का ये दौर १६८३ में वियना की लड़ाई तक बना रहा जिसके बाद यूरोप में उस्मानी साम्राज्य के विस्तार का दौर समाप्त हो गया। पश्चिमी यूरोप के प्रदेशों ने नए समुद्री व्यपारिक मार्गो की खोज कर ली जिससे वो उस्मानी व्यापार के एकाधिकार से बच गए। १४४८ में पुर्तगालियों ने [[केप ऑफ़ गुड होप|केप ऑफ गुड होप]] की खोज की। इसी के साथ [[हिन्द महासागर]] में चलने वाले उस्मानी और पुर्तगालियों के नौसनिक युद्धों के दौर का प्रारंभ हो गया। ये युद्ध पूरी सोलहवीं शताब्दी में चलते रहे। उधर नयी दुनिया से स्पेनी चाँदी की बाढ़ आ जाने से उस्मानी मुद्रा गिर गयी और मुद्रास्फीति अनियंत्रित रूप से बढ़ गयी। इवान चतुर्थ (१५३३-१५८४) ने तातार खानत की कीमत पर रुसी जारशाही को वोल्गा और कैस्पियन के क्षेत्रों में फलाया। १५७१ में क्रिमीआ के खान देवलेत प्रथम जीरेय ने उस्मानियो की मदद से [[मास्को|मॉस्को]] को जला कर ख़ाक कर दिया। अगले साल उसने फिर हमला किया पर मोलोदी की लड़ाई में उसे वापस धकेल दिया गया। [[क्राइमियाई ख़ानत|क्रिमीआइ खानत]] ने पूर्वी यूरोप पर हमला कर गुलाम बनाने का दौर जारी रखा और सत्रवहीं सदी के अंत तक पूर्वी यूरोप की एक प्रमुख शक्ति बना रहा। दक्षिणी यूरोप में स्पेन के फिलिप द्वितीय के नेतृत्व में एक कैथोलिक गठबंधन ने १५७१ की लेपैंटो की लड़ाई में उस्मानी बेड़े के ऊपर विजय प्राप्त की। यह हार उस्मानियो के अजय होनी की छवि को एक शुरुआती (प्रतीकात्मक ही सही) झटका था। उस्मानियो को जहाजों के मुकाबले अनुभवी लोगो का ज्यादा नुकसान हुआ था। जहाजों का नुकसान फटाफट पूरा कर लिया गया। उस्मानी नौसेना जल्दी उबरी और १५७३ में उसने वेनिस को एक शांति समझौते के लिए राज़ी कर लिया। इस समझौते से उस्मानियो को उत्तरी अफ्रीका में विस्तार करने और संगठित होने का मौका मिल गया। [[File:Battle of Lepanto 1571.jpg|thumb|left|१५७१ का लेपंतो का युद्ध।]] दूसरी तरफ हैब्सबर्ग के मोर्चे पर चीजें स्थिर हो रही थी। ऐसा हैब्सबर्ग की रक्षा प्रणाली के मजबूत होने से उत्पन्न हुए गतिरोध की वजह से था। हैब्सबर्ग ऑस्ट्रिया से चलने वाली लम्बी लड़ाई (१५९३-१६०६) की वजह से आग्नेयास्त्रों से लैस बड़ी पैदल सेना की जरूरत महसूस हुई। इस वजह से सेना में भर्ती के नियमों में छूट दी गयी। इसने टुकड़ियों में अनुशासनहीनता और निरंकुशता की समस्या उत्पन्न कर दी जो कभी पूरी तरह हल नहीं हो पाई। माहिर निशानेबाजों (सेकबन) की भी भर्ती की गयी और बाद में जब सैन्यविघटन हुआ तो वो जेलाली की दंगो (१५९५-१६१०) में लूटमार में शामिल हो गए। इससे सोलहवीं सदी की अंत में और सत्रहवीं सदी के अंत में अनातोलिया में व्यापक अराजकता का ख़तरा पैदा हो गया। १६०० तक साम्राज्य की जनसँख्या तीन करोड़ तक पहुँच गयी जिससे जमीन की कमी होने से सरकार पर दवाब और बढ़ गया। [[Image:Vienna Battle 1683.jpg|thumb|१६८३ में वियना की दूसरी घेराबंदी।]] अपने दीर्घ शासनकाल में मुराद चतुर्थ (१६१२-१६४०) ने केंद्रीय सत्ता को फिर स्थापित किया और १६३५ में येरेवन और १६३९ में बगदाद को सफाविदों से जीत लिया। महिलायों की सल्तनत (१६४८-१६५६) एक ऐसा समय था जब युवा सुल्तानों की माओं ने अपने बेटों की और से हुकूमत की। इस समय की सबसे प्रसिद्ध महिला कोसिम सुल्तान और उसकी बहू तुर्हन हतिस थी। उनकी दुश्मनी का अंत १६५१ में कोसिम की हत्या से हुआ। कोप्रुलू के दौर के दौरान साम्राज्य का प्रभावी नियंत्रण कोप्रुलू परिवार से आने वाले प्रधान वजीरों के हाथ में रहा। कोप्रुलू परिवार के वजीरों ने नयी सैनिक सफलताएँ हासिल की जिसमें शामिल है ट्रान्सिल्व्हेनिया पर दुबारा अधिकार स्थापित करना, १६६९ में क्रीट पर विजय और पोलिश दक्षिणी यूक्रेन में विस्तार (जिसके साथ १६७६ में खोत्यं और कमियानेट्स-पोदिल्स्क्यी के गढ़ और पोदोलिया का क्षेत्र उस्मानी नियंत्रण में आ गया)। पुनः अधिकार स्थापित करने के इस दौर का बड़ा विनाशकारी अंत हुआ जब महान तुर्की युद्ध (१६८३-१६९९) के दौरान मई १६८३ में प्रधान वजीर कारा मुस्तफा पाशा ने एक विशाल सेना लेकर वियना की घेराबंदी की। आखिरी हमले में देरी की वजह से वियना की लड़ाई में हैब्सबर्ग, जर्मनी और पोलैंड की सयुंक्त सेनायों ने उस्मानी सेना को रोंद डाला। इस सयुंक्त सेना की अगुवाई पोलैंड का राजा जॉन तृतीय कर रहा था। पवित्र संघ के गठबंधन ने वियना में मिली जीत का फायदा उठाया और इसका समापन कर्लोवित्ज़ की संधि (२६ जनवरी १६९९) के साथ हुआ जिसने महान तुर्की युद्ध का अंत कर दिया। उस्मानियों ने कई महत्वपूर्ण क्षेत्रों का नियंत्रण खो दिया (कुछ का हमेशा के लिए)। मुस्तफा द्वितीय (१६९५-१७०३) ने १६९५-१६९६ में हंगरी में हैब्सबर्ग के विरुद्ध जवाबी हमला किया पर ११ सितम्बर १६९७ को वो जेंता की लड़ाई में विनाशकारी रूप से हार गया। === ठहराव और दोषनिवृत्ति (1683-1827) === [[File:Ottoman Sultan Selim III (1789).jpg|thumb|सलीम तृतीय टोपकापी महल के फैलीसिटी के गेट पर गणमान्य व्यक्तियों का अभिवादन करते हुए। ].]] इस अवधि के दौरान रूसी विस्तार एक बड़े और बढ़ते खतरे को प्रस्तुत कर रहा था। तदनुसार, स्वीडन के राजा चार्ल्स बारहवें को 1709 में पोल्टावा की लड़ाई (1700-1721 के महान उत्तरी युद्ध का हिस्सा।) में रूस द्वारा हार के बाद ओटोमन साम्राज्य में एक सहयोगी के रूप में स्वागत किया गया। चार्ल्स बारहवें ने रूस पर युद्ध की घोषणा करने को तुर्क सुल्तान अहमद तृतीय को राजी कर लिया, जिसके परिणत 1710-1711 की पृथ नदी अभियान में तुर्को की जीत हुई। 1716-1718 के ऑस्ट्रो-तुर्की युद्ध के बाद पैसरोविच की संधि ने बनत, सर्बिया और "लिटिल वलाकिया" (ऑल्टेनिआ) को ऑस्ट्रिया को देने की पुष्टि की। इस संधि से ये पता चला कि उस्मानी साम्राज्य बचाव की मुद्रा में है और यूरोप में इसके द्वारा कोई भी आक्रामकता पेश करने की संभावना नहीं है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== *[[मंगोल साम्राज्य]] *[[फ़ारसी साम्राज्य]] [[मुहम्मद बेय अबू अल-धहब]] ==बाहरी सूत्र== * {{यूट्यूब|https://www.youtube.com/watch?v=YMpfdpHPNDE}}- तुर्क साम्राज्य के उदय * {{यूट्यूब|https://www.youtube.com/watch?v=BdDEL5k73lQ}}- उदय और तुर्क साम्राज्य का पतन * [http://hindi.news18.com/photogallery/worlds-top-ten-empires-372510-5.html ऐसे थे दुनिया के 10 बड़े साम्राज्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126111704/https://hindi.news18.com/photogallery/worlds-top-ten-empires-372510-5.html |date=26 नवंबर 2020 }}| न्यूज़१८-हिन्दी।१५ मई २०१५ [[श्रेणी:तुर्की का इतिहास]] [[श्रेणी:एशिया के पूर्व साम्राज्य]] [[श्रेणी:अफ़्रीका के पूर्व साम्राज्य]] [[श्रेणी:यूरोप के पूर्व साम्राज्य]] [[श्रेणी:यूरोप का इतिहास]] [[श्रेणी:उस्मानी साम्राज्य]] 8afvlzf32mvd6of4h25io82snt89m2m छत्तीसगढ़ के उत्सव 0 61018 6534453 6534165 2026-03-30T02:39:47Z QuestForTrueTruth 852879 गोंचा महोत्सव के बारे में जानकारी जोड़ी गई है। 6534453 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=मार्च 2026}} '''[[छत्तीसगढ़]]''' [[भारत]] में सांस्कृतिक और पारंपरिक प्रथाओं की एक विविध श्रृंखला को अपनाता है। राज्य सरकार द्वारा जनजातीय संस्कृति को संरक्षित करने के लिए सावधानीपूर्वक कदम उठाए जाने के कारण, ये त्योहार और परंपराएँ प्राचीन काल से मनाई जाती रही हैं, जो इस क्षेत्र की गहरी जड़ें जमाए विरासत को दर्शाती हैं। [[छत्तीसगढ़]] में बहुत से त्यौहार, पर्व व उत्सव मनाए जाते हैं। == प्रमुख त्योहार == === बस्तर दशहरा === [[File:Bastar Dusshera Unexplored Bastar.jpg|thumb|right|250px|बस्तर दशहरा जुलूस के दौरान उपयोग किया जाने वाला विशाल लकड़ी का रथ।]] बस्तर दशहरा बस्तर संभाग का सबसे महत्वपूर्ण त्योहार है, जो आदिवासी समुदायों की सर्वोच्च देवी दंतेश्वरी को समर्पित है। 75 दिनों की अवधि में मनाया जाने वाला यह त्योहार दुनिया के सबसे लंबे त्योहारों में से एक माना जाता है।<ref name="BastarDussehra_Utsav">{{cite web |title=Bastar Dussehra - Jagdalpur, Chhattisgarh |url=https://utsav.gov.in/view-event/bastar-dussehra-jagdalpur-chhattisgarh-1 |publisher=Ministry of Tourism, Government of India |access-date=17 February 2026}}</ref> भारत भर में मनाए जाने वाले मानक [[दशहरा]] के विपरीत, जो [[रामायण|राम की रावण पर विजय]] के लिए मनाया जाता है, यह उत्सव स्थानीय देवताओं के समागम और जनजातीय अनुष्ठानों पर केंद्रित है, जिसकी शुरुआत 13वीं शताब्दी में राजा पुरुषोत्तम देव द्वारा की गई थी।<ref name="SahapediaDussehra">{{cite web |title=Bastaria Dussehra: A Coming Together of Deities |url=https://www.sahapedia.org/bastaria-dussehra-coming-together-of-deities |publisher=Sahapedia |access-date=17 February 2026}}</ref> === होली === जातीय उत्साह की अभिव्यक्ति का एक और उम्दा माध्यम है, छत्तीसगढ़ के अपने तीज-त्यौहार हैं। हिन्दुओं के त्यौहार ही प्रायः मानते हैं। अलबत्ता कुछेक त्यौहार जरुर ऐसे होते हैं जो खास महत्व लिए रहते हैं। इन्हीं में फागुन की मस्ती में डूबा होली विशेष त्यौहार है। होली देवार में काफी उमंग-हड़दंग के संग मनती है। इस दिन समूचा कुनबा महुये की मदमस्ती में मस्त हो जाता है। मांदर, ढोल मंजीरे के संग गीत भी गाये जाते है। होली पर किसी चिन्हित स्थान पर एकत्र होने का चलन है। इस रोज शुभ मुहुर्त देखकर बैगा अनुष्ठान करना है और उसकी अनुमति के उपरांत प्रतीकात्मक होली जलाई जाती है। वृद्ध-जवान और बच्चा मंडली भी मदिरा पीकर लोट-पोट होती है। === पोरा === देवारों में पोरा काफी महत्व है। अलबला तीजा नहीं मानते। सामान्यतः बहन को भाई जिस तरह अपने घर लाते हैं उस परंपरा की बजाय बहन ससुराल में रहकर ही तीजा मानती है। वहीं व्रत-उपवास आदि होता है। लेकिन वस्त्रादि उपहार स्वद्वप देने का कोई चलन नहीं है। पोरा में कुम्हारों से मिट्टी की कुछ वस्तुयें खरीदकर उसकी पूजा के बाद बलि दी जाती है। भादो के शुक्ल पक्ष में ठाकुर देव को भी ये लोग बड़ी आस्था से पूजते हैं और बलि के बाद प्रसाद बंटता है। === सकट === देवारों में सकट का अत्यधिक महत्वपूर्ण पर्व है। सकट में महिलायें अपने माता-पिता के घर आती है। उपवास रखा जाता है। सामूहिक भोज से उपवास तोड़ा जाता है। परिजन वस्त्र, श्रृंगार सामग्रियां अपनी कन्या को देते हैं। === हरेली === हरेली यद्यपि खेतिहर-समाज का पर्व है फिर भी इसके दूसरे स्वरुप यानी तंत्र मंत्र वाले हिस्से को देवारों का वर्ग मानता है। जिस तरह छत्तीसगढ़ के ग्राम्यांचलों में बुरी-बलाओं को बाहर ही रखने नीम की पत्तियों को लवय की तरह इस्तेमाल करते है। उसी तरह देवार भी नीम की डंगालों का सहारा लेते है। सुअर डेरा के बाहर नीम की पत्तियां खोंसी जाती हैं। अपने संगीतिक उपकरण को भी हरेली पर पूजते हैं। लेकिन व्यापक तौर पर हरेली का उत्सव नहीं मनता। [[चित्र:Hareli Festival.jpg|thumb|हरेली के अवसर पर नीम के साथ एक ग्रामीण]] === नृत्य-गान === देवारों की प्रामणिक पहचान उनका सांस्कृतिक ज्ञान हैं। जन-सामान्य में भी उनके इसी रूप की सर्वाधिक ख्याति हैं। इन्हें प्रतिष्ठा दिलवाने में गायन, वादन एवं नृत्य पर इनका अचूक अधिका माना गया हैं। इस जन्म-जात और असाधारण कला-ज्ञान के चलते हर हमेशा से देवार जीवंत बने हुए हैं। जीवन के प्रत्येक पल में गीत नृत्य की खनक दीवारों का जातीय गुण हैं। इनकी इसी विशेषता के दर्शन रोजमर्रा की दिनचर्या में सायंकाल के समय में डेरा में आसानी से कर सकते हैं। जीविकोपार्जन का एक ठोस माध्यम तो यह हैं ही, वाद्य, गायन एवं नर्तन इन तीन बिंदुओं के सहारे भी इनकी विशेषतायें समझी जा सकती है। सांगीतक भेद को आधार मानें तो रायपुरिहा और रतनपुरिहा देवारों की अलग-अलग पहचान हैं। जो इन्हें समझने में भी सहायक बनते हैं। === गोंचा महोत्सव === इसे रथ महोत्सव के नाम से भी जाना जाता है, यह पुरी की [[रथ यात्रा]] के साथ मेल खाता है। यह "टुपकी" परंपरा के लिए प्रसिद्ध है, जहां आदिवासी युवा बांस की नकली बंदूकों का उपयोग करके गोंचा फलों को बिना नुकसान पहुंचाने वाले प्रक्षेप्य के रूप में चलाते हैं।<ref name="Goncha_Utsav">{{cite web |title=Bastar Goncha Festival |url=https://utsav.gov.in/view-event/bastar-goncha-festival-2025 |publisher=Ministry of Tourism |access-date=17 February 2026}}</ref> ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:छत्तीसगढ़ के उत्सव]] l85ofxw7r6rpz19qws4oe93bgb38b3n 6534454 6534453 2026-03-30T02:45:37Z Vedic Art 889143 6534454 wikitext text/x-wiki '''[[छत्तीसगढ़]]''' [[भारत]] में सांस्कृतिक और पारंपरिक प्रथाओं की एक विविध श्रृंखला को अपनाता है। राज्य सरकार द्वारा जनजातीय संस्कृति को संरक्षित करने के लिए सावधानीपूर्वक कदम उठाए जाने के कारण, ये त्योहार और परंपराएँ प्राचीन काल से मनाई जाती रही हैं, जो इस क्षेत्र की गहरी जड़ें जमाए विरासत को दर्शाती हैं। [[छत्तीसगढ़]] में बहुत से त्यौहार, पर्व व उत्सव मनाए जाते हैं। == प्रमुख त्योहार == === बस्तर दशहरा === [[File:Bastar Dusshera Unexplored Bastar.jpg|thumb|right|250px|बस्तर दशहरा जुलूस के दौरान उपयोग किया जाने वाला विशाल लकड़ी का रथ।]] बस्तर दशहरा बस्तर संभाग का सबसे महत्वपूर्ण त्योहार है, जो आदिवासी समुदायों की सर्वोच्च देवी दंतेश्वरी को समर्पित है। 75 दिनों की अवधि में मनाया जाने वाला यह त्योहार दुनिया के सबसे लंबे त्योहारों में से एक माना जाता है।<ref name="BastarDussehra_Utsav">{{cite web |title=Bastar Dussehra - Jagdalpur, Chhattisgarh |url=https://utsav.gov.in/view-event/bastar-dussehra-jagdalpur-chhattisgarh-1 |publisher=Ministry of Tourism, Government of India |access-date=17 February 2026}}</ref> भारत भर में मनाए जाने वाले मानक [[दशहरा]] के विपरीत, जो [[रामायण|राम की रावण पर विजय]] के लिए मनाया जाता है, यह उत्सव स्थानीय देवताओं के समागम और जनजातीय अनुष्ठानों पर केंद्रित है, जिसकी शुरुआत 13वीं शताब्दी में राजा पुरुषोत्तम देव द्वारा की गई थी।<ref name="SahapediaDussehra">{{cite web |title=Bastaria Dussehra: A Coming Together of Deities |url=https://www.sahapedia.org/bastaria-dussehra-coming-together-of-deities |publisher=Sahapedia |access-date=17 February 2026}}</ref> === होली === जातीय उत्साह की अभिव्यक्ति का एक और उम्दा माध्यम है, छत्तीसगढ़ के अपने तीज-त्यौहार हैं। हिन्दुओं के त्यौहार ही प्रायः मानते हैं। अलबत्ता कुछेक त्यौहार जरुर ऐसे होते हैं जो खास महत्व लिए रहते हैं। इन्हीं में फागुन की मस्ती में डूबा होली विशेष त्यौहार है। होली देवार में काफी उमंग-हड़दंग के संग मनती है। इस दिन समूचा कुनबा महुये की मदमस्ती में मस्त हो जाता है। मांदर, ढोल मंजीरे के संग गीत भी गाये जाते है। होली पर किसी चिन्हित स्थान पर एकत्र होने का चलन है। इस रोज शुभ मुहुर्त देखकर बैगा अनुष्ठान करना है और उसकी अनुमति के उपरांत प्रतीकात्मक होली जलाई जाती है। वृद्ध-जवान और बच्चा मंडली भी मदिरा पीकर लोट-पोट होती है। === पोरा === देवारों में पोरा काफी महत्व है। अलबला तीजा नहीं मानते। सामान्यतः बहन को भाई जिस तरह अपने घर लाते हैं उस परंपरा की बजाय बहन ससुराल में रहकर ही तीजा मानती है। वहीं व्रत-उपवास आदि होता है। लेकिन वस्त्रादि उपहार स्वद्वप देने का कोई चलन नहीं है। पोरा में कुम्हारों से मिट्टी की कुछ वस्तुयें खरीदकर उसकी पूजा के बाद बलि दी जाती है। भादो के शुक्ल पक्ष में ठाकुर देव को भी ये लोग बड़ी आस्था से पूजते हैं और बलि के बाद प्रसाद बंटता है। === सकट === देवारों में सकट का अत्यधिक महत्वपूर्ण पर्व है। सकट में महिलायें अपने माता-पिता के घर आती है। उपवास रखा जाता है। सामूहिक भोज से उपवास तोड़ा जाता है। परिजन वस्त्र, श्रृंगार सामग्रियां अपनी कन्या को देते हैं। === हरेली === हरेली यद्यपि खेतिहर-समाज का पर्व है फिर भी इसके दूसरे स्वरुप यानी तंत्र मंत्र वाले हिस्से को देवारों का वर्ग मानता है। जिस तरह छत्तीसगढ़ के ग्राम्यांचलों में बुरी-बलाओं को बाहर ही रखने नीम की पत्तियों को लवय की तरह इस्तेमाल करते है। उसी तरह देवार भी नीम की डंगालों का सहारा लेते है। सुअर डेरा के बाहर नीम की पत्तियां खोंसी जाती हैं। अपने संगीतिक उपकरण को भी हरेली पर पूजते हैं। लेकिन व्यापक तौर पर हरेली का उत्सव नहीं मनता। [[चित्र:Hareli Festival.jpg|thumb|हरेली के अवसर पर नीम के साथ एक ग्रामीण]] === नृत्य-गान === देवारों की प्रामणिक पहचान उनका सांस्कृतिक ज्ञान हैं। जन-सामान्य में भी उनके इसी रूप की सर्वाधिक ख्याति हैं। इन्हें प्रतिष्ठा दिलवाने में गायन, वादन एवं नृत्य पर इनका अचूक अधिका माना गया हैं। इस जन्म-जात और असाधारण कला-ज्ञान के चलते हर हमेशा से देवार जीवंत बने हुए हैं। जीवन के प्रत्येक पल में गीत नृत्य की खनक दीवारों का जातीय गुण हैं। इनकी इसी विशेषता के दर्शन रोजमर्रा की दिनचर्या में सायंकाल के समय में डेरा में आसानी से कर सकते हैं। जीविकोपार्जन का एक ठोस माध्यम तो यह हैं ही, वाद्य, गायन एवं नर्तन इन तीन बिंदुओं के सहारे भी इनकी विशेषतायें समझी जा सकती है। सांगीतक भेद को आधार मानें तो रायपुरिहा और रतनपुरिहा देवारों की अलग-अलग पहचान हैं। जो इन्हें समझने में भी सहायक बनते हैं। === गोंचा महोत्सव === इसे रथ महोत्सव के नाम से भी जाना जाता है, यह पुरी की [[रथ यात्रा]] के साथ मेल खाता है। यह "टुपकी" परंपरा के लिए प्रसिद्ध है, जहां आदिवासी युवा बांस की नकली बंदूकों का उपयोग करके गोंचा फलों को बिना नुकसान पहुंचाने वाले प्रक्षेप्य के रूप में चलाते हैं।<ref name="Goncha_Utsav">{{cite web |title=Bastar Goncha Festival |url=https://utsav.gov.in/view-event/bastar-goncha-festival-2025 |publisher=Ministry of Tourism |access-date=17 February 2026}}</ref> ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:छत्तीसगढ़ के उत्सव]] kngo456zssequu5thdiu5suhjzhbt2r अमरावती नागपुर एक्स्प्रेस 2119 0 77486 6534432 5379220 2026-03-29T19:24:06Z ~2026-19754-05 917631 लेख को सन्दर्भ सहित सुधारा 6534432 wikitext text/x-wiki {{Infobox rail service|name=अमरावती - अजनी इंटरसिटी एक्सप्रेस|image=|type=[[भारत में एक्स्प्रेस और मेल रेलगाड़ियाँ|एक्सप्रेस]]|first={{start date and age|df=yes|2008|09|08}}|last=|operator=[[मध्य रेलवे (भारत)|मध्य रेलवे]]|ridership=|start={{rws|अमरावती}}|stops=3|end={{rws|अजनी}}|distance={{convert|178|km|0|abbr=on}}|journeytime=3 घंटा 17 मिनट|frequency=हमेशा (शनिवार के अतिरिक्त)|class=सामान्य अनारक्षित|seating=हाँ|sleeping=हाँ|catering=नहीं|observation=|entertainment=|other facilities=|stock=मानक [[भारतीय रेल]] डिब्बे|gauge={{RailGauge|1676mm|al=on|allk=on}}|electrification=|trainnumber=12119 / 12120|speed={{convert|32.5|km/h|0|abbr=on}}|map=|map_state=}} रेलगाडी 12119 / 20 '''अमरावती - अजनी इंटरसिटी एक्सप्रेस''' [[भारतीय रेल]] के [[मध्य रेलवे, भारत|मध्य रेलवे]] द्वारा संचालित एक्सप्रेस ट्रैन है। यह रेलगाडी अमरावती रेलवे स्टेशन (स्टेशन कोड:AMI) और अजनी रेलवे स्टेशन (स्टेशन कोड: AJNI) के मध्य संचालित होती है।<ref>{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/rains-disrupt-railway-traffic-between-nagpur-and-wardha-113072000597_1.html|title=Rains disrupt railway traffic between Nagpur and Wardha|date=20 जुलाई 2013|website=बिजनेस स्टैण्डर्ड|access-date=30 मार्च 2026}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/nagpur-trains-not-to-halt-at-ajni-station-for-3-months/articleshow/113075453.cms|title=Nagpur trains not to halt at Ajni stn for 3 months|date=2024-09-05|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|access-date=2026-03-17|issn=0971-8257}}</ref> यह रेलगाडी अमरावती से अजनी की तरफ़ गाडी क्रमांक 12119 के साथ चलती है जबकि विपरीत दिशा में रेलगाडी क्रमांक 12120 के साथ चलती है। यह रेलगाडी [[महाराष्ट्र]] के दो नगरीय क्षेत्रों को जोड़ती है। == डिब्बे == इस रेलगाडी में नौ अनारक्षित सामान्य डिब्बे और दो विकलांगों के लिए आरक्षित डिब्बे हैं। इसमें [[पैंट्री कार|रसोई भण्डार यान]] नहीं है। जून 2023 में इस रेलगाडी को मेमु (MEMU अर्थात् मैनलाइन इलेक्ट्रिक मल्टिपल यूनिट) में बदला गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.nagpurtoday.in/ajni-amravati-ajni-express-train-to-run-as-memu/06071702|title=Ajni-Amravati-Ajni Express train to run as MEMU|date=2023-06-07|website=नागपुर टुडे|language=en-US|access-date=2026-03-17}}</ref> == सेवा == रेलगाडी 12119 कुल {{convert|178|km|0|abbr=on}} दूरी 2 घंटा 45 मिनट (65 किमी/घंटा) में और 12120 रेलगाडी 3 घंटा 10 मिनट (56 किमी/घंटा) में तय करती है। यदि रेलगाडी की गति {{convert|55|km/h|0|abbr=on}} से कम हो तो रेलवे के नियमानुसार उसमें सुपरफास्ट का किराया नहीं लगता। == पथ == रेलगाडी 12119 / 20 अमरावती से अजनी तक चांदूर, धामणगांव, पुलगांव, वर्धा जंक्शन होते हुये चलती है। == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * इंडिया रेल इन्फो पर [https://indiarailinfo.com/train/amravati-ajni-nagpur-intercity-sf-express-12119/2141/3446/196 12119 इंटरसिटी एक्सप्रेस] * इंडिया रेल इन्फो पर [https://indiarailinfo.com/train/ajni-amravati-intercity-sf-express-12120/2089/196/3446 12120 इंटरसिटी एक्सप्रेस] {{मेल एक्स्प्रेस ट्रेन}}{{भारतीय रेल}} [[श्रेणी:मेल एक्स्प्रेस ट्रेन]] 2sckugucdavap081cenqu7ypgscjhjl साँचा:टिप्पणी सूची 10 181359 6534592 5906878 2026-03-30T10:02:59Z The Sorter 845290 [[साँचा:Reflist]] को अनुप्रेषित 6534592 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:Reflist]] c71s7jh9gjwf3t2qa6mrhnovjfni504 जाल पत्रिका 0 186792 6534343 6472764 2026-03-29T15:00:45Z Aman Kumar Tyagi 250783 6534343 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=नवम्बर 2017}} {{wikify}} '''जाल पत्रिका''' या '''ऑनलाइन पत्रिका''' वह [[पत्रिका]] होती है जो [[अंतरजाल|इंटरनेट]] पर प्रकाशित होती है और [[इंटरनेट]] के ही माध्यम से वितरित भी होती है। [[कंप्यूटर]] पत्रिका डेटामेशन सबसे पहले प्रिंट पत्रिका प्रारूप से [[ऑनलाइन संचार|ऑनलाइन]] परिवर्तित होने वाली पत्रिकाओं में से एक थी। == ऑनलाइन पत्रिकाएँ == === साहित्यिक === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" !पत्रिका का नाम !संपादकीय संपर्क !वेब संपर्क ! |- |[[अर्गला]] |210, झेलम हॉस्टल, जवाहरलाल नेहरु विश्वविद्यालय, [[नई दिल्ली|नई दिल्ली-]]110067 |[http://www.argalaa.org/ website] | |- |[[अहा जिंदगी]] |6, द्वारिका सदन, प्रेस कॉम्‍प्‍लेक्‍स, एम0पी0 नगर, [[भोपाल|भोपाल-]]462011 |[http://www.bhaskar.com/magazine/aha-zindagi/ website] | |- |[[ओशो टाइम्स]] |ओशो इंटरनैशनल, 304, पार्क एवन्यू साउथ, स्वीट 608, | | |- |[[कथाक्रम]] |'स्‍वप्निका', डी-107, महानगर विस्‍तार, [[लखनऊ|लखनऊ-]]226006, |[http://www.kathakram.in/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723065600/http://www.kathakram.in/|date=23 जुलाई 2013}} | |- |[[कथाबिम्‍ब]] |ए-10 बसेरा, ऑफ दिन-क्वारी रोड, देवनार,[[मुम्बई|मुंबई]] - 400088 |[http://www.kathabimb.com/ website] | |- |[[कादम्बिनी]] |18-20, कस्‍तूरबा गांधी मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110001 |[http://www.livehindustan.com/kadambini/1.html website] | |- |[[तद्भव]] |18/271, इंदिरा नगर, [[लखनऊ|लखनऊ-]]226016 |[http://www.tadbhav.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140104015026/http://tadbhav.com/|date=4 जनवरी 2014}} | |- |[[नवनीत]] |भारतीय विद्या भवन, 20, म0 मुंशी रोड, [[मुम्बई|मुम्बई-]]400007, |[http://www.bhavans.info/navneet/index.asp website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130709145723/http://www.bhavans.info/navneet/index.asp |date=9 जुलाई 2013 }} | |- |[[प्रभात पुंज]] |403, कृष्णा आंगन, आर.एन.पी. पार्क, भाईंदर (पूर्व) [[मुम्बई|मुंबई-]]401105 |[http://www.prabhatpunj.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131125112033/http://www.prabhatpunj.com/|date=25 नवंबर 2013}} | |- |[[पाखी]] |बी-107, सेक्टर-63, नोएडा, गौतमबुद्ध नगर-201303, उ.प्र., |[http://www.pakhi.in/ website] | |- |[[बया]] |सी-56/यूजीएफ-4, शालीमार गार्डन एक्‍सटेंशन-2,[[ग़ाज़ियाबाद ज़िला|गाजियाबाद-]]201005 |[http://www.antikaprakashan.com/ website] | |- |[[रंगवार्ता]] |प्यारा केरकेट्टा फाउंडेशन, चैशायर होम रोड, बरियाटु,[[राँची|रांची—]]834003, [[झारखण्ड|झारखंड]], |[http://www.rangvarta.com/index1.htm website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615070025/http://www.rangvarta.com/index1.htm|date=15 जून 2013}} | |- |[[लमही]] |विजय राय, 3/343, विवेक खण्‍ड, गोमती नगर, [[लखनऊ|लखनऊ-]]226010 उ.प्र., | | |- |[[वागर्थ]] |भारतीय भाषा परिषद, 36 ए, शेक्‍सपियर सरणी, [[कोलकाता|कोलकाता-]]700017 |[http://www.bharatiyabhashaparishad.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928204832/http://www.bharatiyabhashaparishad.com/|date=28 सितंबर 2013}} | |- |[[विशिष्ट ध्यान|'''विशिष्ट ध्यान''']] |विशिष्ट ध्यान योग आश्रम, 248, टेढ़ी बाज़ार, [[अयोध्या]] - 224123, [[फ़ैज़ाबाद|फैजाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]] |[http://vishishtdhyan@paramdharm.org/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190110115527/http://www.paramdharm.org/|date=10 जनवरी 2019}} | |- |[[शोध संचयन]] |409, शंतिवन, A/244A, आज़ाद नगर, कानपुर-208002 |[http://www.shodh.net/ website] | |- |[[हंस पत्रिका]] |2/36, अंसारी रोड, दरियागंज, [[नई दिल्ली|नई दिल्ली-]]110002, |[http://www.hansmonthly.in/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629105111/http://hansmonthly.in/ |date=29 जून 2013 }} | |- |[[मन का मीत|मनमीत]] |होटल नीलकंठ, [[आज़मगढ़|आजमगढ़]] उप्र |[http://manmeet.org/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801194838/http://manmeet.org/|date=1 अगस्त 2015}} | |- |हाशिये की आवाज़ |इंटीग्रेटेड सोशल इनिशिएटिव्स, Indian Social Institue, 10 इंस्टिटूयूशनल, एरिया लोधी रोड, नयी दिल्ली-110003 |[http://www.isidelhi.org.in/ website] | |- |[[शोधादर्श]] |आदर्श नगर, ततारपुर लालू, नजीबाबाद-246763 बिजनौर उप्र |{{https://shodhadarsh.in/}} | |} '''वेब पत्रिकाएँ''' {| class="wikitable sortable" !पत्रिका का नाम !आवृत्ति !उद्देश्य !संपादक !प्रकाशक !वेब संपर्क |- |साहित्य रचना ई-पत्रिका |दैनिक ऑनलाइन |साहित्यिक ई-पत्रिका | |[[साहित्य रचना]] |[https://www.sahityarachana.com/ वेबसाईट] |- |[[विशिष्ट ध्यान]] |मासिक |गंभीर सामजिक समस्याओं का समाधान |सन्त अमृता योगी |विशिष्ट ध्यान योग आश्रम |[http://vishishtdhyan.paramdharm.org/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170807153112/http://vishishtdhyan.paramdharm.org/|date=7 अगस्त 2017}} |- |[[अखंड ज्योति]] |मासिक |वैज्ञानिक दर्शन |डॉ प्रणव पाण्ड्या |अखंड ज्योति संस्थान मथुरा |[http://www.akhandjyoti.org/ वेबसाईट] |- |[[अनंत अविराम]] |मासिक |ओम प्रकाश दीप |जय कंप्यूटर |[[विदिशा]] से प्रकाशित<ref>{{Cite web|url=https://rni.nic.in/webreport.asp|title=Circulation as Claimed by Publisher for 2005-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721174652/https://rni.nic.in/webreport.asp|archive-date=21 जुलाई 2011|access-date=10 जुलाई 2013|url-status=dead}}</ref> |[http://www.thelucknowmirror.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624223227/http://thelucknowmirror.com/ |date=24 जून 2013 }} |- |[[अनुभूति]]<ref name="anubhuti">[http://www.anubhuti-hindi.org/1purane_ank/2001/01_01_01.html Aanubhuti-A complete classic collection of Hindi Poetry<!-- Bot generated title -->]</ref> |साप्ताहिक (ऑनलाइन) |साहित्यिक पत्रिका |[[पूर्णिमा वर्मन]] | |[http://www.anubhuti-hindi.org/ website] |- |[[भारत दर्शन]] |ऑनलाइन |साहित्यिक पत्रिका | |भारत दर्शन, न्यूजीलैंड |[http://www.bharatdarshan.co.nz/ website] |- |[[भारत संदेश]] |मासिक |राजनैतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, खेल, मनोरंजन इत्यादि। |आई सिंह |संयुक्त राज्य अमेरिका |[http://www.bharatsandeshmagazine.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130327011321/http://www.bharatsandeshmagazine.com/|date=27 मार्च 2013}} |- |[[गीत-पहल]] |ऑनलाइन |साहित्यिक पत्रिका |अवनीश सिंह चौहान | |[http://geetpahal.webs.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130808081209/http://geetpahal.webs.com/ |date=8 अगस्त 2013 }} |- |[[हिन्दी कुंज]] |दैनिक ऑनलाइन |साहित्यिक पत्रिका |आशुतोष दूबे |हिंदीकुंज.कॉम |[http://www.hindikunj.com/ वेबसाईट] |- |[[हिंदीनेस्ट डॉट कॉम]] |साप्ताहिक ऑनलाइन |साहित्यिक पत्रिका |मनीषा कुलश्रेष्ठ |हिंदीनेस्ट. कॉम |[http://www.hindinest.com/ वेबसाईट] |- |[[हिंदुस्तान बोल रहा है]] |मासिक |राजनैतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, खेल, मनोरंजन इत्यादि। |जय पाल सिंह चौधरी |देहरादून |[http://www.hindustanmagazine.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140619020106/http://www.hindustanmagazine.com/|date=19 जून 2014}} |- |''[[इण्डिया टुडे|इंडिया टुडे]] '' |साप्ताहिक |समाचार पत्रिका | |दि इंडिया टुडे ग्रुप |[http://hindi.india-today.com/ वेबसाईट] |- |[[जनोक्ति]] |साप्ताहिक |ऑन लाइन हिन्दी पत्रिका |जयराम विप्लव | |[http://www.janokti.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180806052250/http://janokti.com/|date=6 अगस्त 2018}} |- |[[पूर्वाभास]] |साप्ताहिक ऑनलाइन |साप्ताहिक पत्रिका |अवनीश सिंह चौहान | |[http://www.poorvabhas.in/ वेबसाईट] |- |[[प्रवक्ता]] |दैनिक ऑनलाइन |सामाजिक-राजनीतिक पत्रिका |संजीव कुमार सिन्हा |प्रवक्ता.कॉम |[http://www.pravakta.com/ वेबसाईट] |- |शोधादर्श |त्रैमासिक |शोध पत्रिका |अमन कुमार |अमन कुमार |shodhadarsh.page |- |[[शोध संचयन]] |अर्ध वार्षिक | |डॉ योगेंद्र प्रताप सिह |409, शांतिवनअपार्टमेंट, 2A/244A, आज़ाद नगर, कानपुर -208002 |[http://www.shodh.net/ वेबसाईट] |- |परिकल्पना ब्लॉगोत्सव |दैनिक ऑनलाइन |राजनैतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, खेल, मनोरंजन इत्यादि। |[[रवीन्द्र प्रभात]] |ऑनलाइन भारत |[http://www.parikalpna.com/ वेबसाईट] |- |[[सीमापुरी टाइम्स]]<ref name="Seemapuri Times">{{Cite web|url=http://www.seemapuritimes.com/|title=Seemapuri Times - Hindi News Magazine: Social & Political Magazine<!-- Bot generated title -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20120125223116/http://seemapuritimes.com/|archive-date=25 जनवरी 2012|access-date=31 दिसंबर 2020|url-status=dead}}</ref> |मासिक (ऑनलाइन) |सामाजिक और राजनीतिक |राम प्रकाश वर्मा | |[http://www.seemapuritimes.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125223116/http://seemapuritimes.com/|date=25 जनवरी 2012}} |- |[[सृजनगाथा]] |मासिक ऑनलाइन |साहित्यिक |जय प्रकाश मानस | |[http://www.srijangatha.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190522122845/http://srijangatha.com/|date=22 मई 2019}} |- |[[स्वर्गविभा]] |ऑनलाइन |साहित्यिक पत्रिका |डॉ श्रीमती तारा सिंह |स्वर्गविभा टीम, नवी मुंबई, |[http://www.swargvibha.in/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190829084857/http://www.swargvibha.in/|date=29 अगस्त 2019}} |- |[[बरगद|वटवृक्ष]] |त्रैमासिक |साहित्यिक पत्रिका |[[रवीन्द्र प्रभात]] |अलीगंज, लखनऊ |[http://urvija.parikalpnaa.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130526041222/http://urvija.parikalpnaa.com/ |date=26 मई 2013 }} |- |[[विचार मीमांसा]] |दैनिक ऑनलाइन |सामाजिक-राजनीतिक पत्रिका |कनिष्क कश्यप | |[http://www.vicharmimansa.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605035312/http://vicharmimansa.com/|date=5 जून 2013}} |- |[[युग मानस]] |दैनिक ऑनलाइन |साप्ताहिक प्रिंट |साहित्य |डॉ सी जयशंकर बाबू | |- |सुमन |साप्ताहिक ऑनलाइन |सामाजिक,साहित्यिक पत्रिका |कमलेश |सुमन प्रकाशन मंदिर | |- |समय पत्रिका |मासिक (ऑनलाइन) |किताब समीक्षा-चर्चा |हरमिन्दर सिंह चहल | |[https://kitab.samaypatrika.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190527230007/https://kitab.samaypatrika.com/ |date=27 मई 2019 }} |} == इन्हें भी देखें == * ऑनलाइन हिन्दी पत्रिकाओं की सूची == सन्दर्भ == [[श्रेणी:चिट्ठा]] 9ewq4rj21krp9xjsjyv4frs8ef9wqyo स्वामी गुणभद्र आचार्य 0 189422 6534486 6261128 2026-03-30T04:07:20Z AMAN KUMAR 911487 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534486 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=मार्च 2026}} स्वामी गुणभद्र आचार्य,[[जैन धर्म]] के सेनसंघ में अवतीर्ण जिनसेन आचार्य के प्रधान शिष्य और उत्तरपुराण,आत्मानुशासन, भावसंग्रह, जिनदत्त काव्यआदि के रचयिता इस नाम के कई जैन ग्रंथकार तथा आचार्य हो गए हैं। qk5ptljxtmvt3cc7ajkr0snzdm3msgq हैकर (कम्प्यूटर सुरक्षा) 0 193931 6534574 6511043 2026-03-30T09:10:33Z ~2026-19707-03 917701 Hykar 6534574 wikitext text/x-wiki {{खराब अनुवाद|date=अप्रैल 2018}} {{Refimprove|date=November 2007}} कंप्यूटर सुरक्षा में, हैकर वह व्यक्ति होता है जो कंप्यूटर और नेटवर्क सिस्टम की सुरक्षा प्रणाली पर ध्यान केंद्रित करता है. हैकिंग का मतलब है, किसी कंप्यूटर सिस्टम या निजी नेटवर्क पर बिना अधिकृत पहुंच के घुसपैठ करना. हैकर्स, गैर-मानक और अक्सर दुर्भावनापूर्ण तरीकों से सिस्टम की सुरक्षा बाधाओं को दूर करने के लिए अपने तकनीकी ज्ञान का इस्तेमाल करते हैं == इतिहास == हैकिंग का विकास "फोन फ्रीकिंग", जो कि प्राधिकार के बिना फोन नेटवर्क के अन्वेषण को कहा जाता है, के साथ हुआ और ये प्रौद्योगिकियां और सहभागी दोनों अक्सर एक दूसरे को आच्छादित कर लेते हैं। [[ब्रूस स्टर्लिंग]] कम्प्यूटर अण्डरग्राउंड की जड़ें आंशिक रूप से [[यिपीज़]] में ढ़ूंढ़ते हैं, जो कि 1960 के दशक का एक प्रति-सांस्कृतिक आंदोलन था, जिसने ''टेक्नोलॉजिकल असिस्टेंस प्रोग्राम'' (TAP) सूचना-पत्र का प्रकाशन किया। 70 के दशक की प्रारंभिक हैकर संस्कृति के अन्य स्रोत MIT लैब्स या होमब्र्यु क्लब सहित हैकिंग के अधिक लाभदायक रूपों में ढ़ूंढ़े जा सकते हैं, जिनका परिणाम आगे चलकर पर्सनल कम्प्यूटरों और ओपन सोर्स आंदोलन जैसी वस्तुओं के रूप में मिला। == शिल्पकृतियां और प्रथाएं == कम्प्यूटर अण्डरग्राउंड<ref name="crackdown">{{cite book |last=Sterling |first=Bruce |authorlink=Bruce Sterling |title=[[The Hacker Crackdown]] |origyear=1993 |publisher=IndyPublish.com |location=McLean, Virginia |isbn=1-4043-0641-2 |chapter=Part 2(d) |page=[https://archive.org/details/hackercrackdownl0000bruc_b5r3/page/61 61] }}</ref> प्रौद्योगिकी पर अत्यधिक निर्भर है। इसने अपनी स्वयं की बोली और असामान्य वर्णमाला प्रयोग विकसित किया है, उदा. [[१३३७|1337स्पीक]]. इन विचारों का समर्थन करने के लिये प्रोग्राम लिखने और अन्य गतिविधियों में शामिल होने को [[हैक्टिविज़्म]] कहा जाता है। कुछ लोग इस हद तक आगे बढ़ जाते हैं कि वे इस लक्ष्य की पूर्ति के लिये ग़ैरक़ानूनी क्रैकिंग को भी नैतिक रूप से उचित मानते हैं; इसका सबसे आम उदाहरण [[वेबसाइट विरुपण]] है। {{Citation needed|date=May 2008}} कम्प्यूटर अण्डरग्राउंड की तुलना अक्सर वाइल्ड वेस्ट से की जाती है। <ref>{{cite book |author=Tim Jordan, Paul A. Taylor |pages=[https://archive.org/details/hacktivismcyberw00jord/page/n139 133]–134 |title=Hacktivism and Cyberwars |url=https://archive.org/details/hacktivismcyberw00jord |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9780415260039 |quote=Wild West imagery has permeated discussions of cybercultures.}}</ref> अपने वास्तविक नाम उजागर करने की बजाय अपनी पहचान को छिपाने के उद्देश्य से कल्पित नामों का प्रयोग करना हैकर्स के बीच आम है। === हैकर समूह === {{Main|Hacker conference|Hacker group}} कम्प्यूटर अण्डरग्राउंड को वास्तविक-विश्व में नियमित रूप से होने वाले सम्मेलनों, जिन्हें [[हैकर सम्मेलन]] या "हैकर कॉन्स" कहा जाता है, से समर्थन मिलता है। [[समरकॉन]] (ग्रीष्म), [[DEF CON]], [[होहोकॉन]] (क्रिसमस), श्मूकॉन (फ़रवरी), ब्लैकहैट, हैकर हॉल्टेड और [[H.O.P.E.]] सहित इन सम्मेलनों ने प्रति वर्ष अनेक व्यक्तियों को आकर्षित किया है। {{Citation needed|date=October 2008}} उन्होंने कम्प्यूटर अण्डरग्राउंड के महत्व को मज़बूती देने और इसकी परिभाषा का विस्तार करने में सहायता की है। {{Citation needed|date=October 2008}} == हैकर दृष्टिकोण == कम्प्यूटर अण्डरग्राउंड के भिन्न-भिन्न दृष्टिकोणों और उद्देश्यों के साथ कार्य करनेवाले विभिन्न उप-समूह खुद को एक-दूसरे से अलग करने के लिये विभिन्न शब्दावलियों का प्रयोग करते हैं या जिस विशिष्ट समूह के साथ वे सहमत न हों, उसे बाहर रखने का प्रयास करते हैं। एरिक एस. रेमण्ड इस बात की वक़ालत करते हैं कि कम्प्यूटर अण्डरग्राउंड के सदस्यों को क्रैकर्स कहा जाना चाहिए। फिर भी, वे लोग स्वयं को हैकर्स के रूप में देखते हैं और जिसे वे एक व्यापक हैकर संस्कृति कहते हैं, में रेमण्ड के दृष्टिकोण को शामिल करने की भी कोशिश करते हैं, एक ऐसा विचार, जिसे स्वयं रेमण्ड द्वारा कड़े शब्दों में ख़ारिज किया जा चुका है। हैकर-क्रैकर द्विभाजन की बजाय, वे विभिन्न श्रेणियों, जैसे [[व्हाइट हैट]] (नैतिक हैकिंग), [[ग्रे हैट]], [[ब्लैक हैट]] और [[स्क्रिप्ट किडी]], के एक वर्णक्रम पर अधिक ज़ोर देते हैं। रेमण्ड के विपरीत, क्रैकर शब्दावली को वे सामान्यतः ब्लैक हैट हैकर्स, या अधिक सामान्य शब्दों में, ग़ैरक़ानूनी इरादों वाले हैकर्स, का उल्लेख करने के लिये आरक्षित रखते हैं। हैकर<ref>{{Cite web|url=https://www.googleboon.in/2019/11/how-to-become-a-hacker.html|title=हैकर कैसे बने ? हैकर के प्रकार ~ GoogleBoon - GoogleBoon™|website=www.googleboon.in|access-date=2020-02-06|archive-date=6 फ़रवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200206022128/https://www.googleboon.in/2019/11/how-to-become-a-hacker.html|url-status=dead}}</ref> के प्रकार : * व्हाइट हैट हैकर * ग्रे हैट हैकर * ब्लैक हैट हैकर<ref>{{Cite web|url=https://www.googleboon.in/2019/11/how-to-become-a-hacker.html|title=हैकर कैसे बने ? हैकर के प्रकार ~ GoogleBoon - GoogleBoon™|website=www.googleboon.in|access-date=2020-02-06|archive-date=6 फ़रवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200206022128/https://www.googleboon.in/2019/11/how-to-become-a-hacker.html|url-status=dead}}</ref> === व्हाइट हैट === एक व्हाइट हैट हैकर ग़ैर-दुर्भावनापूर्ण कारणों से सुरक्षा में सेंध लगाता है, उदाहरणार्थ, स्वयं की सुरक्षा प्रणाली का परीक्षण करने के लिये। इस प्रकार के हैकर को कम्प्यूटर तंत्रों के बारे में सीखने और उनके साथ कार्य करने में रुचि होती है और वह लगातार इस विषय की गहन समझ प्राप्त करता जाता है। ऐसे लोग सामान्यतः अपने हैकिंग कौशल का प्रयोग न्याय-संगत तरीकों से करते हैं, जैसे सुरक्षा सलाहकार बनकर. "हैकर" शब्द में मूलतः ऐसे लोग भी शामिल थे, हालांकि कोई हैकर सुरक्षा में नहीं भी हो सकता है। इनमे वो व्यक्ति आते है जो देश की सुरक्षा के लिये और हैकिंग को रोकने के लिये काम करते हैं और ये व्यक्ति आतंकवाद के विरुध होते हैं इनका लक्ष्य मानव जाति कि रक्षा करना होता हैं। === ग्रे हैट === एक ग्रे हैट हैकर अस्पष्ट नैतिकताओं तथा/या सीमावर्ती वैधता वाला हैकर होता है, जिसे वह अक्सर खुले रूप से स्वीकार भी करता है। === ब्लैक हैट === एक ब्लैक हैट हैकर, जिसे कभी-कभी "क्रैकर" कहा जाता है, कोई ऐसा व्यक्ति होता है, जो किसी प्राधिकार के बिना कम्प्यूटर सुरक्षा का भेदन करता है और प्रौद्योगिकी (सामान्यतः कोई कम्प्यूटर, फोन सिस्टम या नेटवर्क) का प्रयोग जान-बूझकर सामानों को क्षति पहुंचाने, क्रेडिट कार्ड धोखाधड़ी करने, पहचान चुराने, चोरी और अन्य प्रकार की ग़ैरक़ानूनी गतिविधियों के लिये करता है। === स्क्रिप्ट किडी === एक स्क्रिप्ट किडी कोई ग़ैर-विशेषज्ञ होता है, जो, सामान्यतः बहुत थोड़ी समझ के साथ, अन्य व्यक्तियों द्वारा लिखे गए पूर्व-निर्मित स्वचालित उपकरणों का प्रयोग करके कम्प्यूटर तंत्रों में सेंध लगाता है। ये हैंकर समुदाय के बहिष्कृत सदस्य होते हैं। === हैक्टिविस्ट === कोई हैक्टिविस्ट एक ऐसा हैकर होता है, जो प्रौद्योगिकी का प्रयोग किसी सामाजिक, वैचारिक, धार्मिक या राजनैतिक संदेश के प्रसारण के लिये करता है। सामान्यतः हैक्टिविज़्म में वेबसाइट विरुपण और सेवा-से-इंकार शामिल होते हैं। अधिक गंभीर मामलों में, हैटिविज़्म का प्रयोग साइबर आतंकवाद के एक उपकरण के रूप में किया जाता है। हैक्टिविस्ट को नव हैकर के रूप में भी जाना जाता है। == सामान्य विधियां == इंटरनेट से जुड़े तंत्र पर होने वाले किसी आक्रमण की एक विशिष्ट पद्धति निम्नलिखित है: # [[नेटवर्क प्रगणना]]: अभीष्ट लक्ष्य के बारे में सूचना की खोज करना। # [[भेद्यता विश्लेषण]]: आक्रमण के संभाव्य तरीकों की पहचान करना। # [[शोषण]]: भेद्यता विश्लेषण के माध्यम से ढूंढ़ी गई भेद्यताओं को लागू करके सिस्टम को जोखिम में डालने का प्रयास करना। <ref>{{Cite web |url=http://www.informit.com/articles/article.aspx?p=25916 |title=हैकिंग अप्रोच |access-date=21 जून 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703010725/http://www.informit.com/articles/article.aspx?p=25916 |archive-date=3 जुलाई 2019 |url-status=dead }}</ref> ऐसा करने के लिये, व्यापार के अनेक दोहरावपूर्ण उपकरण और तकनीकें हैं, जिनका प्रयोग कम्प्यूटर अपराधियों और सुरक्षा विशेषज्ञों द्वारा किया जाता है। === सुरक्षा एक्सप्लॉइट === एक सुरक्षा एक्सप्लॉइट एक निर्मित अनुप्रयोग होता है, जो ज्ञात कमियों का लाभ उठाता है। सुरक्षा एक्सप्लॉइटों के सामान्य उदाहरण [[SQL अंतः क्षेपण]], [[क्रॉस साइट स्क्रिप्टिंग]] और [[क्रॉस साइट रिक्वेस्ट फोर्जरी]] हैं, जो उन सुरक्षा खामियों का दुरूपयोग करते हैं, जो अवमानक प्रोग्रामिंग पद्धतियों का परिणाम हो सकती हैं। अन्य एक्सप्लॉइट [[FTP]], [[HTTP]], [[पीएचपी|PHP]], [[SSH]], [[टेलनेट]] और कुछ वेब पेजों पर प्रयोग किये जा सकने में सक्षम होंगे। इनका प्रयोग वेबसाइट/डोमेन हैकिंग में बहुत आम है। === भेद्यता स्कैनर === एक भेद्यता स्कैनर एक उपकरण है, जिसका प्रयोग ज्ञात कमियों के लिये एक नेटवर्क के कम्यूटरों के शीघ्र परीक्षण के लिये किया जाता है। हैकर सामान्य रूप से [[पोर्ट स्कैनरों]] का प्रयोग भी करते हैं। ये इस बात की खोज करने के लिये जांच करते हैं कि किसी विशिष्ट कम्प्यूटर पर कौन-से पोर्ट "खुले" हैं या कम्प्यूटर तक अभिगमन करने के लिये उपलब्ध हैं और कभी-कभी इस बात की पहचान करेंगे कि कौन-सा प्रोग्राम या सेवा उस पोर्ट पर ध्यान दे रही है और उसकी संस्करण संख्या क्या है। (ध्यान दें कि [[फायरवॉल्स]] अंतर्गामी और बहिर्गामी दोनों पोर्ट्स/मशीनों तक अभिगमन को सीमित करके घुसपैठियों से कम्प्यूटरों की रक्षा करती हैं, लेकिन फिर भी उन्हें धोखा दिया जा सकता है। ) == हैकर बनने के लिए क्या-क्या जानकारी होना जरुरी हैं== हैकर बनना चाहते है या आप हैकिंग सीखना चाहते है तो आपको शुरुवात में [[कंप्यूटर]] के बेसिक जानकारी होना चाहिए, जैसे कि कंप्यूटर में इन्टरनेट कैसे चलते है, डोस कमांड क्या है कैसे काम करता है डोस कमांड में दिया गए विभिन्न प्रकार के कमांड्स , रजिस्ट्री क्या है कैसे रजिस्ट्री एडिट करे मॉडिफाई करे इन सब चीजों का ज्ञान होना बहुत जरुरी है शुरुआत में हैकिंग सिखने के लिए.<ref>{{cite web |title=हैकर कैसे बने, हैकिंग सिखने के लिए किन - किन चीजों का जानकारी होना जरुरी हैं |url=https://www.indiasikho.com/hacker-kaise-bane/ |date=6 सितंबर 2024}}</ref> == उल्लेखनीय घुसपैठिये और आपराधिक हैकर == == उल्लेखनीय सुरक्षा हैकर == === केविन मिटनिक === केविन मिटनिक एक कम्प्यूटर सुरक्षा सलाहकार और लेखक है, पूर्व में [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमरीका]] के इतिहास का सर्वाधिक वांछित कम्प्यूटर अपराधी. === एरिक कोर्ले === एरिक कोर्ले ([[इमैन्युएल गोल्डस्टीन]] के रूप में भी प्रसिद्ध) लंबे समय से ''2006: द हैकर क्वार्टरली'' के प्रकाशक हैं। वे ''H.O.P.E.'' सम्मेलनों के संस्थापक भी हैं। वे 1970 के दशक के अंतिम भाग से हैकर समुदाय का एक भाग रहे हैं। === फ्योडोर === गॉर्डोन ल्योन, हैण्डल फ्योडोर के रूप में भी प्रसिद्ध, ने Nmap Security Scanner और साथ ही नेटवर्क सुरक्षा से जुड़ी अनेक किताबों और वेब साइटों का लेखन किया है। वे [[हनीनेट प्रोजेक्ट]] के संस्थापक सदस्य और [[कम्प्यूटर प्रोफेशनल्स फॉर सोशल रिस्पॉन्सिबिलिटी]] के उपाध्यक्ष हैं। === सोलर डिज़ाइनर === सोलर डिज़ाइनर [[ओपनवेल प्रोजेक्ट]] के संस्थापक का छद्म-नाम है। === माइकल ज़ालेव्स्की === माइकल ज़ालेव्स्की एक प्रख्यात सुरक्षा अनुसंधानकर्ता हैं। === गैरी मैक्किनॉन === गैरी मैक्किनॉन एक ब्रिटिश हैकर हैं, जो "सबसे बड़े सार्वकालिक सैन्य कम्प्यूटर हैक" के रूप में वर्णित घटना से जुड़े आरोपों का सामना करने के लिये [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमरीका]] में [[प्रत्यर्पण]] का सामना कर रहे हैं। <ref name="bbcprofile">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4715612.stm |title=Profile: Gary McKinnon |publisher=बीबीसी न्यूज़ |date=30 जुलाई 2008 |first=Clark |last=Boyd |accessdate=2008-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009001817/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4715612.stm |archive-date=9 अक्तूबर 2018 |url-status=live }}</ref> == हैकिंग और मीडिया == === हैकर पत्रिकाएं === {{maincat|Hacker magazines}} सर्वाधिक उल्लेखनीय हैकर-उन्मुख पत्रिका प्रकाशन ''[[फ्रैक]]'', ''[[हैकिन9]]'' ''[[2600: The Hacker Quarterly]]'' और हैं। हालांकि हैकर पत्रिकाओं और [[ईज़ाइन (ezine)]] में शामिल जानकारी अक्सर पुरानी होती थी, लेकिन उन्होंने उन लोगों की प्रतिष्ठा में वृद्धि की, जिन्होंने अपनी सफलताओं को लेखबद्ध करके योगदान दिया। <ref name="thomas">{{cite book |last=Thomas |first=Douglas |title=Hacker Culture |origyear=2003 |publisher=University of Minnesota Press |location= |isbn=9780816633463 |chapter= |quote= |page=90 }}</ref> === काल्पनिक साहित्य में हैकर === हैकर्स अक्सर काल्पनिक [[साइबर-पंक]] और [[साइबर-संस्कृति]] से जुड़े साहित्य और फिल्मों में रुचि प्रदर्शित करते हैं। इन [[कल्पना|काल्पनिक]] कृतियों से काल्पनिक [[छद्म-नामों]], चिन्हों, मूल्यों और [[उपमाओं]] का अवशोषण करना बहुत आम है। {{Citation needed|date=October 2008}} पुस्तकों में चित्रित किया हैकर: * [[विलियम गिब्सन]] की [[साइबरपंक]] नॉवल्स - विशेष रूप से [[स्प्रौल ट्राईलॉजी]] - हैकर के साथ बहुत लोकप्रिय हैं<ref name="ntygibson">{{cite web |url=http://www.nytimes.com/2003/05/11/opinion/11SUN3.html?ex=1367985600&en=9714db46bfff633a&ei=5007&partner=USERLAND |title=A Prince of Cyberpunk Fiction Moves Into the Mainstream |first=Brent |last=Staples |date=May 11, 2003 |accessdate=2008-08-30 |quote=Mr. Gibson's novels and short stories are worshiped by hackers |archive-url=https://web.archive.org/web/20090423042412/http://www.nytimes.com//2003//05//11//opinion//11SUN3.html?ex=1367985600&en=9714db46bfff633a&ei=5007&partner=USERLAND |archive-date=23 अप्रैल 2009 |url-status=live }}</ref>. * [[हैकर्स (लघु कथाएँ)|''हैकर्स'' (लघु कथाएँ)]] * ''[[स्नो क्रैश]]'' * [[हैक]] मंगा और एनीमे सीरिज़ से हेल्बा. * [[कॉरी डॉकट्रॉ]] द्वारा [[लिटल ब्रदर]] * जुलिएन मैकअर्ड्ल द्वारा [[राइस टी]] * [[श्र्टीग़ लार्सौन]] द्वारा ''[[मेन हु हेट वुमेन]]'' में लिस्बेथ सलंडर विभिन्न फिल्मों में भी हैकर चित्रित किए गए हैं - {{multicol}} * ''[[ईगल आइ]]'' * ''[[एनिमी ऑफ़ द स्टेट]]'' * ''[[एंटीट्रस्ट]]'' * ''[[वारगेम्स]]'' * [[द मैट्रिक्स सीरिज़|''द मैट्रिक्स'' सीरिज़]] * ''[[हैकर्स (फ़िल्म)|हैकर्स]]'' * ''[[स्वोर्डफ़िश]]'' * ''[[द नेट]]'' {{multicol-break}} * ''[[द नेट 2.0]]'' * ''[[अनट्रेसिएबल]]'' * ''[[फ़ायरवॉल]]'' * ''[[डाइ हार्ड "4": लाइव फ्री ऑर डाइ हार्ड]]'' * ''[[ट्रॉन]]'' * ''[[ट्रॉन: लेगसी]]'' * ''[[साइफर]]'' * ''[[स्कायफॉल]]'' {{multicol-end}} === नॉन-फिक्शन किताबें === * जॉन एरिक्सन द्वारा * ''[[द हैकर क्रैकडाउन]]'' * केविन डी. मिटनिक द्वारा ''[[द आर्ट ऑफ़ इंट्रसन]]'' * केविन डी. मिटनिक द्वारा ''[[द आर्ट ऑफ़ डेसेप्शन]]'' * ''[[टेकडाउन]]'' * ''[[द हैकर'स हैण्डबुक]]'' * क्लिफौर्ड स्टॉल द्वारा ''[[द कुकूस एग]]'' === फिक्शन की किताबें === * ''[[इंडर'स गेम]]'' * ''[[नेय्रोमैनसर]]'' * ''[[एविल जीनियस]]'' == सन्दर्भ == ; टेलर, 1999 : {{cite book |title=Hackers |url=https://archive.org/details/hackerscrimeindi0000tayl |first=Paul A. |last=Taylor |isbn=9780415180726 |publisher=Routledge |year=1999 }} {{Reflist}} == संबंधित साहित्य == * {{cite book |title=Hacking For Dummies |year=2004 |url=https://archive.org/details/hackingfordummie0000beav | author=Kevin Beaver }} * कोड हैकिंग: रिचर्ड कॉनवे द्वारा नेटवर्क सुरक्षा के लिए एक विकासकर्ता गाइड, जूलियन कार्डिंगले * [https://web.archive.org/web/20090712023156/http://www.scribd.com/doc/14361572/Dotcon-Dangers-of-Cybercrime-by-Johanna-Granville "डॉट.][https://web.archive.org/web/20090712023156/http://www.scribd.com/doc/14361572/Dotcon-Dangers-of-Cybercrime-by-Johanna-Granville कोंन: द डेंजर्स ऑफ़ साइबर क्राइम ऐंड अ कॉल फॉर प्रोएक्टिव सोल्यूशंस]," जोहान्न ग्रानविले द्वारा, ''ऑस्ट्रेलियन जर्नल ऑफ़ पॉलिटिक्स ऐंड हिस्ट्री'', खंड 49, नॉ. 1. (शीतकालीन 2003), पीपी. 102-109. * {{cite book | author=Katie Hafner & John Markoff | title=Cyberpunk: Outlaws and Hackers on the Computer Frontier | year=1991 | isbn=0-671-68322-5 | publisher=Simon & Schuster | url-access=registration | url=https://archive.org/details/cyberpunk00kati }} * {{cite book | author=David H. Freeman & Charles C. Mann | title=@ Large: The Strange Case of the World's Biggest Internet Invasion | year=1997 | isbn=0-684-82464-7 | publisher=Simon & Schuster | url-access=registration | url=https://archive.org/details/atlargestrangeca00free }} * {{cite book | author=Suelette Dreyfus | title=[[Underground (Suelette Dreyfus book)|Underground: Tales of Hacking, Madness and Obsession on the Electronic Frontier]] | year=1997 | isbn=1-86330-595-5 | publisher=Mandarin }} * {{cite book | author=Bill Apro & Graeme Hammond | title=Hackers: The Hunt for Australia's Most Infamous Computer Cracker | year=2005 | isbn=1-74124-722-5 | publisher=Five Mile Press }} * {{cite book | author=Stuart McClure, Joel Scambray & George Kurtz | title=Hacking Exposed | url=https://archive.org/details/hackingexposedne00mccl | year=1999 | isbn=0-07-212127-0 | publisher= Mcgraw-Hill}} * {{cite book | author=Michael Gregg | title=Certfied Ethical Hacker | url=https://archive.org/details/certifiedethical0000greg | year=2006 | isbn= 978-0789735317 | publisher=Pearson}} * Hykar aq4gr8kpbtb02oiaos22qbb832rkymu 6534575 6534574 2026-03-30T09:15:43Z ~2026-19754-05 917631 [[Special:Contributions/~2026-19707-03|~2026-19707-03]] ([[User talk:~2026-19707-03|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6534574|6534574]] को पूर्ववत किया 6534575 wikitext text/x-wiki {{खराब अनुवाद|date=अप्रैल 2018}} {{Refimprove|date=November 2007}} कंप्यूटर सुरक्षा में, हैकर वह व्यक्ति होता है जो कंप्यूटर और नेटवर्क सिस्टम की सुरक्षा प्रणाली पर ध्यान केंद्रित करता है. हैकिंग का मतलब है, किसी कंप्यूटर सिस्टम या निजी नेटवर्क पर बिना अधिकृत पहुंच के घुसपैठ करना. हैकर्स, गैर-मानक और अक्सर दुर्भावनापूर्ण तरीकों से सिस्टम की सुरक्षा बाधाओं को दूर करने के लिए अपने तकनीकी ज्ञान का इस्तेमाल करते हैं == इतिहास == हैकिंग का विकास "फोन फ्रीकिंग", जो कि प्राधिकार के बिना फोन नेटवर्क के अन्वेषण को कहा जाता है, के साथ हुआ और ये प्रौद्योगिकियां और सहभागी दोनों अक्सर एक दूसरे को आच्छादित कर लेते हैं। [[ब्रूस स्टर्लिंग]] कम्प्यूटर अण्डरग्राउंड की जड़ें आंशिक रूप से [[यिपीज़]] में ढ़ूंढ़ते हैं, जो कि 1960 के दशक का एक प्रति-सांस्कृतिक आंदोलन था, जिसने ''टेक्नोलॉजिकल असिस्टेंस प्रोग्राम'' (TAP) सूचना-पत्र का प्रकाशन किया। 70 के दशक की प्रारंभिक हैकर संस्कृति के अन्य स्रोत MIT लैब्स या होमब्र्यु क्लब सहित हैकिंग के अधिक लाभदायक रूपों में ढ़ूंढ़े जा सकते हैं, जिनका परिणाम आगे चलकर पर्सनल कम्प्यूटरों और ओपन सोर्स आंदोलन जैसी वस्तुओं के रूप में मिला। == शिल्पकृतियां और प्रथाएं == कम्प्यूटर अण्डरग्राउंड<ref name="crackdown">{{cite book |last=Sterling |first=Bruce |authorlink=Bruce Sterling |title=[[The Hacker Crackdown]] |origyear=1993 |publisher=IndyPublish.com |location=McLean, Virginia |isbn=1-4043-0641-2 |chapter=Part 2(d) |page=[https://archive.org/details/hackercrackdownl0000bruc_b5r3/page/61 61] }}</ref> प्रौद्योगिकी पर अत्यधिक निर्भर है। इसने अपनी स्वयं की बोली और असामान्य वर्णमाला प्रयोग विकसित किया है, उदा. [[१३३७|1337स्पीक]]. इन विचारों का समर्थन करने के लिये प्रोग्राम लिखने और अन्य गतिविधियों में शामिल होने को [[हैक्टिविज़्म]] कहा जाता है। कुछ लोग इस हद तक आगे बढ़ जाते हैं कि वे इस लक्ष्य की पूर्ति के लिये ग़ैरक़ानूनी क्रैकिंग को भी नैतिक रूप से उचित मानते हैं; इसका सबसे आम उदाहरण [[वेबसाइट विरुपण]] है। {{Citation needed|date=May 2008}} कम्प्यूटर अण्डरग्राउंड की तुलना अक्सर वाइल्ड वेस्ट से की जाती है। <ref>{{cite book |author=Tim Jordan, Paul A. Taylor |pages=[https://archive.org/details/hacktivismcyberw00jord/page/n139 133]–134 |title=Hacktivism and Cyberwars |url=https://archive.org/details/hacktivismcyberw00jord |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9780415260039 |quote=Wild West imagery has permeated discussions of cybercultures.}}</ref> अपने वास्तविक नाम उजागर करने की बजाय अपनी पहचान को छिपाने के उद्देश्य से कल्पित नामों का प्रयोग करना हैकर्स के बीच आम है। === हैकर समूह === {{Main|Hacker conference|Hacker group}} कम्प्यूटर अण्डरग्राउंड को वास्तविक-विश्व में नियमित रूप से होने वाले सम्मेलनों, जिन्हें [[हैकर सम्मेलन]] या "हैकर कॉन्स" कहा जाता है, से समर्थन मिलता है। [[समरकॉन]] (ग्रीष्म), [[DEF CON]], [[होहोकॉन]] (क्रिसमस), श्मूकॉन (फ़रवरी), ब्लैकहैट, हैकर हॉल्टेड और [[H.O.P.E.]] सहित इन सम्मेलनों ने प्रति वर्ष अनेक व्यक्तियों को आकर्षित किया है। {{Citation needed|date=October 2008}} उन्होंने कम्प्यूटर अण्डरग्राउंड के महत्व को मज़बूती देने और इसकी परिभाषा का विस्तार करने में सहायता की है। {{Citation needed|date=October 2008}} == हैकर दृष्टिकोण == कम्प्यूटर अण्डरग्राउंड के भिन्न-भिन्न दृष्टिकोणों और उद्देश्यों के साथ कार्य करनेवाले विभिन्न उप-समूह खुद को एक-दूसरे से अलग करने के लिये विभिन्न शब्दावलियों का प्रयोग करते हैं या जिस विशिष्ट समूह के साथ वे सहमत न हों, उसे बाहर रखने का प्रयास करते हैं। एरिक एस. रेमण्ड इस बात की वक़ालत करते हैं कि कम्प्यूटर अण्डरग्राउंड के सदस्यों को क्रैकर्स कहा जाना चाहिए। फिर भी, वे लोग स्वयं को हैकर्स के रूप में देखते हैं और जिसे वे एक व्यापक हैकर संस्कृति कहते हैं, में रेमण्ड के दृष्टिकोण को शामिल करने की भी कोशिश करते हैं, एक ऐसा विचार, जिसे स्वयं रेमण्ड द्वारा कड़े शब्दों में ख़ारिज किया जा चुका है। हैकर-क्रैकर द्विभाजन की बजाय, वे विभिन्न श्रेणियों, जैसे [[व्हाइट हैट]] (नैतिक हैकिंग), [[ग्रे हैट]], [[ब्लैक हैट]] और [[स्क्रिप्ट किडी]], के एक वर्णक्रम पर अधिक ज़ोर देते हैं। रेमण्ड के विपरीत, क्रैकर शब्दावली को वे सामान्यतः ब्लैक हैट हैकर्स, या अधिक सामान्य शब्दों में, ग़ैरक़ानूनी इरादों वाले हैकर्स, का उल्लेख करने के लिये आरक्षित रखते हैं। हैकर<ref>{{Cite web|url=https://www.googleboon.in/2019/11/how-to-become-a-hacker.html|title=हैकर कैसे बने ? हैकर के प्रकार ~ GoogleBoon - GoogleBoon™|website=www.googleboon.in|access-date=2020-02-06|archive-date=6 फ़रवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200206022128/https://www.googleboon.in/2019/11/how-to-become-a-hacker.html|url-status=dead}}</ref> के प्रकार : * व्हाइट हैट हैकर * ग्रे हैट हैकर * ब्लैक हैट हैकर<ref>{{Cite web|url=https://www.googleboon.in/2019/11/how-to-become-a-hacker.html|title=हैकर कैसे बने ? हैकर के प्रकार ~ GoogleBoon - GoogleBoon™|website=www.googleboon.in|access-date=2020-02-06|archive-date=6 फ़रवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200206022128/https://www.googleboon.in/2019/11/how-to-become-a-hacker.html|url-status=dead}}</ref> === व्हाइट हैट === एक व्हाइट हैट हैकर ग़ैर-दुर्भावनापूर्ण कारणों से सुरक्षा में सेंध लगाता है, उदाहरणार्थ, स्वयं की सुरक्षा प्रणाली का परीक्षण करने के लिये। इस प्रकार के हैकर को कम्प्यूटर तंत्रों के बारे में सीखने और उनके साथ कार्य करने में रुचि होती है और वह लगातार इस विषय की गहन समझ प्राप्त करता जाता है। ऐसे लोग सामान्यतः अपने हैकिंग कौशल का प्रयोग न्याय-संगत तरीकों से करते हैं, जैसे सुरक्षा सलाहकार बनकर. "हैकर" शब्द में मूलतः ऐसे लोग भी शामिल थे, हालांकि कोई हैकर सुरक्षा में नहीं भी हो सकता है। इनमे वो व्यक्ति आते है जो देश की सुरक्षा के लिये और हैकिंग को रोकने के लिये काम करते हैं और ये व्यक्ति आतंकवाद के विरुध होते हैं इनका लक्ष्य मानव जाति कि रक्षा करना होता हैं। === ग्रे हैट === एक ग्रे हैट हैकर अस्पष्ट नैतिकताओं तथा/या सीमावर्ती वैधता वाला हैकर होता है, जिसे वह अक्सर खुले रूप से स्वीकार भी करता है। === ब्लैक हैट === एक ब्लैक हैट हैकर, जिसे कभी-कभी "क्रैकर" कहा जाता है, कोई ऐसा व्यक्ति होता है, जो किसी प्राधिकार के बिना कम्प्यूटर सुरक्षा का भेदन करता है और प्रौद्योगिकी (सामान्यतः कोई कम्प्यूटर, फोन सिस्टम या नेटवर्क) का प्रयोग जान-बूझकर सामानों को क्षति पहुंचाने, क्रेडिट कार्ड धोखाधड़ी करने, पहचान चुराने, चोरी और अन्य प्रकार की ग़ैरक़ानूनी गतिविधियों के लिये करता है। === स्क्रिप्ट किडी === एक स्क्रिप्ट किडी कोई ग़ैर-विशेषज्ञ होता है, जो, सामान्यतः बहुत थोड़ी समझ के साथ, अन्य व्यक्तियों द्वारा लिखे गए पूर्व-निर्मित स्वचालित उपकरणों का प्रयोग करके कम्प्यूटर तंत्रों में सेंध लगाता है। ये हैंकर समुदाय के बहिष्कृत सदस्य होते हैं। === हैक्टिविस्ट === कोई हैक्टिविस्ट एक ऐसा हैकर होता है, जो प्रौद्योगिकी का प्रयोग किसी सामाजिक, वैचारिक, धार्मिक या राजनैतिक संदेश के प्रसारण के लिये करता है। सामान्यतः हैक्टिविज़्म में वेबसाइट विरुपण और सेवा-से-इंकार शामिल होते हैं। अधिक गंभीर मामलों में, हैटिविज़्म का प्रयोग साइबर आतंकवाद के एक उपकरण के रूप में किया जाता है। हैक्टिविस्ट को नव हैकर के रूप में भी जाना जाता है। == सामान्य विधियां == इंटरनेट से जुड़े तंत्र पर होने वाले किसी आक्रमण की एक विशिष्ट पद्धति निम्नलिखित है: # [[नेटवर्क प्रगणना]]: अभीष्ट लक्ष्य के बारे में सूचना की खोज करना। # [[भेद्यता विश्लेषण]]: आक्रमण के संभाव्य तरीकों की पहचान करना। # [[शोषण]]: भेद्यता विश्लेषण के माध्यम से ढूंढ़ी गई भेद्यताओं को लागू करके सिस्टम को जोखिम में डालने का प्रयास करना। <ref>{{Cite web |url=http://www.informit.com/articles/article.aspx?p=25916 |title=हैकिंग अप्रोच |access-date=21 जून 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703010725/http://www.informit.com/articles/article.aspx?p=25916 |archive-date=3 जुलाई 2019 |url-status=dead }}</ref> ऐसा करने के लिये, व्यापार के अनेक दोहरावपूर्ण उपकरण और तकनीकें हैं, जिनका प्रयोग कम्प्यूटर अपराधियों और सुरक्षा विशेषज्ञों द्वारा किया जाता है। === सुरक्षा एक्सप्लॉइट === एक सुरक्षा एक्सप्लॉइट एक निर्मित अनुप्रयोग होता है, जो ज्ञात कमियों का लाभ उठाता है। सुरक्षा एक्सप्लॉइटों के सामान्य उदाहरण [[SQL अंतः क्षेपण]], [[क्रॉस साइट स्क्रिप्टिंग]] और [[क्रॉस साइट रिक्वेस्ट फोर्जरी]] हैं, जो उन सुरक्षा खामियों का दुरूपयोग करते हैं, जो अवमानक प्रोग्रामिंग पद्धतियों का परिणाम हो सकती हैं। अन्य एक्सप्लॉइट [[FTP]], [[HTTP]], [[पीएचपी|PHP]], [[SSH]], [[टेलनेट]] और कुछ वेब पेजों पर प्रयोग किये जा सकने में सक्षम होंगे। इनका प्रयोग वेबसाइट/डोमेन हैकिंग में बहुत आम है। === भेद्यता स्कैनर === एक भेद्यता स्कैनर एक उपकरण है, जिसका प्रयोग ज्ञात कमियों के लिये एक नेटवर्क के कम्यूटरों के शीघ्र परीक्षण के लिये किया जाता है। हैकर सामान्य रूप से [[पोर्ट स्कैनरों]] का प्रयोग भी करते हैं। ये इस बात की खोज करने के लिये जांच करते हैं कि किसी विशिष्ट कम्प्यूटर पर कौन-से पोर्ट "खुले" हैं या कम्प्यूटर तक अभिगमन करने के लिये उपलब्ध हैं और कभी-कभी इस बात की पहचान करेंगे कि कौन-सा प्रोग्राम या सेवा उस पोर्ट पर ध्यान दे रही है और उसकी संस्करण संख्या क्या है। (ध्यान दें कि [[फायरवॉल्स]] अंतर्गामी और बहिर्गामी दोनों पोर्ट्स/मशीनों तक अभिगमन को सीमित करके घुसपैठियों से कम्प्यूटरों की रक्षा करती हैं, लेकिन फिर भी उन्हें धोखा दिया जा सकता है। ) == हैकर बनने के लिए क्या-क्या जानकारी होना जरुरी हैं== हैकर बनना चाहते है या आप हैकिंग सीखना चाहते है तो आपको शुरुवात में [[कंप्यूटर]] के बेसिक जानकारी होना चाहिए, जैसे कि कंप्यूटर में इन्टरनेट कैसे चलते है, डोस कमांड क्या है कैसे काम करता है डोस कमांड में दिया गए विभिन्न प्रकार के कमांड्स , रजिस्ट्री क्या है कैसे रजिस्ट्री एडिट करे मॉडिफाई करे इन सब चीजों का ज्ञान होना बहुत जरुरी है शुरुआत में हैकिंग सिखने के लिए.<ref>{{cite web |title=हैकर कैसे बने, हैकिंग सिखने के लिए किन - किन चीजों का जानकारी होना जरुरी हैं |url=https://www.indiasikho.com/hacker-kaise-bane/ |date=6 सितंबर 2024}}</ref> == उल्लेखनीय घुसपैठिये और आपराधिक हैकर == == उल्लेखनीय सुरक्षा हैकर == === केविन मिटनिक === केविन मिटनिक एक कम्प्यूटर सुरक्षा सलाहकार और लेखक है, पूर्व में [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमरीका]] के इतिहास का सर्वाधिक वांछित कम्प्यूटर अपराधी. === एरिक कोर्ले === एरिक कोर्ले ([[इमैन्युएल गोल्डस्टीन]] के रूप में भी प्रसिद्ध) लंबे समय से ''2006: द हैकर क्वार्टरली'' के प्रकाशक हैं। वे ''H.O.P.E.'' सम्मेलनों के संस्थापक भी हैं। वे 1970 के दशक के अंतिम भाग से हैकर समुदाय का एक भाग रहे हैं। === फ्योडोर === गॉर्डोन ल्योन, हैण्डल फ्योडोर के रूप में भी प्रसिद्ध, ने Nmap Security Scanner और साथ ही नेटवर्क सुरक्षा से जुड़ी अनेक किताबों और वेब साइटों का लेखन किया है। वे [[हनीनेट प्रोजेक्ट]] के संस्थापक सदस्य और [[कम्प्यूटर प्रोफेशनल्स फॉर सोशल रिस्पॉन्सिबिलिटी]] के उपाध्यक्ष हैं। === सोलर डिज़ाइनर === सोलर डिज़ाइनर [[ओपनवेल प्रोजेक्ट]] के संस्थापक का छद्म-नाम है। === माइकल ज़ालेव्स्की === माइकल ज़ालेव्स्की एक प्रख्यात सुरक्षा अनुसंधानकर्ता हैं। === गैरी मैक्किनॉन === गैरी मैक्किनॉन एक ब्रिटिश हैकर हैं, जो "सबसे बड़े सार्वकालिक सैन्य कम्प्यूटर हैक" के रूप में वर्णित घटना से जुड़े आरोपों का सामना करने के लिये [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमरीका]] में [[प्रत्यर्पण]] का सामना कर रहे हैं। <ref name="bbcprofile">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4715612.stm |title=Profile: Gary McKinnon |publisher=बीबीसी न्यूज़ |date=30 जुलाई 2008 |first=Clark |last=Boyd |accessdate=2008-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009001817/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4715612.stm |archive-date=9 अक्तूबर 2018 |url-status=live }}</ref> == हैकिंग और मीडिया == === हैकर पत्रिकाएं === {{maincat|Hacker magazines}} सर्वाधिक उल्लेखनीय हैकर-उन्मुख पत्रिका प्रकाशन ''[[फ्रैक]]'', ''[[हैकिन9]]'' ''[[2600: The Hacker Quarterly]]'' और हैं। हालांकि हैकर पत्रिकाओं और [[ईज़ाइन (ezine)]] में शामिल जानकारी अक्सर पुरानी होती थी, लेकिन उन्होंने उन लोगों की प्रतिष्ठा में वृद्धि की, जिन्होंने अपनी सफलताओं को लेखबद्ध करके योगदान दिया। <ref name="thomas">{{cite book |last=Thomas |first=Douglas |title=Hacker Culture |origyear=2003 |publisher=University of Minnesota Press |location= |isbn=9780816633463 |chapter= |quote= |page=90 }}</ref> === काल्पनिक साहित्य में हैकर === हैकर्स अक्सर काल्पनिक [[साइबर-पंक]] और [[साइबर-संस्कृति]] से जुड़े साहित्य और फिल्मों में रुचि प्रदर्शित करते हैं। इन [[कल्पना|काल्पनिक]] कृतियों से काल्पनिक [[छद्म-नामों]], चिन्हों, मूल्यों और [[उपमाओं]] का अवशोषण करना बहुत आम है। {{Citation needed|date=October 2008}} पुस्तकों में चित्रित किया हैकर: * [[विलियम गिब्सन]] की [[साइबरपंक]] नॉवल्स - विशेष रूप से [[स्प्रौल ट्राईलॉजी]] - हैकर के साथ बहुत लोकप्रिय हैं<ref name="ntygibson">{{cite web |url=http://www.nytimes.com/2003/05/11/opinion/11SUN3.html?ex=1367985600&en=9714db46bfff633a&ei=5007&partner=USERLAND |title=A Prince of Cyberpunk Fiction Moves Into the Mainstream |first=Brent |last=Staples |date=May 11, 2003 |accessdate=2008-08-30 |quote=Mr. Gibson's novels and short stories are worshiped by hackers |archive-url=https://web.archive.org/web/20090423042412/http://www.nytimes.com//2003//05//11//opinion//11SUN3.html?ex=1367985600&en=9714db46bfff633a&ei=5007&partner=USERLAND |archive-date=23 अप्रैल 2009 |url-status=live }}</ref>. * [[हैकर्स (लघु कथाएँ)|''हैकर्स'' (लघु कथाएँ)]] * ''[[स्नो क्रैश]]'' * [[हैक]] मंगा और एनीमे सीरिज़ से हेल्बा. * [[कॉरी डॉकट्रॉ]] द्वारा [[लिटल ब्रदर]] * जुलिएन मैकअर्ड्ल द्वारा [[राइस टी]] * [[श्र्टीग़ लार्सौन]] द्वारा ''[[मेन हु हेट वुमेन]]'' में लिस्बेथ सलंडर विभिन्न फिल्मों में भी हैकर चित्रित किए गए हैं - {{multicol}} * ''[[ईगल आइ]]'' * ''[[एनिमी ऑफ़ द स्टेट]]'' * ''[[एंटीट्रस्ट]]'' * ''[[वारगेम्स]]'' * [[द मैट्रिक्स सीरिज़|''द मैट्रिक्स'' सीरिज़]] * ''[[हैकर्स (फ़िल्म)|हैकर्स]]'' * ''[[स्वोर्डफ़िश]]'' * ''[[द नेट]]'' {{multicol-break}} * ''[[द नेट 2.0]]'' * ''[[अनट्रेसिएबल]]'' * ''[[फ़ायरवॉल]]'' * ''[[डाइ हार्ड "4": लाइव फ्री ऑर डाइ हार्ड]]'' * ''[[ट्रॉन]]'' * ''[[ट्रॉन: लेगसी]]'' * ''[[साइफर]]'' * ''[[स्कायफॉल]]'' {{multicol-end}} === नॉन-फिक्शन किताबें === * जॉन एरिक्सन द्वारा * ''[[द हैकर क्रैकडाउन]]'' * केविन डी. मिटनिक द्वारा ''[[द आर्ट ऑफ़ इंट्रसन]]'' * केविन डी. मिटनिक द्वारा ''[[द आर्ट ऑफ़ डेसेप्शन]]'' * ''[[टेकडाउन]]'' * ''[[द हैकर'स हैण्डबुक]]'' * क्लिफौर्ड स्टॉल द्वारा ''[[द कुकूस एग]]'' === फिक्शन की किताबें === * ''[[इंडर'स गेम]]'' * ''[[नेय्रोमैनसर]]'' * ''[[एविल जीनियस]]'' == सन्दर्भ == ; टेलर, 1999 : {{cite book |title=Hackers |url=https://archive.org/details/hackerscrimeindi0000tayl |first=Paul A. |last=Taylor |isbn=9780415180726 |publisher=Routledge |year=1999 }} {{Reflist}} == संबंधित साहित्य == * {{cite book |title=Hacking For Dummies |year=2004 |url=https://archive.org/details/hackingfordummie0000beav | author=Kevin Beaver }} * कोड हैकिंग: रिचर्ड कॉनवे द्वारा नेटवर्क सुरक्षा के लिए एक विकासकर्ता गाइड, जूलियन कार्डिंगले * [https://web.archive.org/web/20090712023156/http://www.scribd.com/doc/14361572/Dotcon-Dangers-of-Cybercrime-by-Johanna-Granville "डॉट.][https://web.archive.org/web/20090712023156/http://www.scribd.com/doc/14361572/Dotcon-Dangers-of-Cybercrime-by-Johanna-Granville कोंन: द डेंजर्स ऑफ़ साइबर क्राइम ऐंड अ कॉल फॉर प्रोएक्टिव सोल्यूशंस]," जोहान्न ग्रानविले द्वारा, ''ऑस्ट्रेलियन जर्नल ऑफ़ पॉलिटिक्स ऐंड हिस्ट्री'', खंड 49, नॉ. 1. (शीतकालीन 2003), पीपी. 102-109. * {{cite book | author=Katie Hafner & John Markoff | title=Cyberpunk: Outlaws and Hackers on the Computer Frontier | year=1991 | isbn=0-671-68322-5 | publisher=Simon & Schuster | url-access=registration | url=https://archive.org/details/cyberpunk00kati }} * {{cite book | author=David H. Freeman & Charles C. Mann | title=@ Large: The Strange Case of the World's Biggest Internet Invasion | year=1997 | isbn=0-684-82464-7 | publisher=Simon & Schuster | url-access=registration | url=https://archive.org/details/atlargestrangeca00free }} * {{cite book | author=Suelette Dreyfus | title=[[Underground (Suelette Dreyfus book)|Underground: Tales of Hacking, Madness and Obsession on the Electronic Frontier]] | year=1997 | isbn=1-86330-595-5 | publisher=Mandarin }} * {{cite book | author=Bill Apro & Graeme Hammond | title=Hackers: The Hunt for Australia's Most Infamous Computer Cracker | year=2005 | isbn=1-74124-722-5 | publisher=Five Mile Press }} * {{cite book | author=Stuart McClure, Joel Scambray & George Kurtz | title=Hacking Exposed | url=https://archive.org/details/hackingexposedne00mccl | year=1999 | isbn=0-07-212127-0 | publisher= Mcgraw-Hill}} * {{cite book | author=Michael Gregg | title=Certfied Ethical Hacker | url=https://archive.org/details/certifiedethical0000greg | year=2006 | isbn= 978-0789735317 | publisher=Pearson}} * {{cite book | author=Clifford Stoll | title=The Cuckoo's Egg | year=1990 | isbn=0-370-31433-6 | publisher=The Bodley Head Ltd }} 8fb2hwv7nbljona0uirtaxtv1f7dzsq दिगम्बर 0 222062 6534468 6261792 2026-03-30T03:20:13Z Renamed user cd555e8c9e477090e5a0fc91d29a8b54 904432 /* अट्ठाईस मूलगुण */ ऐप में डार्क मोड टेक्स्ट अनुरूप रंग 6534468 wikitext text/x-wiki {{जैन धर्म}} [[चित्र:Gomateswara.jpg|right|thumb|गोम्मटेश्वर बाहुबली (श्रवणबेळगोळ में)]] '''दिगम्बर''' [[जैन धर्म]] के दो सम्प्रदायों में से एक है। दूसरा सम्प्रदाय है - श्वेताम्बर। ''दिगम्बर= दिक् + अम्बर'' अर्थात दिगंबर का अर्थ होता है दिशा ही जिसका अंबर अर्थात् वस्त्र है। दिगंबर संप्रदाय के अनुयायी मोक्ष प्राप्त करने के लिए नग्नतत्व (दिगम्बरत्व) को मुख्य मानते हैं और स्त्रीमुक्ति का निषेध करते हैं। श्वेतांबरों के ४५ ग्रंथों को भी वे स्वीकार नहीं करते। उनका कथन है कि जिन भगवान द्वारा भाषित [[आगम (जैन)|आगम ग्रंथों]] का बहुभाग काल-दोष से नष्ट हो गया हैं। [[महावीर|तीर्थंकर महावीर]] के पश्चात् [[इंद्रभूति गौतम]], सुधर्मा और जंबूस्वामी तक जैनसंघ में विशेष मतभेद के चिन्ह दृष्टिगोचर नहीं होते। परतु जंबूस्वामी के पश्चात् दिगंबर और श्वेतांबर संप्रदाय की आचार्य परंपराएँ भिन्न पड़ जाती हैं। == परिचय == [[File:Pichi kamandal shastra.jpeg|thumb|अहिंसा के ३ उपकरण: पिच्छी, कमंडल और शास्त्र]] दिगंबरों के अनुसार विष्णु, नंदी, अपराजित गोवर्धन और भद्रबाहु नामक पाँच [[श्रुतकेवली]] हुए, जबकि श्वेतांबर परंपरा में प्रभव, शय्यंभव, यशोभद्र, संभूतविजय और भद्रवाहु श्रुतकेवली माने गए हैं। भद्रबाहु दोनों संघों में सामान्य हैं, इससे मालूम होता है कि भद्रबाहू के समय तक जैन संघ में दिगंबर श्वेतांबर का मतभेद नहीं हुआ था। श्वेतांबर संप्रदाय के अनुसार महावीर निर्वाण के ६०९ वर्ष बाद (ईसवी सन् ८३) रथवीपुर में [[आचार्य शिवभूति|शिवभूति]] द्वारा बोटिक मत (दिगंबर) की स्थापना हुई। [[चित्र:Acharya KundaKunda.jpg|thumb|प्रमुख दिगंबराचार्या [[कुन्दकुन्द|कुन्दकुन्द स्वामी]] की प्रतिमा (कर्नाटक)]] दिगंबर मान्यता के अनुसार [[उज्जैन]] में चंद्रगुप्त के राज्यकाल में आचार्य [[भद्रबाहु]] की दुष्काल संबंधी भविष्यवाणी सुनकर उनके शिष्य [[विशाखाचार्य]] अपने संघ को लेकर पुन्नाट चले गए, कुछ साधु सिंधु में विहार कर गए। जब साधु उज्जैनी लौटकर आए तो वहाँ दुष्काल पड़ा हुआ था। इस समय संघ के आचार्य ने नग्नत्व ढाँकने के लिए साधुओं को अर्धफालक धारण करने का आदेश दिया; आगे चलकर कुछ साधुओं ने अर्धफालक का त्याग नहीं किया, ये श्वेतांबर कहलाए। [[मथुरा]] के जैन [[अभिलेख|शिलालेखों]] से भी यही प्रमाणित होता है कि दोनों संप्रदाय ईसवी सन् की प्रथम शताब्दी के आसपास एक दूसरे से पृथक् हुए। [[गुजरात]] और [[काठियावाड़]] में अधिकतर श्वेतांबर तथा दक्षिण भारत,मध्यप्रदेश और उत्तरप्रदेश में अधिकतर दिगंबर पाए जाते हैं। == दिगम्बर साधु== {{मुख्य|दिगम्बर साधु}} दिगम्बर मुनि निर्वस्त्र होते हैं,पड्गाहन करने पर एक बार खडे होकर हाथ में ही आहार लेते है। मात्र पिच्छी, कमण्डल, शास्त्र एवं माला रखते है एवं पैदल चलते है। अपवाद मार्ग से दिखने में बाधा होने पर चश्मा आदि कुछ सामान रखने की छूट लेते हैं। ===अट्ठाईस मूलगुण === सभी दिगंबर मुनियों के लिए २८ मूलगुणों का पालन अनिवार्य होता है। यह है:{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१८९}} {|class="wikitable" |- ! व्रत ! नाम ! अर्थ |- style="background:#00ff00;" |rowspan="5"|'''महाव्रत'''-<br /> तीर्थंकर आदि महापुरुष जिनका पालन करते है |१. [[अहिंसा]] |किसी भी जीव को मन, वचन, काय से पीड़ा नहीं पहुँचाना। |- style="background:#00ff00;" |२. [[सत्य]] | हित, मित, प्रिय वचन बोलना। |- style="background:#00ff00;" |३. [[अस्तेय]] | बिना दी हुई वस्तु को ग्रहण नहीं करना। |- style="background:#00ff00;" |४. [[ब्रह्मचर्य]] |मन, वचन, काय से मैथुन कर्म का पूर्ण त्याग करना। |- style="background:#00ff00;" |५. [[अपरिग्रह]] |पदार्थों के प्रति ममत्वरूप परिणमन का पूर्ण त्याग |- style="background:#FFFF00;" |rowspan="5"|'''समिति'''-<br /> प्रवृत्तिगत सावधानी {{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१८९}} |६.ईर्यासमिति |सावधानी पूर्वक चार हाथ जमीन देखकर चलना |- style="background:#FFFF00;" |७.भाषा समिति | निन्दा व दूषित भाषाओं का त्याग |- style="background:#FFFF00;" |८.एषणासमिति |श्रावक के यहाँ 46 दोषों से रहित आहार लेना |- style="background:#FFFF00;" |९.आदाननिक्षेप |धार्मिक उपकरण उठाने और रखने में सावधानी |- style="background:#FFFF00;" |१०.प्रतिष्ठापन |निर्जन्तुक स्थान पर मल-मूत्र का त्याग |- style="background:#00ff00;" |rowspan="1"|'''पाँचेंद्रियनिरोध''' |११ — १५ |पाँचों इंद्रियों पर नियंत्रण |- style="background:#FFFF00" |rowspan="6"|'''छः आवश्यक'''<br />आवश्यक करने योग्य क्रियाएँ |१६. सामायिक (समता) |समता धारण कर आत्मकेन्द्रित होना |- style="background:#FFFF00;" |१७. स्तुति |२४ [[तीर्थंकर]]ों का स्तवन |- style="background:#FFFF00;" |१८. वंदन |[[जैन धर्म में भगवान|भगवान]] की प्रतिमा और आचार्य को प्रणाम |- style="background:#FFFF00;" |१९.प्रतिक्रमण |ग़लतियों का शोधन |- style="background:#FFFF00;" |२०.प्रत्याख्यान |त्याग |- style="background:#FFFF00;" |२१.[[कायोत्सर्ग]] |देह के ममत्व को त्यागकर आत्म स्वरूप में लीन होना |- style="background:#00ff00;" |rowspan="7"|अन्य-<br /> '''७ अन्य''' |२२. अस्नान |स्नान नहीं करना |- style="background:#00ff00;" |२३. अदंतधावन |दंतपंक्ति नहीं माँजना |- style="background:#00ff00;" |२४. भूशयन |चटाई, जमीन पर विश्राम करना |- style="background:#00ff00;" |२५. एकभुक्ति |दिन में एक बार भोजन |- style="background:#00ff00;" |२६. स्थितिभोजन | खड़े रहकर दोनो हाथो से आहार लेना |- style="background:#00ff00;" |२७. केशलोंच |सिर और दाड़ी के बाल हाथों से उखाड़ना |- style="background:#00ff00;" |२८. नग्नता |दिगम्बर अवस्था में रहना |- style="background:#00ff00;" |} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==संदर्भग्रंथ सूची== * {{citation|last=[[प्रमाणसागर]]|first=मुनि|title=जैन तत्त्वविद्या|year=२००८|publisher=[[भारतीय ज्ञानपीठ]]|url=https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|isbn=978-81-263-1480-5|access-date=10 जनवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925201536/https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|archive-date=25 सितंबर 2015|url-status=live}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20120404192014/http://www.jainworld.org/jworg03/ioj/Digambar_Monks_and_Nuns/Digambar.htm Gallery of images of Digambaras] * [https://web.archive.org/web/20110927235514/http://www.jainheritagecentres.com/photogallery/asceticsph01.htm Jain ascetics photos] * [https://web.archive.org/web/20150402124531/http://www.bhaskar.com/news/MAT-RAJ-OTH-c-17-550465-NOR.html केशलोंच] * [https://web.archive.org/web/20150402161055/http://lalmandir.com/aao.php?aa=8 साधू की आहार चर्या और केशलोंच] * [https://web.archive.org/web/20130922192055/http://www.jainreligion.in/ Digambar Jain Tirth Across India] * [https://web.archive.org/web/20150801083418/http://djms.in/ Digambar Jain Maha Samiti] {{जैन साधू}} [[श्रेणी:जैन धर्म]] q8v52jykc91z01jsgfl2ws4bixyvvpp शॉपिंग मॉल 0 228096 6534565 6308755 2026-03-30T08:05:01Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6534565 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Eaton Centre HDR style.jpg|thumb|right|टोरंटो, ओन्टारियो, कनाडा के टोरोंटो ईटॉन सेंटर का आंतरिक भाग.]] [[चित्र:Train of shopping trolly in a mall.jpg|thumb|right|मॉल में प्रयुक्त ट्राली की कतार ]] [[चित्र:Mall of Tripla sisäkuvia 2.jpg|thumb|right|[[फिनलैंड]] में [[हेलसिंकी]] में {{ill|ट्रिपला शॉपिंग मॉल|en|Mall of Tripla}}]] '''शॉपिंग मॉल''', '''शॉपिंग सेंटर''' या '''शॉपिंग परिसर''' एक या अधिक ऐसे भवन हैं जो व्यापारियों का प्रतिनिधित्व करने वाले दुकानों के कॉम्पलेक्स का रूप धारण करते हैं, जिसमें पार्किंग क्षेत्र के साथ एक इकाई से दूसरी इकाई में आसानी से चल कर जाने के लिए रास्ते होते हैं - पारंपरिक बाज़ार का एक आधुनिक, भीतरी (इनडोर) संस्करण. 1920 के दशक से ही आधुनिक "कार-अनुकूल" उपखंड मॉल विकसित हुए और [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] के बाद, पश्चिमी दुनिया के कई भागों में, विशेष रूप से [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में, उपनगर जीवन की वृद्धि के अनुकूल शॉपिंग मॉल उभरे. प्रारंभ से ही, डिज़ाइन में अंदरुनी-रुख़ रहा, जिसमें मॉलों ने इस सिद्धांत का पालन किया कि ग्राहकों को नियंत्रित परिवेश में कितनी अच्छी तरह आकर्षित किया जा सकता है। इसी तरह, मॉल में एक या अधिक "लंगर" या "बिग बॉक्स" के दुकानों ने बहुत पहले ही मार्ग प्रशस्त किया, जहां व्यक्तिगत दुकानें या छोटे पैमाने के श्रृंखला-दुकानों को बड़ी दुकानों के प्रति आकर्षित खरीदारों से लाभान्वित होना अभिप्रेत था।<ref name="DEADMALL">{{cite web|url=http://changeobserver.designobserver.com/entry.html?entry=11747|title=Essay - Dawn of the Dead Mall|date=11 नवम्बर 2009|work=The Design Observer Group|accessdate=14 फ़रवरी 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20091114231851/http://changeobserver.designobserver.com/entry.html?entry=11747|archive-date=14 नवंबर 2009|url-status=dead}}</ref> == क्षेत्रीय मतभेद == [[जगत|विश्व]] के अनेक भागों में ''शॉपिंग सेंटर'' नाम प्रयुक्त होता है, विशेष रूप से [[यूरोप]], ऑस्ट्रेलेशिया और [[दक्षिण अमेरिका]] में; लेकिन [[उत्तर अमेरिका|उत्तरी अमेरिका]] में मुख्य रूप से ''शॉपिंग मॉल'' का प्रयोग किया जाता है।<ref name="Urban Geography: A Global Perspective"/> उत्तरी अमेरिका के बाहर, ''शॉपिंग प्रीसिंक्ट'' (अहाता) और ''शॉपिंग आर्केड'' का भी इस्तेमाल होता है। [[उत्तर अमेरिका|उत्तरी अमेरिका]] में सामान्यतः ''शॉपिंग मॉल'' शब्द बंद विस्तृत इमारतों को लागू होता है (और आम तौर पर बस संक्षिप्त रूप ''मॉल'' कहलाता है), जबकि सामान्य तौर पर ''शॉपिंग सेंटर'' खुले विस्तृत कॉम्पलेक्स को सन्दर्भित करता है; दोनों प्रकार की सुविधाओं में आम तौर पर विशाल पार्किंग उपलब्ध होती है, ये प्रमुख यातायात मार्ग की ओर अभिमुख होते हैं और अड़ोस-पड़ोस में आवागमन के लिए में बहुत कम पादचारी से जुड़े होते हैं।<ref name="Urban Geography: A Global Perspective">''अर्बन जॉग्रफ़ी: ए ग्लोबल पर्सपेक्टिव'' माइकल पेसिओने, (राउटलेड्ज, इन्फ़ोर्मा यूके लि.2001) ISBN 978-0-415-19195-1.</ref> [[चित्र:Tokyo-taito-shoppingarcade.jpg|thumb|left|टोक्यो, जापान में शॉपिंग आर्केड]] [[संयुक्त राजशाही (ब्रिटेन)|यूनाइटेड किंगडम]] में खरीदारी के केंद्रों को "शॉपिंग सेंटर", "शॉपिंग परिसर" या "टाउन सेंटर" के रूप में सन्दर्भित किया जा सकता है। शब्द "मॉल" का मानक ब्रिटिश उच्चारण, बकिंघम पैलेस, [[लंदन]] तक जाने वाले वृक्ष-मार्ग - ''"The Mall, London"'' और ''"pal"'' (दोस्त) के समान है। ''मॉल'', शॉपिंग मॉल को निर्दिष्ट कर सकता है - यानी एक ऐसी जगह जहां सभी दुकानें एक पादचारी क्षेत्र से जुड़ी होती है - या फिर विशेष रूप से एक ऐसी पैदल सड़क से, जिसमें सभी खरीदारों को वाहनों के यातायात की बाधा के बिना चलने में सुविधा हो। [[उत्तर अमेरिका|उत्तरी अमेरिका]] में ''मॉल'' आम तौर पर एक विशाल शॉपिंग क्षेत्र को सन्दर्भित करता है जिसमें एक ही इमारत में कई दुकानें होती हैं, सामान्यतः एक या अनेक डिपार्टमेंट स्टोर्स द्वारा "आश्रित" (एंकर्ड) जो पार्किंग स्थल से घिरा हो, जबकि शब्द ''आर्केड'' का उपयोग, विशेष रूप से ब्रिटेन में, संकीर्ण पैदल चलने वालों के मार्ग को निर्दिष्ट करता है, जो सामान्यतः ढके या बहुत कम अंतराल वाले भवनों के बीच होते हैं (देखें टाउन सेंटर). एक बड़ा, अक्सर आंशिक रूप से ढका हुआ और विशेष रूप से पैदल यात्रियों के लिए खरीदारी इलाक़ा ब्रिटेन में है जिसे ''शॉपिंग सेंटर'', ''शॉपिंग प्रीसिंक्ट'' या ''पेडेस्ट्रियन प्रीसिंक्ट'' भी कहा जाता है। अधिकांश ब्रिटिश शॉपिंग सेंटर टाउन सेंटरों में मौजूद हैं, जो आम तौर पर पुराने खरीदारी जिलों और सहायक खुले खरीदारी सड़कों से घिरे हैं। 1980 और 1990 के दशक में मीडोहॉल, शेफ़ील्ड और ट्रैफ़र्ड सेंटर, [[मैन्चेस्टर|मैनचेस्टर]] जैसे असंख्य विशाल शहर से बाहर "क्षेत्रीय मॉल" निर्मित किए गए, लेकिन अब इनका निर्माण योजना विनियमों द्वारा निषिद्ध है। ब्रिटेन में शहर से बाहर शॉपिंग विकास अब खुदरा पार्कों पर केंद्रित है, जिसमें बाहर से व्यक्तिगत प्रवेश द्वारों सहित गोदाम जैसी दुकानों का समूह होता है। आयोजना नीति मौजूदा टाउन सेंटरों के विकास को प्राथमिकता दे रहा है, हालांकि इसमें थोड़ी-बहुत सफलता मिली है। गेट्सहेड में (टाइन के बाद न्यूकैज़ल के पास) मेट्रोसेंटर यूरोप का सबसे बड़ा शॉपिंग सेंटर है जिसमें लगभग 330 दुकानें, 50 रेस्तरां और 11 स्क्रीन सिनेमा हैं और वेस्टफ़ील्ड लंदन यूरोप के सबसे बड़े अंतर्शहरी शॉपिंग सेंटर में से एक है। बुलरिंग, बर्मिंघम ब्रिटेन का व्यस्ततम शॉपिंग सेंटर है जिसके उद्घाटन वर्ष में 36.5 मिलियन खरीदारों का स्वागत हुआ।<ref>{{Cite web |url=http://icbirmingham.icnetwork.co.uk/post/news/tm_method%3Dfull%26objectid%3D14600178%26siteid%3D50002-name_page.html |title=ICnetwork.co.uk |access-date=15 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090211172210/http://icbirmingham.icnetwork.co.uk/post/news/tm_method%3Dfull%26objectid%3D14600178%26siteid%3D50002-name_page.html |archive-date=11 फ़रवरी 2009 |url-status=live }}</ref> [[चित्र:CabotCircusMall.jpg|thumb|right|ब्रिस्टल सिटी सेंटर, इंग्लैंड में केबॉट सर्कस]] [[हांग कांग|हांगकांग]] में प्रायः "शॉपिंग सेंटर" शब्द का प्रयोग किया जाता है और हांगकांग में शॉपिंग सेंटर के नाम में आम तौर पर "सेंटर" या "प्लाज़ा" शब्द होता है। == इतिहास == आजकल "शॉपिंग मॉल" माने जाने वाले परिसर से मिलती-जुलती इमारत [[सीरिया]] की राजधानी [[दमिश्क]] शहर में अवस्थित है। यह पुराने [[दमिश्क]] में अल-हमीदिया सौक़ कहलाता है और सातवीं सदी का है। इस्फ़हान का ग्रांड बाज़ार, जिसका अधिकांश भाग ढका हुआ है, 10वीं सदी का है। 10 किलोमीटर दूर तक आवृत तेहरान का ग्रांड बाज़ार का इतिहास भी पुराना है। [[इस्तांबुल|इस्तानबुल]] का ग्रांड बाज़ार 15वीं सदी में निर्मित हुआ और यह अब भी विश्व के लंबे आवृत बाज़ारों में से एक है, जिसमें लगभग 58 सड़कें और 4,000 दुकानें हैं। [[सेंट पीटर्सबर्ग]] में गोस्टिनी ड्वोर को, जो 1785 में खुला, मॉल जैसे शॉपिंग कॉम्पलेक्स के उद्देश्य सहित पहले निर्माणों में एक गिना जा सकता है, चूंकि इसमें {{convert|53000|m2|abbr=on|lk=on}}से अधिक क्षेत्र को आवृत करते हुए 100 से अधिक दुकानें शामिल थीं। [[ऑक्स्फ़ोर्ड|ऑक्सफ़ोर्ड]], [[इंग्लैंड]] में ऑक्सफ़ोर्ड कवर मार्केट में 1774 में प्रारंभ हुआ और आज भी चल रहा है। लंदन में बर्लिंगटन आर्केड 1819 में खोला गया था। प्रॉविडेंस, रोड द्वीप में द आर्केड ने 1828 में [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] को खुदरा आर्केड की अवधारणा से परिचय करवाया. इस आज के शॉपिंग मॉल का अग्रदूत था<ref>{{cite web |url=http://www.brightridge.com/pages/arcade.html |title=The Arcade, Providence RI |publisher=Brightridge.com |date= |accessdate=2009-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090827093715/http://www.brightridge.com/pages/arcade.html |archive-date=27 अगस्त 2009 |url-status=dead }}</ref>. [[मिलानो|मिलान]] में द गैलरिया विट्टोरियो इमानुएल II, [[इटली]] ने 1870 के दशक में इसका अनुसरण किया और यह विस्तार में विशाल आधुनिक मॉलों के बराबर है। अन्य बड़े शहरों ने 19वीं सदी के अंत और 20वीं सदी के प्रारंभ में आर्केड और शॉपिंग केंद्रों का निर्माण किया, जिसमें शामिल हैं क्लीवलैंड आर्केड, डेटन (ओहियो) आर्केड और 1890 में खुलने वाला [[मास्को]] का GUM. ऑटोमोबाइल के लिए परिकल्पित प्रारंभिक शॉपिंग केंद्रों में शामिल हैं मार्केट स्क्वेयर, लेक फ़ॉरेस्ट, इलिनॉइस (1916) और कंट्री क्लब प्लाज़ा, कैनसस सिटी, मिसौरी (1924). संयुक्त राज्य अमेरिका में प्रारंभिक इनडोर मॉल प्रोटोटाइप था मॉर्गन पार्क, डलुथ, मिनिसोटा में लेक व्यू स्टोर, जिसका निर्माण 1915 में हुआ और जिसका भव्य उद्घाटन 20 जुलाई 1916 को आयोजित किया गया। वास्तुकार थे [[शिकागो]] से डीन एंड डीन और निर्माण के ठेकेदार थे डलुथ से जॉर्ज एच. लाउन्सबेरी. भवन एक संपूर्ण तहखाने के साथ दो मंज़िला है और मूलतः दुकानें सभी तीन स्तरों पर स्थित थीं। सभी दुकानें मॉल के अंदरूनी भाग में अवस्थित थीं; कुछ दुकानों तक पहुंच अंदर और बाहर से सुलभ थीं। 20वीं सदी के मध्य में, संयुक्त राज्य अमेरिका में उपनगर और [[मोटरवाहन|ऑटोमोबाइल]] संस्कृति की वृद्धि के साथ, डाउनटाउन से हट कर एक नई शैली के शॉपिंग सेंटर का निर्माण किया गया।<ref>{{Cite web |url=http://www.clevelandmagazine.com/ME2/dirmod.asp?sid=E73ABD6180B44874871A91F6BA5C249C&nm=&type=Publishing&mod=Publications%3A%3AArticle&mid=1578600D80804596A222593669321019&tier=4&id=1ECD6468951B46F096FFA6234B100B3D |title=Clevelandmagazine.com |access-date=30 मार्च 2026 |archive-date=14 अप्रैल 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414161747/http://www.clevelandmagazine.com/ME2/dirmod.asp?sid=E73ABD6180B44874871A91F6BA5C249C&nm=&type=Publishing&mod=Publications::Article&mid=1578600D80804596A222593669321019&tier=4&id=1ECD6468951B46F096FFA6234B100B3D |url-status=dead }}</ref> [[चित्र:Sevens Duesseldorf.jpg|thumb|left|डसेलडोर्फ, जर्मनी में "सेवेन्स" शॉपिंग मॉल.]] === प्रारंभिक उदाहरण === क्लीवलैंड आर्केड संयुक्त राज्य अमेरिका के पहले इनडोर शॉपिंग आर्केडों में एक था और यह वास्तुकला की अपूर्व सफलता थी। जब 1890 में भवन का उद्घाटन हुआ, आर्केड के दो ओर 1600 कांच के शीशे लोहे के फ़्रेम में सेट किए गए थे। संयुक्त राज्य अमेरिका में एक प्रारंभिक शॉपिंग सेंटर कंट्री क्लब प्लाज़ा था, जो 1924 में कैन्सास सिटी, मिसौरी में खोला गया। 1920 तथा 1930 के प्रारंभिक दशक में निर्मित अन्य महत्वपूर्ण शॉपिंग सेंटर हैं [[डालास|डलास]], [[टेक्सास]] में हाईलैंड पार्क विलेज; [[ह्युस्टन|ह्यूस्टन]], टेक्सास में रिवर ओक्स; और [[डिस्ट्रिक्ट ऑफ कोलंबिया|वॉशिंगटन, डी.सी.]] में पार्क एंड शॉप. सबर्बन शॉपिंग मॉल, जिस नाम से वह अमेरिका और दुनिया में विख्यात है, अप्रैल, 1950 में किंग काउंटी (सिएटल), वॉशिंगटन में पहली बार खुला. मूलतः नॉर्थगेट सेंटर के नाम से परिचित (अब नॉर्थगेट मॉल के रूप में विख्यात), यह अस्सी दुकानों और सेवाओं वाला ओपन-एयर कॉम्पलेक्स था, जिसे सिएटल-आधारित द बॉन मार्चे ने स्थिरता प्रदान की थी। जल्द ही कई अमेरिकी शहरों में इस विचार का अनुकरण किया गया, जैसे कि लेकवुड, कैलिफ़ोर्निया में लेकवुड सेंटर (1951), फ़्रेमिंघम, मैसाचुसेट्स में शॉपर्स वर्ल्ड (1951), सैन फ़्रांसिस्को, कैलिफ़ोर्निया में स्टोन्सटाउन सेंटर (अब स्टोन्सटाउन गैलरिया) (1952) और साउथफ़ील्ड, मिशिगन में [[नॉर्थलैंड सेंटर]] (1954). ओपन-एयर प्रकार के खुले मॉल कनाडा और ऑस्ट्रेलिया में बनाए गए थे। डॉन मिल्स कन्वीनिएन्स सेंटर (अब शॉप्स एट डॉन मिल्स) टोरोंटो, ओंटारियो में 1955 में खोला गया। टॉप राइड ड्राइव-इन शॉपिंग सेंटर (अब टॉप राइड सिटी) ने 1957 में सिडनी, न्यू साउथ वेल्स के परिवेश में, जनता के लिए व्यापार शुरू किया। पूरी तरह बंद शॉपिंग मॉल 1950 दशक के मध्य तक प्रकट नहीं हुआ। क्षेत्रीय-आकार के पूर्णतः बंद शॉपिंग कॉम्प्लेक्स ने [[ऑस्ट्रिया]] में जन्मे वास्तुकार और अमेरिकी आप्रवासी विक्टर ग्रुएन द्वारा 1956 में अगुआई की, हालांकि कम से कम दो सामुदायिक-आकार वाले, बंद केंद्र संयुक्त राज्य अमेरिका में निर्मित किए गए थे: ओमाहा, नेब्रास्का में द सेंटर और एपलटन, विस्कॉन्सिन में वैली फ़ेयर सेंटर. ये दोनों ही 1955 के दौरान पूरे किए गए। क्षेत्रीय-आकार के शॉपिंग सेंटर का नया युग ग्रुएल द्वारा परिकल्पित साउथडेल सेंटर के साथ शुरू हुआ, जो अक्टूबर, 1956 में एडिना, मिनिसोटा, संयुक्त राज्य अमेरिका के जुड़वां शहर में खुला. इस रूप में जल्द ही लोकप्रिय होने वाली मॉल अवधारणा का मार्ग प्रशस्त करने के लिए, ग्रुएन को "बीसवीं सदी का सबसे प्रभावशाली वास्तुकार" कहा गया।<ref name="DEADMALL"/> "मॉल" के रूप में प्रचारित किया जाने वाला पहला खुदरा कॉम्पलेक्स, न्यू जर्सी के बर्गन टाउन सेंटर का बाज़ार, पैरामस था। द सेंटर, जो 1957 में एक ओपन-एयर प्रारूप के साथ खुला था, 1973 में बंद कर दिया। साउथडेल सेंटर के अलावा, महत्वपूर्ण प्रारंभिक बंद शॉपिंग मॉल थे ग्लेन बर्नी, मेरीलैंड में हारुनडेल मॉल (1958), मेसक्वायट, टेक्सास में बिग टाउन मॉल (1959), फ़िनिक्स, एरिज़ोना में क्रिस-टाउन मॉल (1961) और माउंट प्रोपेक्ट, इलिनोइस में रैंडर्स्ट सेंटर (1962). प्रारंभिक मॉलों ने सघन, वाणिज्यिक शहरों के मुख्य बाज़ार से खुदरा व्यापार को विशाल आवासीय उपनगरीय इलाकों में पहुंचाया. यह सूत्र (शहर के मुख्य बाज़ार से दूर दुकानों सहित बंद जगह, केवल वाहनों से सुलभ) दुनिया भर में खुदरा व्यापार निर्मित करने का एक लोकप्रिय तरीक़ा बन गया। स्वयं ग्रुएन ने अपनी नई परिकल्पना के इस प्रभाव से नफ़रत की; उसने विशाल "वाहनों की पार्किंग से होने वाली भूमि की बर्बादी" और उपनगरीय भद्दे प्रसार की निंदा की। <ref name="DEADMALL"/> [[संयुक्त राजशाही (ब्रिटेन)|ब्रिटेन]] में, क्रिस्प स्ट्रीट मार्केट दुकानों के सामने सड़कों के साथ निर्मित पहला पैदल चलने वालों के लिए शॉपिंग एरिया था। टॉबमैन सेंटर के अल्फ़्रेड टॉबमैन जैसे विकासकों ने [[नया जर्सी|न्यू जर्सी]] के द मॉल एट शार्ट हिल्स में टेर्राज़ो सहित, इनडोर फ़व्वारे और दो मंज़िलों के साथ इस अवधारणा को और आगे बढ़ाया, जहां खरीदारों को सभी दुकानों का चक्कर लगाने की सुविधा मिली। <ref name="tws29dec7556">{{cite news |author= Caitlin A. Johnson |title= For Billionaire There's Life After Jail |quote= Taubman picked upscale areas and opened lavish shopping centers. He was the first to offer fountains and feature prestigious anchor stores like Neiman Marcus. The Mall at Short Hills in New Jersey is one of the most profitable shopping centers in the country. Taubman is famous for his attention to detail. He's very proud of the terrazzo tiles at Short Hills. "The only point that the customer actually touches the shopping center is the floor," he said. "They've got traction as they're walking. Very important. Some of our competitors put in carpet. Carpet's the worst thing you can have because it creates friction." |publisher= ''CBS News'' |date= अप्रैल 15, 2007 |url= http://www.cbsnews.com/stories/2007/04/15/sunday/main2684957.shtml |accessdate= 2009-12-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101204175724/http://www.cbsnews.com/stories/2007/04/15/sunday/main2684957.shtml |archive-date= 4 दिसंबर 2010 |url-status= live }}</ref> टॉबमैन की मान्यता थी कि कार्पेट डालने से घर्षण में वृद्धि, ग्राहकों की गति धीमी होती है, इसलिए उसे हटा दिया गया।<ref name="tws29dec7556"/> कांच पैनलों के माध्यम से लुप्त होने वाले दिन के उजाले को क्रमशः इलेक्ट्रिक प्रकाश से बढ़ा दिया गया, जिससे लगता था कि दोपहर लंबे समय तक टिका है, जिसने दुकानदारों को अधिक समय तक रुकने के लिए प्रोत्साहित किया।<ref name="tws29decbbgf">{{cite news |author= Caitlin A. Johnson |title= For Billionaire There's Life After Jail |quote= Alfred Taubman is a legend in retailing. For 40 years, he's been one of America's most successful developers of shopping centers. |publisher= ''CBS News'' |date= अप्रैल 15, 2007 |url= http://www.cbsnews.com/stories/2007/04/15/sunday/main2684957.shtml |accessdate= 2009-12-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101204175724/http://www.cbsnews.com/stories/2007/04/15/sunday/main2684957.shtml |archive-date= 4 दिसंबर 2010 |url-status= live }}</ref><ref name="tws29decbsfe">{{cite news |author= Thane Peterson |title= From Slammer Back To Glamour |quote= Shopping mall magnate and onetime Sotheby's (BID) owner Alfred Taubman, 83, may be a convicted felon, but he's continuing to insist on his innocence in his just-out autobiography, Threshold Resistance: The Extraordinary Career of a Luxury Retailing Pioneer (Collins, $24.95). Writing on his business triumphs, Taubman is heavy on the boilerplate. But he gives a juicy personal account of the Sotheby's-Christie's price-fixing scandal that sent him to the slammer. |publisher= ''Business Week'' |date= 2007-04-30 |url= http://www.businessweek.com/magazine/content/07_18/c4032006.htm |accessdate= 2009-12-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100425073008/http://www.businessweek.com/magazine/content/07_18/c4032006.htm |archive-date= 25 अप्रैल 2010 |url-status= live }}</ref> होनोलूलू, [[हवाई]] में अला मोआना सेंटर इस समय दुनिया का सबसे बड़ा ओपन-एयर मॉल और 1957 में अपने निर्माण के समय संयुक्त राष्ट्र का सबसे बड़ा मॉल था। वर्तमान समय में यह देश में सोलहवां सबसे बड़ा मॉल है। बर्गन टाउन सेंटर में द आउटलेट्स, न्यू जर्सी का सबसे पुराना बंद मॉल, पैरामस में 14 नवम्बर 1957 को खुला, जिसके उद्घाटन समारोह में ''द टुडे शो'' के मेजबान डेव गैरोवे ने समारोह की प्रस्तुति की। <ref>{{cite news |first= |last= |authorlink= |coauthors= |title=Shoppers Throng to Opening of Bergen Mall in Jersey |url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F00B12FC355A177B93C7A8178AD95F438585F9 |quote=[[Paramus, New Jersey]], November 14, 1957. The $40,000,000 Bergen Mall regional shopping center opened here this morning. |publisher=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यूयॉर्क टाइम्स]] |date=November 15, 1957 |accessdate=2007-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126191544/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F00B12FC355A177B93C7A8178AD95F438585F9 |archive-date=26 जनवरी 2012 |url-status=live }}</ref> एलाइड स्टोर्स द्वारा 1955 में द मॉल की योजना बनाई गई थी, जो बस [[न्यूयॉर्क नगर|न्यूयॉर्क सिटी]] के बाहर स्थित है, जिसकी डिज़ाइन के अंश के रूप में 100 दुकानें और {{convert|1500000|sqft|abbr=on}} में 8,6000 पार्किंग जगह थीं जिसमें एक {{convert|300000|sqft|abbr=on}} स्टर्न्स स्टोर और दो अन्य {{convert|150000|sqft|abbr=on}} डिपार्टमेंट स्टोर्स थे। एलाइड के अध्यक्ष बी.अर्ल पुकेट ने विश्वास के साथ बर्गन टाउन सेंटर में द आउटलेट को दस प्रस्तावित केंद्रों में सबसे विशाल के रूप में यह कहते हुए घोषणा की कि 25 ऐसे शहर हैं जो ऐसे केंद्रों को समर्थन देंगे और पूरे राष्ट्र में इस प्रकार के केवल 50 से अनधिक मॉल ही निर्मित होंगे। <ref>"3 वर्षों के अंदर एलाइड स्टोर्स के लिए नियत 10 शॉपिंग सेंटर; श्रृंखला के अध्यक्ष जॉर्ज वाशिंगटन स्पैन से 7 मील दूर बिग्गेस्ट के विवरण देते हैं, जहां स्टर्न द्वारा '57 तक शाखा खोली जाएगी: स्टोर श्रृंखला द्वारा खुदरा केंद्रों की योजना", ''[[न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यूयॉर्क टाइम्स]]'', 13 जनवरी 1955, पृ. 37</ref><ref>{{cite news |first= |last= |authorlink= |coauthors= |title=The Super Centers |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,861189,00.html |quote=The new centers, scheduled for opening by 1957, are designed to serve regions (i.e., customers within 40 minutes' driving time) rather than smaller suburban areas. The first to go into operation will be the $30 million Bergen Mall at Paramus, N.J., expected to be the biggest U.S. shopping center. Puckett estimates that there are 1,588,000 customers within the 40-minute radius. |publisher=[[Time (magazine)]] |date=January 24, 1955 |accessdate=2008-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081215053821/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,861189,00.html |archive-date=15 दिसंबर 2008 |url-status=live }}</ref> [[चित्र:Mall of America-2005-05-29.jpg|thumb|right|संयुक्त राज्य अमेरिका के सबसे बड़े शॉपिंग मॉल, ब्लूमिंगटन, मिनेसोटा में मॉल ऑफ़ अमेरिका के केंद्र में मनोरंजन पार्क]] === सबसे बड़े उदाहरण === अब तक का सबसे बड़ा मॉल डॉनगुआन, चीन में साउथ चाइना मॉल है जिसका सकल फ़र्शी {{convert|892000|m2|abbr=on}} है। दुर्भाग्य से, यह ज्यादातर खाली रहता है। सकल फ़र्शी क्षेत्रफल {{convert|680000|m2|abbr=on}} सहित, दुनिया का दूसरा सबसे बड़ा शॉपिंग मॉल [[बीजिन्ग|बीजिंग]], चीन में गोल्डन रिसोर्सस मॉल है। [[फ़िलीपीन्स]] में SM सिटी नॉर्थ EDSA जो नवंबर 1985 में खुला, {{convert|460000|m2|abbr=on}} सकल फ़र्शी क्षेत्रफल सहित विश्व का तीसरा सबसे बड़ा मॉल है और [[फ़िलीपीन्स]] में मई 2006 में खुलने वाला SM मॉल ऑफ़ एशिया, दुनिया का चौथा सबसे बड़ा मॉल है जिसका सकल फ़र्शी क्षेत्रफल {{convert|386000|m2|abbr=on}} है। इससे पहले, सबसे बड़े बंद शॉपिंग मॉल का ख़िताब 1986-2004 से एडमोनटोन, अलबर्टा, [[कनाडा]] के वेस्ट एडमोनटोन मॉल के पास था। अब यह पांचवा सबसे बड़ा मॉल है।<ref name="size">{{Cite web | author= Eastern Connecticut State University | url= http://www.easternct.edu/depts/amerst/MallsWorld.htm | title= World's Largest Shopping Malls | month= January | year= 2007 | accessdate= 2008-07-29 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20080329064604/http://www.easternct.edu/depts/amerst/MallsWorld.htm | archivedate= 29 मार्च 2008 | url-status= dead }}</ref> दो सबसे बड़े मॉल चीन में हैं, साउथ चाइना मॉल और जिन युआन. दुबई मॉल मिडल ईस्ट में सबसे बड़ा मॉल है, जो संप्रति दुनिया में सातवें स्थान पर है। यूरोप में वर्तमान सबसे बड़ा शॉपिंग सेंटर गेट्सहेड में मेट्रोसेंटर, ब्रिटेन में [[टाइन ऐंड वेयर|टाइन एंड वेयर]] है<ref>{{cite web |url=http://www.skyscrapernews.com/news.php?ref=471 |title=Metrocentre Regains Largest Mall Title |date=July 10, 2004 |publisher=skyscrapernews.com |accessdate=January 18, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100214151339/http://skyscrapernews.com/news.php?ref=471 |archive-date=14 फ़रवरी 2010 |url-status=live }}</ref> जबकि ऑस्ट्रेलिया में सबसे बड़ा [[मेलबॉर्न|मेलबोर्न]] में चैडस्टोन शॉपिंग सेंटर है।<ref>{{cite web |url=http://www.culturemag.com.au/myculture/ViewMyCulture.aspx?myculid=295 |title=Oscar Oscar Salons Now Open in Chadstone! |date=November 18, 2009 |work=culturemag.com.au |publisher=[[Culture Magazine]] |accessdate=January 18, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706103211/http://www.culturemag.com.au/myculture/ViewMyCulture.aspx?myculid=295 |archive-date=6 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref> एक स्थान पर दुनिया का सबसे बड़ा शॉपिंग कॉम्प्लेक्स किंग ऑफ़ प्रुसिया, पेनसिल्वेनिया, [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राष्ट्र अमेरिका]] के उपनगर [[फिलाडेल्फिया|फ़िलाडेल्फ़िया]] में दो मॉलों का समूह, प्लाज़ा एट किंग ऑफ़ प्रुसिया तथा कोर्ट एट किंग ऑफ़ प्रुसिया है। संयुक्त राष्ट्र अमेरिका के किंग ऑफ़ प्रुसिया मॉल में प्रति वर्ग फ़ुट सर्वाधिक शॉपिंग है। दुनिया में सर्वाधिक लोगों द्वारा देखा गया मॉल और संयुक्त राष्ट्र का सबसे बड़ा मॉल है ब्लूमिंगटन, मिनेसोटा के जुडवां शहरों के समीप अवस्थित मॉल ऑफ़ अमेरिका है। तथापि, कई एशियाई मॉल को अनेक आगंतुकों द्वारा देखे गए के रूप में विज्ञापित किया गया है, जिनमें शामिल हैं माल तमान अंगग्रेक, केलापा गेडिंग मॉल और प्लुइत विलेज, जो सभी [[जकार्ता]]-इंडोनेशिया में हैं, मलेशिया में बेरजाया [[टाइम्स स्क्वायर]] और फ़िलीपीन्स में SM मेगामॉल. [[दक्षिण एशिया]] में सबसे बड़ा मॉल [[भारत]] के [[बंगलोर|बेंगलूर]] में स्थित मंत्री स्क्वायर है। == श्रेणियां == कई मामलों में, रीजनल (क्षेत्रीय) और सुपर-रीजनल मॉल विशाल इमारतों के हिस्से के रूप में मौजूद रहते हैं, जिसमें अक्सर कार्यालय स्थल, आवासीय स्थल, मनोरंजन पार्क आदि शामिल होते हैं। इस प्रवृत्ति को कई आधुनिक सुपरमॉलों के निर्माण और डिज़ाइन में देखा जा सकता है, जैसे कि [[तुर्की]] में केवाहीर मॉल. शॉपिंग सेंटर की अंतर्राष्ट्रीय परिषद की 1999 परिभाषाएं<ref>[http://www.icsc.org/srch/lib/SCDefinitions99.pdf शॉपिंग सेंटर का अंतर्राष्ट्रीय परिषद] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070621081346/http://www.icsc.org/srch/lib/SCDefinitions99.pdf |date=21 जून 2007 }} शॉपिंग सेंटर परिभाषाएं. यथा 1999 सटीक जानकारी.</ref> किसी विशिष्ट देश तक सीमित नहीं थीं, बल्कि बाद के संस्करणों को यूरोप के लिए एक अलग सेट सहित, विशेष रूप से अमेरिका के लिए बनाया गया। === रीजनल === शॉपिंग सेंटर की अंतर्राष्ट्रीय परिषद के अनुसार, अमेरिका में '''रीजनल मॉल''', एक ऐसा शॉपिंग मॉल है जो पारंपरिक शॉपिंग माल की तुलना में विस्तृत क्षेत्र (15 मील) तक सेवा पहुंचाने के लिए परिकल्पित है। अतः, यह आम तौर पर कम से कम दो आश्रय दुकानों<ref name="ISCS_definitions-2004">[http://www.icsc.org/srch/lib/USDefinitions.pdf शॉपिंग केंद्रों का अंतर्राष्ट्रीय परिषद] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325045320/http://www.icsc.org/srch/lib/USDefinitions.pdf |date=25 मार्च 2009 }} यथा 2004 अमेरिकी सूचना के लिए शॉपिंग सेंटर की परिभाषाएं सटीक. 20 फ़रवरी 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> सहित {{convert|400000|sqft|abbr=on}} से {{convert|800000|sqft|abbr=on}} तक पट्टे पर प्रदान करने योग्य सकल क्षेत्र तक विस्तृत होता है। उनके व्यापक सेवा क्षेत्र को देखते हुए, इन मॉलों में उच्च-लागत और परिष्कृत तकनीक वाले दुकान मौजूद होते हैं जिनके लिए अपनी सेवाओं को लाभदायक बनाने हेतु, जहां रियायती डिपार्टमेंट स्टोर्स हो सकते हैं, विशाल क्षेत्र की आवश्यकता होती है। छुट्टियों में भ्रमण वाले क्षेत्रों में क्षेत्रीय मॉल पर्यटकों के लिए आकर्षण के रूप में भी पाए जाते हैं।<ref name="ISCS_definitions-2004"/> === सुपर रीजनल === शॉपिंग सेंटर की अंतर्राष्ट्रीय परिषद के अनुसार अमेरिका में '''सुपर रीजनल मॉल''' एक ऐसा शॉपिंग मॉल है जिसमें {{convert|800000|sqft|abbr=on}} से अधिक पट्टे पर देय सकल क्षेत्र हो, जहां तीन या अधिक आश्रय, जन व्यापारी, अधिक वैविध्य, फ़ैशन परिधान हो और जिस क्षेत्र में (25 मील) वह अवस्थित है उसके लिए प्रमुख शॉपिंग स्थल का कार्य करता हो। <ref name="ISCS_definitions-2004"/> [[चित्र:Buenos Aires - Galerías Pacífico.jpg|thumb|left|ब्यूनस आयर्स, अर्जेंटीना में गलेरियास पैसिफ़िको]] === आउटलेट (बाज़ार) === {{Main|Outlet mall}} आउटलेट मॉल (या आउटलेट केंद्र) एक ऐसा शॉपिंग मॉल है जिसमें विनिर्माता अपने उत्पादों को सीधे अपनी दुकानों के माध्यम से जनता को बेचते हैं। आउटलेट मॉलों में अन्य भंडार खुदरा विक्रेताओं द्वारा परिचालित होते हैं जो अक्सर क़ीमतों में भारी कमी के साथ लौटाए गए माल और ऐसे उत्पादों की बिक्री करते हैं, जिनका निर्माण बंद हो गया हो। आउटलेट स्टोर 1936 से ही प्रचलन में हैं, लेकिन रीडिंग, पी.ए. का पहला मल्टी-स्टोर आउटलेट मॉल, वैनिटी फ़ेयर, 1974 में खुला. बेल्ज़ एंटरप्राइसज़ ने मेम्फ़िस के उपनगर, लेकलैंड, टी.एन. में पहला बंद फ़ैक्टरी आउटलेट मॉल 1979 में खोला.<ref>[http://history.sandiego.edu/gen/soc/shoppingcenter.html सैन डिएगो का वेबपेज] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100131042221/http://history.sandiego.edu/gen/soc/shoppingcenter.html |date=31 जनवरी 2010 }}. 1 जून 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> {{-}} == घटक == === फ़ुड कोर्ट === {{Main|Food court}} शॉपिंग मॉल की एक आम सुविधा है फ़ु़ड कोर्ट: आम तौर पर इसमें साझा बैठने की व्यवस्था वाले क्षेत्र के इर्द-गिर्द विभिन्न प्रकार के असंख्य फ़ास्ट फ़ुड विक्रेता शामिल होते हैं। === डिपार्टमेंट स्टोर === {{Main|Department store}} जब 1950 दशक के मध्य में विक्टर ग्रुएन द्वारा शॉपिंग मॉल प्रारूप विकसित किया गया, परियोजना की वित्तीय स्थिरता और मॉल के अन्य छोटे दुकानों पर भी जाने वाले खुदरा आवाजाही को आकर्षित करने के लिए, बड़े डिपार्टमेंट स्टोर के साथ अनुबंध अनिवार्य था। ये बड़े भंडार एंकर स्टोर (आश्रय दुकान) या ड्रा टेनंट (योजक किराएदार) कहलाते हैं। एंकरों को आम तौर पर उनके किराए में भारी छूट मिलती है और मॉल को खुला रखने के लिए नकद प्रलोभन भी प्राप्त कर सकते हैं। भौतिक विन्यास में, आश्रय दुकानें सामान्य रूप से जहां तक संभव हो एक दूसरे से काफ़ी दूर स्थित होते हैं, ताकि एक एंकर से दूसरे एंकर तक अधिकतम आवाजाही संभव हो सके। === एकल भंडार === अक्सर, शॉपिंग मॉल या शॉपिंग सेंटर की ज़मीन पर ही या उसके साथ लगे हुए अनुषंगी भवन अवस्थित होंगे, जिन पर ''एकल भंडार'' (स्टैंड एलोन स्टोर्स) रहेंगे, जो किसी अनुबंध या स्वामित्व के ज़रिए केंद्रीय सुविधा से क़ानूनी तौर पर जुड़े हो सकते हैं या नहीं भी हो सकते हैं। इन दुकानों के पास स्वयं अपनी पार्किंग जगह होगी, या उनकी पार्किंग मॉल या सेंटर के साथ आपस में जुड़ी हो सकती है। एकल भंडार का अस्तित्व की योजना मॉल के विकासक द्वारा बनाई गई होगी, या अन्य लोगों द्वारा अवसरवादी कार्रवाई के माध्यम से मौजूद हो सकती है, लेकिन देखने में केंद्रीय सुविधा - मॉल या शॉपिंग सेंटर - और अनुषंगी भवनों को अक्सर एक ही "एकक" माना जा सकता है, ऐसी परिस्थितियों भी जहां दूरस्थ इमारतें सरकारी तौर पर या कानूनी तौर पर मॉल से किसी भी तरह जुड़ी ना हो। == मृत मॉल == {{Main|Dead mall}} [[चित्र:Belz Factory Outlet Mall in Allen, Texas (Winston's) crop.jpg|thumb|right|बल्स फ़ैक्टरी आउटलेट मॉल, जो एलेन, टेक्सास, संयुक्त राज्य अमेरिका का एक परित्यक्त शॉपिंग मॉल है]] अमेरिका में, जैसे-जैसे अधिक आधुनिक सुविधाओं का निर्माण होने लगा है, कई प्रारंभिक मॉल कम आवाजाही और पट्टेदारी के कारण त्याग दिए गए हैं। ये "मृत मॉल" नया व्यापार आकर्षित करने में विफल रहे हैं और अक्सर मरम्मत या ध्वस्त कर देने तक कई वर्ष ख़ाली पड़े रहते हैं। [[वास्तुशास्त्र|वास्तुकला]] और शहरी डिज़ाइन के दिलचस्प उदाहरण के तौर पर, ये इमारतें अक्सर गवेषणा करने और तस्वीर खींचने वालों को आकर्षित करते हैं। मृत और मृतप्राय मॉलों के इस तथ्य की वेबसाइट Deadmalls.com द्वारा विस्तार से जांच की जाती है, जो ऐसी कई तस्वीरें और ऐतिहासिक विवरण प्रदर्शित करता है। 1990 दशक के मध्य तक, रुझान बंद मॉलों के निर्माण और बड़े आउटडोर मॉलों के बंद रूप में नवीकरण पर था। ऐसे मॉलों में तापमान नियंत्रण जैसे लाभ मौजूद थे। तब से, रुझान में बदलाव आया है और फिर से ओपन-एयर मॉलों का निर्माण प्रचलित हो गया है। शॉपिंग सेंटर की अंतर्राष्ट्रीय परिषद के अनुसार, 2006 के बाद से संयुक्त राज्य अमेरिका में केवल एक नए बंद मॉल का निर्माण हुआ है।<ref name="REMEMBER">{{cite news |author=By |url=http://www.jacksonville.com/tu-online/stories/111608/bus_356443965.shtml |title=Florida Times-Union: November 16, 2008-Remember when we all used to go to the Mall? by Diana Middleton |publisher=Jacksonville.com |date=2008-11-16 |accessdate=2009-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429024650/http://jacksonville.com/tu-online/stories/111608/bus_356443965.shtml |archive-date=29 अप्रैल 2011 |url-status=dead }}</ref> शेरमैन ओक्स गैलरिया जैसे कुछ बंद मॉलों को खुले मॉलों में बदला गया है। इसके अलावा, कुछ मॉलों ने ख़ाली एंकर की जगह को बदलते समय, अधिक आधुनिक आउटडोर डिजाइन के साथ पिछले एंकर को प्रतिस्थापित किया है, जहां इनडोर मॉल का बाक़ी हिस्सा वैसे ही बरकरार है, जैसे कि टॉरेन्स, कैलिफ़ोर्निया में डेल अमो फ़ैशन सेंटर. == नए रुझान == [[कनाडा]] के कुछ हिस्सों में, अब नए शॉपिंग मॉलों का निर्माण दुर्लभ है। 2004 में खुलने वाला वॉन मिल्स शॉपिंग सेंटर और 2009 में खुलने वाला क्रॉसिरॉन मिल्स ही केवल ऐसे मॉल हैं जिनका निर्माण कनाडा में 1992 के बाद हुआ है। आउटडोर आउटलेट मॉल या बिग बॉक्स शॉपिंग क्षेत्र, जो सत्ता के केंद्र (पॉवर सेंटर) के रूप में विख्यात हैं, अब प्रोत्साहित किए जा रहे हैं, हालांकि पारंपरिक बंद शॉपिंग मॉलों की मांग उन लोगों द्वारा अभी भी जारी है जो मौसमी-सुरक्षा और एक छत के नीचे सभी चीज़ों की खरीदारी चाहते हैं। इसके अलावा शहर के प्रमुख बाज़ारों में बहुमंज़िला शॉपिंग मॉलों के बीच बंद अंतःसंबंध का विकास भूमिगत शहर [[मॉन्ट्रियल]] (32 किलोमीटर मार्ग सहित), [[टोरंटो|टोरोंटो]] की PATH प्रणाली ({{convert|27|km|abbr=on|lk=on}} मार्ग सहित) और कैलगेरी की प्लस 15 प्रणाली ({{convert|16|km|abbr=on}} ऊपरी मार्ग) में अभी भी जारी है। === वर्टीकल (ऊर्ध्वाधर) मॉल === उच्च जनसंख्या वाले शहरों में जमीन की कीमतों ने "ऊर्ध्वाधर मॉल" की अवधारणा को प्रशस्त किया है, जहां खुदरा व्यापार के लिए जगह का आबंटन कई मंज़िलों में विन्यस्त होता है, जबकि एलिवेटर और/या एस्कलेटर द्वारा मॉल के विभिन्न स्तरों को जोड़ा जाता है। इस प्रकार के मॉल के साथ चुनौती, दुकानदारों के क्षैतिज रूप से स्थापित होने के सहज रुझान से निपटना और दुकानदारों को ऊपर और नीचे की ओर जाने के लिए प्रोत्साहित करना है।<ref name="reach"/> ऊर्ध्वाधर मॉल की अवधारणा 1960 के दशक में मूलतः मार्शल फ़ील्ड एंड कं. के विगत शॉपिंग सेंटर विकास प्रभाग, मैफ़्को कंपनी की है। 1975 में अर्बन रीटेल प्रॉपर्टीज़ द्वारा शिकागो, इलिनोइस में गगनचुंबी इमारत द वॉटर टॉवर प्लेस का निर्माण किया गया। इसमें एक होटल, लक्ज़री कॉन्डोमिनियम और कार्यालय स्थल शामिल हैं तथा यह मैग्निफ़िसेंट माइल के सामने आठ मंज़िला एट्रियम-शैली के खुदरा मॉल वाले लंबे खंड के आधार पर बैठता है।{{Citation needed|date=May 2009}} ऊर्ध्वाधर मॉल, हांगकांग और बैंकॉक जैसी घनी आबादी वाले उपनगरीय समूहनों में आम है। हांगकांग में टाइम्स स्क्वायर इसका एक प्रमुख उदाहरण है।<ref name="reach">डैनी चुंग, [http://www.thestandard.com.hk/news_detail.asp?pp_cat=48&amp;art_id=27468&amp;sid=5779401&amp;con_type=1&amp;d_str=20051209&amp;sear_year=2005 रीच फ़ॉर द स्काई] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080102084654/http://www.thestandard.com.hk/news_detail.asp?pp_cat=48&art_id=27468&sid=5779401&con_type=1&d_str=20051209&sear_year=2005 |date=2 जनवरी 2008 }}, द स्टैंडर्ड, 9 दिसम्बर 2005</ref> [[चित्र:Pentagon city mall.jpg|thumb|left|अर्लिंग्टन, वर्जीनिया, संयुक्त राज्य अमेरिका के पेंटागन सिटी में फैशन सेंटर]] ऊर्ध्वाधर मॉल ऐसी जगहों पर भी निर्मित किए जा सकते हैं जहां भौगोलिक स्थिति भवनों के बाहर की ओर बढ़ाने से रोकती हो या निर्माण पर अन्य कोई प्रतिबंध हों, जैसे कि ऐतिहासिक भवन या महत्वपूर्ण पुरातत्व. श्रुसबरी, ब्रिटेन में डार्विन शॉपिंग सेंटर और संबद्ध मॉल खड़ी पहाड़ी के बग़ल में, निकट के मध्ययुगीन महल<ref>{{Cite web |url=http://www.discovershropshire.org.uk/html/search/verb/GetRecord/CCS:MSA807 |title=श्रॉपशायर के इतिहास की खोज: श्रुसबरी टाउन वॉल्स |access-date=17 दिसंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720001058/http://www.discovershropshire.org.uk/html/search/verb/GetRecord/CCS:MSA807 |archive-date=20 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref> की बाहरी दीवारों को घेर कर निर्मित की गई हैं; परिणामस्वरूप शॉपिंग सेंटर को सीधे सात मंज़िलों में बांटा गया है-दो स्थान समतल में-एलिवेटर, एस्कलेटर और पुल मार्गों द्वारा जुड़े.<ref>{{Cite web |url=http://www.shrewsbury-shopping.co.uk/pdf/shrewsbury-storeguide.pdf |title=श्रुसबरी शॉपिंग सेंटर स्टोर गाइड (पीडीएफ़) |access-date=17 दिसंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111002195300/http://www.shrewsbury-shopping.co.uk/pdf/shrewsbury-storeguide.pdf |archive-date=2 अक्तूबर 2011 |url-status=dead }}</ref> कुछ प्रतिष्ठान अपने लेआउट में ऐसे डिज़ाइन को शामिल करते हैं, जैसे कि श्रुसबरी का मॅकडोनाल्ड रेस्तरां, कई बीच के तलों सहित चार मंज़िलों में विभाजित, जिनमें मध्ययुगीन महल के तहख़ाने हैं - बाणों के दरारों से पूर्ण - तहखाने के डाइनिंग रूम में. {{-}} == शॉपिंग संपत्ति प्रबंधन कंपनियां == {{See also|Category:Shopping property management firms}} शॉपिंग संपत्ति प्रबंधन कंपनी एक ऐसी कंपनी है जो शॉपिंग मॉल के स्वामित्व और प्रबंधन में माहिर है। अनेक शॉपिंग संपत्ति प्रबंधन कंपनियां कम से कम 20 मॉलों का स्वामित्व रखती हैं। कुछ कंपनियां अपने अधिकांश मॉलों के लिए एकसमान नामकरण योजना का उपयोग करती हैं, उदाहरण के लिए, मिल्स कॉर्पोरेशन अपने अधिकांश मॉल नामों में "मिल्स" शामिल करता है और फ़िलीपीन्स का SM प्राइम होल्डिंग्स अपने सभी मॉलों और साथ ही, SM डिपार्टमेंट स्टोर, SM अप्लायन्स सेंटर, SM हाइपरमार्केट, SM सिनेमा और SM सुपरमार्केट जैसे एंकर स्टोर्स में "SM" शामिल करता है। ब्रिटेन में, द मॉल फंड अपने द्वारा खरीदे गए किसी भी केंद्र के नाम को ''"द मॉल (स्थान)"'' में बदल देता है, जहां वे अपने गुलाबी- लोगो का इस्तेमाल करते हैं; जब वे कोई मॉल बेचते हैं तो अपने स्वयं के नाम और ब्रैंडिंग में लौटते हैं, जैसे कि एप्सोम में एश्ले सेंटर.<ref>[http://www.thisissurreytoday.co.uk/eatingout/Moka-Ashley-Centre-Epsom/article-1015636-detail/article.html यह आज का सरे है]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == नए शहर == [[संयुक्त राजशाही (ब्रिटेन)|यूनाइटेड किंगडम]] में कई नए शहरों ने - जिनमें शामिल हैं लिविंगस्टन, कंबरनॉल्ड, ग्लेनरोथ्स, पूर्व किलब्राइड, मिल्टन कीन्स, वाशिंगटन, कोवेन्ट्री न्यूटन ऐक्लिफ़, पीटरली और टेलफ़ोर्ड - पारंपरिक शैली के मुख्य बाज़ार को शामिल करने के बजाय एक शॉपिंग सेंटर को विकसित किया। स्थापित कस्बों और शहरों में विकसित होने वाले शॉपिंग सेंटरों के विपरीत, इनमें कई नागरिक सुविधाएं और पुस्तकालय, पब और सामुदायिक केंद्र शामिल थीं। शहरों के विकास के साथ, बाज़ार केंद्रों को प्रभावी रूप से विस्तृत करते हुए, केंद्रों के इर्द-गिर्द आम तौर पर अन्य सुविधाएं विकसित की गईं। {{Citation needed|date=September 2009}} [[चित्र:Westfield Carousel entrance.jpg|thumb|right|पर्थ, ऑस्ट्रेलिया के एक उपनगर में वेस्टफ़ील्ड कराउसेल]] == कानूनी मुद्दे == मॉल का एक विवादास्पद पहलू उनके द्वारा पारंपरिक मुख्य सड़कों का प्रभावी विस्थापन है। कई उपभोक्ता मॉलों को सीमित पार्किंग, ख़राब रख-रखाव और सीमित [[पुलिस]] संरक्षण वाले CBD या शहर के मुख्य बाज़ार की तुलना में उनके विशाल पार्किंग गैरेज, मनोरंजक परिवेश और निजी सुरक्षा गार्ड की वजह से पसंद करते हैं।<ref>टोनी ओ'डोनाहू, ''द टेल ऑफ़ ए सिटी: री-इंजीनियरिंग द अर्बन एनविरॉनमेंट'' ([[टोरंटो]]: डनडर्न प्रेस लिमिटेड, 2005), 43.</ref><ref>बर्नार्ड जे. फ़्रेडेन और लीन बी. सागालीन, ''डाउनटाउन, इंक:'' हाऊ अमेरिका रीबिल्ड्स सिटीज़ (केम्ब्रिज, एमए: एमआईटी प्रेस, 1989), 233.</ref> प्रतिक्रिया में, कुछ न्यायालयों ने, विशेष रूप से [[कैलिफ़ोर्निया|कैलिफोर्निया]], भाषण की स्वतंत्रता के अधिकार को विस्तृत किया है ताकि सुनिश्चित हो सके कि वक्ता खरीदारी करने, खाने और सामाजिक मेल-मिलाप के शौक़ीन उपभोक्ताओं तक निजी स्वामित्व वाले मॉल की सीमाओं में पहुंचने में सक्षम हों.<ref name="Judd">जुड, डेनिस आर. (1995) लिगेट, हेलेन और पर, डेविड सी. (सं.) के ''स्पेशियल प्रैक्टिसस'' में "द राइज़ ऑफ़ द न्यू वाल्ड सिटीज़", सेज, थाउसंड ओक्स, पृ. 144-168.</ref> Robins देखें Pruneyard शॉपिंग सेंटर वी.. == इन्हें भी देखें == * बाज़ार * रात का बाज़ार * ऑनलाइन शॉपिंग मॉल * जेम्स राउस, सामुदायिक योजनाकार === खरीदारी सुविधा के प्रकार === * बिग-बॉक्स स्टोर * हाई स्ट्रीट * लाइफ़स्टाइल सेंटर (खुदरा) * मेन मार्केट * [[बाज़ार|मार्केट]] * आउटलेट मॉल * प्लाज़ा * पॉवर सेटर (खुदरा) * शॉटेंगइ * स्ट्रिप मॉल === योजना अवधारणाएं === * ग्रुएन अंतरण * सार्वजनिक स्थल === मॉलों की सूची === * दुनिया के सबसे बड़े शॉपिंग मॉलों की सूची * देशवार शॉपिंग मॉलों की सूची == सन्दर्भ == {{Reflist|colwidth=30em}} == अतिरिक्त पठन के लिए == * हार्डविक, एम. जेफ़री [https://web.archive.org/web/20160414161859/http://www.amazon.com/dp/0812237625 ग्रुएन बायोग्राफ़ी] 2004. मॉल निर्माता: विक्टर ग्रुएन, एक अमेरिकी सपने का रचनाकार पेनसिल्वेनिया विश्वविद्यालय प्रेस (ISBN 0-8122-3762-5) * Ngo-Viet, Nam-Son. [https://docs.google.com/fileview?id=0B_obFEwXFTooZDFjZjVmZDMtMjZlMy00NTBkLWEzMmQtNzI3Y2RhYTY0ZjAz&amp;hl=en Google Docs] 2002. द इंटीग्रेशन ऑफ़ द सबर्बन शॉपिंग सेंटर विथ इट्ज़ सराउंडिंग्स: रेडमंड टाउन सेंटर (शोध-निबंध) [[वाशिंगटन विश्वविद्यालय]]. == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat|Shopping malls}} {{Wiktionary}} * शैक्षिक [https://web.archive.org/web/20100613224359/http://nutmeg.easternct.edu/%7Epocock/Malls.htm शॉपिंग मॉल पढ़ाई] साइट * [https://web.archive.org/web/20100131042221/http://history.sandiego.edu/gen/soc/shoppingcenter.html शॉपिंग मॉल का इतिहास] * [https://web.archive.org/web/20101217180710/http://icsc.org/ खरीदारी केंद्र का अंतर्राष्ट्रीय परिषद (ICSC)] * [https://web.archive.org/web/20110716084757/http://www.stephanrauch.com/site/categories.php?cat_id=7 सबसे बड़े अमेरिकी शॉपिंग मॉल पर फोटोग्राफ़ी परियोजना] * [https://web.archive.org/web/20120528052830/http://www.aia.org/rec_default अमेरिकन इंस्टीट्यूट ऑफ़ आर्किटेक्ट्स खुदरा और मनोरंजन समिति ज्ञान समुदाय] {{Developments}} [[श्रेणी:शॉपिंग मॉल]] [[श्रेणी:खुदरा व्यापार]] [[श्रेणी:शहरी अध्ययन और योजना शब्दावली]] [[श्रेणी:आयोजित वाणिज्यिक विकास]] blyfpe2zn0ieo9yf13shk61qek9zq4c रिंगटोन 0 300299 6534260 6504919 2026-03-29T12:56:29Z ~2026-19471-03 917580 6534260 wikitext text/x-wiki == पृष्ठभूमि == अपने नेटवर्क द्वारा आने वाली कॉल को इंगित किये जाने पर फ़ोन आवाज "रिंग" करता है तथा अपने प्रयोगकर्ता को इसकी सूचना देता है। [[दूरभाष|लैंडलाइन टेलीफोन]] के लिए कॉल संकेत ऐसे स्विच अथवा एक्सचेंज द्वारा उत्पन्न विद्युत् करेंट हो सकता है जिससे वह जुड़ा हो. मोबाइल फोनों के लिए, नेटवर्क फोन को आने वाली कॉल का संकेत भेजता है। टेलीफोन "रिंग" किसी आने वाली टेलीफोन कॉल को दर्शाने के लिए की जाने वाली ध्वनि होती है। इस शब्द की उत्पत्ति इस तथ्य से मानी जाती है जब शुरूआती टेलीफोनों में घंटियां तथा [[विद्युत चुम्बक|विद्युत्-चुम्बकीय]] क्लैपर लगे होते थे जिनसे रिंग ध्वनि उत्पन्न होती थी। पूर्वोल्लेखित [[विद्युत संकेत]] विद्युत-चुम्बकों को शक्ति देते थे जो तीव्र गति से क्लैपरों को खींचते तथा छोड़ते थे जिनसे घंटियां बजती थीं। यह विद्युत-चुम्बकीय घंटी प्रणाली अभी भी व्यापक उपयोग में है। उपभोक्ता के टेलीफोन को भेजा जाने वाला रिंगिंग संकेत उत्तरी अमेरिका में 90 वोल्ट एसी तथा 20 [[हर्ट्ज़]] आवृत्ति का होता है। यूरोप में यह 60-90 वोल्ट एसी के आसपास तथा 25 [[हर्ट्ज़]] आवृत्ति का होता है। हालांकि उत्पन्न ध्वनि को अभी भी "रिंग" ही कहा जाता है, आधुनिक टेलीफोन इलेक्ट्रौनिक प्रयोग से द्रुत उतार-चढ़ाव के साथ संगीत, चहचहाने की अथवा अन्य ध्वनियां उत्पन्न करते हैं। रिंग संकेतों की विविधता का प्रयोग आने वाली कॉल की विशेषताओं के लिए किया जा सकता है (उदाहरण के लिए कम समय अंतराल के साथ की रिंग किसी विशेष नंबर से आने वाली कॉल को दर्शाने हेतु प्रयोग की जा सकती है). कोई ''रिंगिंग संकेत'' एक विद्युत टेलीफोन सम्बन्धी संकेत होता है जो टेलीफोन द्वारा प्रयोगकर्ता को आने वाली कॉल की सूचना देता है। पीओटीएस टेलीफोन प्रणाली में ऐसा करने के लिए रिंगिंग करेंट भेजा जाता है, जो लगभग 100 वोल्ट का कम्पायमान डीसी करेंट [संयुक्त राज्य अमेरिका में 90 वोल्ट एसी तथा 20 हर्ट्ज़] होता है। कम्पायमान डीसी में क्रमिक पोलैरिटी नहीं होती है; यह शून्य से अधिकतम वोल्टेज तथा वापस शून्य तक कम्पायमान होता है। आजकल इस संकेत को अपनी यात्रा के अधिकांश भाग में डिजिटल रूप में भेजा जा सकता है, सिर्फ अंत में उसे रिंगिंग करेंट के रूप में परिवर्तित किया जाता है क्योंकि अधिकांश लैंडलाइन फोन पूर्णतया डिजिटल नहीं होते हैं। पुराने फ़ोनों में यह वोल्टेज फोन की घंटी बजाने के लिए उच्च-इम्पीडेंस वाले विद्युत्-चुम्बकों के लिए ट्रिगर का कार्य करता था। 20वीं शताब्दी के उत्तरार्ध तथा इसके बाद के फिक्स्ड फोन इस रिंगिंग करेंट वोल्टेज का पता लगा कर वार्ब्लिंग टोन को इलेक्ट्रौनिक्स की सहायता से चालू कर देते हैं। मोबाइल फोन पूरी तरह से [[डिजिटल इलेक्ट्रॉनिक्स|डिजिटल]] होते हैं, इसलिए रिंग करने के लिए वे सेल बेस स्टेशनों के साथ संवाद के उपयोग में लायी जाने वाली प्रोटोकॉल से संकेत प्राप्त करते हैं। पीओटीएस स्विचिंग प्रणाली में टेलीफोन हैंडसेट को स्विच हुक से उठाये जाने पर लाइन का इम्पीडेंस लगभग 600 ओम्स तक कम हो जाता है, इसे रिंग का "ट्रिप हो जाना" कहा जाता है। यह संकेत है कि टेलीफोन कॉल का जवाब दिया गया है और टेलीफोन एक्सचेंज तत्काल लाइन से रिंग संकेत हटा कर कॉल जोड़ देता है। यही "रिंग-ट्रिप" अथवा "प्री-ट्रिप" नामक समस्या का कारण बनता है, यह तब होती है जब लाइन के रिंगिंग संकेत का सामना कंडक्टरों के बीच अति-निम्न प्रतिरोध से होता है, इसमें प्रयोगकर्ता के टेलीफोन के बजने से पहले ही रिंग ट्रिप हो जाती है (बहुत कम समय के लिए); यह बारिश के मौसम तथा गलत रूप से बिछाये गए तारों के मामले में सामन्य रूप से होता है। शोध से पता चला कि लोग फ़ोन उठाने से पहले इंतजार करते हैं की वह बजना बंद हो जाये.{{Citation needed|date=March 2010}} इस समस्या से निपटने के लिए अंतराल की व्यवस्था की गयी, जिसके फलस्वरूप रिंग-विराम-रिंग का स्वरक्रम स्वरुप सामने आया जिसका प्रयोग आज-कल होता है। शुरूआती पार्टी लाइन प्रणालियों में इसका स्वरुप एक [[मोर्स कोड]] अक्षर के रूप में किया जाता था जिससे यह पता लग सके कि फोन किसको उठाना है, परन्तु अब, एकल लाइनों के साथ इसका एकमात्र स्वरुप एकल रिंग तथा दोहरी रिंग है, जो कि मूल रूप से मोर्स कोड अक्षर T (डैश) तथा M (डैश डैश) थे।{{Clarify|date=March 2010}} रिंगिंग पैटर्न को रिंग स्वरक्रम के रूप में जाना जाता है। यह केवल पीओटीएस फिक्स्ड फोन पर लागू होता है, जहां उच्च वोल्टेज रिंग संकेत स्विच ऑन तथा ऑफ करके रिंगिंग पैटर्न उत्पन्न किया जाता है। उत्तरी अमेरिका में, मानक रिंग स्वरक्रम "2-4" है, जिसमें दो सेकण्ड की रिंग के बाद 4 सेकण्ड का मौन होता है। ऑस्ट्रेलिया और ब्रिटेन में, रिंग स्वरक्रम 400एमएस ऑन, 200एमएस ऑफ, 400एमएस ऑन, 200एमएस ऑफ है। ये पैटर्न विभिन्न क्षेत्रों में भिन्न हो सकते हैं, तथा विश्व के अलग-अलग भागों में अन्य पैटर्न प्रयोग किये जाते हैं। पार्टी लाइन रिंगिंग से सम्बंधित एक सेवा कुछ छोटे कार्यालयों तथा घर में बने कार्यालयों में पुनर्प्रचलित हो रही है जिससे [[फैक्स|फैक्स मशीनें]] तथा टेलीफोन एक ही लाइन का प्रयोग करते हुए अलग-अलग नंबर रख सकते हैं; यह क्लास वैशिष्ट्य मूल रूप से विभिन्न रिंगों का प्रयोग करता है, हालांकि कैरियर कम्पनियां इसके लिए ट्रेडमार्क नामों का प्रयोग करती हैं, जैसे "स्मार्ट रिंग", "डुएट", "मल्टिपल नंबर", "आइडेंट-ए-कॉल" तथा "रिंगमास्टर" आदि. यह सुविधा एक ही भौतिक लाइन का प्रयोग करते हुए उससे जुड़े दूसरे फोन को भिन्न नंबर प्रदान करने के लिए भी उपयोग की जाती है, इसको मुख्य रूप से एक ही कमरे में रहने वालों अथवा किशोरों द्वारा प्रयोग किया जाता है, ऐसे मामले में कम्पनियां इसके विपणन के लिए "तीन लाइन" नाम का प्रयोग करती हैं। कॉलर आईडी संकेत पहले तथा दूसरे रिंगिंग संकेत के बीच में मौन समय अंतराल के दौरान भेजे जाते हैं। बाधित रिंग संकेतों को ध्यान आकृष्ट करने के लिए डिजाइन किया गया था तथा अध्ययनों से पता चला कि दो टोन वाली सविराम रिंग आसानी से सुनाई पड़ती है।{{Citation needed|date=March 2010}} इसका पार्टी लाइन में प्रयोग की जाने वाली कोडेड रिंग से कोई सम्बन्ध नहीं है। == इतिहास == 500 तथा 2500 मॉडल के लैंडलाइन टेलीफोन सेटों में पाया जाने वाला "C" प्रकार के रिंगर में [[एटीएंडटी]] (AT&amp;T) ने सात अलग प्रकार की घंटियों के संयोजन दिए. ये घंटियां क्षीण श्रवण शक्ति वाले लोगों के लिए "विशिष्ट टोन" का कार्य करतीं थीं, साथ ही कई फ़ोनों के साथ में रखे होने पर यह पहचानना आसान बनाती थीं कि कौन सा फोन बज रहा है।<ref>सी-टाइप रिंगर्स - रखरखाव. बेल सिस्टम अभ्यास, अंक 4 (सितम्बर 1978), 501-250-303 अनुभाग</ref> "बेल चाइम" भी प्रस्तुत की गयी थी, जिसे दरवाजे की घंटी की तरह अथवा साधारण फोन की तरह बजने के लिए सेट किया जा सकता था। वर्ष 1975 के एक एफसीसी निर्णय ने अन्य निर्माताओं को फोन लाइन से जोड़े जा सकने वाले उपकरण बनाने की अनुमति दी, इसके बाद निर्माताओं ने सहयंत्र के रूप में टेलीफोन रिंगर बनाने प्रारंभ कर दिए जो यांत्रिक के स्थान पर इलेक्ट्रौनिक ध्वनियां तथा संगीत बजाते थे। लोगों ने भी अपने रिंगर बनाने प्रारंभ कर दिए जो संगीतमय बधाई पत्र की चिप का प्रयोग करते हुए कॉल आने पर संगीत बजाते थे।<ref>सोकोलोव्सकी, स्टीव (1989). "अपना फोन अनुकूलित करें", अध्याय 8 "टेलीफोन मेलोडी रिंगर". टैब (TAB) पुस्तकें, ब्लू रिज समिट, पीए (PA) ISBN 0-8306-9354-8.</ref> 1989 की एक पुस्तक में ऐसा ही एक रिंगर वर्णित था जिसमें एक खिलौने का कुत्ता था जो कॉल आने पर भौंकता तथा गुर्राता था।<ref>सोकोलोव्सकी, स्टीव (1989). "अपना फोन अनुकूलित करें", अध्याय 20 "एनिमेटेड टेलीफोन रिंगर". टैब (TAB) पुस्तकें, ब्लू रिज समिट, पीए (PA) ISBN 0-8306-9354-8.</ref> इस प्रकार, इलेक्ट्रॉनिक टेलीफोन रिंगर ही मानक बन गए। इनमें से कुछ रिंगर एकल धुन बजाते थे तो कुछ दो या तीन धुनों का एक क्रम अथवा मधुर संगीत बजाते थे।<ref>बिग्लो कार और वाइन्डर (2001). "अंडरस्टैंडिंग टेलीफोन इलेक्ट्रॉनिक्स", चौथा संस्करण. न्युनेस. ISBN 0-7506-7175-0.</ref> पहला ऐसा व्यावसायिक मोबाइल फोन जिसमें रुचि के अनुसार सेट की जा सकने वाली रिंग टोन थीं, [[जापान|जापानी]] एनटीटी डोकोमो डिजिटल मोवा एन103 हाइपर था जिसे एनईसी ने बनाया था तथा इसे मई 1996 में जारी किया गया था।<ref>{{ja icon}} [https://archive.today/20120630054731/www.asahi.com/digital/column01/TKY200606220218.html asahi.com], 6 सितंबर 2008 को पुनःप्राप्त ([http://s02.megalodon.jp/2008-0906-0350-36/www.asahi.com/digital/column01/TKY200606220218.html कैश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110424204510/http://s02.megalodon.jp/2008-0906-0350-36/www.asahi.com/digital/column01/TKY200606220218.html |date=24 अप्रैल 2011 }})</ref> इसमें मिडी (MIDI) प्रारूप में कुछ प्रीसेट गाने थे। सितंबर 1996 में, आईडीओ, वर्तमान में एयू, ने डेंसो निर्मित डिजिटल मिनिमो डी319 की बिक्री प्रारम्भ की. यह ऐसा पहला मोबाइल फोन था जिसमें कोई उपयोगकर्ता प्रीसेट गानों के स्थान पर मौलिक संगीत डाल सकता था। ये फोन जापान में लोकप्रिय हो गए: 1998 में प्रकाशित एक पुस्तक<ref>{{cite book |title=ケータイ着メロ ドレミBOOK |trans-title=Mobile Ringtones Do-Re-Mi Book |url= |format= |accessdate= |edition= |series= |volume= |date= |year=1998 |month=July |origyear= |publisher= |location= |language = ja |isbn= |oclc= |doi= |id= }}</ref> जिसमें विस्तारपूर्वक वर्णन था कि फोन में कैसे लोकप्रिय गानों के मुखड़े बना कर रूचि के अनुसार बजाया जा सकता है, की 35 लाख से भी अधिक प्रतियां बिकीं. पहली डाउनलोड की जा सकने वाली रिंगटोन सेवा का निर्माण तथा वितरण 1998 के वसंत में फिनलैंड में हुआ जब रेडियोलिंजा (फिनलैंड की एक मोबाइल प्रदाता कंपनी जिसे अब एलिसा के नाम से जाना जाता है) ने हारमोनियम नाम की अपनी सेवा प्रारंभ की, इसका आविष्कार वेसा-मत्ती पनानेन ने किया था। <ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901040816-678568,00.html |title=टाइम मैगज़ीन यूरोप: द स्विट सॉन्ग ऑफ़ सक्सेस |access-date=9 अप्रैल 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110425001423/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901040816-678568,00.html |archive-date=25 अप्रैल 2011 |url-status=live }}</ref> हारमोनियम में व्यक्तियों के लिए मोनोफोनिक रिंगटोंस बनाने के साधन के साथ ही उन्हें किसी मोबाइल सेट पर एसएमएस के द्वारा ओवर-द-एयर (ओटीए) भेजने की सुविधा भी थी। नवंबर 1998 में, डिजिटलफोन समूह (सॉफ्टबैंक मोबाइल) ने ऐसी ही सेवा जापान में भी प्रारंभ कर दी. == रिंगटोन निर्माता == एक ''रिंग टोन निर्माता'' उपयोगकर्ता को उनके निजी संगीत संग्रह से एक गीत लेकर उनके द्वारा चुने गए अंश को अलग कर उनके मोबाइल पर भेजने की सुविधा प्रदान करता है। फ़ाइलें प्रत्यक्ष कनेक्शन (जैसे यूएसबी केबल), ब्लूटूथ, टेक्स्ट संदेश या ईमेल द्वारा मोबाइल फोन पर भेजा जा सकता है। शुरूआती रिंगटोन निर्माता हारमोनियम था, इसका विकास एक फिनिश कम्प्यूटर प्रोग्रामर वेसा-मत्ती पनानेन ने किया था तथा इसे 1997 में [[नोकिया]] स्मार्ट मैसेजिंग के साथ प्रयोग किये जाने के लिए जारी किया गया था।<ref>मोबाइल इंटरटेनमेंट फोरम से [http://www.m-e-f.org/index.php?id=391 मोबाइल रिंगटोन व्यवसाय के प्रवर्तक को पहली बार एमईएफ (MEF) विशेष मान्यता पुरस्कार मिला - "वेस्कु" पानानेन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927074348/http://www.m-e-f.org/index.php?id=391 |date=27 सितंबर 2007 }}, 4 जून 2004 प्रेस रिलीज</ref><ref name="ny2005">''द न्यू यॉर्कर'' से [http://www.newyorker.com/archive/2005/03/07/050307crmu_music?printable=true मेरी घंटी बजाओ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111163117/http://www.newyorker.com/archive/2005/03/07/050307crmu_music?printable=true |date=11 जनवरी 2012 }}, 2005 लेख</ref> कुछ प्रदाता अपने प्रयोगकर्ताओं को अपनी स्वयं की संगीत धुनें बनाने की अनुमति देते हैं जिन्हें या तो "संगीत कम्पोज़र" की सहायता से अथवा एक सेम्पल/लूप अरेंजर की सहायता से बनाया जा सकता है (जैसे कि सोनी एरिक्सन के कई फ़ोनों में म्यूजिकडीजे होता है). ये अक्सर केवल एक विशेष फोन मॉडल या ब्रांड में उपलब्ध एनकोडिंग फौरमैट का उपयोग करते हैं। अक्सर अन्य फॉरमैट जैसे मिडी या एमपी3 भी समर्थित होते हैं; रिंगटोन के रूप में प्रयोग किये जाने से पहले इन्हें फोन पर डाउनलोड किया जाना आवश्यक होता है। जब कोई एक रिंगटोन खरीदता है, तब एक एग्रीगेटर (कंपनी जो कि रिंगटोन बेचती है) या तो अपनी धुन बनाती है या पहले से बनी धुनों को मिला कर उपलब्ध कराती है। रिंगटोन के बनने के पश्चात इसे इसे किसी विशिष्ट फ़ाइल फॉरमैट में डाल कर व्यक्ति के मोबाइल फोन पर एसएमएस के द्वारा भेज दिया जाता है। यदि कंपनी पहले से बनी धुनों का प्रयोग करती है तो उसे उसके स्वामी को स्वत्व शुल्क का भुगतान करना होता है। सारा धन उस गीत के स्वामी को नहीं मिलता है; एक बड़ा हिस्सा सेलफोन प्रदाता को भी दिया जाता है।<ref>गोपीनाथ, एस. (2005). वैश्वीकरण के श्रवण तर्क या रिंगटोन. फर्स्ट मनडे, 10(12), 3.</ref> 2005 में "स्मैशदीटोंस" (अब इसका नाम "मोबाइल17" है), पहली तृतीय पक्ष प्रदाता बनी जो रिंगटोन को ऑनलाइन बनाने की अनुमति देती थी और इसके लिए डाउनलोड किये जा सकने वाले सॉफ्टवेयर अथवा डिजिटल ऑडियो एडिटर की आवश्यकता नहीं होती थी। बाद में, एप्पल के आईफोन ने प्रयोगकर्ताओं को फोन की आईट्यून लाइब्रेरी के लिए ख़रीदे गए किसी भी गीत से रिंगटोन बनाने की अनुमति दी<ref>सेंडमी मोबाइल से [http://blog.sendmemobile.com/ringtones/evolution-of-ringtones रिंगटोन्स के विकास] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120630054732/http://blog.sendmemobile.com/ringtones/evolution-of-ringtones |date=30 जून 2012 }}</ref> पर इसमें कुछ कठिनाइयां थीं, जिसमें 40 सेकण्ड की सीमा शामिल थी, साथ ही फ़ाइल का एएसी फॉरमैट में होना तथा इसका नाम एक्सटेंशन .m4r होना अनिवार्य था। वेबसाइटों की एक श्रृंखला उपलब्ध है जिनके द्वारा प्रयोगकर्ता डिजिटल संगीत अथवा अन्य ध्वनि फाइलों से रिंगटोन बना सकते हैं; ये साइटें सीधे ही उनके मोबाइलों पर उन्हें अपलोड कर देती हैं तथा गीतों की संख्या की कोई उच्चतम सीमा नहीं है। == रिंगटोन व्यापार == इस तथ्य ने, कि उपभोक्ता रिंगटोन के लिए $3 तक खर्च करने को तैयार हैं, "मोबाइल संगीत" को संगीत उद्योग का एक विशेष रूप से लाभकारी भाग बना दिया है।<ref name="snlkagan"/> अनुमान भिन्न हैं: मैनहट्टन स्थित विपणन और परामर्श फर्म कौन्सेक्ट का अनुमान है कि 2004 में रिंगटोनों से होने वाली वैश्विक बिक्री 4 बिलियन डॉलर की थी।<ref name="ny2005"/> ''फॉर्च्यून'' पत्रिका के अनुसार, 2005 में रिंगटोन की बिक्री से दुनिया भर में 2 बिलियन डॉलर की कमाई की गयी।<ref name="Fortune">{{cite web| last=Mehta| first=Stephanie N.| date=December 12, 2005| publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]| url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2005/12/12/8363130/index.htm| title=Wagner's ring? Way too long.| page=40| access-date=9 अप्रैल 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20100502074915/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2005/12/12/8363130/index.htm| archive-date=2 मई 2010| url-status=live}}</ref> साउंड फ़ाइलों की वृद्धि ने भी रिंगटोन को लोकप्रिय बनाने में योगदान दिया. 2003 में, उदाहरण के लिए, जापानी रिंगटोन बाजार, जो कि अकेले ही 900 मिलियन यूएस डॉलर का था, में साउंड फ़ाइलों की बिक्री 66.4 मिलियन यूएस डॉलर की रही.<ref name="Gopinath, Sumanth 2005">गोपीनाथ, सुमंत. "वैश्वीकरण का श्रवण तर्क या रिंगटोन्स." फर्स्ट मनडे 10.12 (2005): 3. प्रिंट.</ref> इसके अलावा 2003 में भी, वैश्विक मोबाइल रिंगटोन उद्योग 2.5 से 3.5 बिलियन यूएस डॉलर का था।<ref name="Gopinath, Sumanth 2005"/> 2009 में, अनुसंधान फर्म एसएनएल कगन के अनुमान के अनुसार संयुक्त राज्य अमेरिका में रिंगटोनों की बिक्री शीर्ष पर 2007 में 714 मिलियन डॉलर के साथ पहुंची.<ref>''इंट्रेप्रेन्योर'' मैगज़ीन वेबसाइट पर [http://www.entrepreneur.com/PRWeb/release/18015.html श्रिंकिंग रिंगटोन से;स लीड टू डिक्लाइन इन यू.एस. मोबाइल मार्केट], 5 अगस्त 2009 प्रेस विज्ञप्ति जारी</ref> एसएनएल कगन ने अनुमान लगाया कि संयुक्त राज्य में इनकी बिक्री 2008 में गिर कर 541 मिलियन डॉलर हो गयी, इसका आंशिक कारण यह था कि प्रयोगकर्ताओं ने स्वयं की रिंगटोंस बनाना सीख लिया था।<ref name="snlkagan">{{cite web | title=Apple to offer ready-made ringtones | url=http://www.cnn.com/2009/TECH/biztech/09/03/cnet.apple.ringtones/index.html | work=[[CNET]] | publisher=[[सीएनएन]] | date=September 3, 2009 | author=Greg Sandoval | access-date=9 अप्रैल 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100131071436/http://www.cnn.com/2009/TECH/biztech/09/03/cnet.apple.ringtones/index.html | archive-date=31 जनवरी 2010 | url-status=live }}</ref> === बिलिंग विवाद === रिंगटोन व्यापार ने उद्योग की व्यापार प्रथाओं के सम्बन्ध में विवाद को प्रेरित किया है। ==== मुकदमे ==== ===== जेम्स्टर ===== अप्रैल 2005 में, कालाहन की विधि फर्म मैकक्यून व विलिस ने सैन डिएगो निवासी पिता एवं उनकी दस वर्षीया पुत्री की और से जेम्स्टर! के विरुद्ध एक क्लास एक्शन वाद दाखिल किया।<ref>[http://www.infoworld.com/article/05/04/05/HNjamster_1.html "जैम्स्टर स्लैम्ड फॉर मोबाइल सेलिंग प्रैक्टिसेज़"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228171859/http://www.infoworld.com/article/05/04/05/HNjamster_1.html |date=28 फ़रवरी 2009 }}, इन्फोवर्ल्ड, 5 अप्रैल 2005. 15 मार्च 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> इस वाद में आरोप लगाया गया कि जेम्स्टर! ने सेल्युलर टेलीफोन ग्राहकों को कपटपूर्ण व भ्रमित करने वाले विज्ञापनों के द्वारा धोखा दिया है। वादियों का तर्क था कि कहे जा रहे विज्ञापनों में विज्ञापन का टेक्स्ट सन्देश से उत्तर देने वाले ग्राहकों को एक निःशुल्क रिंगटोन देने का प्रस्ताव था, पर उन्होंने प्रयोगकर्ताओं को यह नहीं बताया कि ऐसा करने से वे एक मासिक सेवा के ग्राहक बन जायेंगे.<ref>फोर्ड वी. वेरीसाइन, इंक., जैम्स्टर! एट एल., कैलहन, मैकक्यून और विलिस. 15 मार्च 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> इस वाद में चार लोग और जुड़ गए तथा नवम्बर 2009 में इसका निपटारा कर दिया गया।<ref>{{Cite web |url=http://jamstermarketinglitigation.com/pdfs/SettlementAgreement.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=9 अप्रैल 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100326024008/http://www.jamstermarketinglitigation.com/pdfs/SettlementAgreement.pdf |archive-date=26 मार्च 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.casd.uscourts.gov/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518105537/http://www.casd.uscourts.gov/ |date=18 मई 2011 }} 05-cv-00819-JM</ref> ===== सेटरफील्ड बनाम साइमन एवं स्कस्टर ===== {{See|मोबाइल फोन स्पैम}} जून 2007 में सेटरफील्ड बनाम साइमन एवं स्कस्टर मुकदमा संख्या सी 06-2893 सीडब्ल्यू, 2007 यूएस जिला लेक्सिस (एन.डी. कैल. जून 26, 2007) में क्लास एक्शन में एक निर्णय (जिसे बाद में बदल दिया गया) हुआ, इसमें मोबाइल फ़ोनों पर एक एसएमएस का प्रसारण शामिल था जो एक लोकप्रिय लेखक के "मोबाइल क्लब" का प्रसार करता था, जिसे एक सात वर्षीय बच्चे द्वारा प्रयोग किया जाता था। बचाव पक्ष, वह [https://mitwix.com/store/youtube-monetization-package प्रकाशन] कंपनी जिसने उस प्रसार संदेशों का अनुबंध लिया था तथा वह प्रदाता कंपनी जिसने वास्तव में वह सन्देश भेजा था, ने तर्क दिया कि नामांकित ग्राहक, जो कि उस बच्चे की माता थी, ने उन प्रसार किये जाने वाले संदेशों को प्राप्त करने की स्वीकृति दी थी, ऐसा करने के लिए उसने निःशुल्क रिंगटोन प्राप्त करने के लिए एक ऑनलाइन फॉर्म में एक खाने को टिक किया था जिसमें लिखा था कि "हां! मैं नेक्स्टवंस के सहयोगियों तथा ब्राडों से प्रचार प्राप्त करना चाहूंगा...." न्यायाधीश क्लौडिया विल्केन ने निर्णय दिया कि वह टेक्स्ट सन्देश टीसीपीए के अंतर्गत नहीं आता है, प्रथम, क्योंकि जिस प्रकार से वे सन्देश भेजे गए, वे "ऑटोमेटिक टेलीफोन डायलिंग प्रणाली" की वैधानिक परिभाषा में सही नहीं बैठते, तथा द्वितीय क्योंकि वादी ने प्रचार सन्देश प्राप्त करने की स्वीकृति एक व्यापक शाब्दिक स्वीकृति प्रावधान के अंतर्गत दी, जिसे एक निःशुल्क रिंगटोन डाउनलोड प्राप्त करने के उद्देश्य से किया गया था। नाइंथ सर्किट कोर्ट ऑफ अपील्स ने इस फैसले को पलटते तथा साइमन एवं स्कस्टर के विरुद्ध संभवतः 90 मिलियन डॉलर के मुक़दमे को बहाल कर दिया. अंत में न्यायाधीश क्लौडिया विल्केन ने अगस्त 6, 2010 को एक समझौता अनुमोदित किया जिससे क्लास एक्शन दाखिल करने वाले प्रत्येक व्यक्ति को 175 डॉलर प्राप्त हुए.<ref>{{Cite web |url=https://ecf.cand.uscourts.gov/doc1/03517096469 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=9 अप्रैल 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719072800/https://ecf.cand.uscourts.gov/doc1/03517096469 |archive-date=19 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.topclassactions.com/close/571-stephen-king-text-message-class-action-lawsuit-settlement |title=संग्रहीत प्रति |access-date=9 अप्रैल 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717073824/http://www.topclassactions.com/close/571-stephen-king-text-message-class-action-lawsuit-settlement |archive-date=17 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref> ==== पब्लिक यूटिलिटीज़ आयोग की शिकायत ==== जुलाई 20, 2005 को, यूटिलिटी कंज्यूमर्स एक्शन नेटवर्क, जो [[कैलिफ़ोर्निया|कैलिफोर्निया]] स्थित गैर-लाभकारी उपभोक्ता समर्थन संगठन है, ने कैलिफोर्निया पब्लिक यूटिलिटीज़ आयोग (सीपीसीयू) के समक्ष सिंगुलर वायरलेस विरुद्ध एक शिकायत दाखिल की, जिसमें उनपर अनाधिकृत रूप से गैर-संचार सम्बन्धी सेवाओं, जैसे रिंगटोंस, का शुल्क लेने का आरोप लगाया गया।<ref>[http://www.nytimes.com/2005/07/21/business/21cells.html?ei=5090&amp;en=90fb11e106a62920&amp;ex=1279598400&amp;partner=rssuserland&amp;emc=rss&amp;pagewanted=print "स्प्रिंट एंड सिंग्युलर नेम्ड इन कम्प्लेंट्स"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115180059/http://www.nytimes.com/2005/07/21/business/21cells.html?ei=5090&en=90fb11e106a62920&ex=1279598400&partner=rssuserland&emc=rss&pagewanted=print |date=15 नवंबर 2012 }}, ''[[न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यूयॉर्क टाइम्स]]'', 21 जुलाई 2005 . 16 मार्च 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> यूसीएएन ने दावा किया कि सिंगुलर ने अपने उपभोक्ताओं को सूचना दिए बिना उनसे जेम्स्टर! तथा अन्य मिलती-जुलती रिंगटोन सेवाओं का शुल्क लिया, उनसे इस सेवा में आने के लिए पूछे बिना तथा ऐसे शुल्कों के लिए स्वीकृति का प्रमाण के बिना ही शुल्क लगा दिया गया।<ref name="ceasedesist">[http://www.ucan.org/telecommunications/wireless/complaint_against_cingular_regarding_non_communications_billing_practices ''यूटिलिटी कंज्यूमर्स एक्शन नेटवर्क वर्सेस सिंग्युलर वायरलेस-कम्प्लेंट एंड रिक्वेस्ट फॉर सीज एंड डेसिस्ट ऑर्डर'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110418064228/http://www.ucan.org/telecommunications/wireless/complaint_against_cingular_regarding_non_communications_billing_practices |date=18 अप्रैल 2011 }}, कैलिफोर्निया पब्लिक यूटिलिटीज़ कमीशन, 20 जुलाई 2005. 16 मार्च 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> इसके अतिरिक्त यूसीएएन ने सिंगुलर पर आरोप लगाया कि उन्होंने कई सीपीसीयू आवश्यकताओं का उल्लंघन किया है, उन्होंने उपभोक्ताओं से लगातार गैर-संचार सेवाओं के विषय में पूछते हुए ऐसे प्रभार उनके [[वायरलेस]] फोन शुल्क में जोड़ दिए जिनकी कोई जिम्मेदारी सिंगुलर पर नहीं है तथा वे ग्राहकों को उनके प्रश्नों के विषय में कोई सहायता नहीं दे सकते हैं।<ref name="ceasedesist">^ यूसीएएन तथा सिंगुलर के बीच अक्टूबर 19, 2006 को समझौता हो गया जिसकी परिणति सिंगुलर द्वारा गैर-संचार सेवाओं के शुल्क के लिए अधिक सशक्त अधिसूचनाओं तथा अनुमति की आवश्यकताओं के रूप में हुई, साथ ही सिंगुलर को शुल्क सम्बन्धी विवादों के निपटारे के लिए त्वरित प्रणाली बनानी पड़ी तथा उपभोक्ताओं द्वारा वायरलेस सामग्री, जैसे कि रिंगटोंस आदि को बंद करने की व्यवस्था भी करनी पड़ी.</ref><ref>[http://www.ucan.org/telecommunications/wireless/cpuc_decision_approving_settlement_between_ucan_and_cingular ''यूटिलिटी कंज्यूमर्स एक्शन नेटवर्क वर्सेस सिंग्युलर वायरलेस-ओपिनियन अप्रुविंग सेटेलमेंट'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110111052059/http://www.ucan.org/telecommunications/wireless/cpuc_decision_approving_settlement_between_ucan_and_cingular |date=11 जनवरी 2011 }}, कैलिफोर्निया पब्लिक यूटिलिटीज़ कमीशन, 19 अक्टूबर 2008. 16 मार्च 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> सेल फोन संस्कृति में रिंगटोन के सम्बन्ध में शिष्टाचार एक सर्वाधिक विवाद का विषय रहा है। हालांकि प्रायः इसका उद्देश्य आनेवाली कॉल की जानकारी प्राप्तकर्ता को देने हेतु इसकी कर्णप्रियता के लिए बजाय जाता है, परन्तु प्राप्तकर्ता के आसपास के लोग इसके बस्जने की आवाज़ को व्यवधान भी मान सकते हैं। नौकरी देने वाले नियोक्ता कार्यस्थल पर रिंगटोन पर प्रतिबन्ध लगाने के लिए जाने जाते रहे हैं; एक ऑस्ट्रेलियाई कंपनी तो इस मामले में इतनी आगे चली गयी कि उसने अपने कर्मचारियों पर उतनी बार जुर्माना लगाया जितनी बार उनकी रिंगटोन किसी मीटिंग के दौरान बजी. सेल फोन रखने वाले पेशेवरों पर किये गए एक अन्य सर्वेक्षण में यह पाया गया कि 18 प्रतिशत लोगों का यह मत है कि सेल फोन के इस्तेमाल संबंधी सबसे बुरा तरीका किसी सार्वजनिक यातायात वाहन में चलते हुए फोन की रिंगटोन सूची में अंकित सभी रिंगटोन को एक एक करके बजाना है।<ref>{{Cite web |url=http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/1295/1215 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=9 अप्रैल 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110213011937/http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/1295/1215 |archive-date=13 फ़रवरी 2011 |url-status=dead }}</ref> रिंगटोन के सम्बन्ध में अन्य प्रतिक्रिया यह है कि इनके माध्यम से एल अलग ही तरह की संस्कृति विकसित हो गयी है। लोगों ने स्वयं को किसी खास चयनित रिंगटोन के साथ जोड़ना शुरू कर दिया है जो उनकी पहचान बन सके ठीक वैसे ही जैसे वह अपने मोबाइल फोन के साथ करते थे। "उन लोगों के साथ भी ऐसा ही था जो अपने फोन पर कोई कॉल प्राप्त करते थे, संगीतमय रिंगटोन सार्वजनिक स्थलों के हालत के अनुसार इसी प्रकार से डिजाइन की जाती हैं, जिससे कि वह वहां उपस्थित अन्य लोगों को जो संभावित रूप से इसके कारण व्यवधान के शिकार हो सकते हैं और अगल बगल खड़े लोगों को भी अच्छी लगें" (लिकोप्पे 148) अब लोग सिर्फ अपने फोन की पसंद के माध्यम से ही नहीं बल्कि इससे भी आगे अपनी रिंगटोन के माध्यम से अपने आसपास वालों को यह बताते हैं कि उन्हें किस प्रकार का संगीत पसंद है। एक प्रकार से, लोग इसके द्वारा भीड़ से अलग होने का एक सन्देश देते हैं। हालांकि, इस विषय पर भी विवाद है कि रिंगटोन का चुनाव इस प्रकार किया जाना चाहिए कि वह लोगों के ध्यान को कम से कम आकर्षित करे और भीड़भाड़ वाले स्थानों के लिए उपयुक्त हो. "कुछ उपयोगकर्ता जानबूझकर साझा सांस्कृतिक संसाधनों के के समुच्चय से अपनी रिंगटोन का चुनाव करते हैं।..जिसके सम्बन्ध में वे यह जानते हैं कि इसे अधिकतर लोग पहचानते होंगे. संगीतमय रिंगटोन का ऐसा चुनाव इस तथ्य से प्रेरित होता है कि इसके फलस्वरूप उन्हें अपने साथ उपस्थित लोगों से कैसी प्रतिक्रिया मिलेगी" (लिकोप्पे 148). चूंकि धुनें सरलता से पहचानी जा सकती हैं, इसलिए इस बात की सम्भावना अधिक है कि लोग इसे नज़रंदाज़ करेंगे और इसके कारण उनका ध्यान भंग नहीं होगा.<ref>लिकोप, क्रिस्चन. मोबाइल फोन की घंटी. न्यूयॉर्क शहर: एमआईटी (MIT) प्रेस, 2008. 142-149. प्रिंट.</ref> == रिंगटोन के प्रकार == ; [[मोनोफोनी|मोनोफोनिक]] : एक मोनोफोनिक रिंगटोन सामान्य रूप से संगीतमय स्वरों की एक श्रंखला होती है, जिसमें स्वर एक के बाद एक आते हैं। ; [[पॉलीफोनी|पॉलीफोनिक]] : एक पॉलीफोनिक रिंगटोन में कई स्वर एक साथ हो सकते हैं। पहली पॉलीफोनिक रिंगटोन में अनुक्रमिक रिकॉर्डिंग शैली, जैसे, एमआईडीआई (MIDI) का प्रयोग किया गया था। इस प्रकार की रिकॉर्डिंग यह प्रकट करती हैं कि किसी निर्धारित समय पर किस सिंथेटिक वाद्य यन्त्र को स्वर देना है और वाद्य यन्त्र का वास्तविक स्वर प्लेबैक उपकरण पर निर्भर करेगा. बाद में, कम्पोजीशन देता के साथ समन्वयित उपकरणों को भी शामिल किया जा सकता है, जो प्रत्येक फोन के अन्तर्निहित स्वर कोष से परे और भी अधिक विविध स्वर उपलब्ध कराता है। ; [[ट्रू टोन]] : एक ट्रूटोन ("रियलटोन", "मास्टरटोन", "सुपरफोनिक रिंगटोन" या "ऑडियो रिकॉर्डिंग" के नाम से भी प्रचलित) साधारण रूप से एक श्रव्य रिकॉर्डिंग होती है, आदर्शतः यह साधारण प्रारूप में होती है जैसे एमपी3 (MP3) या एएसी (AAC).ट्रूटोन, जो प्रायः गानों से ली गयी पंक्तियां होती हैं, अब रिंगटोन के रूप में प्रचलित हो गयी हैं। पहली ट्रूटोन सेवा एयू (au) द्वारा दिसंबर 2002 में शुरू की गयी थी।<ref>{{ja icon}} केडीडीआई (KDDI) (ऑ) आधिकारिक वेबसाइट पर [http://www.kddi.com/corporate/news_release/kako/2002/1118/index.html 2002 खबर जारी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309174223/http://www.kddi.com/corporate/news_release/kako/2002/1118/index.html |date=9 मार्च 2011 }}, 7 सितंबर 2008 को पुनःप्राप्त</ref> ट्रूटोन के रूप में वितरित सबसे पहला गाना केमिस्ट्री का "माई गिफ्ट टू यू" था। ; सिंगटोन : एक 'सिंग टोन" एक रिंगटोन है जिसे कराओके पद्धति से पृष्ठभूमि में चलते हुए गाने के साथ, उपयोगकर्ता की रिकॉर्ड की गयी आवाज़ के साथ मिलाकर (जिसे समय और सुर दोनी के लिए समायोजित किया जाता है), बनाया गया है। ; [[वीडियो रिंगटोन]] : एक वीडियो रिंगटोन वीडियो सामग्री का एक भाग होता है जिसे रिंगटोन के रूप में प्रयोग किया जाता है (आदर्शतः [[३जी|3G फ़ोनों]] में). कोई भी वीडियो प्रयोग किया जा सकता है लेकिन आमतौर पर संगीत वीडियो के हिस्सों का ही प्रयोग होता है। इस प्रकार के प्रयोग का सर्वोत्तम उदहारण वह दृश्य एवम श्रव्य गाने होते हैं जो बिना रुके बार बार बजते रहते हैं। वीडियो और ऑडियो के द्वारा कॉल करने वाले की पहचान करने के लिए फोन में दर्ज संपर्कों हेतु निजीकृत रिंगटोन का प्रयोग भी संभव है। == रिंगटोन संकेतन प्रारूप == एक मल्टीमीडिया कंटेनर प्रारूप है जिसका प्रयोग एक वीडियो रिंगटोन के लिए किया जा सकता. यह 3G यूएमटीएस (3G UMTS) मल्टीमीडिया सर्विसेज़ के लिए थर्ड जनरेशन पार्टनरशिप प्रोजेक्ट 3GPP के द्वारा परिभाषित है। इसका प्रयोग 3G मोबाइल फ़ोनों पर किया जाता है लेकिन इसका प्रयोग कुछ 2G और 4G फ़ोनों पर भी किया जा सकता है। * एएसी (AAC): कुछ फोन जैसे कि सोनी एरिक्सन W810i ".m4a" एएसी प्रारूप वाली रिंगटोन ही चला पाते हैं। [[आइफ़ोन|आईफोन]] (iPhone) ".m4r" एएसी प्रारूप की रिंगटोन ही चला पाता है। "m4r" प्रारूप ".m4a" के समान ही होता है इनमें एक मात्र अंतर यह होता है कि ".m4r" फ़ाइल में डीआरएम (DRM) शैली के कॉपी प्रोटेक्शन (नकल रोकने) की भी सुविधा होती है। * एएमआर (AMR): यह बोली विशेषज्ञ ऑडियो कम्प्रेशन प्रारूप है और mp3 के मानक से पूर्व [[नोकिया]] द्वारा प्रयोग किया जाता था। * eMelody:: पुराने monophonic एरिक्सन प्रारूप. * आईमेलोडी (iMelody): अधिकांश नए फोन जिनमे नोकिया की स्मार्ट मैसेजिंग नहीं है, मोनोफोनिक प्रारूप का प्रयोग कर रहे हैं। * केडब्ल्यूएस (KWS): क्योसेरा का रिंगर प्रारूप. * एमआईडी / एमआईडीआई (MID/MIDI): प्रचलित स्वर प्रारूप. * मोर्स कोड: .मोरसे एक्सटेंशन वाली टेक्स्ट फ़ाइल मोर्स कोड गानों में परिवर्तित की जा सकती हैं। * एमओटी (MOT): मोटोरोला के फोन के लिए एक प्राचीन रिंगर प्रारूप. * [[एमपी3]] (MP3): अधिकांश फोन वही रिंगटोन बजा पाते हैं जो mp3 प्रारूप में होती हैं। * [[नोकिया]] / एससीकेएल (SCKL) / ओटीटी (OTT): नोकोया स्मार्ट मैसेजिंग प्रारूप। नोकिया फ़ोनों में रिंगटोन एक लिखित संदेश के रूप में प्राप्त हो रही हैं। रिंगटोन उपकरण इस प्रकार के लिखित सन्देश बना सकते हैं। इसके द्वारा इसका प्रयोग कोई भी व्यक्ति जिसके पास कोई भी ऐसा फोन हो जो अपनी रिंगटोन बिना किसी [[डेटा केबल]] के लोड कर सके। नोकिया के अतिरिक्त अन्य फोन भी हैं जो इसका प्रयोग करते हैं। * ओजीजी (OGG) वॉर्बिस: [[ऍण्ड्रॉइड प्रचालन तंत्र|ऍनड्रौयड]] पावर फोन में यह डिफॉल्ट होता है। * पीडीबी (PDB): पाम डेटाबेस. यह वह प्रारूप है जिसके द्वारा पीडीए (PDA) फोन पर रिंगटोन लोड की जाती हैं जैसे क्योसेरा 6035 और हैण्डस्प्रिंग ट्रियो. * पीएमडी (PMD): [[क्वालकॉम]] और जापानी कम्पनी फेथ द्वारा संयुक्त रूप से निर्मित प्रारूप जो एमआईडीआई (MIDI), प्रतिदर्शित ऑडियो (PCM), स्थिर ग्राफिक्स, एनिमेशन, टेक्स्ट, कम्पन और एलइडी (LED) को भी शामिल कर सकता है। * क्यूसीपी (QCP): क्वालकॉम प्योर वॉयस सॉफ्टवेयर द्वारा बनाया गया फ़ाइल प्रारूप। यह साधारण सांगीतिक रिकॉर्डिंग के लिए विशेषरूप से उपयुक्त होता है। * आरटीटीटीएल (RTTTL): रिंगटोन के लिए एक प्रचलित प्रारूप. * आरटीएक्स (RTX): यह आरsant.r m टीटीटीएल (RTTTL) के समान ही होता है इसमें कुछ और भी उन्नत विशेषताएं होती हैं। आरटीएक्स पर औक्टेव्स भी अलग अलग होते हैं। * सैमसंग1 & सैमसंग2: सैमसंग कीप्रेस प्रारूप. * सीमेंस कीप्रेस: यह एक सीमेंस टेक्स्ट फ़ाइल प्रारूप को बना सकता है और पढ़ सकता है। * सीमेंस एसइओ (SEO): सीमेंस एसइओ (SEO) बाइनरी प्रारूप. * एसएमएएफ (SMAF): यामाहा संगीत प्रारूप जो एमआईडीआई (MIDI) को इंस्ट्रूमेंट साउंड डेटा (अका (aKa) मॉड्यूल फाइल्स) के साथ जोड़ता है। फाइलों के नामों के साथ एक्सटेंशन "एमएमएफ" (MMF) या "एमएलडी" (MLD) होता है। * एसआरटी (SRT): सिपुरा टेक्नोलॉजी वीओआईपी (VoIP) फोन के लिए सिपुरा रिंगटोन।{{Div col end}} == इन्हें भी देखें == * नोकिया धुन * रिंगबैक टोन * रिंगल (संगीत)चौरसिया आशीष कुमार * टीन बज़ == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Wiktionary}} * Wired.com से [https://web.archive.org/web/20070219043150/http://www.wired.com/news/columns/0,70150-0.html?tw=rss.index अपने खुद के रिंग टोन का निर्माण करना] * हाउ स्टफ वर्क्स से [https://web.archive.org/web/20110108154828/http://electronics.howstuffworks.com/ringtone.htm रिंगटोन्स] * [https://web.archive.org/web/20070410101939/http://www.ucan.org/telecommunications/wireless/ringtone_faq रिंगटोन फैक (FAQ)] - यूटिलिटी कंज्यूमर्स एक्शन नेटवर्क (यूसीएएन (UCAN)) से रिंगटोन्स के लिए उपभोक्ता गाइड {{Telsigs}} {{Mobile phones}} [[श्रेणी:टेलीफोनी संकेत]] [[श्रेणी:मोबाइल फोन की संस्कृति]] [[श्रेणी:1996 का परिचय]] 9xce5k02j60neyiz7po7s80a6078bdb 6534261 6534260 2026-03-29T12:57:31Z MathXplore 655271 [[Special:Contributions/~2026-19471-03|~2026-19471-03]] ([[User talk:~2026-19471-03|talk]]) के संपादनों को हटाकर Juck23 (6534260) के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया: सामग्री बिना सूचना हटाई। 6504919 wikitext text/x-wiki {{About|मोबाइल में प्रयुक्त होने वाली धुन|रिंगटोन नामक फ़िल्म|रिंगटोन (फ़िल्म)||}} {Cleanup|date=अगस्त 2025}}'''रिंग टोन''' किसी [[दूरभाष|टेलीफोन]] पर आने वाली कॉल अथवा शाब्दिक सन्देश का संकेत देने वाली ध्वनि को कहा जाता है। हालांकि शब्दशः यह ई टोन (स्वर) नहीं होती, आजकल इस शब्द का सर्वाधिक प्रयोग [[मोबाइल फोन|मोबाइल फ़ोनों]] पर रुचि के अनुसार चुनी जा सकने वाली ध्वनियों के लिए किया जाता है। == पृष्ठभूमि == अपने नेटवर्क द्वारा आने वाली कॉल को इंगित किये जाने पर फ़ोन आवाज "रिंग" करता है तथा अपने प्रयोगकर्ता को इसकी सूचना देता है। [[दूरभाष|लैंडलाइन टेलीफोन]] के लिए कॉल संकेत ऐसे स्विच अथवा एक्सचेंज द्वारा उत्पन्न विद्युत् करेंट हो सकता है जिससे वह जुड़ा हो. मोबाइल फोनों के लिए, नेटवर्क फोन को आने वाली कॉल का संकेत भेजता है। टेलीफोन "रिंग" किसी आने वाली टेलीफोन कॉल को दर्शाने के लिए की जाने वाली ध्वनि होती है। इस शब्द की उत्पत्ति इस तथ्य से मानी जाती है जब शुरूआती टेलीफोनों में घंटियां तथा [[विद्युत चुम्बक|विद्युत्-चुम्बकीय]] क्लैपर लगे होते थे जिनसे रिंग ध्वनि उत्पन्न होती थी। पूर्वोल्लेखित [[विद्युत संकेत]] विद्युत-चुम्बकों को शक्ति देते थे जो तीव्र गति से क्लैपरों को खींचते तथा छोड़ते थे जिनसे घंटियां बजती थीं। यह विद्युत-चुम्बकीय घंटी प्रणाली अभी भी व्यापक उपयोग में है। उपभोक्ता के टेलीफोन को भेजा जाने वाला रिंगिंग संकेत उत्तरी अमेरिका में 90 वोल्ट एसी तथा 20 [[हर्ट्ज़]] आवृत्ति का होता है। यूरोप में यह 60-90 वोल्ट एसी के आसपास तथा 25 [[हर्ट्ज़]] आवृत्ति का होता है। हालांकि उत्पन्न ध्वनि को अभी भी "रिंग" ही कहा जाता है, आधुनिक टेलीफोन इलेक्ट्रौनिक प्रयोग से द्रुत उतार-चढ़ाव के साथ संगीत, चहचहाने की अथवा अन्य ध्वनियां उत्पन्न करते हैं। रिंग संकेतों की विविधता का प्रयोग आने वाली कॉल की विशेषताओं के लिए किया जा सकता है (उदाहरण के लिए कम समय अंतराल के साथ की रिंग किसी विशेष नंबर से आने वाली कॉल को दर्शाने हेतु प्रयोग की जा सकती है). कोई ''रिंगिंग संकेत'' एक विद्युत टेलीफोन सम्बन्धी संकेत होता है जो टेलीफोन द्वारा प्रयोगकर्ता को आने वाली कॉल की सूचना देता है। पीओटीएस टेलीफोन प्रणाली में ऐसा करने के लिए रिंगिंग करेंट भेजा जाता है, जो लगभग 100 वोल्ट का कम्पायमान डीसी करेंट [संयुक्त राज्य अमेरिका में 90 वोल्ट एसी तथा 20 हर्ट्ज़] होता है। कम्पायमान डीसी में क्रमिक पोलैरिटी नहीं होती है; यह शून्य से अधिकतम वोल्टेज तथा वापस शून्य तक कम्पायमान होता है। आजकल इस संकेत को अपनी यात्रा के अधिकांश भाग में डिजिटल रूप में भेजा जा सकता है, सिर्फ अंत में उसे रिंगिंग करेंट के रूप में परिवर्तित किया जाता है क्योंकि अधिकांश लैंडलाइन फोन पूर्णतया डिजिटल नहीं होते हैं। पुराने फ़ोनों में यह वोल्टेज फोन की घंटी बजाने के लिए उच्च-इम्पीडेंस वाले विद्युत्-चुम्बकों के लिए ट्रिगर का कार्य करता था। 20वीं शताब्दी के उत्तरार्ध तथा इसके बाद के फिक्स्ड फोन इस रिंगिंग करेंट वोल्टेज का पता लगा कर वार्ब्लिंग टोन को इलेक्ट्रौनिक्स की सहायता से चालू कर देते हैं। मोबाइल फोन पूरी तरह से [[डिजिटल इलेक्ट्रॉनिक्स|डिजिटल]] होते हैं, इसलिए रिंग करने के लिए वे सेल बेस स्टेशनों के साथ संवाद के उपयोग में लायी जाने वाली प्रोटोकॉल से संकेत प्राप्त करते हैं। पीओटीएस स्विचिंग प्रणाली में टेलीफोन हैंडसेट को स्विच हुक से उठाये जाने पर लाइन का इम्पीडेंस लगभग 600 ओम्स तक कम हो जाता है, इसे रिंग का "ट्रिप हो जाना" कहा जाता है। यह संकेत है कि टेलीफोन कॉल का जवाब दिया गया है और टेलीफोन एक्सचेंज तत्काल लाइन से रिंग संकेत हटा कर कॉल जोड़ देता है। यही "रिंग-ट्रिप" अथवा "प्री-ट्रिप" नामक समस्या का कारण बनता है, यह तब होती है जब लाइन के रिंगिंग संकेत का सामना कंडक्टरों के बीच अति-निम्न प्रतिरोध से होता है, इसमें प्रयोगकर्ता के टेलीफोन के बजने से पहले ही रिंग ट्रिप हो जाती है (बहुत कम समय के लिए); यह बारिश के मौसम तथा गलत रूप से बिछाये गए तारों के मामले में सामन्य रूप से होता है। शोध से पता चला कि लोग फ़ोन उठाने से पहले इंतजार करते हैं की वह बजना बंद हो जाये.{{Citation needed|date=March 2010}} इस समस्या से निपटने के लिए अंतराल की व्यवस्था की गयी, जिसके फलस्वरूप रिंग-विराम-रिंग का स्वरक्रम स्वरुप सामने आया जिसका प्रयोग आज-कल होता है। शुरूआती पार्टी लाइन प्रणालियों में इसका स्वरुप एक [[मोर्स कोड]] अक्षर के रूप में किया जाता था जिससे यह पता लग सके कि फोन किसको उठाना है, परन्तु अब, एकल लाइनों के साथ इसका एकमात्र स्वरुप एकल रिंग तथा दोहरी रिंग है, जो कि मूल रूप से मोर्स कोड अक्षर T (डैश) तथा M (डैश डैश) थे।{{Clarify|date=March 2010}} रिंगिंग पैटर्न को रिंग स्वरक्रम के रूप में जाना जाता है। यह केवल पीओटीएस फिक्स्ड फोन पर लागू होता है, जहां उच्च वोल्टेज रिंग संकेत स्विच ऑन तथा ऑफ करके रिंगिंग पैटर्न उत्पन्न किया जाता है। उत्तरी अमेरिका में, मानक रिंग स्वरक्रम "2-4" है, जिसमें दो सेकण्ड की रिंग के बाद 4 सेकण्ड का मौन होता है। ऑस्ट्रेलिया और ब्रिटेन में, रिंग स्वरक्रम 400एमएस ऑन, 200एमएस ऑफ, 400एमएस ऑन, 200एमएस ऑफ है। ये पैटर्न विभिन्न क्षेत्रों में भिन्न हो सकते हैं, तथा विश्व के अलग-अलग भागों में अन्य पैटर्न प्रयोग किये जाते हैं। पार्टी लाइन रिंगिंग से सम्बंधित एक सेवा कुछ छोटे कार्यालयों तथा घर में बने कार्यालयों में पुनर्प्रचलित हो रही है जिससे [[फैक्स|फैक्स मशीनें]] तथा टेलीफोन एक ही लाइन का प्रयोग करते हुए अलग-अलग नंबर रख सकते हैं; यह क्लास वैशिष्ट्य मूल रूप से विभिन्न रिंगों का प्रयोग करता है, हालांकि कैरियर कम्पनियां इसके लिए ट्रेडमार्क नामों का प्रयोग करती हैं, जैसे "स्मार्ट रिंग", "डुएट", "मल्टिपल नंबर", "आइडेंट-ए-कॉल" तथा "रिंगमास्टर" आदि. यह सुविधा एक ही भौतिक लाइन का प्रयोग करते हुए उससे जुड़े दूसरे फोन को भिन्न नंबर प्रदान करने के लिए भी उपयोग की जाती है, इसको मुख्य रूप से एक ही कमरे में रहने वालों अथवा किशोरों द्वारा प्रयोग किया जाता है, ऐसे मामले में कम्पनियां इसके विपणन के लिए "तीन लाइन" नाम का प्रयोग करती हैं। कॉलर आईडी संकेत पहले तथा दूसरे रिंगिंग संकेत के बीच में मौन समय अंतराल के दौरान भेजे जाते हैं। बाधित रिंग संकेतों को ध्यान आकृष्ट करने के लिए डिजाइन किया गया था तथा अध्ययनों से पता चला कि दो टोन वाली सविराम रिंग आसानी से सुनाई पड़ती है।{{Citation needed|date=March 2010}} इसका पार्टी लाइन में प्रयोग की जाने वाली कोडेड रिंग से कोई सम्बन्ध नहीं है। == इतिहास == 500 तथा 2500 मॉडल के लैंडलाइन टेलीफोन सेटों में पाया जाने वाला "C" प्रकार के रिंगर में [[एटीएंडटी]] (AT&amp;T) ने सात अलग प्रकार की घंटियों के संयोजन दिए. ये घंटियां क्षीण श्रवण शक्ति वाले लोगों के लिए "विशिष्ट टोन" का कार्य करतीं थीं, साथ ही कई फ़ोनों के साथ में रखे होने पर यह पहचानना आसान बनाती थीं कि कौन सा फोन बज रहा है।<ref>सी-टाइप रिंगर्स - रखरखाव. बेल सिस्टम अभ्यास, अंक 4 (सितम्बर 1978), 501-250-303 अनुभाग</ref> "बेल चाइम" भी प्रस्तुत की गयी थी, जिसे दरवाजे की घंटी की तरह अथवा साधारण फोन की तरह बजने के लिए सेट किया जा सकता था। वर्ष 1975 के एक एफसीसी निर्णय ने अन्य निर्माताओं को फोन लाइन से जोड़े जा सकने वाले उपकरण बनाने की अनुमति दी, इसके बाद निर्माताओं ने सहयंत्र के रूप में टेलीफोन रिंगर बनाने प्रारंभ कर दिए जो यांत्रिक के स्थान पर इलेक्ट्रौनिक ध्वनियां तथा संगीत बजाते थे। लोगों ने भी अपने रिंगर बनाने प्रारंभ कर दिए जो संगीतमय बधाई पत्र की चिप का प्रयोग करते हुए कॉल आने पर संगीत बजाते थे।<ref>सोकोलोव्सकी, स्टीव (1989). "अपना फोन अनुकूलित करें", अध्याय 8 "टेलीफोन मेलोडी रिंगर". टैब (TAB) पुस्तकें, ब्लू रिज समिट, पीए (PA) ISBN 0-8306-9354-8.</ref> 1989 की एक पुस्तक में ऐसा ही एक रिंगर वर्णित था जिसमें एक खिलौने का कुत्ता था जो कॉल आने पर भौंकता तथा गुर्राता था।<ref>सोकोलोव्सकी, स्टीव (1989). "अपना फोन अनुकूलित करें", अध्याय 20 "एनिमेटेड टेलीफोन रिंगर". टैब (TAB) पुस्तकें, ब्लू रिज समिट, पीए (PA) ISBN 0-8306-9354-8.</ref> इस प्रकार, इलेक्ट्रॉनिक टेलीफोन रिंगर ही मानक बन गए। इनमें से कुछ रिंगर एकल धुन बजाते थे तो कुछ दो या तीन धुनों का एक क्रम अथवा मधुर संगीत बजाते थे।<ref>बिग्लो कार और वाइन्डर (2001). "अंडरस्टैंडिंग टेलीफोन इलेक्ट्रॉनिक्स", चौथा संस्करण. न्युनेस. ISBN 0-7506-7175-0.</ref> पहला ऐसा व्यावसायिक मोबाइल फोन जिसमें रुचि के अनुसार सेट की जा सकने वाली रिंग टोन थीं, [[जापान|जापानी]] एनटीटी डोकोमो डिजिटल मोवा एन103 हाइपर था जिसे एनईसी ने बनाया था तथा इसे मई 1996 में जारी किया गया था।<ref>{{ja icon}} [https://archive.today/20120630054731/www.asahi.com/digital/column01/TKY200606220218.html asahi.com], 6 सितंबर 2008 को पुनःप्राप्त ([http://s02.megalodon.jp/2008-0906-0350-36/www.asahi.com/digital/column01/TKY200606220218.html कैश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110424204510/http://s02.megalodon.jp/2008-0906-0350-36/www.asahi.com/digital/column01/TKY200606220218.html |date=24 अप्रैल 2011 }})</ref> इसमें मिडी (MIDI) प्रारूप में कुछ प्रीसेट गाने थे। सितंबर 1996 में, आईडीओ, वर्तमान में एयू, ने डेंसो निर्मित डिजिटल मिनिमो डी319 की बिक्री प्रारम्भ की. यह ऐसा पहला मोबाइल फोन था जिसमें कोई उपयोगकर्ता प्रीसेट गानों के स्थान पर मौलिक संगीत डाल सकता था। ये फोन जापान में लोकप्रिय हो गए: 1998 में प्रकाशित एक पुस्तक<ref>{{cite book |title=ケータイ着メロ ドレミBOOK |trans-title=Mobile Ringtones Do-Re-Mi Book |url= |format= |accessdate= |edition= |series= |volume= |date= |year=1998 |month=July |origyear= |publisher= |location= |language = ja |isbn= |oclc= |doi= |id= }}</ref> जिसमें विस्तारपूर्वक वर्णन था कि फोन में कैसे लोकप्रिय गानों के मुखड़े बना कर रूचि के अनुसार बजाया जा सकता है, की 35 लाख से भी अधिक प्रतियां बिकीं. पहली डाउनलोड की जा सकने वाली रिंगटोन सेवा का निर्माण तथा वितरण 1998 के वसंत में फिनलैंड में हुआ जब रेडियोलिंजा (फिनलैंड की एक मोबाइल प्रदाता कंपनी जिसे अब एलिसा के नाम से जाना जाता है) ने हारमोनियम नाम की अपनी सेवा प्रारंभ की, इसका आविष्कार वेसा-मत्ती पनानेन ने किया था। <ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901040816-678568,00.html |title=टाइम मैगज़ीन यूरोप: द स्विट सॉन्ग ऑफ़ सक्सेस |access-date=9 अप्रैल 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110425001423/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,901040816-678568,00.html |archive-date=25 अप्रैल 2011 |url-status=live }}</ref> हारमोनियम में व्यक्तियों के लिए मोनोफोनिक रिंगटोंस बनाने के साधन के साथ ही उन्हें किसी मोबाइल सेट पर एसएमएस के द्वारा ओवर-द-एयर (ओटीए) भेजने की सुविधा भी थी। नवंबर 1998 में, डिजिटलफोन समूह (सॉफ्टबैंक मोबाइल) ने ऐसी ही सेवा जापान में भी प्रारंभ कर दी. == रिंगटोन निर्माता == एक ''रिंग टोन निर्माता'' उपयोगकर्ता को उनके निजी संगीत संग्रह से एक गीत लेकर उनके द्वारा चुने गए अंश को अलग कर उनके मोबाइल पर भेजने की सुविधा प्रदान करता है। फ़ाइलें प्रत्यक्ष कनेक्शन (जैसे यूएसबी केबल), ब्लूटूथ, टेक्स्ट संदेश या ईमेल द्वारा मोबाइल फोन पर भेजा जा सकता है। शुरूआती रिंगटोन निर्माता हारमोनियम था, इसका विकास एक फिनिश कम्प्यूटर प्रोग्रामर वेसा-मत्ती पनानेन ने किया था तथा इसे 1997 में [[नोकिया]] स्मार्ट मैसेजिंग के साथ प्रयोग किये जाने के लिए जारी किया गया था।<ref>मोबाइल इंटरटेनमेंट फोरम से [http://www.m-e-f.org/index.php?id=391 मोबाइल रिंगटोन व्यवसाय के प्रवर्तक को पहली बार एमईएफ (MEF) विशेष मान्यता पुरस्कार मिला - "वेस्कु" पानानेन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927074348/http://www.m-e-f.org/index.php?id=391 |date=27 सितंबर 2007 }}, 4 जून 2004 प्रेस रिलीज</ref><ref name="ny2005">''द न्यू यॉर्कर'' से [http://www.newyorker.com/archive/2005/03/07/050307crmu_music?printable=true मेरी घंटी बजाओ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111163117/http://www.newyorker.com/archive/2005/03/07/050307crmu_music?printable=true |date=11 जनवरी 2012 }}, 2005 लेख</ref> कुछ प्रदाता अपने प्रयोगकर्ताओं को अपनी स्वयं की संगीत धुनें बनाने की अनुमति देते हैं जिन्हें या तो "संगीत कम्पोज़र" की सहायता से अथवा एक सेम्पल/लूप अरेंजर की सहायता से बनाया जा सकता है (जैसे कि सोनी एरिक्सन के कई फ़ोनों में म्यूजिकडीजे होता है). ये अक्सर केवल एक विशेष फोन मॉडल या ब्रांड में उपलब्ध एनकोडिंग फौरमैट का उपयोग करते हैं। अक्सर अन्य फॉरमैट जैसे मिडी या एमपी3 भी समर्थित होते हैं; रिंगटोन के रूप में प्रयोग किये जाने से पहले इन्हें फोन पर डाउनलोड किया जाना आवश्यक होता है। जब कोई एक रिंगटोन खरीदता है, तब एक एग्रीगेटर (कंपनी जो कि रिंगटोन बेचती है) या तो अपनी धुन बनाती है या पहले से बनी धुनों को मिला कर उपलब्ध कराती है। रिंगटोन के बनने के पश्चात इसे इसे किसी विशिष्ट फ़ाइल फॉरमैट में डाल कर व्यक्ति के मोबाइल फोन पर एसएमएस के द्वारा भेज दिया जाता है। यदि कंपनी पहले से बनी धुनों का प्रयोग करती है तो उसे उसके स्वामी को स्वत्व शुल्क का भुगतान करना होता है। सारा धन उस गीत के स्वामी को नहीं मिलता है; एक बड़ा हिस्सा सेलफोन प्रदाता को भी दिया जाता है।<ref>गोपीनाथ, एस. (2005). वैश्वीकरण के श्रवण तर्क या रिंगटोन. फर्स्ट मनडे, 10(12), 3.</ref> 2005 में "स्मैशदीटोंस" (अब इसका नाम "मोबाइल17" है), पहली तृतीय पक्ष प्रदाता बनी जो रिंगटोन को ऑनलाइन बनाने की अनुमति देती थी और इसके लिए डाउनलोड किये जा सकने वाले सॉफ्टवेयर अथवा डिजिटल ऑडियो एडिटर की आवश्यकता नहीं होती थी। बाद में, एप्पल के आईफोन ने प्रयोगकर्ताओं को फोन की आईट्यून लाइब्रेरी के लिए ख़रीदे गए किसी भी गीत से रिंगटोन बनाने की अनुमति दी<ref>सेंडमी मोबाइल से [http://blog.sendmemobile.com/ringtones/evolution-of-ringtones रिंगटोन्स के विकास] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120630054732/http://blog.sendmemobile.com/ringtones/evolution-of-ringtones |date=30 जून 2012 }}</ref> पर इसमें कुछ कठिनाइयां थीं, जिसमें 40 सेकण्ड की सीमा शामिल थी, साथ ही फ़ाइल का एएसी फॉरमैट में होना तथा इसका नाम एक्सटेंशन .m4r होना अनिवार्य था। वेबसाइटों की एक श्रृंखला उपलब्ध है जिनके द्वारा प्रयोगकर्ता डिजिटल संगीत अथवा अन्य ध्वनि फाइलों से रिंगटोन बना सकते हैं; ये साइटें सीधे ही उनके मोबाइलों पर उन्हें अपलोड कर देती हैं तथा गीतों की संख्या की कोई उच्चतम सीमा नहीं है। == रिंगटोन व्यापार == इस तथ्य ने, कि उपभोक्ता रिंगटोन के लिए $3 तक खर्च करने को तैयार हैं, "मोबाइल संगीत" को संगीत उद्योग का एक विशेष रूप से लाभकारी भाग बना दिया है।<ref name="snlkagan"/> अनुमान भिन्न हैं: मैनहट्टन स्थित विपणन और परामर्श फर्म कौन्सेक्ट का अनुमान है कि 2004 में रिंगटोनों से होने वाली वैश्विक बिक्री 4 बिलियन डॉलर की थी।<ref name="ny2005"/> ''फॉर्च्यून'' पत्रिका के अनुसार, 2005 में रिंगटोन की बिक्री से दुनिया भर में 2 बिलियन डॉलर की कमाई की गयी।<ref name="Fortune">{{cite web| last=Mehta| first=Stephanie N.| date=December 12, 2005| publisher=[[Fortune (magazine)|Fortune]]| url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2005/12/12/8363130/index.htm| title=Wagner's ring? Way too long.| page=40| access-date=9 अप्रैल 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20100502074915/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2005/12/12/8363130/index.htm| archive-date=2 मई 2010| url-status=live}}</ref> साउंड फ़ाइलों की वृद्धि ने भी रिंगटोन को लोकप्रिय बनाने में योगदान दिया. 2003 में, उदाहरण के लिए, जापानी रिंगटोन बाजार, जो कि अकेले ही 900 मिलियन यूएस डॉलर का था, में साउंड फ़ाइलों की बिक्री 66.4 मिलियन यूएस डॉलर की रही.<ref name="Gopinath, Sumanth 2005">गोपीनाथ, सुमंत. "वैश्वीकरण का श्रवण तर्क या रिंगटोन्स." फर्स्ट मनडे 10.12 (2005): 3. प्रिंट.</ref> इसके अलावा 2003 में भी, वैश्विक मोबाइल रिंगटोन उद्योग 2.5 से 3.5 बिलियन यूएस डॉलर का था।<ref name="Gopinath, Sumanth 2005"/> 2009 में, अनुसंधान फर्म एसएनएल कगन के अनुमान के अनुसार संयुक्त राज्य अमेरिका में रिंगटोनों की बिक्री शीर्ष पर 2007 में 714 मिलियन डॉलर के साथ पहुंची.<ref>''इंट्रेप्रेन्योर'' मैगज़ीन वेबसाइट पर [http://www.entrepreneur.com/PRWeb/release/18015.html श्रिंकिंग रिंगटोन से;स लीड टू डिक्लाइन इन यू.एस. मोबाइल मार्केट], 5 अगस्त 2009 प्रेस विज्ञप्ति जारी</ref> एसएनएल कगन ने अनुमान लगाया कि संयुक्त राज्य में इनकी बिक्री 2008 में गिर कर 541 मिलियन डॉलर हो गयी, इसका आंशिक कारण यह था कि प्रयोगकर्ताओं ने स्वयं की रिंगटोंस बनाना सीख लिया था।<ref name="snlkagan">{{cite web | title=Apple to offer ready-made ringtones | url=http://www.cnn.com/2009/TECH/biztech/09/03/cnet.apple.ringtones/index.html | work=[[CNET]] | publisher=[[सीएनएन]] | date=September 3, 2009 | author=Greg Sandoval | access-date=9 अप्रैल 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100131071436/http://www.cnn.com/2009/TECH/biztech/09/03/cnet.apple.ringtones/index.html | archive-date=31 जनवरी 2010 | url-status=live }}</ref> === बिलिंग विवाद === रिंगटोन व्यापार ने उद्योग की व्यापार प्रथाओं के सम्बन्ध में विवाद को प्रेरित किया है। ==== मुकदमे ==== ===== जेम्स्टर ===== अप्रैल 2005 में, कालाहन की विधि फर्म मैकक्यून व विलिस ने सैन डिएगो निवासी पिता एवं उनकी दस वर्षीया पुत्री की और से जेम्स्टर! के विरुद्ध एक क्लास एक्शन वाद दाखिल किया।<ref>[http://www.infoworld.com/article/05/04/05/HNjamster_1.html "जैम्स्टर स्लैम्ड फॉर मोबाइल सेलिंग प्रैक्टिसेज़"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228171859/http://www.infoworld.com/article/05/04/05/HNjamster_1.html |date=28 फ़रवरी 2009 }}, इन्फोवर्ल्ड, 5 अप्रैल 2005. 15 मार्च 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> इस वाद में आरोप लगाया गया कि जेम्स्टर! ने सेल्युलर टेलीफोन ग्राहकों को कपटपूर्ण व भ्रमित करने वाले विज्ञापनों के द्वारा धोखा दिया है। वादियों का तर्क था कि कहे जा रहे विज्ञापनों में विज्ञापन का टेक्स्ट सन्देश से उत्तर देने वाले ग्राहकों को एक निःशुल्क रिंगटोन देने का प्रस्ताव था, पर उन्होंने प्रयोगकर्ताओं को यह नहीं बताया कि ऐसा करने से वे एक मासिक सेवा के ग्राहक बन जायेंगे.<ref>फोर्ड वी. वेरीसाइन, इंक., जैम्स्टर! एट एल., कैलहन, मैकक्यून और विलिस. 15 मार्च 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> इस वाद में चार लोग और जुड़ गए तथा नवम्बर 2009 में इसका निपटारा कर दिया गया।<ref>{{Cite web |url=http://jamstermarketinglitigation.com/pdfs/SettlementAgreement.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=9 अप्रैल 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100326024008/http://www.jamstermarketinglitigation.com/pdfs/SettlementAgreement.pdf |archive-date=26 मार्च 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.casd.uscourts.gov/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518105537/http://www.casd.uscourts.gov/ |date=18 मई 2011 }} 05-cv-00819-JM</ref> ===== सेटरफील्ड बनाम साइमन एवं स्कस्टर ===== {{See|मोबाइल फोन स्पैम}} जून 2007 में सेटरफील्ड बनाम साइमन एवं स्कस्टर मुकदमा संख्या सी 06-2893 सीडब्ल्यू, 2007 यूएस जिला लेक्सिस (एन.डी. कैल. जून 26, 2007) में क्लास एक्शन में एक निर्णय (जिसे बाद में बदल दिया गया) हुआ, इसमें मोबाइल फ़ोनों पर एक एसएमएस का प्रसारण शामिल था जो एक लोकप्रिय लेखक के "मोबाइल क्लब" का प्रसार करता था, जिसे एक सात वर्षीय बच्चे द्वारा प्रयोग किया जाता था। बचाव पक्ष, वह [https://mitwix.com/store/youtube-monetization-package प्रकाशन] कंपनी जिसने उस प्रसार संदेशों का अनुबंध लिया था तथा वह प्रदाता कंपनी जिसने वास्तव में वह सन्देश भेजा था, ने तर्क दिया कि नामांकित ग्राहक, जो कि उस बच्चे की माता थी, ने उन प्रसार किये जाने वाले संदेशों को प्राप्त करने की स्वीकृति दी थी, ऐसा करने के लिए उसने निःशुल्क रिंगटोन प्राप्त करने के लिए एक ऑनलाइन फॉर्म में एक खाने को टिक किया था जिसमें लिखा था कि "हां! मैं नेक्स्टवंस के सहयोगियों तथा ब्राडों से प्रचार प्राप्त करना चाहूंगा...." न्यायाधीश क्लौडिया विल्केन ने निर्णय दिया कि वह टेक्स्ट सन्देश टीसीपीए के अंतर्गत नहीं आता है, प्रथम, क्योंकि जिस प्रकार से वे सन्देश भेजे गए, वे "ऑटोमेटिक टेलीफोन डायलिंग प्रणाली" की वैधानिक परिभाषा में सही नहीं बैठते, तथा द्वितीय क्योंकि वादी ने प्रचार सन्देश प्राप्त करने की स्वीकृति एक व्यापक शाब्दिक स्वीकृति प्रावधान के अंतर्गत दी, जिसे एक निःशुल्क रिंगटोन डाउनलोड प्राप्त करने के उद्देश्य से किया गया था। नाइंथ सर्किट कोर्ट ऑफ अपील्स ने इस फैसले को पलटते तथा साइमन एवं स्कस्टर के विरुद्ध संभवतः 90 मिलियन डॉलर के मुक़दमे को बहाल कर दिया. अंत में न्यायाधीश क्लौडिया विल्केन ने अगस्त 6, 2010 को एक समझौता अनुमोदित किया जिससे क्लास एक्शन दाखिल करने वाले प्रत्येक व्यक्ति को 175 डॉलर प्राप्त हुए.<ref>{{Cite web |url=https://ecf.cand.uscourts.gov/doc1/03517096469 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=9 अप्रैल 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719072800/https://ecf.cand.uscourts.gov/doc1/03517096469 |archive-date=19 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.topclassactions.com/close/571-stephen-king-text-message-class-action-lawsuit-settlement |title=संग्रहीत प्रति |access-date=9 अप्रैल 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717073824/http://www.topclassactions.com/close/571-stephen-king-text-message-class-action-lawsuit-settlement |archive-date=17 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref> ==== पब्लिक यूटिलिटीज़ आयोग की शिकायत ==== जुलाई 20, 2005 को, यूटिलिटी कंज्यूमर्स एक्शन नेटवर्क, जो [[कैलिफ़ोर्निया|कैलिफोर्निया]] स्थित गैर-लाभकारी उपभोक्ता समर्थन संगठन है, ने कैलिफोर्निया पब्लिक यूटिलिटीज़ आयोग (सीपीसीयू) के समक्ष सिंगुलर वायरलेस विरुद्ध एक शिकायत दाखिल की, जिसमें उनपर अनाधिकृत रूप से गैर-संचार सम्बन्धी सेवाओं, जैसे रिंगटोंस, का शुल्क लेने का आरोप लगाया गया।<ref>[http://www.nytimes.com/2005/07/21/business/21cells.html?ei=5090&amp;en=90fb11e106a62920&amp;ex=1279598400&amp;partner=rssuserland&amp;emc=rss&amp;pagewanted=print "स्प्रिंट एंड सिंग्युलर नेम्ड इन कम्प्लेंट्स"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115180059/http://www.nytimes.com/2005/07/21/business/21cells.html?ei=5090&en=90fb11e106a62920&ex=1279598400&partner=rssuserland&emc=rss&pagewanted=print |date=15 नवंबर 2012 }}, ''[[न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यूयॉर्क टाइम्स]]'', 21 जुलाई 2005 . 16 मार्च 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> यूसीएएन ने दावा किया कि सिंगुलर ने अपने उपभोक्ताओं को सूचना दिए बिना उनसे जेम्स्टर! तथा अन्य मिलती-जुलती रिंगटोन सेवाओं का शुल्क लिया, उनसे इस सेवा में आने के लिए पूछे बिना तथा ऐसे शुल्कों के लिए स्वीकृति का प्रमाण के बिना ही शुल्क लगा दिया गया।<ref name="ceasedesist">[http://www.ucan.org/telecommunications/wireless/complaint_against_cingular_regarding_non_communications_billing_practices ''यूटिलिटी कंज्यूमर्स एक्शन नेटवर्क वर्सेस सिंग्युलर वायरलेस-कम्प्लेंट एंड रिक्वेस्ट फॉर सीज एंड डेसिस्ट ऑर्डर'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110418064228/http://www.ucan.org/telecommunications/wireless/complaint_against_cingular_regarding_non_communications_billing_practices |date=18 अप्रैल 2011 }}, कैलिफोर्निया पब्लिक यूटिलिटीज़ कमीशन, 20 जुलाई 2005. 16 मार्च 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> इसके अतिरिक्त यूसीएएन ने सिंगुलर पर आरोप लगाया कि उन्होंने कई सीपीसीयू आवश्यकताओं का उल्लंघन किया है, उन्होंने उपभोक्ताओं से लगातार गैर-संचार सेवाओं के विषय में पूछते हुए ऐसे प्रभार उनके [[वायरलेस]] फोन शुल्क में जोड़ दिए जिनकी कोई जिम्मेदारी सिंगुलर पर नहीं है तथा वे ग्राहकों को उनके प्रश्नों के विषय में कोई सहायता नहीं दे सकते हैं।<ref name="ceasedesist">^ यूसीएएन तथा सिंगुलर के बीच अक्टूबर 19, 2006 को समझौता हो गया जिसकी परिणति सिंगुलर द्वारा गैर-संचार सेवाओं के शुल्क के लिए अधिक सशक्त अधिसूचनाओं तथा अनुमति की आवश्यकताओं के रूप में हुई, साथ ही सिंगुलर को शुल्क सम्बन्धी विवादों के निपटारे के लिए त्वरित प्रणाली बनानी पड़ी तथा उपभोक्ताओं द्वारा वायरलेस सामग्री, जैसे कि रिंगटोंस आदि को बंद करने की व्यवस्था भी करनी पड़ी.</ref><ref>[http://www.ucan.org/telecommunications/wireless/cpuc_decision_approving_settlement_between_ucan_and_cingular ''यूटिलिटी कंज्यूमर्स एक्शन नेटवर्क वर्सेस सिंग्युलर वायरलेस-ओपिनियन अप्रुविंग सेटेलमेंट'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110111052059/http://www.ucan.org/telecommunications/wireless/cpuc_decision_approving_settlement_between_ucan_and_cingular |date=11 जनवरी 2011 }}, कैलिफोर्निया पब्लिक यूटिलिटीज़ कमीशन, 19 अक्टूबर 2008. 16 मार्च 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> सेल फोन संस्कृति में रिंगटोन के सम्बन्ध में शिष्टाचार एक सर्वाधिक विवाद का विषय रहा है। हालांकि प्रायः इसका उद्देश्य आनेवाली कॉल की जानकारी प्राप्तकर्ता को देने हेतु इसकी कर्णप्रियता के लिए बजाय जाता है, परन्तु प्राप्तकर्ता के आसपास के लोग इसके बस्जने की आवाज़ को व्यवधान भी मान सकते हैं। नौकरी देने वाले नियोक्ता कार्यस्थल पर रिंगटोन पर प्रतिबन्ध लगाने के लिए जाने जाते रहे हैं; एक ऑस्ट्रेलियाई कंपनी तो इस मामले में इतनी आगे चली गयी कि उसने अपने कर्मचारियों पर उतनी बार जुर्माना लगाया जितनी बार उनकी रिंगटोन किसी मीटिंग के दौरान बजी. सेल फोन रखने वाले पेशेवरों पर किये गए एक अन्य सर्वेक्षण में यह पाया गया कि 18 प्रतिशत लोगों का यह मत है कि सेल फोन के इस्तेमाल संबंधी सबसे बुरा तरीका किसी सार्वजनिक यातायात वाहन में चलते हुए फोन की रिंगटोन सूची में अंकित सभी रिंगटोन को एक एक करके बजाना है।<ref>{{Cite web |url=http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/1295/1215 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=9 अप्रैल 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110213011937/http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/1295/1215 |archive-date=13 फ़रवरी 2011 |url-status=dead }}</ref> रिंगटोन के सम्बन्ध में अन्य प्रतिक्रिया यह है कि इनके माध्यम से एल अलग ही तरह की संस्कृति विकसित हो गयी है। लोगों ने स्वयं को किसी खास चयनित रिंगटोन के साथ जोड़ना शुरू कर दिया है जो उनकी पहचान बन सके ठीक वैसे ही जैसे वह अपने मोबाइल फोन के साथ करते थे। "उन लोगों के साथ भी ऐसा ही था जो अपने फोन पर कोई कॉल प्राप्त करते थे, संगीतमय रिंगटोन सार्वजनिक स्थलों के हालत के अनुसार इसी प्रकार से डिजाइन की जाती हैं, जिससे कि वह वहां उपस्थित अन्य लोगों को जो संभावित रूप से इसके कारण व्यवधान के शिकार हो सकते हैं और अगल बगल खड़े लोगों को भी अच्छी लगें" (लिकोप्पे 148) अब लोग सिर्फ अपने फोन की पसंद के माध्यम से ही नहीं बल्कि इससे भी आगे अपनी रिंगटोन के माध्यम से अपने आसपास वालों को यह बताते हैं कि उन्हें किस प्रकार का संगीत पसंद है। एक प्रकार से, लोग इसके द्वारा भीड़ से अलग होने का एक सन्देश देते हैं। हालांकि, इस विषय पर भी विवाद है कि रिंगटोन का चुनाव इस प्रकार किया जाना चाहिए कि वह लोगों के ध्यान को कम से कम आकर्षित करे और भीड़भाड़ वाले स्थानों के लिए उपयुक्त हो. "कुछ उपयोगकर्ता जानबूझकर साझा सांस्कृतिक संसाधनों के के समुच्चय से अपनी रिंगटोन का चुनाव करते हैं।..जिसके सम्बन्ध में वे यह जानते हैं कि इसे अधिकतर लोग पहचानते होंगे. संगीतमय रिंगटोन का ऐसा चुनाव इस तथ्य से प्रेरित होता है कि इसके फलस्वरूप उन्हें अपने साथ उपस्थित लोगों से कैसी प्रतिक्रिया मिलेगी" (लिकोप्पे 148). चूंकि धुनें सरलता से पहचानी जा सकती हैं, इसलिए इस बात की सम्भावना अधिक है कि लोग इसे नज़रंदाज़ करेंगे और इसके कारण उनका ध्यान भंग नहीं होगा.<ref>लिकोप, क्रिस्चन. मोबाइल फोन की घंटी. न्यूयॉर्क शहर: एमआईटी (MIT) प्रेस, 2008. 142-149. प्रिंट.</ref> == रिंगटोन के प्रकार == ; [[मोनोफोनी|मोनोफोनिक]] : एक मोनोफोनिक रिंगटोन सामान्य रूप से संगीतमय स्वरों की एक श्रंखला होती है, जिसमें स्वर एक के बाद एक आते हैं। ; [[पॉलीफोनी|पॉलीफोनिक]] : एक पॉलीफोनिक रिंगटोन में कई स्वर एक साथ हो सकते हैं। पहली पॉलीफोनिक रिंगटोन में अनुक्रमिक रिकॉर्डिंग शैली, जैसे, एमआईडीआई (MIDI) का प्रयोग किया गया था। इस प्रकार की रिकॉर्डिंग यह प्रकट करती हैं कि किसी निर्धारित समय पर किस सिंथेटिक वाद्य यन्त्र को स्वर देना है और वाद्य यन्त्र का वास्तविक स्वर प्लेबैक उपकरण पर निर्भर करेगा. बाद में, कम्पोजीशन देता के साथ समन्वयित उपकरणों को भी शामिल किया जा सकता है, जो प्रत्येक फोन के अन्तर्निहित स्वर कोष से परे और भी अधिक विविध स्वर उपलब्ध कराता है। ; [[ट्रू टोन]] : एक ट्रूटोन ("रियलटोन", "मास्टरटोन", "सुपरफोनिक रिंगटोन" या "ऑडियो रिकॉर्डिंग" के नाम से भी प्रचलित) साधारण रूप से एक श्रव्य रिकॉर्डिंग होती है, आदर्शतः यह साधारण प्रारूप में होती है जैसे एमपी3 (MP3) या एएसी (AAC).ट्रूटोन, जो प्रायः गानों से ली गयी पंक्तियां होती हैं, अब रिंगटोन के रूप में प्रचलित हो गयी हैं। पहली ट्रूटोन सेवा एयू (au) द्वारा दिसंबर 2002 में शुरू की गयी थी।<ref>{{ja icon}} केडीडीआई (KDDI) (ऑ) आधिकारिक वेबसाइट पर [http://www.kddi.com/corporate/news_release/kako/2002/1118/index.html 2002 खबर जारी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309174223/http://www.kddi.com/corporate/news_release/kako/2002/1118/index.html |date=9 मार्च 2011 }}, 7 सितंबर 2008 को पुनःप्राप्त</ref> ट्रूटोन के रूप में वितरित सबसे पहला गाना केमिस्ट्री का "माई गिफ्ट टू यू" था। ; सिंगटोन : एक 'सिंग टोन" एक रिंगटोन है जिसे कराओके पद्धति से पृष्ठभूमि में चलते हुए गाने के साथ, उपयोगकर्ता की रिकॉर्ड की गयी आवाज़ के साथ मिलाकर (जिसे समय और सुर दोनी के लिए समायोजित किया जाता है), बनाया गया है। ; [[वीडियो रिंगटोन]] : एक वीडियो रिंगटोन वीडियो सामग्री का एक भाग होता है जिसे रिंगटोन के रूप में प्रयोग किया जाता है (आदर्शतः [[३जी|3G फ़ोनों]] में). कोई भी वीडियो प्रयोग किया जा सकता है लेकिन आमतौर पर संगीत वीडियो के हिस्सों का ही प्रयोग होता है। इस प्रकार के प्रयोग का सर्वोत्तम उदहारण वह दृश्य एवम श्रव्य गाने होते हैं जो बिना रुके बार बार बजते रहते हैं। वीडियो और ऑडियो के द्वारा कॉल करने वाले की पहचान करने के लिए फोन में दर्ज संपर्कों हेतु निजीकृत रिंगटोन का प्रयोग भी संभव है। == रिंगटोन संकेतन प्रारूप == एक मल्टीमीडिया कंटेनर प्रारूप है जिसका प्रयोग एक वीडियो रिंगटोन के लिए किया जा सकता. यह 3G यूएमटीएस (3G UMTS) मल्टीमीडिया सर्विसेज़ के लिए थर्ड जनरेशन पार्टनरशिप प्रोजेक्ट 3GPP के द्वारा परिभाषित है। इसका प्रयोग 3G मोबाइल फ़ोनों पर किया जाता है लेकिन इसका प्रयोग कुछ 2G और 4G फ़ोनों पर भी किया जा सकता है। * एएसी (AAC): कुछ फोन जैसे कि सोनी एरिक्सन W810i ".m4a" एएसी प्रारूप वाली रिंगटोन ही चला पाते हैं। [[आइफ़ोन|आईफोन]] (iPhone) ".m4r" एएसी प्रारूप की रिंगटोन ही चला पाता है। "m4r" प्रारूप ".m4a" के समान ही होता है इनमें एक मात्र अंतर यह होता है कि ".m4r" फ़ाइल में डीआरएम (DRM) शैली के कॉपी प्रोटेक्शन (नकल रोकने) की भी सुविधा होती है। * एएमआर (AMR): यह बोली विशेषज्ञ ऑडियो कम्प्रेशन प्रारूप है और mp3 के मानक से पूर्व [[नोकिया]] द्वारा प्रयोग किया जाता था। * eMelody:: पुराने monophonic एरिक्सन प्रारूप. * आईमेलोडी (iMelody): अधिकांश नए फोन जिनमे नोकिया की स्मार्ट मैसेजिंग नहीं है, मोनोफोनिक प्रारूप का प्रयोग कर रहे हैं। * केडब्ल्यूएस (KWS): क्योसेरा का रिंगर प्रारूप. * एमआईडी / एमआईडीआई (MID/MIDI): प्रचलित स्वर प्रारूप. * मोर्स कोड: .मोरसे एक्सटेंशन वाली टेक्स्ट फ़ाइल मोर्स कोड गानों में परिवर्तित की जा सकती हैं। * एमओटी (MOT): मोटोरोला के फोन के लिए एक प्राचीन रिंगर प्रारूप. * [[एमपी3]] (MP3): अधिकांश फोन वही रिंगटोन बजा पाते हैं जो mp3 प्रारूप में होती हैं। * [[नोकिया]] / एससीकेएल (SCKL) / ओटीटी (OTT): नोकोया स्मार्ट मैसेजिंग प्रारूप। नोकिया फ़ोनों में रिंगटोन एक लिखित संदेश के रूप में प्राप्त हो रही हैं। रिंगटोन उपकरण इस प्रकार के लिखित सन्देश बना सकते हैं। इसके द्वारा इसका प्रयोग कोई भी व्यक्ति जिसके पास कोई भी ऐसा फोन हो जो अपनी रिंगटोन बिना किसी [[डेटा केबल]] के लोड कर सके। नोकिया के अतिरिक्त अन्य फोन भी हैं जो इसका प्रयोग करते हैं। * ओजीजी (OGG) वॉर्बिस: [[ऍण्ड्रॉइड प्रचालन तंत्र|ऍनड्रौयड]] पावर फोन में यह डिफॉल्ट होता है। * पीडीबी (PDB): पाम डेटाबेस. यह वह प्रारूप है जिसके द्वारा पीडीए (PDA) फोन पर रिंगटोन लोड की जाती हैं जैसे क्योसेरा 6035 और हैण्डस्प्रिंग ट्रियो. * पीएमडी (PMD): [[क्वालकॉम]] और जापानी कम्पनी फेथ द्वारा संयुक्त रूप से निर्मित प्रारूप जो एमआईडीआई (MIDI), प्रतिदर्शित ऑडियो (PCM), स्थिर ग्राफिक्स, एनिमेशन, टेक्स्ट, कम्पन और एलइडी (LED) को भी शामिल कर सकता है। * क्यूसीपी (QCP): क्वालकॉम प्योर वॉयस सॉफ्टवेयर द्वारा बनाया गया फ़ाइल प्रारूप। यह साधारण सांगीतिक रिकॉर्डिंग के लिए विशेषरूप से उपयुक्त होता है। * आरटीटीटीएल (RTTTL): रिंगटोन के लिए एक प्रचलित प्रारूप. * आरटीएक्स (RTX): यह आरsant.r m टीटीटीएल (RTTTL) के समान ही होता है इसमें कुछ और भी उन्नत विशेषताएं होती हैं। आरटीएक्स पर औक्टेव्स भी अलग अलग होते हैं। * सैमसंग1 & सैमसंग2: सैमसंग कीप्रेस प्रारूप. * सीमेंस कीप्रेस: यह एक सीमेंस टेक्स्ट फ़ाइल प्रारूप को बना सकता है और पढ़ सकता है। * सीमेंस एसइओ (SEO): सीमेंस एसइओ (SEO) बाइनरी प्रारूप. * एसएमएएफ (SMAF): यामाहा संगीत प्रारूप जो एमआईडीआई (MIDI) को इंस्ट्रूमेंट साउंड डेटा (अका (aKa) मॉड्यूल फाइल्स) के साथ जोड़ता है। फाइलों के नामों के साथ एक्सटेंशन "एमएमएफ" (MMF) या "एमएलडी" (MLD) होता है। * एसआरटी (SRT): सिपुरा टेक्नोलॉजी वीओआईपी (VoIP) फोन के लिए सिपुरा रिंगटोन।{{Div col end}} == इन्हें भी देखें == * नोकिया धुन * रिंगबैक टोन * रिंगल (संगीत)चौरसिया आशीष कुमार * टीन बज़ == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Wiktionary}} * Wired.com से [https://web.archive.org/web/20070219043150/http://www.wired.com/news/columns/0,70150-0.html?tw=rss.index अपने खुद के रिंग टोन का निर्माण करना] * हाउ स्टफ वर्क्स से [https://web.archive.org/web/20110108154828/http://electronics.howstuffworks.com/ringtone.htm रिंगटोन्स] * [https://web.archive.org/web/20070410101939/http://www.ucan.org/telecommunications/wireless/ringtone_faq रिंगटोन फैक (FAQ)] - यूटिलिटी कंज्यूमर्स एक्शन नेटवर्क (यूसीएएन (UCAN)) से रिंगटोन्स के लिए उपभोक्ता गाइड {{Telsigs}} {{Mobile phones}} [[श्रेणी:टेलीफोनी संकेत]] [[श्रेणी:मोबाइल फोन की संस्कृति]] [[श्रेणी:1996 का परिचय]] b0sdgeg6xmbedris01y832axzxy8f89 जाटव 0 486557 6534533 6410699 2026-03-30T05:42:33Z ~2026-19612-18 917675 आगे की जानकारी सीधी करी गई है| via transwiki contribution 6534533 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक सजातीय समूह | group = जाटव | native_name = | native_name_lang = hi | languages = [[हिन्दी]], [[अवधी]], [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी]], [[हरियाणवी भाषा|हरियाणवी]], [[भोजपुरी]] | religions = [[हिन्दू धर्म|हिंदू]]<nowiki><(बहुमत)[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] (अल्पसंख्यक)</nowiki> | related_groups = }} जाटव (जिसे अब अक्सर दलित कहा जाता है)। इन्हें आधुनिक भारत की सकारात्मक भेदभाव प्रणाली के तहत अनुसूचित जाति के रूप में वर्गीकृत किया गया है।{{उद्धरण आवश्यक}} भारत की [[भारत की जनगणना २०११|2011 की जनगणना के अनुसार]], [[उत्तर प्रदेश]] के जाटव जाती में उस राज्य की कुल 22,496,047 अनुसूचित जाति की आबादी का 54% हिस्सा थे। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Jatavs-on-top-of-SC-population-in-UP/articleshow/47931787.cms|title=Jatavs on top of SC population in UP|date=4 July 2015|work=The Times of India}}</ref> हालांकि सोशली वंचित होने के बावजू भी यह '''पंजाब''' ([[जटवाड़ा|उतरी जटवाड़]]) का मध्य वर्गी समुदाय माना जाता है| == इतिहास == कुछ जाटव लेखकों ने अछूत होने पर विवाद किया है। 1920 के दशक में, जाटवों ने [[परशुराम]], [[ब्राह्मण]] की किंवदंती, और के बीच प्राचीन युद्ध के बचे होने का दावा किया, जो छिपने के लिए मजबूर हुए। उनके वंश का प्रमाण जाटव और अन्य कुलों के बीच पत्राचार या स्थिति समानता की एक श्रृंखला है। यह एक समाज का हिस्सा हैं। ओवेन लिंच के अनुसार, "इनमें समान गोत्र, और शादियों में तोप की शूटिंग और जन्म के समय धनुष और तीर का उपयोग [[संस्कार]] जैसे जैसे समारोह शामिल थे। '''एम. पी. एस. चंदेल के अनुसार''' {{Quote|जाटवों ने अपने दावे के लिए कड़ी मेहनत की। लेकिन जैसा कि पहले भी कई बार कहा गया है कि भारत की जाति संघीय व्यवस्था में परिवर्तन विरले ही होते हैं और अछूतों या अनुसूचित जातियों के मामले में भी, जैसा कि एम.एन. श्रीनिवास द्वारा स्थापित किया गया है, कोई संभावना नहीं है। इसलिए जाटवों की जाति का पूर्वनिर्धारित अंत हो गया। यह दुर्भाग्यपूर्ण है कि इस तरह के एक शक्तिशाली प्रयास (लिंच 1969) का परिणाम कुछ भी नहीं हो सकता है, लेकिन अन्य क्षेत्रों में परिणाम पुरस्कृत और अनुकरणीय थे। जाटव अभिजात वर्ग ने सांस्कृतिक भावनाओं का उपयोग करते हुए और मानस के तार पर प्रहार करते हुए राजनीतिक सफलता प्राप्त करने के लिए कई रणनीतियों को आगे बढ़ाने में सफलता प्राप्त की।<ref name="chandel">{{harvnb|Chandel|1990|pp=50-52}}</ref>}}20वीं शताब्दी के प्रारंभिक भाग में, जाटवों ने वर्ण के ऐतिहासिक होने का दावा करते हुए, [[संस्कृतीकरण|संस्कृतिकरण]] की प्रक्रिया का प्रयास किया। उन्होंने संघ बनाकर और नेताओं का एक साक्षर संवर्ग विकसित करके राजनीतिक विशेषज्ञता हासिल की, और उन्होंने उच्च जाति के व्यवहार के अनुकरण के माध्यम से जाति व्यवस्था में अपनी स्थिति बदलने की कोशिश की। इस प्रक्रिया के एक भाग के रूप में, उन्होंने Sc नहीं होने का भी दावा किया और [[ब्रिटिश राज]] की सरकार को आधिकारिक तौर पर अलग तरह से वर्गीकृत करने के लिए याचिका दायर की: चमार समुदाय से खुद को अलग करना, क्या वे महसूस करेंगे, के रूप में अपनी स्वीकृति बढ़ाएंगे। इन दावों को अन्य जातियों ने स्वीकार नहीं किया और, हालांकि सरकार उत्तरदायी थी, द्वितीय विश्व युद्ध की शुरुआत के कारण एक अलग समुदाय के रूप में कोई आधिकारिक पुनर्वर्गीकरण नहीं हुआ। <ref name="lynch">{{Harvnb|Lynch|1970}}.</ref> 1917 [[आगरा]] में जाटव वीर नामक युवा जाटवों का एक संगठन बनाया गया और 1924 में जाटव प्रचारक संघ का गठन किया गया। वे एक मोर्चा स्थापित करने के लिए स्थानीय [[बनिया|बनियों]] के साथ जुड़ गए और इस तरह उनमें से एक ने आगरा में मेयर की सीट जीती, और दूसरा [[उत्तर प्रदेश विधान परिषद|विधान परिषद]] का सदस्य बन गया। इससे पहले दर्जे के लिए दबाव डालते हुए, 1944-45 में जाटवों के बीच नए मुद्दे सामने आए। जाटवों ने [[भीमराव आम्बेडकर|अम्बेडकर]] के नेतृत्व वाले [[भारतीय रिपब्लिकन पार्टी|अखिल भारतीय अनुसूचित जाति संघ]] के साथ संबंध रखते हुए आगरा के [[भारतीय रिपब्लिकन पार्टी|अनुसूचित जाति संघ]] का गठन किया। उन्होंने खुद को अनुसूचित जाति और इसलिए "दलित" के रूप में पहचानना शुरू कर दिया। यह स्वीकृति अनुसूचित जातियों के लिए उपलब्ध सुरक्षा के लिए जिम्मेदार है। '''[[ओवेन लिंच]] के अनुसार:''' {{Quote|यह परिवर्तन इस तथ्य के कारण है कि संस्कृतिकरण अब उतना प्रभावी साधन नहीं है जितना कि जीवन शैली में बदलाव और भारतीय सामाजिक व्यवस्था में वृद्धि के लिए राजनीतिक भागीदारी है, जो अब जाति और वर्ग दोनों तत्वों से बना है।<ref name="Modern">{{harvnb|Berger|Heidemann|2013}}</ref>}} == धर्म == अधिकांश जाटव [[हिन्दू|हिंदू]] धर्म के हैं, <ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mBowAQAAIAAJ&q=jatav|title=The scheduled castes|last=Singh|first=Kumar Suresh|publisher=Anthropological Survey of India|year=1993|isbn=9780195632545|pages=326, 329, 331}}</ref> कुछ जाटव 1956 में बौद्ध बन गए, जब [[भीमराव आम्बेडकर|बीआर अम्बेडकर]] ने उन्हें [[बौद्ध धर्म]] में परिवर्तित कर दिया। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rpSxJg_ehnIC&pg=PA95|title=Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action|last=Lorenzen|first=David N.|publisher=SUNY Press|year=1995|isbn=9780791420256|page=95}}</ref> 1990 में, कई और बौद्ध धर्म में परिवर्तित हो गए। <ref name=":0" /> == आरक्षण की स्थिति == जाटवों को अक्सर जाटव, [[अहिरवार]], रविदासिया, और अन्य उपजातियों के साथ जोड़ा जाता है और [[भारत में आरक्षण|भारत के सकारात्मक आरक्षण प्रणाली के]] तहत प्रमुख [[उत्तर भारत|उत्तर भारतीय]] राज्यों में अनुसूचित जाति दी जाती है। <ref name=":1">{{Cite web|url=https://socialjustice.nic.in/writereaddata/UploadFile/Compendium-2016.pdf|title=LIST OF SCHEDULED CASTES|website=[[Ministry of Social Justice and Empowerment|Ministry of Social Justice]]}}</ref> {| class="wikitable" !राज्य अमेरिका ! टिप्पणियाँ ! [[भारत में आरक्षण|आरक्षण]] [[भारत में आरक्षण|स्थिति]] ! संदर्भ। |- | [[आन्ध्र प्रदेश|आंध्र प्रदेश]] | जाटव, मोची, मुची, रविदास -रोहिडास के साथ गिना जाता है | [[अनुसूचित जाति]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.lopol.org/article/list-of-andhra-pradesh-scheduled-castes-sc-and-scheduled-tribes-st|title=List of Andhra Pradesh Scheduled Castes (SC) and Scheduled Tribes (ST) {{!}} Lopol.org|website=www.lopol.org|access-date=2022-01-05|archive-date=29 मार्च 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220329012806/https://www.lopol.org/article/list-of-andhra-pradesh-scheduled-castes-sc-and-scheduled-tribes-st|url-status=dead}}</ref> |- | [[असम]] | | [[अन्य पिछड़ा वर्ग]] | {{Sfn|Chandel|1990|p=45}} |- | [[बिहार]] | जाटव और रविदास के साथ गिना गया। कुछ जिलों में, मोची के साथ। | अनुसूचित जाति | <ref name="chandel"></ref> |- | [[छत्तीसगढ़|छत्तीसगढ]] | जिनकी गिनती जाटव, बैरवा, भांभी, जाटव, मोची, रेगर, नोना, रोहिदास, रामनामी, सतनामी, सूर्यवंशी, सूर्यारामनामी, अहिरवार, मंगन, रैदास से होती है। | अनुसूचित जाति | <ref name=":2">{{Cite web|url=https://sje.rajasthan.gov.in/Default.aspx?PageID=65|title=Scheduled Castes in Rajasthan|website=sje.rajasthan.gov.in|access-date=2021-12-15}}</ref> |- | [[दिल्ली]] | [जाटव] | अनुसूचित जाति | <ref name=":3">http://censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/SCCRC_07.pdf</ref> |- | [[गुजरात]] | -जाटव | अनुसूचित जाति | <ref name=":3" /> |- | [[हरियाणा]] | -जाटव | अनुसूचित जाति | <ref name=":1"/> |- | [[हिमाचल प्रदेश]] | जाटव, रहगर, रायगर, रामदासी, रविदासी, रामदसिया, मोची के साथ गिना जाता है और जटिया के नाम से जाना जाता है। | अनुसूचित जाति | |- | [[मध्य प्रदेश]] | जिनकी गिनती चमार, चमारी, बैरवा, भांभी, जाटव, मोची, रेगर, नोना, रोहिदास, रामनामी, सतनामी, सूर्यवंशी, सूर्यारामनामी, अहिरवार, जाटव मंगन, रैदास से होती है। | अनुसूचित जाति | |- | [[राजस्थान|राजस्थान Rajasthan]] | जाटव, मोची, रैदास, रोहिदास, रेगर, रैगर, रामदसिया, असदरू, असोदी, चमड़िया, चम्भार, चम्गार, हरलव्य, हराली, खल्पा, माचिगर, मोचीगर, मदार, मदिग, तेलगु, मोची, कामती के साथ गिना जाता है।, मोची, रानीगर, रोहित, समगर। | अनुसूचित जाति | <ref name=":2" /> |- | [[उत्तराखण्ड|उत्तराखंड]] | इसे झुसिया या जाटव के नाम से भी जाना जाता है। | अनुसूचित जाति | |- | [[उत्तर प्रदेश]] | जाटव, हैं , [[अहिरवार]], [[रविदास|रैदास]], [[चमार|कुरील, धुसिया]] | अनुसूचित जाति | <ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/india/adivasis-and-the-indian-state-deliberately-misclassified-as-sc-dhangar-tribe-in-up-is-being-deprived-of-its-constitutional-rights-7249071.html|title=Adivasis and the Indian State: Deliberately misclassified as SC, Dhangar tribe in UP is being deprived of its constitutional rights-India News, Firstpost|date=2019-08-29|website=Firstpost|language=en|access-date=2021-12-15}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल]] | इसे जटुआ या जाटवे के नाम से भी जाना जाता है। | एससी और [[अन्य पिछड़ा वर्ग|ओबीसी]] | |} == यह सभी देखें == * [[मोची |मोची ]] * [[चमार]] == संदर्भ == {{Reflist}} == सूत्र == {{refbegin}} [[श्रेणी:नेपाल की मानव जातियाँ]] [[श्रेणी:भारत की मानव जातियाँ]] [[श्रेणी:दलित जाति]] 5vm9szzc2as47y4o8olhqk7hiee0gqo 6534534 6534533 2026-03-30T05:49:08Z ~2026-19612-18 917675 Minor curation and typos 6534534 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक सजातीय समूह | group = जाटव | native_name = | native_name_lang = hi | languages = [[हिन्दी]], [[अवधी]], [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी]], [[हरियाणवी भाषा|हरियाणवी]], [[भोजपुरी]] | religions = [[हिन्दू धर्म|हिंदू]]<nowiki><(बहुमत)[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] (अल्पसंख्यक)</nowiki> | related_groups = [[दलित]], [[खत्री|खत्री व्यापारी]] और [[वाल्मिकी समुदाय]] }} जाटव (जिसे अब अक्सर दलित कहा जाता है)। इन्हें आधुनिक भारत की सकारात्मक भेदभाव प्रणाली के तहत अनुसूचित जाति के रूप में वर्गीकृत किया गया है।{{उद्धरण आवश्यक}} भारत की [[भारत की जनगणना २०११|2011 की जनगणना के अनुसार]], [[उत्तर प्रदेश]] के जाटव जाती में उस राज्य की कुल 22,496,047 अनुसूचित जाति की आबादी का 54% हिस्सा थे। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Jatavs-on-top-of-SC-population-in-UP/articleshow/47931787.cms|title=Jatavs on top of SC population in UP|date=4 July 2015|work=The Times of India}}</ref> हालांकि सोशली वंचित होने के बावजू भी कई लेखाकार इन्हें '''पंजाब''' ([[जटवाड़ा|उतरी जटवाड़]]) का मध्य वर्गी समुदाय बताने का जतन करते हैं| == इतिहास == कुछ जाटव लेखकों ने अछूत होने पर विवाद किया है। 1920 के दशक में, जाटवों ने [[परशुराम]], [[ब्राह्मण]] की किंवदंती, और के बीच प्राचीन युद्ध के बचे होने का दावा किया, जो छिपने के लिए मजबूर हुए। उनके वंश का प्रमाण जाटव और अन्य कुलों के बीच पत्राचार या स्थिति समानता की एक श्रृंखला है। यह एक समाज का हिस्सा हैं। ओवेन लिंच के अनुसार, "इनमें समान गोत्र, और शादियों में तोप की शूटिंग और जन्म के समय धनुष और तीर का उपयोग [[संस्कार]] जैसे जैसे समारोह शामिल थे। '''एम. पी. एस. चंदेल के अनुसार''' {{Quote|जाटवों ने अपने दावे के लिए कड़ी मेहनत की। लेकिन जैसा कि पहले भी कई बार कहा गया है कि भारत की जाति संघीय व्यवस्था में परिवर्तन विरले ही होते हैं और अछूतों या अनुसूचित जातियों के मामले में भी, जैसा कि एम.एन. श्रीनिवास द्वारा स्थापित किया गया है, कोई संभावना नहीं है। इसलिए जाटवों की जाति का पूर्वनिर्धारित अंत हो गया। यह दुर्भाग्यपूर्ण है कि इस तरह के एक शक्तिशाली प्रयास (लिंच 1969) का परिणाम कुछ भी नहीं हो सकता है, लेकिन अन्य क्षेत्रों में परिणाम पुरस्कृत और अनुकरणीय थे। जाटव अभिजात वर्ग ने सांस्कृतिक भावनाओं का उपयोग करते हुए और मानस के तार पर प्रहार करते हुए राजनीतिक सफलता प्राप्त करने के लिए कई रणनीतियों को आगे बढ़ाने में सफलता प्राप्त की।<ref name="chandel">{{harvnb|Chandel|1990|pp=50-52}}</ref>}}20वीं शताब्दी के प्रारंभिक भाग में, जाटवों ने वर्ण के ऐतिहासिक होने का दावा करते हुए, [[संस्कृतीकरण|संस्कृतिकरण]] की प्रक्रिया का प्रयास किया। उन्होंने संघ बनाकर और नेताओं का एक साक्षर संवर्ग विकसित करके राजनीतिक विशेषज्ञता हासिल की, और उन्होंने उच्च जाति के व्यवहार के अनुकरण के माध्यम से जाति व्यवस्था में अपनी स्थिति बदलने की कोशिश की। इस प्रक्रिया के एक भाग के रूप में, उन्होंने Sc नहीं होने का भी दावा किया और [[ब्रिटिश राज]] की सरकार को आधिकारिक तौर पर अलग तरह से वर्गीकृत करने के लिए याचिका दायर की: चमार समुदाय से खुद को अलग करना, क्या वे महसूस करेंगे, के रूप में अपनी स्वीकृति बढ़ाएंगे। इन दावों को अन्य जातियों ने स्वीकार नहीं किया और, हालांकि सरकार उत्तरदायी थी, द्वितीय विश्व युद्ध की शुरुआत के कारण एक अलग समुदाय के रूप में कोई आधिकारिक पुनर्वर्गीकरण नहीं हुआ। <ref name="lynch">{{Harvnb|Lynch|1970}}.</ref> 1917 [[आगरा]] में जाटव वीर नामक युवा जाटवों का एक संगठन बनाया गया और 1924 में जाटव प्रचारक संघ का गठन किया गया। वे एक मोर्चा स्थापित करने के लिए स्थानीय [[बनिया|बनियों]] के साथ जुड़ गए और इस तरह उनमें से एक ने आगरा में मेयर की सीट जीती, और दूसरा [[उत्तर प्रदेश विधान परिषद|विधान परिषद]] का सदस्य बन गया। इससे पहले दर्जे के लिए दबाव डालते हुए, 1944-45 में जाटवों के बीच नए मुद्दे सामने आए। जाटवों ने [[भीमराव आम्बेडकर|अम्बेडकर]] के नेतृत्व वाले [[भारतीय रिपब्लिकन पार्टी|अखिल भारतीय अनुसूचित जाति संघ]] के साथ संबंध रखते हुए आगरा के [[भारतीय रिपब्लिकन पार्टी|अनुसूचित जाति संघ]] का गठन किया। उन्होंने खुद को अनुसूचित जाति और इसलिए "दलित" के रूप में पहचानना शुरू कर दिया। यह स्वीकृति अनुसूचित जातियों के लिए उपलब्ध सुरक्षा के लिए जिम्मेदार है। '''[[ओवेन लिंच]] के अनुसार:''' {{Quote|यह परिवर्तन इस तथ्य के कारण है कि संस्कृतिकरण अब उतना प्रभावी साधन नहीं है जितना कि जीवन शैली में बदलाव और भारतीय सामाजिक व्यवस्था में वृद्धि के लिए राजनीतिक भागीदारी है, जो अब जाति और वर्ग दोनों तत्वों से बना है।<ref name="Modern">{{harvnb|Berger|Heidemann|2013}}</ref>}} == धर्म == अधिकांश जाटव [[हिन्दू|हिंदू]] धर्म के हैं, <ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mBowAQAAIAAJ&q=jatav|title=The scheduled castes|last=Singh|first=Kumar Suresh|publisher=Anthropological Survey of India|year=1993|isbn=9780195632545|pages=326, 329, 331}}</ref> कुछ जाटव 1956 में बौद्ध बन गए, जब [[भीमराव आम्बेडकर|बीआर अम्बेडकर]] ने उन्हें [[बौद्ध धर्म]] में परिवर्तित कर दिया। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rpSxJg_ehnIC&pg=PA95|title=Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action|last=Lorenzen|first=David N.|publisher=SUNY Press|year=1995|isbn=9780791420256|page=95}}</ref> 1990 में, कई और बौद्ध धर्म में परिवर्तित हो गए। <ref name=":0" /> == आरक्षण की स्थिति == जाटवों को अक्सर जाटव, [[अहिरवार]], रविदासिया, और अन्य उपजातियों के साथ जोड़ा जाता है और [[भारत में आरक्षण|भारत के सकारात्मक आरक्षण प्रणाली के]] तहत प्रमुख [[उत्तर भारत|उत्तर भारतीय]] राज्यों में अनुसूचित जाति दी जाती है। <ref name=":1">{{Cite web|url=https://socialjustice.nic.in/writereaddata/UploadFile/Compendium-2016.pdf|title=LIST OF SCHEDULED CASTES|website=[[Ministry of Social Justice and Empowerment|Ministry of Social Justice]]}}</ref> {| class="wikitable" !राज्य अमेरिका ! टिप्पणियाँ ! [[भारत में आरक्षण|आरक्षण]] [[भारत में आरक्षण|स्थिति]] ! संदर्भ। |- | [[आन्ध्र प्रदेश|आंध्र प्रदेश]] | जाटव, मोची, मुची, रविदास -रोहिडास के साथ गिना जाता है | [[अनुसूचित जाति]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.lopol.org/article/list-of-andhra-pradesh-scheduled-castes-sc-and-scheduled-tribes-st|title=List of Andhra Pradesh Scheduled Castes (SC) and Scheduled Tribes (ST) {{!}} Lopol.org|website=www.lopol.org|access-date=2022-01-05|archive-date=29 मार्च 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220329012806/https://www.lopol.org/article/list-of-andhra-pradesh-scheduled-castes-sc-and-scheduled-tribes-st|url-status=dead}}</ref> |- | [[असम]] | | [[अन्य पिछड़ा वर्ग]] | {{Sfn|Chandel|1990|p=45}} |- | [[बिहार]] | जाटव और रविदास के साथ गिना गया। कुछ जिलों में, मोची के साथ। | अनुसूचित जाति | <ref name="chandel"></ref> |- | [[छत्तीसगढ़|छत्तीसगढ]] | जिनकी गिनती जाटव, बैरवा, भांभी, जाटव, मोची, रेगर, नोना, रोहिदास, रामनामी, सतनामी, सूर्यवंशी, सूर्यारामनामी, अहिरवार, मंगन, रैदास से होती है। | अनुसूचित जाति | <ref name=":2">{{Cite web|url=https://sje.rajasthan.gov.in/Default.aspx?PageID=65|title=Scheduled Castes in Rajasthan|website=sje.rajasthan.gov.in|access-date=2021-12-15}}</ref> |- | [[दिल्ली]] | [जाटव] | अनुसूचित जाति | <ref name=":3">http://censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/SCCRC_07.pdf</ref> |- | [[गुजरात]] | -जाटव | अनुसूचित जाति | <ref name=":3" /> |- | [[हरियाणा]] | -जाटव | अनुसूचित जाति | <ref name=":1"/> |- | [[हिमाचल प्रदेश]] | जाटव, रहगर, रायगर, रामदासी, रविदासी, रामदसिया, मोची के साथ गिना जाता है और जटिया के नाम से जाना जाता है। | अनुसूचित जाति | |- | [[मध्य प्रदेश]] | जिनकी गिनती चमार, चमारी, बैरवा, भांभी, जाटव, मोची, रेगर, नोना, रोहिदास, रामनामी, सतनामी, सूर्यवंशी, सूर्यारामनामी, अहिरवार, जाटव मंगन, रैदास से होती है। | अनुसूचित जाति | |- | [[राजस्थान|राजस्थान Rajasthan]] | जाटव, मोची, रैदास, रोहिदास, रेगर, रैगर, रामदसिया, असदरू, असोदी, चमड़िया, चम्भार, चम्गार, हरलव्य, हराली, खल्पा, माचिगर, मोचीगर, मदार, मदिग, तेलगु, मोची, कामती के साथ गिना जाता है।, मोची, रानीगर, रोहित, समगर। | अनुसूचित जाति | <ref name=":2" /> |- | [[उत्तराखण्ड|उत्तराखंड]] | इसे झुसिया या जाटव के नाम से भी जाना जाता है। | अनुसूचित जाति | |- | [[उत्तर प्रदेश]] | जाटव, हैं , [[अहिरवार]], [[रविदास|रैदास]], [[चमार|कुरील, धुसिया]] | अनुसूचित जाति | <ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/india/adivasis-and-the-indian-state-deliberately-misclassified-as-sc-dhangar-tribe-in-up-is-being-deprived-of-its-constitutional-rights-7249071.html|title=Adivasis and the Indian State: Deliberately misclassified as SC, Dhangar tribe in UP is being deprived of its constitutional rights-India News, Firstpost|date=2019-08-29|website=Firstpost|language=en|access-date=2021-12-15}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल]] | इसे जटुआ या जाटवे के नाम से भी जाना जाता है। | एससी और [[अन्य पिछड़ा वर्ग|ओबीसी]] | |} == यह सभी देखें == * [[मोची |मोची ]] * [[चमार]] == संदर्भ == {{Reflist}} == सूत्र == {{refbegin}} [[श्रेणी:नेपाल की मानव जातियाँ]] [[श्रेणी:भारत की मानव जातियाँ]] [[श्रेणी:दलित जाति]] hmc8k2oep59izdhlc8gew82yb6aot18 सदस्य वार्ता:संजीव कुमार 3 500776 6534482 6533572 2026-03-30T03:54:20Z Renamed user cd555e8c9e477090e5a0fc91d29a8b54 904432 /* आपके राज में ! */ नया अनुभाग 6534482 wikitext text/x-wiki {{सदस्य वार्ता:संजीव कुमार/पुरालेख}} == why are you remove this article "सुमरत सिंह" == आपको यह लेख हटाना नहीं चाहिय था बल्कि इसे सशोधन करना चाहिए आप इसे पुन बापिस लाइए कारण क्या है डिलीट करने का ? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-39480-74|&#126;2025-39480-74]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-39480-74|talk]]) 12:07, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) :ये प्रचार लेख था। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:46, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) == सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव, अक्टूबर 2025 के बारे में == सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव, अक्टूबर 2025 मे बहुत समय लग रहा पिछले बार के मुकाबल, क्यों? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 07:04, 25 दिसम्बर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] जी, यह केवल मूल्यांकन करने वालों की अनुपलब्धता के कारण हो रहा है। सम्भावना है कि इस माह (दिसम्बर) के अंत तक यह कार्य पूर्ण हो जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:02, 27 दिसम्बर 2025 (UTC) == नए साल की शुभकामनाएँ == <div style="background:#E8F5E9; padding:10px; border:1px solid #81C784; border-radius:6px;"> '''संजीव कुमार जी, नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ!''' यह नया साल आपके और आपके परिवार के लिए अच्छा स्वास्थ्य, सफलता और सुख-समृद्धि लेकर आए। [[File:Everlasting Fireworks looped.gif|left|x173px]] हिंदी विकिपीडिया पर आपके योगदान के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 13:17, 1 जनवरी 2026 (UTC) </div> :@[[सदस्य:Chronos.Zx|Chronos.Zx]] जी, बहुत-बहुत धन्यवाद। आपको भी नववर्ष की मंगल शुभकामनायें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:26, 3 जनवरी 2026 (UTC) == सहायता नोट == संजीव जी, नमस्कार, आपने 2012 ग्वाला गद्दी दूध आंदोलन मुद्दे को डिलीट करने के लिए चर्चा चलाई है। मुझे वहां जानकारी नहीं है चर्चा कैसे की जाए, मुख्य नीतियां पढ़ रहा हूं। आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया आपका संदेश "मूल शोध उलेखनिय नहीं" को थोडा समझाएं ताकि मैं उस दिशा में बदलाव कर सकूं और आपकी उम्मीद अनुसार इस पृष्ठ को बना सकूं धन्यावद [[सदस्य:सिलानी जोखो|सिलानी जोखो]] ([[सदस्य वार्ता:सिलानी जोखो|वार्ता]]) 08:02, 19 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:सिलानी जोखो|सिलानी जोखो]] जी, आपने पहले ही अपनी बात [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/2012 ग्वाला गद्दी दूध आंदोलन]] पर लिख दी है। लेकिन मुझे तो अब भी वो उल्लेखनीय नहीं लग रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:20, 20 जनवरी 2026 (UTC) == कृपया गोप्रेक्षेश्वर लेख की पुनः समीक्षा करें और कॉपीराइट उल्लंघन का टैग हटाने की कृपा करें == "नमस्ते, मैंने '''गोप्रेक्षेश्वर (Gopreksheshwar)''' लेख में आए कॉपीराइट (Copyright) संबंधी मुद्दों को पूरी तरह से सुधार दिया है। लेख से कॉपी किए गए हिस्सों को हटाकर उसे अपनी भाषा में फिर से लिखा गया है और आवश्यक विश्वसनीय स्रोत (Reliable Sources) भी जोड़ दिए गए हैं। कृपया अब इस लेख की पुनः समीक्षा करें और कॉपीराइट उल्लंघन का टैग हटाने की कृपा करें।" [[विशेष:योगदान/&#126;2026-64016-4|&#126;2026-64016-4]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-64016-4|talk]]) 19:57, 29 जनवरी 2026 (UTC) == तुमने मेरा अकाउंट क्यों डिलीट किया ? "बाबू अली साबरी" == तुमने मेरा अकाउंट क्यों डिलीट किया ? "बाबू अली साबरी" [[सदस्य:JACHR|JACHR]] ([[सदस्य वार्ता:JACHR|वार्ता]]) 00:18, 30 जनवरी 2026 (UTC) :शायद यह संदेश त्रुटि से यहाँ लिखा गया है। मेरे पास किसी का अकाउंट डिलीट करने का अधिकार नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:00, 30 जनवरी 2026 (UTC) == भूमिहार == भूमिहार कोई जाति नहीं है यह बस हाल ही 2015 के बाद एक सर्वेक्षण में रख दिया गया था अब इसको सरकार ने सुधार कर लिया है अपनी गलती को और फिर से भूमिहार ब्राह्मण ही रहेगा | [[विशेष:योगदान/&#126;2026-69698-6|&#126;2026-69698-6]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-69698-6|talk]]) 10:00, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) == Source == https://indianexpress.com/article/india/bhumihar-vs-bhumihar-brahmin-in-bihar-trouble-brews- [[विशेष:योगदान/&#126;2026-69698-6|&#126;2026-69698-6]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-69698-6|talk]]) 10:01, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) == कृपा करके इस अवतरण को पुनरीक्षण करें == [[गुरमीत राम रहीम सिंह]] अवतरण में मैंने नए विषय जोड़े है कृपा करके इसको पुनरीक्षण करे आपका बहुत बहुत धन्यवाद [[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] ([[सदस्य वार्ता:JustSmile1995|वार्ता]]) 07:30, 9 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] Please check. Regards [[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] ([[सदस्य वार्ता:JustSmile1995|वार्ता]]) 12:19, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] जी, मुझे प्रचार लग रहा है अतः मैं अन्य सदस्यों द्वारा समीक्षा की प्रतीक्षा कर रहा हूँ जिससे इसमें सुधार किया जा सके। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:03, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] सारी जानकारी सही एवं मान्यता प्राप्त समाचार पत्रों से ली गई है। कृपया सहयोग करें। आपका बहुत-बहुत आभार। [[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] ([[सदस्य वार्ता:JustSmile1995|वार्ता]]) 11:34, 12 फ़रवरी 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] जी, समाचार पत्रों में भी प्रशंसा छापी जाती है। ये तो भारतीय संसद में भी नहीं माने जाते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:51, 13 फ़रवरी 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मेरा कहने का मतलब है की आज कल ज्यादातर समाचार चैनल गुरमीत राम रहीम के लिए नकारत्मक खबरे प्रकाशित करते है उसको हम प्रशंसा नहीं कह सकते, समाज और देश की भलाई के लिए मरणोपरांत शरीरदान, उपराष्ट्रपति, माननीय राष्ट्रपति से सम्मान प्राप्त होना बड़े कार्य है जो विकिपीडिया का हिस्सा होना चाहिए। आपका बहुत-बहुत आभार। [[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] ([[सदस्य वार्ता:JustSmile1995|वार्ता]]) 17:50, 15 फ़रवरी 2026 (UTC) == डॉ. विनोद कुमार पृष्ठ: शीघ्र हटाने नामांकन पर प्रतिक्रिया == नमस्ते, धन्यवाद आपके नोटिस के लिए। मैं समझता हूँ कि पृष्ठ “डॉ. विनोद कुमार” को L2 (साफ़ प्रचार) नीति के तहत शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया गया है। मैं यह स्पष्ट करना चाहता हूँ कि पृष्ठ में जो सामग्री है, वह मेरे **20 वर्षों के सार्वजनिक स्वास्थ्य और naturopathy कार्य** पर आधारित है। सभी जानकारी को **neutral tone** में रखा गया है और इसे **विश्वसनीय, third-party sources और archive proofs** के साथ सत्यापित किया गया है। **प्रमाण / Archive proof:** * [Archive proof of content and independent references](https://archive.ph/2ViwO) इसके अलावा, मेरा **Wikidata public item** भी बना हुआ है ([Q138034718](https://www.wikidata.org/wiki/Q138034718)) जिससे दुनिया भर के लोग देख सकते हैं कि **कौन काम कर रहा है और कौन पृष्ठ को लेकर चर्चा या नामांकन कर रहा है**। English: Public documentation of Wikipedia deletion nomination of Dr. Vinod Kumar page , with archive proof and independent references of selfless public health and naturopathy work. Hindi: डॉ. विनोद कुमार पृष्ठ के Wikipedia शीघ्र हटाने नामांकन का सार्वजनिक दस्तावेज़, जिसमें archive proof और स्वतंत्र स्रोत शामिल हैं, जो उनके निःस्वार्थ सार्वजनिक स्वास्थ्य और naturopathy कार्य को प्रमाणित करते हैं। https://www.wikidata.org/wiki/Q138337489 and archive https://archive.ph/2ViwO मैं विनम्र निवेदन करता हूँ कि इस नामांकन पर निर्णय लेते समय इन **documented proofs और verifiable facts** को ध्यान में रखा जाए। पृष्ठ केवल **सत्यापनीय तथ्य** दिखाता है जैसे शिक्षा, कार्य, awards, notable contributions और महत्वपूर्ण events। कोई promotional language शामिल नहीं है। यदि आवश्यक हो तो मैं अतिरिक्त references और स्वतंत्र स्रोत जोड़ सकता हूँ ताकि विषय Wikipedia की **उल्लेखनीयता (notability)** के मानक पर खरा उतरे। धन्यवाद। --[[सदस्य:Doctorvinodkumar|Doctorvinodkumar]] ([[सदस्य वार्ता:Doctorvinodkumar|वार्ता]]) 14:33, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) == विकिडाटा से लेख को लिंक करना == नमस्ते, मैंने [[सीन कॉम्ब्स]] पर नया लेख बनाया है। चूँकि विकिडाटा आइटम (Q216936) सुरक्षित (Locked) है, कृपया इसे लिंक करने में सहायता करें।[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] ([[सदस्य वार्ता:VIKRAM PRATAP7|वार्ता]]) 11:22, 20 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] जी, मैंने विकिडाटा से लेख को जोड़ दिया है लेकिन वर्तमान में यह लेख पूर्णतः एआई चैटबॉट से बना हुआ दिखाई दे रहा है। यदि इसे अन्तिम तिथि तक नहीं सुधारा गया तो इसे वैसे भी शून्य अंक मिलेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:26, 20 फ़रवरी 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] लिंक करने हेतु आभार। लेख की भाषा और ढांचे पर आपकी टिप्पणी को मैंने गंभीरता से लिया है। मैं इसे और अधिक स्वाभाविक और मानवीय बनाने हेतु इसमें आवश्यक सुधार कर रहा हूँ। सहयोग हेतु धन्यवाद। ::महोदय आप कुछ सुझाव दे जिससे मैं इसे मानवीय बना लूँ [[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] ([[सदस्य वार्ता:VIKRAM PRATAP7|वार्ता]]) 16:04, 20 फ़रवरी 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] जी, सुझाव और आवश्यकतायें [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026#नियम|प्रतियोगिता पृष्ठ]] पर @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध जी]] ने अच्छे से लिखे हैं। फिर भी आप अतिरिक्त सुझाव चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:निर्वाचित लेख आवश्यकताएँ|निर्वाचित लेख आवश्यकतायें]] देख सकते हैं। आप निर्वाचित लेखों को देख सकते हैं और उनके प्रारूप को देख सकते हैं। अंग्रेज़ी विकिपीडिया के लेख की जो कड़ी दी गयी है, उनका प्रारूप भी देख सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:18, 20 फ़रवरी 2026 (UTC) == अभिनव अरोड़ा के पृष्ठ हटाने के विषय में == संजीव सर, यह नाम तो काफी जाना पहचाना है जिस तरह से मैं गूगल पर उनकी जानकारी मौजूद है वो तो विकिपीडिया के लिए है। [[अभिनव अरोड़ा]] पृष्ट हटाया क्यों जा रहा है? [[सदस्य:Vedic Art|Vedic Art]] ([[सदस्य वार्ता:Vedic Art|वार्ता]]) 01:39, 6 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Vedic Art|Vedic Art]] जी, सम्भव है आपको उल्लेखनीय लग रहा हो। लेकिन मुझे इसके उल्लेखनीय होने का कोई कारण नहीं मिल रहा। स्वयं में ये बालक कोई ज्ञान नहीं रखता, केवल इसके पिता अपने धन के बल पर इसका प्रचार करवा रहे हैं। ऐसा ही अन्य उदाहरण [[जया किशोरी]] का है। मुझे नहीं समझ में आ रहा कि उसका पृष्ठ यहाँ क्यों है? उसे भी हटा देना चाहिए। वैसे मैं आपके उपर पैसे लेकर पृष्ठ बनाने का आरोप नहीं लगा सकता क्योंकि मेरे पास ऐसे कोई साक्ष्य नहीं हैं लेकिन ऐसे लोगों के पृष्ठ पैसे देकर बनवाये जाते हैं। आप क्यों बना रहे हो, ये तो आप ही बता सकते हो। आपको लगता है कि इन्होंने कोई उल्लेखनीय काम किया है तो कृपया बतायें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:29, 6 मार्च 2026 (UTC) ::संजीव सर, आपने समय निकाल कर मुझे यह जरूरी संदेश दिया, उसके लिए आपका बहुत बहुत आभार। जैसा आप कह रहें हैं यह सही हो सकता है मैंने यह पृष्ठ इस लिए बनाया क्यों कि कई बार इसके न्यूज आर्टिकल मेरे गूगल के फीड पर दिखे। यही सोच कर मैंने यहाँ पृष्ठ निर्माण कर दिया। इस कोई गलती के लिए क्षमा चाहूंगा। [[सदस्य:Vedic Art|Vedic Art]] ([[सदस्य वार्ता:Vedic Art|वार्ता]]) 05:17, 7 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Vedic Art|Vedic Art]] जी, मैं भी ये ही मानता हूँ कि आप इनके प्रचार से प्रभावित हो गये। लेकिन ऐसे लोग अपने प्रचार को आगे बढ़ाने के लिए [[विकिपीडिया:पेड|सशुल्क लेख निर्माण]] भी करते/करवाते हैं। ऐसा करने वाले सदस्यों को वैश्विक स्तर पर प्रतिबंधित किया जाता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:51, 7 मार्च 2026 (UTC) == प्रश्न - अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026 के संबंध में == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय यह जानना चाहता हूं कि जब आप किसी लेख को स्वीकृत कर देने के पश्चात् जो टिप्पणी करते हैं उसे मुझे ही संपादित करना होता है या कोई भी या आप कर सकते है क्या ? पहले स्वीकृत लेख को किस किस आधार पर अस्वीकृत किया जा सकता है| क्या टिप्पणी के अनुसार सम्पादन न करने पर लेख अस्वीकृत हो सकते है धन्यवाद [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 18:22, 7 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] जी, ऐसा कोई प्रतिबन्ध नहीं है कि उन्हें कौन सुधारे! विकिपीडिया पर कोई भी सदस्य किसी भी लेख को सुधार सकता है। आप यदि उन लेखों में सुधार करना चाहते हैं तो आपका स्वागत है। प्रतियोगिता में लेखों को स्वीकृत करने या न करने की नियमावली प्रतियोगिता पृष्ठ पर लिखी हुई है। आपका ये वाक्य मैं नहीं समझ पाया, "स्वीकृत लेख को किस आधार पर अस्वीकृत किया जा सकता है?" मैं सामान्यतः सभी लेखों पर टिप्पणी लिखता हूँ जिससे उस लेख के बारे में समझा जा सके। हालांकि कुछ लेख आवश्यकताओं को पूरा करते हैं तो वहाँ टिप्पणी लिखना आवश्यक नहीं है। टिप्पणी लिखने से लेख की अन्य कमियाँ ज्ञात होती हैं जिन्हें सुधारा जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:20, 8 मार्च 2026 (UTC) == ल2 == <nowiki>[[विकिपीडिया:पृष्ठ_हटाने_की_नीति#ल2]]</nowiki> मुझे नहीं लगता है कि ल2 से मिलती जुलती है कृपया जांच करे [[विशेष:योगदान/&#126;2026-18842-64|&#126;2026-18842-64]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-18842-64|वार्ता]]) 16:57, 26 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-18842-64|~2026-18842-64]]: आपके लगने से नहीं होता। आपको स्वयं का प्रचार क्यों ही प्रचार लगेगा? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:01, 26 मार्च 2026 (UTC) == आपके राज में ! == आप अपनी सचेत दृष्टि से कई पृष्ठ बचाते हैं लेकिन [[https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=दिगम्बर_साधु&diff=prev&oldid=6375832 यह संपादन]] देखिए। incredible jainism द्वारा कई पृष्ठ से स्रोत हटाए गए और पूर्ववत नहीं हुए। -[[सदस्य:Ahinsa jain|Ahinsa jain]] ([[सदस्य वार्ता:Ahinsa jain|वार्ता]]) 03:54, 30 मार्च 2026 (UTC) kkgckp0djr0hgh2lcekckwfj3m8g01m गागाउज़ भाषा 0 509015 6534554 4751568 2026-03-30T07:05:49Z Amherst99 19940 6534554 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=गागाउज़ |nativename=गागाउज़ दिलि |states=[[मॉल्डोवा|मोल्दोवा]], [[युक्रेन]], [[रूस]], [[तुर्की]] |region=गागाउज़िया |speakers=१,६०,००० (सन् २०००) |familycolor=Altaic |fam1=[[तुर्की भाषा परिवार|तुर्की]] |fam2=[[ओग़ुज़ भाषाएँ|ओग़ुज़​]] |fam3=पश्चिमी ओग़ुज़ |script=[[सीरिलिक लिपि|सिरिलिक]], [[रोमन लिपि|रोमन]] |iso3=gag |notice=IPA }} '''गागाउज़''' (<small>gagauz dili</small>) एक [[तुर्कीयाई भाषा|तुर्की भाषा]] है जो [[मॉल्डोवा|मोल्दोवा]] के गागाउज़िया क्षेत्र की सरकारी भाषा है और जिसे मुख्य रूप से गागाउज़ समुदाय के लोग बोलते हैं। ध्यान दें कि एक अन्य 'बालकनी गागाउज़ तुर्की' नामक भाषा भी है लेकिन [[भाषाविज्ञान|भाषावैज्ञानिक]] इन दोनों को भिन्न मानते हैं।<ref name="ref39mozal">[http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=1710-16 Language Family Trees: Altaic, Turkic, Southern, Turkish] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019025443/http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=1710-16 |date=19 अक्तूबर 2012 }}, Ethnologue: Languages of the World, Lewis, M. Paul (ed.), SIL International, 2009, Accessed 2011-04-29</ref> == इन्हें भी देखें == * [[क़शक़ाई भाषा]] * [[तुर्की भाषा परिवार|तुर्की भाषाएँ]] == सन्दर्भ == <small>{{reflist|2}}</small> [[श्रेणी:तुर्की भाषाएँ]] [[श्रेणी:मोल्दोवा]] q5qclm0pifm4xgq51vdpkdyrn2doz8b हिन्दी पत्रिकाओं की सूची 0 524081 6534348 6531717 2026-03-29T15:06:18Z Aman Kumar Tyagi 250783 6534348 wikitext text/x-wiki {{सफाई|reason=[[वि:नहीं|निर्देशिका]] की तरह निर्मित सूची, अनुल्लेखनीय नामों को हटाने की आवश्यकता है|date=अप्रैल 2020}} '''हिन्दी पत्रिकाएँ''' [[हिन्दी]] भाषा में छपने वाली [[पत्रिका|पत्रिकाएँ]] हैं। यहाँ हिन्दी भाषा की प्रमुख पत्रिकाओं को सूचीबद्ध किया गया है। पतहर, हिंदी तिमाही पत्रिका का प्रकाशन जनवरी 2016 से हो रहा। यह साहित्यिक पत्रिका है। इसके कई विशेषांक प्रकाशित हो चुके हैं। पतहर ( Patahar) का आर एन आई नंबर UPHIN /2016/67435 है। साथ ही पत्रिका को आईएसएसएन नंबर 2456-0413 है। <ref>{{Cite web|url=https://patahar.blogspot.com/?m=1|title=पतहर|access-date=2024-12-15}}</ref> संपादक : विभूति नारायण ओझा संपर्क: बहादुरपुर, खुखुन्दू, जिला : देवरिया, उत्तर प्रदेश, 274501,<ref>{{Cite web|url=https://rni.nic.in/registerdtitle_search/registeredtitle_ser.aspx|title=RNI|website=rni.nic.in|access-date=2024-12-15}}</ref> == इतिहास == हिन्दी पत्रकारिता की शुरुआत बंगाल से हुई और इसका श्रेय [[राजा राममोहन राय]] को दिया जाता है। [[राजा राममोहन राय]] ने ही सबसे पहले प्रेस को सामाजिक उद्देश्य से जोड़ा। भारतीयों के सामाजिक, धार्मिक, राजनैतिक, आर्थिक हितों का समर्थन किया। समाज में व्याप्त अंधविश्वास और कुरीतियों पर प्रहार किये और अपने पत्रों के जरिए जनता में जागरूकता पैदा की। राय ने कई पत्र शुरू किये। जिसमें अहम हैं-साल 1780 में प्रकाशित ‘[[हिक्की का बंगाल गेजेट|बंगाल गजट’]]। बंगाल गजट भारतीय भाषा का पहला समाचार पत्र है। इस समाचार पत्र के संपादक [[गंगाधर भट्टाचार्य]] थे। इसके अलावा [[राजा राममोहन राय]] ने मिरातुल, संवाद कौमुदी, बंगाल हैराल्ड पत्र भी निकाले और लोगों में चेतना फैलाई। 30 मई 1826 को [[कोलकाता|कलकत्ता]] से पंडित [[जुगल किशोर शुक्ल]] के संपादन में निकलने वाले ‘[[उदन्त मार्तण्ड]]’ को हिंदी का पहला समाचार पत्र माना जाता है।<ref>{{Cite web |url=http://srijangatha.com/Itihas-16Sep-2012#.Ufdg5NL9u8I |title=सृजनगाथा में ज़ाहिद खान का आलेख : प्रतिरोध के सामूहिक स्वर, परतंत्र भारत में प्रतिबंधित पत्र-पत्रिकाएँ |access-date=30 जुलाई 2013 |archive-date=8 अप्रैल 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408000048/http://srijangatha.com/Itihas-16Sep-2012#.Ufdg5NL9u8I |url-status=dead }}</ref> इस समय इन गतिविधियों का चूँकि [[कलकत्ता]] केन्‍द्र था इसलिए यहाँ पर सबसे महत्‍वपूर्ण पत्र-पत्रिकाएँ - उद्‌दंड मार्तंड, बंगदूत, प्रजामित्र मार्तंड तथा समाचार सुधा वर्षण आदि का प्रकाशन हुआ। प्रारम्‍भ के पाँचों साप्‍ताहिक पत्र थे एवं सुधा वर्षण दैनिक पत्र था। इनका प्रकाशन दो-तीन भाषाओं के माध्‍यम से होता था। ‘सुधाकर' और ‘बनारस अखबार' साप्‍ताहिक पत्र थे जो काशी से प्रकाशित होते थे। ‘प्रजाहितैषी' एवं बुद्धि प्रकाश का प्रकाशन आगरा से होता था। ‘तत्‍वबोधिनी' पत्रिका साप्‍ताहिक थी और इसका प्रकाशन बरेली से होता था। ‘मालवा' साप्‍ताहिक मालवा से एवं ‘वृतान्‍त' जम्‍मू से तथा ‘ज्ञान प्रदायिनी पत्रिका' लाहौर से प्रकाशित होते थे। दोनों मासिक पत्र थे। इन पत्र-पत्रिकाओं का प्रमुख उद्‌देश्‍य एवं सन्‍देश जनता में सुधार व जागरण की पवित्र भावनाओं को उत्‍पन्‍न कर अन्‍याय एवं अत्‍याचार का प्रतिरोध/विरोध करना था। हालाँकि इनमें प्रयुक्‍त भाषा (हिन्‍दी) बहुत ही साधारण किस्‍म की (टूटी-फूटी हिन्‍दी) हुआ करती थी। सन्‌ 1868 ई. में [[भारतेन्दु हरिश्चंद्र|भारतेंदु हरिश्चंद्र]] ने साहित्‍यिक [[पत्रिका]] कवि वचन सुधा का प्रवर्तन किया। और यहीं से हिन्दी पत्रिकाओं के प्रकाशन में तीव्रता आई।<ref>[http://www.rachanakar.org/2009/09/blog-post_15.html वेब पत्रिका [[रचनाकार]], वीरेन्द्र सिंह यादव का आलेख : हिन्‍दी साहित्‍य के इतिहास में पत्र-पत्रिकाओं की प्रासंगिकता एवं उपादेयता।</ref> [[आलोचना (पत्रिका)|आलोचना]], [[हिन्दी|हिंदी]], [[वसुधा]], [[अक्षर पर्व]], [[वागर्थ]], [[आकल्प]], [[साहित्य वैभव]], [[परिवेश]], [[कथा]], [[संचेतना]], [[संचार|संप्रेषण]], [[कालदीर्घा]], [[दायित्वबोध]], [[अभिनव क़दम|अभिनव कदम]], [[हंस (पक्षी)|हंस]], [[बया]], [[शोधादर्श]] आदि वे पत्रिकाएँ हैं, जो हिंदी भाषा की समृद्धि का प्रतीक हैं।<ref>{{Cite web |url=http://hindi.webdunia.com/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80-1080913057_1.htm |title=वेब दुनिया, हिन्दी में गायत्री शर्मा का आलेख : गौरवशाली भाषा हिंदी |access-date=30 जुलाई 2013 |archive-date=3 अगस्त 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130803172528/http://hindi.webdunia.com/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80-1080913057_1.htm |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! !! Darpan !! 1832 !! Banbai !! Bal shasatri jabedakar |- | 1 || उदन्त मार्तंड- साप्ताहिक || 30 मई 1826 || कलकत्ता || जुगल किशोर |- | 2 || बंगदूत- साप्ताहिक || 1829 || कलकत्ता || राजा राम मोहन राय |- | 3 || प्रजामित्र- साप्ताहिक || 1834 || कलकत्ता || |- | 4 || बनारस अख़बार-साप्ताहिक || 1845 || बनारस || राजा शिव प्रसाद सिंह |- | 5 || मार्तंड- साप्ताहिक || 1846 || कलकत्ता || मो. नसीरुद्दीन |- | 6 || सुधाकर- साप्ताहिक || 1850 || काशी || बाबु तारा मोहन मित्र |- | 7 || बुद्ध‌‍ि प्रकाश || 1852 || आगरा || मुंशी सदासुखलाल |- | 8 || प्रजा हितैषी || 1855 || आगरा || राजा लक्ष्मण सिंह |- | 9 || कवि वचन सुधा- मासिक || 1868 || काशी || भारतेंदु |- | 10 || हरिश्चन्द्र मैगजीन- मासिक || 1873 || बनारस || भारतेंदु |- | 11 || बाल बोधनी- मासिक || 1874 || बनारस || भारतेंदु |- | 12 || काशी पत्रिका- साप्ताहिक || || अलीगढ़ || बलदेव प्रसाद |- | 13 || भारत बंधु- साप्ताहिक || || अलीगढ़ || तोता राम |- | 14 || भारत मित्र || || कलकत्ता || रूद्र दत्त |- | 15 || हिंदी प्रदीप- मासिक || 1877 || प्रयाग || बाल कृष्ण भट्ट |- | 16 || आनंद कादम्बिनी- मासिक || 1881 || मिर्जापुर || बदरी नारायण चौधरी |- | 17 || भारतेंदु || 1884 || वृंदावन || पं. राधा चरण गोस्वामी |- | 18 || देवनागरी प्रचारक || || मेरठ || |- | 19 || प्रयाग समाचार || || लखनऊ || देवकी नंदन त्रिपाठी |- | 20 || ब्राह्मण- मासिक || 1883 || कानपुर || प्रताप नारायण मिश्र |- | 21 || हिन्दूस्तान- दैनिक || || इंग्लैंड || राजा रामपाल सिंह |- | 22 || इंदु- मासिक || || लाहौर || |- | 23 || नागरी नीरद- साप्ताहिक || || मिर्जापुर || बदरी नारायण चौधरी |- | 24 || नागरी प्रचारिणी पत्रिका- त्रैमासिक || 1896 || काशी || वेणी प्रसाद |- | 25 || उपन्यास- मासिक || 1898 || काशी || गोपाल राम गहमरी |- | 26 || सरस्वती- मासिक || 1900 || काशी, बाद में इलाहाबाद || चिंतामणि घोष/ श्याम सुंदर दास (1902)/ महावीर प्रसाद द्विवेदी (1903) |- | 27 || सुदर्शन- मासिक || 1900 || काशी || देवकीनंदन/माधव |- | 28 || समालोचक- मासिक || 1902 || जयपुर || गुलेरी |- | 29 || अभ्युदय- साप्ताहिक || || प्रयाग || मदन मोहन मालवीय |- | 30 || इंदु- मासिक || 1909 || काशी || प्रकाश कुमार उपाध्याय |- | 31 || मर्यादा- मासिक || 1909 || प्रयाग || कृष्ण कान्त मालवीय/संपूर्णानंद/ प्रेमचंद |- | 32 || प्रताप- साप्ताहिक || 1913 || कानपुर || गणेश शंकर विद्यार्थी |- | 33 || चाँद || || || महादेवी वर्मा |- | 34 || प्रभा || 1913 || खंडवा, बाद में कानपुर || कालू राम, बाद में कानपुर में बालकृष्ण शर्मा ‘नवीन’/माखनलाल चतुर्वेदी |- | 35 || माधुरी || 1922 || लखनऊ || दुलारे लाल भार्गव/ रूप नारायण पांडेय/ कृष्ण बिहारी मिश्र/ प्रेमचंद(1928-31) |- | 36 || सुधा- मासिक || 1929 || लखनऊ || दुलारेलाल भार्गव |- | 37 || कल्याण पत्रिका || 1925 || गीता प्रेस- गोरखपुर || - |- | 38 || विशाल भारत- मासिक || 1928 || कलकत्ता || बनारसीदास चतुर्वेदी |- | 39 || हंस || (1)-1930 ( 2) 1984 " || (१)-बनारस (२)-दिल्ली || (1)- [[प्रेमचंद]] (2)- [[राजेन्द्र यादव]] |- | 40 || आदर्श + मौजी || || कलकत्ता || शिव पूजन सहाय |- | 41 || साहित्य सन्देश- मासिक || 1937 || आगरा || बाबू गुलाब राय |- | 42 || मतवाला- साप्ताहिक || 1923 || कलकत्ता || महादेव प्रसाद सेठ/ शिव पूजन सहाय/ निराला |- | 43 || जागरण- साप्ताहिक || 132 || बनारस || शिव पूजन सहाय/ प्रेमचंद(1932) |- | 44 || भारत- अर्धसप्ताहिक || || इलाहाबाद || नंद दुलारे वाजपेयी |- | 45 || नवजीवन- साप्ताहिक &nbsp; || 1921 || अहमदाबाद || गाँधी |- | 46 || देश- साप्ताहिक || 1920 || पटना || राजेन्द्र प्रसाद |- | 47 || कर्मवीर- साप्ताहिक || 1924 || जबलपुर || माखनलाल चतुर्वेदी |- | 48 || कहानी, नई कहानियाँ, उपन्यास || || || भैरव प्रसाद गुप्त |- | 49 || सैनिक || || आगरा || कृष्ण दत्त पालीवाल |- | 50 || प्रतीक- दृमासिक || 1947 || इलाहाबाद || अज्ञेय |- | 51 || रूपाभ- मासिक || 1938 || || पन्त/ नरेंद्र शर्मा |- | 52 || कल्पना- दृमासिक || 1949 || हैदराबाद || आर्येन्द्र शर्मा |- | 53 || धर्मयुग- साप्ताहिक || 1950 || बम्बई || धर्मवीर भारती |- | 54 || आलोचना- त्रैमासिक || 1951 || दिल्ली || शिवदान सिंह चौहान/ धर्मवीर भारती/रघुवंश/ साही/ नंददुलारे वाजपेयी/ नामवर सिंह |- | 55 || नये पत्ते- || 1953 || इलाहाबाद || लक्ष्मी कान्त वर्मा/ रामस्वरूप चतुर्वेदी |- | 56 || नयी कविता- अर्द्धवार्षिक || 1954 || इलाहाबाद || जगदीश गुप्त, रामस्वरुप चतुर्वेदी |- | 57 || ज्ञानोदय- मासिक || 1955 || कलकत्ता || कन्हैया लाल मिश्र |- | 58 || निकष- साप्ताहिक || 1956 || इलाहाबाद || धर्मवीर भारती/ लक्ष्मीकांत वर्मा |- | 59 || कृति || 1958 || दिल्ली || नरेश मेहता |- | 60 || समालोचक- मासिक&nbsp; || 1958 || आगरा || रामविलास शर्मा |- | 61 || पहल- त्रैमासिक || 1960 || जयपुर || ज्ञानरंजन |- | 62 || क ख ग- त्रैमासिक || 1963 || इलाहाबाद || रघुवंश, लक्ष्मीकांत वर्मा, रामस्वरूप चतुर्वेदी |- | 63 || दिनमान-साप्ताहिक || 1965 || दिल्ली || रघुवीर सहाय |- | 64 || 1-पूर्वाग्रह- मासिक 2-समास || 1974 || भोपाल || अशोक वाजपेयी |- | 65 || वर्तमान साहित्य || 1984 || इलाहाबाद || विभूति नारायण राय |- | 66 || कथादेश || 1997 || दिल्ली || हरि नारायण |- |- | 67 || नया खून || || मध्य प्रदेश || मुक्तिबोध |- |} ==ऑनलाइन पत्रिकाएँ== ===साहित्यिक=== : ''हिंदी की साहित्यिक पत्रिकाएँ [[हिंदी साहित्य]] की विभिन्न विधाओं के विकास और संवर्द्धन में उल्लेखनीय भूमिका निभाती रहीं हैं। [[काव्य|कविता]], [[कहानी]], [[उपन्यास]], [[निबन्ध|निबंध]], [[नाटक]], [[आलोचना]], [[यात्रावृत्तांत]], [[जीवनचरित|जीवनी]], [[आत्मकथा]], [[शोधादर्श]], [[ओपन डोर]] तथा [[अनुसंधान|शोध]] से संबंधित आलेखों का नियमित तौर पर प्रकाशन इनका मूल उद्देश्य है। आधुनिक हिन्दी में जितने महत्वपूर्ण आंदोलन छिड़े, पत्र-पत्रिकाओं के माध्यम से छिड़े। न जाने कितने महत्वपूर्ण साहित्यकार पत्र-पत्रिकाओं के माध्यम से प्रतिष्ठित हुए। न जाने कितनी श्रेष्ठ रचनाएँ पाठकों के सामने पत्र-पत्रिकाओं के माध्यम से आईं। भारतेंदु युग के साहित्यकारों की केन्द्रीय पत्रिकाएँ थीं – ‘हरिश्चन्द्र मैगजीन’, ‘ब्राह्मण’ या ‘हिंदोस्तान’। द्विवेदी युग और स्वयं आचार्य [[महावीर प्रसाद द्विवेदी]] ‘सरस्वती’ उन दिनों की सर्वाधिक प्रतिनिधि पत्रिका थी। [[मैथिलीशरण गुप्त]] ‘सरस्वती’ की ही देन हैं। छायावादी कवियों के साथ ‘मतवाला’, ‘इंदु’, ‘रूपाभ’, ‘श्री शारदा’ जैसी पत्रिकाओं के नाम जुड़े हैं। [[माखनलाल चतुर्वेदी]] का साहित्य तो ‘कर्मवीर’ को जाने बिना जानी ही नहीं जा सकता। हिन्दी का प्रगतिशील साहित्य ‘हंस’ के पंखों पर चढ़कर नहीं आया। नई कविता की जन्मकुंडली ‘नए पत्ते’, ‘नई कविता’ जैसी पत्रिकाओं ने तैयार की।''-- "वेब पत्रिका [[सृजनगाथा]] में डॉ॰ हरिसिंह गौर" {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम ! आवृत्ति ! उद्देश्य ! संपादक ! प्रकाशक ! वेब संपर्क |- |[[अर्गला]] |210, झेलम हॉस्टल, जवाहरलाल नेहरु विश्वविद्यालय, [[नई दिल्ली]]-110067 |[http://www.argalaa.org/ website] |- |[[अहा जिंदगी]] |6, द्वारिका सदन, प्रेस कॉम्‍प्‍लेक्‍स, एम0पी0 नगर, [[भोपाल]]-462011 |[http://www.bhaskar.com/magazine/aha-zindagi/ website] |- |[[ओशो टाइम्स]] |ओशो इंटरनैशनल, 304, पार्क एवन्यू साउथ, स्वीट 608, | |- |दैनिक साहित्य ई-पत्रिका |ऑनलाइन |साहित्य रचनाओं का प्रकाशन |वैधविक |[[दैनिक साहित्य]] परिवार |[https://www.Dainiksahitya.com/ वेबसाईट] |- |[[कथाक्रम]] | 'स्‍वप्निका', डी-107, महानगर विस्‍तार, [[लखनऊ]]-226006, |[http://www.kathakram.in/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723065600/http://www.kathakram.in/ |date=23 जुलाई 2013 }} |- |[[कथाबिम्‍ब]] |ए-10 बसेरा, ऑफ दिन-क्वारी रोड, देवनार,[[मुम्बई|मुंबई]] - 400088 |[http://www.kathabimb.com/ website] |- |[[कादम्बिनी]] |18-20, कस्‍तूरबा गांधी मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110001 |[http://www.livehindustan.com/kadambini/1.html website] |- |[[तद्भव]] |18/271, इंदिरा नगर, [[लखनऊ]]-226016 |[http://tadbhav.in/ अंतर्जालस्थल-पता] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728082933/http://tadbhav.in/ |date=28 जुलाई 2021 }} |- |[[नवनीत]] |भारतीय विद्या भवन, 20, म0 मुंशी रोड, [[मुम्बई]]-400007, |[http://www.bhavans.info/navneet/index.asp website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130709145723/http://www.bhavans.info/navneet/index.asp |date=9 जुलाई 2013 }} |- |[[प्रभात पुंज]] |403, कृष्णा आंगन, आर.एन.पी. पार्क, भाईंदर (पूर्व) [[मुम्बई|मुंबई-]]401105 |[http://www.prabhatpunj.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131125112033/http://www.prabhatpunj.com/ |date=25 नवंबर 2013 }} |- |[[पाखी]] |बी-107, सेक्टर-63, नोएडा, गौतमबुद्ध नगर-201303, उ.प्र., |[http://www.pakhi.in/ website] |- |[[बया]] |सी-56/यूजीएफ-4, शालीमार गार्डन एक्‍सटेंशन-2,[[ग़ाज़ियाबाद ज़िला|गाजियाबाद-]]201005 |[http://www.antikaprakashan.com/ website] |- |[[रंगवार्ता]] |प्यारा केरकेट्टा फाउंडेशन, चैशायर होम रोड, बरियाटु,[[राँची|रांची—]]834003, [[झारखण्ड|झारखंड]], |[http://www.rangvarta.com/index1.htm website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615070025/http://www.rangvarta.com/index1.htm |date=15 जून 2013 }} |- |[[लमही]] |विजय राय, 3/343, विवेक खण्‍ड, गोमती नगर, [[लखनऊ]]-226010 उ.प्र., | |- |[[वागर्थ]] |भारतीय भाषा परिषद, 36 ए, शेक्‍सपियर सरणी, [[कोलकाता]]-700017 |[http://www.bharatiyabhashaparishad.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928204832/http://www.bharatiyabhashaparishad.com/ |date=28 सितंबर 2013 }} |- |[[विशिष्ट ध्यान|'''विशिष्ट ध्यान''']] |[[विशिष्ट ध्यान योग आश्रम]], 248, टेढ़ी बाज़ार, [[अयोध्या]] - 224123, [[फ़ैज़ाबाद|फैजाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]] |[http://www.paramdharm.org/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190110115527/http://www.paramdharm.org/ |date=10 जनवरी 2019 }} |- |[[शोध संचयन]] |409, शंतिवन, A/244A, आज़ाद नगर, कानपुर-208002 |[http://www.shodh.net/ website] |- |[[हंस पत्रिका]] |2/36, अंसारी रोड, दरियागंज, [[नई दिल्ली]]-110002, |[http://www.hansmonthly.in/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629105111/http://hansmonthly.in/ |date=29 जून 2013 }} |- |[[मनमीत]] |होटल नीलकंठ, [[आज़मगढ़|आजमगढ़]] उप्र |[http://manmeet.org/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801194838/http://manmeet.org/ |date=1 अगस्त 2015 }} |- |शोधादर्श |आदर्श नगर, ततारपुर लालू, नजीबाबाद-246763 बिजनौर उप्र |[https://shodhadarsh.in//] |- |ओपन डोर |नजीबाबाद-246763 बिजनौर उप्र |[https://opendoornews.in/] |- |हाशिये की आवाज़ |[इंटीग्रेटेड सोशल इनिशिएटिव्स, Indian Social Institue, 10 इंस्टिटूयूशनल, एरिया लोधी रोड, नयी दिल्ली-110003 |[http://www.isidelhi.org.in website] |} {| class="wikitable sortable" |+ऑफलाइन साहित्यिक पत्रिकाए ! पत्रिका का नाम ! संपादकीय संपर्क ! वेब संपर्क |- |[[ओपन डोर]] |संपादक-अमन कुमार, आदर्श नगर, ततारपुर लालू, [[नजीबाबाद]]-246763 [[बिजनौर]] उप्र |https://opendoornews.in |- |[[विशिष्ट ध्यान]] |[[विशिष्ट ध्यान योग आश्रम]], 248, टेढ़ी बाज़ार, [[अयोध्या]] - 224123, [[फ़ैज़ाबाद|फैजाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]] |आधिकारिक वेबसाइट {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190110115527/http://www.paramdharm.org/ |date=10 जनवरी 2019 }} |- |[[आजकल]] | प्रकाशन विभाग, सीजीओ कॉम्‍लेक्‍स, लोधी रोड, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110003 | |- |[[कथादेश]] | सहयात्रा प्रकाशन प्रा. लि., सी-52, जेड-3, दिलशाद गार्डेन, [[दिल्ली|दिल्‍ली-]]110095 | |- |स्वयं निर्माणम् |प्रधान संपादक: मनोज सिंह तोमर , [[भाषिकी कार्यालय: सुभास नगर नरसिंग मंदिर के पास हाज़िर ग्वालियर (म.प्र.) 474003]] | |- |[[कला-प्रयोजन]] | संपादक : हेमंत शेष, 40/158, मानसरोवर, [[जयपुर]]-३०२०२० प्रकाशक :[[पश्चिम क्षेत्र सांस्कृतिक केंद्र]], उदयपुर | [http://india.gov.in/?redirect=http%3A%2F%2Fwzccindia.com&nid=MTEyOTczMm5ld25waQ==]{{Dead link|date=दिसंबर 2020 |bot=InternetArchiveBot }} |- |[[कहानीकार]] | के। 30/37, अरविंद कुटीर, निकट भैरवनाथ, [[वाराणसी]]-221001, [[उत्तर प्रदेश]] | |- |[[कुरुक्षेत्र (पत्रिका)]] | कृषि एवं ग्रामीण रोजगार मंत्रालय, कृषि भवन, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110001 | |- |[[नया ज्ञानोदय]] |[[भारतीय ज्ञानपीठ]], 18, इंस्‍टीट्यूशनल एरिया, लोदी रोड, पोस्‍ट बॉक्‍स-3113, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110003 | |- |[[पहल]] |101, रामनगर, आधारताल, [[जबलपुर]]-4 (मoप्रo) | |- |[[परिकल्पना समय]] |एस एस -107, परिकल्पना, सेक्टर-N-1, संगम होटल के पीछे,[[लखनऊ]]-226024(उ.प्र.) | |- |[[प्रारम्‍भ शैक्षिक संवाद]] |बी-1/84, सेक्‍टर-बी, अलीगंज, [[लखनऊ]]-226024 | |- |[[बया]] | अंतिका प्रकाशन, सी-56/यूजीएफ-4, शालीमार गार्डन एक्‍सटेंशन-2, [[ग़ाज़ियाबाद ज़िला|गाजियाबाद-]]201005 |[http://www.antikaprakashan.com/ website] |- |[[भाषा (पत्रिका)]] |केन्‍द्रीय हिन्‍दी निदेशालय, पश्चिमी खण्‍ड-7, रामकृष्‍ण पुरम,[[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली]] | |- |[[मधुमती]] | राजस्‍थान साहित्‍य अकादमी, सेक्‍टर-4, हिरण मगरी, [[उदयपुर]]-313002, | |- |[[राष्‍ट्रधर्म]] | संस्‍कृति भवन, राजेन्‍द्र नगर, लखनऊ-226004 | |- |[[वर्तमान साहित्‍य]] |यतेन्‍द्र सागर, प्रथम तल, 1-2, मुकुंद नगर, हापुड़ रोड, [[ग़ाज़ियाबाद ज़िला|गाजियाबाद-]]201001 | |- |[[समकालीन भारतीय साहित्‍य]] |सचिव, साहित्‍य अकादेमी, रवीन्‍द्र भवन, 35, फिरोजशाह मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110001 | |- |[[समकालीन सरोकार]] |विनीत प्‍लाज़ा, फ्लैट नं0 01, विनीत खण्‍ड-6, गोमती नगर, [[लखनऊ]]-226010, | |- |[[समाज कल्याण|समाज कल्‍याण]] |डॉ॰ दुर्गाबाई देशमुख समाज कल्याण भवन, बी-12, कुतुब इंस्टीट्यूशनल एरिया, [[नई दिल्ली]]-110603 | |- |[[बहुवचन]] |संपादक: अशोक मिश्र, महात्मा गांधी अंतरराष्ट्रीय हिन्दी विश्वविद्यालय, वर्धा | |- |[[संस्‍कृति]] |केन्‍द्रीय सचिवालय ग्रंथागार, द्वितीय तल, शास्‍त्री भवन, डॉ॰ राजेन्‍द्र प्रसाद मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110001, | |- |[[साहित्‍य अमृत|साहित्‍य अम़ृत]] | 4/19, आसफ अली रोड, नई दिल्‍ली-110002, | |- |[[साहित्‍य भारती]] |उत्‍तर प्रदेश हिन्‍दी संस्‍थान, 6 महात्‍मा गांधी मार्ग, हजरतगंज, [[लखनऊ]]-226001 | |- |[[शैक्षिक पलाश]] |राज्‍य शिक्षा केन्‍द्र, बी-विंग, पुस्‍तक भवन, अरेरा हिल्‍स,[[भोपाल]]-462011 | |- |[[राजभाषा संवाद]] |डॉ॰ जगदीश व्योम, नगर राजभाषा कार्यान्वयन समिति, प्रतिभूति कागज कारखाना, होशंगाबाद (म.प्र.) 461005 | |- |[[साक्षात्कार]] |प्रधान संपादक- umesh kumar singh, साहित्य अकादमी, मध्य प्रदेश संस्कृति परिषद, संस्कृति भवन, बाण गंगा, भोपाल-3 (म.प्र.) | |- |[[पंजाब सौरभ]] |निदेशक भाषा विभाग पंजाब, भाषा भवन, पटियाला | |- |[[खनन भारती]] |वेस्टर्न कोलफील्ड्स लिमिटेड, कोल स्टेट, सिविल लाइन्स,[[नागपुर]]-440001 | |- |[[प्रभात पुंज]] |403, कृष्णा आंगन, आर.एन.पी. पार्क, भाईंदर (पूर्व) [[मुबंई]]-401105 (महाराष्ट्र) | www.prabhatpunj.com |- |माया इन्डिया |6/395 'माया हाउस', मालवीय नगर,[[जयपुर]]-302017 (राज०) | |- |[[हरिगंधा]] |हरियाणा साहित्य अकादमी, कोठी नं० 169, सेक्टर-12, पंचकूला ([[हरियाणा]])-134112 | |- |सम्यक् |संपादक: मदनमोहन उपेन्द्र, ए-10, शान्ति नगर (संजय नगर),[[मथुरा]]- 281001(उ॰प्र॰) | |- |[[हाइकु दर्पण]] (हाइकु कविता की पत्रिका) |संपादक: डा० जगदीश व्योम, बी-12 ए / 58-ए, धवलगिरि, सेक्टर-34, नोएडा-201301 | |- |[[मेकलसुता]](दोहा विधा की पत्रिका) |संपादक- कृष्णस्वरूप शर्मा 'मैथिलेन्द्र', गीतांजलि भवन, म॰आ॰व॰ 08आवासीय मण्डल उपनिवेशिका, नर्मदापुरम् ([[होशंगाबाद]]) म॰प्र॰ 461001 | |- |[[सरल चेतना]] |संपादक-हेमन्त रिछारिया, कोठी बाजार, [[होशंगाबाद]](म॰प्र॰) | |- |[[शैल सूत्र]](गंगा-जमुनी साहित्य की त्रैमासिकी) |प्रधान संपादक: आशा शैली, कार रोड, बिन्दुखत्ता, पो० लाल कुआँ, नैनीताल, उत्तराखण्ड -262402 | |- |[[भारतीय मनीषा]] |संपादक- डॉ॰ रमाकान्त श्रीवास्तव, एल॰ 6 \ 96, अलीगंज,[[लखनऊ]] (उ॰प्र॰)-226024 | |- |[[सरस्वती सुमन]] |संपादक-सुरेन्द्र सिंह चौहान "काका", मानसरोवर, छिब्बरमार्ग,[[देहरादून]]-248001 उत्तरांचल | |- |[[कोयला भारती]] |संपादक-दिलीप कुमार सिंह", राजभाषा विभाग, भारत कोकिंग कोल लिमिटेड, कोयला भवन, कोयला नगर[[धनबाद]]-826005 झारखंड | |- |[[धनबाद राजभाषा संदेश]] |संपादक-दिलीप कुमार सिंह, नगर राजभाषा कार्यान्वयन समिति धनबाद, राजभाषा विभाग, भारत कोकिंग कोल लिमिटेड, कोयला भवन, कोयला नगर[[धनबाद]]-826005 झारखंड | |- |[[व्यंग्य यात्रा]](सार्थक व्यंग्य की त्रैमासिकी) |संपादक: प्रेम जनमेजय,73- साक्षर अपार्टमेंट्स, ए-3, पश्चिम विहार,[[नई दिल्ली]]-110063 | |- |शोधादर्श |संपादक-अमन कुमार, आदर्श नगर, ततारपुर लालू, नजीबाबाद-246763 बिजनौर उप्र |shodhadarsh.page |- |} ===वेब पत्रिकाएं === {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम ! आवृत्ति ! उद्देश्य ! संपादक ! प्रकाशक ! वेब संपर्क |- | शब्दांकन | ऑनलाइन | हिंदी साहित्य, कविता, कहानियाँ, अनुवाद | भरत तिवारी | शब्दांकन |[https://www.shabdankan.com/ वेबसाईट] |- |दैनिक साहित्य ई-पत्रिका |ऑनलाइन |साहित्य रचनाओं का प्रकाशन |वैधविक |[[दैनिक साहित्य]] परिवार |[https://www.Dainiksahitya.com/ वेबसाईट] |- | [[विशिष्ट ध्यान]] | मासिक | गंभीर सामजिक समस्याओं का समाधान | सन्त अमृता योगी | [[विशिष्ट ध्यान योग आश्रम]] | [http://vishishtdhyan.paramdharm.org वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170807153112/http://vishishtdhyan.paramdharm.org/ |date=7 अगस्त 2017 }} |- | [[अखंड ज्योति]] | मासिक | वैज्ञानिक दर्शन | डॉ प्रणव पाण्ड्या | अखंड ज्योति संस्थान मथुरा | [http://www.akhandjyoti.org/ वेबसाईट] |- | [[अनंत अविराम]] | मासिक | ओम प्रकाश दीप | जय कंप्यूटर | [[विदिशा]] से प्रकाशित<ref>{{Cite web |url=https://rni.nic.in/webreport.asp |title=Circulation as Claimed by Publisher for 2005-06 |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=21 जुलाई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721174652/https://rni.nic.in/webreport.asp |url-status=dead }}</ref> | [http://www.thelucknowmirror.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624223227/http://thelucknowmirror.com/ |date=24 जून 2013 }} |- | [[अनुभूति]]<ref name="anubhuti">[http://www.anubhuti-hindi.org/1purane_ank/2001/01_01_01.html Aanubhuti-A complete classic collection of Hindi Poetry<!-- Bot generated title -->]</ref> | साप्ताहिक (ऑनलाइन) | साहित्यिक पत्रिका | [[पूर्णिमा वर्मन]] | | [http://www.anubhuti-hindi.org/ website] |- | [[भारत दर्शन]] | ऑनलाइन | साहित्यिक पत्रिका | | भारत दर्शन, न्यूजीलैंड | [http://www.bharatdarshan.co.nz/ website] |- | [[भारत संदेश]] | मासिक | राजनैतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, खेल, मनोरंजन इत्यादि। | आई सिंह |संयुक्त राज्य अमेरिका | [http://www.bharatsandeshmagazine.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130327011321/http://www.bharatsandeshmagazine.com/ |date=27 मार्च 2013 }} |- | [[गीत-पहल]] | ऑनलाइन | साहित्यिक पत्रिका | अवनीश सिंह चौहान | | [http://geetpahal.webs.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130808081209/http://geetpahal.webs.com/ |date=8 अगस्त 2013 }} |- | [[हिन्दी कुंज ]] | दैनिक ऑनलाइन | साहित्यिक पत्रिका | आशुतोष दूबे | हिंदीकुंज.कॉम | [http://www.hindikunj.com/ वेबसाईट] |- | [[हिंदीनेस्ट डॉट कॉम ]] | साप्ताहिक ऑनलाइन | साहित्यिक पत्रिका | मनीषा कुलश्रेष्ठ | हिंदीनेस्ट. कॉम | [http://www.hindinest.com/ वेबसाईट] |- | [[हिंदुस्तान बोल रहा है]] | मासिक | राजनैतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, खेल, मनोरंजन इत्यादि। | जय पाल सिंह चौधरी | देहरादून | [http://www.hindustanmagazine.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140619020106/http://www.hindustanmagazine.com/ |date=19 जून 2014 }} |- | ''[[इण्डिया टुडे|इंडिया टुडे]] | साप्ताहिक | समाचार पत्रिका | | दि इंडिया टुडे ग्रुप | [http://hindi.india-today.com/ वेबसाईट ] |- | [[जनोक्ति]] | साप्ताहिक | ऑन लाइन हिन्दी पत्रिका | जयराम विप्लव | | [http://www.janokti.com वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180806052250/http://janokti.com/ |date=6 अगस्त 2018 }} |- | [[पूर्वाभास]] | साप्ताहिक ऑनलाइन | साप्ताहिक पत्रिका | अवनीश सिंह चौहान | | [http://www.poorvabhas.in/ वेबसाईट] |- | [[प्रवक्ता]] | दैनिक ऑनलाइन | सामाजिक-राजनीतिक पत्रिका | संजीव कुमार सिन्हा | प्रवक्ता.कॉम | [http://www.pravakta.com/ वेबसाईट] |- |शोधादर्श |त्रैमासिक |शोध पत्रिका |अमन कुमार |अमन कुमार |shodhadarsh.page |- |[[शोध संचयन]] | अर्ध वार्षिक | | डॉ योगेंद्र प्रताप सिह | 409, शांतिवनअपार्टमेंट, 2A/244A, आज़ाद नगर, कानपुर -208002 |[http://www.shodh.net/ वेबसाईट] |- | [[परिकल्पना ब्लॉगोत्सव]] | दैनिक ऑनलाइन | राजनैतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, खेल, मनोरंजन इत्यादि। | [[रवीन्द्र प्रभात]] | ऑनलाइन भारत | [http://www.parikalpna.com/ वेबसाईट] |- | [[सीमापुरी टाइम्स]]<ref name="Seemapuri Times">{{Cite web |url=http://www.seemapuritimes.com/ |title=Seemapuri Times - Hindi News Magazine: Social & Political Magazine<!-- Bot generated title --> |access-date=31 दिसंबर 2020 |archive-date=25 जनवरी 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120125223116/http://seemapuritimes.com/ |url-status=dead }}</ref> | मासिक (ऑनलाइन) | सामाजिक और राजनीतिक | राम प्रकाश वर्मा | | [http://www.seemapuritimes.com वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125223116/http://seemapuritimes.com/ |date=25 जनवरी 2012 }} |- | [[सृजनगाथा]] | मासिक ऑनलाइन | साहित्यिक | जय प्रकाश मानस | | [http://www.srijangatha.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190522122845/http://srijangatha.com/ |date=22 मई 2019 }} |- | [[स्वर्गविभा]] | ऑनलाइन | साहित्यिक पत्रिका | डॉ श्रीमती तारा सिंह | स्वर्गविभा टीम, नवी मुंबई, | [http://www.swargvibha.in/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190829084857/http://www.swargvibha.in/ |date=29 अगस्त 2019 }} |- | [[बरगद|वटवृक्ष]] | त्रैमासिक | साहित्यिक पत्रिका | [[रवीन्द्र प्रभात]] | अलीगंज, लखनऊ | [http://urvija.parikalpnaa.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130526041222/http://urvija.parikalpnaa.com/ |date=26 मई 2013 }} |- | [[विचार मीमांसा]] | दैनिक ऑनलाइन | सामाजिक-राजनीतिक पत्रिका |कनिष्क कश्यप | | [http://www.vicharmimansa.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605035312/http://vicharmimansa.com/ |date=5 जून 2013 }} |- |[[युग मानस]] | दैनिक ऑनलाइन | साप्ताहिक प्रिंट | साहित्य | डॉ सी जयशंकर बाबू | |- |सुमन |साप्ताहिक ऑनलाइन |सामाजिक,साहित्यिक पत्रिका |कमलेश |सुमन प्रकाशन मंदिर | |- |समय पत्रिका |मासिक (ऑनलाइन) |किताब समीक्षा-चर्चा |हरमिन्दर सिंह चहल | |[https://kitab.samaypatrika.com website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190527230007/https://kitab.samaypatrika.com/ |date=27 मई 2019 }} |- |'''[https://journal.gyanvividha.com/ ज्ञानविविधा]''' |'''त्रैमासिक पत्रिका''' '''(ऑनलाइन)''' |'''रचना,आलोचना और शोध की त्रैमासिक पत्रिका''' |'''डॉ. दिवाकर चौधरी''' |'''कठौर,सीतामढ़ी,बिहार से प्रकाशित''' |[https://journal.gyanvividha.com/ वेबसाइट] [https://journal.gyanvividha.com/ वेब लिंक] |} शोधामृत ऑनलाइन शोधपत्रिका-ISSN-3048-9296 (Online) A Peer Reviewed & Refereed online Research Journal कला, मानविकी और सामाजिक विज्ञान की सहकर्मी समीक्षित अर्धवार्षिक मूल्यांकित शोध पत्रिका डॉ. दिवाकर चौधरी''' |'''कठौर,सीतामढ़ी,बिहार से प्रकाशित'' Website -https://shodhamrit.gyanvividha.com/ === ऑनलाइन/ऑफलाइन विज्ञान पत्रिकाएं === {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम जन स्वास्थ्य धारणा ! समपादकीय पता राष्ट्रीय स्वास्थ्य एवं परिवार कल्याण संस्थान, मुनिरका, नई दिल्ली ! वेब पता www.nihfw.org |- |[[आई.सी.एम.आर.]] |इंडियन काउंसिल फॉर मेडिकल रिसर्च, पी.ओ. बॉक्‍स नं. 4911, अंसारी नगर, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110029, |[http://www.blogger.com/goog_2033738435 website]{{deadlink}} |- |[[आविष्कार (पत्रिका)]] |नेशनल रिसर्च डेवलेपमेंट कार्पोरेशन, 20-22, जमरूदपुर सामुदायिक केन्‍द्र, कैलाश कॉलोनी एक्‍सटेंशन, नई दिल्‍ली-48 |[http://www.blogger.com/goog_2033738435 website]{{deadlink}} |- |[[इलेक्ट्रॉनिकी आपके लिए]] | स्‍कोप कैम्‍पस, एन.एच.-12, होशंगाबाद रोड, [[भोपाल]], म.प्र., |[http://www.electroniki.com/ website] |- |[[जल चेतना]] |राष्‍ट्रीय जल विज्ञान संस्‍थान, जल विज्ञान भवन, रूड़की-247667, |[http://www.nih.ernet.in/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000919052111/http://www.nih.ernet.in/ |date=19 सितंबर 2000 }} |- |[[ड्रीम 2047]] |विज्ञान प्रसार, सी-24, कुतुब इंस्‍टीट्यूशनल एरिया, नई दिल्‍ली-दिल्‍ली-110016, |[http://www.vigyanprasar.gov.in/dream/indexh.asp website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130709141026/http://www.vigyanprasar.gov.in/dream/indexh.asp |date=9 जुलाई 2013 }} |- |[[दुधवा लाइव]] | 77, कैनाल रोड, शिव कालोनी, लखीमपुर खीरी- 262701, उ.प्र., |[http://www.dudhwalive.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703060138/http://dudhwalive.com/ |date=3 जुलाई 2013 }} |- |[[पर्यावरण डाइजेस्‍ट]] | डॉ॰ खुशाल सिंह पुरोहित, 19 पत्रकार कॉलोनी, [[रतलाम]], मप्र 457001, | |- |[[उपज|पैदावार]] | इमेज मीडिया ग्रुप, 518, हिंद नगर चौराहा, पुरानी चुंगी, कानपुर रोड, [[लखनऊ]]-226012 | |- |[[विज्ञान कथा (पत्रिका)]] | प्रधान संपादक : डॉ॰ राजीव रंजन उपाध्‍याय, संपर्क : भारतीय विज्ञान कथा लेखक समिति, परिसर कोठी काकेबाबू, देवकली मार्ग, [[फ़ैज़ाबाद|फैजाबाद]], (उ. प्र.)-224001, | |- |[[विज्ञान प्रगति]] | सी.एस.आई.आर., डॉ॰ के। एस. कृष्‍णन मार्ग, नई दिल्‍ली-110012, |[http://www.niscair.res.in/sciencecommunication/Popularization%20of%20Science/vigyan0.asp website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928230901/http://www.niscair.res.in/sciencecommunication/Popularization%20of%20Science/vigyan0.asp |date=28 सितंबर 2013 }} |- |[[वैज्ञानिक (हिन्दी विज्ञान पत्रिका मुम्बई)]] | हिंदी विज्ञान साहित्य परिषद, भाभा परमाणु अनुसंधान केंद्र, मुंबई |[http://www.barc.gov.in/hindi/publication/index_sc.html website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180203235857/http://www.barc.gov.in/hindi/publication/index_sc.html |date=3 फ़रवरी 2018 }} |} ===ऑनलाइन/ऑफलाइन महिला पत्रिकाएं === {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम ! संपादकीय पता ! वेब पता |- |[[बिंदिया]] |के-25, पर्ल्‍स प्लाजा, सेक्टर-18, [[नोएडा]]-201301, [[उत्तर प्रदेश]] |[http://bindiya.net.in/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130707234856/http://bindiya.net.in/ |date=7 जुलाई 2013 }} |- |[[मेरी सहेली]] |संपादकीय एवं प्रशासकीय संपर्क : पायोनियर बुक कं0 प्रा0 लि0, सी-14, रॉयल इंडस्ट्रियल एस्‍टेट, 5-बी, नयागांव क्रॉस रोड, वड़ाला, [[मुम्बई]]-400031 (महाराष्ट्र)। |[http://www.merisaheli.com/ website] |- |[[मनोरमा (पत्रिका)]] |मित्र प्रकाशन प्राइवेट लिमिटेड, मुट्ठीगंज, [[इलाहाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]] | |- |[[गृहलक्ष्‍मी]] |एक्स- 30,ओखला फेस- 2, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110020 |[https://grehlakshmi.com/ Official Website] |- |[[महकता आंचल]] |जे-17, जंगपुरा एक्‍सटेंशन, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110014 | |- |[[वुमेन ऑन टॉप]] |दिशा भारती मीडिया प्रा.लि., ए-96, सेक्‍टर-65, 1 [[नोएडा]]-20130 [[उत्तर प्रदेश]] |[http://www.womenontopmagazine.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719190217/http://womenontopmagazine.com/ |date=19 जुलाई 2013 }} |- |[[सखी]] |जागरण प्रकाशन लि., 2, सर्वोदय नगर, [[कानपुर]]-208005, [[उत्तर प्रदेश]] |[http://www.jagran.com/sakhi-hindi.html website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130929041011/http://www.jagran.com/sakhi-hindi.html |date=29 सितंबर 2013 }} |- |[[सुषमा पत्रिका]] |13/14, आसफ अली रोड,[[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110002 | |- |[[वनिता]] |मलयाला मनोरमा, पोस्ट बॉक्स नं 26, कोट्टयम-686 001,[[केरल]], [[भारत]] |[http://www.manoramaonline.com/ website] |} ===ऑनलाइन/ऑफलाइन फिल्‍मी पत्रिकाएं === [[हिन्दी|हिंदी]] में करीब 75 फिल्मी पत्रिकाएं प्रकाशित हो रही हैं। छोटी-बड़ी सब मिलाकर कम से कम तीन दर्जन फिल्मी पत्रिकाएं तो अकेले [[दिल्ली]] से प्रकाशित होती हैं। '''देश के विभिन्न हिस्सों से प्रकाशित होने वाली फिल्मी पत्रिकाओं के नाम इस प्रकार हैं-''' [[चित्र भारती]] मासिक ([[कोलकाता|कलकत्ता]], 1955 से प्रकाशित), [[सिने चित्रा]] साप्ताहिक ([[कोलकाता|कलकत्ता]], 1955 से प्रकाशित), [[सिने वाणी]] सा. ([[मुम्बई|बंबई]], 1956 से प्रकाशित), [[कला संसार]] सा. ([[कोलकाता|कलकत्ता]] 1957 से प्रकाशित), [[सिने सितारा]] मा. ([[कोलकाता|कलकत्ता]], 1957 से प्रकाशित), [[रजत पट]] पाक्षिक (महू छावनी, 1957 से प्रकाशित), [[रसभरी]] मा. ([[दिल्ली]] से प्रकाशित), [[फिल्मिस्तान]] मा. (फिरोजपुर, 1958 से प्रकाशित), [[फिल्म किरण]] मा. ([[जबलपुर]], 1959 से प्रकाशित), [[चित्र छाया]] मा. ([[दिल्ली]], 1959 से प्रकाशित), [[इंदुमती]] मा. ([[दिल्ली]], 1959 से प्रकाशित), [[सिने एक्सप्रेस]] सा. ([[इन्दौर|इंदौर]], 1959 से प्रकाशित), [[चित्रावली]] सा. ([[मुम्बई|बंबई]], 1959 से प्रकाशित), [[प्रीत]] मा. ([[जोधपुर]], 1959 से प्रकाशित), [[नीलम]] मा. ([[दिल्ली]], 1960 से प्रकाशित), [[मधुबाला]] मा. ([[दिल्ली]], 1960 से प्रकाशित), [[मनोरंजन]] मा. ([[दिल्ली]], 1962 से प्रकाशित), [[रस नटराज]] सा. ([[मुम्बई|बंबई]], 1963 से प्रकाशित), [[काजल|कजरा]] मा. ([[कानपुर]], 1964), [[फिल्म अप्सरा]] मा. ([[दिल्ली]], 1964), [[बबीता]] मा. ([[दिल्ली]], 1967), [[सिने पोस्ट]] मा. ([[दिल्ली]], 1968), [[फिल्म रेखा]] मा. ([[दिल्ली]], 1968), [[फिल्‍मी कलियां]] मा. ([[दिल्ली]], 1968), [[फिल्मांकन]] सा. ([[मुम्बई|बंबई]], 1969), [[सिने हलचल]] पा. ([[अजमेर]], 1969 से प्रकाशित), [[अभिनेत्री]] पा. ([[लुधियाना]], 1970 से प्रकाशित), [[फिल्म शृंगार]] मा. ([[दिल्ली]], 1970 से प्रकाशित), [[फिल्मी परियां]] मा. ([[लखनऊ]], 1970 से प्रकाशित), [[फिल्म संसार]] मा. ([[मेरठ]], 1970 से प्रकाशित), [[फिल्मी कमल]] मा. ([[मेरठ]], 1970 से प्रकाशित), [[अभिनेत्री|फिल्म अभिनेत्री]] मा. ([[मेरठ]], 1970 से प्रकाशित), [[पूनम की रात]] सा. ([[जबलपुर]], 1970 से प्रकाशित), [[चित्र किरण]] सा. ([[मुम्बई|बंबई]], 1970 से प्रकाशित), [[सिने हलचल मासिक]] ([[दिल्ली]], 1971 से प्रकाशित)। इसके अलावा [[मुम्बई|बंबई]] से प्रकाशित [[उर्वशी (पत्रिका)]], [[कोलकाता|कलकत्ता]] से प्रकाशित [[स्क्रीन]] हैं। पाक्षिक केवल एक ही निकलती है, [[माधुरी]]। मासिक पत्रिकाओं में [[फिल्‍मी दुनिया]], [[सुषमा पत्रिका]], [[पालकी]], [[फिल्‍मी कलियां]], [[रंग भूमि]] तथा [[चित्रलेखा (पत्रिका)]], राजधानी से प्रकाशित होती हैं और [[रजनीगन्धा|रजनी गंधा]] [[मुम्बई|बंबई]] में। इन फिल्मी पत्रिकाओं के अतिरिक्त [[मेनका]], [[युग छाया]], [[नव चित्र पट]], [[राधा|राधिका]], [[फिल्मांजलि]], [[छायाकार]], [[प्रिया]] भी नियमपूर्वक प्रकाशित हो रही हैं। [[माधुरी]] को छोड़ शेष सभी फिल्मी पत्रिकाएं कथा-साहित्य प्रकाशित करती हैं। [[पालकी]] और [[आसपास]] में अच्छी फिल्मी सामग्री के अतिरिक्त अन्य कई विषयों पर भी सामग्री दी जाती है।<ref>[http://bachchansrivastava.com/patrakarita.html 1976 में वेद प्रकाश वैदिक द्वारा संपादित ग्रंथ हैं हिंदी पत्रकारिता, विविध आयाम में प्रकाशित लेख]{{Dead link|date=दिसंबर 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> '''कुछ फिल्मी पत्रिकाओं की जानकारी विस्तार से :''' {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम ! संपादकीय संपर्क ! वेब संपर्क ! ई मेल संपर्क |- |[[चित्रलेखा (पत्रिका)]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : 94, बनारसीदास एस्‍टेट, तिमारपुर (निकट माल रोड), [[दिल्ली|दिल्‍ली-]]110004 | | |- |[[फिल्‍मी कलियां]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : 4675/21, अंसारी रोड, दरियागंज, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110002 |[http://filmikaliyan.in/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130930141009/http://filmikaliyan.in/ |date=30 सितंबर 2013 }} | |- |[[फिल्‍मी दुनिया]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : 16, दरियागंज,[[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110002 | | |} ===ऑनलाइन/ऑफलाइन बाल पत्रिकाएं=== {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम ! समपादकीय संपर्क ! वेब संपर्क |- |[[बाल प्रभा]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क श्री गाँधी पुस्तकालय, चौक, शाहजहांपुर [[उत्तर प्रदेश]]-242001 | |- |[[अभिनव बालमन]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : 17/239, ज़ेड, 13/59, पंचनगरी, [[अलीगढ़]]-202001, उ.प्र., |[http://www.abhinavbalmann.webs.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130708113904/http://www.abhinavbalmann.webs.com/ |date=8 जुलाई 2013 }} |- |[[चकमक]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : ई-10, शंकर नगर, बीडीए कॉलोनी, शिवाजी नगर, [[भोपाल]]-462016 |[http://www.eklavya.in/chakmak/chakmak/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110210072646/http://www.eklavya.in/chakmak/chakmak/ |date=10 फ़रवरी 2011 }} |- |[[चन्दामामा (बाल पत्रिका)]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : ऑफिस बी-3, लुनिक इंडस्‍ट्रीज, क्रास रोड ‘बी’, एम.आई.दी.सी., अँधेरी (ईस्ट), [[मुम्बई|मुंबई-]]400093 ([[महाराष्ट्र]])। |[http://hindi.chandamama.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108094531/http://hindi.chandamama.com/ |date=8 जनवरी 2014 }} |- |[[चंपक (बाल पत्रिका)]] |दिल्‍ली प्रेस भवन, ई-3, झंडेवाला एस्‍टेट, रानी झाँसी मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110055, |[https://web.archive.org/web/20130709011544/http://champakmag.delhipress.in/index.aspx वेबसाईट] |- |[[देवपुत्र]] | संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : 40, संवाद नगर, [[इन्दौर|इंदौर-]]452001 (मध्‍य प्रदेश), |[http://devputra.com/ website] |- |[[नन्दन (बाल पत्रिका)|नंदन]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : हिंदुस्‍तान टाइम्‍स हाउस, 18-20, कस्‍तूरबा गाँधी मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]10001, |[http://www.livehindustan.com/nandan/1.html वेबसाईट] |- |[[नन्हे सम्राट]] | | |- |[[पराग (पत्रिका)]] | | |- |[[लोटपोट]] | | |- |[[मधु मुस्कान]] | | |- |[[गुड़िया]] | | |- |[[नव मधुवन]] | | |- |[[दोस्त और दोस्ती]] | | |- |[[सुमन सौरभ]] | | |- |[[बाल भारती]] | | |- |[[समझ झरोखा|समय झरोखा]] | | |- |[[शिशु सौरभ]] | | |- |[[किशोर लेखनी]] | | |- |[[बाल हंस]] | | |- |[[बाल दर्शन]] | | |- |[[बाल भास्कर|बाल भास्‍कर]] | 6, द्वारिका सदन, प्रेस कॉम्‍पलेक्‍स, एम0पी0 नगर, [[भोपाल]]-11 |[http://www.bhaskar.com/magazine/balbhaskar/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726140833/http://www.bhaskar.com/magazine/balbhaskar/ |date=26 जुलाई 2013 }} |- |[[बालवाणी]] | संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : उत्‍तर प्रदेश हिन्‍दी संस्‍थान, 6 महात्‍मा गांधी मार्ग, हजरतगंज, [[लखनऊ]]-226001 |[http://uphindisansthan.in/Balwani/Bal%20Wani%20List.htm वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130925033208/http://uphindisansthan.in/Balwani/Bal%20Wani%20List.htm |date=25 सितंबर 2013 }} |- |[[सुमन सौरभ]] | संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : दिल्‍ली प्रेस भवन, ई-3, झंडेवाला एस्‍टेट, रानी झाँसी मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110055, |[http://www.delhipress.in/Registration.aspx वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629235635/http://www.delhipress.in/Registration.aspx |date=29 जून 2013 }} |} ===ऑनलाइन वेब पोर्टल === {{rquote|right|मलयालम पत्रिका, ‘वनिता’ 26.53 लाख पाठकों के साथ देश की सबसे ज्यादा पढ़ी जाने वाली पत्रिका हो गई है। हिंदी मासिक पत्रिका, ‘प्रतियोगिता दर्पण’ ने अपनी रीडरशिप में बढ़ोतरी की है। इसकी पाठक संख्या बढ़कर 20.27 लाख हो गई है। और इसने दूसरा स्थान बनाने में सफलता हासिल की है। इसी के साथ, तीसरे स्थान पर रही हिंदी पत्रिका, ‘सरस सलिल’ की पाठक संख्या में भी इजाफा हुआ है। इसकी पाठक संख्या अब 19.45 लाख हो गई है। चौथे स्थान पर, अंग्रेजी साप्ताहिक पत्रिका, ‘इंडिया टुडे’ ने अपने कुछ पाठक खोये हैं। इसकी पाठक संख्या 17.57 लाख से घटकर 16.50 लाख रह गई है। पांचवें स्थान पर साप्ताहिक पत्रिका, ‘मलयाला मनोरमा’ 14.13 लाख पाठकों के साथ रही। जबकि, हिंदी साप्ताहिक पत्रिका, ‘इंडिया टुडे’ कुछ पाठकों की कमी के साथ छठे स्थान पर रही। इसकी पाठक संख्या घटकर 11.37 लाख रह गई है। ‘मेरी सहेली’ 11 लाख पाठकों के साथ सांतवें स्थान पर, ‘तमिल कुमदुम’ 10.66 लाख पाठकों के साथ आठवें स्थान पर, हिंदी पत्रिका, ‘गृहशोभा’ 10.61 लाख पाठकों के साथ नौवें स्थान पर और ‘गृह लक्ष्मी’ 10.31 लाख पाठकों के साथ दसवें स्थान पर रही।|"आईआरएस के 2011 के आंकड़ों के अनुसार"<ref>{{Cite web |url=http://samachar4media.com/articles/2011/06/16/%E0%A4%9F%E0%A5%89%E0%A4%AA-%E0%A4%9F%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%93%E0%A4%82-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E2%80%98%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E2%80%99-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B2%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%B0 |title=समाचार4 मीडिया नें आंकड़ों की जानकारी |access-date=30 जुलाई 2013 |archive-date=5 मई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505071439/http://samachar4media.com/articles/2011/06/16/%E0%A4%9F%E0%A5%89%E0%A4%AA-%E0%A4%9F%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%93%E0%A4%82-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E2%80%98%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E2%80%99-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B2%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%B0 |url-status=dead }}</ref>}} * *[[विशिष्ट ध्यान]]<ref>{{Cite web |url=http://vishishtdhyan.paramdharm.org/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=31 दिसंबर 2020 |archive-date=7 अगस्त 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807153112/http://vishishtdhyan.paramdharm.org/ |url-status=dead }}</ref> *[[अक्षर पर्व]]<ref>{{Cite web |url=http://www.aksharparv.com/index.asp |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708000449/http://www.aksharparv.com/index.asp |archive-date=8 जुलाई 2012 |url-status=dead }}</ref> *[[अनुरोध (पत्रिका)]]<ref>http://www.anurodh.net/</ref> *[[उर्वशी (पत्रिका)]]<ref>http://urvashi.weebly.com/</ref> *[[दैनिक साहित्य (पत्रिका)]]<ref>https://www.Dainiksahitya.com/</ref> *[[कल्याण (पत्रिका)]]<ref>{{Cite web |url=http://www.kalayan.org/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=6 जुलाई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070706074241/http://www.kalayan.org/ |url-status=dead }}</ref> *[[अभिव्यक्ति (पत्रिका)]]<ref>http://www.abhivyakti-hindi.org/</ref> *[[कविता कोश]]<ref>http://kavitakosh.org/</ref> *[[गद्य कोश]]<ref>http://www.gadyakosh.org/gk/</ref> *[[जानकी पुल]]<ref>http://www.jankipul.com/</ref> *[[भारतीय पक्ष]]<ref>http://www.bhartiyapaksha.com/</ref> *[[रचनाकर]]<ref>http://www.rachanakar.org/</ref> *[[लघुकथा.कॉम]]<ref>http://www.laghukatha.com/</ref> *[[लेखक मंच]]<ref>{{Cite web |url=http://lekhakmanch.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=26 जून 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130626001140/http://lekhakmanch.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[लेखनी (पत्रिका)]]<ref>{{Cite web |url=http://www.lekhni.net/index2.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=3 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130703021538/http://www.lekhni.net/index2.html |url-status=dead }}</ref> *[[साहित्य कुंज]]<ref>{{Cite web |url=http://www.sahityakunj.net/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=5 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705150812/http://www.sahityakunj.net/ |url-status=dead }}</ref> *[[साहित्य शिल्पी]]<ref>{{Cite web |url=http://www.sahityashilpi.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=8 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130708204801/http://www.sahityashilpi.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[Www.shodh.net|शोध]] [[Www.shodh.net|संंचयन]] *[[हिन्दी कुंज]]<ref>http://www.hindikunj.com/</ref> *[[हिन्दी समय]]<ref>http://www.hindisamay.com/</ref> *[[परिकल्पना (वेब पोर्टल)]]<ref>{{Cite web |url=http://www.parikalpnaa.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=26 अगस्त 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190826185146/http://www.parikalpnaa.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[लोकोदीप (रेल पत्रिका)]] *शोधादर्श *https://readme9786.blogspot.com/ ===समाचार पोर्टल === {{rquote|right|[[मुक्तिबोध]] को जब कोई प्रकाशक छापने को तैयार नहीं था, तब ‘कल्पना’ और ‘वसुधा’ ने उन्हें पहचाना। आधुनिक काव्यशास्त्र का मूर्धन्य ग्रंथ ‘एक साहित्यिक की डायरी’ सबसे पहले ‘वसुधा’ में धारावाहिक रूप से छपा। नई कहानी का आंदोलन ‘नई कहानियाँ’ पत्रिका ने छेड़ा और प्रतिष्ठित किया। ‘सारिका’, ‘साक्षात्कार’, ‘पूर्वग्रह’, ‘दस्तावेज’, ‘पहल’, ‘वसुधा’, जैसी पत्रिकाएँ समकालीन साहित्य को जानने-समझने के लिए अनिवार्य हैं। हिन्दी में यदि पत्र-पत्रिकाएँ न होतीं तो बहुत सारा साहित्य छपने से रह गया होता या वक्त पर नहीं छप पाता।|"वेब पत्रिका [[सृजनगाथा]] में डॉ॰ हरिसिंह गौर" *[[इन.कॉम]]<ref>{{Cite web |url=http://hindi.in.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=9 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709170558/http://hindi.in.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[गूगल समाचार]]<ref>https://news.google.com/news?ned=hi_in</ref> *[[तहलका]]<ref>http://www.tehelkahindi.com/</ref> *[[प्रभासाक्षी]]<ref>https://www.prabhasakshi.com/</ref> *[[बीबीसी हिन्दी]]<ref>http://www.bbc.co.uk/hindi/</ref> *[[मीडिया विमर्श]]<ref>{{Cite web |url=http://www.mediavimarsh.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808143451/http://www.mediavimarsh.com/ |archive-date=8 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref> *[[रविवार (पत्रिका)]]<ref>{{Cite web |url=http://raviwar.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=16 अप्रैल 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416233440/http://www.raviwar.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[वेबदुनिया]]<ref>http://hindi.webdunia.com/</ref> *[[शुक्रवार (पत्रिका)]]<ref>{{Cite web |url=http://shukrawar.net/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=7 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130707090456/http://www.shukrawar.net/ |url-status=dead }}</ref> *[[आईबीएन खबर|IBN खबर]]<ref>{{Cite web |url=http://khabar.ibnlive.in.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=14 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130714053609/http://khabar.ibnlive.in.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[पी 7 न्यूज|P7 न्यूज]]<ref>{{Cite web |url=http://www.p7news.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=8 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130708122059/http://www.p7news.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[एनडीटीवी खबर|NDTV खबर]]<ref>{{Cite web |url=http://khabar.ndtv.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=10 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130710072543/http://khabar.ndtv.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[आज तक]]<ref>http://aajtak.intoday.in/</ref> *[[भोपाल समाचार]] ([http://www.bhopalsamachar.com/ जालस्थल]) *[[हिमालय न्यूज]] ([http://www.himalaynews.in/ जालस्थल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170715001905/http://himalaynews.in/ |date=15 जुलाई 2017 }}) *[[शब्दनगरी]]<ref>{{Cite web |url=https://shabd.in/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 अगस्त 2018 |archive-date=16 अगस्त 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180816162121/https://shabd.in/ |url-status=dead }}</ref> == सामाजिक पत्रिकाएँ== * [[विशिष्ट ध्यान]] * [[मधु मुस्कान]] * [[सरिता (पत्रिका)]] * [[सारस सलिल]] * [[प्रतियोगिता दर्पण]] ===स्‍वास्‍थ्‍य पत्रिकाएं=== *[[निरोग धाम]]<ref>http://www.nirogdhampatrika.com/</ref> ===वित्‍त पत्रिकाएं === *[[द इकॉनोमिक टाइम्स|इकोनॉमिक्स टाइम्स]]<ref>{{Cite web |url=http://hindi.economictimes.indiatimes.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=9 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100209070055/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[नफा नुकसान]]<ref>http://www.nafanuksan.com/</ref> *[[बिजनेस भास्कर]]<ref>{{Cite web |url=http://business.bhaskar.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=10 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130710111347/http://business.bhaskar.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[मोल तोल]]<ref>{{Cite web |url=http://www.moltol.in/hindi/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=5 जून 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605035818/http://www.moltol.in/hindi/ |url-status=dead }}</ref> *[[मनी मंत्र]]<ref>{{Cite web |url=http://moneymantra.net.in/index.php |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=10 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100310111611/http://www.moneymantra.net.in/index.php |url-status=dead }}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist|3}} == बाहरी कड़ियाँ == षाएं] * [http://www.abhivyakti-hindi.org/snibandh/2006/baalpatrikaon.htm अभिव्यक्ति पत्रिका में साहित्यिक निबंध, लेखक : देवेंद्र देवेश, शीर्षक : बाल पत्रिकाओं की भूमिका और दायित्व] * [http://www.mphindisahitya.com/ मध्यप्रदेश हिन्दी साहित्य] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131025152548/http://www.mphindisahitya.com/ |date=25 अक्तूबर 2013 }} {{बाल साहित्य}} {{हिन्दी बाल पत्रिका}} {{हिन्दी भाषा की पत्रिका}} [[श्रेणी:हिन्दी अंतरजाल पत्रिकाएँ|सूची, हिन्दी अन्तर्जाल पत्रिकाओं की]] [[श्रेणी:हिन्दी पत्रिकाएँ]] [[श्रेणी:सामाजिक पत्रिकाएँ]] [[श्रेणी:साहित्यिक पत्रिकाएँ]] [[श्रेणी:मासिक पत्रिकाएँ]] [[श्रेणी:बाल पत्रिकाएँ]] [[श्रेणी:हिन्दी साहित्य]] |} r1so5fw2rqg1z8hoiu4s3wbny2w5s6r 6534351 6534348 2026-03-29T15:15:11Z Aman Kumar Tyagi 250783 6534351 wikitext text/x-wiki {{सफाई|reason=[[वि:नहीं|निर्देशिका]] की तरह निर्मित सूची, अनुल्लेखनीय नामों को हटाने की आवश्यकता है|date=अप्रैल 2020}} '''हिन्दी पत्रिकाएँ''' [[हिन्दी]] भाषा में छपने वाली [[पत्रिका|पत्रिकाएँ]] हैं। यहाँ हिन्दी भाषा की प्रमुख पत्रिकाओं को सूचीबद्ध किया गया है। पतहर, हिंदी तिमाही पत्रिका का प्रकाशन जनवरी 2016 से हो रहा। यह साहित्यिक पत्रिका है। इसके कई विशेषांक प्रकाशित हो चुके हैं। पतहर ( Patahar) का आर एन आई नंबर UPHIN /2016/67435 है। साथ ही पत्रिका को आईएसएसएन नंबर 2456-0413 है। <ref>{{Cite web|url=https://patahar.blogspot.com/?m=1|title=पतहर|access-date=2024-12-15}}</ref> संपादक : विभूति नारायण ओझा संपर्क: बहादुरपुर, खुखुन्दू, जिला : देवरिया, उत्तर प्रदेश, 274501,<ref>{{Cite web|url=https://rni.nic.in/registerdtitle_search/registeredtitle_ser.aspx|title=RNI|website=rni.nic.in|access-date=2024-12-15}}</ref> == इतिहास == हिन्दी पत्रकारिता की शुरुआत बंगाल से हुई और इसका श्रेय [[राजा राममोहन राय]] को दिया जाता है। [[राजा राममोहन राय]] ने ही सबसे पहले प्रेस को सामाजिक उद्देश्य से जोड़ा। भारतीयों के सामाजिक, धार्मिक, राजनैतिक, आर्थिक हितों का समर्थन किया। समाज में व्याप्त अंधविश्वास और कुरीतियों पर प्रहार किये और अपने पत्रों के जरिए जनता में जागरूकता पैदा की। राय ने कई पत्र शुरू किये। जिसमें अहम हैं-साल 1780 में प्रकाशित ‘[[हिक्की का बंगाल गेजेट|बंगाल गजट’]]। बंगाल गजट भारतीय भाषा का पहला समाचार पत्र है। इस समाचार पत्र के संपादक [[गंगाधर भट्टाचार्य]] थे। इसके अलावा [[राजा राममोहन राय]] ने मिरातुल, संवाद कौमुदी, बंगाल हैराल्ड पत्र भी निकाले और लोगों में चेतना फैलाई। 30 मई 1826 को [[कोलकाता|कलकत्ता]] से पंडित [[जुगल किशोर शुक्ल]] के संपादन में निकलने वाले ‘[[उदन्त मार्तण्ड]]’ को हिंदी का पहला समाचार पत्र माना जाता है।<ref>{{Cite web |url=http://srijangatha.com/Itihas-16Sep-2012#.Ufdg5NL9u8I |title=सृजनगाथा में ज़ाहिद खान का आलेख : प्रतिरोध के सामूहिक स्वर, परतंत्र भारत में प्रतिबंधित पत्र-पत्रिकाएँ |access-date=30 जुलाई 2013 |archive-date=8 अप्रैल 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408000048/http://srijangatha.com/Itihas-16Sep-2012#.Ufdg5NL9u8I |url-status=dead }}</ref> इस समय इन गतिविधियों का चूँकि [[कलकत्ता]] केन्‍द्र था इसलिए यहाँ पर सबसे महत्‍वपूर्ण पत्र-पत्रिकाएँ - उद्‌दंड मार्तंड, बंगदूत, प्रजामित्र मार्तंड तथा समाचार सुधा वर्षण आदि का प्रकाशन हुआ। प्रारम्‍भ के पाँचों साप्‍ताहिक पत्र थे एवं सुधा वर्षण दैनिक पत्र था। इनका प्रकाशन दो-तीन भाषाओं के माध्‍यम से होता था। ‘सुधाकर' और ‘बनारस अखबार' साप्‍ताहिक पत्र थे जो काशी से प्रकाशित होते थे। ‘प्रजाहितैषी' एवं बुद्धि प्रकाश का प्रकाशन आगरा से होता था। ‘तत्‍वबोधिनी' पत्रिका साप्‍ताहिक थी और इसका प्रकाशन बरेली से होता था। ‘मालवा' साप्‍ताहिक मालवा से एवं ‘वृतान्‍त' जम्‍मू से तथा ‘ज्ञान प्रदायिनी पत्रिका' लाहौर से प्रकाशित होते थे। दोनों मासिक पत्र थे। इन पत्र-पत्रिकाओं का प्रमुख उद्‌देश्‍य एवं सन्‍देश जनता में सुधार व जागरण की पवित्र भावनाओं को उत्‍पन्‍न कर अन्‍याय एवं अत्‍याचार का प्रतिरोध/विरोध करना था। हालाँकि इनमें प्रयुक्‍त भाषा (हिन्‍दी) बहुत ही साधारण किस्‍म की (टूटी-फूटी हिन्‍दी) हुआ करती थी। सन्‌ 1868 ई. में [[भारतेन्दु हरिश्चंद्र|भारतेंदु हरिश्चंद्र]] ने साहित्‍यिक [[पत्रिका]] कवि वचन सुधा का प्रवर्तन किया। और यहीं से हिन्दी पत्रिकाओं के प्रकाशन में तीव्रता आई।<ref>[http://www.rachanakar.org/2009/09/blog-post_15.html वेब पत्रिका [[रचनाकार]], वीरेन्द्र सिंह यादव का आलेख : हिन्‍दी साहित्‍य के इतिहास में पत्र-पत्रिकाओं की प्रासंगिकता एवं उपादेयता।</ref> [[आलोचना (पत्रिका)|आलोचना]], [[हिन्दी|हिंदी]], [[वसुधा]], [[अक्षर पर्व]], [[वागर्थ]], [[आकल्प]], [[साहित्य वैभव]], [[परिवेश]], [[कथा]], [[संचेतना]], [[संचार|संप्रेषण]], [[कालदीर्घा]], [[दायित्वबोध]], [[अभिनव क़दम|अभिनव कदम]], [[हंस (पक्षी)|हंस]], [[बया]], [[शोधादर्श]] आदि वे पत्रिकाएँ हैं, जो हिंदी भाषा की समृद्धि का प्रतीक हैं।<ref>{{Cite web |url=http://hindi.webdunia.com/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80-1080913057_1.htm |title=वेब दुनिया, हिन्दी में गायत्री शर्मा का आलेख : गौरवशाली भाषा हिंदी |access-date=30 जुलाई 2013 |archive-date=3 अगस्त 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130803172528/http://hindi.webdunia.com/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80-1080913057_1.htm |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! !! Darpan !! 1832 !! Banbai !! Bal shasatri jabedakar |- | 1 || उदन्त मार्तंड- साप्ताहिक || 30 मई 1826 || कलकत्ता || जुगल किशोर |- | 2 || बंगदूत- साप्ताहिक || 1829 || कलकत्ता || राजा राम मोहन राय |- | 3 || प्रजामित्र- साप्ताहिक || 1834 || कलकत्ता || |- | 4 || बनारस अख़बार-साप्ताहिक || 1845 || बनारस || राजा शिव प्रसाद सिंह |- | 5 || मार्तंड- साप्ताहिक || 1846 || कलकत्ता || मो. नसीरुद्दीन |- | 6 || सुधाकर- साप्ताहिक || 1850 || काशी || बाबु तारा मोहन मित्र |- | 7 || बुद्ध‌‍ि प्रकाश || 1852 || आगरा || मुंशी सदासुखलाल |- | 8 || प्रजा हितैषी || 1855 || आगरा || राजा लक्ष्मण सिंह |- | 9 || कवि वचन सुधा- मासिक || 1868 || काशी || भारतेंदु |- | 10 || हरिश्चन्द्र मैगजीन- मासिक || 1873 || बनारस || भारतेंदु |- | 11 || बाल बोधनी- मासिक || 1874 || बनारस || भारतेंदु |- | 12 || काशी पत्रिका- साप्ताहिक || || अलीगढ़ || बलदेव प्रसाद |- | 13 || भारत बंधु- साप्ताहिक || || अलीगढ़ || तोता राम |- | 14 || भारत मित्र || || कलकत्ता || रूद्र दत्त |- | 15 || हिंदी प्रदीप- मासिक || 1877 || प्रयाग || बाल कृष्ण भट्ट |- | 16 || आनंद कादम्बिनी- मासिक || 1881 || मिर्जापुर || बदरी नारायण चौधरी |- | 17 || भारतेंदु || 1884 || वृंदावन || पं. राधा चरण गोस्वामी |- | 18 || देवनागरी प्रचारक || || मेरठ || |- | 19 || प्रयाग समाचार || || लखनऊ || देवकी नंदन त्रिपाठी |- | 20 || ब्राह्मण- मासिक || 1883 || कानपुर || प्रताप नारायण मिश्र |- | 21 || हिन्दूस्तान- दैनिक || || इंग्लैंड || राजा रामपाल सिंह |- | 22 || इंदु- मासिक || || लाहौर || |- | 23 || नागरी नीरद- साप्ताहिक || || मिर्जापुर || बदरी नारायण चौधरी |- | 24 || नागरी प्रचारिणी पत्रिका- त्रैमासिक || 1896 || काशी || वेणी प्रसाद |- | 25 || उपन्यास- मासिक || 1898 || काशी || गोपाल राम गहमरी |- | 26 || सरस्वती- मासिक || 1900 || काशी, बाद में इलाहाबाद || चिंतामणि घोष/ श्याम सुंदर दास (1902)/ महावीर प्रसाद द्विवेदी (1903) |- | 27 || सुदर्शन- मासिक || 1900 || काशी || देवकीनंदन/माधव |- | 28 || समालोचक- मासिक || 1902 || जयपुर || गुलेरी |- | 29 || अभ्युदय- साप्ताहिक || || प्रयाग || मदन मोहन मालवीय |- | 30 || इंदु- मासिक || 1909 || काशी || प्रकाश कुमार उपाध्याय |- | 31 || मर्यादा- मासिक || 1909 || प्रयाग || कृष्ण कान्त मालवीय/संपूर्णानंद/ प्रेमचंद |- | 32 || प्रताप- साप्ताहिक || 1913 || कानपुर || गणेश शंकर विद्यार्थी |- | 33 || चाँद || || || महादेवी वर्मा |- | 34 || प्रभा || 1913 || खंडवा, बाद में कानपुर || कालू राम, बाद में कानपुर में बालकृष्ण शर्मा ‘नवीन’/माखनलाल चतुर्वेदी |- | 35 || माधुरी || 1922 || लखनऊ || दुलारे लाल भार्गव/ रूप नारायण पांडेय/ कृष्ण बिहारी मिश्र/ प्रेमचंद(1928-31) |- | 36 || सुधा- मासिक || 1929 || लखनऊ || दुलारेलाल भार्गव |- | 37 || कल्याण पत्रिका || 1925 || गीता प्रेस- गोरखपुर || - |- | 38 || विशाल भारत- मासिक || 1928 || कलकत्ता || बनारसीदास चतुर्वेदी |- | 39 || हंस || (1)-1930 ( 2) 1984 " || (१)-बनारस (२)-दिल्ली || (1)- [[प्रेमचंद]] (2)- [[राजेन्द्र यादव]] |- | 40 || आदर्श + मौजी || || कलकत्ता || शिव पूजन सहाय |- | 41 || साहित्य सन्देश- मासिक || 1937 || आगरा || बाबू गुलाब राय |- | 42 || मतवाला- साप्ताहिक || 1923 || कलकत्ता || महादेव प्रसाद सेठ/ शिव पूजन सहाय/ निराला |- | 43 || जागरण- साप्ताहिक || 132 || बनारस || शिव पूजन सहाय/ प्रेमचंद(1932) |- | 44 || भारत- अर्धसप्ताहिक || || इलाहाबाद || नंद दुलारे वाजपेयी |- | 45 || नवजीवन- साप्ताहिक &nbsp; || 1921 || अहमदाबाद || गाँधी |- | 46 || देश- साप्ताहिक || 1920 || पटना || राजेन्द्र प्रसाद |- | 47 || कर्मवीर- साप्ताहिक || 1924 || जबलपुर || माखनलाल चतुर्वेदी |- | 48 || कहानी, नई कहानियाँ, उपन्यास || || || भैरव प्रसाद गुप्त |- | 49 || सैनिक || || आगरा || कृष्ण दत्त पालीवाल |- | 50 || प्रतीक- दृमासिक || 1947 || इलाहाबाद || अज्ञेय |- | 51 || रूपाभ- मासिक || 1938 || || पन्त/ नरेंद्र शर्मा |- | 52 || कल्पना- दृमासिक || 1949 || हैदराबाद || आर्येन्द्र शर्मा |- | 53 || धर्मयुग- साप्ताहिक || 1950 || बम्बई || धर्मवीर भारती |- | 54 || आलोचना- त्रैमासिक || 1951 || दिल्ली || शिवदान सिंह चौहान/ धर्मवीर भारती/रघुवंश/ साही/ नंददुलारे वाजपेयी/ नामवर सिंह |- | 55 || नये पत्ते- || 1953 || इलाहाबाद || लक्ष्मी कान्त वर्मा/ रामस्वरूप चतुर्वेदी |- | 56 || नयी कविता- अर्द्धवार्षिक || 1954 || इलाहाबाद || जगदीश गुप्त, रामस्वरुप चतुर्वेदी |- | 57 || ज्ञानोदय- मासिक || 1955 || कलकत्ता || कन्हैया लाल मिश्र |- | 58 || निकष- साप्ताहिक || 1956 || इलाहाबाद || धर्मवीर भारती/ लक्ष्मीकांत वर्मा |- | 59 || कृति || 1958 || दिल्ली || नरेश मेहता |- | 60 || समालोचक- मासिक&nbsp; || 1958 || आगरा || रामविलास शर्मा |- | 61 || पहल- त्रैमासिक || 1960 || जयपुर || ज्ञानरंजन |- | 62 || क ख ग- त्रैमासिक || 1963 || इलाहाबाद || रघुवंश, लक्ष्मीकांत वर्मा, रामस्वरूप चतुर्वेदी |- | 63 || दिनमान-साप्ताहिक || 1965 || दिल्ली || रघुवीर सहाय |- | 64 || 1-पूर्वाग्रह- मासिक 2-समास || 1974 || भोपाल || अशोक वाजपेयी |- | 65 || वर्तमान साहित्य || 1984 || इलाहाबाद || विभूति नारायण राय |- | 66 || कथादेश || 1997 || दिल्ली || हरि नारायण |- |- | 67 || नया खून || || मध्य प्रदेश || मुक्तिबोध |- |} ==ऑनलाइन पत्रिकाएँ== ===साहित्यिक=== : ''हिंदी की साहित्यिक पत्रिकाएँ [[हिंदी साहित्य]] की विभिन्न विधाओं के विकास और संवर्द्धन में उल्लेखनीय भूमिका निभाती रहीं हैं। [[काव्य|कविता]], [[कहानी]], [[उपन्यास]], [[निबन्ध|निबंध]], [[नाटक]], [[आलोचना]], [[यात्रावृत्तांत]], [[जीवनचरित|जीवनी]], [[आत्मकथा]], [[शोधादर्श]], [[ओपन डोर]] तथा [[अनुसंधान|शोध]] से संबंधित आलेखों का नियमित तौर पर प्रकाशन इनका मूल उद्देश्य है। आधुनिक हिन्दी में जितने महत्वपूर्ण आंदोलन छिड़े, पत्र-पत्रिकाओं के माध्यम से छिड़े। न जाने कितने महत्वपूर्ण साहित्यकार पत्र-पत्रिकाओं के माध्यम से प्रतिष्ठित हुए। न जाने कितनी श्रेष्ठ रचनाएँ पाठकों के सामने पत्र-पत्रिकाओं के माध्यम से आईं। भारतेंदु युग के साहित्यकारों की केन्द्रीय पत्रिकाएँ थीं – ‘हरिश्चन्द्र मैगजीन’, ‘ब्राह्मण’ या ‘हिंदोस्तान’। द्विवेदी युग और स्वयं आचार्य [[महावीर प्रसाद द्विवेदी]] ‘सरस्वती’ उन दिनों की सर्वाधिक प्रतिनिधि पत्रिका थी। [[मैथिलीशरण गुप्त]] ‘सरस्वती’ की ही देन हैं। छायावादी कवियों के साथ ‘मतवाला’, ‘इंदु’, ‘रूपाभ’, ‘श्री शारदा’ जैसी पत्रिकाओं के नाम जुड़े हैं। [[माखनलाल चतुर्वेदी]] का साहित्य तो ‘कर्मवीर’ को जाने बिना जानी ही नहीं जा सकता। हिन्दी का प्रगतिशील साहित्य ‘हंस’ के पंखों पर चढ़कर नहीं आया। नई कविता की जन्मकुंडली ‘नए पत्ते’, ‘नई कविता’ जैसी पत्रिकाओं ने तैयार की।''-- "वेब पत्रिका [[सृजनगाथा]] में डॉ॰ हरिसिंह गौर" {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम ! आवृत्ति ! उद्देश्य ! संपादक ! प्रकाशक ! वेब संपर्क |- |[[अर्गला]] |210, झेलम हॉस्टल, जवाहरलाल नेहरु विश्वविद्यालय, [[नई दिल्ली]]-110067 |[http://www.argalaa.org/ website] |- |[[अहा जिंदगी]] |6, द्वारिका सदन, प्रेस कॉम्‍प्‍लेक्‍स, एम0पी0 नगर, [[भोपाल]]-462011 |[http://www.bhaskar.com/magazine/aha-zindagi/ website] |- |[[ओशो टाइम्स]] |ओशो इंटरनैशनल, 304, पार्क एवन्यू साउथ, स्वीट 608, | |- |दैनिक साहित्य ई-पत्रिका |ऑनलाइन |साहित्य रचनाओं का प्रकाशन |वैधविक |[[दैनिक साहित्य]] परिवार |[https://www.Dainiksahitya.com/ वेबसाईट] |- |[[कथाक्रम]] | 'स्‍वप्निका', डी-107, महानगर विस्‍तार, [[लखनऊ]]-226006, |[http://www.kathakram.in/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723065600/http://www.kathakram.in/ |date=23 जुलाई 2013 }} |- |[[कथाबिम्‍ब]] |ए-10 बसेरा, ऑफ दिन-क्वारी रोड, देवनार,[[मुम्बई|मुंबई]] - 400088 |[http://www.kathabimb.com/ website] |- |[[कादम्बिनी]] |18-20, कस्‍तूरबा गांधी मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110001 |[http://www.livehindustan.com/kadambini/1.html website] |- |[[तद्भव]] |18/271, इंदिरा नगर, [[लखनऊ]]-226016 |[http://tadbhav.in/ अंतर्जालस्थल-पता] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728082933/http://tadbhav.in/ |date=28 जुलाई 2021 }} |- |[[नवनीत]] |भारतीय विद्या भवन, 20, म0 मुंशी रोड, [[मुम्बई]]-400007, |[http://www.bhavans.info/navneet/index.asp website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130709145723/http://www.bhavans.info/navneet/index.asp |date=9 जुलाई 2013 }} |- |[[प्रभात पुंज]] |403, कृष्णा आंगन, आर.एन.पी. पार्क, भाईंदर (पूर्व) [[मुम्बई|मुंबई-]]401105 |[http://www.prabhatpunj.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131125112033/http://www.prabhatpunj.com/ |date=25 नवंबर 2013 }} |- |[[पाखी]] |बी-107, सेक्टर-63, नोएडा, गौतमबुद्ध नगर-201303, उ.प्र., |[http://www.pakhi.in/ website] |- |[[बया]] |सी-56/यूजीएफ-4, शालीमार गार्डन एक्‍सटेंशन-2,[[ग़ाज़ियाबाद ज़िला|गाजियाबाद-]]201005 |[http://www.antikaprakashan.com/ website] |- |[[रंगवार्ता]] |प्यारा केरकेट्टा फाउंडेशन, चैशायर होम रोड, बरियाटु,[[राँची|रांची—]]834003, [[झारखण्ड|झारखंड]], |[http://www.rangvarta.com/index1.htm website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615070025/http://www.rangvarta.com/index1.htm |date=15 जून 2013 }} |- |[[लमही]] |विजय राय, 3/343, विवेक खण्‍ड, गोमती नगर, [[लखनऊ]]-226010 उ.प्र., | |- |[[वागर्थ]] |भारतीय भाषा परिषद, 36 ए, शेक्‍सपियर सरणी, [[कोलकाता]]-700017 |[http://www.bharatiyabhashaparishad.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928204832/http://www.bharatiyabhashaparishad.com/ |date=28 सितंबर 2013 }} |- |[[विशिष्ट ध्यान|'''विशिष्ट ध्यान''']] |[[विशिष्ट ध्यान योग आश्रम]], 248, टेढ़ी बाज़ार, [[अयोध्या]] - 224123, [[फ़ैज़ाबाद|फैजाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]] |[http://www.paramdharm.org/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190110115527/http://www.paramdharm.org/ |date=10 जनवरी 2019 }} |- |[[शोध संचयन]] |409, शंतिवन, A/244A, आज़ाद नगर, कानपुर-208002 |[http://www.shodh.net/ website] |- |[[हंस पत्रिका]] |2/36, अंसारी रोड, दरियागंज, [[नई दिल्ली]]-110002, |[http://www.hansmonthly.in/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629105111/http://hansmonthly.in/ |date=29 जून 2013 }} |- |[[मनमीत]] |होटल नीलकंठ, [[आज़मगढ़|आजमगढ़]] उप्र |[http://manmeet.org/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801194838/http://manmeet.org/ |date=1 अगस्त 2015 }} |- |[[[https://shodhadarsh.in/ शोधादर्श]]] |आदर्श नगर, ततारपुर लालू, नजीबाबाद-246763 बिजनौर उप्र |[https://shodhadarsh.in//] |- |ओपन डोर |नजीबाबाद-246763 बिजनौर उप्र |[https://opendoornews.in/] |- |हाशिये की आवाज़ |[इंटीग्रेटेड सोशल इनिशिएटिव्स, Indian Social Institue, 10 इंस्टिटूयूशनल, एरिया लोधी रोड, नयी दिल्ली-110003 |[http://www.isidelhi.org.in website] |} {| class="wikitable sortable" |+ऑफलाइन साहित्यिक पत्रिकाए ! पत्रिका का नाम ! संपादकीय संपर्क ! वेब संपर्क |- |[[ओपन डोर]] |संपादक-अमन कुमार, आदर्श नगर, ततारपुर लालू, [[नजीबाबाद]]-246763 [[बिजनौर]] उप्र |https://opendoornews.in |- |[[विशिष्ट ध्यान]] |[[विशिष्ट ध्यान योग आश्रम]], 248, टेढ़ी बाज़ार, [[अयोध्या]] - 224123, [[फ़ैज़ाबाद|फैजाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]] |आधिकारिक वेबसाइट {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190110115527/http://www.paramdharm.org/ |date=10 जनवरी 2019 }} |- |[[आजकल]] | प्रकाशन विभाग, सीजीओ कॉम्‍लेक्‍स, लोधी रोड, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110003 | |- |[[कथादेश]] | सहयात्रा प्रकाशन प्रा. लि., सी-52, जेड-3, दिलशाद गार्डेन, [[दिल्ली|दिल्‍ली-]]110095 | |- |स्वयं निर्माणम् |प्रधान संपादक: मनोज सिंह तोमर , [[भाषिकी कार्यालय: सुभास नगर नरसिंग मंदिर के पास हाज़िर ग्वालियर (म.प्र.) 474003]] | |- |[[कला-प्रयोजन]] | संपादक : हेमंत शेष, 40/158, मानसरोवर, [[जयपुर]]-३०२०२० प्रकाशक :[[पश्चिम क्षेत्र सांस्कृतिक केंद्र]], उदयपुर | [http://india.gov.in/?redirect=http%3A%2F%2Fwzccindia.com&nid=MTEyOTczMm5ld25waQ==]{{Dead link|date=दिसंबर 2020 |bot=InternetArchiveBot }} |- |[[कहानीकार]] | के। 30/37, अरविंद कुटीर, निकट भैरवनाथ, [[वाराणसी]]-221001, [[उत्तर प्रदेश]] | |- |[[कुरुक्षेत्र (पत्रिका)]] | कृषि एवं ग्रामीण रोजगार मंत्रालय, कृषि भवन, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110001 | |- |[[नया ज्ञानोदय]] |[[भारतीय ज्ञानपीठ]], 18, इंस्‍टीट्यूशनल एरिया, लोदी रोड, पोस्‍ट बॉक्‍स-3113, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110003 | |- |[[पहल]] |101, रामनगर, आधारताल, [[जबलपुर]]-4 (मoप्रo) | |- |[[परिकल्पना समय]] |एस एस -107, परिकल्पना, सेक्टर-N-1, संगम होटल के पीछे,[[लखनऊ]]-226024(उ.प्र.) | |- |[[प्रारम्‍भ शैक्षिक संवाद]] |बी-1/84, सेक्‍टर-बी, अलीगंज, [[लखनऊ]]-226024 | |- |[[बया]] | अंतिका प्रकाशन, सी-56/यूजीएफ-4, शालीमार गार्डन एक्‍सटेंशन-2, [[ग़ाज़ियाबाद ज़िला|गाजियाबाद-]]201005 |[http://www.antikaprakashan.com/ website] |- |[[भाषा (पत्रिका)]] |केन्‍द्रीय हिन्‍दी निदेशालय, पश्चिमी खण्‍ड-7, रामकृष्‍ण पुरम,[[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली]] | |- |[[मधुमती]] | राजस्‍थान साहित्‍य अकादमी, सेक्‍टर-4, हिरण मगरी, [[उदयपुर]]-313002, | |- |[[राष्‍ट्रधर्म]] | संस्‍कृति भवन, राजेन्‍द्र नगर, लखनऊ-226004 | |- |[[वर्तमान साहित्‍य]] |यतेन्‍द्र सागर, प्रथम तल, 1-2, मुकुंद नगर, हापुड़ रोड, [[ग़ाज़ियाबाद ज़िला|गाजियाबाद-]]201001 | |- |[[समकालीन भारतीय साहित्‍य]] |सचिव, साहित्‍य अकादेमी, रवीन्‍द्र भवन, 35, फिरोजशाह मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110001 | |- |[[समकालीन सरोकार]] |विनीत प्‍लाज़ा, फ्लैट नं0 01, विनीत खण्‍ड-6, गोमती नगर, [[लखनऊ]]-226010, | |- |[[समाज कल्याण|समाज कल्‍याण]] |डॉ॰ दुर्गाबाई देशमुख समाज कल्याण भवन, बी-12, कुतुब इंस्टीट्यूशनल एरिया, [[नई दिल्ली]]-110603 | |- |[[बहुवचन]] |संपादक: अशोक मिश्र, महात्मा गांधी अंतरराष्ट्रीय हिन्दी विश्वविद्यालय, वर्धा | |- |[[संस्‍कृति]] |केन्‍द्रीय सचिवालय ग्रंथागार, द्वितीय तल, शास्‍त्री भवन, डॉ॰ राजेन्‍द्र प्रसाद मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110001, | |- |[[साहित्‍य अमृत|साहित्‍य अम़ृत]] | 4/19, आसफ अली रोड, नई दिल्‍ली-110002, | |- |[[साहित्‍य भारती]] |उत्‍तर प्रदेश हिन्‍दी संस्‍थान, 6 महात्‍मा गांधी मार्ग, हजरतगंज, [[लखनऊ]]-226001 | |- |[[शैक्षिक पलाश]] |राज्‍य शिक्षा केन्‍द्र, बी-विंग, पुस्‍तक भवन, अरेरा हिल्‍स,[[भोपाल]]-462011 | |- |[[राजभाषा संवाद]] |डॉ॰ जगदीश व्योम, नगर राजभाषा कार्यान्वयन समिति, प्रतिभूति कागज कारखाना, होशंगाबाद (म.प्र.) 461005 | |- |[[साक्षात्कार]] |प्रधान संपादक- umesh kumar singh, साहित्य अकादमी, मध्य प्रदेश संस्कृति परिषद, संस्कृति भवन, बाण गंगा, भोपाल-3 (म.प्र.) | |- |[[पंजाब सौरभ]] |निदेशक भाषा विभाग पंजाब, भाषा भवन, पटियाला | |- |[[खनन भारती]] |वेस्टर्न कोलफील्ड्स लिमिटेड, कोल स्टेट, सिविल लाइन्स,[[नागपुर]]-440001 | |- |[[प्रभात पुंज]] |403, कृष्णा आंगन, आर.एन.पी. पार्क, भाईंदर (पूर्व) [[मुबंई]]-401105 (महाराष्ट्र) | www.prabhatpunj.com |- |माया इन्डिया |6/395 'माया हाउस', मालवीय नगर,[[जयपुर]]-302017 (राज०) | |- |[[हरिगंधा]] |हरियाणा साहित्य अकादमी, कोठी नं० 169, सेक्टर-12, पंचकूला ([[हरियाणा]])-134112 | |- |सम्यक् |संपादक: मदनमोहन उपेन्द्र, ए-10, शान्ति नगर (संजय नगर),[[मथुरा]]- 281001(उ॰प्र॰) | |- |[[हाइकु दर्पण]] (हाइकु कविता की पत्रिका) |संपादक: डा० जगदीश व्योम, बी-12 ए / 58-ए, धवलगिरि, सेक्टर-34, नोएडा-201301 | |- |[[मेकलसुता]](दोहा विधा की पत्रिका) |संपादक- कृष्णस्वरूप शर्मा 'मैथिलेन्द्र', गीतांजलि भवन, म॰आ॰व॰ 08आवासीय मण्डल उपनिवेशिका, नर्मदापुरम् ([[होशंगाबाद]]) म॰प्र॰ 461001 | |- |[[सरल चेतना]] |संपादक-हेमन्त रिछारिया, कोठी बाजार, [[होशंगाबाद]](म॰प्र॰) | |- |[[शैल सूत्र]](गंगा-जमुनी साहित्य की त्रैमासिकी) |प्रधान संपादक: आशा शैली, कार रोड, बिन्दुखत्ता, पो० लाल कुआँ, नैनीताल, उत्तराखण्ड -262402 | |- |[[भारतीय मनीषा]] |संपादक- डॉ॰ रमाकान्त श्रीवास्तव, एल॰ 6 \ 96, अलीगंज,[[लखनऊ]] (उ॰प्र॰)-226024 | |- |[[सरस्वती सुमन]] |संपादक-सुरेन्द्र सिंह चौहान "काका", मानसरोवर, छिब्बरमार्ग,[[देहरादून]]-248001 उत्तरांचल | |- |[[कोयला भारती]] |संपादक-दिलीप कुमार सिंह", राजभाषा विभाग, भारत कोकिंग कोल लिमिटेड, कोयला भवन, कोयला नगर[[धनबाद]]-826005 झारखंड | |- |[[धनबाद राजभाषा संदेश]] |संपादक-दिलीप कुमार सिंह, नगर राजभाषा कार्यान्वयन समिति धनबाद, राजभाषा विभाग, भारत कोकिंग कोल लिमिटेड, कोयला भवन, कोयला नगर[[धनबाद]]-826005 झारखंड | |- |[[व्यंग्य यात्रा]](सार्थक व्यंग्य की त्रैमासिकी) |संपादक: प्रेम जनमेजय,73- साक्षर अपार्टमेंट्स, ए-3, पश्चिम विहार,[[नई दिल्ली]]-110063 | |- |शोधादर्श |संपादक-अमन कुमार, आदर्श नगर, ततारपुर लालू, नजीबाबाद-246763 बिजनौर उप्र |shodhadarsh.page |- |} ===वेब पत्रिकाएं === {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम ! आवृत्ति ! उद्देश्य ! संपादक ! प्रकाशक ! वेब संपर्क |- | शब्दांकन | ऑनलाइन | हिंदी साहित्य, कविता, कहानियाँ, अनुवाद | भरत तिवारी | शब्दांकन |[https://www.shabdankan.com/ वेबसाईट] |- |दैनिक साहित्य ई-पत्रिका |ऑनलाइन |साहित्य रचनाओं का प्रकाशन |वैधविक |[[दैनिक साहित्य]] परिवार |[https://www.Dainiksahitya.com/ वेबसाईट] |- | [[विशिष्ट ध्यान]] | मासिक | गंभीर सामजिक समस्याओं का समाधान | सन्त अमृता योगी | [[विशिष्ट ध्यान योग आश्रम]] | [http://vishishtdhyan.paramdharm.org वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170807153112/http://vishishtdhyan.paramdharm.org/ |date=7 अगस्त 2017 }} |- | [[अखंड ज्योति]] | मासिक | वैज्ञानिक दर्शन | डॉ प्रणव पाण्ड्या | अखंड ज्योति संस्थान मथुरा | [http://www.akhandjyoti.org/ वेबसाईट] |- | [[अनंत अविराम]] | मासिक | ओम प्रकाश दीप | जय कंप्यूटर | [[विदिशा]] से प्रकाशित<ref>{{Cite web |url=https://rni.nic.in/webreport.asp |title=Circulation as Claimed by Publisher for 2005-06 |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=21 जुलाई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721174652/https://rni.nic.in/webreport.asp |url-status=dead }}</ref> | [http://www.thelucknowmirror.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624223227/http://thelucknowmirror.com/ |date=24 जून 2013 }} |- | [[अनुभूति]]<ref name="anubhuti">[http://www.anubhuti-hindi.org/1purane_ank/2001/01_01_01.html Aanubhuti-A complete classic collection of Hindi Poetry<!-- Bot generated title -->]</ref> | साप्ताहिक (ऑनलाइन) | साहित्यिक पत्रिका | [[पूर्णिमा वर्मन]] | | [http://www.anubhuti-hindi.org/ website] |- | [[भारत दर्शन]] | ऑनलाइन | साहित्यिक पत्रिका | | भारत दर्शन, न्यूजीलैंड | [http://www.bharatdarshan.co.nz/ website] |- | [[भारत संदेश]] | मासिक | राजनैतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, खेल, मनोरंजन इत्यादि। | आई सिंह |संयुक्त राज्य अमेरिका | [http://www.bharatsandeshmagazine.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130327011321/http://www.bharatsandeshmagazine.com/ |date=27 मार्च 2013 }} |- | [[गीत-पहल]] | ऑनलाइन | साहित्यिक पत्रिका | अवनीश सिंह चौहान | | [http://geetpahal.webs.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130808081209/http://geetpahal.webs.com/ |date=8 अगस्त 2013 }} |- | [[हिन्दी कुंज ]] | दैनिक ऑनलाइन | साहित्यिक पत्रिका | आशुतोष दूबे | हिंदीकुंज.कॉम | [http://www.hindikunj.com/ वेबसाईट] |- | [[हिंदीनेस्ट डॉट कॉम ]] | साप्ताहिक ऑनलाइन | साहित्यिक पत्रिका | मनीषा कुलश्रेष्ठ | हिंदीनेस्ट. कॉम | [http://www.hindinest.com/ वेबसाईट] |- | [[हिंदुस्तान बोल रहा है]] | मासिक | राजनैतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, खेल, मनोरंजन इत्यादि। | जय पाल सिंह चौधरी | देहरादून | [http://www.hindustanmagazine.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140619020106/http://www.hindustanmagazine.com/ |date=19 जून 2014 }} |- | ''[[इण्डिया टुडे|इंडिया टुडे]] | साप्ताहिक | समाचार पत्रिका | | दि इंडिया टुडे ग्रुप | [http://hindi.india-today.com/ वेबसाईट ] |- | [[जनोक्ति]] | साप्ताहिक | ऑन लाइन हिन्दी पत्रिका | जयराम विप्लव | | [http://www.janokti.com वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180806052250/http://janokti.com/ |date=6 अगस्त 2018 }} |- | [[पूर्वाभास]] | साप्ताहिक ऑनलाइन | साप्ताहिक पत्रिका | अवनीश सिंह चौहान | | [http://www.poorvabhas.in/ वेबसाईट] |- | [[प्रवक्ता]] | दैनिक ऑनलाइन | सामाजिक-राजनीतिक पत्रिका | संजीव कुमार सिन्हा | प्रवक्ता.कॉम | [http://www.pravakta.com/ वेबसाईट] |- |शोधादर्श |त्रैमासिक |शोध पत्रिका |अमन कुमार |अमन कुमार |shodhadarsh.page |- |[[शोध संचयन]] | अर्ध वार्षिक | | डॉ योगेंद्र प्रताप सिह | 409, शांतिवनअपार्टमेंट, 2A/244A, आज़ाद नगर, कानपुर -208002 |[http://www.shodh.net/ वेबसाईट] |- | [[परिकल्पना ब्लॉगोत्सव]] | दैनिक ऑनलाइन | राजनैतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, खेल, मनोरंजन इत्यादि। | [[रवीन्द्र प्रभात]] | ऑनलाइन भारत | [http://www.parikalpna.com/ वेबसाईट] |- | [[सीमापुरी टाइम्स]]<ref name="Seemapuri Times">{{Cite web |url=http://www.seemapuritimes.com/ |title=Seemapuri Times - Hindi News Magazine: Social & Political Magazine<!-- Bot generated title --> |access-date=31 दिसंबर 2020 |archive-date=25 जनवरी 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120125223116/http://seemapuritimes.com/ |url-status=dead }}</ref> | मासिक (ऑनलाइन) | सामाजिक और राजनीतिक | राम प्रकाश वर्मा | | [http://www.seemapuritimes.com वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125223116/http://seemapuritimes.com/ |date=25 जनवरी 2012 }} |- | [[सृजनगाथा]] | मासिक ऑनलाइन | साहित्यिक | जय प्रकाश मानस | | [http://www.srijangatha.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190522122845/http://srijangatha.com/ |date=22 मई 2019 }} |- | [[स्वर्गविभा]] | ऑनलाइन | साहित्यिक पत्रिका | डॉ श्रीमती तारा सिंह | स्वर्गविभा टीम, नवी मुंबई, | [http://www.swargvibha.in/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190829084857/http://www.swargvibha.in/ |date=29 अगस्त 2019 }} |- | [[बरगद|वटवृक्ष]] | त्रैमासिक | साहित्यिक पत्रिका | [[रवीन्द्र प्रभात]] | अलीगंज, लखनऊ | [http://urvija.parikalpnaa.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130526041222/http://urvija.parikalpnaa.com/ |date=26 मई 2013 }} |- | [[विचार मीमांसा]] | दैनिक ऑनलाइन | सामाजिक-राजनीतिक पत्रिका |कनिष्क कश्यप | | [http://www.vicharmimansa.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605035312/http://vicharmimansa.com/ |date=5 जून 2013 }} |- |[[युग मानस]] | दैनिक ऑनलाइन | साप्ताहिक प्रिंट | साहित्य | डॉ सी जयशंकर बाबू | |- |सुमन |साप्ताहिक ऑनलाइन |सामाजिक,साहित्यिक पत्रिका |कमलेश |सुमन प्रकाशन मंदिर | |- |समय पत्रिका |मासिक (ऑनलाइन) |किताब समीक्षा-चर्चा |हरमिन्दर सिंह चहल | |[https://kitab.samaypatrika.com website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190527230007/https://kitab.samaypatrika.com/ |date=27 मई 2019 }} |- |'''[https://journal.gyanvividha.com/ ज्ञानविविधा]''' |'''त्रैमासिक पत्रिका''' '''(ऑनलाइन)''' |'''रचना,आलोचना और शोध की त्रैमासिक पत्रिका''' |'''डॉ. दिवाकर चौधरी''' |'''कठौर,सीतामढ़ी,बिहार से प्रकाशित''' |[https://journal.gyanvividha.com/ वेबसाइट] [https://journal.gyanvividha.com/ वेब लिंक] |} शोधामृत ऑनलाइन शोधपत्रिका-ISSN-3048-9296 (Online) A Peer Reviewed & Refereed online Research Journal कला, मानविकी और सामाजिक विज्ञान की सहकर्मी समीक्षित अर्धवार्षिक मूल्यांकित शोध पत्रिका डॉ. दिवाकर चौधरी''' |'''कठौर,सीतामढ़ी,बिहार से प्रकाशित'' Website -https://shodhamrit.gyanvividha.com/ === ऑनलाइन/ऑफलाइन विज्ञान पत्रिकाएं === {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम जन स्वास्थ्य धारणा ! समपादकीय पता राष्ट्रीय स्वास्थ्य एवं परिवार कल्याण संस्थान, मुनिरका, नई दिल्ली ! वेब पता www.nihfw.org |- |[[आई.सी.एम.आर.]] |इंडियन काउंसिल फॉर मेडिकल रिसर्च, पी.ओ. बॉक्‍स नं. 4911, अंसारी नगर, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110029, |[http://www.blogger.com/goog_2033738435 website]{{deadlink}} |- |[[आविष्कार (पत्रिका)]] |नेशनल रिसर्च डेवलेपमेंट कार्पोरेशन, 20-22, जमरूदपुर सामुदायिक केन्‍द्र, कैलाश कॉलोनी एक्‍सटेंशन, नई दिल्‍ली-48 |[http://www.blogger.com/goog_2033738435 website]{{deadlink}} |- |[[इलेक्ट्रॉनिकी आपके लिए]] | स्‍कोप कैम्‍पस, एन.एच.-12, होशंगाबाद रोड, [[भोपाल]], म.प्र., |[http://www.electroniki.com/ website] |- |[[जल चेतना]] |राष्‍ट्रीय जल विज्ञान संस्‍थान, जल विज्ञान भवन, रूड़की-247667, |[http://www.nih.ernet.in/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000919052111/http://www.nih.ernet.in/ |date=19 सितंबर 2000 }} |- |[[ड्रीम 2047]] |विज्ञान प्रसार, सी-24, कुतुब इंस्‍टीट्यूशनल एरिया, नई दिल्‍ली-दिल्‍ली-110016, |[http://www.vigyanprasar.gov.in/dream/indexh.asp website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130709141026/http://www.vigyanprasar.gov.in/dream/indexh.asp |date=9 जुलाई 2013 }} |- |[[दुधवा लाइव]] | 77, कैनाल रोड, शिव कालोनी, लखीमपुर खीरी- 262701, उ.प्र., |[http://www.dudhwalive.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703060138/http://dudhwalive.com/ |date=3 जुलाई 2013 }} |- |[[पर्यावरण डाइजेस्‍ट]] | डॉ॰ खुशाल सिंह पुरोहित, 19 पत्रकार कॉलोनी, [[रतलाम]], मप्र 457001, | |- |[[उपज|पैदावार]] | इमेज मीडिया ग्रुप, 518, हिंद नगर चौराहा, पुरानी चुंगी, कानपुर रोड, [[लखनऊ]]-226012 | |- |[[विज्ञान कथा (पत्रिका)]] | प्रधान संपादक : डॉ॰ राजीव रंजन उपाध्‍याय, संपर्क : भारतीय विज्ञान कथा लेखक समिति, परिसर कोठी काकेबाबू, देवकली मार्ग, [[फ़ैज़ाबाद|फैजाबाद]], (उ. प्र.)-224001, | |- |[[विज्ञान प्रगति]] | सी.एस.आई.आर., डॉ॰ के। एस. कृष्‍णन मार्ग, नई दिल्‍ली-110012, |[http://www.niscair.res.in/sciencecommunication/Popularization%20of%20Science/vigyan0.asp website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928230901/http://www.niscair.res.in/sciencecommunication/Popularization%20of%20Science/vigyan0.asp |date=28 सितंबर 2013 }} |- |[[वैज्ञानिक (हिन्दी विज्ञान पत्रिका मुम्बई)]] | हिंदी विज्ञान साहित्य परिषद, भाभा परमाणु अनुसंधान केंद्र, मुंबई |[http://www.barc.gov.in/hindi/publication/index_sc.html website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180203235857/http://www.barc.gov.in/hindi/publication/index_sc.html |date=3 फ़रवरी 2018 }} |} ===ऑनलाइन/ऑफलाइन महिला पत्रिकाएं === {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम ! संपादकीय पता ! वेब पता |- |[[बिंदिया]] |के-25, पर्ल्‍स प्लाजा, सेक्टर-18, [[नोएडा]]-201301, [[उत्तर प्रदेश]] |[http://bindiya.net.in/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130707234856/http://bindiya.net.in/ |date=7 जुलाई 2013 }} |- |[[मेरी सहेली]] |संपादकीय एवं प्रशासकीय संपर्क : पायोनियर बुक कं0 प्रा0 लि0, सी-14, रॉयल इंडस्ट्रियल एस्‍टेट, 5-बी, नयागांव क्रॉस रोड, वड़ाला, [[मुम्बई]]-400031 (महाराष्ट्र)। |[http://www.merisaheli.com/ website] |- |[[मनोरमा (पत्रिका)]] |मित्र प्रकाशन प्राइवेट लिमिटेड, मुट्ठीगंज, [[इलाहाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]] | |- |[[गृहलक्ष्‍मी]] |एक्स- 30,ओखला फेस- 2, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110020 |[https://grehlakshmi.com/ Official Website] |- |[[महकता आंचल]] |जे-17, जंगपुरा एक्‍सटेंशन, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110014 | |- |[[वुमेन ऑन टॉप]] |दिशा भारती मीडिया प्रा.लि., ए-96, सेक्‍टर-65, 1 [[नोएडा]]-20130 [[उत्तर प्रदेश]] |[http://www.womenontopmagazine.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719190217/http://womenontopmagazine.com/ |date=19 जुलाई 2013 }} |- |[[सखी]] |जागरण प्रकाशन लि., 2, सर्वोदय नगर, [[कानपुर]]-208005, [[उत्तर प्रदेश]] |[http://www.jagran.com/sakhi-hindi.html website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130929041011/http://www.jagran.com/sakhi-hindi.html |date=29 सितंबर 2013 }} |- |[[सुषमा पत्रिका]] |13/14, आसफ अली रोड,[[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110002 | |- |[[वनिता]] |मलयाला मनोरमा, पोस्ट बॉक्स नं 26, कोट्टयम-686 001,[[केरल]], [[भारत]] |[http://www.manoramaonline.com/ website] |} ===ऑनलाइन/ऑफलाइन फिल्‍मी पत्रिकाएं === [[हिन्दी|हिंदी]] में करीब 75 फिल्मी पत्रिकाएं प्रकाशित हो रही हैं। छोटी-बड़ी सब मिलाकर कम से कम तीन दर्जन फिल्मी पत्रिकाएं तो अकेले [[दिल्ली]] से प्रकाशित होती हैं। '''देश के विभिन्न हिस्सों से प्रकाशित होने वाली फिल्मी पत्रिकाओं के नाम इस प्रकार हैं-''' [[चित्र भारती]] मासिक ([[कोलकाता|कलकत्ता]], 1955 से प्रकाशित), [[सिने चित्रा]] साप्ताहिक ([[कोलकाता|कलकत्ता]], 1955 से प्रकाशित), [[सिने वाणी]] सा. ([[मुम्बई|बंबई]], 1956 से प्रकाशित), [[कला संसार]] सा. ([[कोलकाता|कलकत्ता]] 1957 से प्रकाशित), [[सिने सितारा]] मा. ([[कोलकाता|कलकत्ता]], 1957 से प्रकाशित), [[रजत पट]] पाक्षिक (महू छावनी, 1957 से प्रकाशित), [[रसभरी]] मा. ([[दिल्ली]] से प्रकाशित), [[फिल्मिस्तान]] मा. (फिरोजपुर, 1958 से प्रकाशित), [[फिल्म किरण]] मा. ([[जबलपुर]], 1959 से प्रकाशित), [[चित्र छाया]] मा. ([[दिल्ली]], 1959 से प्रकाशित), [[इंदुमती]] मा. ([[दिल्ली]], 1959 से प्रकाशित), [[सिने एक्सप्रेस]] सा. ([[इन्दौर|इंदौर]], 1959 से प्रकाशित), [[चित्रावली]] सा. ([[मुम्बई|बंबई]], 1959 से प्रकाशित), [[प्रीत]] मा. ([[जोधपुर]], 1959 से प्रकाशित), [[नीलम]] मा. ([[दिल्ली]], 1960 से प्रकाशित), [[मधुबाला]] मा. ([[दिल्ली]], 1960 से प्रकाशित), [[मनोरंजन]] मा. ([[दिल्ली]], 1962 से प्रकाशित), [[रस नटराज]] सा. ([[मुम्बई|बंबई]], 1963 से प्रकाशित), [[काजल|कजरा]] मा. ([[कानपुर]], 1964), [[फिल्म अप्सरा]] मा. ([[दिल्ली]], 1964), [[बबीता]] मा. ([[दिल्ली]], 1967), [[सिने पोस्ट]] मा. ([[दिल्ली]], 1968), [[फिल्म रेखा]] मा. ([[दिल्ली]], 1968), [[फिल्‍मी कलियां]] मा. ([[दिल्ली]], 1968), [[फिल्मांकन]] सा. ([[मुम्बई|बंबई]], 1969), [[सिने हलचल]] पा. ([[अजमेर]], 1969 से प्रकाशित), [[अभिनेत्री]] पा. ([[लुधियाना]], 1970 से प्रकाशित), [[फिल्म शृंगार]] मा. ([[दिल्ली]], 1970 से प्रकाशित), [[फिल्मी परियां]] मा. ([[लखनऊ]], 1970 से प्रकाशित), [[फिल्म संसार]] मा. ([[मेरठ]], 1970 से प्रकाशित), [[फिल्मी कमल]] मा. ([[मेरठ]], 1970 से प्रकाशित), [[अभिनेत्री|फिल्म अभिनेत्री]] मा. ([[मेरठ]], 1970 से प्रकाशित), [[पूनम की रात]] सा. ([[जबलपुर]], 1970 से प्रकाशित), [[चित्र किरण]] सा. ([[मुम्बई|बंबई]], 1970 से प्रकाशित), [[सिने हलचल मासिक]] ([[दिल्ली]], 1971 से प्रकाशित)। इसके अलावा [[मुम्बई|बंबई]] से प्रकाशित [[उर्वशी (पत्रिका)]], [[कोलकाता|कलकत्ता]] से प्रकाशित [[स्क्रीन]] हैं। पाक्षिक केवल एक ही निकलती है, [[माधुरी]]। मासिक पत्रिकाओं में [[फिल्‍मी दुनिया]], [[सुषमा पत्रिका]], [[पालकी]], [[फिल्‍मी कलियां]], [[रंग भूमि]] तथा [[चित्रलेखा (पत्रिका)]], राजधानी से प्रकाशित होती हैं और [[रजनीगन्धा|रजनी गंधा]] [[मुम्बई|बंबई]] में। इन फिल्मी पत्रिकाओं के अतिरिक्त [[मेनका]], [[युग छाया]], [[नव चित्र पट]], [[राधा|राधिका]], [[फिल्मांजलि]], [[छायाकार]], [[प्रिया]] भी नियमपूर्वक प्रकाशित हो रही हैं। [[माधुरी]] को छोड़ शेष सभी फिल्मी पत्रिकाएं कथा-साहित्य प्रकाशित करती हैं। [[पालकी]] और [[आसपास]] में अच्छी फिल्मी सामग्री के अतिरिक्त अन्य कई विषयों पर भी सामग्री दी जाती है।<ref>[http://bachchansrivastava.com/patrakarita.html 1976 में वेद प्रकाश वैदिक द्वारा संपादित ग्रंथ हैं हिंदी पत्रकारिता, विविध आयाम में प्रकाशित लेख]{{Dead link|date=दिसंबर 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> '''कुछ फिल्मी पत्रिकाओं की जानकारी विस्तार से :''' {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम ! संपादकीय संपर्क ! वेब संपर्क ! ई मेल संपर्क |- |[[चित्रलेखा (पत्रिका)]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : 94, बनारसीदास एस्‍टेट, तिमारपुर (निकट माल रोड), [[दिल्ली|दिल्‍ली-]]110004 | | |- |[[फिल्‍मी कलियां]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : 4675/21, अंसारी रोड, दरियागंज, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110002 |[http://filmikaliyan.in/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130930141009/http://filmikaliyan.in/ |date=30 सितंबर 2013 }} | |- |[[फिल्‍मी दुनिया]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : 16, दरियागंज,[[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110002 | | |} ===ऑनलाइन/ऑफलाइन बाल पत्रिकाएं=== {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम ! समपादकीय संपर्क ! वेब संपर्क |- |[[बाल प्रभा]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क श्री गाँधी पुस्तकालय, चौक, शाहजहांपुर [[उत्तर प्रदेश]]-242001 | |- |[[अभिनव बालमन]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : 17/239, ज़ेड, 13/59, पंचनगरी, [[अलीगढ़]]-202001, उ.प्र., |[http://www.abhinavbalmann.webs.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130708113904/http://www.abhinavbalmann.webs.com/ |date=8 जुलाई 2013 }} |- |[[चकमक]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : ई-10, शंकर नगर, बीडीए कॉलोनी, शिवाजी नगर, [[भोपाल]]-462016 |[http://www.eklavya.in/chakmak/chakmak/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110210072646/http://www.eklavya.in/chakmak/chakmak/ |date=10 फ़रवरी 2011 }} |- |[[चन्दामामा (बाल पत्रिका)]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : ऑफिस बी-3, लुनिक इंडस्‍ट्रीज, क्रास रोड ‘बी’, एम.आई.दी.सी., अँधेरी (ईस्ट), [[मुम्बई|मुंबई-]]400093 ([[महाराष्ट्र]])। |[http://hindi.chandamama.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108094531/http://hindi.chandamama.com/ |date=8 जनवरी 2014 }} |- |[[चंपक (बाल पत्रिका)]] |दिल्‍ली प्रेस भवन, ई-3, झंडेवाला एस्‍टेट, रानी झाँसी मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110055, |[https://web.archive.org/web/20130709011544/http://champakmag.delhipress.in/index.aspx वेबसाईट] |- |[[देवपुत्र]] | संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : 40, संवाद नगर, [[इन्दौर|इंदौर-]]452001 (मध्‍य प्रदेश), |[http://devputra.com/ website] |- |[[नन्दन (बाल पत्रिका)|नंदन]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : हिंदुस्‍तान टाइम्‍स हाउस, 18-20, कस्‍तूरबा गाँधी मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]10001, |[http://www.livehindustan.com/nandan/1.html वेबसाईट] |- |[[नन्हे सम्राट]] | | |- |[[पराग (पत्रिका)]] | | |- |[[लोटपोट]] | | |- |[[मधु मुस्कान]] | | |- |[[गुड़िया]] | | |- |[[नव मधुवन]] | | |- |[[दोस्त और दोस्ती]] | | |- |[[सुमन सौरभ]] | | |- |[[बाल भारती]] | | |- |[[समझ झरोखा|समय झरोखा]] | | |- |[[शिशु सौरभ]] | | |- |[[किशोर लेखनी]] | | |- |[[बाल हंस]] | | |- |[[बाल दर्शन]] | | |- |[[बाल भास्कर|बाल भास्‍कर]] | 6, द्वारिका सदन, प्रेस कॉम्‍पलेक्‍स, एम0पी0 नगर, [[भोपाल]]-11 |[http://www.bhaskar.com/magazine/balbhaskar/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726140833/http://www.bhaskar.com/magazine/balbhaskar/ |date=26 जुलाई 2013 }} |- |[[बालवाणी]] | संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : उत्‍तर प्रदेश हिन्‍दी संस्‍थान, 6 महात्‍मा गांधी मार्ग, हजरतगंज, [[लखनऊ]]-226001 |[http://uphindisansthan.in/Balwani/Bal%20Wani%20List.htm वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130925033208/http://uphindisansthan.in/Balwani/Bal%20Wani%20List.htm |date=25 सितंबर 2013 }} |- |[[सुमन सौरभ]] | संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : दिल्‍ली प्रेस भवन, ई-3, झंडेवाला एस्‍टेट, रानी झाँसी मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110055, |[http://www.delhipress.in/Registration.aspx वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629235635/http://www.delhipress.in/Registration.aspx |date=29 जून 2013 }} |} ===ऑनलाइन वेब पोर्टल === {{rquote|right|मलयालम पत्रिका, ‘वनिता’ 26.53 लाख पाठकों के साथ देश की सबसे ज्यादा पढ़ी जाने वाली पत्रिका हो गई है। हिंदी मासिक पत्रिका, ‘प्रतियोगिता दर्पण’ ने अपनी रीडरशिप में बढ़ोतरी की है। इसकी पाठक संख्या बढ़कर 20.27 लाख हो गई है। और इसने दूसरा स्थान बनाने में सफलता हासिल की है। इसी के साथ, तीसरे स्थान पर रही हिंदी पत्रिका, ‘सरस सलिल’ की पाठक संख्या में भी इजाफा हुआ है। इसकी पाठक संख्या अब 19.45 लाख हो गई है। चौथे स्थान पर, अंग्रेजी साप्ताहिक पत्रिका, ‘इंडिया टुडे’ ने अपने कुछ पाठक खोये हैं। इसकी पाठक संख्या 17.57 लाख से घटकर 16.50 लाख रह गई है। पांचवें स्थान पर साप्ताहिक पत्रिका, ‘मलयाला मनोरमा’ 14.13 लाख पाठकों के साथ रही। जबकि, हिंदी साप्ताहिक पत्रिका, ‘इंडिया टुडे’ कुछ पाठकों की कमी के साथ छठे स्थान पर रही। इसकी पाठक संख्या घटकर 11.37 लाख रह गई है। ‘मेरी सहेली’ 11 लाख पाठकों के साथ सांतवें स्थान पर, ‘तमिल कुमदुम’ 10.66 लाख पाठकों के साथ आठवें स्थान पर, हिंदी पत्रिका, ‘गृहशोभा’ 10.61 लाख पाठकों के साथ नौवें स्थान पर और ‘गृह लक्ष्मी’ 10.31 लाख पाठकों के साथ दसवें स्थान पर रही।|"आईआरएस के 2011 के आंकड़ों के अनुसार"<ref>{{Cite web |url=http://samachar4media.com/articles/2011/06/16/%E0%A4%9F%E0%A5%89%E0%A4%AA-%E0%A4%9F%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%93%E0%A4%82-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E2%80%98%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E2%80%99-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B2%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%B0 |title=समाचार4 मीडिया नें आंकड़ों की जानकारी |access-date=30 जुलाई 2013 |archive-date=5 मई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505071439/http://samachar4media.com/articles/2011/06/16/%E0%A4%9F%E0%A5%89%E0%A4%AA-%E0%A4%9F%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%93%E0%A4%82-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E2%80%98%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E2%80%99-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B2%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%B0 |url-status=dead }}</ref>}} * *[[विशिष्ट ध्यान]]<ref>{{Cite web |url=http://vishishtdhyan.paramdharm.org/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=31 दिसंबर 2020 |archive-date=7 अगस्त 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807153112/http://vishishtdhyan.paramdharm.org/ |url-status=dead }}</ref> *[[अक्षर पर्व]]<ref>{{Cite web |url=http://www.aksharparv.com/index.asp |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708000449/http://www.aksharparv.com/index.asp |archive-date=8 जुलाई 2012 |url-status=dead }}</ref> *[[अनुरोध (पत्रिका)]]<ref>http://www.anurodh.net/</ref> *[[उर्वशी (पत्रिका)]]<ref>http://urvashi.weebly.com/</ref> *[[दैनिक साहित्य (पत्रिका)]]<ref>https://www.Dainiksahitya.com/</ref> *[[कल्याण (पत्रिका)]]<ref>{{Cite web |url=http://www.kalayan.org/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=6 जुलाई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070706074241/http://www.kalayan.org/ |url-status=dead }}</ref> *[[अभिव्यक्ति (पत्रिका)]]<ref>http://www.abhivyakti-hindi.org/</ref> *[[कविता कोश]]<ref>http://kavitakosh.org/</ref> *[[गद्य कोश]]<ref>http://www.gadyakosh.org/gk/</ref> *[[जानकी पुल]]<ref>http://www.jankipul.com/</ref> *[[भारतीय पक्ष]]<ref>http://www.bhartiyapaksha.com/</ref> *[[रचनाकर]]<ref>http://www.rachanakar.org/</ref> *[[लघुकथा.कॉम]]<ref>http://www.laghukatha.com/</ref> *[[लेखक मंच]]<ref>{{Cite web |url=http://lekhakmanch.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=26 जून 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130626001140/http://lekhakmanch.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[लेखनी (पत्रिका)]]<ref>{{Cite web |url=http://www.lekhni.net/index2.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=3 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130703021538/http://www.lekhni.net/index2.html |url-status=dead }}</ref> *[[साहित्य कुंज]]<ref>{{Cite web |url=http://www.sahityakunj.net/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=5 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705150812/http://www.sahityakunj.net/ |url-status=dead }}</ref> *[[साहित्य शिल्पी]]<ref>{{Cite web |url=http://www.sahityashilpi.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=8 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130708204801/http://www.sahityashilpi.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[Www.shodh.net|शोध]] [[Www.shodh.net|संंचयन]] *[[हिन्दी कुंज]]<ref>http://www.hindikunj.com/</ref> *[[हिन्दी समय]]<ref>http://www.hindisamay.com/</ref> *[[परिकल्पना (वेब पोर्टल)]]<ref>{{Cite web |url=http://www.parikalpnaa.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=26 अगस्त 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190826185146/http://www.parikalpnaa.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[लोकोदीप (रेल पत्रिका)]] *शोधादर्श *https://readme9786.blogspot.com/ ===समाचार पोर्टल === {{rquote|right|[[मुक्तिबोध]] को जब कोई प्रकाशक छापने को तैयार नहीं था, तब ‘कल्पना’ और ‘वसुधा’ ने उन्हें पहचाना। आधुनिक काव्यशास्त्र का मूर्धन्य ग्रंथ ‘एक साहित्यिक की डायरी’ सबसे पहले ‘वसुधा’ में धारावाहिक रूप से छपा। नई कहानी का आंदोलन ‘नई कहानियाँ’ पत्रिका ने छेड़ा और प्रतिष्ठित किया। ‘सारिका’, ‘साक्षात्कार’, ‘पूर्वग्रह’, ‘दस्तावेज’, ‘पहल’, ‘वसुधा’, जैसी पत्रिकाएँ समकालीन साहित्य को जानने-समझने के लिए अनिवार्य हैं। हिन्दी में यदि पत्र-पत्रिकाएँ न होतीं तो बहुत सारा साहित्य छपने से रह गया होता या वक्त पर नहीं छप पाता।|"वेब पत्रिका [[सृजनगाथा]] में डॉ॰ हरिसिंह गौर" *[[इन.कॉम]]<ref>{{Cite web |url=http://hindi.in.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=9 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709170558/http://hindi.in.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[गूगल समाचार]]<ref>https://news.google.com/news?ned=hi_in</ref> *[[तहलका]]<ref>http://www.tehelkahindi.com/</ref> *[[प्रभासाक्षी]]<ref>https://www.prabhasakshi.com/</ref> *[[बीबीसी हिन्दी]]<ref>http://www.bbc.co.uk/hindi/</ref> *[[मीडिया विमर्श]]<ref>{{Cite web |url=http://www.mediavimarsh.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808143451/http://www.mediavimarsh.com/ |archive-date=8 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref> *[[रविवार (पत्रिका)]]<ref>{{Cite web |url=http://raviwar.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=16 अप्रैल 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416233440/http://www.raviwar.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[वेबदुनिया]]<ref>http://hindi.webdunia.com/</ref> *[[शुक्रवार (पत्रिका)]]<ref>{{Cite web |url=http://shukrawar.net/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=7 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130707090456/http://www.shukrawar.net/ |url-status=dead }}</ref> *[[आईबीएन खबर|IBN खबर]]<ref>{{Cite web |url=http://khabar.ibnlive.in.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=14 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130714053609/http://khabar.ibnlive.in.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[पी 7 न्यूज|P7 न्यूज]]<ref>{{Cite web |url=http://www.p7news.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=8 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130708122059/http://www.p7news.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[एनडीटीवी खबर|NDTV खबर]]<ref>{{Cite web |url=http://khabar.ndtv.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=10 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130710072543/http://khabar.ndtv.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[आज तक]]<ref>http://aajtak.intoday.in/</ref> *[[भोपाल समाचार]] ([http://www.bhopalsamachar.com/ जालस्थल]) *[[हिमालय न्यूज]] ([http://www.himalaynews.in/ जालस्थल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170715001905/http://himalaynews.in/ |date=15 जुलाई 2017 }}) *[[शब्दनगरी]]<ref>{{Cite web |url=https://shabd.in/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 अगस्त 2018 |archive-date=16 अगस्त 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180816162121/https://shabd.in/ |url-status=dead }}</ref> == सामाजिक पत्रिकाएँ== * [[विशिष्ट ध्यान]] * [[मधु मुस्कान]] * [[सरिता (पत्रिका)]] * [[सारस सलिल]] * [[प्रतियोगिता दर्पण]] ===स्‍वास्‍थ्‍य पत्रिकाएं=== *[[निरोग धाम]]<ref>http://www.nirogdhampatrika.com/</ref> ===वित्‍त पत्रिकाएं === *[[द इकॉनोमिक टाइम्स|इकोनॉमिक्स टाइम्स]]<ref>{{Cite web |url=http://hindi.economictimes.indiatimes.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=9 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100209070055/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[नफा नुकसान]]<ref>http://www.nafanuksan.com/</ref> *[[बिजनेस भास्कर]]<ref>{{Cite web |url=http://business.bhaskar.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=10 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130710111347/http://business.bhaskar.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[मोल तोल]]<ref>{{Cite web |url=http://www.moltol.in/hindi/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=5 जून 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605035818/http://www.moltol.in/hindi/ |url-status=dead }}</ref> *[[मनी मंत्र]]<ref>{{Cite web |url=http://moneymantra.net.in/index.php |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=10 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100310111611/http://www.moneymantra.net.in/index.php |url-status=dead }}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist|3}} == बाहरी कड़ियाँ == षाएं] * [http://www.abhivyakti-hindi.org/snibandh/2006/baalpatrikaon.htm अभिव्यक्ति पत्रिका में साहित्यिक निबंध, लेखक : देवेंद्र देवेश, शीर्षक : बाल पत्रिकाओं की भूमिका और दायित्व] * [http://www.mphindisahitya.com/ मध्यप्रदेश हिन्दी साहित्य] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131025152548/http://www.mphindisahitya.com/ |date=25 अक्तूबर 2013 }} {{बाल साहित्य}} {{हिन्दी बाल पत्रिका}} {{हिन्दी भाषा की पत्रिका}} [[श्रेणी:हिन्दी अंतरजाल पत्रिकाएँ|सूची, हिन्दी अन्तर्जाल पत्रिकाओं की]] [[श्रेणी:हिन्दी पत्रिकाएँ]] [[श्रेणी:सामाजिक पत्रिकाएँ]] [[श्रेणी:साहित्यिक पत्रिकाएँ]] [[श्रेणी:मासिक पत्रिकाएँ]] [[श्रेणी:बाल पत्रिकाएँ]] [[श्रेणी:हिन्दी साहित्य]] |} ryfdcmjor6wqe1z8ghrt32en6cmujzn 6534355 6534351 2026-03-29T15:18:52Z Aman Kumar Tyagi 250783 6534355 wikitext text/x-wiki {{सफाई|reason=[[वि:नहीं|निर्देशिका]] की तरह निर्मित सूची, अनुल्लेखनीय नामों को हटाने की आवश्यकता है|date=अप्रैल 2020}} '''हिन्दी पत्रिकाएँ''' [[हिन्दी]] भाषा में छपने वाली [[पत्रिका|पत्रिकाएँ]] हैं। यहाँ हिन्दी भाषा की प्रमुख पत्रिकाओं को सूचीबद्ध किया गया है। पतहर, हिंदी तिमाही पत्रिका का प्रकाशन जनवरी 2016 से हो रहा। यह साहित्यिक पत्रिका है। इसके कई विशेषांक प्रकाशित हो चुके हैं। पतहर ( Patahar) का आर एन आई नंबर UPHIN /2016/67435 है। साथ ही पत्रिका को आईएसएसएन नंबर 2456-0413 है। <ref>{{Cite web|url=https://patahar.blogspot.com/?m=1|title=पतहर|access-date=2024-12-15}}</ref> संपादक : विभूति नारायण ओझा संपर्क: बहादुरपुर, खुखुन्दू, जिला : देवरिया, उत्तर प्रदेश, 274501,<ref>{{Cite web|url=https://rni.nic.in/registerdtitle_search/registeredtitle_ser.aspx|title=RNI|website=rni.nic.in|access-date=2024-12-15}}</ref> == इतिहास == हिन्दी पत्रकारिता की शुरुआत बंगाल से हुई और इसका श्रेय [[राजा राममोहन राय]] को दिया जाता है। [[राजा राममोहन राय]] ने ही सबसे पहले प्रेस को सामाजिक उद्देश्य से जोड़ा। भारतीयों के सामाजिक, धार्मिक, राजनैतिक, आर्थिक हितों का समर्थन किया। समाज में व्याप्त अंधविश्वास और कुरीतियों पर प्रहार किये और अपने पत्रों के जरिए जनता में जागरूकता पैदा की। राय ने कई पत्र शुरू किये। जिसमें अहम हैं-साल 1780 में प्रकाशित ‘[[हिक्की का बंगाल गेजेट|बंगाल गजट’]]। बंगाल गजट भारतीय भाषा का पहला समाचार पत्र है। इस समाचार पत्र के संपादक [[गंगाधर भट्टाचार्य]] थे। इसके अलावा [[राजा राममोहन राय]] ने मिरातुल, संवाद कौमुदी, बंगाल हैराल्ड पत्र भी निकाले और लोगों में चेतना फैलाई। 30 मई 1826 को [[कोलकाता|कलकत्ता]] से पंडित [[जुगल किशोर शुक्ल]] के संपादन में निकलने वाले ‘[[उदन्त मार्तण्ड]]’ को हिंदी का पहला समाचार पत्र माना जाता है।<ref>{{Cite web |url=http://srijangatha.com/Itihas-16Sep-2012#.Ufdg5NL9u8I |title=सृजनगाथा में ज़ाहिद खान का आलेख : प्रतिरोध के सामूहिक स्वर, परतंत्र भारत में प्रतिबंधित पत्र-पत्रिकाएँ |access-date=30 जुलाई 2013 |archive-date=8 अप्रैल 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408000048/http://srijangatha.com/Itihas-16Sep-2012#.Ufdg5NL9u8I |url-status=dead }}</ref> इस समय इन गतिविधियों का चूँकि [[कलकत्ता]] केन्‍द्र था इसलिए यहाँ पर सबसे महत्‍वपूर्ण पत्र-पत्रिकाएँ - उद्‌दंड मार्तंड, बंगदूत, प्रजामित्र मार्तंड तथा समाचार सुधा वर्षण आदि का प्रकाशन हुआ। प्रारम्‍भ के पाँचों साप्‍ताहिक पत्र थे एवं सुधा वर्षण दैनिक पत्र था। इनका प्रकाशन दो-तीन भाषाओं के माध्‍यम से होता था। ‘सुधाकर' और ‘बनारस अखबार' साप्‍ताहिक पत्र थे जो काशी से प्रकाशित होते थे। ‘प्रजाहितैषी' एवं बुद्धि प्रकाश का प्रकाशन आगरा से होता था। ‘तत्‍वबोधिनी' पत्रिका साप्‍ताहिक थी और इसका प्रकाशन बरेली से होता था। ‘मालवा' साप्‍ताहिक मालवा से एवं ‘वृतान्‍त' जम्‍मू से तथा ‘ज्ञान प्रदायिनी पत्रिका' लाहौर से प्रकाशित होते थे। दोनों मासिक पत्र थे। इन पत्र-पत्रिकाओं का प्रमुख उद्‌देश्‍य एवं सन्‍देश जनता में सुधार व जागरण की पवित्र भावनाओं को उत्‍पन्‍न कर अन्‍याय एवं अत्‍याचार का प्रतिरोध/विरोध करना था। हालाँकि इनमें प्रयुक्‍त भाषा (हिन्‍दी) बहुत ही साधारण किस्‍म की (टूटी-फूटी हिन्‍दी) हुआ करती थी। सन्‌ 1868 ई. में [[भारतेन्दु हरिश्चंद्र|भारतेंदु हरिश्चंद्र]] ने साहित्‍यिक [[पत्रिका]] कवि वचन सुधा का प्रवर्तन किया। और यहीं से हिन्दी पत्रिकाओं के प्रकाशन में तीव्रता आई।<ref>[http://www.rachanakar.org/2009/09/blog-post_15.html वेब पत्रिका [[रचनाकार]], वीरेन्द्र सिंह यादव का आलेख : हिन्‍दी साहित्‍य के इतिहास में पत्र-पत्रिकाओं की प्रासंगिकता एवं उपादेयता।</ref> [[आलोचना (पत्रिका)|आलोचना]], [[हिन्दी|हिंदी]], [[वसुधा]], [[अक्षर पर्व]], [[वागर्थ]], [[आकल्प]], [[साहित्य वैभव]], [[परिवेश]], [[कथा]], [[संचेतना]], [[संचार|संप्रेषण]], [[कालदीर्घा]], [[दायित्वबोध]], [[अभिनव क़दम|अभिनव कदम]], [[हंस (पक्षी)|हंस]], [[बया]], [[शोधादर्श]] आदि वे पत्रिकाएँ हैं, जो हिंदी भाषा की समृद्धि का प्रतीक हैं।<ref>{{Cite web |url=http://hindi.webdunia.com/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80-1080913057_1.htm |title=वेब दुनिया, हिन्दी में गायत्री शर्मा का आलेख : गौरवशाली भाषा हिंदी |access-date=30 जुलाई 2013 |archive-date=3 अगस्त 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130803172528/http://hindi.webdunia.com/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80-1080913057_1.htm |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! !! Darpan !! 1832 !! Banbai !! Bal shasatri jabedakar |- | 1 || उदन्त मार्तंड- साप्ताहिक || 30 मई 1826 || कलकत्ता || जुगल किशोर |- | 2 || बंगदूत- साप्ताहिक || 1829 || कलकत्ता || राजा राम मोहन राय |- | 3 || प्रजामित्र- साप्ताहिक || 1834 || कलकत्ता || |- | 4 || बनारस अख़बार-साप्ताहिक || 1845 || बनारस || राजा शिव प्रसाद सिंह |- | 5 || मार्तंड- साप्ताहिक || 1846 || कलकत्ता || मो. नसीरुद्दीन |- | 6 || सुधाकर- साप्ताहिक || 1850 || काशी || बाबु तारा मोहन मित्र |- | 7 || बुद्ध‌‍ि प्रकाश || 1852 || आगरा || मुंशी सदासुखलाल |- | 8 || प्रजा हितैषी || 1855 || आगरा || राजा लक्ष्मण सिंह |- | 9 || कवि वचन सुधा- मासिक || 1868 || काशी || भारतेंदु |- | 10 || हरिश्चन्द्र मैगजीन- मासिक || 1873 || बनारस || भारतेंदु |- | 11 || बाल बोधनी- मासिक || 1874 || बनारस || भारतेंदु |- | 12 || काशी पत्रिका- साप्ताहिक || || अलीगढ़ || बलदेव प्रसाद |- | 13 || भारत बंधु- साप्ताहिक || || अलीगढ़ || तोता राम |- | 14 || भारत मित्र || || कलकत्ता || रूद्र दत्त |- | 15 || हिंदी प्रदीप- मासिक || 1877 || प्रयाग || बाल कृष्ण भट्ट |- | 16 || आनंद कादम्बिनी- मासिक || 1881 || मिर्जापुर || बदरी नारायण चौधरी |- | 17 || भारतेंदु || 1884 || वृंदावन || पं. राधा चरण गोस्वामी |- | 18 || देवनागरी प्रचारक || || मेरठ || |- | 19 || प्रयाग समाचार || || लखनऊ || देवकी नंदन त्रिपाठी |- | 20 || ब्राह्मण- मासिक || 1883 || कानपुर || प्रताप नारायण मिश्र |- | 21 || हिन्दूस्तान- दैनिक || || इंग्लैंड || राजा रामपाल सिंह |- | 22 || इंदु- मासिक || || लाहौर || |- | 23 || नागरी नीरद- साप्ताहिक || || मिर्जापुर || बदरी नारायण चौधरी |- | 24 || नागरी प्रचारिणी पत्रिका- त्रैमासिक || 1896 || काशी || वेणी प्रसाद |- | 25 || उपन्यास- मासिक || 1898 || काशी || गोपाल राम गहमरी |- | 26 || सरस्वती- मासिक || 1900 || काशी, बाद में इलाहाबाद || चिंतामणि घोष/ श्याम सुंदर दास (1902)/ महावीर प्रसाद द्विवेदी (1903) |- | 27 || सुदर्शन- मासिक || 1900 || काशी || देवकीनंदन/माधव |- | 28 || समालोचक- मासिक || 1902 || जयपुर || गुलेरी |- | 29 || अभ्युदय- साप्ताहिक || || प्रयाग || मदन मोहन मालवीय |- | 30 || इंदु- मासिक || 1909 || काशी || प्रकाश कुमार उपाध्याय |- | 31 || मर्यादा- मासिक || 1909 || प्रयाग || कृष्ण कान्त मालवीय/संपूर्णानंद/ प्रेमचंद |- | 32 || प्रताप- साप्ताहिक || 1913 || कानपुर || गणेश शंकर विद्यार्थी |- | 33 || चाँद || || || महादेवी वर्मा |- | 34 || प्रभा || 1913 || खंडवा, बाद में कानपुर || कालू राम, बाद में कानपुर में बालकृष्ण शर्मा ‘नवीन’/माखनलाल चतुर्वेदी |- | 35 || माधुरी || 1922 || लखनऊ || दुलारे लाल भार्गव/ रूप नारायण पांडेय/ कृष्ण बिहारी मिश्र/ प्रेमचंद(1928-31) |- | 36 || सुधा- मासिक || 1929 || लखनऊ || दुलारेलाल भार्गव |- | 37 || कल्याण पत्रिका || 1925 || गीता प्रेस- गोरखपुर || - |- | 38 || विशाल भारत- मासिक || 1928 || कलकत्ता || बनारसीदास चतुर्वेदी |- | 39 || हंस || (1)-1930 ( 2) 1984 " || (१)-बनारस (२)-दिल्ली || (1)- [[प्रेमचंद]] (2)- [[राजेन्द्र यादव]] |- | 40 || आदर्श + मौजी || || कलकत्ता || शिव पूजन सहाय |- | 41 || साहित्य सन्देश- मासिक || 1937 || आगरा || बाबू गुलाब राय |- | 42 || मतवाला- साप्ताहिक || 1923 || कलकत्ता || महादेव प्रसाद सेठ/ शिव पूजन सहाय/ निराला |- | 43 || जागरण- साप्ताहिक || 132 || बनारस || शिव पूजन सहाय/ प्रेमचंद(1932) |- | 44 || भारत- अर्धसप्ताहिक || || इलाहाबाद || नंद दुलारे वाजपेयी |- | 45 || नवजीवन- साप्ताहिक &nbsp; || 1921 || अहमदाबाद || गाँधी |- | 46 || देश- साप्ताहिक || 1920 || पटना || राजेन्द्र प्रसाद |- | 47 || कर्मवीर- साप्ताहिक || 1924 || जबलपुर || माखनलाल चतुर्वेदी |- | 48 || कहानी, नई कहानियाँ, उपन्यास || || || भैरव प्रसाद गुप्त |- | 49 || सैनिक || || आगरा || कृष्ण दत्त पालीवाल |- | 50 || प्रतीक- दृमासिक || 1947 || इलाहाबाद || अज्ञेय |- | 51 || रूपाभ- मासिक || 1938 || || पन्त/ नरेंद्र शर्मा |- | 52 || कल्पना- दृमासिक || 1949 || हैदराबाद || आर्येन्द्र शर्मा |- | 53 || धर्मयुग- साप्ताहिक || 1950 || बम्बई || धर्मवीर भारती |- | 54 || आलोचना- त्रैमासिक || 1951 || दिल्ली || शिवदान सिंह चौहान/ धर्मवीर भारती/रघुवंश/ साही/ नंददुलारे वाजपेयी/ नामवर सिंह |- | 55 || नये पत्ते- || 1953 || इलाहाबाद || लक्ष्मी कान्त वर्मा/ रामस्वरूप चतुर्वेदी |- | 56 || नयी कविता- अर्द्धवार्षिक || 1954 || इलाहाबाद || जगदीश गुप्त, रामस्वरुप चतुर्वेदी |- | 57 || ज्ञानोदय- मासिक || 1955 || कलकत्ता || कन्हैया लाल मिश्र |- | 58 || निकष- साप्ताहिक || 1956 || इलाहाबाद || धर्मवीर भारती/ लक्ष्मीकांत वर्मा |- | 59 || कृति || 1958 || दिल्ली || नरेश मेहता |- | 60 || समालोचक- मासिक&nbsp; || 1958 || आगरा || रामविलास शर्मा |- | 61 || पहल- त्रैमासिक || 1960 || जयपुर || ज्ञानरंजन |- | 62 || क ख ग- त्रैमासिक || 1963 || इलाहाबाद || रघुवंश, लक्ष्मीकांत वर्मा, रामस्वरूप चतुर्वेदी |- | 63 || दिनमान-साप्ताहिक || 1965 || दिल्ली || रघुवीर सहाय |- | 64 || 1-पूर्वाग्रह- मासिक 2-समास || 1974 || भोपाल || अशोक वाजपेयी |- | 65 || वर्तमान साहित्य || 1984 || इलाहाबाद || विभूति नारायण राय |- | 66 || कथादेश || 1997 || दिल्ली || हरि नारायण |- |- | 67 || नया खून || || मध्य प्रदेश || मुक्तिबोध |- |} ==ऑनलाइन पत्रिकाएँ== ===साहित्यिक=== : ''हिंदी की साहित्यिक पत्रिकाएँ [[हिंदी साहित्य]] की विभिन्न विधाओं के विकास और संवर्द्धन में उल्लेखनीय भूमिका निभाती रहीं हैं। [[काव्य|कविता]], [[कहानी]], [[उपन्यास]], [[निबन्ध|निबंध]], [[नाटक]], [[आलोचना]], [[यात्रावृत्तांत]], [[जीवनचरित|जीवनी]], [[आत्मकथा]], [[शोधादर्श]], [[ओपन डोर]] तथा [[अनुसंधान|शोध]] से संबंधित आलेखों का नियमित तौर पर प्रकाशन इनका मूल उद्देश्य है। आधुनिक हिन्दी में जितने महत्वपूर्ण आंदोलन छिड़े, पत्र-पत्रिकाओं के माध्यम से छिड़े। न जाने कितने महत्वपूर्ण साहित्यकार पत्र-पत्रिकाओं के माध्यम से प्रतिष्ठित हुए। न जाने कितनी श्रेष्ठ रचनाएँ पाठकों के सामने पत्र-पत्रिकाओं के माध्यम से आईं। भारतेंदु युग के साहित्यकारों की केन्द्रीय पत्रिकाएँ थीं – ‘हरिश्चन्द्र मैगजीन’, ‘ब्राह्मण’ या ‘हिंदोस्तान’। द्विवेदी युग और स्वयं आचार्य [[महावीर प्रसाद द्विवेदी]] ‘सरस्वती’ उन दिनों की सर्वाधिक प्रतिनिधि पत्रिका थी। [[मैथिलीशरण गुप्त]] ‘सरस्वती’ की ही देन हैं। छायावादी कवियों के साथ ‘मतवाला’, ‘इंदु’, ‘रूपाभ’, ‘श्री शारदा’ जैसी पत्रिकाओं के नाम जुड़े हैं। [[माखनलाल चतुर्वेदी]] का साहित्य तो ‘कर्मवीर’ को जाने बिना जानी ही नहीं जा सकता। हिन्दी का प्रगतिशील साहित्य ‘हंस’ के पंखों पर चढ़कर नहीं आया। नई कविता की जन्मकुंडली ‘नए पत्ते’, ‘नई कविता’ जैसी पत्रिकाओं ने तैयार की।''-- "वेब पत्रिका [[सृजनगाथा]] में डॉ॰ हरिसिंह गौर" {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम ! आवृत्ति ! उद्देश्य ! संपादक ! प्रकाशक ! वेब संपर्क |- |[[अर्गला]] |210, झेलम हॉस्टल, जवाहरलाल नेहरु विश्वविद्यालय, [[नई दिल्ली]]-110067 |[http://www.argalaa.org/ website] |- |[[अहा जिंदगी]] |6, द्वारिका सदन, प्रेस कॉम्‍प्‍लेक्‍स, एम0पी0 नगर, [[भोपाल]]-462011 |[http://www.bhaskar.com/magazine/aha-zindagi/ website] |- |[[ओशो टाइम्स]] |ओशो इंटरनैशनल, 304, पार्क एवन्यू साउथ, स्वीट 608, | |- |दैनिक साहित्य ई-पत्रिका |ऑनलाइन |साहित्य रचनाओं का प्रकाशन |वैधविक |[[दैनिक साहित्य]] परिवार |[https://www.Dainiksahitya.com/ वेबसाईट] |- |[[कथाक्रम]] | 'स्‍वप्निका', डी-107, महानगर विस्‍तार, [[लखनऊ]]-226006, |[http://www.kathakram.in/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723065600/http://www.kathakram.in/ |date=23 जुलाई 2013 }} |- |[[कथाबिम्‍ब]] |ए-10 बसेरा, ऑफ दिन-क्वारी रोड, देवनार,[[मुम्बई|मुंबई]] - 400088 |[http://www.kathabimb.com/ website] |- |[[कादम्बिनी]] |18-20, कस्‍तूरबा गांधी मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110001 |[http://www.livehindustan.com/kadambini/1.html website] |- |[[तद्भव]] |18/271, इंदिरा नगर, [[लखनऊ]]-226016 |[http://tadbhav.in/ अंतर्जालस्थल-पता] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728082933/http://tadbhav.in/ |date=28 जुलाई 2021 }} |- |[[नवनीत]] |भारतीय विद्या भवन, 20, म0 मुंशी रोड, [[मुम्बई]]-400007, |[http://www.bhavans.info/navneet/index.asp website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130709145723/http://www.bhavans.info/navneet/index.asp |date=9 जुलाई 2013 }} |- |[[प्रभात पुंज]] |403, कृष्णा आंगन, आर.एन.पी. पार्क, भाईंदर (पूर्व) [[मुम्बई|मुंबई-]]401105 |[http://www.prabhatpunj.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131125112033/http://www.prabhatpunj.com/ |date=25 नवंबर 2013 }} |- |[[पाखी]] |बी-107, सेक्टर-63, नोएडा, गौतमबुद्ध नगर-201303, उ.प्र., |[http://www.pakhi.in/ website] |- |[[बया]] |सी-56/यूजीएफ-4, शालीमार गार्डन एक्‍सटेंशन-2,[[ग़ाज़ियाबाद ज़िला|गाजियाबाद-]]201005 |[http://www.antikaprakashan.com/ website] |- |[[रंगवार्ता]] |प्यारा केरकेट्टा फाउंडेशन, चैशायर होम रोड, बरियाटु,[[राँची|रांची—]]834003, [[झारखण्ड|झारखंड]], |[http://www.rangvarta.com/index1.htm website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615070025/http://www.rangvarta.com/index1.htm |date=15 जून 2013 }} |- |[[लमही]] |विजय राय, 3/343, विवेक खण्‍ड, गोमती नगर, [[लखनऊ]]-226010 उ.प्र., | |- |[[वागर्थ]] |भारतीय भाषा परिषद, 36 ए, शेक्‍सपियर सरणी, [[कोलकाता]]-700017 |[http://www.bharatiyabhashaparishad.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928204832/http://www.bharatiyabhashaparishad.com/ |date=28 सितंबर 2013 }} |- |[[विशिष्ट ध्यान|'''विशिष्ट ध्यान''']] |[[विशिष्ट ध्यान योग आश्रम]], 248, टेढ़ी बाज़ार, [[अयोध्या]] - 224123, [[फ़ैज़ाबाद|फैजाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]] |[http://www.paramdharm.org/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190110115527/http://www.paramdharm.org/ |date=10 जनवरी 2019 }} |- |[[शोध संचयन]] |409, शंतिवन, A/244A, आज़ाद नगर, कानपुर-208002 |[http://www.shodh.net/ website] |- |[[हंस पत्रिका]] |2/36, अंसारी रोड, दरियागंज, [[नई दिल्ली]]-110002, |[http://www.hansmonthly.in/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629105111/http://hansmonthly.in/ |date=29 जून 2013 }} |- |[[मनमीत]] |होटल नीलकंठ, [[आज़मगढ़|आजमगढ़]] उप्र |[http://manmeet.org/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801194838/http://manmeet.org/ |date=1 अगस्त 2015 }} |- |https://shodhadarsh.in/ शोधादर्श |आदर्श नगर, ततारपुर लालू, नजीबाबाद-246763 बिजनौर उप्र |[https://shodhadarsh.in//] |- |ओपन डोर |नजीबाबाद-246763 बिजनौर उप्र |[https://opendoornews.in/] |- |हाशिये की आवाज़ |[इंटीग्रेटेड सोशल इनिशिएटिव्स, Indian Social Institue, 10 इंस्टिटूयूशनल, एरिया लोधी रोड, नयी दिल्ली-110003 |[http://www.isidelhi.org.in website] |} {| class="wikitable sortable" |+ऑफलाइन साहित्यिक पत्रिकाए ! पत्रिका का नाम ! संपादकीय संपर्क ! वेब संपर्क |- |[[ओपन डोर]] |संपादक-अमन कुमार, आदर्श नगर, ततारपुर लालू, [[नजीबाबाद]]-246763 [[बिजनौर]] उप्र |https://opendoornews.in |- |[[विशिष्ट ध्यान]] |[[विशिष्ट ध्यान योग आश्रम]], 248, टेढ़ी बाज़ार, [[अयोध्या]] - 224123, [[फ़ैज़ाबाद|फैजाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]] |आधिकारिक वेबसाइट {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190110115527/http://www.paramdharm.org/ |date=10 जनवरी 2019 }} |- |[[आजकल]] | प्रकाशन विभाग, सीजीओ कॉम्‍लेक्‍स, लोधी रोड, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110003 | |- |[[कथादेश]] | सहयात्रा प्रकाशन प्रा. लि., सी-52, जेड-3, दिलशाद गार्डेन, [[दिल्ली|दिल्‍ली-]]110095 | |- |स्वयं निर्माणम् |प्रधान संपादक: मनोज सिंह तोमर , [[भाषिकी कार्यालय: सुभास नगर नरसिंग मंदिर के पास हाज़िर ग्वालियर (म.प्र.) 474003]] | |- |[[कला-प्रयोजन]] | संपादक : हेमंत शेष, 40/158, मानसरोवर, [[जयपुर]]-३०२०२० प्रकाशक :[[पश्चिम क्षेत्र सांस्कृतिक केंद्र]], उदयपुर | [http://india.gov.in/?redirect=http%3A%2F%2Fwzccindia.com&nid=MTEyOTczMm5ld25waQ==]{{Dead link|date=दिसंबर 2020 |bot=InternetArchiveBot }} |- |[[कहानीकार]] | के। 30/37, अरविंद कुटीर, निकट भैरवनाथ, [[वाराणसी]]-221001, [[उत्तर प्रदेश]] | |- |[[कुरुक्षेत्र (पत्रिका)]] | कृषि एवं ग्रामीण रोजगार मंत्रालय, कृषि भवन, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110001 | |- |[[नया ज्ञानोदय]] |[[भारतीय ज्ञानपीठ]], 18, इंस्‍टीट्यूशनल एरिया, लोदी रोड, पोस्‍ट बॉक्‍स-3113, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110003 | |- |[[पहल]] |101, रामनगर, आधारताल, [[जबलपुर]]-4 (मoप्रo) | |- |[[परिकल्पना समय]] |एस एस -107, परिकल्पना, सेक्टर-N-1, संगम होटल के पीछे,[[लखनऊ]]-226024(उ.प्र.) | |- |[[प्रारम्‍भ शैक्षिक संवाद]] |बी-1/84, सेक्‍टर-बी, अलीगंज, [[लखनऊ]]-226024 | |- |[[बया]] | अंतिका प्रकाशन, सी-56/यूजीएफ-4, शालीमार गार्डन एक्‍सटेंशन-2, [[ग़ाज़ियाबाद ज़िला|गाजियाबाद-]]201005 |[http://www.antikaprakashan.com/ website] |- |[[भाषा (पत्रिका)]] |केन्‍द्रीय हिन्‍दी निदेशालय, पश्चिमी खण्‍ड-7, रामकृष्‍ण पुरम,[[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली]] | |- |[[मधुमती]] | राजस्‍थान साहित्‍य अकादमी, सेक्‍टर-4, हिरण मगरी, [[उदयपुर]]-313002, | |- |[[राष्‍ट्रधर्म]] | संस्‍कृति भवन, राजेन्‍द्र नगर, लखनऊ-226004 | |- |[[वर्तमान साहित्‍य]] |यतेन्‍द्र सागर, प्रथम तल, 1-2, मुकुंद नगर, हापुड़ रोड, [[ग़ाज़ियाबाद ज़िला|गाजियाबाद-]]201001 | |- |[[समकालीन भारतीय साहित्‍य]] |सचिव, साहित्‍य अकादेमी, रवीन्‍द्र भवन, 35, फिरोजशाह मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110001 | |- |[[समकालीन सरोकार]] |विनीत प्‍लाज़ा, फ्लैट नं0 01, विनीत खण्‍ड-6, गोमती नगर, [[लखनऊ]]-226010, | |- |[[समाज कल्याण|समाज कल्‍याण]] |डॉ॰ दुर्गाबाई देशमुख समाज कल्याण भवन, बी-12, कुतुब इंस्टीट्यूशनल एरिया, [[नई दिल्ली]]-110603 | |- |[[बहुवचन]] |संपादक: अशोक मिश्र, महात्मा गांधी अंतरराष्ट्रीय हिन्दी विश्वविद्यालय, वर्धा | |- |[[संस्‍कृति]] |केन्‍द्रीय सचिवालय ग्रंथागार, द्वितीय तल, शास्‍त्री भवन, डॉ॰ राजेन्‍द्र प्रसाद मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110001, | |- |[[साहित्‍य अमृत|साहित्‍य अम़ृत]] | 4/19, आसफ अली रोड, नई दिल्‍ली-110002, | |- |[[साहित्‍य भारती]] |उत्‍तर प्रदेश हिन्‍दी संस्‍थान, 6 महात्‍मा गांधी मार्ग, हजरतगंज, [[लखनऊ]]-226001 | |- |[[शैक्षिक पलाश]] |राज्‍य शिक्षा केन्‍द्र, बी-विंग, पुस्‍तक भवन, अरेरा हिल्‍स,[[भोपाल]]-462011 | |- |[[राजभाषा संवाद]] |डॉ॰ जगदीश व्योम, नगर राजभाषा कार्यान्वयन समिति, प्रतिभूति कागज कारखाना, होशंगाबाद (म.प्र.) 461005 | |- |[[साक्षात्कार]] |प्रधान संपादक- umesh kumar singh, साहित्य अकादमी, मध्य प्रदेश संस्कृति परिषद, संस्कृति भवन, बाण गंगा, भोपाल-3 (म.प्र.) | |- |[[पंजाब सौरभ]] |निदेशक भाषा विभाग पंजाब, भाषा भवन, पटियाला | |- |[[खनन भारती]] |वेस्टर्न कोलफील्ड्स लिमिटेड, कोल स्टेट, सिविल लाइन्स,[[नागपुर]]-440001 | |- |[[प्रभात पुंज]] |403, कृष्णा आंगन, आर.एन.पी. पार्क, भाईंदर (पूर्व) [[मुबंई]]-401105 (महाराष्ट्र) | www.prabhatpunj.com |- |माया इन्डिया |6/395 'माया हाउस', मालवीय नगर,[[जयपुर]]-302017 (राज०) | |- |[[हरिगंधा]] |हरियाणा साहित्य अकादमी, कोठी नं० 169, सेक्टर-12, पंचकूला ([[हरियाणा]])-134112 | |- |सम्यक् |संपादक: मदनमोहन उपेन्द्र, ए-10, शान्ति नगर (संजय नगर),[[मथुरा]]- 281001(उ॰प्र॰) | |- |[[हाइकु दर्पण]] (हाइकु कविता की पत्रिका) |संपादक: डा० जगदीश व्योम, बी-12 ए / 58-ए, धवलगिरि, सेक्टर-34, नोएडा-201301 | |- |[[मेकलसुता]](दोहा विधा की पत्रिका) |संपादक- कृष्णस्वरूप शर्मा 'मैथिलेन्द्र', गीतांजलि भवन, म॰आ॰व॰ 08आवासीय मण्डल उपनिवेशिका, नर्मदापुरम् ([[होशंगाबाद]]) म॰प्र॰ 461001 | |- |[[सरल चेतना]] |संपादक-हेमन्त रिछारिया, कोठी बाजार, [[होशंगाबाद]](म॰प्र॰) | |- |[[शैल सूत्र]](गंगा-जमुनी साहित्य की त्रैमासिकी) |प्रधान संपादक: आशा शैली, कार रोड, बिन्दुखत्ता, पो० लाल कुआँ, नैनीताल, उत्तराखण्ड -262402 | |- |[[भारतीय मनीषा]] |संपादक- डॉ॰ रमाकान्त श्रीवास्तव, एल॰ 6 \ 96, अलीगंज,[[लखनऊ]] (उ॰प्र॰)-226024 | |- |[[सरस्वती सुमन]] |संपादक-सुरेन्द्र सिंह चौहान "काका", मानसरोवर, छिब्बरमार्ग,[[देहरादून]]-248001 उत्तरांचल | |- |[[कोयला भारती]] |संपादक-दिलीप कुमार सिंह", राजभाषा विभाग, भारत कोकिंग कोल लिमिटेड, कोयला भवन, कोयला नगर[[धनबाद]]-826005 झारखंड | |- |[[धनबाद राजभाषा संदेश]] |संपादक-दिलीप कुमार सिंह, नगर राजभाषा कार्यान्वयन समिति धनबाद, राजभाषा विभाग, भारत कोकिंग कोल लिमिटेड, कोयला भवन, कोयला नगर[[धनबाद]]-826005 झारखंड | |- |[[व्यंग्य यात्रा]](सार्थक व्यंग्य की त्रैमासिकी) |संपादक: प्रेम जनमेजय,73- साक्षर अपार्टमेंट्स, ए-3, पश्चिम विहार,[[नई दिल्ली]]-110063 | |- |शोधादर्श |संपादक-अमन कुमार, आदर्श नगर, ततारपुर लालू, नजीबाबाद-246763 बिजनौर उप्र |shodhadarsh.page |- |} ===वेब पत्रिकाएं === {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम ! आवृत्ति ! उद्देश्य ! संपादक ! प्रकाशक ! वेब संपर्क |- | शब्दांकन | ऑनलाइन | हिंदी साहित्य, कविता, कहानियाँ, अनुवाद | भरत तिवारी | शब्दांकन |[https://www.shabdankan.com/ वेबसाईट] |- |दैनिक साहित्य ई-पत्रिका |ऑनलाइन |साहित्य रचनाओं का प्रकाशन |वैधविक |[[दैनिक साहित्य]] परिवार |[https://www.Dainiksahitya.com/ वेबसाईट] |- | [[विशिष्ट ध्यान]] | मासिक | गंभीर सामजिक समस्याओं का समाधान | सन्त अमृता योगी | [[विशिष्ट ध्यान योग आश्रम]] | [http://vishishtdhyan.paramdharm.org वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170807153112/http://vishishtdhyan.paramdharm.org/ |date=7 अगस्त 2017 }} |- | [[अखंड ज्योति]] | मासिक | वैज्ञानिक दर्शन | डॉ प्रणव पाण्ड्या | अखंड ज्योति संस्थान मथुरा | [http://www.akhandjyoti.org/ वेबसाईट] |- | [[अनंत अविराम]] | मासिक | ओम प्रकाश दीप | जय कंप्यूटर | [[विदिशा]] से प्रकाशित<ref>{{Cite web |url=https://rni.nic.in/webreport.asp |title=Circulation as Claimed by Publisher for 2005-06 |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=21 जुलाई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721174652/https://rni.nic.in/webreport.asp |url-status=dead }}</ref> | [http://www.thelucknowmirror.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624223227/http://thelucknowmirror.com/ |date=24 जून 2013 }} |- | [[अनुभूति]]<ref name="anubhuti">[http://www.anubhuti-hindi.org/1purane_ank/2001/01_01_01.html Aanubhuti-A complete classic collection of Hindi Poetry<!-- Bot generated title -->]</ref> | साप्ताहिक (ऑनलाइन) | साहित्यिक पत्रिका | [[पूर्णिमा वर्मन]] | | [http://www.anubhuti-hindi.org/ website] |- | [[भारत दर्शन]] | ऑनलाइन | साहित्यिक पत्रिका | | भारत दर्शन, न्यूजीलैंड | [http://www.bharatdarshan.co.nz/ website] |- | [[भारत संदेश]] | मासिक | राजनैतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, खेल, मनोरंजन इत्यादि। | आई सिंह |संयुक्त राज्य अमेरिका | [http://www.bharatsandeshmagazine.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130327011321/http://www.bharatsandeshmagazine.com/ |date=27 मार्च 2013 }} |- | [[गीत-पहल]] | ऑनलाइन | साहित्यिक पत्रिका | अवनीश सिंह चौहान | | [http://geetpahal.webs.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130808081209/http://geetpahal.webs.com/ |date=8 अगस्त 2013 }} |- | [[हिन्दी कुंज ]] | दैनिक ऑनलाइन | साहित्यिक पत्रिका | आशुतोष दूबे | हिंदीकुंज.कॉम | [http://www.hindikunj.com/ वेबसाईट] |- | [[हिंदीनेस्ट डॉट कॉम ]] | साप्ताहिक ऑनलाइन | साहित्यिक पत्रिका | मनीषा कुलश्रेष्ठ | हिंदीनेस्ट. कॉम | [http://www.hindinest.com/ वेबसाईट] |- | [[हिंदुस्तान बोल रहा है]] | मासिक | राजनैतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, खेल, मनोरंजन इत्यादि। | जय पाल सिंह चौधरी | देहरादून | [http://www.hindustanmagazine.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140619020106/http://www.hindustanmagazine.com/ |date=19 जून 2014 }} |- | ''[[इण्डिया टुडे|इंडिया टुडे]] | साप्ताहिक | समाचार पत्रिका | | दि इंडिया टुडे ग्रुप | [http://hindi.india-today.com/ वेबसाईट ] |- | [[जनोक्ति]] | साप्ताहिक | ऑन लाइन हिन्दी पत्रिका | जयराम विप्लव | | [http://www.janokti.com वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180806052250/http://janokti.com/ |date=6 अगस्त 2018 }} |- | [[पूर्वाभास]] | साप्ताहिक ऑनलाइन | साप्ताहिक पत्रिका | अवनीश सिंह चौहान | | [http://www.poorvabhas.in/ वेबसाईट] |- | [[प्रवक्ता]] | दैनिक ऑनलाइन | सामाजिक-राजनीतिक पत्रिका | संजीव कुमार सिन्हा | प्रवक्ता.कॉम | [http://www.pravakta.com/ वेबसाईट] |- |शोधादर्श |त्रैमासिक |शोध पत्रिका |अमन कुमार |अमन कुमार |shodhadarsh.page |- |[[शोध संचयन]] | अर्ध वार्षिक | | डॉ योगेंद्र प्रताप सिह | 409, शांतिवनअपार्टमेंट, 2A/244A, आज़ाद नगर, कानपुर -208002 |[http://www.shodh.net/ वेबसाईट] |- | [[परिकल्पना ब्लॉगोत्सव]] | दैनिक ऑनलाइन | राजनैतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, खेल, मनोरंजन इत्यादि। | [[रवीन्द्र प्रभात]] | ऑनलाइन भारत | [http://www.parikalpna.com/ वेबसाईट] |- | [[सीमापुरी टाइम्स]]<ref name="Seemapuri Times">{{Cite web |url=http://www.seemapuritimes.com/ |title=Seemapuri Times - Hindi News Magazine: Social & Political Magazine<!-- Bot generated title --> |access-date=31 दिसंबर 2020 |archive-date=25 जनवरी 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120125223116/http://seemapuritimes.com/ |url-status=dead }}</ref> | मासिक (ऑनलाइन) | सामाजिक और राजनीतिक | राम प्रकाश वर्मा | | [http://www.seemapuritimes.com वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125223116/http://seemapuritimes.com/ |date=25 जनवरी 2012 }} |- | [[सृजनगाथा]] | मासिक ऑनलाइन | साहित्यिक | जय प्रकाश मानस | | [http://www.srijangatha.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190522122845/http://srijangatha.com/ |date=22 मई 2019 }} |- | [[स्वर्गविभा]] | ऑनलाइन | साहित्यिक पत्रिका | डॉ श्रीमती तारा सिंह | स्वर्गविभा टीम, नवी मुंबई, | [http://www.swargvibha.in/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190829084857/http://www.swargvibha.in/ |date=29 अगस्त 2019 }} |- | [[बरगद|वटवृक्ष]] | त्रैमासिक | साहित्यिक पत्रिका | [[रवीन्द्र प्रभात]] | अलीगंज, लखनऊ | [http://urvija.parikalpnaa.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130526041222/http://urvija.parikalpnaa.com/ |date=26 मई 2013 }} |- | [[विचार मीमांसा]] | दैनिक ऑनलाइन | सामाजिक-राजनीतिक पत्रिका |कनिष्क कश्यप | | [http://www.vicharmimansa.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605035312/http://vicharmimansa.com/ |date=5 जून 2013 }} |- |[[युग मानस]] | दैनिक ऑनलाइन | साप्ताहिक प्रिंट | साहित्य | डॉ सी जयशंकर बाबू | |- |सुमन |साप्ताहिक ऑनलाइन |सामाजिक,साहित्यिक पत्रिका |कमलेश |सुमन प्रकाशन मंदिर | |- |समय पत्रिका |मासिक (ऑनलाइन) |किताब समीक्षा-चर्चा |हरमिन्दर सिंह चहल | |[https://kitab.samaypatrika.com website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190527230007/https://kitab.samaypatrika.com/ |date=27 मई 2019 }} |- |'''[https://journal.gyanvividha.com/ ज्ञानविविधा]''' |'''त्रैमासिक पत्रिका''' '''(ऑनलाइन)''' |'''रचना,आलोचना और शोध की त्रैमासिक पत्रिका''' |'''डॉ. दिवाकर चौधरी''' |'''कठौर,सीतामढ़ी,बिहार से प्रकाशित''' |[https://journal.gyanvividha.com/ वेबसाइट] [https://journal.gyanvividha.com/ वेब लिंक] |} शोधामृत ऑनलाइन शोधपत्रिका-ISSN-3048-9296 (Online) A Peer Reviewed & Refereed online Research Journal कला, मानविकी और सामाजिक विज्ञान की सहकर्मी समीक्षित अर्धवार्षिक मूल्यांकित शोध पत्रिका डॉ. दिवाकर चौधरी''' |'''कठौर,सीतामढ़ी,बिहार से प्रकाशित'' Website -https://shodhamrit.gyanvividha.com/ === ऑनलाइन/ऑफलाइन विज्ञान पत्रिकाएं === {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम जन स्वास्थ्य धारणा ! समपादकीय पता राष्ट्रीय स्वास्थ्य एवं परिवार कल्याण संस्थान, मुनिरका, नई दिल्ली ! वेब पता www.nihfw.org |- |[[आई.सी.एम.आर.]] |इंडियन काउंसिल फॉर मेडिकल रिसर्च, पी.ओ. बॉक्‍स नं. 4911, अंसारी नगर, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110029, |[http://www.blogger.com/goog_2033738435 website]{{deadlink}} |- |[[आविष्कार (पत्रिका)]] |नेशनल रिसर्च डेवलेपमेंट कार्पोरेशन, 20-22, जमरूदपुर सामुदायिक केन्‍द्र, कैलाश कॉलोनी एक्‍सटेंशन, नई दिल्‍ली-48 |[http://www.blogger.com/goog_2033738435 website]{{deadlink}} |- |[[इलेक्ट्रॉनिकी आपके लिए]] | स्‍कोप कैम्‍पस, एन.एच.-12, होशंगाबाद रोड, [[भोपाल]], म.प्र., |[http://www.electroniki.com/ website] |- |[[जल चेतना]] |राष्‍ट्रीय जल विज्ञान संस्‍थान, जल विज्ञान भवन, रूड़की-247667, |[http://www.nih.ernet.in/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000919052111/http://www.nih.ernet.in/ |date=19 सितंबर 2000 }} |- |[[ड्रीम 2047]] |विज्ञान प्रसार, सी-24, कुतुब इंस्‍टीट्यूशनल एरिया, नई दिल्‍ली-दिल्‍ली-110016, |[http://www.vigyanprasar.gov.in/dream/indexh.asp website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130709141026/http://www.vigyanprasar.gov.in/dream/indexh.asp |date=9 जुलाई 2013 }} |- |[[दुधवा लाइव]] | 77, कैनाल रोड, शिव कालोनी, लखीमपुर खीरी- 262701, उ.प्र., |[http://www.dudhwalive.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703060138/http://dudhwalive.com/ |date=3 जुलाई 2013 }} |- |[[पर्यावरण डाइजेस्‍ट]] | डॉ॰ खुशाल सिंह पुरोहित, 19 पत्रकार कॉलोनी, [[रतलाम]], मप्र 457001, | |- |[[उपज|पैदावार]] | इमेज मीडिया ग्रुप, 518, हिंद नगर चौराहा, पुरानी चुंगी, कानपुर रोड, [[लखनऊ]]-226012 | |- |[[विज्ञान कथा (पत्रिका)]] | प्रधान संपादक : डॉ॰ राजीव रंजन उपाध्‍याय, संपर्क : भारतीय विज्ञान कथा लेखक समिति, परिसर कोठी काकेबाबू, देवकली मार्ग, [[फ़ैज़ाबाद|फैजाबाद]], (उ. प्र.)-224001, | |- |[[विज्ञान प्रगति]] | सी.एस.आई.आर., डॉ॰ के। एस. कृष्‍णन मार्ग, नई दिल्‍ली-110012, |[http://www.niscair.res.in/sciencecommunication/Popularization%20of%20Science/vigyan0.asp website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928230901/http://www.niscair.res.in/sciencecommunication/Popularization%20of%20Science/vigyan0.asp |date=28 सितंबर 2013 }} |- |[[वैज्ञानिक (हिन्दी विज्ञान पत्रिका मुम्बई)]] | हिंदी विज्ञान साहित्य परिषद, भाभा परमाणु अनुसंधान केंद्र, मुंबई |[http://www.barc.gov.in/hindi/publication/index_sc.html website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180203235857/http://www.barc.gov.in/hindi/publication/index_sc.html |date=3 फ़रवरी 2018 }} |} ===ऑनलाइन/ऑफलाइन महिला पत्रिकाएं === {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम ! संपादकीय पता ! वेब पता |- |[[बिंदिया]] |के-25, पर्ल्‍स प्लाजा, सेक्टर-18, [[नोएडा]]-201301, [[उत्तर प्रदेश]] |[http://bindiya.net.in/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130707234856/http://bindiya.net.in/ |date=7 जुलाई 2013 }} |- |[[मेरी सहेली]] |संपादकीय एवं प्रशासकीय संपर्क : पायोनियर बुक कं0 प्रा0 लि0, सी-14, रॉयल इंडस्ट्रियल एस्‍टेट, 5-बी, नयागांव क्रॉस रोड, वड़ाला, [[मुम्बई]]-400031 (महाराष्ट्र)। |[http://www.merisaheli.com/ website] |- |[[मनोरमा (पत्रिका)]] |मित्र प्रकाशन प्राइवेट लिमिटेड, मुट्ठीगंज, [[इलाहाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]] | |- |[[गृहलक्ष्‍मी]] |एक्स- 30,ओखला फेस- 2, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110020 |[https://grehlakshmi.com/ Official Website] |- |[[महकता आंचल]] |जे-17, जंगपुरा एक्‍सटेंशन, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110014 | |- |[[वुमेन ऑन टॉप]] |दिशा भारती मीडिया प्रा.लि., ए-96, सेक्‍टर-65, 1 [[नोएडा]]-20130 [[उत्तर प्रदेश]] |[http://www.womenontopmagazine.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719190217/http://womenontopmagazine.com/ |date=19 जुलाई 2013 }} |- |[[सखी]] |जागरण प्रकाशन लि., 2, सर्वोदय नगर, [[कानपुर]]-208005, [[उत्तर प्रदेश]] |[http://www.jagran.com/sakhi-hindi.html website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130929041011/http://www.jagran.com/sakhi-hindi.html |date=29 सितंबर 2013 }} |- |[[सुषमा पत्रिका]] |13/14, आसफ अली रोड,[[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110002 | |- |[[वनिता]] |मलयाला मनोरमा, पोस्ट बॉक्स नं 26, कोट्टयम-686 001,[[केरल]], [[भारत]] |[http://www.manoramaonline.com/ website] |} ===ऑनलाइन/ऑफलाइन फिल्‍मी पत्रिकाएं === [[हिन्दी|हिंदी]] में करीब 75 फिल्मी पत्रिकाएं प्रकाशित हो रही हैं। छोटी-बड़ी सब मिलाकर कम से कम तीन दर्जन फिल्मी पत्रिकाएं तो अकेले [[दिल्ली]] से प्रकाशित होती हैं। '''देश के विभिन्न हिस्सों से प्रकाशित होने वाली फिल्मी पत्रिकाओं के नाम इस प्रकार हैं-''' [[चित्र भारती]] मासिक ([[कोलकाता|कलकत्ता]], 1955 से प्रकाशित), [[सिने चित्रा]] साप्ताहिक ([[कोलकाता|कलकत्ता]], 1955 से प्रकाशित), [[सिने वाणी]] सा. ([[मुम्बई|बंबई]], 1956 से प्रकाशित), [[कला संसार]] सा. ([[कोलकाता|कलकत्ता]] 1957 से प्रकाशित), [[सिने सितारा]] मा. ([[कोलकाता|कलकत्ता]], 1957 से प्रकाशित), [[रजत पट]] पाक्षिक (महू छावनी, 1957 से प्रकाशित), [[रसभरी]] मा. ([[दिल्ली]] से प्रकाशित), [[फिल्मिस्तान]] मा. (फिरोजपुर, 1958 से प्रकाशित), [[फिल्म किरण]] मा. ([[जबलपुर]], 1959 से प्रकाशित), [[चित्र छाया]] मा. ([[दिल्ली]], 1959 से प्रकाशित), [[इंदुमती]] मा. ([[दिल्ली]], 1959 से प्रकाशित), [[सिने एक्सप्रेस]] सा. ([[इन्दौर|इंदौर]], 1959 से प्रकाशित), [[चित्रावली]] सा. ([[मुम्बई|बंबई]], 1959 से प्रकाशित), [[प्रीत]] मा. ([[जोधपुर]], 1959 से प्रकाशित), [[नीलम]] मा. ([[दिल्ली]], 1960 से प्रकाशित), [[मधुबाला]] मा. ([[दिल्ली]], 1960 से प्रकाशित), [[मनोरंजन]] मा. ([[दिल्ली]], 1962 से प्रकाशित), [[रस नटराज]] सा. ([[मुम्बई|बंबई]], 1963 से प्रकाशित), [[काजल|कजरा]] मा. ([[कानपुर]], 1964), [[फिल्म अप्सरा]] मा. ([[दिल्ली]], 1964), [[बबीता]] मा. ([[दिल्ली]], 1967), [[सिने पोस्ट]] मा. ([[दिल्ली]], 1968), [[फिल्म रेखा]] मा. ([[दिल्ली]], 1968), [[फिल्‍मी कलियां]] मा. ([[दिल्ली]], 1968), [[फिल्मांकन]] सा. ([[मुम्बई|बंबई]], 1969), [[सिने हलचल]] पा. ([[अजमेर]], 1969 से प्रकाशित), [[अभिनेत्री]] पा. ([[लुधियाना]], 1970 से प्रकाशित), [[फिल्म शृंगार]] मा. ([[दिल्ली]], 1970 से प्रकाशित), [[फिल्मी परियां]] मा. ([[लखनऊ]], 1970 से प्रकाशित), [[फिल्म संसार]] मा. ([[मेरठ]], 1970 से प्रकाशित), [[फिल्मी कमल]] मा. ([[मेरठ]], 1970 से प्रकाशित), [[अभिनेत्री|फिल्म अभिनेत्री]] मा. ([[मेरठ]], 1970 से प्रकाशित), [[पूनम की रात]] सा. ([[जबलपुर]], 1970 से प्रकाशित), [[चित्र किरण]] सा. ([[मुम्बई|बंबई]], 1970 से प्रकाशित), [[सिने हलचल मासिक]] ([[दिल्ली]], 1971 से प्रकाशित)। इसके अलावा [[मुम्बई|बंबई]] से प्रकाशित [[उर्वशी (पत्रिका)]], [[कोलकाता|कलकत्ता]] से प्रकाशित [[स्क्रीन]] हैं। पाक्षिक केवल एक ही निकलती है, [[माधुरी]]। मासिक पत्रिकाओं में [[फिल्‍मी दुनिया]], [[सुषमा पत्रिका]], [[पालकी]], [[फिल्‍मी कलियां]], [[रंग भूमि]] तथा [[चित्रलेखा (पत्रिका)]], राजधानी से प्रकाशित होती हैं और [[रजनीगन्धा|रजनी गंधा]] [[मुम्बई|बंबई]] में। इन फिल्मी पत्रिकाओं के अतिरिक्त [[मेनका]], [[युग छाया]], [[नव चित्र पट]], [[राधा|राधिका]], [[फिल्मांजलि]], [[छायाकार]], [[प्रिया]] भी नियमपूर्वक प्रकाशित हो रही हैं। [[माधुरी]] को छोड़ शेष सभी फिल्मी पत्रिकाएं कथा-साहित्य प्रकाशित करती हैं। [[पालकी]] और [[आसपास]] में अच्छी फिल्मी सामग्री के अतिरिक्त अन्य कई विषयों पर भी सामग्री दी जाती है।<ref>[http://bachchansrivastava.com/patrakarita.html 1976 में वेद प्रकाश वैदिक द्वारा संपादित ग्रंथ हैं हिंदी पत्रकारिता, विविध आयाम में प्रकाशित लेख]{{Dead link|date=दिसंबर 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> '''कुछ फिल्मी पत्रिकाओं की जानकारी विस्तार से :''' {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम ! संपादकीय संपर्क ! वेब संपर्क ! ई मेल संपर्क |- |[[चित्रलेखा (पत्रिका)]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : 94, बनारसीदास एस्‍टेट, तिमारपुर (निकट माल रोड), [[दिल्ली|दिल्‍ली-]]110004 | | |- |[[फिल्‍मी कलियां]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : 4675/21, अंसारी रोड, दरियागंज, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110002 |[http://filmikaliyan.in/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130930141009/http://filmikaliyan.in/ |date=30 सितंबर 2013 }} | |- |[[फिल्‍मी दुनिया]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : 16, दरियागंज,[[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110002 | | |} ===ऑनलाइन/ऑफलाइन बाल पत्रिकाएं=== {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम ! समपादकीय संपर्क ! वेब संपर्क |- |[[बाल प्रभा]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क श्री गाँधी पुस्तकालय, चौक, शाहजहांपुर [[उत्तर प्रदेश]]-242001 | |- |[[अभिनव बालमन]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : 17/239, ज़ेड, 13/59, पंचनगरी, [[अलीगढ़]]-202001, उ.प्र., |[http://www.abhinavbalmann.webs.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130708113904/http://www.abhinavbalmann.webs.com/ |date=8 जुलाई 2013 }} |- |[[चकमक]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : ई-10, शंकर नगर, बीडीए कॉलोनी, शिवाजी नगर, [[भोपाल]]-462016 |[http://www.eklavya.in/chakmak/chakmak/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110210072646/http://www.eklavya.in/chakmak/chakmak/ |date=10 फ़रवरी 2011 }} |- |[[चन्दामामा (बाल पत्रिका)]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : ऑफिस बी-3, लुनिक इंडस्‍ट्रीज, क्रास रोड ‘बी’, एम.आई.दी.सी., अँधेरी (ईस्ट), [[मुम्बई|मुंबई-]]400093 ([[महाराष्ट्र]])। |[http://hindi.chandamama.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108094531/http://hindi.chandamama.com/ |date=8 जनवरी 2014 }} |- |[[चंपक (बाल पत्रिका)]] |दिल्‍ली प्रेस भवन, ई-3, झंडेवाला एस्‍टेट, रानी झाँसी मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110055, |[https://web.archive.org/web/20130709011544/http://champakmag.delhipress.in/index.aspx वेबसाईट] |- |[[देवपुत्र]] | संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : 40, संवाद नगर, [[इन्दौर|इंदौर-]]452001 (मध्‍य प्रदेश), |[http://devputra.com/ website] |- |[[नन्दन (बाल पत्रिका)|नंदन]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : हिंदुस्‍तान टाइम्‍स हाउस, 18-20, कस्‍तूरबा गाँधी मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]10001, |[http://www.livehindustan.com/nandan/1.html वेबसाईट] |- |[[नन्हे सम्राट]] | | |- |[[पराग (पत्रिका)]] | | |- |[[लोटपोट]] | | |- |[[मधु मुस्कान]] | | |- |[[गुड़िया]] | | |- |[[नव मधुवन]] | | |- |[[दोस्त और दोस्ती]] | | |- |[[सुमन सौरभ]] | | |- |[[बाल भारती]] | | |- |[[समझ झरोखा|समय झरोखा]] | | |- |[[शिशु सौरभ]] | | |- |[[किशोर लेखनी]] | | |- |[[बाल हंस]] | | |- |[[बाल दर्शन]] | | |- |[[बाल भास्कर|बाल भास्‍कर]] | 6, द्वारिका सदन, प्रेस कॉम्‍पलेक्‍स, एम0पी0 नगर, [[भोपाल]]-11 |[http://www.bhaskar.com/magazine/balbhaskar/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726140833/http://www.bhaskar.com/magazine/balbhaskar/ |date=26 जुलाई 2013 }} |- |[[बालवाणी]] | संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : उत्‍तर प्रदेश हिन्‍दी संस्‍थान, 6 महात्‍मा गांधी मार्ग, हजरतगंज, [[लखनऊ]]-226001 |[http://uphindisansthan.in/Balwani/Bal%20Wani%20List.htm वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130925033208/http://uphindisansthan.in/Balwani/Bal%20Wani%20List.htm |date=25 सितंबर 2013 }} |- |[[सुमन सौरभ]] | संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : दिल्‍ली प्रेस भवन, ई-3, झंडेवाला एस्‍टेट, रानी झाँसी मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110055, |[http://www.delhipress.in/Registration.aspx वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629235635/http://www.delhipress.in/Registration.aspx |date=29 जून 2013 }} |} ===ऑनलाइन वेब पोर्टल === {{rquote|right|मलयालम पत्रिका, ‘वनिता’ 26.53 लाख पाठकों के साथ देश की सबसे ज्यादा पढ़ी जाने वाली पत्रिका हो गई है। हिंदी मासिक पत्रिका, ‘प्रतियोगिता दर्पण’ ने अपनी रीडरशिप में बढ़ोतरी की है। इसकी पाठक संख्या बढ़कर 20.27 लाख हो गई है। और इसने दूसरा स्थान बनाने में सफलता हासिल की है। इसी के साथ, तीसरे स्थान पर रही हिंदी पत्रिका, ‘सरस सलिल’ की पाठक संख्या में भी इजाफा हुआ है। इसकी पाठक संख्या अब 19.45 लाख हो गई है। चौथे स्थान पर, अंग्रेजी साप्ताहिक पत्रिका, ‘इंडिया टुडे’ ने अपने कुछ पाठक खोये हैं। इसकी पाठक संख्या 17.57 लाख से घटकर 16.50 लाख रह गई है। पांचवें स्थान पर साप्ताहिक पत्रिका, ‘मलयाला मनोरमा’ 14.13 लाख पाठकों के साथ रही। जबकि, हिंदी साप्ताहिक पत्रिका, ‘इंडिया टुडे’ कुछ पाठकों की कमी के साथ छठे स्थान पर रही। इसकी पाठक संख्या घटकर 11.37 लाख रह गई है। ‘मेरी सहेली’ 11 लाख पाठकों के साथ सांतवें स्थान पर, ‘तमिल कुमदुम’ 10.66 लाख पाठकों के साथ आठवें स्थान पर, हिंदी पत्रिका, ‘गृहशोभा’ 10.61 लाख पाठकों के साथ नौवें स्थान पर और ‘गृह लक्ष्मी’ 10.31 लाख पाठकों के साथ दसवें स्थान पर रही।|"आईआरएस के 2011 के आंकड़ों के अनुसार"<ref>{{Cite web |url=http://samachar4media.com/articles/2011/06/16/%E0%A4%9F%E0%A5%89%E0%A4%AA-%E0%A4%9F%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%93%E0%A4%82-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E2%80%98%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E2%80%99-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B2%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%B0 |title=समाचार4 मीडिया नें आंकड़ों की जानकारी |access-date=30 जुलाई 2013 |archive-date=5 मई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505071439/http://samachar4media.com/articles/2011/06/16/%E0%A4%9F%E0%A5%89%E0%A4%AA-%E0%A4%9F%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%93%E0%A4%82-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E2%80%98%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E2%80%99-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B2%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%B0 |url-status=dead }}</ref>}} * *[[विशिष्ट ध्यान]]<ref>{{Cite web |url=http://vishishtdhyan.paramdharm.org/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=31 दिसंबर 2020 |archive-date=7 अगस्त 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807153112/http://vishishtdhyan.paramdharm.org/ |url-status=dead }}</ref> *[[अक्षर पर्व]]<ref>{{Cite web |url=http://www.aksharparv.com/index.asp |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708000449/http://www.aksharparv.com/index.asp |archive-date=8 जुलाई 2012 |url-status=dead }}</ref> *[[अनुरोध (पत्रिका)]]<ref>http://www.anurodh.net/</ref> *[[उर्वशी (पत्रिका)]]<ref>http://urvashi.weebly.com/</ref> *[[दैनिक साहित्य (पत्रिका)]]<ref>https://www.Dainiksahitya.com/</ref> *[[कल्याण (पत्रिका)]]<ref>{{Cite web |url=http://www.kalayan.org/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=6 जुलाई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070706074241/http://www.kalayan.org/ |url-status=dead }}</ref> *[[अभिव्यक्ति (पत्रिका)]]<ref>http://www.abhivyakti-hindi.org/</ref> *[[कविता कोश]]<ref>http://kavitakosh.org/</ref> *[[गद्य कोश]]<ref>http://www.gadyakosh.org/gk/</ref> *[[जानकी पुल]]<ref>http://www.jankipul.com/</ref> *[[भारतीय पक्ष]]<ref>http://www.bhartiyapaksha.com/</ref> *[[रचनाकर]]<ref>http://www.rachanakar.org/</ref> *[[लघुकथा.कॉम]]<ref>http://www.laghukatha.com/</ref> *[[लेखक मंच]]<ref>{{Cite web |url=http://lekhakmanch.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=26 जून 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130626001140/http://lekhakmanch.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[लेखनी (पत्रिका)]]<ref>{{Cite web |url=http://www.lekhni.net/index2.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=3 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130703021538/http://www.lekhni.net/index2.html |url-status=dead }}</ref> *[[साहित्य कुंज]]<ref>{{Cite web |url=http://www.sahityakunj.net/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=5 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705150812/http://www.sahityakunj.net/ |url-status=dead }}</ref> *[[साहित्य शिल्पी]]<ref>{{Cite web |url=http://www.sahityashilpi.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=8 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130708204801/http://www.sahityashilpi.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[Www.shodh.net|शोध]] [[Www.shodh.net|संंचयन]] *[[हिन्दी कुंज]]<ref>http://www.hindikunj.com/</ref> *[[हिन्दी समय]]<ref>http://www.hindisamay.com/</ref> *[[परिकल्पना (वेब पोर्टल)]]<ref>{{Cite web |url=http://www.parikalpnaa.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=26 अगस्त 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190826185146/http://www.parikalpnaa.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[लोकोदीप (रेल पत्रिका)]] *शोधादर्श *https://readme9786.blogspot.com/ ===समाचार पोर्टल === {{rquote|right|[[मुक्तिबोध]] को जब कोई प्रकाशक छापने को तैयार नहीं था, तब ‘कल्पना’ और ‘वसुधा’ ने उन्हें पहचाना। आधुनिक काव्यशास्त्र का मूर्धन्य ग्रंथ ‘एक साहित्यिक की डायरी’ सबसे पहले ‘वसुधा’ में धारावाहिक रूप से छपा। नई कहानी का आंदोलन ‘नई कहानियाँ’ पत्रिका ने छेड़ा और प्रतिष्ठित किया। ‘सारिका’, ‘साक्षात्कार’, ‘पूर्वग्रह’, ‘दस्तावेज’, ‘पहल’, ‘वसुधा’, जैसी पत्रिकाएँ समकालीन साहित्य को जानने-समझने के लिए अनिवार्य हैं। हिन्दी में यदि पत्र-पत्रिकाएँ न होतीं तो बहुत सारा साहित्य छपने से रह गया होता या वक्त पर नहीं छप पाता।|"वेब पत्रिका [[सृजनगाथा]] में डॉ॰ हरिसिंह गौर" *[[इन.कॉम]]<ref>{{Cite web |url=http://hindi.in.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=9 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709170558/http://hindi.in.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[गूगल समाचार]]<ref>https://news.google.com/news?ned=hi_in</ref> *[[तहलका]]<ref>http://www.tehelkahindi.com/</ref> *[[प्रभासाक्षी]]<ref>https://www.prabhasakshi.com/</ref> *[[बीबीसी हिन्दी]]<ref>http://www.bbc.co.uk/hindi/</ref> *[[मीडिया विमर्श]]<ref>{{Cite web |url=http://www.mediavimarsh.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808143451/http://www.mediavimarsh.com/ |archive-date=8 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref> *[[रविवार (पत्रिका)]]<ref>{{Cite web |url=http://raviwar.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=16 अप्रैल 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416233440/http://www.raviwar.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[वेबदुनिया]]<ref>http://hindi.webdunia.com/</ref> *[[शुक्रवार (पत्रिका)]]<ref>{{Cite web |url=http://shukrawar.net/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=7 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130707090456/http://www.shukrawar.net/ |url-status=dead }}</ref> *[[आईबीएन खबर|IBN खबर]]<ref>{{Cite web |url=http://khabar.ibnlive.in.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=14 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130714053609/http://khabar.ibnlive.in.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[पी 7 न्यूज|P7 न्यूज]]<ref>{{Cite web |url=http://www.p7news.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=8 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130708122059/http://www.p7news.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[एनडीटीवी खबर|NDTV खबर]]<ref>{{Cite web |url=http://khabar.ndtv.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=10 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130710072543/http://khabar.ndtv.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[आज तक]]<ref>http://aajtak.intoday.in/</ref> *[[भोपाल समाचार]] ([http://www.bhopalsamachar.com/ जालस्थल]) *[[हिमालय न्यूज]] ([http://www.himalaynews.in/ जालस्थल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170715001905/http://himalaynews.in/ |date=15 जुलाई 2017 }}) *[[शब्दनगरी]]<ref>{{Cite web |url=https://shabd.in/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 अगस्त 2018 |archive-date=16 अगस्त 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180816162121/https://shabd.in/ |url-status=dead }}</ref> == सामाजिक पत्रिकाएँ== * [[विशिष्ट ध्यान]] * [[मधु मुस्कान]] * [[सरिता (पत्रिका)]] * [[सारस सलिल]] * [[प्रतियोगिता दर्पण]] ===स्‍वास्‍थ्‍य पत्रिकाएं=== *[[निरोग धाम]]<ref>http://www.nirogdhampatrika.com/</ref> ===वित्‍त पत्रिकाएं === *[[द इकॉनोमिक टाइम्स|इकोनॉमिक्स टाइम्स]]<ref>{{Cite web |url=http://hindi.economictimes.indiatimes.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=9 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100209070055/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[नफा नुकसान]]<ref>http://www.nafanuksan.com/</ref> *[[बिजनेस भास्कर]]<ref>{{Cite web |url=http://business.bhaskar.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=10 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130710111347/http://business.bhaskar.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[मोल तोल]]<ref>{{Cite web |url=http://www.moltol.in/hindi/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=5 जून 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605035818/http://www.moltol.in/hindi/ |url-status=dead }}</ref> *[[मनी मंत्र]]<ref>{{Cite web |url=http://moneymantra.net.in/index.php |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=10 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100310111611/http://www.moneymantra.net.in/index.php |url-status=dead }}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist|3}} == बाहरी कड़ियाँ == षाएं] * [http://www.abhivyakti-hindi.org/snibandh/2006/baalpatrikaon.htm अभिव्यक्ति पत्रिका में साहित्यिक निबंध, लेखक : देवेंद्र देवेश, शीर्षक : बाल पत्रिकाओं की भूमिका और दायित्व] * [http://www.mphindisahitya.com/ मध्यप्रदेश हिन्दी साहित्य] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131025152548/http://www.mphindisahitya.com/ |date=25 अक्तूबर 2013 }} {{बाल साहित्य}} {{हिन्दी बाल पत्रिका}} {{हिन्दी भाषा की पत्रिका}} [[श्रेणी:हिन्दी अंतरजाल पत्रिकाएँ|सूची, हिन्दी अन्तर्जाल पत्रिकाओं की]] [[श्रेणी:हिन्दी पत्रिकाएँ]] [[श्रेणी:सामाजिक पत्रिकाएँ]] [[श्रेणी:साहित्यिक पत्रिकाएँ]] [[श्रेणी:मासिक पत्रिकाएँ]] [[श्रेणी:बाल पत्रिकाएँ]] [[श्रेणी:हिन्दी साहित्य]] |} g9weqttb6k2o5y3kxs64v7n2qyu269j 6534356 6534355 2026-03-29T15:20:33Z Aman Kumar Tyagi 250783 6534356 wikitext text/x-wiki {{सफाई|reason=[[वि:नहीं|निर्देशिका]] की तरह निर्मित सूची, अनुल्लेखनीय नामों को हटाने की आवश्यकता है|date=अप्रैल 2020}} '''हिन्दी पत्रिकाएँ''' [[हिन्दी]] भाषा में छपने वाली [[पत्रिका|पत्रिकाएँ]] हैं। यहाँ हिन्दी भाषा की प्रमुख पत्रिकाओं को सूचीबद्ध किया गया है। पतहर, हिंदी तिमाही पत्रिका का प्रकाशन जनवरी 2016 से हो रहा। यह साहित्यिक पत्रिका है। इसके कई विशेषांक प्रकाशित हो चुके हैं। पतहर ( Patahar) का आर एन आई नंबर UPHIN /2016/67435 है। साथ ही पत्रिका को आईएसएसएन नंबर 2456-0413 है। <ref>{{Cite web|url=https://patahar.blogspot.com/?m=1|title=पतहर|access-date=2024-12-15}}</ref> संपादक : विभूति नारायण ओझा संपर्क: बहादुरपुर, खुखुन्दू, जिला : देवरिया, उत्तर प्रदेश, 274501,<ref>{{Cite web|url=https://rni.nic.in/registerdtitle_search/registeredtitle_ser.aspx|title=RNI|website=rni.nic.in|access-date=2024-12-15}}</ref> == इतिहास == हिन्दी पत्रकारिता की शुरुआत बंगाल से हुई और इसका श्रेय [[राजा राममोहन राय]] को दिया जाता है। [[राजा राममोहन राय]] ने ही सबसे पहले प्रेस को सामाजिक उद्देश्य से जोड़ा। भारतीयों के सामाजिक, धार्मिक, राजनैतिक, आर्थिक हितों का समर्थन किया। समाज में व्याप्त अंधविश्वास और कुरीतियों पर प्रहार किये और अपने पत्रों के जरिए जनता में जागरूकता पैदा की। राय ने कई पत्र शुरू किये। जिसमें अहम हैं-साल 1780 में प्रकाशित ‘[[हिक्की का बंगाल गेजेट|बंगाल गजट’]]। बंगाल गजट भारतीय भाषा का पहला समाचार पत्र है। इस समाचार पत्र के संपादक [[गंगाधर भट्टाचार्य]] थे। इसके अलावा [[राजा राममोहन राय]] ने मिरातुल, संवाद कौमुदी, बंगाल हैराल्ड पत्र भी निकाले और लोगों में चेतना फैलाई। 30 मई 1826 को [[कोलकाता|कलकत्ता]] से पंडित [[जुगल किशोर शुक्ल]] के संपादन में निकलने वाले ‘[[उदन्त मार्तण्ड]]’ को हिंदी का पहला समाचार पत्र माना जाता है।<ref>{{Cite web |url=http://srijangatha.com/Itihas-16Sep-2012#.Ufdg5NL9u8I |title=सृजनगाथा में ज़ाहिद खान का आलेख : प्रतिरोध के सामूहिक स्वर, परतंत्र भारत में प्रतिबंधित पत्र-पत्रिकाएँ |access-date=30 जुलाई 2013 |archive-date=8 अप्रैल 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408000048/http://srijangatha.com/Itihas-16Sep-2012#.Ufdg5NL9u8I |url-status=dead }}</ref> इस समय इन गतिविधियों का चूँकि [[कलकत्ता]] केन्‍द्र था इसलिए यहाँ पर सबसे महत्‍वपूर्ण पत्र-पत्रिकाएँ - उद्‌दंड मार्तंड, बंगदूत, प्रजामित्र मार्तंड तथा समाचार सुधा वर्षण आदि का प्रकाशन हुआ। प्रारम्‍भ के पाँचों साप्‍ताहिक पत्र थे एवं सुधा वर्षण दैनिक पत्र था। इनका प्रकाशन दो-तीन भाषाओं के माध्‍यम से होता था। ‘सुधाकर' और ‘बनारस अखबार' साप्‍ताहिक पत्र थे जो काशी से प्रकाशित होते थे। ‘प्रजाहितैषी' एवं बुद्धि प्रकाश का प्रकाशन आगरा से होता था। ‘तत्‍वबोधिनी' पत्रिका साप्‍ताहिक थी और इसका प्रकाशन बरेली से होता था। ‘मालवा' साप्‍ताहिक मालवा से एवं ‘वृतान्‍त' जम्‍मू से तथा ‘ज्ञान प्रदायिनी पत्रिका' लाहौर से प्रकाशित होते थे। दोनों मासिक पत्र थे। इन पत्र-पत्रिकाओं का प्रमुख उद्‌देश्‍य एवं सन्‍देश जनता में सुधार व जागरण की पवित्र भावनाओं को उत्‍पन्‍न कर अन्‍याय एवं अत्‍याचार का प्रतिरोध/विरोध करना था। हालाँकि इनमें प्रयुक्‍त भाषा (हिन्‍दी) बहुत ही साधारण किस्‍म की (टूटी-फूटी हिन्‍दी) हुआ करती थी। सन्‌ 1868 ई. में [[भारतेन्दु हरिश्चंद्र|भारतेंदु हरिश्चंद्र]] ने साहित्‍यिक [[पत्रिका]] कवि वचन सुधा का प्रवर्तन किया। और यहीं से हिन्दी पत्रिकाओं के प्रकाशन में तीव्रता आई।<ref>[http://www.rachanakar.org/2009/09/blog-post_15.html वेब पत्रिका [[रचनाकार]], वीरेन्द्र सिंह यादव का आलेख : हिन्‍दी साहित्‍य के इतिहास में पत्र-पत्रिकाओं की प्रासंगिकता एवं उपादेयता।</ref> [[आलोचना (पत्रिका)|आलोचना]], [[हिन्दी|हिंदी]], [[वसुधा]], [[अक्षर पर्व]], [[वागर्थ]], [[आकल्प]], [[साहित्य वैभव]], [[परिवेश]], [[कथा]], [[संचेतना]], [[संचार|संप्रेषण]], [[कालदीर्घा]], [[दायित्वबोध]], [[अभिनव क़दम|अभिनव कदम]], [[हंस (पक्षी)|हंस]], [[बया]], [[शोधादर्श]] आदि वे पत्रिकाएँ हैं, जो हिंदी भाषा की समृद्धि का प्रतीक हैं।<ref>{{Cite web |url=http://hindi.webdunia.com/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80-1080913057_1.htm |title=वेब दुनिया, हिन्दी में गायत्री शर्मा का आलेख : गौरवशाली भाषा हिंदी |access-date=30 जुलाई 2013 |archive-date=3 अगस्त 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130803172528/http://hindi.webdunia.com/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80-1080913057_1.htm |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! !! Darpan !! 1832 !! Banbai !! Bal shasatri jabedakar |- | 1 || उदन्त मार्तंड- साप्ताहिक || 30 मई 1826 || कलकत्ता || जुगल किशोर |- | 2 || बंगदूत- साप्ताहिक || 1829 || कलकत्ता || राजा राम मोहन राय |- | 3 || प्रजामित्र- साप्ताहिक || 1834 || कलकत्ता || |- | 4 || बनारस अख़बार-साप्ताहिक || 1845 || बनारस || राजा शिव प्रसाद सिंह |- | 5 || मार्तंड- साप्ताहिक || 1846 || कलकत्ता || मो. नसीरुद्दीन |- | 6 || सुधाकर- साप्ताहिक || 1850 || काशी || बाबु तारा मोहन मित्र |- | 7 || बुद्ध‌‍ि प्रकाश || 1852 || आगरा || मुंशी सदासुखलाल |- | 8 || प्रजा हितैषी || 1855 || आगरा || राजा लक्ष्मण सिंह |- | 9 || कवि वचन सुधा- मासिक || 1868 || काशी || भारतेंदु |- | 10 || हरिश्चन्द्र मैगजीन- मासिक || 1873 || बनारस || भारतेंदु |- | 11 || बाल बोधनी- मासिक || 1874 || बनारस || भारतेंदु |- | 12 || काशी पत्रिका- साप्ताहिक || || अलीगढ़ || बलदेव प्रसाद |- | 13 || भारत बंधु- साप्ताहिक || || अलीगढ़ || तोता राम |- | 14 || भारत मित्र || || कलकत्ता || रूद्र दत्त |- | 15 || हिंदी प्रदीप- मासिक || 1877 || प्रयाग || बाल कृष्ण भट्ट |- | 16 || आनंद कादम्बिनी- मासिक || 1881 || मिर्जापुर || बदरी नारायण चौधरी |- | 17 || भारतेंदु || 1884 || वृंदावन || पं. राधा चरण गोस्वामी |- | 18 || देवनागरी प्रचारक || || मेरठ || |- | 19 || प्रयाग समाचार || || लखनऊ || देवकी नंदन त्रिपाठी |- | 20 || ब्राह्मण- मासिक || 1883 || कानपुर || प्रताप नारायण मिश्र |- | 21 || हिन्दूस्तान- दैनिक || || इंग्लैंड || राजा रामपाल सिंह |- | 22 || इंदु- मासिक || || लाहौर || |- | 23 || नागरी नीरद- साप्ताहिक || || मिर्जापुर || बदरी नारायण चौधरी |- | 24 || नागरी प्रचारिणी पत्रिका- त्रैमासिक || 1896 || काशी || वेणी प्रसाद |- | 25 || उपन्यास- मासिक || 1898 || काशी || गोपाल राम गहमरी |- | 26 || सरस्वती- मासिक || 1900 || काशी, बाद में इलाहाबाद || चिंतामणि घोष/ श्याम सुंदर दास (1902)/ महावीर प्रसाद द्विवेदी (1903) |- | 27 || सुदर्शन- मासिक || 1900 || काशी || देवकीनंदन/माधव |- | 28 || समालोचक- मासिक || 1902 || जयपुर || गुलेरी |- | 29 || अभ्युदय- साप्ताहिक || || प्रयाग || मदन मोहन मालवीय |- | 30 || इंदु- मासिक || 1909 || काशी || प्रकाश कुमार उपाध्याय |- | 31 || मर्यादा- मासिक || 1909 || प्रयाग || कृष्ण कान्त मालवीय/संपूर्णानंद/ प्रेमचंद |- | 32 || प्रताप- साप्ताहिक || 1913 || कानपुर || गणेश शंकर विद्यार्थी |- | 33 || चाँद || || || महादेवी वर्मा |- | 34 || प्रभा || 1913 || खंडवा, बाद में कानपुर || कालू राम, बाद में कानपुर में बालकृष्ण शर्मा ‘नवीन’/माखनलाल चतुर्वेदी |- | 35 || माधुरी || 1922 || लखनऊ || दुलारे लाल भार्गव/ रूप नारायण पांडेय/ कृष्ण बिहारी मिश्र/ प्रेमचंद(1928-31) |- | 36 || सुधा- मासिक || 1929 || लखनऊ || दुलारेलाल भार्गव |- | 37 || कल्याण पत्रिका || 1925 || गीता प्रेस- गोरखपुर || - |- | 38 || विशाल भारत- मासिक || 1928 || कलकत्ता || बनारसीदास चतुर्वेदी |- | 39 || हंस || (1)-1930 ( 2) 1984 " || (१)-बनारस (२)-दिल्ली || (1)- [[प्रेमचंद]] (2)- [[राजेन्द्र यादव]] |- | 40 || आदर्श + मौजी || || कलकत्ता || शिव पूजन सहाय |- | 41 || साहित्य सन्देश- मासिक || 1937 || आगरा || बाबू गुलाब राय |- | 42 || मतवाला- साप्ताहिक || 1923 || कलकत्ता || महादेव प्रसाद सेठ/ शिव पूजन सहाय/ निराला |- | 43 || जागरण- साप्ताहिक || 132 || बनारस || शिव पूजन सहाय/ प्रेमचंद(1932) |- | 44 || भारत- अर्धसप्ताहिक || || इलाहाबाद || नंद दुलारे वाजपेयी |- | 45 || नवजीवन- साप्ताहिक &nbsp; || 1921 || अहमदाबाद || गाँधी |- | 46 || देश- साप्ताहिक || 1920 || पटना || राजेन्द्र प्रसाद |- | 47 || कर्मवीर- साप्ताहिक || 1924 || जबलपुर || माखनलाल चतुर्वेदी |- | 48 || कहानी, नई कहानियाँ, उपन्यास || || || भैरव प्रसाद गुप्त |- | 49 || सैनिक || || आगरा || कृष्ण दत्त पालीवाल |- | 50 || प्रतीक- दृमासिक || 1947 || इलाहाबाद || अज्ञेय |- | 51 || रूपाभ- मासिक || 1938 || || पन्त/ नरेंद्र शर्मा |- | 52 || कल्पना- दृमासिक || 1949 || हैदराबाद || आर्येन्द्र शर्मा |- | 53 || धर्मयुग- साप्ताहिक || 1950 || बम्बई || धर्मवीर भारती |- | 54 || आलोचना- त्रैमासिक || 1951 || दिल्ली || शिवदान सिंह चौहान/ धर्मवीर भारती/रघुवंश/ साही/ नंददुलारे वाजपेयी/ नामवर सिंह |- | 55 || नये पत्ते- || 1953 || इलाहाबाद || लक्ष्मी कान्त वर्मा/ रामस्वरूप चतुर्वेदी |- | 56 || नयी कविता- अर्द्धवार्षिक || 1954 || इलाहाबाद || जगदीश गुप्त, रामस्वरुप चतुर्वेदी |- | 57 || ज्ञानोदय- मासिक || 1955 || कलकत्ता || कन्हैया लाल मिश्र |- | 58 || निकष- साप्ताहिक || 1956 || इलाहाबाद || धर्मवीर भारती/ लक्ष्मीकांत वर्मा |- | 59 || कृति || 1958 || दिल्ली || नरेश मेहता |- | 60 || समालोचक- मासिक&nbsp; || 1958 || आगरा || रामविलास शर्मा |- | 61 || पहल- त्रैमासिक || 1960 || जयपुर || ज्ञानरंजन |- | 62 || क ख ग- त्रैमासिक || 1963 || इलाहाबाद || रघुवंश, लक्ष्मीकांत वर्मा, रामस्वरूप चतुर्वेदी |- | 63 || दिनमान-साप्ताहिक || 1965 || दिल्ली || रघुवीर सहाय |- | 64 || 1-पूर्वाग्रह- मासिक 2-समास || 1974 || भोपाल || अशोक वाजपेयी |- | 65 || वर्तमान साहित्य || 1984 || इलाहाबाद || विभूति नारायण राय |- | 66 || कथादेश || 1997 || दिल्ली || हरि नारायण |- |- | 67 || नया खून || || मध्य प्रदेश || मुक्तिबोध |- |} ==ऑनलाइन पत्रिकाएँ== ===साहित्यिक=== : ''हिंदी की साहित्यिक पत्रिकाएँ [[हिंदी साहित्य]] की विभिन्न विधाओं के विकास और संवर्द्धन में उल्लेखनीय भूमिका निभाती रहीं हैं। [[काव्य|कविता]], [[कहानी]], [[उपन्यास]], [[निबन्ध|निबंध]], [[नाटक]], [[आलोचना]], [[यात्रावृत्तांत]], [[जीवनचरित|जीवनी]], [[आत्मकथा]], [[शोधादर्श]], [[ओपन डोर]] तथा [[अनुसंधान|शोध]] से संबंधित आलेखों का नियमित तौर पर प्रकाशन इनका मूल उद्देश्य है। आधुनिक हिन्दी में जितने महत्वपूर्ण आंदोलन छिड़े, पत्र-पत्रिकाओं के माध्यम से छिड़े। न जाने कितने महत्वपूर्ण साहित्यकार पत्र-पत्रिकाओं के माध्यम से प्रतिष्ठित हुए। न जाने कितनी श्रेष्ठ रचनाएँ पाठकों के सामने पत्र-पत्रिकाओं के माध्यम से आईं। भारतेंदु युग के साहित्यकारों की केन्द्रीय पत्रिकाएँ थीं – ‘हरिश्चन्द्र मैगजीन’, ‘ब्राह्मण’ या ‘हिंदोस्तान’। द्विवेदी युग और स्वयं आचार्य [[महावीर प्रसाद द्विवेदी]] ‘सरस्वती’ उन दिनों की सर्वाधिक प्रतिनिधि पत्रिका थी। [[मैथिलीशरण गुप्त]] ‘सरस्वती’ की ही देन हैं। छायावादी कवियों के साथ ‘मतवाला’, ‘इंदु’, ‘रूपाभ’, ‘श्री शारदा’ जैसी पत्रिकाओं के नाम जुड़े हैं। [[माखनलाल चतुर्वेदी]] का साहित्य तो ‘कर्मवीर’ को जाने बिना जानी ही नहीं जा सकता। हिन्दी का प्रगतिशील साहित्य ‘हंस’ के पंखों पर चढ़कर नहीं आया। नई कविता की जन्मकुंडली ‘नए पत्ते’, ‘नई कविता’ जैसी पत्रिकाओं ने तैयार की।''-- "वेब पत्रिका [[सृजनगाथा]] में डॉ॰ हरिसिंह गौर" {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम ! आवृत्ति ! उद्देश्य ! संपादक ! प्रकाशक ! वेब संपर्क |- |[[अर्गला]] |210, झेलम हॉस्टल, जवाहरलाल नेहरु विश्वविद्यालय, [[नई दिल्ली]]-110067 |[http://www.argalaa.org/ website] |- |[[अहा जिंदगी]] |6, द्वारिका सदन, प्रेस कॉम्‍प्‍लेक्‍स, एम0पी0 नगर, [[भोपाल]]-462011 |[http://www.bhaskar.com/magazine/aha-zindagi/ website] |- |[[ओशो टाइम्स]] |ओशो इंटरनैशनल, 304, पार्क एवन्यू साउथ, स्वीट 608, | |- |दैनिक साहित्य ई-पत्रिका |ऑनलाइन |साहित्य रचनाओं का प्रकाशन |वैधविक |[[दैनिक साहित्य]] परिवार |[https://www.Dainiksahitya.com/ वेबसाईट] |- |[[कथाक्रम]] | 'स्‍वप्निका', डी-107, महानगर विस्‍तार, [[लखनऊ]]-226006, |[http://www.kathakram.in/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723065600/http://www.kathakram.in/ |date=23 जुलाई 2013 }} |- |[[कथाबिम्‍ब]] |ए-10 बसेरा, ऑफ दिन-क्वारी रोड, देवनार,[[मुम्बई|मुंबई]] - 400088 |[http://www.kathabimb.com/ website] |- |[[कादम्बिनी]] |18-20, कस्‍तूरबा गांधी मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110001 |[http://www.livehindustan.com/kadambini/1.html website] |- |[[तद्भव]] |18/271, इंदिरा नगर, [[लखनऊ]]-226016 |[http://tadbhav.in/ अंतर्जालस्थल-पता] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728082933/http://tadbhav.in/ |date=28 जुलाई 2021 }} |- |[[नवनीत]] |भारतीय विद्या भवन, 20, म0 मुंशी रोड, [[मुम्बई]]-400007, |[http://www.bhavans.info/navneet/index.asp website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130709145723/http://www.bhavans.info/navneet/index.asp |date=9 जुलाई 2013 }} |- |[[प्रभात पुंज]] |403, कृष्णा आंगन, आर.एन.पी. पार्क, भाईंदर (पूर्व) [[मुम्बई|मुंबई-]]401105 |[http://www.prabhatpunj.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131125112033/http://www.prabhatpunj.com/ |date=25 नवंबर 2013 }} |- |[[पाखी]] |बी-107, सेक्टर-63, नोएडा, गौतमबुद्ध नगर-201303, उ.प्र., |[http://www.pakhi.in/ website] |- |[[बया]] |सी-56/यूजीएफ-4, शालीमार गार्डन एक्‍सटेंशन-2,[[ग़ाज़ियाबाद ज़िला|गाजियाबाद-]]201005 |[http://www.antikaprakashan.com/ website] |- |[[रंगवार्ता]] |प्यारा केरकेट्टा फाउंडेशन, चैशायर होम रोड, बरियाटु,[[राँची|रांची—]]834003, [[झारखण्ड|झारखंड]], |[http://www.rangvarta.com/index1.htm website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615070025/http://www.rangvarta.com/index1.htm |date=15 जून 2013 }} |- |[[लमही]] |विजय राय, 3/343, विवेक खण्‍ड, गोमती नगर, [[लखनऊ]]-226010 उ.प्र., | |- |[[वागर्थ]] |भारतीय भाषा परिषद, 36 ए, शेक्‍सपियर सरणी, [[कोलकाता]]-700017 |[http://www.bharatiyabhashaparishad.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928204832/http://www.bharatiyabhashaparishad.com/ |date=28 सितंबर 2013 }} |- |[[विशिष्ट ध्यान|'''विशिष्ट ध्यान''']] |[[विशिष्ट ध्यान योग आश्रम]], 248, टेढ़ी बाज़ार, [[अयोध्या]] - 224123, [[फ़ैज़ाबाद|फैजाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]] |[http://www.paramdharm.org/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190110115527/http://www.paramdharm.org/ |date=10 जनवरी 2019 }} |- |[[शोध संचयन]] |409, शंतिवन, A/244A, आज़ाद नगर, कानपुर-208002 |[http://www.shodh.net/ website] |- |[[हंस पत्रिका]] |2/36, अंसारी रोड, दरियागंज, [[नई दिल्ली]]-110002, |[http://www.hansmonthly.in/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629105111/http://hansmonthly.in/ |date=29 जून 2013 }} |- |[[मनमीत]] |होटल नीलकंठ, [[आज़मगढ़|आजमगढ़]] उप्र |[http://manmeet.org/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801194838/http://manmeet.org/ |date=1 अगस्त 2015 }} |- |[शोधादर्श] |आदर्श नगर, ततारपुर लालू, नजीबाबाद-246763 बिजनौर उप्र |[https://shodhadarsh.in//] |- |ओपन डोर |नजीबाबाद-246763 बिजनौर उप्र |[https://opendoornews.in/] |- |हाशिये की आवाज़ |[इंटीग्रेटेड सोशल इनिशिएटिव्स, Indian Social Institue, 10 इंस्टिटूयूशनल, एरिया लोधी रोड, नयी दिल्ली-110003 |[http://www.isidelhi.org.in website] |} {| class="wikitable sortable" |+ऑफलाइन साहित्यिक पत्रिकाए ! पत्रिका का नाम ! संपादकीय संपर्क ! वेब संपर्क |- |[[ओपन डोर]] |संपादक-अमन कुमार, आदर्श नगर, ततारपुर लालू, [[नजीबाबाद]]-246763 [[बिजनौर]] उप्र |https://opendoornews.in |- |[[विशिष्ट ध्यान]] |[[विशिष्ट ध्यान योग आश्रम]], 248, टेढ़ी बाज़ार, [[अयोध्या]] - 224123, [[फ़ैज़ाबाद|फैजाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]] |आधिकारिक वेबसाइट {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190110115527/http://www.paramdharm.org/ |date=10 जनवरी 2019 }} |- |[[आजकल]] | प्रकाशन विभाग, सीजीओ कॉम्‍लेक्‍स, लोधी रोड, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110003 | |- |[[कथादेश]] | सहयात्रा प्रकाशन प्रा. लि., सी-52, जेड-3, दिलशाद गार्डेन, [[दिल्ली|दिल्‍ली-]]110095 | |- |स्वयं निर्माणम् |प्रधान संपादक: मनोज सिंह तोमर , [[भाषिकी कार्यालय: सुभास नगर नरसिंग मंदिर के पास हाज़िर ग्वालियर (म.प्र.) 474003]] | |- |[[कला-प्रयोजन]] | संपादक : हेमंत शेष, 40/158, मानसरोवर, [[जयपुर]]-३०२०२० प्रकाशक :[[पश्चिम क्षेत्र सांस्कृतिक केंद्र]], उदयपुर | [http://india.gov.in/?redirect=http%3A%2F%2Fwzccindia.com&nid=MTEyOTczMm5ld25waQ==]{{Dead link|date=दिसंबर 2020 |bot=InternetArchiveBot }} |- |[[कहानीकार]] | के। 30/37, अरविंद कुटीर, निकट भैरवनाथ, [[वाराणसी]]-221001, [[उत्तर प्रदेश]] | |- |[[कुरुक्षेत्र (पत्रिका)]] | कृषि एवं ग्रामीण रोजगार मंत्रालय, कृषि भवन, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110001 | |- |[[नया ज्ञानोदय]] |[[भारतीय ज्ञानपीठ]], 18, इंस्‍टीट्यूशनल एरिया, लोदी रोड, पोस्‍ट बॉक्‍स-3113, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110003 | |- |[[पहल]] |101, रामनगर, आधारताल, [[जबलपुर]]-4 (मoप्रo) | |- |[[परिकल्पना समय]] |एस एस -107, परिकल्पना, सेक्टर-N-1, संगम होटल के पीछे,[[लखनऊ]]-226024(उ.प्र.) | |- |[[प्रारम्‍भ शैक्षिक संवाद]] |बी-1/84, सेक्‍टर-बी, अलीगंज, [[लखनऊ]]-226024 | |- |[[बया]] | अंतिका प्रकाशन, सी-56/यूजीएफ-4, शालीमार गार्डन एक्‍सटेंशन-2, [[ग़ाज़ियाबाद ज़िला|गाजियाबाद-]]201005 |[http://www.antikaprakashan.com/ website] |- |[[भाषा (पत्रिका)]] |केन्‍द्रीय हिन्‍दी निदेशालय, पश्चिमी खण्‍ड-7, रामकृष्‍ण पुरम,[[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली]] | |- |[[मधुमती]] | राजस्‍थान साहित्‍य अकादमी, सेक्‍टर-4, हिरण मगरी, [[उदयपुर]]-313002, | |- |[[राष्‍ट्रधर्म]] | संस्‍कृति भवन, राजेन्‍द्र नगर, लखनऊ-226004 | |- |[[वर्तमान साहित्‍य]] |यतेन्‍द्र सागर, प्रथम तल, 1-2, मुकुंद नगर, हापुड़ रोड, [[ग़ाज़ियाबाद ज़िला|गाजियाबाद-]]201001 | |- |[[समकालीन भारतीय साहित्‍य]] |सचिव, साहित्‍य अकादेमी, रवीन्‍द्र भवन, 35, फिरोजशाह मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110001 | |- |[[समकालीन सरोकार]] |विनीत प्‍लाज़ा, फ्लैट नं0 01, विनीत खण्‍ड-6, गोमती नगर, [[लखनऊ]]-226010, | |- |[[समाज कल्याण|समाज कल्‍याण]] |डॉ॰ दुर्गाबाई देशमुख समाज कल्याण भवन, बी-12, कुतुब इंस्टीट्यूशनल एरिया, [[नई दिल्ली]]-110603 | |- |[[बहुवचन]] |संपादक: अशोक मिश्र, महात्मा गांधी अंतरराष्ट्रीय हिन्दी विश्वविद्यालय, वर्धा | |- |[[संस्‍कृति]] |केन्‍द्रीय सचिवालय ग्रंथागार, द्वितीय तल, शास्‍त्री भवन, डॉ॰ राजेन्‍द्र प्रसाद मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110001, | |- |[[साहित्‍य अमृत|साहित्‍य अम़ृत]] | 4/19, आसफ अली रोड, नई दिल्‍ली-110002, | |- |[[साहित्‍य भारती]] |उत्‍तर प्रदेश हिन्‍दी संस्‍थान, 6 महात्‍मा गांधी मार्ग, हजरतगंज, [[लखनऊ]]-226001 | |- |[[शैक्षिक पलाश]] |राज्‍य शिक्षा केन्‍द्र, बी-विंग, पुस्‍तक भवन, अरेरा हिल्‍स,[[भोपाल]]-462011 | |- |[[राजभाषा संवाद]] |डॉ॰ जगदीश व्योम, नगर राजभाषा कार्यान्वयन समिति, प्रतिभूति कागज कारखाना, होशंगाबाद (म.प्र.) 461005 | |- |[[साक्षात्कार]] |प्रधान संपादक- umesh kumar singh, साहित्य अकादमी, मध्य प्रदेश संस्कृति परिषद, संस्कृति भवन, बाण गंगा, भोपाल-3 (म.प्र.) | |- |[[पंजाब सौरभ]] |निदेशक भाषा विभाग पंजाब, भाषा भवन, पटियाला | |- |[[खनन भारती]] |वेस्टर्न कोलफील्ड्स लिमिटेड, कोल स्टेट, सिविल लाइन्स,[[नागपुर]]-440001 | |- |[[प्रभात पुंज]] |403, कृष्णा आंगन, आर.एन.पी. पार्क, भाईंदर (पूर्व) [[मुबंई]]-401105 (महाराष्ट्र) | www.prabhatpunj.com |- |माया इन्डिया |6/395 'माया हाउस', मालवीय नगर,[[जयपुर]]-302017 (राज०) | |- |[[हरिगंधा]] |हरियाणा साहित्य अकादमी, कोठी नं० 169, सेक्टर-12, पंचकूला ([[हरियाणा]])-134112 | |- |सम्यक् |संपादक: मदनमोहन उपेन्द्र, ए-10, शान्ति नगर (संजय नगर),[[मथुरा]]- 281001(उ॰प्र॰) | |- |[[हाइकु दर्पण]] (हाइकु कविता की पत्रिका) |संपादक: डा० जगदीश व्योम, बी-12 ए / 58-ए, धवलगिरि, सेक्टर-34, नोएडा-201301 | |- |[[मेकलसुता]](दोहा विधा की पत्रिका) |संपादक- कृष्णस्वरूप शर्मा 'मैथिलेन्द्र', गीतांजलि भवन, म॰आ॰व॰ 08आवासीय मण्डल उपनिवेशिका, नर्मदापुरम् ([[होशंगाबाद]]) म॰प्र॰ 461001 | |- |[[सरल चेतना]] |संपादक-हेमन्त रिछारिया, कोठी बाजार, [[होशंगाबाद]](म॰प्र॰) | |- |[[शैल सूत्र]](गंगा-जमुनी साहित्य की त्रैमासिकी) |प्रधान संपादक: आशा शैली, कार रोड, बिन्दुखत्ता, पो० लाल कुआँ, नैनीताल, उत्तराखण्ड -262402 | |- |[[भारतीय मनीषा]] |संपादक- डॉ॰ रमाकान्त श्रीवास्तव, एल॰ 6 \ 96, अलीगंज,[[लखनऊ]] (उ॰प्र॰)-226024 | |- |[[सरस्वती सुमन]] |संपादक-सुरेन्द्र सिंह चौहान "काका", मानसरोवर, छिब्बरमार्ग,[[देहरादून]]-248001 उत्तरांचल | |- |[[कोयला भारती]] |संपादक-दिलीप कुमार सिंह", राजभाषा विभाग, भारत कोकिंग कोल लिमिटेड, कोयला भवन, कोयला नगर[[धनबाद]]-826005 झारखंड | |- |[[धनबाद राजभाषा संदेश]] |संपादक-दिलीप कुमार सिंह, नगर राजभाषा कार्यान्वयन समिति धनबाद, राजभाषा विभाग, भारत कोकिंग कोल लिमिटेड, कोयला भवन, कोयला नगर[[धनबाद]]-826005 झारखंड | |- |[[व्यंग्य यात्रा]](सार्थक व्यंग्य की त्रैमासिकी) |संपादक: प्रेम जनमेजय,73- साक्षर अपार्टमेंट्स, ए-3, पश्चिम विहार,[[नई दिल्ली]]-110063 | |- |शोधादर्श |संपादक-अमन कुमार, आदर्श नगर, ततारपुर लालू, नजीबाबाद-246763 बिजनौर उप्र |shodhadarsh.page |- |} ===वेब पत्रिकाएं === {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम ! आवृत्ति ! उद्देश्य ! संपादक ! प्रकाशक ! वेब संपर्क |- | शब्दांकन | ऑनलाइन | हिंदी साहित्य, कविता, कहानियाँ, अनुवाद | भरत तिवारी | शब्दांकन |[https://www.shabdankan.com/ वेबसाईट] |- |दैनिक साहित्य ई-पत्रिका |ऑनलाइन |साहित्य रचनाओं का प्रकाशन |वैधविक |[[दैनिक साहित्य]] परिवार |[https://www.Dainiksahitya.com/ वेबसाईट] |- | [[विशिष्ट ध्यान]] | मासिक | गंभीर सामजिक समस्याओं का समाधान | सन्त अमृता योगी | [[विशिष्ट ध्यान योग आश्रम]] | [http://vishishtdhyan.paramdharm.org वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170807153112/http://vishishtdhyan.paramdharm.org/ |date=7 अगस्त 2017 }} |- | [[अखंड ज्योति]] | मासिक | वैज्ञानिक दर्शन | डॉ प्रणव पाण्ड्या | अखंड ज्योति संस्थान मथुरा | [http://www.akhandjyoti.org/ वेबसाईट] |- | [[अनंत अविराम]] | मासिक | ओम प्रकाश दीप | जय कंप्यूटर | [[विदिशा]] से प्रकाशित<ref>{{Cite web |url=https://rni.nic.in/webreport.asp |title=Circulation as Claimed by Publisher for 2005-06 |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=21 जुलाई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721174652/https://rni.nic.in/webreport.asp |url-status=dead }}</ref> | [http://www.thelucknowmirror.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624223227/http://thelucknowmirror.com/ |date=24 जून 2013 }} |- | [[अनुभूति]]<ref name="anubhuti">[http://www.anubhuti-hindi.org/1purane_ank/2001/01_01_01.html Aanubhuti-A complete classic collection of Hindi Poetry<!-- Bot generated title -->]</ref> | साप्ताहिक (ऑनलाइन) | साहित्यिक पत्रिका | [[पूर्णिमा वर्मन]] | | [http://www.anubhuti-hindi.org/ website] |- | [[भारत दर्शन]] | ऑनलाइन | साहित्यिक पत्रिका | | भारत दर्शन, न्यूजीलैंड | [http://www.bharatdarshan.co.nz/ website] |- | [[भारत संदेश]] | मासिक | राजनैतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, खेल, मनोरंजन इत्यादि। | आई सिंह |संयुक्त राज्य अमेरिका | [http://www.bharatsandeshmagazine.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130327011321/http://www.bharatsandeshmagazine.com/ |date=27 मार्च 2013 }} |- | [[गीत-पहल]] | ऑनलाइन | साहित्यिक पत्रिका | अवनीश सिंह चौहान | | [http://geetpahal.webs.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130808081209/http://geetpahal.webs.com/ |date=8 अगस्त 2013 }} |- | [[हिन्दी कुंज ]] | दैनिक ऑनलाइन | साहित्यिक पत्रिका | आशुतोष दूबे | हिंदीकुंज.कॉम | [http://www.hindikunj.com/ वेबसाईट] |- | [[हिंदीनेस्ट डॉट कॉम ]] | साप्ताहिक ऑनलाइन | साहित्यिक पत्रिका | मनीषा कुलश्रेष्ठ | हिंदीनेस्ट. कॉम | [http://www.hindinest.com/ वेबसाईट] |- | [[हिंदुस्तान बोल रहा है]] | मासिक | राजनैतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, खेल, मनोरंजन इत्यादि। | जय पाल सिंह चौधरी | देहरादून | [http://www.hindustanmagazine.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140619020106/http://www.hindustanmagazine.com/ |date=19 जून 2014 }} |- | ''[[इण्डिया टुडे|इंडिया टुडे]] | साप्ताहिक | समाचार पत्रिका | | दि इंडिया टुडे ग्रुप | [http://hindi.india-today.com/ वेबसाईट ] |- | [[जनोक्ति]] | साप्ताहिक | ऑन लाइन हिन्दी पत्रिका | जयराम विप्लव | | [http://www.janokti.com वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180806052250/http://janokti.com/ |date=6 अगस्त 2018 }} |- | [[पूर्वाभास]] | साप्ताहिक ऑनलाइन | साप्ताहिक पत्रिका | अवनीश सिंह चौहान | | [http://www.poorvabhas.in/ वेबसाईट] |- | [[प्रवक्ता]] | दैनिक ऑनलाइन | सामाजिक-राजनीतिक पत्रिका | संजीव कुमार सिन्हा | प्रवक्ता.कॉम | [http://www.pravakta.com/ वेबसाईट] |- |शोधादर्श |त्रैमासिक |शोध पत्रिका |अमन कुमार |अमन कुमार |shodhadarsh.page |- |[[शोध संचयन]] | अर्ध वार्षिक | | डॉ योगेंद्र प्रताप सिह | 409, शांतिवनअपार्टमेंट, 2A/244A, आज़ाद नगर, कानपुर -208002 |[http://www.shodh.net/ वेबसाईट] |- | [[परिकल्पना ब्लॉगोत्सव]] | दैनिक ऑनलाइन | राजनैतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, खेल, मनोरंजन इत्यादि। | [[रवीन्द्र प्रभात]] | ऑनलाइन भारत | [http://www.parikalpna.com/ वेबसाईट] |- | [[सीमापुरी टाइम्स]]<ref name="Seemapuri Times">{{Cite web |url=http://www.seemapuritimes.com/ |title=Seemapuri Times - Hindi News Magazine: Social & Political Magazine<!-- Bot generated title --> |access-date=31 दिसंबर 2020 |archive-date=25 जनवरी 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120125223116/http://seemapuritimes.com/ |url-status=dead }}</ref> | मासिक (ऑनलाइन) | सामाजिक और राजनीतिक | राम प्रकाश वर्मा | | [http://www.seemapuritimes.com वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125223116/http://seemapuritimes.com/ |date=25 जनवरी 2012 }} |- | [[सृजनगाथा]] | मासिक ऑनलाइन | साहित्यिक | जय प्रकाश मानस | | [http://www.srijangatha.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190522122845/http://srijangatha.com/ |date=22 मई 2019 }} |- | [[स्वर्गविभा]] | ऑनलाइन | साहित्यिक पत्रिका | डॉ श्रीमती तारा सिंह | स्वर्गविभा टीम, नवी मुंबई, | [http://www.swargvibha.in/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190829084857/http://www.swargvibha.in/ |date=29 अगस्त 2019 }} |- | [[बरगद|वटवृक्ष]] | त्रैमासिक | साहित्यिक पत्रिका | [[रवीन्द्र प्रभात]] | अलीगंज, लखनऊ | [http://urvija.parikalpnaa.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130526041222/http://urvija.parikalpnaa.com/ |date=26 मई 2013 }} |- | [[विचार मीमांसा]] | दैनिक ऑनलाइन | सामाजिक-राजनीतिक पत्रिका |कनिष्क कश्यप | | [http://www.vicharmimansa.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605035312/http://vicharmimansa.com/ |date=5 जून 2013 }} |- |[[युग मानस]] | दैनिक ऑनलाइन | साप्ताहिक प्रिंट | साहित्य | डॉ सी जयशंकर बाबू | |- |सुमन |साप्ताहिक ऑनलाइन |सामाजिक,साहित्यिक पत्रिका |कमलेश |सुमन प्रकाशन मंदिर | |- |समय पत्रिका |मासिक (ऑनलाइन) |किताब समीक्षा-चर्चा |हरमिन्दर सिंह चहल | |[https://kitab.samaypatrika.com website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190527230007/https://kitab.samaypatrika.com/ |date=27 मई 2019 }} |- |'''[https://journal.gyanvividha.com/ ज्ञानविविधा]''' |'''त्रैमासिक पत्रिका''' '''(ऑनलाइन)''' |'''रचना,आलोचना और शोध की त्रैमासिक पत्रिका''' |'''डॉ. दिवाकर चौधरी''' |'''कठौर,सीतामढ़ी,बिहार से प्रकाशित''' |[https://journal.gyanvividha.com/ वेबसाइट] [https://journal.gyanvividha.com/ वेब लिंक] |} शोधामृत ऑनलाइन शोधपत्रिका-ISSN-3048-9296 (Online) A Peer Reviewed & Refereed online Research Journal कला, मानविकी और सामाजिक विज्ञान की सहकर्मी समीक्षित अर्धवार्षिक मूल्यांकित शोध पत्रिका डॉ. दिवाकर चौधरी''' |'''कठौर,सीतामढ़ी,बिहार से प्रकाशित'' Website -https://shodhamrit.gyanvividha.com/ === ऑनलाइन/ऑफलाइन विज्ञान पत्रिकाएं === {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम जन स्वास्थ्य धारणा ! समपादकीय पता राष्ट्रीय स्वास्थ्य एवं परिवार कल्याण संस्थान, मुनिरका, नई दिल्ली ! वेब पता www.nihfw.org |- |[[आई.सी.एम.आर.]] |इंडियन काउंसिल फॉर मेडिकल रिसर्च, पी.ओ. बॉक्‍स नं. 4911, अंसारी नगर, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110029, |[http://www.blogger.com/goog_2033738435 website]{{deadlink}} |- |[[आविष्कार (पत्रिका)]] |नेशनल रिसर्च डेवलेपमेंट कार्पोरेशन, 20-22, जमरूदपुर सामुदायिक केन्‍द्र, कैलाश कॉलोनी एक्‍सटेंशन, नई दिल्‍ली-48 |[http://www.blogger.com/goog_2033738435 website]{{deadlink}} |- |[[इलेक्ट्रॉनिकी आपके लिए]] | स्‍कोप कैम्‍पस, एन.एच.-12, होशंगाबाद रोड, [[भोपाल]], म.प्र., |[http://www.electroniki.com/ website] |- |[[जल चेतना]] |राष्‍ट्रीय जल विज्ञान संस्‍थान, जल विज्ञान भवन, रूड़की-247667, |[http://www.nih.ernet.in/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000919052111/http://www.nih.ernet.in/ |date=19 सितंबर 2000 }} |- |[[ड्रीम 2047]] |विज्ञान प्रसार, सी-24, कुतुब इंस्‍टीट्यूशनल एरिया, नई दिल्‍ली-दिल्‍ली-110016, |[http://www.vigyanprasar.gov.in/dream/indexh.asp website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130709141026/http://www.vigyanprasar.gov.in/dream/indexh.asp |date=9 जुलाई 2013 }} |- |[[दुधवा लाइव]] | 77, कैनाल रोड, शिव कालोनी, लखीमपुर खीरी- 262701, उ.प्र., |[http://www.dudhwalive.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703060138/http://dudhwalive.com/ |date=3 जुलाई 2013 }} |- |[[पर्यावरण डाइजेस्‍ट]] | डॉ॰ खुशाल सिंह पुरोहित, 19 पत्रकार कॉलोनी, [[रतलाम]], मप्र 457001, | |- |[[उपज|पैदावार]] | इमेज मीडिया ग्रुप, 518, हिंद नगर चौराहा, पुरानी चुंगी, कानपुर रोड, [[लखनऊ]]-226012 | |- |[[विज्ञान कथा (पत्रिका)]] | प्रधान संपादक : डॉ॰ राजीव रंजन उपाध्‍याय, संपर्क : भारतीय विज्ञान कथा लेखक समिति, परिसर कोठी काकेबाबू, देवकली मार्ग, [[फ़ैज़ाबाद|फैजाबाद]], (उ. प्र.)-224001, | |- |[[विज्ञान प्रगति]] | सी.एस.आई.आर., डॉ॰ के। एस. कृष्‍णन मार्ग, नई दिल्‍ली-110012, |[http://www.niscair.res.in/sciencecommunication/Popularization%20of%20Science/vigyan0.asp website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928230901/http://www.niscair.res.in/sciencecommunication/Popularization%20of%20Science/vigyan0.asp |date=28 सितंबर 2013 }} |- |[[वैज्ञानिक (हिन्दी विज्ञान पत्रिका मुम्बई)]] | हिंदी विज्ञान साहित्य परिषद, भाभा परमाणु अनुसंधान केंद्र, मुंबई |[http://www.barc.gov.in/hindi/publication/index_sc.html website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180203235857/http://www.barc.gov.in/hindi/publication/index_sc.html |date=3 फ़रवरी 2018 }} |} ===ऑनलाइन/ऑफलाइन महिला पत्रिकाएं === {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम ! संपादकीय पता ! वेब पता |- |[[बिंदिया]] |के-25, पर्ल्‍स प्लाजा, सेक्टर-18, [[नोएडा]]-201301, [[उत्तर प्रदेश]] |[http://bindiya.net.in/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130707234856/http://bindiya.net.in/ |date=7 जुलाई 2013 }} |- |[[मेरी सहेली]] |संपादकीय एवं प्रशासकीय संपर्क : पायोनियर बुक कं0 प्रा0 लि0, सी-14, रॉयल इंडस्ट्रियल एस्‍टेट, 5-बी, नयागांव क्रॉस रोड, वड़ाला, [[मुम्बई]]-400031 (महाराष्ट्र)। |[http://www.merisaheli.com/ website] |- |[[मनोरमा (पत्रिका)]] |मित्र प्रकाशन प्राइवेट लिमिटेड, मुट्ठीगंज, [[इलाहाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]] | |- |[[गृहलक्ष्‍मी]] |एक्स- 30,ओखला फेस- 2, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110020 |[https://grehlakshmi.com/ Official Website] |- |[[महकता आंचल]] |जे-17, जंगपुरा एक्‍सटेंशन, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110014 | |- |[[वुमेन ऑन टॉप]] |दिशा भारती मीडिया प्रा.लि., ए-96, सेक्‍टर-65, 1 [[नोएडा]]-20130 [[उत्तर प्रदेश]] |[http://www.womenontopmagazine.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719190217/http://womenontopmagazine.com/ |date=19 जुलाई 2013 }} |- |[[सखी]] |जागरण प्रकाशन लि., 2, सर्वोदय नगर, [[कानपुर]]-208005, [[उत्तर प्रदेश]] |[http://www.jagran.com/sakhi-hindi.html website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130929041011/http://www.jagran.com/sakhi-hindi.html |date=29 सितंबर 2013 }} |- |[[सुषमा पत्रिका]] |13/14, आसफ अली रोड,[[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110002 | |- |[[वनिता]] |मलयाला मनोरमा, पोस्ट बॉक्स नं 26, कोट्टयम-686 001,[[केरल]], [[भारत]] |[http://www.manoramaonline.com/ website] |} ===ऑनलाइन/ऑफलाइन फिल्‍मी पत्रिकाएं === [[हिन्दी|हिंदी]] में करीब 75 फिल्मी पत्रिकाएं प्रकाशित हो रही हैं। छोटी-बड़ी सब मिलाकर कम से कम तीन दर्जन फिल्मी पत्रिकाएं तो अकेले [[दिल्ली]] से प्रकाशित होती हैं। '''देश के विभिन्न हिस्सों से प्रकाशित होने वाली फिल्मी पत्रिकाओं के नाम इस प्रकार हैं-''' [[चित्र भारती]] मासिक ([[कोलकाता|कलकत्ता]], 1955 से प्रकाशित), [[सिने चित्रा]] साप्ताहिक ([[कोलकाता|कलकत्ता]], 1955 से प्रकाशित), [[सिने वाणी]] सा. ([[मुम्बई|बंबई]], 1956 से प्रकाशित), [[कला संसार]] सा. ([[कोलकाता|कलकत्ता]] 1957 से प्रकाशित), [[सिने सितारा]] मा. ([[कोलकाता|कलकत्ता]], 1957 से प्रकाशित), [[रजत पट]] पाक्षिक (महू छावनी, 1957 से प्रकाशित), [[रसभरी]] मा. ([[दिल्ली]] से प्रकाशित), [[फिल्मिस्तान]] मा. (फिरोजपुर, 1958 से प्रकाशित), [[फिल्म किरण]] मा. ([[जबलपुर]], 1959 से प्रकाशित), [[चित्र छाया]] मा. ([[दिल्ली]], 1959 से प्रकाशित), [[इंदुमती]] मा. ([[दिल्ली]], 1959 से प्रकाशित), [[सिने एक्सप्रेस]] सा. ([[इन्दौर|इंदौर]], 1959 से प्रकाशित), [[चित्रावली]] सा. ([[मुम्बई|बंबई]], 1959 से प्रकाशित), [[प्रीत]] मा. ([[जोधपुर]], 1959 से प्रकाशित), [[नीलम]] मा. ([[दिल्ली]], 1960 से प्रकाशित), [[मधुबाला]] मा. ([[दिल्ली]], 1960 से प्रकाशित), [[मनोरंजन]] मा. ([[दिल्ली]], 1962 से प्रकाशित), [[रस नटराज]] सा. ([[मुम्बई|बंबई]], 1963 से प्रकाशित), [[काजल|कजरा]] मा. ([[कानपुर]], 1964), [[फिल्म अप्सरा]] मा. ([[दिल्ली]], 1964), [[बबीता]] मा. ([[दिल्ली]], 1967), [[सिने पोस्ट]] मा. ([[दिल्ली]], 1968), [[फिल्म रेखा]] मा. ([[दिल्ली]], 1968), [[फिल्‍मी कलियां]] मा. ([[दिल्ली]], 1968), [[फिल्मांकन]] सा. ([[मुम्बई|बंबई]], 1969), [[सिने हलचल]] पा. ([[अजमेर]], 1969 से प्रकाशित), [[अभिनेत्री]] पा. ([[लुधियाना]], 1970 से प्रकाशित), [[फिल्म शृंगार]] मा. ([[दिल्ली]], 1970 से प्रकाशित), [[फिल्मी परियां]] मा. ([[लखनऊ]], 1970 से प्रकाशित), [[फिल्म संसार]] मा. ([[मेरठ]], 1970 से प्रकाशित), [[फिल्मी कमल]] मा. ([[मेरठ]], 1970 से प्रकाशित), [[अभिनेत्री|फिल्म अभिनेत्री]] मा. ([[मेरठ]], 1970 से प्रकाशित), [[पूनम की रात]] सा. ([[जबलपुर]], 1970 से प्रकाशित), [[चित्र किरण]] सा. ([[मुम्बई|बंबई]], 1970 से प्रकाशित), [[सिने हलचल मासिक]] ([[दिल्ली]], 1971 से प्रकाशित)। इसके अलावा [[मुम्बई|बंबई]] से प्रकाशित [[उर्वशी (पत्रिका)]], [[कोलकाता|कलकत्ता]] से प्रकाशित [[स्क्रीन]] हैं। पाक्षिक केवल एक ही निकलती है, [[माधुरी]]। मासिक पत्रिकाओं में [[फिल्‍मी दुनिया]], [[सुषमा पत्रिका]], [[पालकी]], [[फिल्‍मी कलियां]], [[रंग भूमि]] तथा [[चित्रलेखा (पत्रिका)]], राजधानी से प्रकाशित होती हैं और [[रजनीगन्धा|रजनी गंधा]] [[मुम्बई|बंबई]] में। इन फिल्मी पत्रिकाओं के अतिरिक्त [[मेनका]], [[युग छाया]], [[नव चित्र पट]], [[राधा|राधिका]], [[फिल्मांजलि]], [[छायाकार]], [[प्रिया]] भी नियमपूर्वक प्रकाशित हो रही हैं। [[माधुरी]] को छोड़ शेष सभी फिल्मी पत्रिकाएं कथा-साहित्य प्रकाशित करती हैं। [[पालकी]] और [[आसपास]] में अच्छी फिल्मी सामग्री के अतिरिक्त अन्य कई विषयों पर भी सामग्री दी जाती है।<ref>[http://bachchansrivastava.com/patrakarita.html 1976 में वेद प्रकाश वैदिक द्वारा संपादित ग्रंथ हैं हिंदी पत्रकारिता, विविध आयाम में प्रकाशित लेख]{{Dead link|date=दिसंबर 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> '''कुछ फिल्मी पत्रिकाओं की जानकारी विस्तार से :''' {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम ! संपादकीय संपर्क ! वेब संपर्क ! ई मेल संपर्क |- |[[चित्रलेखा (पत्रिका)]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : 94, बनारसीदास एस्‍टेट, तिमारपुर (निकट माल रोड), [[दिल्ली|दिल्‍ली-]]110004 | | |- |[[फिल्‍मी कलियां]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : 4675/21, अंसारी रोड, दरियागंज, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110002 |[http://filmikaliyan.in/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130930141009/http://filmikaliyan.in/ |date=30 सितंबर 2013 }} | |- |[[फिल्‍मी दुनिया]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : 16, दरियागंज,[[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110002 | | |} ===ऑनलाइन/ऑफलाइन बाल पत्रिकाएं=== {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम ! समपादकीय संपर्क ! वेब संपर्क |- |[[बाल प्रभा]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क श्री गाँधी पुस्तकालय, चौक, शाहजहांपुर [[उत्तर प्रदेश]]-242001 | |- |[[अभिनव बालमन]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : 17/239, ज़ेड, 13/59, पंचनगरी, [[अलीगढ़]]-202001, उ.प्र., |[http://www.abhinavbalmann.webs.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130708113904/http://www.abhinavbalmann.webs.com/ |date=8 जुलाई 2013 }} |- |[[चकमक]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : ई-10, शंकर नगर, बीडीए कॉलोनी, शिवाजी नगर, [[भोपाल]]-462016 |[http://www.eklavya.in/chakmak/chakmak/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110210072646/http://www.eklavya.in/chakmak/chakmak/ |date=10 फ़रवरी 2011 }} |- |[[चन्दामामा (बाल पत्रिका)]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : ऑफिस बी-3, लुनिक इंडस्‍ट्रीज, क्रास रोड ‘बी’, एम.आई.दी.सी., अँधेरी (ईस्ट), [[मुम्बई|मुंबई-]]400093 ([[महाराष्ट्र]])। |[http://hindi.chandamama.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108094531/http://hindi.chandamama.com/ |date=8 जनवरी 2014 }} |- |[[चंपक (बाल पत्रिका)]] |दिल्‍ली प्रेस भवन, ई-3, झंडेवाला एस्‍टेट, रानी झाँसी मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110055, |[https://web.archive.org/web/20130709011544/http://champakmag.delhipress.in/index.aspx वेबसाईट] |- |[[देवपुत्र]] | संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : 40, संवाद नगर, [[इन्दौर|इंदौर-]]452001 (मध्‍य प्रदेश), |[http://devputra.com/ website] |- |[[नन्दन (बाल पत्रिका)|नंदन]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : हिंदुस्‍तान टाइम्‍स हाउस, 18-20, कस्‍तूरबा गाँधी मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]10001, |[http://www.livehindustan.com/nandan/1.html वेबसाईट] |- |[[नन्हे सम्राट]] | | |- |[[पराग (पत्रिका)]] | | |- |[[लोटपोट]] | | |- |[[मधु मुस्कान]] | | |- |[[गुड़िया]] | | |- |[[नव मधुवन]] | | |- |[[दोस्त और दोस्ती]] | | |- |[[सुमन सौरभ]] | | |- |[[बाल भारती]] | | |- |[[समझ झरोखा|समय झरोखा]] | | |- |[[शिशु सौरभ]] | | |- |[[किशोर लेखनी]] | | |- |[[बाल हंस]] | | |- |[[बाल दर्शन]] | | |- |[[बाल भास्कर|बाल भास्‍कर]] | 6, द्वारिका सदन, प्रेस कॉम्‍पलेक्‍स, एम0पी0 नगर, [[भोपाल]]-11 |[http://www.bhaskar.com/magazine/balbhaskar/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726140833/http://www.bhaskar.com/magazine/balbhaskar/ |date=26 जुलाई 2013 }} |- |[[बालवाणी]] | संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : उत्‍तर प्रदेश हिन्‍दी संस्‍थान, 6 महात्‍मा गांधी मार्ग, हजरतगंज, [[लखनऊ]]-226001 |[http://uphindisansthan.in/Balwani/Bal%20Wani%20List.htm वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130925033208/http://uphindisansthan.in/Balwani/Bal%20Wani%20List.htm |date=25 सितंबर 2013 }} |- |[[सुमन सौरभ]] | संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : दिल्‍ली प्रेस भवन, ई-3, झंडेवाला एस्‍टेट, रानी झाँसी मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110055, |[http://www.delhipress.in/Registration.aspx वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629235635/http://www.delhipress.in/Registration.aspx |date=29 जून 2013 }} |} ===ऑनलाइन वेब पोर्टल === {{rquote|right|मलयालम पत्रिका, ‘वनिता’ 26.53 लाख पाठकों के साथ देश की सबसे ज्यादा पढ़ी जाने वाली पत्रिका हो गई है। हिंदी मासिक पत्रिका, ‘प्रतियोगिता दर्पण’ ने अपनी रीडरशिप में बढ़ोतरी की है। इसकी पाठक संख्या बढ़कर 20.27 लाख हो गई है। और इसने दूसरा स्थान बनाने में सफलता हासिल की है। इसी के साथ, तीसरे स्थान पर रही हिंदी पत्रिका, ‘सरस सलिल’ की पाठक संख्या में भी इजाफा हुआ है। इसकी पाठक संख्या अब 19.45 लाख हो गई है। चौथे स्थान पर, अंग्रेजी साप्ताहिक पत्रिका, ‘इंडिया टुडे’ ने अपने कुछ पाठक खोये हैं। इसकी पाठक संख्या 17.57 लाख से घटकर 16.50 लाख रह गई है। पांचवें स्थान पर साप्ताहिक पत्रिका, ‘मलयाला मनोरमा’ 14.13 लाख पाठकों के साथ रही। जबकि, हिंदी साप्ताहिक पत्रिका, ‘इंडिया टुडे’ कुछ पाठकों की कमी के साथ छठे स्थान पर रही। इसकी पाठक संख्या घटकर 11.37 लाख रह गई है। ‘मेरी सहेली’ 11 लाख पाठकों के साथ सांतवें स्थान पर, ‘तमिल कुमदुम’ 10.66 लाख पाठकों के साथ आठवें स्थान पर, हिंदी पत्रिका, ‘गृहशोभा’ 10.61 लाख पाठकों के साथ नौवें स्थान पर और ‘गृह लक्ष्मी’ 10.31 लाख पाठकों के साथ दसवें स्थान पर रही।|"आईआरएस के 2011 के आंकड़ों के अनुसार"<ref>{{Cite web |url=http://samachar4media.com/articles/2011/06/16/%E0%A4%9F%E0%A5%89%E0%A4%AA-%E0%A4%9F%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%93%E0%A4%82-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E2%80%98%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E2%80%99-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B2%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%B0 |title=समाचार4 मीडिया नें आंकड़ों की जानकारी |access-date=30 जुलाई 2013 |archive-date=5 मई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505071439/http://samachar4media.com/articles/2011/06/16/%E0%A4%9F%E0%A5%89%E0%A4%AA-%E0%A4%9F%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%93%E0%A4%82-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E2%80%98%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E2%80%99-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B2%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%B0 |url-status=dead }}</ref>}} * *[[विशिष्ट ध्यान]]<ref>{{Cite web |url=http://vishishtdhyan.paramdharm.org/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=31 दिसंबर 2020 |archive-date=7 अगस्त 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807153112/http://vishishtdhyan.paramdharm.org/ |url-status=dead }}</ref> *[[अक्षर पर्व]]<ref>{{Cite web |url=http://www.aksharparv.com/index.asp |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708000449/http://www.aksharparv.com/index.asp |archive-date=8 जुलाई 2012 |url-status=dead }}</ref> *[[अनुरोध (पत्रिका)]]<ref>http://www.anurodh.net/</ref> *[[उर्वशी (पत्रिका)]]<ref>http://urvashi.weebly.com/</ref> *[[दैनिक साहित्य (पत्रिका)]]<ref>https://www.Dainiksahitya.com/</ref> *[[कल्याण (पत्रिका)]]<ref>{{Cite web |url=http://www.kalayan.org/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=6 जुलाई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070706074241/http://www.kalayan.org/ |url-status=dead }}</ref> *[[अभिव्यक्ति (पत्रिका)]]<ref>http://www.abhivyakti-hindi.org/</ref> *[[कविता कोश]]<ref>http://kavitakosh.org/</ref> *[[गद्य कोश]]<ref>http://www.gadyakosh.org/gk/</ref> *[[जानकी पुल]]<ref>http://www.jankipul.com/</ref> *[[भारतीय पक्ष]]<ref>http://www.bhartiyapaksha.com/</ref> *[[रचनाकर]]<ref>http://www.rachanakar.org/</ref> *[[लघुकथा.कॉम]]<ref>http://www.laghukatha.com/</ref> *[[लेखक मंच]]<ref>{{Cite web |url=http://lekhakmanch.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=26 जून 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130626001140/http://lekhakmanch.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[लेखनी (पत्रिका)]]<ref>{{Cite web |url=http://www.lekhni.net/index2.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=3 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130703021538/http://www.lekhni.net/index2.html |url-status=dead }}</ref> *[[साहित्य कुंज]]<ref>{{Cite web |url=http://www.sahityakunj.net/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=5 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705150812/http://www.sahityakunj.net/ |url-status=dead }}</ref> *[[साहित्य शिल्पी]]<ref>{{Cite web |url=http://www.sahityashilpi.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=8 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130708204801/http://www.sahityashilpi.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[Www.shodh.net|शोध]] [[Www.shodh.net|संंचयन]] *[[हिन्दी कुंज]]<ref>http://www.hindikunj.com/</ref> *[[हिन्दी समय]]<ref>http://www.hindisamay.com/</ref> *[[परिकल्पना (वेब पोर्टल)]]<ref>{{Cite web |url=http://www.parikalpnaa.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=26 अगस्त 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190826185146/http://www.parikalpnaa.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[लोकोदीप (रेल पत्रिका)]] *शोधादर्श *https://readme9786.blogspot.com/ ===समाचार पोर्टल === {{rquote|right|[[मुक्तिबोध]] को जब कोई प्रकाशक छापने को तैयार नहीं था, तब ‘कल्पना’ और ‘वसुधा’ ने उन्हें पहचाना। आधुनिक काव्यशास्त्र का मूर्धन्य ग्रंथ ‘एक साहित्यिक की डायरी’ सबसे पहले ‘वसुधा’ में धारावाहिक रूप से छपा। नई कहानी का आंदोलन ‘नई कहानियाँ’ पत्रिका ने छेड़ा और प्रतिष्ठित किया। ‘सारिका’, ‘साक्षात्कार’, ‘पूर्वग्रह’, ‘दस्तावेज’, ‘पहल’, ‘वसुधा’, जैसी पत्रिकाएँ समकालीन साहित्य को जानने-समझने के लिए अनिवार्य हैं। हिन्दी में यदि पत्र-पत्रिकाएँ न होतीं तो बहुत सारा साहित्य छपने से रह गया होता या वक्त पर नहीं छप पाता।|"वेब पत्रिका [[सृजनगाथा]] में डॉ॰ हरिसिंह गौर" *[[इन.कॉम]]<ref>{{Cite web |url=http://hindi.in.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=9 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709170558/http://hindi.in.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[गूगल समाचार]]<ref>https://news.google.com/news?ned=hi_in</ref> *[[तहलका]]<ref>http://www.tehelkahindi.com/</ref> *[[प्रभासाक्षी]]<ref>https://www.prabhasakshi.com/</ref> *[[बीबीसी हिन्दी]]<ref>http://www.bbc.co.uk/hindi/</ref> *[[मीडिया विमर्श]]<ref>{{Cite web |url=http://www.mediavimarsh.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808143451/http://www.mediavimarsh.com/ |archive-date=8 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref> *[[रविवार (पत्रिका)]]<ref>{{Cite web |url=http://raviwar.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=16 अप्रैल 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416233440/http://www.raviwar.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[वेबदुनिया]]<ref>http://hindi.webdunia.com/</ref> *[[शुक्रवार (पत्रिका)]]<ref>{{Cite web |url=http://shukrawar.net/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=7 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130707090456/http://www.shukrawar.net/ |url-status=dead }}</ref> *[[आईबीएन खबर|IBN खबर]]<ref>{{Cite web |url=http://khabar.ibnlive.in.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=14 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130714053609/http://khabar.ibnlive.in.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[पी 7 न्यूज|P7 न्यूज]]<ref>{{Cite web |url=http://www.p7news.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=8 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130708122059/http://www.p7news.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[एनडीटीवी खबर|NDTV खबर]]<ref>{{Cite web |url=http://khabar.ndtv.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=10 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130710072543/http://khabar.ndtv.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[आज तक]]<ref>http://aajtak.intoday.in/</ref> *[[भोपाल समाचार]] ([http://www.bhopalsamachar.com/ जालस्थल]) *[[हिमालय न्यूज]] ([http://www.himalaynews.in/ जालस्थल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170715001905/http://himalaynews.in/ |date=15 जुलाई 2017 }}) *[[शब्दनगरी]]<ref>{{Cite web |url=https://shabd.in/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 अगस्त 2018 |archive-date=16 अगस्त 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180816162121/https://shabd.in/ |url-status=dead }}</ref> == सामाजिक पत्रिकाएँ== * [[विशिष्ट ध्यान]] * [[मधु मुस्कान]] * [[सरिता (पत्रिका)]] * [[सारस सलिल]] * [[प्रतियोगिता दर्पण]] ===स्‍वास्‍थ्‍य पत्रिकाएं=== *[[निरोग धाम]]<ref>http://www.nirogdhampatrika.com/</ref> ===वित्‍त पत्रिकाएं === *[[द इकॉनोमिक टाइम्स|इकोनॉमिक्स टाइम्स]]<ref>{{Cite web |url=http://hindi.economictimes.indiatimes.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=9 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100209070055/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[नफा नुकसान]]<ref>http://www.nafanuksan.com/</ref> *[[बिजनेस भास्कर]]<ref>{{Cite web |url=http://business.bhaskar.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=10 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130710111347/http://business.bhaskar.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[मोल तोल]]<ref>{{Cite web |url=http://www.moltol.in/hindi/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=5 जून 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605035818/http://www.moltol.in/hindi/ |url-status=dead }}</ref> *[[मनी मंत्र]]<ref>{{Cite web |url=http://moneymantra.net.in/index.php |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=10 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100310111611/http://www.moneymantra.net.in/index.php |url-status=dead }}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist|3}} == बाहरी कड़ियाँ == षाएं] * [http://www.abhivyakti-hindi.org/snibandh/2006/baalpatrikaon.htm अभिव्यक्ति पत्रिका में साहित्यिक निबंध, लेखक : देवेंद्र देवेश, शीर्षक : बाल पत्रिकाओं की भूमिका और दायित्व] * [http://www.mphindisahitya.com/ मध्यप्रदेश हिन्दी साहित्य] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131025152548/http://www.mphindisahitya.com/ |date=25 अक्तूबर 2013 }} {{बाल साहित्य}} {{हिन्दी बाल पत्रिका}} {{हिन्दी भाषा की पत्रिका}} [[श्रेणी:हिन्दी अंतरजाल पत्रिकाएँ|सूची, हिन्दी अन्तर्जाल पत्रिकाओं की]] [[श्रेणी:हिन्दी पत्रिकाएँ]] [[श्रेणी:सामाजिक पत्रिकाएँ]] [[श्रेणी:साहित्यिक पत्रिकाएँ]] [[श्रेणी:मासिक पत्रिकाएँ]] [[श्रेणी:बाल पत्रिकाएँ]] [[श्रेणी:हिन्दी साहित्य]] |} 5ai76b4ph7fcix8ir24ffh3bff6wora 6534452 6534356 2026-03-30T02:38:25Z Vedic Art 889143 6534452 wikitext text/x-wiki {{सफाई|reason=[[वि:नहीं|निर्देशिका]] की तरह निर्मित सूची, अनुल्लेखनीय नामों को हटाने की आवश्यकता है|date=अप्रैल 2020}} '''हिन्दी पत्रिकाएँ''' [[हिन्दी]] भाषा में छपने वाली [[पत्रिका|पत्रिकाएँ]] हैं। यहाँ हिन्दी भाषा की प्रमुख पत्रिकाओं को सूचीबद्ध किया गया है। == इतिहास == हिन्दी पत्रकारिता की शुरुआत बंगाल से हुई और इसका श्रेय [[राजा राममोहन राय]] को दिया जाता है। [[राजा राममोहन राय]] ने ही सबसे पहले प्रेस को सामाजिक उद्देश्य से जोड़ा। भारतीयों के सामाजिक, धार्मिक, राजनैतिक, आर्थिक हितों का समर्थन किया। समाज में व्याप्त अंधविश्वास और कुरीतियों पर प्रहार किये और अपने पत्रों के जरिए जनता में जागरूकता पैदा की। राय ने कई पत्र शुरू किये। जिसमें अहम हैं-साल 1780 में प्रकाशित ‘[[हिक्की का बंगाल गेजेट|बंगाल गजट’]]। बंगाल गजट भारतीय भाषा का पहला समाचार पत्र है। इस समाचार पत्र के संपादक [[गंगाधर भट्टाचार्य]] थे। इसके अलावा [[राजा राममोहन राय]] ने मिरातुल, संवाद कौमुदी, बंगाल हैराल्ड पत्र भी निकाले और लोगों में चेतना फैलाई। 30 मई 1826 को [[कोलकाता|कलकत्ता]] से पंडित [[जुगल किशोर शुक्ल]] के संपादन में निकलने वाले ‘[[उदन्त मार्तण्ड]]’ को हिंदी का पहला समाचार पत्र माना जाता है।<ref>{{Cite web |url=http://srijangatha.com/Itihas-16Sep-2012#.Ufdg5NL9u8I |title=सृजनगाथा में ज़ाहिद खान का आलेख : प्रतिरोध के सामूहिक स्वर, परतंत्र भारत में प्रतिबंधित पत्र-पत्रिकाएँ |access-date=30 जुलाई 2013 |archive-date=8 अप्रैल 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408000048/http://srijangatha.com/Itihas-16Sep-2012#.Ufdg5NL9u8I |url-status=dead }}</ref> इस समय इन गतिविधियों का चूँकि [[कलकत्ता]] केन्‍द्र था इसलिए यहाँ पर सबसे महत्‍वपूर्ण पत्र-पत्रिकाएँ - उद्‌दंड मार्तंड, बंगदूत, प्रजामित्र मार्तंड तथा समाचार सुधा वर्षण आदि का प्रकाशन हुआ। प्रारम्‍भ के पाँचों साप्‍ताहिक पत्र थे एवं सुधा वर्षण दैनिक पत्र था। इनका प्रकाशन दो-तीन भाषाओं के माध्‍यम से होता था। ‘सुधाकर' और ‘बनारस अखबार' साप्‍ताहिक पत्र थे जो काशी से प्रकाशित होते थे। ‘प्रजाहितैषी' एवं बुद्धि प्रकाश का प्रकाशन आगरा से होता था। ‘तत्‍वबोधिनी' पत्रिका साप्‍ताहिक थी और इसका प्रकाशन बरेली से होता था। ‘मालवा' साप्‍ताहिक मालवा से एवं ‘वृतान्‍त' जम्‍मू से तथा ‘ज्ञान प्रदायिनी पत्रिका' लाहौर से प्रकाशित होते थे। दोनों मासिक पत्र थे। इन पत्र-पत्रिकाओं का प्रमुख उद्‌देश्‍य एवं सन्‍देश जनता में सुधार व जागरण की पवित्र भावनाओं को उत्‍पन्‍न कर अन्‍याय एवं अत्‍याचार का प्रतिरोध/विरोध करना था। हालाँकि इनमें प्रयुक्‍त भाषा (हिन्‍दी) बहुत ही साधारण किस्‍म की (टूटी-फूटी हिन्‍दी) हुआ करती थी। सन्‌ 1868 ई. में [[भारतेन्दु हरिश्चंद्र|भारतेंदु हरिश्चंद्र]] ने साहित्‍यिक [[पत्रिका]] कवि वचन सुधा का प्रवर्तन किया। और यहीं से हिन्दी पत्रिकाओं के प्रकाशन में तीव्रता आई।<ref>[http://www.rachanakar.org/2009/09/blog-post_15.html वेब पत्रिका [[रचनाकार]], वीरेन्द्र सिंह यादव का आलेख : हिन्‍दी साहित्‍य के इतिहास में पत्र-पत्रिकाओं की प्रासंगिकता एवं उपादेयता।</ref> [[आलोचना (पत्रिका)|आलोचना]], [[हिन्दी|हिंदी]], [[वसुधा]], [[अक्षर पर्व]], [[वागर्थ]], [[आकल्प]], [[साहित्य वैभव]], [[परिवेश]], [[कथा]], [[संचेतना]], [[संचार|संप्रेषण]], [[कालदीर्घा]], [[दायित्वबोध]], [[अभिनव क़दम|अभिनव कदम]], [[हंस (पक्षी)|हंस]], [[बया]], [[शोधादर्श]] आदि वे पत्रिकाएँ हैं, जो हिंदी भाषा की समृद्धि का प्रतीक हैं।<ref>{{Cite web |url=http://hindi.webdunia.com/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80-1080913057_1.htm |title=वेब दुनिया, हिन्दी में गायत्री शर्मा का आलेख : गौरवशाली भाषा हिंदी |access-date=30 जुलाई 2013 |archive-date=3 अगस्त 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130803172528/http://hindi.webdunia.com/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80-1080913057_1.htm |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! !! Darpan !! 1832 !! Banbai !! Bal shasatri jabedakar |- | 1 || उदन्त मार्तंड- साप्ताहिक || 30 मई 1826 || कलकत्ता || जुगल किशोर |- | 2 || बंगदूत- साप्ताहिक || 1829 || कलकत्ता || राजा राम मोहन राय |- | 3 || प्रजामित्र- साप्ताहिक || 1834 || कलकत्ता || |- | 4 || बनारस अख़बार-साप्ताहिक || 1845 || बनारस || राजा शिव प्रसाद सिंह |- | 5 || मार्तंड- साप्ताहिक || 1846 || कलकत्ता || मो. नसीरुद्दीन |- | 6 || सुधाकर- साप्ताहिक || 1850 || काशी || बाबु तारा मोहन मित्र |- | 7 || बुद्ध‌‍ि प्रकाश || 1852 || आगरा || मुंशी सदासुखलाल |- | 8 || प्रजा हितैषी || 1855 || आगरा || राजा लक्ष्मण सिंह |- | 9 || कवि वचन सुधा- मासिक || 1868 || काशी || भारतेंदु |- | 10 || हरिश्चन्द्र मैगजीन- मासिक || 1873 || बनारस || भारतेंदु |- | 11 || बाल बोधनी- मासिक || 1874 || बनारस || भारतेंदु |- | 12 || काशी पत्रिका- साप्ताहिक || || अलीगढ़ || बलदेव प्रसाद |- | 13 || भारत बंधु- साप्ताहिक || || अलीगढ़ || तोता राम |- | 14 || भारत मित्र || || कलकत्ता || रूद्र दत्त |- | 15 || हिंदी प्रदीप- मासिक || 1877 || प्रयाग || बाल कृष्ण भट्ट |- | 16 || आनंद कादम्बिनी- मासिक || 1881 || मिर्जापुर || बदरी नारायण चौधरी |- | 17 || भारतेंदु || 1884 || वृंदावन || पं. राधा चरण गोस्वामी |- | 18 || देवनागरी प्रचारक || || मेरठ || |- | 19 || प्रयाग समाचार || || लखनऊ || देवकी नंदन त्रिपाठी |- | 20 || ब्राह्मण- मासिक || 1883 || कानपुर || प्रताप नारायण मिश्र |- | 21 || हिन्दूस्तान- दैनिक || || इंग्लैंड || राजा रामपाल सिंह |- | 22 || इंदु- मासिक || || लाहौर || |- | 23 || नागरी नीरद- साप्ताहिक || || मिर्जापुर || बदरी नारायण चौधरी |- | 24 || नागरी प्रचारिणी पत्रिका- त्रैमासिक || 1896 || काशी || वेणी प्रसाद |- | 25 || उपन्यास- मासिक || 1898 || काशी || गोपाल राम गहमरी |- | 26 || सरस्वती- मासिक || 1900 || काशी, बाद में इलाहाबाद || चिंतामणि घोष/ श्याम सुंदर दास (1902)/ महावीर प्रसाद द्विवेदी (1903) |- | 27 || सुदर्शन- मासिक || 1900 || काशी || देवकीनंदन/माधव |- | 28 || समालोचक- मासिक || 1902 || जयपुर || गुलेरी |- | 29 || अभ्युदय- साप्ताहिक || || प्रयाग || मदन मोहन मालवीय |- | 30 || इंदु- मासिक || 1909 || काशी || प्रकाश कुमार उपाध्याय |- | 31 || मर्यादा- मासिक || 1909 || प्रयाग || कृष्ण कान्त मालवीय/संपूर्णानंद/ प्रेमचंद |- | 32 || प्रताप- साप्ताहिक || 1913 || कानपुर || गणेश शंकर विद्यार्थी |- | 33 || चाँद || || || महादेवी वर्मा |- | 34 || प्रभा || 1913 || खंडवा, बाद में कानपुर || कालू राम, बाद में कानपुर में बालकृष्ण शर्मा ‘नवीन’/माखनलाल चतुर्वेदी |- | 35 || माधुरी || 1922 || लखनऊ || दुलारे लाल भार्गव/ रूप नारायण पांडेय/ कृष्ण बिहारी मिश्र/ प्रेमचंद(1928-31) |- | 36 || सुधा- मासिक || 1929 || लखनऊ || दुलारेलाल भार्गव |- | 37 || कल्याण पत्रिका || 1925 || गीता प्रेस- गोरखपुर || - |- | 38 || विशाल भारत- मासिक || 1928 || कलकत्ता || बनारसीदास चतुर्वेदी |- | 39 || हंस || (1)-1930 ( 2) 1984 " || (१)-बनारस (२)-दिल्ली || (1)- [[प्रेमचंद]] (2)- [[राजेन्द्र यादव]] |- | 40 || आदर्श + मौजी || || कलकत्ता || शिव पूजन सहाय |- | 41 || साहित्य सन्देश- मासिक || 1937 || आगरा || बाबू गुलाब राय |- | 42 || मतवाला- साप्ताहिक || 1923 || कलकत्ता || महादेव प्रसाद सेठ/ शिव पूजन सहाय/ निराला |- | 43 || जागरण- साप्ताहिक || 132 || बनारस || शिव पूजन सहाय/ प्रेमचंद(1932) |- | 44 || भारत- अर्धसप्ताहिक || || इलाहाबाद || नंद दुलारे वाजपेयी |- | 45 || नवजीवन- साप्ताहिक &nbsp; || 1921 || अहमदाबाद || गाँधी |- | 46 || देश- साप्ताहिक || 1920 || पटना || राजेन्द्र प्रसाद |- | 47 || कर्मवीर- साप्ताहिक || 1924 || जबलपुर || माखनलाल चतुर्वेदी |- | 48 || कहानी, नई कहानियाँ, उपन्यास || || || भैरव प्रसाद गुप्त |- | 49 || सैनिक || || आगरा || कृष्ण दत्त पालीवाल |- | 50 || प्रतीक- दृमासिक || 1947 || इलाहाबाद || अज्ञेय |- | 51 || रूपाभ- मासिक || 1938 || || पन्त/ नरेंद्र शर्मा |- | 52 || कल्पना- दृमासिक || 1949 || हैदराबाद || आर्येन्द्र शर्मा |- | 53 || धर्मयुग- साप्ताहिक || 1950 || बम्बई || धर्मवीर भारती |- | 54 || आलोचना- त्रैमासिक || 1951 || दिल्ली || शिवदान सिंह चौहान/ धर्मवीर भारती/रघुवंश/ साही/ नंददुलारे वाजपेयी/ नामवर सिंह |- | 55 || नये पत्ते- || 1953 || इलाहाबाद || लक्ष्मी कान्त वर्मा/ रामस्वरूप चतुर्वेदी |- | 56 || नयी कविता- अर्द्धवार्षिक || 1954 || इलाहाबाद || जगदीश गुप्त, रामस्वरुप चतुर्वेदी |- | 57 || ज्ञानोदय- मासिक || 1955 || कलकत्ता || कन्हैया लाल मिश्र |- | 58 || निकष- साप्ताहिक || 1956 || इलाहाबाद || धर्मवीर भारती/ लक्ष्मीकांत वर्मा |- | 59 || कृति || 1958 || दिल्ली || नरेश मेहता |- | 60 || समालोचक- मासिक&nbsp; || 1958 || आगरा || रामविलास शर्मा |- | 61 || पहल- त्रैमासिक || 1960 || जयपुर || ज्ञानरंजन |- | 62 || क ख ग- त्रैमासिक || 1963 || इलाहाबाद || रघुवंश, लक्ष्मीकांत वर्मा, रामस्वरूप चतुर्वेदी |- | 63 || दिनमान-साप्ताहिक || 1965 || दिल्ली || रघुवीर सहाय |- | 64 || 1-पूर्वाग्रह- मासिक 2-समास || 1974 || भोपाल || अशोक वाजपेयी |- | 65 || वर्तमान साहित्य || 1984 || इलाहाबाद || विभूति नारायण राय |- | 66 || कथादेश || 1997 || दिल्ली || हरि नारायण |- |- | 67 || नया खून || || मध्य प्रदेश || मुक्तिबोध |- |} ==ऑनलाइन पत्रिकाएँ== ===साहित्यिक=== : ''हिंदी की साहित्यिक पत्रिकाएँ [[हिंदी साहित्य]] की विभिन्न विधाओं के विकास और संवर्द्धन में उल्लेखनीय भूमिका निभाती रहीं हैं। [[काव्य|कविता]], [[कहानी]], [[उपन्यास]], [[निबन्ध|निबंध]], [[नाटक]], [[आलोचना]], [[यात्रावृत्तांत]], [[जीवनचरित|जीवनी]], [[आत्मकथा]], [[शोधादर्श]], [[ओपन डोर]] तथा [[अनुसंधान|शोध]] से संबंधित आलेखों का नियमित तौर पर प्रकाशन इनका मूल उद्देश्य है। आधुनिक हिन्दी में जितने महत्वपूर्ण आंदोलन छिड़े, पत्र-पत्रिकाओं के माध्यम से छिड़े। न जाने कितने महत्वपूर्ण साहित्यकार पत्र-पत्रिकाओं के माध्यम से प्रतिष्ठित हुए। न जाने कितनी श्रेष्ठ रचनाएँ पाठकों के सामने पत्र-पत्रिकाओं के माध्यम से आईं। भारतेंदु युग के साहित्यकारों की केन्द्रीय पत्रिकाएँ थीं – ‘हरिश्चन्द्र मैगजीन’, ‘ब्राह्मण’ या ‘हिंदोस्तान’। द्विवेदी युग और स्वयं आचार्य [[महावीर प्रसाद द्विवेदी]] ‘सरस्वती’ उन दिनों की सर्वाधिक प्रतिनिधि पत्रिका थी। [[मैथिलीशरण गुप्त]] ‘सरस्वती’ की ही देन हैं। छायावादी कवियों के साथ ‘मतवाला’, ‘इंदु’, ‘रूपाभ’, ‘श्री शारदा’ जैसी पत्रिकाओं के नाम जुड़े हैं। [[माखनलाल चतुर्वेदी]] का साहित्य तो ‘कर्मवीर’ को जाने बिना जानी ही नहीं जा सकता। हिन्दी का प्रगतिशील साहित्य ‘हंस’ के पंखों पर चढ़कर नहीं आया। नई कविता की जन्मकुंडली ‘नए पत्ते’, ‘नई कविता’ जैसी पत्रिकाओं ने तैयार की।''-- "वेब पत्रिका [[सृजनगाथा]] में डॉ॰ हरिसिंह गौर" {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम ! आवृत्ति ! उद्देश्य ! संपादक ! प्रकाशक ! वेब संपर्क |- |[[अर्गला]] |210, झेलम हॉस्टल, जवाहरलाल नेहरु विश्वविद्यालय, [[नई दिल्ली]]-110067 |[http://www.argalaa.org/ website] |- |[[अहा जिंदगी]] |6, द्वारिका सदन, प्रेस कॉम्‍प्‍लेक्‍स, एम0पी0 नगर, [[भोपाल]]-462011 |[http://www.bhaskar.com/magazine/aha-zindagi/ website] |- |[[ओशो टाइम्स]] |ओशो इंटरनैशनल, 304, पार्क एवन्यू साउथ, स्वीट 608, | |- |दैनिक साहित्य ई-पत्रिका |ऑनलाइन |साहित्य रचनाओं का प्रकाशन |वैधविक |[[दैनिक साहित्य]] परिवार |[https://www.Dainiksahitya.com/ वेबसाईट] |- |[[कथाक्रम]] | 'स्‍वप्निका', डी-107, महानगर विस्‍तार, [[लखनऊ]]-226006, |[http://www.kathakram.in/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723065600/http://www.kathakram.in/ |date=23 जुलाई 2013 }} |- |[[कथाबिम्‍ब]] |ए-10 बसेरा, ऑफ दिन-क्वारी रोड, देवनार,[[मुम्बई|मुंबई]] - 400088 |[http://www.kathabimb.com/ website] |- |[[कादम्बिनी]] |18-20, कस्‍तूरबा गांधी मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110001 |[http://www.livehindustan.com/kadambini/1.html website] |- |[[तद्भव]] |18/271, इंदिरा नगर, [[लखनऊ]]-226016 |[http://tadbhav.in/ अंतर्जालस्थल-पता] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728082933/http://tadbhav.in/ |date=28 जुलाई 2021 }} |- |[[नवनीत]] |भारतीय विद्या भवन, 20, म0 मुंशी रोड, [[मुम्बई]]-400007, |[http://www.bhavans.info/navneet/index.asp website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130709145723/http://www.bhavans.info/navneet/index.asp |date=9 जुलाई 2013 }} |- |[[प्रभात पुंज]] |403, कृष्णा आंगन, आर.एन.पी. पार्क, भाईंदर (पूर्व) [[मुम्बई|मुंबई-]]401105 |[http://www.prabhatpunj.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131125112033/http://www.prabhatpunj.com/ |date=25 नवंबर 2013 }} |- |[[पाखी]] |बी-107, सेक्टर-63, नोएडा, गौतमबुद्ध नगर-201303, उ.प्र., |[http://www.pakhi.in/ website] |- |[[बया]] |सी-56/यूजीएफ-4, शालीमार गार्डन एक्‍सटेंशन-2,[[ग़ाज़ियाबाद ज़िला|गाजियाबाद-]]201005 |[http://www.antikaprakashan.com/ website] |- |[[रंगवार्ता]] |प्यारा केरकेट्टा फाउंडेशन, चैशायर होम रोड, बरियाटु,[[राँची|रांची—]]834003, [[झारखण्ड|झारखंड]], |[http://www.rangvarta.com/index1.htm website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615070025/http://www.rangvarta.com/index1.htm |date=15 जून 2013 }} |- |[[लमही]] |विजय राय, 3/343, विवेक खण्‍ड, गोमती नगर, [[लखनऊ]]-226010 उ.प्र., | |- |[[वागर्थ]] |भारतीय भाषा परिषद, 36 ए, शेक्‍सपियर सरणी, [[कोलकाता]]-700017 |[http://www.bharatiyabhashaparishad.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928204832/http://www.bharatiyabhashaparishad.com/ |date=28 सितंबर 2013 }} |- |[[विशिष्ट ध्यान|'''विशिष्ट ध्यान''']] |[[विशिष्ट ध्यान योग आश्रम]], 248, टेढ़ी बाज़ार, [[अयोध्या]] - 224123, [[फ़ैज़ाबाद|फैजाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]] |[http://www.paramdharm.org/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190110115527/http://www.paramdharm.org/ |date=10 जनवरी 2019 }} |- |[[शोध संचयन]] |409, शंतिवन, A/244A, आज़ाद नगर, कानपुर-208002 |[http://www.shodh.net/ website] |- |[[हंस पत्रिका]] |2/36, अंसारी रोड, दरियागंज, [[नई दिल्ली]]-110002, |[http://www.hansmonthly.in/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629105111/http://hansmonthly.in/ |date=29 जून 2013 }} |- |[[मनमीत]] |होटल नीलकंठ, [[आज़मगढ़|आजमगढ़]] उप्र |[http://manmeet.org/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801194838/http://manmeet.org/ |date=1 अगस्त 2015 }} |- |[शोधादर्श] |आदर्श नगर, ततारपुर लालू, नजीबाबाद-246763 बिजनौर उप्र |[https://shodhadarsh.in//] |- |ओपन डोर |नजीबाबाद-246763 बिजनौर उप्र |[https://opendoornews.in/] |- |हाशिये की आवाज़ |[इंटीग्रेटेड सोशल इनिशिएटिव्स, Indian Social Institue, 10 इंस्टिटूयूशनल, एरिया लोधी रोड, नयी दिल्ली-110003 |[http://www.isidelhi.org.in website] |} {| class="wikitable sortable" |+ऑफलाइन साहित्यिक पत्रिकाए ! पत्रिका का नाम ! संपादकीय संपर्क ! वेब संपर्क |- |[[ओपन डोर]] |संपादक-अमन कुमार, आदर्श नगर, ततारपुर लालू, [[नजीबाबाद]]-246763 [[बिजनौर]] उप्र |https://opendoornews.in |- |[[विशिष्ट ध्यान]] |[[विशिष्ट ध्यान योग आश्रम]], 248, टेढ़ी बाज़ार, [[अयोध्या]] - 224123, [[फ़ैज़ाबाद|फैजाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]] |आधिकारिक वेबसाइट {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190110115527/http://www.paramdharm.org/ |date=10 जनवरी 2019 }} |- |[[आजकल]] | प्रकाशन विभाग, सीजीओ कॉम्‍लेक्‍स, लोधी रोड, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110003 | |- |[[कथादेश]] | सहयात्रा प्रकाशन प्रा. लि., सी-52, जेड-3, दिलशाद गार्डेन, [[दिल्ली|दिल्‍ली-]]110095 | |- |स्वयं निर्माणम् |प्रधान संपादक: मनोज सिंह तोमर , [[भाषिकी कार्यालय: सुभास नगर नरसिंग मंदिर के पास हाज़िर ग्वालियर (म.प्र.) 474003]] | |- |[[कला-प्रयोजन]] | संपादक : हेमंत शेष, 40/158, मानसरोवर, [[जयपुर]]-३०२०२० प्रकाशक :[[पश्चिम क्षेत्र सांस्कृतिक केंद्र]], उदयपुर | [http://india.gov.in/?redirect=http%3A%2F%2Fwzccindia.com&nid=MTEyOTczMm5ld25waQ==]{{Dead link|date=दिसंबर 2020 |bot=InternetArchiveBot }} |- |[[कहानीकार]] | के। 30/37, अरविंद कुटीर, निकट भैरवनाथ, [[वाराणसी]]-221001, [[उत्तर प्रदेश]] | |- |[[कुरुक्षेत्र (पत्रिका)]] | कृषि एवं ग्रामीण रोजगार मंत्रालय, कृषि भवन, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110001 | |- |[[नया ज्ञानोदय]] |[[भारतीय ज्ञानपीठ]], 18, इंस्‍टीट्यूशनल एरिया, लोदी रोड, पोस्‍ट बॉक्‍स-3113, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110003 | |- |[[पहल]] |101, रामनगर, आधारताल, [[जबलपुर]]-4 (मoप्रo) | |- |[[परिकल्पना समय]] |एस एस -107, परिकल्पना, सेक्टर-N-1, संगम होटल के पीछे,[[लखनऊ]]-226024(उ.प्र.) | |- |[[प्रारम्‍भ शैक्षिक संवाद]] |बी-1/84, सेक्‍टर-बी, अलीगंज, [[लखनऊ]]-226024 | |- |[[बया]] | अंतिका प्रकाशन, सी-56/यूजीएफ-4, शालीमार गार्डन एक्‍सटेंशन-2, [[ग़ाज़ियाबाद ज़िला|गाजियाबाद-]]201005 |[http://www.antikaprakashan.com/ website] |- |[[भाषा (पत्रिका)]] |केन्‍द्रीय हिन्‍दी निदेशालय, पश्चिमी खण्‍ड-7, रामकृष्‍ण पुरम,[[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली]] | |- |[[मधुमती]] | राजस्‍थान साहित्‍य अकादमी, सेक्‍टर-4, हिरण मगरी, [[उदयपुर]]-313002, | |- |[[राष्‍ट्रधर्म]] | संस्‍कृति भवन, राजेन्‍द्र नगर, लखनऊ-226004 | |- |[[वर्तमान साहित्‍य]] |यतेन्‍द्र सागर, प्रथम तल, 1-2, मुकुंद नगर, हापुड़ रोड, [[ग़ाज़ियाबाद ज़िला|गाजियाबाद-]]201001 | |- |[[समकालीन भारतीय साहित्‍य]] |सचिव, साहित्‍य अकादेमी, रवीन्‍द्र भवन, 35, फिरोजशाह मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110001 | |- |[[समकालीन सरोकार]] |विनीत प्‍लाज़ा, फ्लैट नं0 01, विनीत खण्‍ड-6, गोमती नगर, [[लखनऊ]]-226010, | |- |[[समाज कल्याण|समाज कल्‍याण]] |डॉ॰ दुर्गाबाई देशमुख समाज कल्याण भवन, बी-12, कुतुब इंस्टीट्यूशनल एरिया, [[नई दिल्ली]]-110603 | |- |[[बहुवचन]] |संपादक: अशोक मिश्र, महात्मा गांधी अंतरराष्ट्रीय हिन्दी विश्वविद्यालय, वर्धा | |- |[[संस्‍कृति]] |केन्‍द्रीय सचिवालय ग्रंथागार, द्वितीय तल, शास्‍त्री भवन, डॉ॰ राजेन्‍द्र प्रसाद मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110001, | |- |[[साहित्‍य अमृत|साहित्‍य अम़ृत]] | 4/19, आसफ अली रोड, नई दिल्‍ली-110002, | |- |[[साहित्‍य भारती]] |उत्‍तर प्रदेश हिन्‍दी संस्‍थान, 6 महात्‍मा गांधी मार्ग, हजरतगंज, [[लखनऊ]]-226001 | |- |[[शैक्षिक पलाश]] |राज्‍य शिक्षा केन्‍द्र, बी-विंग, पुस्‍तक भवन, अरेरा हिल्‍स,[[भोपाल]]-462011 | |- |[[राजभाषा संवाद]] |डॉ॰ जगदीश व्योम, नगर राजभाषा कार्यान्वयन समिति, प्रतिभूति कागज कारखाना, होशंगाबाद (म.प्र.) 461005 | |- |[[साक्षात्कार]] |प्रधान संपादक- umesh kumar singh, साहित्य अकादमी, मध्य प्रदेश संस्कृति परिषद, संस्कृति भवन, बाण गंगा, भोपाल-3 (म.प्र.) | |- |[[पंजाब सौरभ]] |निदेशक भाषा विभाग पंजाब, भाषा भवन, पटियाला | |- |[[खनन भारती]] |वेस्टर्न कोलफील्ड्स लिमिटेड, कोल स्टेट, सिविल लाइन्स,[[नागपुर]]-440001 | |- |[[प्रभात पुंज]] |403, कृष्णा आंगन, आर.एन.पी. पार्क, भाईंदर (पूर्व) [[मुबंई]]-401105 (महाराष्ट्र) | www.prabhatpunj.com |- |माया इन्डिया |6/395 'माया हाउस', मालवीय नगर,[[जयपुर]]-302017 (राज०) | |- |[[हरिगंधा]] |हरियाणा साहित्य अकादमी, कोठी नं० 169, सेक्टर-12, पंचकूला ([[हरियाणा]])-134112 | |- |सम्यक् |संपादक: मदनमोहन उपेन्द्र, ए-10, शान्ति नगर (संजय नगर),[[मथुरा]]- 281001(उ॰प्र॰) | |- |[[हाइकु दर्पण]] (हाइकु कविता की पत्रिका) |संपादक: डा० जगदीश व्योम, बी-12 ए / 58-ए, धवलगिरि, सेक्टर-34, नोएडा-201301 | |- |[[मेकलसुता]](दोहा विधा की पत्रिका) |संपादक- कृष्णस्वरूप शर्मा 'मैथिलेन्द्र', गीतांजलि भवन, म॰आ॰व॰ 08आवासीय मण्डल उपनिवेशिका, नर्मदापुरम् ([[होशंगाबाद]]) म॰प्र॰ 461001 | |- |[[सरल चेतना]] |संपादक-हेमन्त रिछारिया, कोठी बाजार, [[होशंगाबाद]](म॰प्र॰) | |- |[[शैल सूत्र]](गंगा-जमुनी साहित्य की त्रैमासिकी) |प्रधान संपादक: आशा शैली, कार रोड, बिन्दुखत्ता, पो० लाल कुआँ, नैनीताल, उत्तराखण्ड -262402 | |- |[[भारतीय मनीषा]] |संपादक- डॉ॰ रमाकान्त श्रीवास्तव, एल॰ 6 \ 96, अलीगंज,[[लखनऊ]] (उ॰प्र॰)-226024 | |- |[[सरस्वती सुमन]] |संपादक-सुरेन्द्र सिंह चौहान "काका", मानसरोवर, छिब्बरमार्ग,[[देहरादून]]-248001 उत्तरांचल | |- |[[कोयला भारती]] |संपादक-दिलीप कुमार सिंह", राजभाषा विभाग, भारत कोकिंग कोल लिमिटेड, कोयला भवन, कोयला नगर[[धनबाद]]-826005 झारखंड | |- |[[धनबाद राजभाषा संदेश]] |संपादक-दिलीप कुमार सिंह, नगर राजभाषा कार्यान्वयन समिति धनबाद, राजभाषा विभाग, भारत कोकिंग कोल लिमिटेड, कोयला भवन, कोयला नगर[[धनबाद]]-826005 झारखंड | |- |[[व्यंग्य यात्रा]](सार्थक व्यंग्य की त्रैमासिकी) |संपादक: प्रेम जनमेजय,73- साक्षर अपार्टमेंट्स, ए-3, पश्चिम विहार,[[नई दिल्ली]]-110063 | |- |शोधादर्श |संपादक-अमन कुमार, आदर्श नगर, ततारपुर लालू, नजीबाबाद-246763 बिजनौर उप्र |shodhadarsh.page |- |} ===वेब पत्रिकाएं === {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम ! आवृत्ति ! उद्देश्य ! संपादक ! प्रकाशक ! वेब संपर्क |- | शब्दांकन | ऑनलाइन | हिंदी साहित्य, कविता, कहानियाँ, अनुवाद | भरत तिवारी | शब्दांकन |[https://www.shabdankan.com/ वेबसाईट] |- |दैनिक साहित्य ई-पत्रिका |ऑनलाइन |साहित्य रचनाओं का प्रकाशन |वैधविक |[[दैनिक साहित्य]] परिवार |[https://www.Dainiksahitya.com/ वेबसाईट] |- | [[विशिष्ट ध्यान]] | मासिक | गंभीर सामजिक समस्याओं का समाधान | सन्त अमृता योगी | [[विशिष्ट ध्यान योग आश्रम]] | [http://vishishtdhyan.paramdharm.org वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170807153112/http://vishishtdhyan.paramdharm.org/ |date=7 अगस्त 2017 }} |- | [[अखंड ज्योति]] | मासिक | वैज्ञानिक दर्शन | डॉ प्रणव पाण्ड्या | अखंड ज्योति संस्थान मथुरा | [http://www.akhandjyoti.org/ वेबसाईट] |- | [[अनंत अविराम]] | मासिक | ओम प्रकाश दीप | जय कंप्यूटर | [[विदिशा]] से प्रकाशित<ref>{{Cite web |url=https://rni.nic.in/webreport.asp |title=Circulation as Claimed by Publisher for 2005-06 |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=21 जुलाई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721174652/https://rni.nic.in/webreport.asp |url-status=dead }}</ref> | [http://www.thelucknowmirror.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624223227/http://thelucknowmirror.com/ |date=24 जून 2013 }} |- | [[अनुभूति]]<ref name="anubhuti">[http://www.anubhuti-hindi.org/1purane_ank/2001/01_01_01.html Aanubhuti-A complete classic collection of Hindi Poetry<!-- Bot generated title -->]</ref> | साप्ताहिक (ऑनलाइन) | साहित्यिक पत्रिका | [[पूर्णिमा वर्मन]] | | [http://www.anubhuti-hindi.org/ website] |- | [[भारत दर्शन]] | ऑनलाइन | साहित्यिक पत्रिका | | भारत दर्शन, न्यूजीलैंड | [http://www.bharatdarshan.co.nz/ website] |- | [[भारत संदेश]] | मासिक | राजनैतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, खेल, मनोरंजन इत्यादि। | आई सिंह |संयुक्त राज्य अमेरिका | [http://www.bharatsandeshmagazine.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130327011321/http://www.bharatsandeshmagazine.com/ |date=27 मार्च 2013 }} |- | [[गीत-पहल]] | ऑनलाइन | साहित्यिक पत्रिका | अवनीश सिंह चौहान | | [http://geetpahal.webs.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130808081209/http://geetpahal.webs.com/ |date=8 अगस्त 2013 }} |- | [[हिन्दी कुंज ]] | दैनिक ऑनलाइन | साहित्यिक पत्रिका | आशुतोष दूबे | हिंदीकुंज.कॉम | [http://www.hindikunj.com/ वेबसाईट] |- | [[हिंदीनेस्ट डॉट कॉम ]] | साप्ताहिक ऑनलाइन | साहित्यिक पत्रिका | मनीषा कुलश्रेष्ठ | हिंदीनेस्ट. कॉम | [http://www.hindinest.com/ वेबसाईट] |- | [[हिंदुस्तान बोल रहा है]] | मासिक | राजनैतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, खेल, मनोरंजन इत्यादि। | जय पाल सिंह चौधरी | देहरादून | [http://www.hindustanmagazine.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140619020106/http://www.hindustanmagazine.com/ |date=19 जून 2014 }} |- | ''[[इण्डिया टुडे|इंडिया टुडे]] | साप्ताहिक | समाचार पत्रिका | | दि इंडिया टुडे ग्रुप | [http://hindi.india-today.com/ वेबसाईट ] |- | [[जनोक्ति]] | साप्ताहिक | ऑन लाइन हिन्दी पत्रिका | जयराम विप्लव | | [http://www.janokti.com वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180806052250/http://janokti.com/ |date=6 अगस्त 2018 }} |- | [[पूर्वाभास]] | साप्ताहिक ऑनलाइन | साप्ताहिक पत्रिका | अवनीश सिंह चौहान | | [http://www.poorvabhas.in/ वेबसाईट] |- | [[प्रवक्ता]] | दैनिक ऑनलाइन | सामाजिक-राजनीतिक पत्रिका | संजीव कुमार सिन्हा | प्रवक्ता.कॉम | [http://www.pravakta.com/ वेबसाईट] |- |शोधादर्श |त्रैमासिक |शोध पत्रिका |अमन कुमार |अमन कुमार |shodhadarsh.page |- |[[शोध संचयन]] | अर्ध वार्षिक | | डॉ योगेंद्र प्रताप सिह | 409, शांतिवनअपार्टमेंट, 2A/244A, आज़ाद नगर, कानपुर -208002 |[http://www.shodh.net/ वेबसाईट] |- | [[परिकल्पना ब्लॉगोत्सव]] | दैनिक ऑनलाइन | राजनैतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, खेल, मनोरंजन इत्यादि। | [[रवीन्द्र प्रभात]] | ऑनलाइन भारत | [http://www.parikalpna.com/ वेबसाईट] |- | [[सीमापुरी टाइम्स]]<ref name="Seemapuri Times">{{Cite web |url=http://www.seemapuritimes.com/ |title=Seemapuri Times - Hindi News Magazine: Social & Political Magazine<!-- Bot generated title --> |access-date=31 दिसंबर 2020 |archive-date=25 जनवरी 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120125223116/http://seemapuritimes.com/ |url-status=dead }}</ref> | मासिक (ऑनलाइन) | सामाजिक और राजनीतिक | राम प्रकाश वर्मा | | [http://www.seemapuritimes.com वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125223116/http://seemapuritimes.com/ |date=25 जनवरी 2012 }} |- | [[सृजनगाथा]] | मासिक ऑनलाइन | साहित्यिक | जय प्रकाश मानस | | [http://www.srijangatha.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190522122845/http://srijangatha.com/ |date=22 मई 2019 }} |- | [[स्वर्गविभा]] | ऑनलाइन | साहित्यिक पत्रिका | डॉ श्रीमती तारा सिंह | स्वर्गविभा टीम, नवी मुंबई, | [http://www.swargvibha.in/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190829084857/http://www.swargvibha.in/ |date=29 अगस्त 2019 }} |- | [[बरगद|वटवृक्ष]] | त्रैमासिक | साहित्यिक पत्रिका | [[रवीन्द्र प्रभात]] | अलीगंज, लखनऊ | [http://urvija.parikalpnaa.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130526041222/http://urvija.parikalpnaa.com/ |date=26 मई 2013 }} |- | [[विचार मीमांसा]] | दैनिक ऑनलाइन | सामाजिक-राजनीतिक पत्रिका |कनिष्क कश्यप | | [http://www.vicharmimansa.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605035312/http://vicharmimansa.com/ |date=5 जून 2013 }} |- |[[युग मानस]] | दैनिक ऑनलाइन | साप्ताहिक प्रिंट | साहित्य | डॉ सी जयशंकर बाबू | |- |सुमन |साप्ताहिक ऑनलाइन |सामाजिक,साहित्यिक पत्रिका |कमलेश |सुमन प्रकाशन मंदिर | |- |समय पत्रिका |मासिक (ऑनलाइन) |किताब समीक्षा-चर्चा |हरमिन्दर सिंह चहल | |[https://kitab.samaypatrika.com website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190527230007/https://kitab.samaypatrika.com/ |date=27 मई 2019 }} |- |'''[https://journal.gyanvividha.com/ ज्ञानविविधा]''' |'''त्रैमासिक पत्रिका''' '''(ऑनलाइन)''' |'''रचना,आलोचना और शोध की त्रैमासिक पत्रिका''' |'''डॉ. दिवाकर चौधरी''' |'''कठौर,सीतामढ़ी,बिहार से प्रकाशित''' |[https://journal.gyanvividha.com/ वेबसाइट] [https://journal.gyanvividha.com/ वेब लिंक] |} शोधामृत ऑनलाइन शोधपत्रिका-ISSN-3048-9296 (Online) A Peer Reviewed & Refereed online Research Journal कला, मानविकी और सामाजिक विज्ञान की सहकर्मी समीक्षित अर्धवार्षिक मूल्यांकित शोध पत्रिका डॉ. दिवाकर चौधरी''' |'''कठौर,सीतामढ़ी,बिहार से प्रकाशित'' Website -https://shodhamrit.gyanvividha.com/ === ऑनलाइन/ऑफलाइन विज्ञान पत्रिकाएं === {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम जन स्वास्थ्य धारणा ! समपादकीय पता राष्ट्रीय स्वास्थ्य एवं परिवार कल्याण संस्थान, मुनिरका, नई दिल्ली ! वेब पता www.nihfw.org |- |[[आई.सी.एम.आर.]] |इंडियन काउंसिल फॉर मेडिकल रिसर्च, पी.ओ. बॉक्‍स नं. 4911, अंसारी नगर, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110029, |[http://www.blogger.com/goog_2033738435 website]{{deadlink}} |- |[[आविष्कार (पत्रिका)]] |नेशनल रिसर्च डेवलेपमेंट कार्पोरेशन, 20-22, जमरूदपुर सामुदायिक केन्‍द्र, कैलाश कॉलोनी एक्‍सटेंशन, नई दिल्‍ली-48 |[http://www.blogger.com/goog_2033738435 website]{{deadlink}} |- |[[इलेक्ट्रॉनिकी आपके लिए]] | स्‍कोप कैम्‍पस, एन.एच.-12, होशंगाबाद रोड, [[भोपाल]], म.प्र., |[http://www.electroniki.com/ website] |- |[[जल चेतना]] |राष्‍ट्रीय जल विज्ञान संस्‍थान, जल विज्ञान भवन, रूड़की-247667, |[http://www.nih.ernet.in/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000919052111/http://www.nih.ernet.in/ |date=19 सितंबर 2000 }} |- |[[ड्रीम 2047]] |विज्ञान प्रसार, सी-24, कुतुब इंस्‍टीट्यूशनल एरिया, नई दिल्‍ली-दिल्‍ली-110016, |[http://www.vigyanprasar.gov.in/dream/indexh.asp website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130709141026/http://www.vigyanprasar.gov.in/dream/indexh.asp |date=9 जुलाई 2013 }} |- |[[दुधवा लाइव]] | 77, कैनाल रोड, शिव कालोनी, लखीमपुर खीरी- 262701, उ.प्र., |[http://www.dudhwalive.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703060138/http://dudhwalive.com/ |date=3 जुलाई 2013 }} |- |[[पर्यावरण डाइजेस्‍ट]] | डॉ॰ खुशाल सिंह पुरोहित, 19 पत्रकार कॉलोनी, [[रतलाम]], मप्र 457001, | |- |[[उपज|पैदावार]] | इमेज मीडिया ग्रुप, 518, हिंद नगर चौराहा, पुरानी चुंगी, कानपुर रोड, [[लखनऊ]]-226012 | |- |[[विज्ञान कथा (पत्रिका)]] | प्रधान संपादक : डॉ॰ राजीव रंजन उपाध्‍याय, संपर्क : भारतीय विज्ञान कथा लेखक समिति, परिसर कोठी काकेबाबू, देवकली मार्ग, [[फ़ैज़ाबाद|फैजाबाद]], (उ. प्र.)-224001, | |- |[[विज्ञान प्रगति]] | सी.एस.आई.आर., डॉ॰ के। एस. कृष्‍णन मार्ग, नई दिल्‍ली-110012, |[http://www.niscair.res.in/sciencecommunication/Popularization%20of%20Science/vigyan0.asp website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928230901/http://www.niscair.res.in/sciencecommunication/Popularization%20of%20Science/vigyan0.asp |date=28 सितंबर 2013 }} |- |[[वैज्ञानिक (हिन्दी विज्ञान पत्रिका मुम्बई)]] | हिंदी विज्ञान साहित्य परिषद, भाभा परमाणु अनुसंधान केंद्र, मुंबई |[http://www.barc.gov.in/hindi/publication/index_sc.html website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180203235857/http://www.barc.gov.in/hindi/publication/index_sc.html |date=3 फ़रवरी 2018 }} |} ===ऑनलाइन/ऑफलाइन महिला पत्रिकाएं === {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम ! संपादकीय पता ! वेब पता |- |[[बिंदिया]] |के-25, पर्ल्‍स प्लाजा, सेक्टर-18, [[नोएडा]]-201301, [[उत्तर प्रदेश]] |[http://bindiya.net.in/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130707234856/http://bindiya.net.in/ |date=7 जुलाई 2013 }} |- |[[मेरी सहेली]] |संपादकीय एवं प्रशासकीय संपर्क : पायोनियर बुक कं0 प्रा0 लि0, सी-14, रॉयल इंडस्ट्रियल एस्‍टेट, 5-बी, नयागांव क्रॉस रोड, वड़ाला, [[मुम्बई]]-400031 (महाराष्ट्र)। |[http://www.merisaheli.com/ website] |- |[[मनोरमा (पत्रिका)]] |मित्र प्रकाशन प्राइवेट लिमिटेड, मुट्ठीगंज, [[इलाहाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]] | |- |[[गृहलक्ष्‍मी]] |एक्स- 30,ओखला फेस- 2, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110020 |[https://grehlakshmi.com/ Official Website] |- |[[महकता आंचल]] |जे-17, जंगपुरा एक्‍सटेंशन, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110014 | |- |[[वुमेन ऑन टॉप]] |दिशा भारती मीडिया प्रा.लि., ए-96, सेक्‍टर-65, 1 [[नोएडा]]-20130 [[उत्तर प्रदेश]] |[http://www.womenontopmagazine.com/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719190217/http://womenontopmagazine.com/ |date=19 जुलाई 2013 }} |- |[[सखी]] |जागरण प्रकाशन लि., 2, सर्वोदय नगर, [[कानपुर]]-208005, [[उत्तर प्रदेश]] |[http://www.jagran.com/sakhi-hindi.html website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130929041011/http://www.jagran.com/sakhi-hindi.html |date=29 सितंबर 2013 }} |- |[[सुषमा पत्रिका]] |13/14, आसफ अली रोड,[[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110002 | |- |[[वनिता]] |मलयाला मनोरमा, पोस्ट बॉक्स नं 26, कोट्टयम-686 001,[[केरल]], [[भारत]] |[http://www.manoramaonline.com/ website] |} ===ऑनलाइन/ऑफलाइन फिल्‍मी पत्रिकाएं === [[हिन्दी|हिंदी]] में करीब 75 फिल्मी पत्रिकाएं प्रकाशित हो रही हैं। छोटी-बड़ी सब मिलाकर कम से कम तीन दर्जन फिल्मी पत्रिकाएं तो अकेले [[दिल्ली]] से प्रकाशित होती हैं। '''देश के विभिन्न हिस्सों से प्रकाशित होने वाली फिल्मी पत्रिकाओं के नाम इस प्रकार हैं-''' [[चित्र भारती]] मासिक ([[कोलकाता|कलकत्ता]], 1955 से प्रकाशित), [[सिने चित्रा]] साप्ताहिक ([[कोलकाता|कलकत्ता]], 1955 से प्रकाशित), [[सिने वाणी]] सा. ([[मुम्बई|बंबई]], 1956 से प्रकाशित), [[कला संसार]] सा. ([[कोलकाता|कलकत्ता]] 1957 से प्रकाशित), [[सिने सितारा]] मा. ([[कोलकाता|कलकत्ता]], 1957 से प्रकाशित), [[रजत पट]] पाक्षिक (महू छावनी, 1957 से प्रकाशित), [[रसभरी]] मा. ([[दिल्ली]] से प्रकाशित), [[फिल्मिस्तान]] मा. (फिरोजपुर, 1958 से प्रकाशित), [[फिल्म किरण]] मा. ([[जबलपुर]], 1959 से प्रकाशित), [[चित्र छाया]] मा. ([[दिल्ली]], 1959 से प्रकाशित), [[इंदुमती]] मा. ([[दिल्ली]], 1959 से प्रकाशित), [[सिने एक्सप्रेस]] सा. ([[इन्दौर|इंदौर]], 1959 से प्रकाशित), [[चित्रावली]] सा. ([[मुम्बई|बंबई]], 1959 से प्रकाशित), [[प्रीत]] मा. ([[जोधपुर]], 1959 से प्रकाशित), [[नीलम]] मा. ([[दिल्ली]], 1960 से प्रकाशित), [[मधुबाला]] मा. ([[दिल्ली]], 1960 से प्रकाशित), [[मनोरंजन]] मा. ([[दिल्ली]], 1962 से प्रकाशित), [[रस नटराज]] सा. ([[मुम्बई|बंबई]], 1963 से प्रकाशित), [[काजल|कजरा]] मा. ([[कानपुर]], 1964), [[फिल्म अप्सरा]] मा. ([[दिल्ली]], 1964), [[बबीता]] मा. ([[दिल्ली]], 1967), [[सिने पोस्ट]] मा. ([[दिल्ली]], 1968), [[फिल्म रेखा]] मा. ([[दिल्ली]], 1968), [[फिल्‍मी कलियां]] मा. ([[दिल्ली]], 1968), [[फिल्मांकन]] सा. ([[मुम्बई|बंबई]], 1969), [[सिने हलचल]] पा. ([[अजमेर]], 1969 से प्रकाशित), [[अभिनेत्री]] पा. ([[लुधियाना]], 1970 से प्रकाशित), [[फिल्म शृंगार]] मा. ([[दिल्ली]], 1970 से प्रकाशित), [[फिल्मी परियां]] मा. ([[लखनऊ]], 1970 से प्रकाशित), [[फिल्म संसार]] मा. ([[मेरठ]], 1970 से प्रकाशित), [[फिल्मी कमल]] मा. ([[मेरठ]], 1970 से प्रकाशित), [[अभिनेत्री|फिल्म अभिनेत्री]] मा. ([[मेरठ]], 1970 से प्रकाशित), [[पूनम की रात]] सा. ([[जबलपुर]], 1970 से प्रकाशित), [[चित्र किरण]] सा. ([[मुम्बई|बंबई]], 1970 से प्रकाशित), [[सिने हलचल मासिक]] ([[दिल्ली]], 1971 से प्रकाशित)। इसके अलावा [[मुम्बई|बंबई]] से प्रकाशित [[उर्वशी (पत्रिका)]], [[कोलकाता|कलकत्ता]] से प्रकाशित [[स्क्रीन]] हैं। पाक्षिक केवल एक ही निकलती है, [[माधुरी]]। मासिक पत्रिकाओं में [[फिल्‍मी दुनिया]], [[सुषमा पत्रिका]], [[पालकी]], [[फिल्‍मी कलियां]], [[रंग भूमि]] तथा [[चित्रलेखा (पत्रिका)]], राजधानी से प्रकाशित होती हैं और [[रजनीगन्धा|रजनी गंधा]] [[मुम्बई|बंबई]] में। इन फिल्मी पत्रिकाओं के अतिरिक्त [[मेनका]], [[युग छाया]], [[नव चित्र पट]], [[राधा|राधिका]], [[फिल्मांजलि]], [[छायाकार]], [[प्रिया]] भी नियमपूर्वक प्रकाशित हो रही हैं। [[माधुरी]] को छोड़ शेष सभी फिल्मी पत्रिकाएं कथा-साहित्य प्रकाशित करती हैं। [[पालकी]] और [[आसपास]] में अच्छी फिल्मी सामग्री के अतिरिक्त अन्य कई विषयों पर भी सामग्री दी जाती है।<ref>[http://bachchansrivastava.com/patrakarita.html 1976 में वेद प्रकाश वैदिक द्वारा संपादित ग्रंथ हैं हिंदी पत्रकारिता, विविध आयाम में प्रकाशित लेख]{{Dead link|date=दिसंबर 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> '''कुछ फिल्मी पत्रिकाओं की जानकारी विस्तार से :''' {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम ! संपादकीय संपर्क ! वेब संपर्क ! ई मेल संपर्क |- |[[चित्रलेखा (पत्रिका)]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : 94, बनारसीदास एस्‍टेट, तिमारपुर (निकट माल रोड), [[दिल्ली|दिल्‍ली-]]110004 | | |- |[[फिल्‍मी कलियां]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : 4675/21, अंसारी रोड, दरियागंज, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110002 |[http://filmikaliyan.in/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130930141009/http://filmikaliyan.in/ |date=30 सितंबर 2013 }} | |- |[[फिल्‍मी दुनिया]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : 16, दरियागंज,[[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110002 | | |} ===ऑनलाइन/ऑफलाइन बाल पत्रिकाएं=== {| class ="wikitable sortable" |- ! पत्रिका का नाम ! समपादकीय संपर्क ! वेब संपर्क |- |[[बाल प्रभा]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क श्री गाँधी पुस्तकालय, चौक, शाहजहांपुर [[उत्तर प्रदेश]]-242001 | |- |[[अभिनव बालमन]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : 17/239, ज़ेड, 13/59, पंचनगरी, [[अलीगढ़]]-202001, उ.प्र., |[http://www.abhinavbalmann.webs.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130708113904/http://www.abhinavbalmann.webs.com/ |date=8 जुलाई 2013 }} |- |[[चकमक]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : ई-10, शंकर नगर, बीडीए कॉलोनी, शिवाजी नगर, [[भोपाल]]-462016 |[http://www.eklavya.in/chakmak/chakmak/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110210072646/http://www.eklavya.in/chakmak/chakmak/ |date=10 फ़रवरी 2011 }} |- |[[चन्दामामा (बाल पत्रिका)]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : ऑफिस बी-3, लुनिक इंडस्‍ट्रीज, क्रास रोड ‘बी’, एम.आई.दी.सी., अँधेरी (ईस्ट), [[मुम्बई|मुंबई-]]400093 ([[महाराष्ट्र]])। |[http://hindi.chandamama.com/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108094531/http://hindi.chandamama.com/ |date=8 जनवरी 2014 }} |- |[[चंपक (बाल पत्रिका)]] |दिल्‍ली प्रेस भवन, ई-3, झंडेवाला एस्‍टेट, रानी झाँसी मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110055, |[https://web.archive.org/web/20130709011544/http://champakmag.delhipress.in/index.aspx वेबसाईट] |- |[[देवपुत्र]] | संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : 40, संवाद नगर, [[इन्दौर|इंदौर-]]452001 (मध्‍य प्रदेश), |[http://devputra.com/ website] |- |[[नन्दन (बाल पत्रिका)|नंदन]] |संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : हिंदुस्‍तान टाइम्‍स हाउस, 18-20, कस्‍तूरबा गाँधी मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]10001, |[http://www.livehindustan.com/nandan/1.html वेबसाईट] |- |[[नन्हे सम्राट]] | | |- |[[पराग (पत्रिका)]] | | |- |[[लोटपोट]] | | |- |[[मधु मुस्कान]] | | |- |[[गुड़िया]] | | |- |[[नव मधुवन]] | | |- |[[दोस्त और दोस्ती]] | | |- |[[सुमन सौरभ]] | | |- |[[बाल भारती]] | | |- |[[समझ झरोखा|समय झरोखा]] | | |- |[[शिशु सौरभ]] | | |- |[[किशोर लेखनी]] | | |- |[[बाल हंस]] | | |- |[[बाल दर्शन]] | | |- |[[बाल भास्कर|बाल भास्‍कर]] | 6, द्वारिका सदन, प्रेस कॉम्‍पलेक्‍स, एम0पी0 नगर, [[भोपाल]]-11 |[http://www.bhaskar.com/magazine/balbhaskar/ वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726140833/http://www.bhaskar.com/magazine/balbhaskar/ |date=26 जुलाई 2013 }} |- |[[बालवाणी]] | संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : उत्‍तर प्रदेश हिन्‍दी संस्‍थान, 6 महात्‍मा गांधी मार्ग, हजरतगंज, [[लखनऊ]]-226001 |[http://uphindisansthan.in/Balwani/Bal%20Wani%20List.htm वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130925033208/http://uphindisansthan.in/Balwani/Bal%20Wani%20List.htm |date=25 सितंबर 2013 }} |- |[[सुमन सौरभ]] | संपादकीय सह प्रशासकीय संपर्क : दिल्‍ली प्रेस भवन, ई-3, झंडेवाला एस्‍टेट, रानी झाँसी मार्ग, [[नई दिल्ली|नई दिल्‍ली-]]110055, |[http://www.delhipress.in/Registration.aspx वेबसाईट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130629235635/http://www.delhipress.in/Registration.aspx |date=29 जून 2013 }} |} ===ऑनलाइन वेब पोर्टल === {{rquote|right|मलयालम पत्रिका, ‘वनिता’ 26.53 लाख पाठकों के साथ देश की सबसे ज्यादा पढ़ी जाने वाली पत्रिका हो गई है। हिंदी मासिक पत्रिका, ‘प्रतियोगिता दर्पण’ ने अपनी रीडरशिप में बढ़ोतरी की है। इसकी पाठक संख्या बढ़कर 20.27 लाख हो गई है। और इसने दूसरा स्थान बनाने में सफलता हासिल की है। इसी के साथ, तीसरे स्थान पर रही हिंदी पत्रिका, ‘सरस सलिल’ की पाठक संख्या में भी इजाफा हुआ है। इसकी पाठक संख्या अब 19.45 लाख हो गई है। चौथे स्थान पर, अंग्रेजी साप्ताहिक पत्रिका, ‘इंडिया टुडे’ ने अपने कुछ पाठक खोये हैं। इसकी पाठक संख्या 17.57 लाख से घटकर 16.50 लाख रह गई है। पांचवें स्थान पर साप्ताहिक पत्रिका, ‘मलयाला मनोरमा’ 14.13 लाख पाठकों के साथ रही। जबकि, हिंदी साप्ताहिक पत्रिका, ‘इंडिया टुडे’ कुछ पाठकों की कमी के साथ छठे स्थान पर रही। इसकी पाठक संख्या घटकर 11.37 लाख रह गई है। ‘मेरी सहेली’ 11 लाख पाठकों के साथ सांतवें स्थान पर, ‘तमिल कुमदुम’ 10.66 लाख पाठकों के साथ आठवें स्थान पर, हिंदी पत्रिका, ‘गृहशोभा’ 10.61 लाख पाठकों के साथ नौवें स्थान पर और ‘गृह लक्ष्मी’ 10.31 लाख पाठकों के साथ दसवें स्थान पर रही।|"आईआरएस के 2011 के आंकड़ों के अनुसार"<ref>{{Cite web |url=http://samachar4media.com/articles/2011/06/16/%E0%A4%9F%E0%A5%89%E0%A4%AA-%E0%A4%9F%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%93%E0%A4%82-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E2%80%98%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E2%80%99-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B2%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%B0 |title=समाचार4 मीडिया नें आंकड़ों की जानकारी |access-date=30 जुलाई 2013 |archive-date=5 मई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505071439/http://samachar4media.com/articles/2011/06/16/%E0%A4%9F%E0%A5%89%E0%A4%AA-%E0%A4%9F%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%93%E0%A4%82-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E2%80%98%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E2%80%99-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B2%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A4%B0 |url-status=dead }}</ref>}} * *[[विशिष्ट ध्यान]]<ref>{{Cite web |url=http://vishishtdhyan.paramdharm.org/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=31 दिसंबर 2020 |archive-date=7 अगस्त 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807153112/http://vishishtdhyan.paramdharm.org/ |url-status=dead }}</ref> *[[अक्षर पर्व]]<ref>{{Cite web |url=http://www.aksharparv.com/index.asp |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708000449/http://www.aksharparv.com/index.asp |archive-date=8 जुलाई 2012 |url-status=dead }}</ref> *[[अनुरोध (पत्रिका)]]<ref>http://www.anurodh.net/</ref> *[[उर्वशी (पत्रिका)]]<ref>http://urvashi.weebly.com/</ref> *[[दैनिक साहित्य (पत्रिका)]]<ref>https://www.Dainiksahitya.com/</ref> *[[कल्याण (पत्रिका)]]<ref>{{Cite web |url=http://www.kalayan.org/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=6 जुलाई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070706074241/http://www.kalayan.org/ |url-status=dead }}</ref> *[[अभिव्यक्ति (पत्रिका)]]<ref>http://www.abhivyakti-hindi.org/</ref> *[[कविता कोश]]<ref>http://kavitakosh.org/</ref> *[[गद्य कोश]]<ref>http://www.gadyakosh.org/gk/</ref> *[[जानकी पुल]]<ref>http://www.jankipul.com/</ref> *[[भारतीय पक्ष]]<ref>http://www.bhartiyapaksha.com/</ref> *[[रचनाकर]]<ref>http://www.rachanakar.org/</ref> *[[लघुकथा.कॉम]]<ref>http://www.laghukatha.com/</ref> *[[लेखक मंच]]<ref>{{Cite web |url=http://lekhakmanch.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=26 जून 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130626001140/http://lekhakmanch.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[लेखनी (पत्रिका)]]<ref>{{Cite web |url=http://www.lekhni.net/index2.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=3 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130703021538/http://www.lekhni.net/index2.html |url-status=dead }}</ref> *[[साहित्य कुंज]]<ref>{{Cite web |url=http://www.sahityakunj.net/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=5 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705150812/http://www.sahityakunj.net/ |url-status=dead }}</ref> *[[साहित्य शिल्पी]]<ref>{{Cite web |url=http://www.sahityashilpi.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=8 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130708204801/http://www.sahityashilpi.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[Www.shodh.net|शोध]] [[Www.shodh.net|संंचयन]] *[[हिन्दी कुंज]]<ref>http://www.hindikunj.com/</ref> *[[हिन्दी समय]]<ref>http://www.hindisamay.com/</ref> *[[परिकल्पना (वेब पोर्टल)]]<ref>{{Cite web |url=http://www.parikalpnaa.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=26 अगस्त 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190826185146/http://www.parikalpnaa.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[लोकोदीप (रेल पत्रिका)]] *शोधादर्श *https://readme9786.blogspot.com/ ===समाचार पोर्टल === {{rquote|right|[[मुक्तिबोध]] को जब कोई प्रकाशक छापने को तैयार नहीं था, तब ‘कल्पना’ और ‘वसुधा’ ने उन्हें पहचाना। आधुनिक काव्यशास्त्र का मूर्धन्य ग्रंथ ‘एक साहित्यिक की डायरी’ सबसे पहले ‘वसुधा’ में धारावाहिक रूप से छपा। नई कहानी का आंदोलन ‘नई कहानियाँ’ पत्रिका ने छेड़ा और प्रतिष्ठित किया। ‘सारिका’, ‘साक्षात्कार’, ‘पूर्वग्रह’, ‘दस्तावेज’, ‘पहल’, ‘वसुधा’, जैसी पत्रिकाएँ समकालीन साहित्य को जानने-समझने के लिए अनिवार्य हैं। हिन्दी में यदि पत्र-पत्रिकाएँ न होतीं तो बहुत सारा साहित्य छपने से रह गया होता या वक्त पर नहीं छप पाता।|"वेब पत्रिका [[सृजनगाथा]] में डॉ॰ हरिसिंह गौर" *[[इन.कॉम]]<ref>{{Cite web |url=http://hindi.in.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=9 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709170558/http://hindi.in.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[गूगल समाचार]]<ref>https://news.google.com/news?ned=hi_in</ref> *[[तहलका]]<ref>http://www.tehelkahindi.com/</ref> *[[प्रभासाक्षी]]<ref>https://www.prabhasakshi.com/</ref> *[[बीबीसी हिन्दी]]<ref>http://www.bbc.co.uk/hindi/</ref> *[[मीडिया विमर्श]]<ref>{{Cite web |url=http://www.mediavimarsh.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808143451/http://www.mediavimarsh.com/ |archive-date=8 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref> *[[रविवार (पत्रिका)]]<ref>{{Cite web |url=http://raviwar.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=16 अप्रैल 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416233440/http://www.raviwar.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[वेबदुनिया]]<ref>http://hindi.webdunia.com/</ref> *[[शुक्रवार (पत्रिका)]]<ref>{{Cite web |url=http://shukrawar.net/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=7 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130707090456/http://www.shukrawar.net/ |url-status=dead }}</ref> *[[आईबीएन खबर|IBN खबर]]<ref>{{Cite web |url=http://khabar.ibnlive.in.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=14 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130714053609/http://khabar.ibnlive.in.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[पी 7 न्यूज|P7 न्यूज]]<ref>{{Cite web |url=http://www.p7news.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=8 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130708122059/http://www.p7news.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[एनडीटीवी खबर|NDTV खबर]]<ref>{{Cite web |url=http://khabar.ndtv.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=10 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130710072543/http://khabar.ndtv.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[आज तक]]<ref>http://aajtak.intoday.in/</ref> *[[भोपाल समाचार]] ([http://www.bhopalsamachar.com/ जालस्थल]) *[[हिमालय न्यूज]] ([http://www.himalaynews.in/ जालस्थल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170715001905/http://himalaynews.in/ |date=15 जुलाई 2017 }}) *[[शब्दनगरी]]<ref>{{Cite web |url=https://shabd.in/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 अगस्त 2018 |archive-date=16 अगस्त 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180816162121/https://shabd.in/ |url-status=dead }}</ref> == सामाजिक पत्रिकाएँ== * [[विशिष्ट ध्यान]] * [[मधु मुस्कान]] * [[सरिता (पत्रिका)]] * [[सारस सलिल]] * [[प्रतियोगिता दर्पण]] ===स्‍वास्‍थ्‍य पत्रिकाएं=== *[[निरोग धाम]]<ref>http://www.nirogdhampatrika.com/</ref> ===वित्‍त पत्रिकाएं === *[[द इकॉनोमिक टाइम्स|इकोनॉमिक्स टाइम्स]]<ref>{{Cite web |url=http://hindi.economictimes.indiatimes.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=9 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100209070055/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[नफा नुकसान]]<ref>http://www.nafanuksan.com/</ref> *[[बिजनेस भास्कर]]<ref>{{Cite web |url=http://business.bhaskar.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=10 जुलाई 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130710111347/http://business.bhaskar.com/ |url-status=dead }}</ref> *[[मोल तोल]]<ref>{{Cite web |url=http://www.moltol.in/hindi/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=5 जून 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605035818/http://www.moltol.in/hindi/ |url-status=dead }}</ref> *[[मनी मंत्र]]<ref>{{Cite web |url=http://moneymantra.net.in/index.php |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2013 |archive-date=10 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100310111611/http://www.moneymantra.net.in/index.php |url-status=dead }}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist|3}} == बाहरी कड़ियाँ == षाएं] * [http://www.abhivyakti-hindi.org/snibandh/2006/baalpatrikaon.htm अभिव्यक्ति पत्रिका में साहित्यिक निबंध, लेखक : देवेंद्र देवेश, शीर्षक : बाल पत्रिकाओं की भूमिका और दायित्व] * [http://www.mphindisahitya.com/ मध्यप्रदेश हिन्दी साहित्य] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131025152548/http://www.mphindisahitya.com/ |date=25 अक्तूबर 2013 }} {{बाल साहित्य}} {{हिन्दी बाल पत्रिका}} {{हिन्दी भाषा की पत्रिका}} [[श्रेणी:हिन्दी अंतरजाल पत्रिकाएँ|सूची, हिन्दी अन्तर्जाल पत्रिकाओं की]] [[श्रेणी:हिन्दी पत्रिकाएँ]] [[श्रेणी:सामाजिक पत्रिकाएँ]] [[श्रेणी:साहित्यिक पत्रिकाएँ]] [[श्रेणी:मासिक पत्रिकाएँ]] [[श्रेणी:बाल पत्रिकाएँ]] [[श्रेणी:हिन्दी साहित्य]] |} 65kklfhvlkmgvlco37jw74eneku4qfo मॉड्यूल:Convert/data 828 531142 6534573 6530134 2026-03-30T09:02:04Z The Sorter 845290 6534573 Scribunto text/plain -- Conversion data used by [[Module:Convert]] which uses mw.loadData() for -- read-only access to this module so that it is loaded only once per page. -- See [[:en:Template:Convert/Transwiki guide]] if copying to another wiki. -- -- These data tables follow: -- all_units all properties for a unit, including default output -- default_exceptions exceptions for default output ('kg' and 'g' have different defaults) -- link_exceptions exceptions for links ('kg' and 'g' have different links) -- -- These tables are generated by a script which reads the wikitext of a page that -- documents the required properties of each unit; see [[:en:Module:Convert/doc]]. --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local all_units = { ["Gy"] = { _name1 = "gray", _symbol = "Gy", utype = "absorbed radiation dose", scale = 1, prefixes = 1, default = "rad", link = "Gray (unit)", }, ["rad"] = { _name1 = "rad", _symbol = "rad", utype = "absorbed radiation dose", scale = 0.01, prefixes = 1, default = "Gy", link = "Rad (unit)", }, ["cm/s2"] = { name1 = "centimetre per second squared", name1_us = "centimeter per second squared", name2 = "centimetres per second squared", name2_us = "centimeters per second squared", symbol = "cm/s<sup>2</sup>", utype = "acceleration", scale = 0.01, default = "ft/s2", link = "Gal (unit)", }, ["ft/s2"] = { name1 = "foot per second squared", name2 = "feet per second squared", symbol = "ft/s<sup>2</sup>", utype = "acceleration", scale = 0.3048, default = "m/s2", }, ["g0"] = { name1 = "standard gravity", name2 = "standard gravities", symbol = "''g''<sub>0</sub>", utype = "acceleration", scale = 9.80665, default = "m/s2", }, ["g-force"] = { name2 = "''g''", symbol = "''g''", utype = "acceleration", scale = 9.80665, default = "m/s2", link = "g-force", }, ["km/hs"] = { name1 = "kilometre per hour per second", name1_us = "kilometer per hour per second", name2 = "kilometres per hour per second", name2_us = "kilometers per hour per second", symbol = "km/(h⋅s)", utype = "acceleration", scale = 0.27777777777777779, default = "mph/s", link = "Acceleration", }, ["km/s2"] = { name1 = "kilometre per second squared", name1_us = "kilometer per second squared", name2 = "kilometres per second squared", name2_us = "kilometers per second squared", symbol = "km/s<sup>2</sup>", utype = "acceleration", scale = 1000, default = "mph/s", link = "Acceleration", }, ["m/s2"] = { name1 = "metre per second squared", name1_us = "meter per second squared", name2 = "metres per second squared", name2_us = "meters per second squared", symbol = "m/s<sup>2</sup>", utype = "acceleration", scale = 1, default = "ft/s2", }, ["mph/s"] = { name1 = "mile per hour per second", name2 = "miles per hour per second", symbol = "mph/s", utype = "acceleration", scale = 0.44704, default = "km/hs", link = "Acceleration", }, ["km/h/s"] = { target = "km/hs", }, ["standard gravity"] = { target = "g0", }, ["1000sqft"] = { name1 = "हज़ार वर्ग फ़ीट", name2 = "thousand square feet", symbol = "1000&nbsp;sq&nbsp;ft", utype = "area", scale = 92.90304, default = "m2", link = "वर्ग फ़ुट", }, ["a"] = { _name1 = "are", _symbol = "a", utype = "area", scale = 100, prefixes = 1, default = "sqft", link = "Hectare#Are", }, ["acre"] = { symbol = "acre", usename = 1, utype = "area", scale = 4046.8564224, default = "ha", subdivs = { ["rood"] = { 4, default = "ha" }, ["sqperch"] = { 160, default = "ha" } }, }, ["acre-sing"] = { target = "acre", }, ["arpent"] = { symbol = "arpent", usename = 1, utype = "area", scale = 3418.89, default = "ha", }, ["cda"] = { name1 = "cuerda", symbol = "cda", utype = "area", scale = 3930.395625, default = "ha acre", }, ["daa"] = { name1 = "decare", symbol = "daa", utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", }, ["dunam"] = { symbol = "dunam", usename = 1, utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", }, ["dunum"] = { symbol = "dunum", usename = 1, utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", link = "Dunam", }, ["ha"] = { name1 = "hectare", symbol = "ha", utype = "area", scale = 10000, default = "acre", }, ["hectare"] = { name1 = "hectare", symbol = "ha", usename = 1, utype = "area", scale = 10000, default = "acre", }, ["Irish acre"] = { name1 = "Irish acre", symbol = "Irish&nbsp;acres", utype = "area", scale = 6555.2385024, default = "ha", link = "Acre (Irish)", }, ["m2"] = { _name1 = "square metre", _name1_us= "square meter", _symbol = "m<sup>2</sup>", prefix_position= 8, utype = "area", scale = 1, prefixes = 2, default = "sqft", link = "वर्ग मीटर", }, ["pondemaat"] = { name1 = "pondemaat", name2 = "pondemaat", symbol = "pond", utype = "area", scale = 3674.363358816, default = "m2", link = ":nl:pondemaat", }, ["pyeong"] = { name2 = "pyeong", symbol = "pyeong", usename = 1, utype = "area", scale = 3.3057851239669422, default = "m2", }, ["rai"] = { name2 = "rai", symbol = "rai", utype = "area", scale = 1600, default = "m2", link = "Rai (unit)", }, ["rood"] = { symbol = "rood", usename = 1, utype = "area", scale = 1011.7141056, default = "sqft m2", subdivs = { ["sqperch"] = { 40, default = "m2" } }, link = "Rood (unit)", }, ["sqfoot"] = { name1 = "square foot", name2 = "square foot", symbol = "sq&nbsp;ft", utype = "area", scale = 0.09290304, default = "m2", }, ["sqft"] = { name1 = "वर्ग फ़ुट", name2 = "square feet", symbol = "sq&nbsp;ft", utype = "area", scale = 0.09290304, default = "m2", }, ["sqin"] = { name1 = "वर्ग इंच", name2 = "square inches", symbol = "sq&nbsp;in", utype = "area", scale = 0.00064516, default = "cm2", }, ["sqmi"] = { name1 = "वर्ग मील", symbol = "sq&nbsp;mi", utype = "area", scale = 2589988.110336, default = "km2", }, ["sqnmi"] = { name1 = "square nautical mile", symbol = "sq&nbsp;nmi", utype = "area", scale = 3429904, default = "km2 sqmi", link = "Nautical mile", }, ["sqperch"] = { name2 = "perches", symbol = "perch", usename = 1, utype = "area", scale = 25.29285264, default = "m2", link = "Rod (unit)#Area and volume", }, ["sqverst"] = { symbol = "square verst", usename = 1, utype = "area", scale = 1138062.24, default = "km2 sqmi", link = "Verst", }, ["sqyd"] = { name1 = "square yard", symbol = "sq&nbsp;yd", utype = "area", scale = 0.83612736, default = "m2", }, ["tsubo"] = { name2 = "tsubo", symbol = "tsubo", usename = 1, utype = "area", scale = 3.3057851239669422, default = "m2", link = "Japanese units of measurement#Area", }, ["acres"] = { target = "acre", }, ["are"] = { target = "a", }, ["decare"] = { target = "daa", }, ["foot2"] = { target = "sqfoot", }, ["ft2"] = { target = "sqft", symbol = "ft<sup>2</sup>", }, ["in2"] = { target = "sqin", symbol = "in<sup>2</sup>", }, ["km²"] = { target = "km2", }, ["mi2"] = { target = "sqmi", symbol = "mi<sup>2</sup>", }, ["million acre"] = { target = "e6acre", }, ["million acres"] = { target = "e6acre", }, ["million hectares"] = { target = "e6ha", }, ["m²"] = { target = "m2", }, ["nmi2"] = { target = "sqnmi", }, ["pond"] = { target = "pondemaat", }, ["sq arp"] = { target = "arpent", }, ["sqkm"] = { target = "km2", }, ["sqm"] = { target = "m2", }, ["square verst"] = { target = "sqverst", }, ["verst2"] = { target = "sqverst", }, ["yd2"] = { target = "sqyd", symbol = "yd<sup>2</sup>", }, ["m2/ha"] = { name1 = "square metre per hectare", name1_us = "square meter per hectare", name2 = "square metres per hectare", name2_us = "square meters per hectare", symbol = "m<sup>2</sup>/ha", utype = "area per unit area", scale = 0.0001, default = "sqft/acre", link = "Basal area", }, ["sqft/acre"] = { name1 = "square foot per acre", name2 = "square feet per acre", symbol = "sq&nbsp;ft/acre", utype = "area per unit area", scale = 2.295684113865932e-5, default = "m2/ha", link = "Basal area", }, ["cent"] = { name1 = "सेंट", symbol = "¢", utype = "cent", scale = 1, default = "cent", link = "सेण्ट (मुद्रा)", }, ["¢"] = { target = "cent", }, ["A.h"] = { name1 = "ampere hour", symbol = "A⋅h", utype = "charge", scale = 3600, default = "coulomb", }, ["coulomb"] = { _name1 = "कूलंब", _symbol = "C", utype = "charge", scale = 1, prefixes = 1, default = "e", link = "कूलम्ब", }, ["e"] = { name1 = "elementary charge", symbol = "''e''", utype = "charge", scale = 1.602176634e-19, default = "coulomb", }, ["g-mol"] = { name1 = "gram-mole", symbol = "g&#8209;mol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["gmol"] = { name1 = "gram-mole", symbol = "gmol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["kmol"] = { name1 = "kilomole", symbol = "kmol", utype = "chemical amount", scale = 1000, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["lb-mol"] = { name1 = "pound-mole", symbol = "lb&#8209;mol", utype = "chemical amount", scale = 453.59237, default = "mol", }, ["lbmol"] = { name1 = "pound-mole", symbol = "lbmol", utype = "chemical amount", scale = 453.59237, default = "mol", }, ["mol"] = { name1 = "मोल", symbol = "mol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "मोल (इकाई)", }, ["kgCO2/L"] = { name1 = "kilogram per litre", name1_us = "kilogram per liter", name2 = "kilograms per litre", name2_us = "kilograms per liter", symbol = "kg(CO<sub>2</sub>)/L", utype = "co2 per unit volume", scale = 1000, default = "lbCO2/USgal", link = "Exhaust gas", }, ["lbCO2/USgal"] = { name1 = "pound per US gallon", name2 = "pounds per US gallon", symbol = "lbCO2/US&nbsp;gal", utype = "co2 per unit volume", scale = 119.82642731689663, default = "kgCO2/L", link = "Exhaust gas", }, ["oz/lb"] = { per = { "oz", "lb" }, utype = "concentration", default = "mg/kg", }, ["mg/kg"] = { per = { "mg", "kg" }, utype = "concentration", default = "oz/lb", }, ["g/dm3"] = { name1 = "gram per cubic decimetre", name1_us = "gram per cubic decimeter", name2 = "grams per cubic decimetre", name2_us = "grams per cubic decimeter", symbol = "g/dm<sup>3</sup>", utype = "density", scale = 1, default = "kg/m3", link = "Density", }, ["g/L"] = { name1 = "gram per litre", name1_us = "gram per liter", name2 = "grams per litre", name2_us = "grams per liter", symbol = "g/L", utype = "density", scale = 1, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["g/mL"] = { name1 = "gram per millilitre", name1_us = "gram per milliliter", name2 = "grams per millilitre", name2_us = "grams per milliliter", symbol = "g/mL", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["g/ml"] = { name1 = "gram per millilitre", name1_us = "gram per milliliter", name2 = "grams per millilitre", name2_us = "grams per milliliter", symbol = "g/ml", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["kg/dm3"] = { name1 = "kilogram per cubic decimetre", name1_us = "kilogram per cubic decimeter", name2 = "kilograms per cubic decimetre", name2_us = "kilograms per cubic decimeter", symbol = "kg/dm<sup>3</sup>", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuft", link = "Density", }, ["kg/L"] = { name1 = "kilogram per litre", name1_us = "kilogram per liter", name2 = "kilograms per litre", name2_us = "kilograms per liter", symbol = "kg/L", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/USgal", link = "Density", }, ["kg/l"] = { name1 = "kilogram per litre", name1_us = "kilogram per liter", name2 = "kilograms per litre", name2_us = "kilograms per liter", symbol = "kg/l", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/USgal", link = "Density", }, ["kg/m3"] = { name1 = "kilogram per cubic metre", name1_us = "kilogram per cubic meter", name2 = "kilograms per cubic metre", name2_us = "kilograms per cubic meter", symbol = "kg/m<sup>3</sup>", utype = "density", scale = 1, default = "lb/cuyd", link = "Density", }, ["lb/cuft"] = { name1 = "pound per cubic foot", name2 = "pounds per cubic foot", symbol = "lb/cu&nbsp;ft", utype = "density", scale = 16.018463373960142, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["lb/cuin"] = { name1 = "pound per cubic inch", name2 = "pounds per cubic inch", symbol = "lb/cu&nbsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["lb/cuyd"] = { name1 = "pound per cubic yard", name2 = "pounds per cubic yard", symbol = "lb/cu&nbsp;yd", utype = "density", scale = 0.5932764212577829, default = "kg/m3", link = "Density", }, ["lb/impgal"] = { name1 = "pound per imperial gallon", name2 = "pounds per imperial gallon", symbol = "lb/imp&nbsp;gal", utype = "density", scale = 99.776372663101697, default = "kg/L", link = "Density", }, ["lb/in3"] = { name1 = "pound per cubic inch", name2 = "pounds per cubic inch", symbol = "lb/cu&thinsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["lb/U.S.gal"] = { name1 = "pound per U.S. gallon", name2 = "pounds per U.S. gallon", symbol = "lb/U.S.&nbsp;gal", utype = "density", scale = 119.82642731689663, default = "kg/L", link = "Density", }, ["lb/USbu"] = { name1 = "pound per US bushel", name2 = "pounds per US bushel", symbol = "lb/US&nbsp;bu", utype = "density", scale = 12.871859780974471, default = "kg/m3", link = "Bushel", }, ["lb/USgal"] = { name1 = "pound per US gallon", name2 = "pounds per US gallon", symbol = "lb/US&nbsp;gal", utype = "density", scale = 119.82642731689663, default = "kg/L", link = "Density", }, ["lbm/cuin"] = { name1 = "pound mass per cubic inch", name2 = "pounds mass per cubic inch", symbol = "lbm/cu&thinsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["mg/L"] = { name1 = "milligram per litre", name1_us = "milligram per liter", name2 = "milligrams per litre", name2_us = "milligrams per liter", symbol = "mg/L", utype = "density", scale = 0.001, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["oz/cuin"] = { name1 = "ounce per cubic inch", name2 = "ounces per cubic inch", symbol = "oz/cu&nbsp;in", utype = "density", scale = 1729.9940443876951, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["g/cm3"] = { per = { "g", "cm3" }, utype = "density", default = "lb/cuin", }, ["g/m3"] = { per = { "g", "m3" }, utype = "density", default = "lb/cuyd", link = "Density", }, ["Mg/m3"] = { per = { "Mg", "m3" }, utype = "density", default = "lb/cuft", }, ["mg/l"] = { per = { "mg", "ll" }, utype = "density", default = "oz/cuin", }, ["μg/dL"] = { per = { "μg", "dL" }, utype = "density", default = "lb/cuin", }, ["μg/l"] = { per = { "μg", "ll" }, utype = "density", default = "oz/cuin", }, ["lb/ft3"] = { target = "lb/cuft", }, ["lb/yd3"] = { target = "lb/cuyd", }, ["lbm/in3"] = { target = "lbm/cuin", }, ["mcg/dL"] = { target = "μg/dL", }, ["oz/in3"] = { target = "oz/cuin", }, ["ug/dL"] = { target = "μg/dL", }, ["ug/l"] = { target = "μg/l", }, ["B.O.T.U."] = { name1 = "Board of Trade Unit", symbol = "B.O.T.U.", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["bboe"] = { name1 = "barrel of oil equivalent", name2 = "barrels of oil equivalent", symbol = "bboe", utype = "energy", scale = 6117863200, default = "GJ", }, ["BOE"] = { name1 = "barrel of oil equivalent", name2 = "barrels of oil equivalent", symbol = "BOE", utype = "energy", scale = 6117863200, default = "GJ", }, ["BTU"] = { name1 = "British thermal unit", symbol = "BTU", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", }, ["Btu"] = { name1 = "British thermal unit", symbol = "Btu", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", }, ["BTU-39F"] = { name1 = "British thermal unit (39°F)", name2 = "British thermal units (39°F)", symbol = "BTU<sub>39°F</sub>", utype = "energy", scale = 1059.67, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-39F"] = { name1 = "British thermal unit (39°F)", name2 = "British thermal units (39°F)", symbol = "Btu<sub>39°F</sub>", utype = "energy", scale = 1059.67, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-59F"] = { name1 = "British thermal unit (59°F)", name2 = "British thermal units (59°F)", symbol = "BTU<sub>59°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.804, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-59F"] = { name1 = "British thermal unit (59°F)", name2 = "British thermal units (59°F)", symbol = "Btu<sub>59°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.804, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-60F"] = { name1 = "British thermal unit (60°F)", name2 = "British thermal units (60°F)", symbol = "BTU<sub>60°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.68, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-60F"] = { name1 = "British thermal unit (60°F)", name2 = "British thermal units (60°F)", symbol = "Btu<sub>60°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.68, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-63F"] = { name1 = "British thermal unit (63°F)", name2 = "British thermal units (63°F)", symbol = "BTU<sub>63°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.6, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-63F"] = { name1 = "British thermal unit (63°F)", name2 = "British thermal units (63°F)", symbol = "Btu<sub>63°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.6, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-ISO"] = { name1 = "British thermal unit (ISO)", name2 = "British thermal units (ISO)", symbol = "BTU<sub>ISO</sub>", utype = "energy", scale = 1055.056, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-ISO"] = { target = "BTU-ISO", }, ["BTU-IT"] = { name1 = "British thermal unit (IT)", name2 = "British thermal units (IT)", symbol = "BTU<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-IT"] = { name1 = "British thermal unit (IT)", name2 = "British thermal units (IT)", symbol = "Btu<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-mean"] = { name1 = "British thermal unit (mean)", name2 = "British thermal units (mean)", symbol = "BTU<sub>mean</sub>", utype = "energy", scale = 1055.87, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-mean"] = { name1 = "British thermal unit (mean)", name2 = "British thermal units (mean)", symbol = "Btu<sub>mean</sub>", utype = "energy", scale = 1055.87, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-th"] = { name1 = "British thermal unit (thermochemical)", name2 = "British thermal units (thermochemical)", symbol = "BTU<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 1054.35026444, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-th"] = { name1 = "British thermal unit (thermochemical)", name2 = "British thermal units (thermochemical)", symbol = "Btu<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 1054.35026444, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Cal"] = { name1 = "calorie", symbol = "Cal", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", }, ["cal"] = { name1 = "calorie", symbol = "cal", utype = "energy", scale = 4.184, default = "J", }, ["Cal-15"] = { name1 = "Calorie (15°C)", name2 = "Calories (15°C)", symbol = "Cal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 4185.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["cal-15"] = { name1 = "calorie (15°C)", name2 = "calories (15°C)", symbol = "cal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 4.1858, default = "J", link = "Calorie", }, ["Cal-IT"] = { name1 = "Calorie (International Steam Table)", name2 = "Calories (International Steam Table)", symbol = "Cal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 4186.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["cal-IT"] = { name1 = "calorie (International Steam Table)", name2 = "calories (International Steam Table)", symbol = "cal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 4.1868, default = "J", link = "Calorie", }, ["Cal-th"] = { name1 = "Calorie (thermochemical)", name2 = "Calories (thermochemical)", symbol = "Cal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["cal-th"] = { name1 = "calorie (thermochemical)", name2 = "calories (thermochemical)", symbol = "cal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 4.184, default = "J", link = "Calorie", }, ["CHU-IT"] = { name1 = "Celsius heat unit (International Table)", name2 = "Celsius heat units (International Table)", symbol = "CHU<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 1899.100534716, default = "kJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["cufootnaturalgas"] = { name1 = "cubic foot of natural gas", name2 = "cubic foot of natural gas", symbol = "cuftnaturalgas", usename = 1, utype = "energy", scale = 1055055.85262, default = "MJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["cuftnaturalgas"] = { name1 = "cubic foot of natural gas", name2 = "cubic feet of natural gas", symbol = "cuftnaturalgas", usename = 1, utype = "energy", scale = 1055055.85262, default = "MJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["Eh"] = { name1 = "Hartree", symbol = "''E''<sub>h</sub>", utype = "energy", scale = 4.35974417e-18, default = "eV", }, ["erg"] = { symbol = "erg", utype = "energy", scale = 0.0000001, default = "μJ", }, ["eV"] = { _name1 = "electronvolt", _symbol = "eV", utype = "energy", scale = 1.602176634e-19, prefixes = 1, default = "aJ", link = "Electronvolt", }, ["foe"] = { symbol = "foe", utype = "energy", scale = 1e44, default = "YJ", link = "Foe (unit)", }, ["ftlb"] = { name1 = "foot-pound", symbol = "ft⋅lb", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "Foot-pound (energy)", }, ["ftlb-f"] = { name1 = "foot-pound force", name2 = "foot-pounds force", symbol = "ft⋅lb<sub>f</sub>", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "Foot-pound (energy)", }, ["ftlbf"] = { name1 = "foot-pound force", name2 = "foot-pounds force", symbol = "ft⋅lbf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "Foot-pound (energy)", }, ["ftpdl"] = { name1 = "foot-poundal", symbol = "ft⋅pdl", utype = "energy", scale = 0.0421401100938048, default = "J", }, ["gTNT"] = { name2 = "grams of TNT", symbol = "gram of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "TNT equivalent", }, ["Gtoe"] = { name1 = "gigatonne of oil equivalent", name2 = "gigatonnes of oil equivalent", symbol = "Gtoe", utype = "energy", scale = 4.1868e19, default = "EJ", link = "Tonne of oil equivalent", }, ["GtonTNT"] = { name2 = "gigatons of TNT", symbol = "gigaton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e18, default = "EJ", link = "TNT equivalent", }, ["GtTNT"] = { name2 = "gigatonnes of TNT", symbol = "gigatonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e18, default = "EJ", link = "TNT equivalent", }, ["GW.h"] = { name1 = "gigawatt-hour", symbol = "GW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6e12, default = "TJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["GWh"] = { name1 = "gigawatt-hour", symbol = "GWh", utype = "energy", scale = 3.6e12, default = "TJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["hph"] = { name1 = "horsepower-hour", symbol = "hp⋅h", utype = "energy", scale = 2684519.537696172792, default = "kWh", link = "Horsepower", }, ["inlb"] = { name1 = "inch-pound", symbol = "in⋅lb", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inlb-f"] = { name1 = "inch-pound force", name2 = "inch-pounds force", symbol = "in⋅lb<sub>f</sub>", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inlbf"] = { name1 = "inch-pound force", name2 = "inch-pounds force", symbol = "in⋅lbf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inoz-f"] = { name1 = "inch-ounce force", name2 = "inch-ounces force", symbol = "in⋅oz<sub>f</sub>", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.00706155181422604375, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inozf"] = { name1 = "inch-ounce force", name2 = "inch-ounces force", symbol = "in⋅ozf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.00706155181422604375, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["J"] = { _name1 = "जूल", _symbol = "J", utype = "energy", scale = 1, prefixes = 1, default = "cal", link = "जूल (इकाई)", }, ["kBOE"] = { name1 = "kilo barrel of oil equivalent", name2 = "kilo barrels of oil equivalent", symbol = "kBOE", utype = "energy", scale = 6.1178632e12, default = "TJ", link = "Barrel of oil equivalent", }, ["kcal"] = { name1 = "kilocalorie", symbol = "kcal", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kcal-15"] = { name1 = "kilocalorie (15°C)", name2 = "kilocalories (15°C)", symbol = "kcal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 4185.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kcal-IT"] = { name1 = "kilocalorie (International Steam Table)", name2 = "kilocalories (International Steam Table)", symbol = "kcal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 4186.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kcal-th"] = { name1 = "kilocalorie (thermochemical)", name2 = "kilocalories (thermochemical)", symbol = "kcal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kerg"] = { name1 = "kiloerg", symbol = "kerg", utype = "energy", scale = 0.0001, default = "mJ", link = "Erg", }, ["kgTNT"] = { name2 = "kilograms of TNT", symbol = "kilogram of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "TNT equivalent", }, ["kt(TNT)"] = { name1 = "kilotonne", name1_us = "kiloton", symbol = "kt", utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "TNT equivalent", }, ["ktoe"] = { name1 = "kilotonne of oil equivalent", name2 = "kilotonnes of oil equivalent", symbol = "ktoe", utype = "energy", scale = 4.1868e13, default = "TJ", link = "Tonne of oil equivalent", }, ["ktonTNT"] = { name1 = "kiloton of TNT", name2 = "kilotons of TNT", symbol = "kt", utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "TNT equivalent", }, ["ktTNT"] = { name2 = "kilotonnes of TNT", symbol = "kilotonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "TNT equivalent", }, ["kW.h"] = { name1 = "kilowatt-hour", symbol = "kW⋅h", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", }, ["kWh"] = { name1 = "kilowatt-hour", symbol = "kWh", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", }, ["Mcal"] = { name1 = "megacalorie", symbol = "Mcal", utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal"] = { name1 = "millicalorie", symbol = "mcal", utype = "energy", scale = 0.004184, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Mcal-15"] = { name1 = "megacalorie (15°C)", name2 = "megacalories (15°C)", symbol = "Mcal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 4185800, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal-15"] = { name1 = "millicalorie (15°C)", name2 = "millicalories (15°C)", symbol = "mcal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 0.0041858, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Mcal-IT"] = { name1 = "megacalorie (International Steam Table)", name2 = "megacalories (International Steam Table)", symbol = "Mcal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 4186800, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal-IT"] = { name1 = "millicalorie (International Steam Table)", name2 = "millicalories (International Steam Table)", symbol = "mcal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 0.0041868, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Mcal-th"] = { name1 = "megacalorie (thermochemical)", name2 = "megacalories (thermochemical)", symbol = "Mcal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal-th"] = { name1 = "millicalorie (thermochemical)", name2 = "millicalories (thermochemical)", symbol = "mcal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 0.004184, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Merg"] = { name1 = "megaerg", symbol = "Merg", utype = "energy", scale = 0.1, default = "J", link = "Erg", }, ["merg"] = { name1 = "millierg", symbol = "merg", utype = "energy", scale = 0.0000000001, default = "μJ", link = "Erg", }, ["MMBtu"] = { name1 = "million British thermal units", name2 = "million British thermal units", symbol = "MMBtu", utype = "energy", scale = 1055055852.62, default = "GJ", link = "British thermal unit", }, ["Mt(TNT)"] = { name1 = "megatonne", name1_us = "megaton", symbol = "Mt", utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "TNT equivalent", }, ["Mtoe"] = { name1 = "megatonne of oil equivalent", name2 = "megatonnes of oil equivalent", symbol = "Mtoe", utype = "energy", scale = 4.1868e16, default = "PJ", link = "Tonne of oil equivalent", }, ["MtonTNT"] = { name1 = "megaton of TNT", name2 = "megatons of TNT", symbol = "Mt", utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "TNT equivalent", }, ["mtonTNT"] = { name2 = "millitons of TNT", symbol = "milliton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "TNT equivalent", }, ["MtTNT"] = { name2 = "megatonnes of TNT", symbol = "megatonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "TNT equivalent", }, ["mtTNT"] = { name2 = "millitonnes of TNT", symbol = "millitonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "TNT equivalent", }, ["MW.h"] = { name1 = "megawatt-hour", symbol = "MW⋅h", utype = "energy", scale = 3600000000, default = "GJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["mW.h"] = { name1 = "milliwatt-hour", symbol = "mW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6, default = "J", link = "Kilowatt-hour", }, ["MWh"] = { name1 = "megawatt-hour", symbol = "MWh", utype = "energy", scale = 3600000000, default = "GJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["mWh"] = { name1 = "milliwatt-hour", symbol = "mWh", utype = "energy", scale = 3.6, default = "J", link = "Kilowatt-hour", }, ["PSh"] = { name1 = "Pferdestärkenstunde", symbol = "PSh", utype = "energy", scale = 2647795.5, default = "kWh", }, ["quad"] = { name1 = "quadrillion British thermal units", name2 = "quadrillion British thermal units", symbol = "quad", utype = "energy", scale = 1.054804e18, default = "EJ", link = "Quad (unit)", }, ["Ry"] = { name1 = "rydberg", symbol = "Ry", utype = "energy", scale = 2.1798741e-18, default = "eV", link = "Rydberg constant", }, ["scf"] = { name1 = "standard cubic foot", name2 = "standard cubic feet", symbol = "scf", utype = "energy", scale = 2869.2044809344, default = "kJ", }, ["scfoot"] = { name1 = "standard cubic foot", name2 = "standard cubic foot", symbol = "scf", utype = "energy", scale = 2869.2044809344, default = "kJ", }, ["t(TNT)"] = { name1 = "tonne", name1_us = "ton", symbol = "t", utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "TNT equivalent", }, ["th"] = { name1 = "thermie", symbol = "th", utype = "energy", scale = 4186800, default = "MJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["thm-EC"] = { name1 = "therm (EC)", name2 = "therms (EC)", symbol = "thm (EC)", utype = "energy", scale = 105506000, default = "MJ", link = "Therm", }, ["thm-UK"] = { name1 = "therm (UK)", name2 = "therms (UK)", symbol = "thm (UK)", utype = "energy", scale = 105505585.257348, default = "MJ", link = "Therm", }, ["thm-US"] = { name1 = "therm (US)", name1_us = "therm (U.S.)", name2 = "therms (US)", name2_us = "therms (U.S.)", symbol = "thm (US)", sym_us = "thm (U.S.)", utype = "energy", scale = 105480400, default = "MJ", link = "Therm", }, ["toe"] = { name1 = "tonne of oil equivalent", name2 = "tonnes of oil equivalent", symbol = "toe", utype = "energy", scale = 41868000000, default = "GJ", }, ["tonTNT"] = { name2 = "tons of TNT", symbol = "ton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "TNT equivalent", }, ["tTNT"] = { name2 = "tonnes of TNT", symbol = "tonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "TNT equivalent", }, ["TtonTNT"] = { name2 = "teratons of TNT", symbol = "teraton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e21, default = "ZJ", link = "TNT equivalent", }, ["TtTNT"] = { name2 = "teratonnes of TNT", symbol = "teratonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e21, default = "ZJ", link = "TNT equivalent", }, ["TW.h"] = { name1 = "terawatt-hour", symbol = "TW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6e15, default = "PJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["TWh"] = { name1 = "terawatt-hour", symbol = "TWh", utype = "energy", scale = 3.6e15, default = "PJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["W.h"] = { name1 = "watt-hour", symbol = "W⋅h", utype = "energy", scale = 3600, default = "kJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["Wh"] = { name1 = "watt-hour", symbol = "Wh", utype = "energy", scale = 3600, default = "kJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["μerg"] = { name1 = "microerg", symbol = "μerg", utype = "energy", scale = 1e-13, default = "nJ", link = "Erg", }, ["μW.h"] = { name1 = "microwatt-hour", symbol = "μW⋅h", utype = "energy", scale = 0.0036, default = "mJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["μWh"] = { name1 = "microwatt-hour", symbol = "μWh", utype = "energy", scale = 0.0036, default = "mJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["-kW.h"] = { target = "kW.h", link = "Kilowatt hour", }, ["btu"] = { target = "BTU", }, ["Calorie"] = { target = "Cal", }, ["ft.lbf"] = { target = "ftlbf", }, ["ft·lbf"] = { target = "ftlbf", }, ["g-cal-15"] = { target = "cal-15", }, ["g-cal-IT"] = { target = "cal-IT", }, ["g-cal-th"] = { target = "cal-th", }, ["g-kcal-15"] = { target = "kcal-15", }, ["g-kcal-IT"] = { target = "kcal-IT", }, ["g-kcal-th"] = { target = "kcal-th", }, ["g-Mcal-15"] = { target = "Mcal-15", }, ["g-mcal-15"] = { target = "mcal-15", }, ["g-Mcal-IT"] = { target = "Mcal-IT", }, ["g-mcal-IT"] = { target = "mcal-IT", }, ["g-Mcal-th"] = { target = "Mcal-th", }, ["g-mcal-th"] = { target = "mcal-th", }, ["GW-h"] = { target = "GW.h", }, ["GW·h"] = { target = "GW.h", }, ["Hartree"] = { target = "Eh", }, ["hp.h"] = { target = "hph", }, ["in.lb-f"] = { target = "inlb-f", }, ["in.lbf"] = { target = "inlbf", }, ["in.oz-f"] = { target = "inoz-f", }, ["in.ozf"] = { target = "inozf", }, ["kbboe"] = { target = "kBOE", symbol = "kbboe", }, ["kg-cal-15"] = { target = "Cal-15", }, ["kg-cal-IT"] = { target = "Cal-IT", }, ["kg-cal-th"] = { target = "Cal-th", }, ["kW-h"] = { target = "kW.h", }, ["kW·h"] = { target = "kW.h", }, ["MW-h"] = { target = "MW.h", }, ["mW-h"] = { target = "mW.h", }, ["MW·h"] = { target = "MW.h", }, ["TW-h"] = { target = "TW.h", }, ["uerg"] = { target = "μerg", }, ["uW-h"] = { target = "μW.h", }, ["uW.h"] = { target = "μW.h", }, ["uWh"] = { target = "μWh", }, ["W-h"] = { target = "W.h", }, ["eVpar"] = { _name1 = "electronvolt", _symbol = "eV", utype = "energy per chemical amount", scale = 96485.332123310014, prefixes = 1, default = "kcal/mol", defkey = "eVpar", linkey = "eVpar", link = "Electronvolt", }, ["kcal/mol"] = { per = { "kcal", "mol" }, utype = "energy per chemical amount", default = "kJ/mol", link = "Kilocalorie per mole", }, ["kJ/mol"] = { per = { "kJ", "mol" }, utype = "energy per chemical amount", default = "kcal/mol", link = "Joule per mole", }, ["kWh/100 km"] = { name1 = "kilowatt-hour per 100 kilometres", name1_us = "kilowatt-hour per 100 kilometers", name2 = "kilowatt-hours per 100 kilometres", name2_us = "kilowatt-hours per 100 kilometers", symbol = "kW⋅h/100&nbsp;km", utype = "energy per unit length", scale = 36, default = "MJ/km kWh/mi", link = "Kilowatt-hour", }, ["kWh/100 mi"] = { name1 = "kilowatt-hour per 100 miles", name2 = "kilowatt-hours per 100 miles", symbol = "kW⋅h/100&nbsp;mi", utype = "energy per unit length", scale = 22.3694, default = "mpge", link = "Miles per gallon gasoline equivalent", }, ["MJ/100 km"] = { name1 = "megajoule per 100 kilometres", name1_us = "megajoule per 100 kilometers", name2 = "megajoules per 100 kilometres", name2_us = "megajoules per 100 kilometers", symbol = "MJ/100&nbsp;km", utype = "energy per unit length", scale = 10, default = "BTU/mi", link = "British thermal unit", }, ["mpge"] = { name1 = "mile per gallon gasoline equivalent", name2 = "miles per gallon gasoline equivalent", symbol = "mpg&#8209;e", utype = "energy per unit length", scale = 1.3263314048360777e-5, invert = -1, iscomplex= true, default = "kWh/100 mi", link = "Miles per gallon gasoline equivalent", }, ["BTU/mi"] = { per = { "BTU", "mi" }, utype = "energy per unit length", default = "v > 1525 ! M ! k ! J/km", }, ["kJ/km"] = { per = { "kJ", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "BTU/mi", }, ["kWh/km"] = { per = { "-kW.h", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "MJ/km kWh/mi", }, ["kWh/mi"] = { per = { "-kW.h", "mi" }, utype = "energy per unit length", default = "kWh/km MJ/km", }, ["MJ/km"] = { per = { "MJ", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "BTU/mi", }, ["mpg-e"] = { target = "mpge", }, ["BTU/lb"] = { name1 = "British thermal unit per pound", name2 = "British thermal units per pound", symbol = "BTU/lb", utype = "energy per unit mass", scale = 2326, default = "kJ/kg", link = "British thermal unit", }, ["cal/g"] = { name1 = "calorie per gram", name2 = "calories per gram", symbol = "cal/g", utype = "energy per unit mass", scale = 4184, default = "J/g", }, ["GJ/kg"] = { name1 = "gigajoule per kilogram", name2 = "gigajoules per kilogram", symbol = "GJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1e9, default = "ktTNT/t", link = "Specific energy", }, ["J/g"] = { name1 = "joule per gram", name2 = "joules per gram", symbol = "J/g", utype = "energy per unit mass", scale = 1000, default = "kcal/g", link = "Specific energy", }, ["kcal/g"] = { name1 = "kilocalorie per gram", name2 = "kilocalories per gram", symbol = "kcal/g", utype = "energy per unit mass", scale = 4184000, default = "kJ/g", }, ["kJ/g"] = { name1 = "kilojoule per gram", name2 = "kilojoules per gram", symbol = "kJ/g", utype = "energy per unit mass", scale = 1000000, default = "kcal/g", link = "Specific energy", }, ["kJ/kg"] = { name1 = "kilojoule per kilogram", name2 = "kilojoules per kilogram", symbol = "kJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1000, default = "BTU/lb", link = "Specific energy", }, ["ktonTNT/MT"] = { name2 = "kilotons of TNT per metric ton", symbol = "kiloton of TNT per metric ton", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4184000000, default = "GJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["ktTNT/t"] = { name2 = "kilotonnes of TNT per tonne", symbol = "kilotonne of TNT per tonne", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4184000000, default = "GJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["MtonTNT/MT"] = { name2 = "megatons of TNT per metric ton", symbol = "megaton of TNT per metric ton", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4.184e12, default = "TJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["MtTNT/MT"] = { name2 = "megatonnes of TNT per tonne", symbol = "megatonne of TNT per tonne", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4.184e12, default = "TJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["TJ/kg"] = { name1 = "terajoule per kilogram", name2 = "terajoules per kilogram", symbol = "TJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1e12, default = "MtTNT/MT", link = "Specific energy", }, ["Cal/g"] = { per = { "Cal", "g" }, utype = "energy per unit mass", default = "kJ/g", }, ["BTU/cuft"] = { per = { "BTU", "cuft" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/12USoz(mL)serve"] = { per = { "Cal", "-12USoz(mL)serve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/12USoz(ml)serve"] = { per = { "Cal", "-12USoz(ml)serve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/l", }, ["Cal/12USozserve"] = { per = { "Cal", "-12USozserve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/USoz"] = { per = { "Cal", "USoz" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/ml", }, ["kJ/L"] = { per = { "kJ", "L" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["kJ/l"] = { per = { "kJ", "ll" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["kJ/ml"] = { per = { "kJ", "ml" }, utype = "energy per unit volume", default = "Cal/USoz", }, ["MJ/m3"] = { per = { "MJ", "m3" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["Sv"] = { _name1 = "sievert", _symbol = "Sv", utype = "equivalent radiation dose", scale = 1, prefixes = 1, default = "rem", link = "Sievert", }, ["rem"] = { _name1 = "rem", _symbol = "rem", utype = "equivalent radiation dose", scale = 0.01, prefixes = 1, default = "Sv", link = "Roentgen equivalent man", }, ["g/km"] = { name1 = "gram per kilometre", name1_us = "gram per kilometer", name2 = "grams per kilometre", name2_us = "grams per kilometer", symbol = "g/km", utype = "exhaust emission", scale = 1e-6, default = "oz/mi", link = "Exhaust gas", }, ["g/mi"] = { name1 = "gram per mile", name2 = "grams per mile", symbol = "g/mi", utype = "exhaust emission", scale = 6.2137119223733397e-7, default = "g/km", link = "Exhaust gas", }, ["gCO2/km"] = { name1 = "gram of CO<sub>2</sub> per kilometre", name1_us = "gram of CO<sub>2</sub> per kilometer", name2 = "grams of CO<sub>2</sub> per kilometre", name2_us = "grams of CO<sub>2</sub> per kilometer", symbol = "g(CO<sub>2</sub>)/km", utype = "exhaust emission", scale = 1e-6, default = "ozCO2/mi", link = "Exhaust gas", }, ["gCO2/mi"] = { name1 = "gram of CO<sub>2</sub> per mile", name2 = "grams of CO<sub>2</sub> per mile", symbol = "g(CO<sub>2</sub>)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 6.2137119223733397e-7, default = "gCO2/km", link = "Exhaust gas", }, ["kg/km"] = { name1 = "kilogram per kilometre", name1_us = "kilogram per kilometer", name2 = "kilograms per kilometre", name2_us = "kilograms per kilometer", symbol = "kg/km", utype = "exhaust emission", scale = 0.001, default = "lb/mi", link = "Exhaust gas", }, ["kgCO2/km"] = { name1 = "kilogram of CO<sub>2</sub> per kilometre", name1_us = "kilogram of CO<sub>2</sub> per kilometer", name2 = "kilograms of CO<sub>2</sub> per kilometre", name2_us = "kilograms of CO<sub>2</sub> per kilometer", symbol = "kg(CO<sub>2</sub>)/km", utype = "exhaust emission", scale = 0.001, default = "lbCO2/mi", link = "Exhaust gas", }, ["lb/mi"] = { name1 = "pound per mile", name2 = "pounds per mile", symbol = "lb/mi", utype = "exhaust emission", scale = 0.00028184923173665794, default = "kg/km", link = "Exhaust gas", }, ["lbCO2/mi"] = { name1 = "pound of CO<sub>2</sub> per mile", name2 = "pounds of CO<sub>2</sub> per mile", symbol = "lb(CO<sub>2</sub>)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 0.00028184923173665794, default = "kgCO2/km", link = "Exhaust gas", }, ["oz/mi"] = { name1 = "ounce per mile", name2 = "ounces per mile", symbol = "oz/mi", utype = "exhaust emission", scale = 1.7615576983541121e-5, default = "g/km", link = "Exhaust gas", }, ["ozCO2/mi"] = { name1 = "ounce of CO<sub>2</sub> per mile", name2 = "ounces of CO<sub>2</sub> per mile", symbol = "oz(CO<sub>2</sub>)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 1.7615576983541121e-5, default = "gCO2/km", link = "Exhaust gas", }, ["cuft/a"] = { name1 = "cubic foot per annum", name2 = "cubic feet per annum", symbol = "cu&nbsp;ft/a", utype = "flow", scale = 8.9730672142368242e-10, default = "m3/a", link = "Cubic foot per second", }, ["cuft/d"] = { name1 = "cubic foot per day", name2 = "cubic feet per day", symbol = "cu&nbsp;ft/d", utype = "flow", scale = 3.2774128000000003e-7, default = "m3/d", link = "Cubic foot per second", }, ["cuft/h"] = { name1 = "cubic foot per hour", name2 = "cubic feet per hour", symbol = "cu&nbsp;ft/h", utype = "flow", scale = 7.8657907200000004e-6, default = "m3/h", link = "Cubic foot per second", }, ["cuft/min"] = { name1 = "cubic foot per minute", name2 = "cubic feet per minute", symbol = "cu&nbsp;ft/min", utype = "flow", scale = 0.00047194744319999999, default = "m3/min", }, ["cuft/s"] = { name1 = "cubic foot per second", name2 = "cubic feet per second", symbol = "cu&nbsp;ft/s", utype = "flow", scale = 28316846592e-12, default = "m3/s", }, ["cumi/a"] = { name1 = "cubic mile per annum", name2 = "cubic miles per annum", symbol = "cu&nbsp;mi/a", utype = "flow", scale = 132.08171170940057, default = "km3/a", link = "Cubic foot per second", }, ["cuyd/h"] = { name1 = "cubic yard per hour", name2 = "cubic yards per hour", symbol = "cuyd/h", utype = "flow", scale = 0.00021237634944000001, default = "m3/h", link = "Cubic foot per second", }, ["cuyd/s"] = { name1 = "cubic yard per second", name2 = "cubic yards per second", symbol = "cu&nbsp;yd/s", utype = "flow", scale = 0.76455485798400002, default = "m3/s", }, ["Goilbbl/a"] = { name1 = "billion barrels per year", name2 = "billion barrels per year", symbol = "Gbbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933836, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e6 ! e9 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["impgal/h"] = { name1 = "imperial gallon per hour", name2 = "imperial gallons per hour", symbol = "imp&nbsp;gal/h", utype = "flow", scale = 1.2628027777777779e-6, default = "m3/h", link = "Gallon", }, ["impgal/min"] = { name1 = "imperial gallon per minute", name2 = "imperial gallons per minute", symbol = "imp gal/min", utype = "flow", scale = 7.5768166666666671e-5, default = "m3/s", link = "Gallon", }, ["impgal/s"] = { name1 = "imperial gallon per second", name2 = "imperial gallons per second", symbol = "impgal/s", utype = "flow", scale = 0.00454609, default = "m3/s", link = "Imperial gallons per second", }, ["km3/a"] = { name1 = "cubic kilometre per annum", name1_us = "cubic kilometer per annum", name2 = "cubic kilometres per annum", name2_us = "cubic kilometers per annum", symbol = "km<sup>3</sup>/a", utype = "flow", scale = 31.68808781402895, default = "cumi/a", link = "Cubic metre per second", }, ["km3/d"] = { name1 = "cubic kilometre per day", name1_us = "cubic kilometer per day", name2 = "cubic kilometres per day", name2_us = "cubic kilometers per day", symbol = "km<sup>3</sup>/d", utype = "flow", scale = 11574.074074074075, default = "cuft/d", link = "Cubic metre per second", }, ["koilbbl/a"] = { name1 = "thousand barrels per year", name2 = "thousand barrels per year", symbol = "kbbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933841e-6, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["koilbbl/d"] = { name1 = "thousand barrels per day", name2 = "thousand barrels per day", symbol = "kbbl/d", utype = "flow", scale = 0.0018401307283333335, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3/d", link = "Barrel per day", }, ["L/h"] = { name1 = "litre per hour", name1_us = "liter per hour", name2 = "litres per hour", name2_us = "liters per hour", symbol = "L/h", utype = "flow", scale = 2.7777777777777776e-7, default = "impgal/h USgal/h", link = "Cubic metre per second", }, ["L/min"] = { name1 = "litre per minute", name1_us = "liter per minute", name2 = "litres per minute", name2_us = "liters per minute", symbol = "L/min", utype = "flow", scale = 1.6666666666666667e-5, default = "impgal/min USgal/min", link = "Cubic metre per second", }, ["L/s"] = { name1 = "litre per second", name1_us = "liter per second", name2 = "litres per second", name2_us = "liters per second", symbol = "L/s", utype = "flow", scale = 0.001, default = "cuft/s", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/a"] = { name1 = "cubic metre per annum", name1_us = "cubic meter per annum", name2 = "cubic metres per annum", name2_us = "cubic meters per annum", symbol = "m<sup>3</sup>/a", utype = "flow", scale = 3.1688087814028947e-8, default = "cuft/a", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/d"] = { name1 = "cubic metre per day", name1_us = "cubic meter per day", name2 = "cubic metres per day", name2_us = "cubic meters per day", symbol = "m<sup>3</sup>/d", utype = "flow", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "cuft/d", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/h"] = { name1 = "cubic metre per hour", name1_us = "cubic meter per hour", name2 = "cubic metres per hour", name2_us = "cubic meters per hour", symbol = "m<sup>3</sup>/h", utype = "flow", scale = 0.00027777777777777778, default = "cuft/h", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/min"] = { name1 = "cubic metre per minute", name1_us = "cubic meter per minute", name2 = "cubic metres per minute", name2_us = "cubic meters per minute", symbol = "m<sup>3</sup>/min", utype = "flow", scale = 0.016666666666666666, default = "cuft/min", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/s"] = { name1 = "cubic metre per second", name1_us = "cubic meter per second", name2 = "cubic metres per second", name2_us = "cubic meters per second", symbol = "m<sup>3</sup>/s", utype = "flow", scale = 1, default = "cuft/s", }, ["Moilbbl/a"] = { name1 = "million barrels per year", name2 = "million barrels per year", symbol = "Mbbl/a", utype = "flow", scale = 0.0050380033629933837, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["Moilbbl/d"] = { name1 = "million barrels per day", name2 = "million barrels per day", symbol = "Mbbl/d", utype = "flow", scale = 1.8401307283333335, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3/d", link = "Barrel per day", }, ["oilbbl/a"] = { name1 = "barrel per year", name2 = "barrels per year", symbol = "bbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933841e-9, default = "m3/a", link = "Barrel per day", }, ["oilbbl/d"] = { name1 = "barrel per day", name2 = "barrels per day", symbol = "bbl/d", utype = "flow", scale = 1.8401307283333336e-6, default = "m3/d", }, ["Toilbbl/a"] = { name1 = "trillion barrels per year", name2 = "trillion barrels per year", symbol = "Tbbl/a", utype = "flow", scale = 5038.0033629933832, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e9 ! e12 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["U.S.gal/d"] = { name1 = "U.S. gallon per day", name2 = "U.S. gallons per day", symbol = "U.S.&nbsp;gal/d", utype = "flow", scale = 4.3812636388888893e-8, default = "m3/s", customary= 1, }, ["U.S.gal/h"] = { name1 = "gallon per hour", name2 = "gallons per hour", symbol = "gal/h", utype = "flow", scale = 1.0515032733333334e-6, default = "m3/h", link = "Gallon", customary= 2, }, ["U.S.gal/min"] = { name1 = "U.S. gallon per minute", name2 = "U.S. gallons per minute", symbol = "U.S.&nbsp;gal/min", utype = "flow", scale = 6.3090196400000003e-5, default = "m3/s", link = "Gallon", }, ["USgal/a"] = { name1 = "US gallon per year", name2 = "US gallons per year", symbol = "US&nbsp;gal/a", utype = "flow", scale = 1.1995246102365199e-10, default = "m3/s", }, ["USgal/d"] = { name1 = "US gallon per day", name2 = "US gallons per day", symbol = "US&nbsp;gal/d", utype = "flow", scale = 4.3812636388888893e-8, default = "m3/s", }, ["USgal/h"] = { name1 = "gallon per hour", name2 = "gallons per hour", symbol = "gal/h", utype = "flow", scale = 1.0515032733333334e-6, default = "m3/h", link = "Gallon", customary= 1, }, ["USgal/min"] = { name1 = "US gallon per minute", name2 = "US gallons per minute", symbol = "US&nbsp;gal/min", utype = "flow", scale = 6.3090196400000003e-5, default = "m3/s", link = "Gallon", }, ["USgal/s"] = { name1 = "US gallon per second", name1_us = "U.S. gallon per second", name2 = "US gallons per second", name2_us = "U.S. gallons per second", symbol = "USgal/s", utype = "flow", scale = 0.003785411784, default = "m3/s", link = "US gallons per second", }, ["ft3/a"] = { target = "cuft/a", }, ["ft3/d"] = { target = "cuft/d", }, ["ft3/h"] = { target = "cuft/h", }, ["ft3/s"] = { target = "cuft/s", }, ["Gcuft/a"] = { target = "e9cuft/a", }, ["Gcuft/d"] = { target = "e9cuft/d", }, ["kcuft/a"] = { target = "e3cuft/a", }, ["kcuft/d"] = { target = "e3cuft/d", }, ["kcuft/s"] = { target = "e3cuft/s", }, ["Mcuft/a"] = { target = "e6cuft/a", }, ["Mcuft/d"] = { target = "e6cuft/d", }, ["Mcuft/s"] = { target = "e6cuft/s", }, ["m³/s"] = { target = "m3/s", }, ["Tcuft/a"] = { target = "e12cuft/a", }, ["Tcuft/d"] = { target = "e12cuft/d", }, ["u.s.gal/min"] = { target = "U.S.gal/min", }, ["usgal/min"] = { target = "USgal/min", }, ["-LTf"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "LTf", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["-STf"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "STf", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["dyn"] = { name1 = "dyne", symbol = "dyn", utype = "force", scale = 0.00001, default = "gr-f", }, ["g-f"] = { name1 = "gram-force", name2 = "grams-force", symbol = "g<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN oz-f", link = "Kilogram-force", }, ["gf"] = { name1 = "gram-force", name2 = "grams-force", symbol = "gf", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN ozf", link = "Kilogram-force", }, ["gr-f"] = { name1 = "grain-force", name2 = "grains-force", symbol = "gr<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 0.0006354602307515, default = "μN", link = "Pound (force)", }, ["grf"] = { name1 = "grain-force", name2 = "grains-force", symbol = "grf", utype = "force", scale = 0.0006354602307515, default = "μN", link = "Pound (force)", }, ["kdyn"] = { name1 = "kilodyne", symbol = "kdyn", utype = "force", scale = 0.01, default = "oz-f", link = "Dyne", }, ["kg-f"] = { name1 = "kilogram-force", name2 = "kilograms-force", symbol = "kg<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lb-f", }, ["kgf"] = { name1 = "kilogram-force", name2 = "kilograms-force", symbol = "kgf", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lbf", }, ["kp"] = { name1 = "kilopond", symbol = "kp", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lb-f", link = "Kilogram-force", }, ["L/T-f"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "L/T<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["L/Tf"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "L/Tf", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["lb-f"] = { name1 = "pound-force", name2 = "pounds-force", symbol = "lb<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "Pound (force)", }, ["lbf"] = { name1 = "pound-force", name2 = "pounds-force", symbol = "lbf", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "Pound (force)", }, ["lb(f)"] = { name1 = "pound", symbol = "lb", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "Pound (force)", }, ["LT-f"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "LT<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["LTf"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "LTf", usename = 1, utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["Mdyn"] = { name1 = "megadyne", symbol = "Mdyn", utype = "force", scale = 10, default = "lb-f", link = "Dyne", }, ["mdyn"] = { name1 = "millidyne", symbol = "mdyn", utype = "force", scale = 0.00000001, default = "gr-f", link = "Dyne", }, ["mg-f"] = { name1 = "milligram-force", name2 = "milligrams-force", symbol = "mg<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN gr-f", link = "Kilogram-force", }, ["mgf"] = { name1 = "milligram-force", name2 = "milligrams-force", symbol = "mgf", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN grf", link = "Kilogram-force", }, ["Mp"] = { name1 = "megapond", symbol = "Mp", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LT-f ST-f", link = "Kilogram-force", }, ["mp"] = { name1 = "millipond", symbol = "mp", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN gr-f", link = "Kilogram-force", }, ["N"] = { _name1 = "newton", _symbol = "N", utype = "force", scale = 1, prefixes = 1, default = "lb-f", link = "Newton (unit)", }, ["oz-f"] = { name1 = "ounce-force", name2 = "ounces-force", symbol = "oz<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 0.2780138203095378125, default = "mN", link = "Pound (force)", }, ["ozf"] = { name1 = "ounce-force", name2 = "ounces-force", symbol = "ozf", utype = "force", scale = 0.2780138203095378125, default = "mN", link = "Pound (force)", }, ["p"] = { name1 = "pond", symbol = "p", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN oz-f", link = "Kilogram-force", }, ["pdl"] = { name1 = "poundal", symbol = "pdl", utype = "force", scale = 0.138254954376, default = "N", }, ["S/T-f"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "S/T<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["S/Tf"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "S/Tf", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["ST-f"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "ST<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["STf"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "STf", usename = 1, utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["t-f"] = { name1 = "tonne-force", name2 = "tonnes-force", symbol = "t<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LT-f ST-f", link = "Ton-force#Tonne-force", }, ["tf"] = { name1 = "tonne-force", name2 = "tonnes-force", symbol = "tf", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LTf STf", link = "Ton-force#Tonne-force", }, ["dyne"] = { target = "dyn", }, ["newtons"] = { target = "N", }, ["poundal"] = { target = "pdl", }, ["tonne-force"] = { target = "tf", }, ["impgal/mi"] = { per = { "@impgal", "mi" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km USgal/mi", }, ["km/L"] = { per = { "km", "L" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["km/l"] = { per = { "km", "ll" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["L/100 km"] = { per = { "L", "100km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|L/100&nbsp;km]]", }, ["l/100 km"] = { per = { "ll", "100km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|l/100&nbsp;km]]", }, ["L/km"] = { per = { "L", "km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["l/km"] = { per = { "ll", "km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["mi/impqt"] = { per = { "mi", "impqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/U.S.qt"] = { per = { "mi", "U.S.qt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/USqt"] = { per = { "mi", "USqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/usqt"] = { per = { "mi", "usqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mpgimp"] = { per = { "mi", "@impgal" }, symbol = "mpg<sub>&#8209;imp</sub>", utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "L/100 km+mpgus", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]<sub>&#8209;[[Imperial units|imp]]</sub>", }, ["mpgus"] = { per = { "mi", "+USgal" }, symbol = "mpg<sub>&#8209;US</sub>", utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "L/100 km+mpgimp", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]<sub>&#8209;[[United States customary units|US]]</sub>", }, ["U.S.gal/mi"] = { per = { "*U.S.gal", "mi" }, sp_us = true, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km impgal/mi", }, ["usgal/mi"] = { per = { "+USgal", "mi" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km impgal/mi", }, ["L/100km"] = { target = "L/100 km", }, ["l/100km"] = { target = "l/100 km", }, ["mpg"] = { shouldbe = "Use %{mpgus%} for miles per US gallon or %{mpgimp%} for miles per imperial gallon (not %{mpg%})", }, ["mpgU.S."] = { target = "mpgus", symbol = "mpg<sub>&#8209;U.S.</sub>", sp_us = true, symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]<sub>&#8209;[[United States customary units|U.S.]]</sub>", }, ["mpgu.s."] = { target = "mpgus", symbol = "mpg<sub>&#8209;U.S.</sub>", sp_us = true, symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]<sub>&#8209;[[United States customary units|U.S.]]</sub>", }, ["mpgUS"] = { target = "mpgus", }, ["USgal/mi"] = { target = "usgal/mi", }, ["kPa/m"] = { per = { "kPa", "-m-frac" }, utype = "fracture gradient", default = "psi/ft", }, ["psi/ft"] = { per = { "psi", "-ft-frac" }, utype = "fracture gradient", default = "kPa/m", }, ["cm/km"] = { name1 = "centimetre per kilometre", name1_us = "centimeter per kilometer", name2 = "centimetres per kilometre", name2_us = "centimeters per kilometer", symbol = "cm/km", utype = "gradient", scale = 0.00001, default = "ft/mi", link = "Grade (slope)", }, ["ft/mi"] = { name1 = "foot per mile", name2 = "feet per mile", symbol = "ft/mi", utype = "gradient", scale = 0.00018939393939393939, default = "v < 5.28 ! c ! ! m/km", link = "Grade (slope)", }, ["ft/nmi"] = { name1 = "foot per nautical mile", name2 = "feet per nautical mile", symbol = "ft/nmi", utype = "gradient", scale = 0.00016457883369330455, default = "v < 6.076 ! c ! ! m/km", link = "Grade (slope)", }, ["in/ft"] = { name1 = "inch per foot", name2 = "inches per foot", symbol = "in/ft", utype = "gradient", scale = 0.083333333333333329, default = "mm/m", link = "Grade (slope)", }, ["in/mi"] = { name1 = "inch per mile", name2 = "inches per mile", symbol = "in/mi", utype = "gradient", scale = 1.5782828282828283e-5, default = "v < 0.6336 ! m ! c ! m/km", link = "Grade (slope)", }, ["m/km"] = { name1 = "metre per kilometre", name1_us = "meter per kilometer", name2 = "metres per kilometre", name2_us = "meters per kilometer", symbol = "m/km", utype = "gradient", scale = 0.001, default = "ft/mi", link = "Grade (slope)", }, ["mm/km"] = { name1 = "millimetre per kilometre", name1_us = "millimeter per kilometer", name2 = "millimetres per kilometre", name2_us = "millimeters per kilometer", symbol = "mm/km", utype = "gradient", scale = 0.000001, default = "in/mi", link = "Grade (slope)", }, ["mm/m"] = { name1 = "millimetre per metre", name1_us = "millimeter per meter", name2 = "millimetres per metre", name2_us = "millimeters per meter", symbol = "mm/m", utype = "gradient", scale = 0.001, default = "in/ft", link = "Grade (slope)", }, ["admi"] = { name1 = "admiralty mile", symbol = "nmi&nbsp;(admiralty)", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["AU"] = { name1 = "astronomical unit", symbol = "AU", utype = "length", scale = 149597870700, default = "km mi", }, ["Brnmi"] = { name1 = "British nautical mile", symbol = "(Brit)&nbsp;nmi", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["bu"] = { name2 = "bu", symbol = "bu", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0030303030303030303, default = "mm", link = "Japanese units of measurement#Length", }, ["ch"] = { name1 = "chain", symbol = "ch", utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", subdivs = { ["ft"] = { 66, default = "m" }, ["yd"] = { 22, default = "m" } }, link = "Chain (unit)", }, ["chlk"] = { name1 = "[[Chain (unit)|chain]]", symbol = "[[Chain (unit)|ch]]", utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", link = "", }, ["chain"] = { symbol = "chain", usename = 1, utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", subdivs = { ["ft"] = { 66, default = "m" }, ["yd"] = { 22, default = "m" } }, link = "Chain (unit)", }, ["chainlk"] = { symbol = "[[Chain (unit)|chain]]", usename = 1, utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", link = "", }, ["dpcm"] = { name2 = "dot/cm", symbol = "dot/cm", utype = "length", scale = 100, invert = -1, iscomplex= true, default = "dpi", link = "Dots per inch", }, ["dpi"] = { name2 = "DPI", symbol = "DPI", utype = "length", scale = 39.370078740157481, invert = -1, iscomplex= true, default = "pitch", link = "Dots per inch", }, ["fathom"] = { symbol = "fathom", usename = 1, utype = "length", scale = 1.8288, default = "ft m", }, ["foot"] = { name1 = "foot", name2 = "foot", symbol = "ft", utype = "length", scale = 0.3048, default = "m", subdivs = { ["in"] = { 12, default = "m" } }, link = "Foot (unit)", }, ["ft"] = { name1 = "foot", name2 = "feet", symbol = "ft", utype = "length", scale = 0.3048, exception= "integer_more_precision", default = "m", subdivs = { ["in"] = { 12, default = "m" } }, link = "Foot (unit)", }, ["furlong"] = { symbol = "furlong", usename = 1, utype = "length", scale = 201.168, default = "ft m", }, ["Gly"] = { name1 = "gigalight-year", symbol = "Gly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e24, default = "Mpc", link = "Light-year#Definitions", }, ["Gpc"] = { name1 = "gigaparsec", symbol = "Gpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e25, default = "Gly", link = "Parsec#Megaparsecs and gigaparsecs", }, ["hand"] = { name1 = "hand", symbol = "h", utype = "length", builtin = "hand", scale = 0.1016, iscomplex= true, default = "in cm", link = "Hand (unit)", }, ["in"] = { name1 = "inch", name2 = "inches", symbol = "in", utype = "length", scale = 0.0254, exception= "subunit_more_precision", default = "mm", }, ["inabbreviated"] = { name2 = "in", symbol = "in", utype = "length", scale = 0.0254, default = "mm", link = "Inch", }, ["kly"] = { name1 = "kilolight-year", symbol = "kly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e18, default = "pc", link = "Light-year#Definitions", }, ["kpc"] = { name1 = "kiloparsec", symbol = "kpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e19, default = "kly", link = "Parsec#Parsecs and kiloparsecs", }, ["LD"] = { name1 = "lunar distance", symbol = "LD", utype = "length", scale = 384403000, default = "km mi", link = "Lunar distance (astronomy)", }, ["league"] = { symbol = "league", usename = 1, utype = "length", scale = 4828.032, default = "km", link = "League (unit)", }, ["ly"] = { name1 = "light-year", symbol = "ly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e15, default = "AU", }, ["m"] = { _name1 = "मीटर", _name1_us= "मीटर", _symbol = "m", utype = "length", scale = 1, prefixes = 1, default = "v > 0 and v < 3 ! ftin ! ft", link = "मीटर", }, ["mi"] = { name1 = "मील", symbol = "mi", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", subdivs = { ["ch"] = { 80, default = "km" }, ["chlk"] = { 80, default = "km" }, ["chain"] = { 80, default = "km" }, ["chainlk"] = { 80, default = "km" }, ["ft"] = { 5280, default = "km" }, ["furlong"] = { 8, default = "km" }, ["yd"] = { 1760, default = "km" } }, }, ["mil"] = { symbol = "mil", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0000254, default = "mm", link = "Thousandth of an inch", }, ["Mly"] = { name1 = "megalight-year", symbol = "Mly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e21, default = "kpc", link = "Light-year#Definitions", }, ["Mpc"] = { name1 = "megaparsec", symbol = "Mpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e22, default = "Mly", link = "Parsec#Megaparsecs and gigaparsecs", }, ["NM"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "NM", utype = "length", scale = 1852, default = "km mi", }, ["nmi"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1852, default = "km mi", }, ["oldUKnmi"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", }, ["oldUSnmi"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", }, ["pc"] = { name1 = "parsec", symbol = "pc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e16, default = "ly", }, ["perch"] = { name2 = "perches", symbol = "perch", usename = 1, utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "Rod (unit)", }, ["pitch"] = { name2 = "μm", symbol = "μm", utype = "length", scale = 1e-6, default = "dpi", defkey = "pitch", linkey = "pitch", link = "Dots per inch", }, ["pole"] = { symbol = "pole", usename = 1, utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "Rod (unit)", }, ["pre1954U.S.nmi"] = { name1 = "(pre-1954&nbsp;U.S.) nautical mile", symbol = "(pre&#8209;1954&nbsp;U.S.) nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["pre1954USnmi"] = { name1 = "(pre-1954&nbsp;US) nautical mile", name1_us = "(pre-1954&nbsp;U.S.) nautical mile", symbol = "(pre&#8209;1954&nbsp;US) nmi", sym_us = "(pre&#8209;1954&nbsp;U.S.) nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["rd"] = { name1 = "rod", symbol = "rd", utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "Rod (unit)", }, ["royal cubit"] = { name1 = "royal cubit", symbol = "cu", utype = "length", scale = 0.524, default = "mm", }, ["rtkm"] = { name1 = "route kilometre", name1_us = "route kilometer", symbol = "km", utype = "length", scale = 1000, default = "mi", link = "Kilometre", }, ["rtmi"] = { name1 = "route mile", symbol = "mi", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", link = "Mile", }, ["shaku"] = { name2 = "shaku", symbol = "shaku", usename = 1, utype = "length", scale = 0.30303030303030304, default = "m", link = "Shaku (unit)", }, ["sm"] = { name1 = "smoot", symbol = "sm", utype = "length", scale = 1.70180, default = "m", link = "Smoot (unit)", }, ["smi"] = { name1 = "statute mile", symbol = "mi", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", subdivs = { ["chain"] = { 80, default = "km" } }, }, ["solar radius"] = { name1 = "solar radius", name2 = "solar radii", symbol = "''R''<sub>☉</sub>", utype = "length", scale = 695700e3, default = "km", }, ["sun"] = { name2 = "sun", symbol = "sun", usename = 1, utype = "length", scale = 0.030303030303030304, default = "mm", link = "Japanese units of measurement#Length", }, ["thou"] = { name2 = "thou", symbol = "thou", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0000254, default = "mm", link = "Thousandth of an inch", }, ["verst"] = { symbol = "verst", usename = 1, utype = "length", scale = 1066.8, default = "km mi", }, ["yd"] = { name1 = "yard", symbol = "yd", utype = "length", scale = 0.9144, default = "m", subdivs = { ["ft"] = { 3, default = "m" } }, }, ["μin"] = { name1 = "microinch", name2 = "microinches", symbol = "μin", utype = "length", scale = 0.0000000254, default = "nm", link = "SI prefix#Non-metric units", }, ["Å"] = { name1 = "ångström", symbol = "Å", utype = "length", scale = 0.0000000001, default = "in", }, ["Hz"] = { _name1 = "हर्ट्ज़", _name2 = "hertz", _symbol = "Hz", utype = "length", scale = 3.3356409519815204e-9, invert = -1, iscomplex= true, prefixes = 1, default = "m", link = "हर्ट्ज़", }, ["rpm"] = { name1 = "revolution per minute", name2 = "revolutions per minute", symbol = "rpm", utype = "length", scale = 5.5594015866358675e-11, invert = -1, iscomplex= true, default = "Hz", link = "Revolutions per minute", }, ["-ft-frac"] = { target = "ft", link = "Fracture gradient", }, ["-in-stiff"] = { target = "in", link = "Stiffness", }, ["-m-frac"] = { target = "m", link = "Fracture gradient", }, ["-m-stiff"] = { target = "m", link = "Stiffness", }, ["100km"] = { target = "km", multiplier= 100, }, ["100mi"] = { target = "mi", multiplier= 100, }, ["100miles"] = { target = "mi", symbol = "miles", multiplier= 100, }, ["admiralty nmi"] = { target = "oldUKnmi", }, ["angstrom"] = { target = "Å", }, ["au"] = { target = "AU", symbol = "au", }, ["feet"] = { target = "ft", }, ["hands"] = { target = "hand", }, ["inch"] = { target = "in", }, ["inches"] = { target = "in", }, ["light-year"] = { target = "ly", }, ["meter"] = { target = "m", sp_us = true, }, ["meters"] = { target = "m", sp_us = true, }, ["मीटर"] = { target = "m", }, ["metres"] = { target = "m", }, ["micrometre"] = { target = "μm", }, ["micron"] = { target = "μm", default = "μin", }, ["mile"] = { target = "mi", usename = 1, }, ["miles"] = { target = "mi", usename = 1, }, ["parsec"] = { target = "pc", }, ["rod"] = { target = "rd", }, ["smoot"] = { target = "sm", }, ["uin"] = { target = "μin", }, ["yard"] = { target = "yd", }, ["yards"] = { target = "yd", }, ["yds"] = { target = "yd", }, ["dtex"] = { name1 = "decitex", name2 = "decitex", symbol = "dtex", utype = "linear density", scale = 1e-7, default = "lb/yd", link = "Units of textile measurement#Units", }, ["kg/cm"] = { name1 = "kilogram per centimetre", name1_us = "kilogram per centimeter", name2 = "kilograms per centimetre", name2_us = "kilograms per centimeter", symbol = "kg/cm", utype = "linear density", scale = 100, default = "lb/yd", link = "Linear density", }, ["kg/m"] = { name1 = "kilogram per metre", name1_us = "kilogram per meter", name2 = "kilograms per metre", name2_us = "kilograms per meter", symbol = "kg/m", utype = "linear density", scale = 1, default = "lb/yd", link = "Linear density", }, ["lb/ft"] = { name1 = "pound per foot", name2 = "pounds per foot", symbol = "lb/ft", utype = "linear density", scale = 1.4881639435695539, default = "kg/m", link = "Linear density", }, ["lb/yd"] = { name1 = "pound per yard", name2 = "pounds per yard", symbol = "lb/yd", utype = "linear density", scale = 0.49605464785651798, default = "kg/m", link = "Linear density", }, ["G"] = { _name1 = "gauss", _name2 = "gauss", _symbol = "G", utype = "magnetic field strength", scale = 0.0001, prefixes = 1, default = "T", link = "Gauss (unit)", }, ["T"] = { _name1 = "टेस्ला", _symbol = "T", utype = "magnetic field strength", scale = 1, prefixes = 1, default = "G", link = "टेस्ला (इकाई)", }, ["A/m"] = { name1 = "ampere per metre", name1_us = "ampere per meter", name2 = "amperes per metre", name2_us = "amperes per meter", symbol = "A/m", utype = "magnetizing field", scale = 1, default = "Oe", }, ["kA/m"] = { name1 = "kiloampere per metre", name1_us = "kiloampere per meter", name2 = "kiloamperes per metre", name2_us = "kiloamperes per meter", symbol = "kA/m", utype = "magnetizing field", scale = 1000, default = "kOe", link = "Ampere per metre", }, ["MA/m"] = { name1 = "megaampere per metre", name1_us = "megaampere per meter", name2 = "megaamperes per metre", name2_us = "megaamperes per meter", symbol = "MA/m", utype = "magnetizing field", scale = 1e6, default = "kOe", link = "Ampere per metre", }, ["Oe"] = { _name1 = "oersted", _symbol = "Oe", utype = "magnetizing field", scale = 79.5774715, prefixes = 1, default = "kA/m", link = "Oersted", }, ["-Lcwt"] = { name1 = "hundredweight", name2 = "hundredweight", symbol = "cwt", utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb", }, ["-Scwt"] = { name1 = "hundredweight", name2 = "hundredweight", symbol = "cwt", utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb", }, ["-ST"] = { name1 = "short ton", symbol = "ST", utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["carat"] = { symbol = "carat", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.0002, default = "g", link = "Carat (mass)", }, ["Da"] = { _name1 = "dalton", _symbol = "Da", utype = "mass", scale = 1.66053906892e-27, prefixes = 1, default = "kg", link = "Dalton (unit)", }, ["drachm"] = { name1_us = "dram", symbol = "drachm", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.001771845195, default = "g", link = "Dram (unit)", }, ["dram"] = { target = "drachm", }, ["dwt"] = { name1 = "pennyweight", symbol = "dwt", utype = "mass", scale = 0.00155517384, default = "oz g", }, ["DWton"] = { symbol = "deadweight ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "DWtonne", link = "Deadweight tonnage", }, ["DWtonne"] = { name1_us = "deadweight metric ton", symbol = "deadweight tonne", sym_us = "~deadweight metric ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1000, default = "DWton", link = "Deadweight tonnage", }, ["g"] = { _name1 = "ग्राम", _symbol = "g", utype = "mass", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "oz", link = "ग्राम", }, ["gr"] = { name1 = "grain", symbol = "gr", utype = "mass", scale = 0.00006479891, default = "g", link = "Grain (unit)", }, ["Gt"] = { name1 = "गिगाटन", symbol = "Gt", utype = "mass", scale = 1000000000000, default = "LT ST", link = "मीटरी टन", }, ["impgalh2o"] = { name1 = "imperial gallon of water", name2 = "imperial gallons of water", symbol = "imp&nbsp;gal H<sub>2</sub>O", utype = "mass", scale = 4.5359236999999499, default = "lb kg", link = "Imperial gallon", }, ["kt"] = { name1 = "kilotonne", symbol = "kt", utype = "mass", scale = 1000000, default = "LT ST", link = "Tonne", }, ["lb"] = { name1 = "pound", symbol = "lb", utype = "mass", scale = 0.45359237, exception= "integer_more_precision", default = "kg", subdivs = { ["oz"] = { 16, default = "kg" } }, link = "Pound (mass)", }, ["Lcwt"] = { name1 = "long hundredweight", name2 = "long hundredweight", symbol = "Lcwt", usename = 1, utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb", subdivs = { ["qtr"] = { 4, default = "kg" }, ["st"] = { 8, default = "kg" } }, link = "Hundredweight", }, ["long cwt"] = { name1 = "long hundredweight", name2 = "long hundredweight", symbol = "long&nbsp;cwt", utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb kg", subdivs = { ["qtr"] = { 4, default = "kg" } }, link = "Hundredweight", }, ["long qtr"] = { name1 = "long quarter", symbol = "long&nbsp;qtr", utype = "mass", scale = 12.70058636, default = "lb kg", }, ["LT"] = { symbol = "long ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "t", subdivs = { ["Lcwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Lcwt" } }, }, ["lt"] = { name1 = "long ton", symbol = "LT", utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "t", subdivs = { ["Lcwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Lcwt" } }, }, ["metric ton"] = { symbol = "metric ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1000, default = "long ton", link = "Tonne", }, ["MT"] = { name1 = "metric ton", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "LT ST", link = "Tonne", }, ["Mt"] = { name1 = "megatonne", symbol = "Mt", utype = "mass", scale = 1000000000, default = "LT ST", link = "Tonne", }, ["oz"] = { name1 = "ounce", symbol = "oz", utype = "mass", scale = 0.028349523125, default = "g", }, ["ozt"] = { name1 = "troy ounce", symbol = "ozt", utype = "mass", scale = 0.0311034768, default = "oz g", }, ["pdr"] = { name1 = "pounder", symbol = "pdr", utype = "mass", scale = 0.45359237, default = "kg", link = "Pound (mass)", }, ["qtr"] = { name1 = "quarter", symbol = "qtr", utype = "mass", scale = 12.70058636, default = "lb kg", subdivs = { ["lb"] = { 28, default = "kg" } }, link = "Long quarter", }, ["Scwt"] = { name1 = "short hundredweight", name2 = "short hundredweight", symbol = "Scwt", usename = 1, utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb", link = "Hundredweight", }, ["short cwt"] = { name1 = "short hundredweight", name2 = "short hundredweight", symbol = "short&nbsp;cwt", utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb kg", link = "Hundredweight", }, ["short qtr"] = { name1 = "short quarter", symbol = "short&nbsp;qtr", utype = "mass", scale = 11.33980925, default = "lb kg", }, ["ST"] = { symbol = "short ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", subdivs = { ["Scwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Scwt" } }, }, ["shtn"] = { name1 = "short ton", symbol = "sh&nbsp;tn", utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["shton"] = { symbol = "ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["solar mass"] = { name1 = "solar mass", name2 = "solar masses", symbol = "''M''<sub>☉</sub>", utype = "mass", scale = 1.98855e30, default = "kg", }, ["st"] = { name1 = "stone", name2 = "stone", symbol = "st", utype = "mass", scale = 6.35029318, default = "lb kg", subdivs = { ["lb"] = { 14, default = "kg lb" } }, link = "Stone (unit)", }, ["t"] = { name1 = "tonne", name1_us = "metric ton", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "LT ST", }, ["tonne"] = { name1 = "tonne", name1_us = "metric ton", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "shton", }, ["troy pound"] = { symbol = "troy pound", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.3732417216, default = "lb kg", link = "Troy weight", }, ["usgalh2o"] = { name1 = "US gallon of water", name1_us = "U.S. gallon of water", name2 = "US gallons of water", name2_us = "U.S. gallons of water", symbol = "US&nbsp;gal H<sub>2</sub>O", utype = "mass", scale = 3.7776215836051126, default = "lb kg", link = "United States customary units#Fluid volume", }, ["viss"] = { name2 = "viss", symbol = "viss", utype = "mass", scale = 1.632932532, default = "kg", link = "Myanmar units of measurement#Mass", }, ["billion tonne"] = { target = "e9t", }, ["grain"] = { target = "gr", }, ["kilogram"] = { target = "kg", }, ["kilotonne"] = { target = "kt", }, ["lbs"] = { target = "lb", }, ["lbt"] = { target = "troy pound", }, ["lcwt"] = { target = "Lcwt", }, ["long ton"] = { target = "LT", }, ["mcg"] = { target = "μg", }, ["million tonne"] = { target = "e6t", }, ["scwt"] = { target = "Scwt", }, ["short ton"] = { target = "ST", }, ["stone"] = { target = "st", }, ["thousand tonne"] = { target = "e3t", }, ["tonnes"] = { target = "t", }, ["kg/kW"] = { name1 = "kilogram per kilowatt", name2 = "kilograms per kilowatt", symbol = "kg/kW", utype = "mass per unit power", scale = 0.001, default = "lb/hp", link = "Kilowatt", }, ["lb/hp"] = { name1 = "pound per horsepower", name2 = "pounds per horsepower", symbol = "lb/hp", utype = "mass per unit power", scale = 0.00060827738784176115, default = "kg/kW", link = "Horsepower", }, ["kg/h"] = { per = { "kg", "h" }, utype = "mass per unit time", default = "lb/h", }, ["lb/h"] = { per = { "lb", "h" }, utype = "mass per unit time", default = "kg/h", }, ["g-mol/d"] = { name1 = "gram-mole per day", name2 = "gram-moles per day", symbol = "g&#8209;mol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["g-mol/h"] = { name1 = "gram-mole per hour", name2 = "gram-moles per hour", symbol = "g&#8209;mol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["g-mol/min"] = { name1 = "gram-mole per minute", name2 = "gram-moles per minute", symbol = "g&#8209;mol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "g-mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["g-mol/s"] = { name1 = "gram-mole per second", name2 = "gram-moles per second", symbol = "g&#8209;mol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lb-mol/min", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/d"] = { name1 = "gram-mole per day", name2 = "gram-moles per day", symbol = "gmol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/h"] = { name1 = "gram-mole per hour", name2 = "gram-moles per hour", symbol = "gmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/min"] = { name1 = "gram-mole per minute", name2 = "gram-moles per minute", symbol = "gmol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "gmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/s"] = { name1 = "gram-mole per second", name2 = "gram-moles per second", symbol = "gmol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lbmol/min", link = "Mole (unit)", }, ["kmol/d"] = { name1 = "kilomole per day", name2 = "kilomoles per day", symbol = "kmol/d", utype = "molar rate", scale = 0.011574074074074073, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["kmol/h"] = { name1 = "kilomole per hour", name2 = "kilomoles per hour", symbol = "kmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.27777777777777779, default = "mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["kmol/min"] = { name1 = "kilomole per minute", name2 = "kilomoles per minute", symbol = "kmol/min", utype = "molar rate", scale = 16.666666666666668, default = "mol/s", link = "Kilomole (unit)", }, ["kmol/s"] = { name1 = "kilomole per second", name2 = "kilomoles per second", symbol = "kmol/s", utype = "molar rate", scale = 1000, default = "lb-mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["lb-mol/d"] = { name1 = "pound-mole per day", name2 = "pound-moles per day", symbol = "lb&#8209;mol/d", utype = "molar rate", scale = 0.0052499116898148141, default = "mmol/s", link = "Pound-mole", }, ["lb-mol/h"] = { name1 = "pound-mole per hour", name2 = "pound-moles per hour", symbol = "lb&#8209;mol/h", utype = "molar rate", scale = 0.12599788055555555, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lb-mol/min"] = { name1 = "pound-mole per minute", name2 = "pound-moles per minute", symbol = "lb&#8209;mol/min", utype = "molar rate", scale = 7.5598728333333334, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lb-mol/s"] = { name1 = "pound-mole per second", name2 = "pound-moles per second", symbol = "lb&#8209;mol/s", utype = "molar rate", scale = 453.59237, default = "kmol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/d"] = { name1 = "pound-mole per day", name2 = "pound-moles per day", symbol = "lbmol/d", utype = "molar rate", scale = 0.0052499116898148141, default = "mmol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/h"] = { name1 = "pound-mole per hour", name2 = "pound-moles per hour", symbol = "lbmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.12599788055555555, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/min"] = { name1 = "pound-mole per minute", name2 = "pound-moles per minute", symbol = "lbmol/min", utype = "molar rate", scale = 7.5598728333333334, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/s"] = { name1 = "pound-mole per second", name2 = "pound-moles per second", symbol = "lbmol/s", utype = "molar rate", scale = 453.59237, default = "kmol/s", link = "Pound-mole", }, ["mmol/s"] = { name1 = "millimole per second", name2 = "millimoles per second", symbol = "mmol/s", utype = "molar rate", scale = 0.001, default = "lb-mol/d", link = "Mole (unit)", }, ["mol/d"] = { name1 = "mole per day", name2 = "moles per day", symbol = "mol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["mol/h"] = { name1 = "mole per hour", name2 = "moles per hour", symbol = "mol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["mol/min"] = { name1 = "mole per minute", name2 = "moles per minute", symbol = "mol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["mol/s"] = { name1 = "mole per second", name2 = "moles per second", symbol = "mol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lb-mol/min", link = "Mole (unit)", }, ["μmol/s"] = { name1 = "micromole per second", name2 = "micromoles per second", symbol = "μmol/s", utype = "molar rate", scale = 0.000001, default = "lb-mol/d", link = "Mole (unit)", }, ["umol/s"] = { target = "μmol/s", }, ["/acre"] = { name1 = "per acre", name2 = "per acre", symbol = "/acre", utype = "per unit area", scale = 0.00024710538146716532, default = "/ha", link = "Acre", }, ["/ha"] = { name1 = "per hectare", name2 = "per hectare", symbol = "/ha", utype = "per unit area", scale = 100e-6, default = "/acre", link = "Hectare", }, ["/sqcm"] = { name1 = "per square centimetre", name1_us = "per square centimeter", name2 = "per square centimetre", name2_us = "per square centimeter", symbol = "/cm<sup>2</sup>", utype = "per unit area", scale = 1e4, default = "/sqin", link = "Square centimetre", }, ["/sqin"] = { name1 = "per square inch", name2 = "per square inch", symbol = "/in<sup>2</sup>", utype = "per unit area", scale = 1550.0031000062002, default = "/sqcm", link = "Square inch", }, ["/sqkm"] = { name1 = "प्रति वर्ग किलोमीटर", name1_us = "per square kilometer", name2 = "per square kilometre", name2_us = "per square kilometer", symbol = "/km<sup>2</sup>", utype = "per unit area", scale = 1e-6, default = "/sqmi", link = "वर्ग किलोमीटर", }, ["/sqmi"] = { name1 = "per square mile", name2 = "per square mile", symbol = "/sq&nbsp;mi", utype = "per unit area", scale = 3.8610215854244582e-7, default = "/sqkm", link = "Square mile", }, ["PD/acre"] = { name1 = "inhabitant per acre", name2 = "inhabitants per acre", symbol = "/acre", utype = "per unit area", scale = 0.00024710538146716532, default = "PD/ha", link = "Acre", }, ["PD/ha"] = { name1 = "inhabitant per hectare", name2 = "inhabitants per hectare", symbol = "/ha", utype = "per unit area", scale = 100e-6, default = "PD/acre", link = "Hectare", }, ["PD/sqkm"] = { name1 = "inhabitant per square kilometre", name1_us = "inhabitant per square kilometer", name2 = "inhabitants per square kilometre", name2_us = "inhabitants per square kilometer", symbol = "/km<sup>2</sup>", utype = "per unit area", scale = 1e-6, default = "PD/sqmi", link = "वर्ग किलोमीटर", }, ["PD/sqmi"] = { name1 = "inhabitant per square mile", name2 = "inhabitants per square mile", symbol = "/sq&nbsp;mi", utype = "per unit area", scale = 3.8610215854244582e-7, default = "PD/sqkm", link = "Square mile", }, ["/cm2"] = { target = "/sqcm", }, ["/in2"] = { target = "/sqin", }, ["/km2"] = { target = "/sqkm", }, ["pd/acre"] = { target = "PD/acre", }, ["pd/ha"] = { target = "PD/ha", }, ["PD/km2"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/km2"] = { target = "PD/sqkm", }, ["PD/km²"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/sqkm"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/sqmi"] = { target = "PD/sqmi", }, ["/l"] = { name1 = "per litre", name1_us = "per liter", name2 = "per litre", name2_us = "per liter", symbol = "/l", utype = "per unit volume", scale = 1000, default = "/usgal", link = "Litre", }, ["/L"] = { name1 = "per litre", name1_us = "per liter", name2 = "per litre", name2_us = "per liter", symbol = "/L", utype = "per unit volume", scale = 1000, default = "/usgal", link = "Litre", }, ["/USgal"] = { name1 = "per gallon", name2 = "per gallon", symbol = "/gal", utype = "per unit volume", scale = 264.172052, default = "/L", link = "US gallon", customary= 2, }, ["/usgal"] = { target = "/USgal", }, ["bhp"] = { name1 = "brake horsepower", name2 = "brake horsepower", symbol = "bhp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "Horsepower#Brake horsepower", }, ["Cal/d"] = { name1 = "large calorie per day", name2 = "large calories per day", symbol = "Cal/d", utype = "power", scale = 0.048425925925925928, default = "kJ/d", link = "Calorie", }, ["Cal/h"] = { name1 = "large calorie per hour", name2 = "large calories per hour", symbol = "Cal/h", utype = "power", scale = 1.1622222222222223, default = "kJ/h", link = "Calorie", }, ["cal/h"] = { name1 = "calorie per hour", name2 = "calories per hour", symbol = "cal/h", utype = "power", scale = 0.0011622222222222223, default = "W", link = "Calorie", }, ["CV"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "CV", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["hk"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "hk", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["hp"] = { name1 = "horsepower", name2 = "horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", }, ["hp-electric"] = { name1 = "electric horsepower", name2 = "electric horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 746, default = "kW", link = "Horsepower#Electrical horsepower", }, ["hp-electrical"] = { name1 = "electrical horsepower", name2 = "electrical horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 746, default = "kW", link = "Horsepower#Electrical horsepower", }, ["hp-metric"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["ihp"] = { name1 = "indicated horsepower", name2 = "indicated horsepower", symbol = "ihp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "Horsepower#Indicated horsepower", }, ["kcal/h"] = { name1 = "kilocalorie per hour", name2 = "kilocalories per hour", symbol = "kcal/h", utype = "power", scale = 1.1622222222222223, default = "kW", link = "Calorie", }, ["kJ/d"] = { name1 = "kilojoule per day", name2 = "kilojoules per day", symbol = "kJ/d", utype = "power", scale = 0.011574074074074073, default = "Cal/d", link = "Kilojoule", }, ["kJ/h"] = { name1 = "kilojoule per hour", name2 = "kilojoules per hour", symbol = "kJ/h", utype = "power", scale = 0.27777777777777779, default = "W", link = "Kilojoule", }, ["PS"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "PS", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["shp"] = { name1 = "shaft horsepower", name2 = "shaft horsepower", symbol = "shp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "Horsepower#Shaft horsepower", }, ["W"] = { _name1 = "watt", _symbol = "W", utype = "power", scale = 1, prefixes = 1, default = "hp", link = "Watt", }, ["BTU/h"] = { per = { "BTU", "h" }, utype = "power", default = "W", }, ["Btu/h"] = { per = { "Btu", "h" }, utype = "power", default = "W", }, ["BHP"] = { target = "bhp", }, ["btu/h"] = { target = "BTU/h", }, ["HP"] = { target = "hp", }, ["Hp"] = { target = "hp", }, ["hp-mechanical"] = { target = "hp", }, ["IHP"] = { target = "ihp", }, ["SHP"] = { target = "shp", }, ["whp"] = { target = "hp", }, ["hp/lb"] = { name1 = "horsepower per pound", name2 = "horsepower per pound", symbol = "hp/lb", utype = "power per unit mass", scale = 1643.986806, default = "kW/kg", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/LT"] = { name1 = "horsepower per long ton", name2 = "horsepower per long ton", symbol = "hp/LT", utype = "power per unit mass", scale = 0.73392268125000004, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/ST"] = { name1 = "horsepower per short ton", name2 = "horsepower per short ton", symbol = "hp/ST", utype = "power per unit mass", scale = 0.821993403, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/t"] = { name1 = "horsepower per tonne", name2 = "horsepower per tonne", symbol = "hp/t", utype = "power per unit mass", scale = 0.74569987158227022, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["kW/kg"] = { name1 = "kilowatt per kilogram", name2 = "kilowatts per kilogram", symbol = "kW/kg", utype = "power per unit mass", scale = 1000, default = "hp/lb", link = "Power-to-weight ratio", }, ["kW/t"] = { name1 = "kilowatt per tonne", name2 = "kilowatts per tonne", symbol = "kW/t", utype = "power per unit mass", scale = 1, default = "PS/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["PS/t"] = { name1 = "metric horsepower per tonne", name2 = "metric horsepower per tonne", symbol = "PS/t", utype = "power per unit mass", scale = 0.73549875, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["shp/lb"] = { name1 = "shaft horsepower per pound", name2 = "shaft horsepower per pound", symbol = "shp/lb", utype = "power per unit mass", scale = 1643.986806, default = "kW/kg", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/tonne"] = { target = "hp/t", symbol = "hp/tonne", default = "kW/tonne", }, ["kW/tonne"] = { target = "kW/t", symbol = "kW/tonne", }, ["-lb/in2"] = { name1 = "pound per square inch", name2 = "pounds per square inch", symbol = "lb/in<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa kgf/cm2", }, ["atm"] = { name1 = "standard atmosphere", symbol = "atm", utype = "pressure", scale = 101325, default = "kPa", link = "Atmosphere (unit)", }, ["Ba"] = { name1 = "barye", symbol = "Ba", utype = "pressure", scale = 0.1, default = "Pa", }, ["bar"] = { symbol = "bar", utype = "pressure", scale = 100000, default = "kPa", link = "Bar (unit)", }, ["dbar"] = { name1 = "decibar", symbol = "dbar", utype = "pressure", scale = 10000, default = "kPa", link = "Bar (unit)", }, ["inHg"] = { name1 = "inch of mercury", name2 = "inches of mercury", symbol = "inHg", utype = "pressure", scale = 3386.388640341, default = "kPa", }, ["kBa"] = { name1 = "kilobarye", symbol = "kBa", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "Barye", }, ["kg-f/cm2"] = { name1 = "kilogram-force per square centimetre", name1_us = "kilogram-force per square centimeter", name2 = "kilograms-force per square centimetre", name2_us = "kilograms-force per square centimeter", symbol = "kg<sub>f</sub>/cm<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "Kilogram-force", }, ["kg/cm2"] = { name1 = "kilogram per square centimetre", name1_us = "kilogram per square centimeter", name2 = "kilograms per square centimetre", name2_us = "kilograms per square centimeter", symbol = "kg/cm<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "Kilogram-force", }, ["kgf/cm2"] = { name1 = "kilogram-force per square centimetre", name1_us = "kilogram-force per square centimeter", name2 = "kilograms-force per square centimetre", name2_us = "kilograms-force per square centimeter", symbol = "kgf/cm<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "Kilogram-force", }, ["ksi"] = { name1 = "kilopound per square inch", name2 = "kilopounds per square inch", symbol = "ksi", utype = "pressure", scale = 6894757.2931683613, default = "MPa", link = "Pound per square inch", }, ["lbf/in2"] = { name1 = "pound-force per square inch", name2 = "pounds-force per square inch", symbol = "lbf/in<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa kgf/cm2", }, ["mb"] = { name1 = "millibar", symbol = "mb", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "Bar (unit)", }, ["mbar"] = { name1 = "millibar", symbol = "mbar", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "Bar (unit)", }, ["mmHg"] = { name1 = "millimetre of mercury", name1_us = "millimeter of mercury", name2 = "millimetres of mercury", name2_us = "millimeters of mercury", symbol = "mmHg", utype = "pressure", scale = 133.322387415, default = "kPa", }, ["Pa"] = { _name1 = "pascal", _symbol = "Pa", utype = "pressure", scale = 1, prefixes = 1, default = "psi", link = "Pascal (unit)", }, ["psf"] = { name1 = "pound per square foot", name2 = "pounds per square foot", symbol = "psf", utype = "pressure", scale = 47.880258980335839, default = "kPa", link = "Pound per square inch", }, ["psi"] = { name1 = "pound per square inch", name2 = "pounds per square inch", symbol = "psi", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa", }, ["Torr"] = { name1 = "torr", symbol = "Torr", utype = "pressure", scale = 133.32236842105263, default = "kPa", }, ["N/cm2"] = { per = { "N", "cm2" }, utype = "pressure", default = "psi", }, ["N/m2"] = { per = { "N", "m2" }, utype = "pressure", default = "psi", }, ["g/cm2"] = { per = { "g", "cm2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["g/m2"] = { per = { "g", "m2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["kg/ha"] = { per = { "kg", "ha" }, utype = "pressure", default = "lb/acre", multiplier= 9.80665, }, ["kg/m2"] = { per = { "kg", "m2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["lb/1000sqft"] = { per = { "lb", "1000sqft" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["lb/acre"] = { per = { "lb", "acre" }, utype = "pressure", default = "kg/ha", multiplier= 9.80665, }, ["lb/sqft"] = { per = { "lb", "sqft" }, utype = "pressure", default = "kg/m2", multiplier= 9.80665, }, ["lb/sqyd"] = { per = { "lb", "sqyd" }, utype = "pressure", default = "kg/m2", multiplier= 9.80665, }, ["LT/acre"] = { per = { "LT", "acre" }, utype = "pressure", default = "t/ha", multiplier= 9.80665, }, ["MT/ha"] = { per = { "MT", "ha" }, utype = "pressure", default = "LT/acre ST/acre", multiplier= 9.80665, }, ["oz/sqft"] = { per = { "oz", "sqft" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["oz/sqyd"] = { per = { "oz", "sqyd" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["ST/acre"] = { per = { "ST", "acre" }, utype = "pressure", default = "t/ha", multiplier= 9.80665, }, ["t/ha"] = { per = { "t", "ha" }, utype = "pressure", default = "LT/acre ST/acre", multiplier= 9.80665, }, ["tonne/acre"] = { per = { "tonne", "acre" }, utype = "pressure", default = "tonne/ha", multiplier= 9.80665, }, ["tonne/ha"] = { per = { "tonne", "ha" }, utype = "pressure", default = "tonne/acre", multiplier= 9.80665, }, ["kgfpsqcm"] = { target = "kgf/cm2", }, ["kgpsqcm"] = { target = "kg/cm2", }, ["kN/m2"] = { target = "kPa", }, ["lb/in2"] = { target = "lbf/in2", }, ["torr"] = { target = "Torr", }, ["Bq"] = { _name1 = "becquerel", _symbol = "Bq", utype = "radioactivity", scale = 1, prefixes = 1, default = "pCi", link = "Becquerel", }, ["Ci"] = { _name1 = "curie", _symbol = "Ci", utype = "radioactivity", scale = 3.7e10, prefixes = 1, default = "GBq", link = "Curie (unit)", }, ["Rd"] = { _name1 = "rutherford", _symbol = "Rd", utype = "radioactivity", scale = 1e6, prefixes = 1, default = "MBq", link = "Rutherford (unit)", }, ["cm/h"] = { name1 = "centimetre per hour", name1_us = "centimeter per hour", name2 = "centimetres per hour", name2_us = "centimeters per hour", symbol = "cm/h", utype = "speed", scale = 2.7777777777777775e-6, default = "in/h", link = "Metre per second", }, ["cm/s"] = { name1 = "centimetre per second", name1_us = "centimeter per second", name2 = "centimetres per second", name2_us = "centimeters per second", symbol = "cm/s", utype = "speed", scale = 0.01, default = "in/s", link = "Metre per second", }, ["cm/year"] = { name1 = "centimetre per year", name1_us = "centimeter per year", name2 = "centimetres per year", name2_us = "centimeters per year", symbol = "cm/year", utype = "speed", scale = 3.168873850681143e-10, default = "in/year", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["foot/s"] = { name1 = "foot per second", name2 = "foot per second", symbol = "ft/s", utype = "speed", scale = 0.3048, default = "m/s", }, ["ft/min"] = { name1 = "foot per minute", name2 = "feet per minute", symbol = "ft/min", utype = "speed", scale = 0.00508, default = "m/min", link = "Feet per second", }, ["ft/s"] = { name1 = "foot per second", name2 = "feet per second", symbol = "ft/s", utype = "speed", scale = 0.3048, default = "m/s", link = "Feet per second", }, ["furlong per fortnight"] = { name2 = "furlongs per fortnight", symbol = "furlong per fortnight", usename = 1, utype = "speed", scale = 0.00016630952380952381, default = "km/h mph", link = "FFF system", }, ["in/h"] = { name1 = "inch per hour", name2 = "inches per hour", symbol = "in/h", utype = "speed", scale = 7.0555555555555559e-6, default = "cm/h", link = "Inch", }, ["in/s"] = { name1 = "inch per second", name2 = "inches per second", symbol = "in/s", utype = "speed", scale = 0.0254, default = "cm/s", link = "Inch", }, ["in/year"] = { name1 = "inch per year", name2 = "inches per year", symbol = "in/year", utype = "speed", scale = 8.0489395807301024e-10, default = "cm/year", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["isp"] = { name1 = "second", symbol = "s", utype = "speed", scale = 9.80665, default = "km/s", link = "Specific impulse", }, ["km/d"] = { name1 = "kilometre per day", name1_us = "kilometer per day", name2 = "kilometres per day", name2_us = "kilometers per day", symbol = "km/d", utype = "speed", scale = 1.1574074074074074e-2, default = "mi/d", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["km/h"] = { name1 = "kilometre per hour", name1_us = "kilometer per hour", name2 = "kilometres per hour", name2_us = "kilometers per hour", symbol = "km/h", utype = "speed", scale = 0.27777777777777779, default = "mph", link = "Kilometres per hour", }, ["km/s"] = { name1 = "kilometre per second", name1_us = "kilometer per second", name2 = "kilometres per second", name2_us = "kilometers per second", symbol = "km/s", utype = "speed", scale = 1000, default = "mi/s", link = "Metre per second", }, ["kn"] = { name1 = "knot", symbol = "kn", utype = "speed", scale = 0.51444444444444448, default = "km/h mph", link = "Knot (unit)", }, ["kNs/kg"] = { name2 = "kN&#8209;s/kg", symbol = "kN&#8209;s/kg", utype = "speed", scale = 1000, default = "isp", link = "Specific impulse", }, ["m/min"] = { name1 = "metre per minute", name1_us = "meter per minute", name2 = "metres per minute", name2_us = "meters per minute", symbol = "m/min", utype = "speed", scale = 0.016666666666666666, default = "ft/min", link = "Metre per second", }, ["m/s"] = { name1 = "metre per second", name1_us = "meter per second", name2 = "metres per second", name2_us = "meters per second", symbol = "m/s", utype = "speed", scale = 1, default = "ft/s", }, ["Mach"] = { name2 = "Mach", symbol = "Mach", utype = "speed", builtin = "mach", scale = 0, iscomplex= true, default = "km/h mph", link = "Mach number", }, ["mi/d"] = { name1 = "mile per day", name2 = "miles per day", symbol = "mi/d", utype = "speed", scale = 1.8626666666666667e-2, default = "km/d", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["mi/s"] = { name1 = "mile per second", name2 = "miles per second", symbol = "mi/s", utype = "speed", scale = 1609.344, default = "km/s", link = "Mile", }, ["mm/h"] = { name1 = "millimetre per hour", name1_us = "millimeter per hour", name2 = "millimetres per hour", name2_us = "millimeters per hour", symbol = "mm/h", utype = "speed", scale = 2.7777777777777781e-7, default = "in/h", link = "Metre per second", }, ["mph"] = { name1 = "mile per hour", name2 = "miles per hour", symbol = "mph", utype = "speed", scale = 0.44704, default = "km/h", link = "Miles per hour", }, ["Ns/kg"] = { name2 = "N&#8209;s/kg", symbol = "N&#8209;s/kg", utype = "speed", scale = 1, default = "isp", link = "Specific impulse", }, ["si tsfc"] = { name2 = "g/(kN⋅s)", symbol = "g/(kN⋅s)", utype = "speed", scale = 9.9999628621379242e-7, invert = -1, iscomplex= true, default = "tsfc", link = "Thrust specific fuel consumption", }, ["tsfc"] = { name2 = "lb/(lbf⋅h)", symbol = "lb/(lbf⋅h)", utype = "speed", scale = 2.832545036049801e-5, invert = -1, iscomplex= true, default = "si tsfc", link = "Thrust specific fuel consumption", }, ["cm/y"] = { target = "cm/year", }, ["cm/yr"] = { target = "cm/year", }, ["in/y"] = { target = "in/year", }, ["in/yr"] = { target = "in/year", }, ["knot"] = { target = "kn", }, ["knots"] = { target = "kn", }, ["kph"] = { target = "km/h", }, ["mi/h"] = { target = "mph", }, ["mm/s"] = { per = { "mm", "s" }, utype = "speed", default = "in/s", link = "Metre per second", }, ["C"] = { name1 = "degree Celsius", name2 = "degrees Celsius", symbol = "°C", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 1, offset = -273.15, iscomplex= true, istemperature= true, default = "F", link = "Celsius", }, ["F"] = { name1 = "degree Fahrenheit", name2 = "degrees Fahrenheit", symbol = "°F", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 0.55555555555555558, offset = 32-273.15*(9/5), iscomplex= true, istemperature= true, default = "C", link = "Fahrenheit", }, ["K"] = { _name1 = "kelvin", _symbol = "K", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 1, offset = 0, iscomplex= true, istemperature= true, prefixes = 1, default = "C F", link = "Kelvin", }, ["keVT"] = { name1 = "kiloelectronvolt", symbol = "keV", utype = "temperature", scale = 11604518.121550081, offset = 0, iscomplex= true, default = "MK", defkey = "keVT", linkey = "keVT", link = "Electronvolt", }, ["R"] = { name1 = "degree Rankine", name2 = "degrees Rankine", symbol = "°R", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 0.55555555555555558, offset = 0, iscomplex= true, istemperature= true, default = "K F C", link = "Rankine scale", }, ["Celsius"] = { target = "C", }, ["°C"] = { target = "C", }, ["°F"] = { target = "F", }, ["°R"] = { target = "R", }, ["C-change"] = { name1 = "degree Celsius change", name2 = "degrees Celsius change", symbol = "°C", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 1, default = "F-change", link = "Celsius", }, ["F-change"] = { name1 = "degree Fahrenheit change", name2 = "degrees Fahrenheit change", symbol = "°F", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 0.55555555555555558, default = "C-change", link = "Fahrenheit", }, ["K-change"] = { name1 = "kelvin change", name2 = "kelvins change", symbol = "K", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 1, default = "F-change", link = "Kelvin", }, ["°C-change"] = { target = "C-change", }, ["°F-change"] = { target = "F-change", }, ["century"] = { name1 = "century", name2 = "centuries", symbol = "ha", utype = "time", scale = 3155760000, default = "Gs", }, ["d"] = { name1 = "day", symbol = "d", utype = "time", scale = 86400, default = "ks", }, ["decade"] = { name1 = "decade", symbol = "daa", utype = "time", scale = 315576000, default = "Ms", }, ["dog year"] = { name1 = "dog year", symbol = "dog yr", utype = "time", scale = 220903200, default = "years", link = "List of unusual units of measurement#Dog year", }, ["fortnight"] = { symbol = "fortnight", usename = 1, utype = "time", scale = 1209600, default = "week", }, ["h"] = { name1 = "hour", symbol = "h", utype = "time", scale = 3600, default = "ks", }, ["long billion year"] = { name1 = "billion years", name2 = "billion years", symbol = "Ta", utype = "time", scale = 31557600000000000000, default = "Es", link = "Annum", }, ["millennium"] = { name1 = "millennium", name2 = "millennia", symbol = "ka", utype = "time", scale = 31557600000, default = "Gs", }, ["milliard year"] = { name1 = "milliard years", name2 = "milliard years", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "Annum", }, ["million year"] = { name1 = "million years", name2 = "million years", symbol = "Ma", utype = "time", scale = 31557600000000, default = "Ts", link = "Annum", }, ["min"] = { name1 = "minute", symbol = "min", utype = "time", scale = 60, default = "s", }, ["month"] = { symbol = "month", usename = 1, utype = "time", scale = 2629800, default = "Ms", }, ["months"] = { name1 = "month", symbol = "mo", utype = "time", scale = 2629800, default = "year", }, ["s"] = { _name1 = "second", _symbol = "s", utype = "time", scale = 1, prefixes = 1, default = "v < 7200 ! min ! h", link = "Second", }, ["short billion year"] = { name1 = "billion years", name2 = "billion years", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "Annum", }, ["short trillion year"] = { name1 = "trillion years", name2 = "trillion years", symbol = "Ta", utype = "time", scale = 31557600000000000000, default = "Es", link = "Annum", }, ["thousand million year"] = { name1 = "thousand million years", name2 = "thousand million years", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "Annum", }, ["wk"] = { symbol = "week", usename = 1, utype = "time", scale = 604800, default = "Ms", }, ["year"] = { name1 = "year", symbol = "a", utype = "time", scale = 31557600, default = "Ms", link = "Annum", }, ["years"] = { name1 = "year", symbol = "yr", utype = "time", scale = 31557600, default = "Ms", link = "Annum", }, ["byr"] = { target = "short billion year", }, ["day"] = { target = "d", }, ["days"] = { target = "d", }, ["dog yr"] = { target = "dog year", }, ["Gyr"] = { target = "thousand million year", }, ["hour"] = { target = "h", }, ["hours"] = { target = "h", }, ["kMyr"] = { target = "thousand million year", }, ["kmyr"] = { target = "thousand million year", }, ["kyr"] = { target = "millennium", }, ["long byr"] = { target = "long billion year", }, ["minute"] = { target = "min", }, ["minutes"] = { target = "min", }, ["mth"] = { target = "month", }, ["Myr"] = { target = "million year", }, ["myr"] = { target = "million year", }, ["sec"] = { target = "s", }, ["second"] = { target = "s", }, ["seconds"] = { target = "s", }, ["tmyr"] = { target = "thousand million year", }, ["tryr"] = { target = "short trillion year", }, ["tyr"] = { target = "millennium", }, ["week"] = { target = "wk", }, ["weeks"] = { target = "wk", }, ["yr"] = { target = "year", }, ["kg.m"] = { name1 = "kilogram metre", name1_us = "kilogram meter", symbol = "kg⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["kgf.m"] = { name1 = "kilogram force-metre", name1_us = "kilogram force-meter", symbol = "kgf⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["kgm"] = { name1 = "kilogram metre", name1_us = "kilogram meter", symbol = "kg⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["kpm"] = { name1 = "kilopond metre", name1_us = "kilopond meter", symbol = "kp⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["lb-fft"] = { name1 = "pound force-foot", name2 = "pound force-feet", symbol = "ft⋅lb<sub>f</sub>", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lb.ft"] = { name1 = "pound force-foot", name2 = "pound force-feet", symbol = "lb⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lb.in"] = { name1 = "pound force-inch", symbol = "lb⋅in", utype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mN.m", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lbfft"] = { name1 = "pound force-foot", name2 = "pound force-feet", symbol = "lbf⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lbft"] = { name1 = "pound-foot", name2 = "pound-feet", symbol = "lb⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["m.kg-f"] = { name1 = "metre kilogram-force", name1_us = "meter kilogram-force", name2 = "metre kilograms-force", name2_us = "meter kilograms-force", symbol = "m⋅kg<sub>f</sub>", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["m.kgf"] = { name1 = "metre kilogram-force", name1_us = "meter kilogram-force", name2 = "metre kilograms-force", name2_us = "meter kilograms-force", symbol = "m⋅kgf", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["mN.m"] = { name1 = "millinewton-metre", name1_us = "millinewton-meter", symbol = "mN⋅m", utype = "torque", scale = 0.001, default = "lb.in", link = "Newton-metre", }, ["Nm"] = { _name1 = "newton-metre", _name1_us= "newton-meter", _symbol = "N⋅m", utype = "torque", alttype = "energy", scale = 1, prefixes = 1, default = "lbfft", link = "Newton-metre", }, ["kN/m"] = { per = { "kN", "-m-stiff" }, utype = "torque", default = "lbf/in", }, ["lbf/in"] = { per = { "lbf", "-in-stiff" }, utype = "torque", default = "kN/m", }, ["lb-f.ft"] = { target = "lb-fft", }, ["lbf.ft"] = { target = "lbfft", }, ["lbf·ft"] = { target = "lbfft", }, ["lb·ft"] = { target = "lb.ft", }, ["mkg-f"] = { target = "m.kg-f", }, ["mkgf"] = { target = "m.kgf", }, ["N.m"] = { target = "Nm", }, ["N·m"] = { target = "Nm", }, ["ton-mile"] = { symbol = "ton-mile", usename = 1, utype = "transportation", scale = 1.4599723182105602, default = "tkm", }, ["tkm"] = { name1 = "tonne-kilometre", name1_us = "tonne-kilometer", symbol = "tkm", utype = "transportation", scale = 1, default = "ton-mile", }, ["-12USoz(mL)serve"] = { name1_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;mL) serving", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;mL) serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;mL) serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "mL", link = "Beverage can#Standard sizes", }, ["-12USoz(ml)serve"] = { name1_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;ml) serving", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;ml) serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;ml) serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "ml", link = "Beverage can#Standard sizes", }, ["-12USozserve"] = { name1_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz serving", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "mL", link = "Beverage can#Standard sizes", }, ["acre-foot"] = { name1 = "acre-foot", name2 = "acre-foot", symbol = "acre⋅ft", utype = "volume", scale = 1233.48183754752, default = "m3", }, ["acre-ft"] = { name1 = "acre-foot", name2 = "acre-feet", symbol = "acre⋅ft", utype = "volume", scale = 1233.48183754752, default = "m3", }, ["AUtbsp"] = { name1 = "Australian tablespoon", symbol = "AU&nbsp;tbsp", utype = "volume", scale = 0.000020, default = "ml", }, ["Bcuft"] = { name1 = "billion cubic foot", name2 = "billion cubic feet", symbol = "billion cu&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 28316846.592, default = "Gl", link = "Cubic foot", }, ["bdft"] = { name1 = "board foot", name2 = "board feet", symbol = "bd&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["board feet"] = { name2 = "board feet", symbol = "board foot", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["board foot"] = { name2 = "board foot", symbol = "board foot", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["cc"] = { name1 = "cubic centimetre", name1_us = "cubic centimeter", symbol = "cc", utype = "volume", scale = 0.000001, default = "cuin", }, ["CID"] = { name1 = "cubic inch", name2 = "cubic inches", symbol = "cu&nbsp;in", utype = "volume", scale = 0.000016387064, default = "cc", link = "Cubic inch#Engine displacement", }, ["cord"] = { symbol = "cord", utype = "volume", scale = 3.624556363776, default = "m3", link = "Cord (unit)", }, ["cufoot"] = { name1 = "cubic foot", name2 = "cubic foot", symbol = "cu&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 0.028316846592, default = "m3", }, ["cuft"] = { name1 = "cubic foot", name2 = "cubic feet", symbol = "cu&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 0.028316846592, default = "m3", }, ["cuin"] = { name1 = "cubic inch", name2 = "cubic inches", symbol = "cu&nbsp;in", utype = "volume", scale = 0.000016387064, default = "cm3", }, ["cumi"] = { name1 = "cubic mile", symbol = "cu&nbsp;mi", utype = "volume", scale = 4168181825.440579584, default = "km3", }, ["cuyd"] = { name1 = "cubic yard", symbol = "cu&nbsp;yd", utype = "volume", scale = 0.764554857984, default = "m3", }, ["firkin"] = { symbol = "firkin", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.04091481, default = "L impgal USgal", link = "Firkin (unit)", }, ["foot3"] = { target = "cufoot", }, ["Goilbbl"] = { name1 = "billion barrels", name2 = "billion barrels", symbol = "Gbbl", utype = "volume", scale = 158987294.928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e6 ! e9 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["gr water"] = { name1 = "grains water", name2 = "grains water", symbol = "gr H<sub>2</sub>O", utype = "volume", scale = 0.00000006479891, default = "cm3", link = "Grain (unit)", }, ["grt"] = { name1 = "gross register ton", symbol = "grt", utype = "volume", scale = 2.8316846592, default = "m3", link = "Gross register tonnage", }, ["impbbl"] = { name1 = "imperial barrel", symbol = "imp&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.16365924, default = "L impgal USgal", link = "Barrel (unit)", }, ["impbsh"] = { name1 = "imperial bushel", symbol = "imp&nbsp;bsh", utype = "volume", scale = 0.03636872, default = "L impgal USdrygal", }, ["impbu"] = { name1 = "imperial bushel", symbol = "imp&nbsp;bu", utype = "volume", scale = 0.03636872, default = "m3", }, ["impgal"] = { name1 = "imperial gallon", symbol = "imp&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.00454609, default = "L USgal", }, ["impgi"] = { name1 = "gill", symbol = "gi", utype = "volume", scale = 0.0001420653125, default = "ml USoz", link = "Gill (unit)", }, ["impkenning"] = { name1 = "imperial kenning", symbol = "kenning", utype = "volume", scale = 0.01818436, default = "L USdrygal", link = "Kenning (unit)", }, ["impoz"] = { name1 = "imperial fluid ounce", symbol = "imp&nbsp;fl&nbsp;oz", utype = "volume", scale = 0.0000284130625, default = "ml USoz", }, ["imppk"] = { name1 = "imperial peck", symbol = "pk", utype = "volume", scale = 0.00909218, default = "L USdrygal", link = "Peck", }, ["imppt"] = { name1 = "imperial pint", symbol = "imp&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.00056826125, default = "L", }, ["impqt"] = { name1 = "imperial quart", symbol = "imp&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.0011365225, default = "ml USoz", customary= 3, }, ["kilderkin"] = { symbol = "kilderkin", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.08182962, default = "L impgal USgal", }, ["koilbbl"] = { name1 = "thousand barrels", name2 = "thousand barrels", symbol = "kbbl", utype = "volume", scale = 158.987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["L"] = { _name1 = "लीटर", _name1_us= "लीटर", _symbol = "L", utype = "volume", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "impgal USgal", link = "लीटर", }, ["l"] = { _name1 = "litre", _name1_us= "liter", _symbol = "l", utype = "volume", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "impgal USgal", link = "लीटर", }, ["ll"] = { name1 = "litre", name1_us = "liter", symbol = "l", utype = "volume", scale = 0.001, default = "impgal USgal", }, ["m3"] = { _name1 = "cubic metre", _name1_us= "cubic meter", _symbol = "m<sup>3</sup>", prefix_position= 7, utype = "volume", scale = 1, prefixes = 3, default = "cuft", link = "घन मीटर", }, ["Mbbl"] = { name1 = "thousand barrels", name2 = "thousand barrels", symbol = "Mbbl", utype = "volume", scale = 158.987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["MMoilbbl"] = { name1 = "million barrels", name2 = "million barrels", symbol = "MMbbl", utype = "volume", scale = 158987.294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["Moilbbl"] = { name1 = "million barrels", name2 = "million barrels", symbol = "Mbbl", utype = "volume", scale = 158987.294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["MTON"] = { name1 = "measurement ton", symbol = "MTON", utype = "volume", scale = 1.13267386368, default = "m3", }, ["MUSgal"] = { name1 = "million US gallons", name1_us = "million U.S. gallons", name2 = "million US gallons", name2_us = "million U.S. gallons", symbol = "million US&nbsp;gal", sym_us = "million U.S.&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 3785.411784, default = "Ml", link = "US gallon", }, ["oilbbl"] = { name1 = "barrel", symbol = "bbl", utype = "volume", scale = 0.158987294928, default = "m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["stere"] = { symbol = "stere", usename = 1, utype = "volume", scale = 1, default = "cuft", }, ["tmcft"] = { name2 = "tmcft", symbol = "tmcft", utype = "volume", scale = 28316846.592, default = "km3", }, ["Tmcft"] = { name1 = "thousand million cubic feet", name2 = "thousand million cubic feet", symbol = "tmcft", utype = "volume", scale = 28316846.592, default = "km3", link = "Tmcft", }, ["Toilbbl"] = { name1 = "trillion barrels", name2 = "trillion barrels", symbol = "Tbbl", utype = "volume", scale = 158987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e9 ! e12 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["USbbl"] = { name1 = "US barrel", name1_us = "U.S. barrel", symbol = "US&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.119240471196, default = "L USgal impgal", link = "Barrel (unit)", }, ["USbeerbbl"] = { name1 = "US beer barrel", name1_us = "U.S. beer barrel", symbol = "US&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.117347765304, default = "L USgal impgal", link = "Barrel (unit)", }, ["USbsh"] = { name1 = "US bushel", name1_us = "U.S. bushel", symbol = "US&nbsp;bsh", sym_us = "U.S.&nbsp;bsh", utype = "volume", scale = 0.03523907016688, default = "L USdrygal impgal", link = "Bushel", }, ["USbu"] = { name1 = "US bushel", name1_us = "U.S. bushel", symbol = "US&nbsp;bu", sym_us = "U.S.&nbsp;bu", utype = "volume", scale = 0.03523907016688, default = "L USdrygal impgal", link = "Bushel", }, ["USdrybbl"] = { name1 = "US dry barrel", name1_us = "U.S. dry barrel", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.11562819898508, default = "m3", link = "Barrel (unit)", }, ["USdrygal"] = { name1 = "US dry gallon", name1_us = "U.S. dry gallon", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;gal", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.00440488377086, default = "L", link = "Gallon", }, ["USdrypt"] = { name1 = "US dry pint", name1_us = "U.S. dry pint", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;pt", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.0005506104713575, default = "ml", link = "Pint", }, ["USdryqt"] = { name1 = "US dry quart", name1_us = "U.S. dry quart", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.001101220942715, default = "ml", link = "Quart", }, ["USflgal"] = { name1 = "US gallon", name1_us = "U.S. gallon", symbol = "US fl gal", sym_us = "U.S.&nbsp;fl&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.003785411784, default = "L impgal", link = "Gallon", }, ["USgal"] = { name1 = "US gallon", name1_us = "U.S. gallon", symbol = "US&nbsp;gal", sym_us = "U.S.&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.003785411784, default = "L impgal", }, ["USgi"] = { name1 = "gill", symbol = "gi", utype = "volume", scale = 0.0001182941183, default = "ml impoz", link = "Gill (unit)", }, ["USkenning"] = { name1 = "US kenning", name1_us = "U.S. kenning", symbol = "US&nbsp;kenning", sym_us = "U.S.&nbsp;kenning", utype = "volume", scale = 0.01761953508344, default = "L impgal", link = "Kenning (unit)", }, ["USmin"] = { name1 = "US minim", name1_us = "U.S. minim", symbol = "US&nbsp;min", sym_us = "U.S.&nbsp;min", utype = "volume", scale = 0.000000061611519921875, default = "ml", link = "Minim (unit)", }, ["USoz"] = { name1 = "US fluid ounce", name1_us = "U.S. fluid ounce", symbol = "US&nbsp;fl&nbsp;oz", sym_us = "U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz", utype = "volume", scale = 0.0000295735295625, default = "ml", }, ["USpk"] = { name1 = "US peck", name1_us = "U.S. peck", symbol = "US&nbsp;pk", sym_us = "U.S.&nbsp;pk", utype = "volume", scale = 0.00880976754172, default = "L impgal", link = "Peck", }, ["USpt"] = { name1 = "US pint", name1_us = "U.S. pint", symbol = "US&nbsp;pt", sym_us = "U.S.&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.000473176473, default = "L imppt", link = "Pint", }, ["USqt"] = { name1 = "US quart", name1_us = "U.S. quart", symbol = "US&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.000946352946, default = "ml", link = "Quart", customary= 1, }, ["USquart"] = { name1 = "US quart", name1_us = "U.S. quart", symbol = "US&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.000946352946, default = "ml impoz", link = "Quart", }, ["UStbsp"] = { name1 = "US tablespoon", name1_us = "U.S. tablespoon", symbol = "US&nbsp;tbsp", sym_us = "U.S.&nbsp;tbsp", utype = "volume", scale = 1.4786764781250001e-5, default = "ml", }, ["winecase"] = { symbol = "case", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.009, default = "L", link = "Case (goods)", }, ["*U.S.drygal"] = { target = "USdrygal", sp_us = true, customary= 2, }, ["*U.S.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, customary= 2, }, ["+USdrygal"] = { target = "USdrygal", customary= 1, }, ["+usfloz"] = { target = "USoz", link = "Fluid ounce", customary= 1, }, ["+USgal"] = { target = "USgal", customary= 1, }, ["+USoz"] = { target = "USoz", customary= 1, }, ["@impgal"] = { target = "impgal", link = "Gallon", customary= 3, }, ["acre feet"] = { target = "acre-ft", }, ["acre foot"] = { target = "acre-foot", }, ["acre ft"] = { target = "acre-ft", }, ["acre-feet"] = { target = "acre-ft", }, ["acre.foot"] = { target = "acre-foot", }, ["acre.ft"] = { target = "acre-ft", }, ["acre·ft"] = { target = "acre-ft", }, ["bushels"] = { target = "USbsh", }, ["cid"] = { target = "CID", }, ["ft3"] = { target = "cuft", symbol = "ft<sup>3</sup>", }, ["gal"] = { target = "USgal", }, ["gallon"] = { shouldbe = "Use %{USgal%} for US gallons or %{impgal%} for imperial gallons (not %{gallon%})", }, ["gallons"] = { shouldbe = "Use %{USgal%} for US gallons or %{impgal%} for imperial gallons (not %{gallons%})", }, ["Gcuft"] = { target = "e9cuft", }, ["impfloz"] = { target = "impoz", }, ["Impgal"] = { target = "impgal", }, ["in3"] = { target = "cuin", symbol = "in<sup>3</sup>", }, ["hm³"] = { target = "hm3", }, ["kcuft"] = { target = "e3cuft", }, ["kcum"] = { target = "e3m3", }, ["km³"] = { target = "km3", }, ["liter"] = { target = "L", sp_us = true, }, ["liters"] = { target = "L", sp_us = true, }, ["litre"] = { target = "L", }, ["litres"] = { target = "L", }, ["Mcuft"] = { target = "e6cuft", }, ["Mcum"] = { target = "e6m3", }, ["Mft3"] = { target = "e6cuft", }, ["mi3"] = { target = "cumi", symbol = "mi<sup>3</sup>", }, ["m³"] = { target = "m3", }, ["Pcuft"] = { target = "e15cuft", }, ["pt"] = { shouldbe = "Use %{USpt%} for US pints or %{imppt%} for imperial pints (not %{pt%})", }, ["qt"] = { shouldbe = "Use %{USqt%} for US quarts or %{impqt%} for imperial quarts (not %{qt%})", }, ["Tcuft"] = { target = "e12cuft", }, ["Tft3"] = { target = "e12cuft", }, ["U.S.bbl"] = { target = "USbbl", sp_us = true, default = "L U.S.gal impgal", }, ["U.S.beerbbl"] = { target = "USbeerbbl", sp_us = true, default = "L U.S.gal impgal", }, ["U.S.bsh"] = { target = "USbsh", sp_us = true, default = "L U.S.drygal impgal", }, ["U.S.bu"] = { target = "USbu", sp_us = true, default = "L U.S.drygal impgal", }, ["U.S.drybbl"] = { target = "USdrybbl", sp_us = true, }, ["U.S.drygal"] = { target = "USdrygal", sp_us = true, }, ["U.S.drypt"] = { target = "USdrypt", sp_us = true, }, ["U.S.dryqt"] = { target = "USdryqt", sp_us = true, }, ["U.S.flgal"] = { target = "USflgal", sp_us = true, }, ["U.S.floz"] = { target = "USoz", sp_us = true, }, ["U.S.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, link = "U.S. gallon", }, ["u.s.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, link = "U.S. gallon", }, ["U.S.gi"] = { target = "USgi", sp_us = true, }, ["U.S.kenning"] = { target = "USkenning", sp_us = true, }, ["U.S.oz"] = { target = "USoz", sp_us = true, }, ["U.S.pk"] = { target = "USpk", sp_us = true, }, ["U.S.pt"] = { target = "USpt", sp_us = true, }, ["U.S.qt"] = { target = "USqt", sp_us = true, default = "L impqt", customary= 2, }, ["usbbl"] = { target = "USbbl", }, ["usbeerbbl"] = { target = "USbeerbbl", }, ["usbsh"] = { target = "USbsh", }, ["usbu"] = { target = "USbu", }, ["usdrybbl"] = { target = "USdrybbl", }, ["usdrygal"] = { target = "USdrygal", }, ["usdrypt"] = { target = "USdrypt", }, ["usdryqt"] = { target = "USdryqt", }, ["USfloz"] = { target = "USoz", }, ["usfloz"] = { target = "USoz", }, ["USGAL"] = { target = "USgal", }, ["usgal"] = { target = "USgal", }, ["usgi"] = { target = "USgi", }, ["uskenning"] = { target = "USkenning", }, ["usoz"] = { target = "USoz", }, ["uspk"] = { target = "USpk", }, ["uspt"] = { target = "USpt", }, ["usqt"] = { target = "USqt", }, ["yd3"] = { target = "cuyd", symbol = "yd<sup>3</sup>", }, ["cuft/sqmi"] = { per = { "cuft", "sqmi" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["m3/ha"] = { name1 = "cubic metre per hectare", name1_us = "cubic meter per hectare", name2 = "cubic metres per hectare", name2_us = "cubic meters per hectare", symbol = "m<sup>3</sup>/ha", utype = "volume per unit area", scale = 0.0001, default = "USbu/acre", link = "Hectare", }, ["m3/km2"] = { per = { "m3", "km2" }, utype = "volume per unit area", default = "cuft/sqmi", }, ["U.S.gal/acre"] = { per = { "U.S.gal", "acre" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["USbu/acre"] = { name2 = "US bushels per acre", symbol = "US bushel per acre", usename = 1, utype = "volume per unit area", scale = 8.7077638761350888e-6, default = "m3/ha", link = "Bushel", }, ["USgal/acre"] = { per = { "USgal", "acre" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["cuyd/mi"] = { per = { "cuyd", "mi" }, utype = "volume per unit length", default = "m3/km", }, ["m3/km"] = { per = { "m3", "km" }, utype = "volume per unit length", default = "cuyd/mi", }, ["mich"] = { combination= { "ch", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["michlk"] = { combination= { "chlk", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["michainlk"] = { combination= { "chainlk", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["miyd"] = { combination= { "yd", "mi" }, multiple = { 1760 }, utype = "length", }, ["miydftin"] = { combination= { "in", "ft", "yd", "mi" }, multiple = { 12, 3, 1760 }, utype = "length", }, ["mift"] = { combination= { "ft", "mi" }, multiple = { 5280 }, utype = "length", }, ["ydftin"] = { combination= { "in", "ft", "yd" }, multiple = { 12, 3 }, utype = "length", }, ["ydft"] = { combination= { "ft", "yd" }, multiple = { 3 }, utype = "length", }, ["ftin"] = { combination= { "in", "ft" }, multiple = { 12 }, utype = "length", }, ["footin"] = { combination= { "in", "foot" }, multiple = { 12 }, utype = "length", }, ["handin"] = { combination= { "in", "hand" }, multiple = { 4 }, utype = "length", }, ["lboz"] = { combination= { "oz", "lb" }, multiple = { 16 }, utype = "mass", }, ["stlb"] = { combination= { "lb", "st" }, multiple = { 14 }, utype = "mass", }, ["stlboz"] = { combination= { "oz", "lb", "st" }, multiple = { 16, 14 }, utype = "mass", }, ["st and lb"] = { combination= { "lb", "st" }, multiple = { 14 }, utype = "mass", }, ["GN LTf"] = { combination= { "GN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["GN LTf STf"] = { combination= { "GN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["GN STf"] = { combination= { "GN", "-STf" }, utype = "force", }, ["GN STf LTf"] = { combination= { "GN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["kN LTf"] = { combination= { "kN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["kN LTf STf"] = { combination= { "kN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["kN STf"] = { combination= { "kN", "-STf" }, utype = "force", }, ["kN STf LTf"] = { combination= { "kN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["LTf STf"] = { combination= { "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN LTf"] = { combination= { "MN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["MN LTf STf"] = { combination= { "MN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN STf"] = { combination= { "MN", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN STf LTf"] = { combination= { "MN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["STf LTf"] = { combination= { "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["L/100 km mpgimp"] = { combination= { "L/100 km", "mpgimp" }, utype = "fuel efficiency", }, ["l/100 km mpgimp"] = { combination= { "l/100 km", "mpgimp" }, utype = "fuel efficiency", }, ["L/100 km mpgUS"] = { combination= { "L/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["L/100 km mpgus"] = { combination= { "L/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["l/100 km mpgus"] = { combination= { "l/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["mpgimp L/100 km"] = { combination= { "mpgimp", "L/100 km" }, utype = "fuel efficiency", }, ["LT ST t"] = { combination= { "lt", "-ST", "t" }, utype = "mass", }, ["LT t ST"] = { combination= { "lt", "t", "-ST" }, utype = "mass", }, ["ST LT t"] = { combination= { "-ST", "lt", "t" }, utype = "mass", }, ["ST t LT"] = { combination= { "-ST", "t", "lt" }, utype = "mass", }, ["t LT ST"] = { combination= { "t", "lt", "-ST" }, utype = "mass", }, ["ton"] = { combination= { "LT", "ST" }, utype = "mass", }, ["kPa kg/cm2"] = { combination= { "kPa", "kgf/cm2" }, utype = "pressure", }, ["kPa lb/in2"] = { combination= { "kPa", "-lb/in2" }, utype = "pressure", }, ["floz"] = { combination= { "impoz", "USoz" }, utype = "volume", }, } --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local default_exceptions = { -- Prefixed units with a default different from that of the base unit. -- Each key item is a prefixed symbol (unitcode for engineering notation). ["cm<sup>2</sup>"] = "sqin", ["dm<sup>2</sup>"] = "sqin", ["e3acre"] = "km2", ["e3m2"] = "e6sqft", ["e6acre"] = "km2", ["e6ha"] = "e6acre", ["e6km2"] = "e6sqmi", ["e6m2"] = "e6sqft", ["e6sqft"] = "v * 9.290304 < 100 ! e3 ! e6 ! m2", ["e6sqmi"] = "e6km2", ["hm<sup>2</sup>"] = "acre", ["km<sup>2</sup>"] = "sqmi", ["mm<sup>2</sup>"] = "sqin", ["aJ"] = "eV", ["e3BTU"] = "MJ", ["e6BTU"] = "GJ", ["EJ"] = "kWh", ["eV"] = "aJ", ["feV"] = "yJ", ["fJ"] = "keV", ["GeV"] = "nJ", ["GJ"] = "kWh", ["keV"] = "fJ", ["MeV"] = "pJ", ["meV"] = "zJ", ["MJ"] = "kWh", ["neV"] = "yJ", ["PeV"] = "mJ", ["peV"] = "yJ", ["PJ"] = "kWh", ["pJ"] = "MeV", ["TeV"] = "μJ", ["TJ"] = "kWh", ["YJ"] = "kWh", ["yJ"] = "μeV", ["ZJ"] = "kWh", ["zJ"] = "meV", ["μeV"] = "yJ", ["e12cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3/a", ["e12cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3/d", ["e12m3/a"] = "Tcuft/a", ["e12m3/d"] = "Tcuft/d", ["e3cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/a", ["e3cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/d", ["e3cuft/s"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/s", ["e3m3/a"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/a", ["e3m3/d"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/d", ["e3m3/s"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/s", ["e3USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! ! e3 ! m3/a", ["e6cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/a", ["e6cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/d", ["e6cuft/s"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/s", ["e6m3/a"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft/a", ["e6m3/d"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft/d", ["e6m3/s"] = "v < 28.316846592 ! e6 ! e9 ! cuft/s", ["e6USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e3 ! e6 ! m3/a", ["e9cuft/a"] = "m3/a", ["e9cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e6 ! e9 ! m3/d", ["e9m3/a"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft/a", ["e9m3/d"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft/d", ["e9m3/s"] = "v < 28.316846592 ! e9 ! e12 ! cuft/s", ["e9USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e6 ! e9 ! m3/a", ["e9USgal/s"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e6 ! e9 ! m3/s", ["nN"] = "gr-f", ["μN"] = "gr-f", ["mN"] = "oz-f", ["am"] = "in", ["cm"] = "in", ["dam"] = "ft", ["dm"] = "in", ["e12km"] = "e12mi", ["e12mi"] = "e12km", ["e3AU"] = "ly", ["e3km"] = "e3mi", ["e3mi"] = "e3km", ["e6km"] = "e6mi", ["e6mi"] = "e6km", ["e9km"] = "AU", ["e9mi"] = "e9km", ["Em"] = "mi", ["fm"] = "in", ["Gm"] = "mi", ["hm"] = "ft", ["km"] = "mi", ["mm"] = "in", ["Mm"] = "mi", ["nm"] = "in", ["Pm"] = "mi", ["pm"] = "in", ["Tm"] = "mi", ["Ym"] = "mi", ["ym"] = "in", ["Zm"] = "mi", ["zm"] = "in", ["μm"] = "in", ["e12lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! Mt ! Gt", ["e3lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! kg ! t", ["e3ozt"] = "v * 0.311034768 < 10 ! kg ! t", ["e3t"] = "LT ST", ["e6carat"] = "t", ["e6lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! t ! kilotonne", ["e6ozt"] = "lb kg", ["e6ST"] = "Mt", ["e6t"] = "LT ST", ["e9lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! kilotonne ! Mt", ["e9t"] = "LT ST", ["Gg"] = "lb", ["kg"] = "lb", ["mg"] = "gr", ["Mg"] = "LT ST", ["ng"] = "gr", ["μg"] = "gr", ["mBq"] = "fCi", ["kBq"] = "nCi", ["MBq"] = "μCi", ["GBq"] = "mCi", ["TBq"] = "Ci", ["PBq"] = "kCi", ["EBq"] = "kCi", ["fCi"] = "mBq", ["pCi"] = "Bq", ["nCi"] = "Bq", ["μCi"] = "kBq", ["mCi"] = "MBq", ["kCi"] = "TBq", ["MCi"] = "PBq", ["ns"] = "μs", ["μs"] = "ms", ["ms"] = "s", ["ks"] = "h", ["Ms"] = "week", ["Gs"] = "decade", ["Ts"] = "millennium", ["Ps"] = "million year", ["Es"] = "thousand million year", ["MK"] = "keVT", ["cL"] = "impoz usoz", ["cl"] = "impoz usoz", ["cm<sup>3</sup>"] = "cuin", ["dL"] = "impoz usoz", ["dl"] = "impoz usoz", ["mm<sup>3</sup>"] = "cuin", ["dm<sup>3</sup>"] = "cuin", ["e12cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3", ["e12impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! T ! P ! l", ["e12m3"] = "v < 28.316846592 ! T ! P ! cuft", ["e12U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! T ! P ! l", ["e12USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! T ! P ! l", ["e15cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e12 ! e15 ! m3", ["e15m3"] = "Pcuft", ["e3bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e3cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3", ["e3impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! k ! M ! l", ["e3m3"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft", ["e3U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! k ! M ! l", ["e3USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! k ! M ! l", ["e6bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6cuyd"] = "v * 7.64554857984 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! M ! G ! l", ["e6L"] = "USgal", ["e6m3"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft", ["e6U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! M ! G ! l", ["e6USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! M ! G ! l", ["e9bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e6 ! e9 ! m3", ["e9cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e6 ! e9 ! m3", ["e9impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! G ! T ! l", ["e9m3"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft", ["e9U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! G ! T ! l", ["e9USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! G ! T ! l", ["GL"] = "cuft", ["Gl"] = "cuft", ["kL"] = "cuft", ["kl"] = "cuft", ["km<sup>3</sup>"] = "cumi", ["mL"] = "impoz usoz", ["ml"] = "impoz usoz", ["Ml"] = "v < 28.316846592 ! e3 ! e6 ! cuft", ["ML"] = "v < 28.316846592 ! e3 ! e6 ! cuft", ["TL"] = "cumi", ["Tl"] = "cumi", ["μL"] = "cuin", ["μl"] = "cuin", } --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local link_exceptions = { -- Prefixed units with a linked article different from that of the base unit. -- Each key item is a prefixed symbol (not unitcode). ["mm<sup>2</sup>"] = "वर्ग मिलिमीटर", ["cm<sup>2</sup>"] = "वर्ग सेंटिमीटर", ["dm<sup>2</sup>"] = "वर्ग डेसिमीटर", ["km<sup>2</sup>"] = "वर्ग किलोमीटर", ["kJ"] = "Kilojoule", ["MJ"] = "Megajoule", ["GJ"] = "Gigajoule", ["TJ"] = "Terajoule", ["fm"] = "Femtometre", ["pm"] = "Picometre", ["nm"] = "Nanometre", ["μm"] = "Micrometre", ["mm"] = "Millimetre", ["cm"] = "सेंटिमीटर", ["dm"] = "डेसिमीटर", ["dam"] = "डेकामीटर", ["hm"] = "हेक्टोमीटर", ["km"] = "किलोमीटर", ["Mm"] = "मेगामीटर", ["Gm"] = "गिगामीटर", ["Tm"] = "टेरामीटर", ["Pm"] = "पेटामीटर", ["Em"] = "एक्सामीटर", ["Zm"] = "ज़ेटामीटर", ["Ym"] = "यॉटामीटर", ["μg"] = "माइक्रोग्राम", ["mg"] = "मिलिग्राम", ["kg"] = "किलोग्राम", ["Mg"] = "टन", ["yW"] = "Yoctowatt", ["zW"] = "Zeptowatt", ["aW"] = "Attowatt", ["fW"] = "Femtowatt", ["pW"] = "Picowatt", ["nW"] = "Nanowatt", ["μW"] = "Microwatt", ["mW"] = "Milliwatt", ["kW"] = "Kilowatt", ["MW"] = "Megawatt", ["GW"] = "Gigawatt", ["TW"] = "Terawatt", ["PW"] = "Petawatt", ["EW"] = "Exawatt", ["ZW"] = "Zettawatt", ["YW"] = "Yottawatt", ["as"] = "Attosecond", ["fs"] = "Femtosecond", ["ps"] = "Picosecond", ["ns"] = "Nanosecond", ["μs"] = "Microsecond", ["ms"] = "Millisecond", ["ks"] = "Kilosecond", ["Ms"] = "Megasecond", ["Gs"] = "Gigasecond", ["Ts"] = "Terasecond", ["Ps"] = "Petasecond", ["Es"] = "Exasecond", ["Zs"] = "Zettasecond", ["Ys"] = "Yottasecond", ["mm<sup>3</sup>"] = "Cubic millimetre", ["cm<sup>3</sup>"] = "Cubic centimetre", ["dm<sup>3</sup>"] = "Cubic decimetre", ["dam<sup>3</sup>"] = "Cubic decametre", ["km<sup>3</sup>"] = "Cubic kilometre", ["μL"] = "Microlitre", ["μl"] = "Microlitre", ["mL"] = "Millilitre", ["ml"] = "Millilitre", ["cL"] = "Centilitre", ["cl"] = "Centilitre", ["dL"] = "Decilitre", ["dl"] = "Decilitre", ["daL"] = "Decalitre", ["dal"] = "Decalitre", ["hL"] = "Hectolitre", ["hl"] = "Hectolitre", ["kL"] = "Kilolitre", ["kl"] = "Kilolitre", ["ML"] = "Megalitre", ["Ml"] = "Megalitre", ["GL"] = "Gigalitre", ["Gl"] = "Gigalitre", ["TL"] = "Teralitre", ["Tl"] = "Teralitre", ["PL"] = "Petalitre", ["Pl"] = "Petalitre", } --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local per_unit_fixups = { -- Automatically created per units of form "x/y" may have their unit type -- changed, for example, "length/time" is changed to "speed". -- Other adjustments can also be specified. ["/area"] = "per unit area", ["/volume"] = "per unit volume", ["area/area"] = "area per unit area", ["energy/length"] = "energy per unit length", ["energy/mass"] = "energy per unit mass", ["energy/time"] = { utype = "power", link = "Power (physics)" }, ["energy/volume"] = "energy per unit volume", ["force/area"] = { utype = "pressure", link = "Pressure" }, ["length/length"] = { utype = "gradient", link = "Grade (slope)" }, ["length/time"] = { utype = "speed", link = "Speed" }, ["length/time/time"] = { utype = "acceleration", link = "Acceleration" }, ["mass/area"] = { utype = "pressure", multiplier = 9.80665 }, ["mass/length"] = "linear density", ["mass/mass"] = "concentration", ["mass/power"] = "mass per unit power", ["mass/time"] = "mass per unit time", ["mass/volume"] = { utype = "density", link = "Density" }, ["power/mass"] = "power per unit mass", ["power/volume"] = { link = "Power density" }, ["pressure/length"] = "fracture gradient", ["speed/time"] = { utype = "acceleration", link = "Acceleration" }, ["volume/area"] = "volume per unit area", ["volume/length"] = "volume per unit length", ["volume/time"] = "flow", } return { all_units = all_units, default_exceptions = default_exceptions, link_exceptions = link_exceptions, per_unit_fixups = per_unit_fixups, } eg25fa4jo35s92iu2nbol0kbcl07b9i 6534590 6534573 2026-03-30T09:58:51Z The Sorter 845290 6534590 Scribunto text/plain -- Conversion data used by [[Module:Convert]] which uses mw.loadData() for -- read-only access to this module so that it is loaded only once per page. -- See [[:en:Template:Convert/Transwiki guide]] if copying to another wiki. -- -- These data tables follow: -- all_units all properties for a unit, including default output -- default_exceptions exceptions for default output ('kg' and 'g' have different defaults) -- link_exceptions exceptions for links ('kg' and 'g' have different links) -- -- These tables are generated by a script which reads the wikitext of a page that -- documents the required properties of each unit; see [[:en:Module:Convert/doc]]. --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local all_units = { ["Gy"] = { _name1 = "gray", _symbol = "Gy", utype = "absorbed radiation dose", scale = 1, prefixes = 1, default = "rad", link = "Gray (unit)", }, ["rad"] = { _name1 = "rad", _symbol = "rad", utype = "absorbed radiation dose", scale = 0.01, prefixes = 1, default = "Gy", link = "Rad (unit)", }, ["cm/s2"] = { name1 = "centimetre per second squared", name1_us = "centimeter per second squared", name2 = "centimetres per second squared", name2_us = "centimeters per second squared", symbol = "cm/s<sup>2</sup>", utype = "acceleration", scale = 0.01, default = "ft/s2", link = "Gal (unit)", }, ["ft/s2"] = { name1 = "foot per second squared", name2 = "feet per second squared", symbol = "ft/s<sup>2</sup>", utype = "acceleration", scale = 0.3048, default = "m/s2", }, ["g0"] = { name1 = "standard gravity", name2 = "standard gravities", symbol = "''g''<sub>0</sub>", utype = "acceleration", scale = 9.80665, default = "m/s2", }, ["g-force"] = { name2 = "''g''", symbol = "''g''", utype = "acceleration", scale = 9.80665, default = "m/s2", link = "g-force", }, ["km/hs"] = { name1 = "kilometre per hour per second", name1_us = "kilometer per hour per second", name2 = "kilometres per hour per second", name2_us = "kilometers per hour per second", symbol = "km/(h⋅s)", utype = "acceleration", scale = 0.27777777777777779, default = "mph/s", link = "Acceleration", }, ["km/s2"] = { name1 = "kilometre per second squared", name1_us = "kilometer per second squared", name2 = "kilometres per second squared", name2_us = "kilometers per second squared", symbol = "km/s<sup>2</sup>", utype = "acceleration", scale = 1000, default = "mph/s", link = "Acceleration", }, ["m/s2"] = { name1 = "metre per second squared", name1_us = "meter per second squared", name2 = "metres per second squared", name2_us = "meters per second squared", symbol = "m/s<sup>2</sup>", utype = "acceleration", scale = 1, default = "ft/s2", }, ["mph/s"] = { name1 = "mile per hour per second", name2 = "miles per hour per second", symbol = "mph/s", utype = "acceleration", scale = 0.44704, default = "km/hs", link = "Acceleration", }, ["km/h/s"] = { target = "km/hs", }, ["standard gravity"] = { target = "g0", }, ["1000sqft"] = { name1 = "हज़ार वर्ग फ़ीट", name2 = "thousand square feet", symbol = "1000&nbsp;sq&nbsp;ft", utype = "area", scale = 92.90304, default = "m2", link = "वर्ग फ़ुट", }, ["a"] = { _name1 = "are", _symbol = "a", utype = "area", scale = 100, prefixes = 1, default = "sqft", link = "Hectare#Are", }, ["acre"] = { symbol = "acre", usename = 1, utype = "area", scale = 4046.8564224, default = "ha", subdivs = { ["rood"] = { 4, default = "ha" }, ["sqperch"] = { 160, default = "ha" } }, }, ["acre-sing"] = { target = "acre", }, ["arpent"] = { symbol = "arpent", usename = 1, utype = "area", scale = 3418.89, default = "ha", }, ["cda"] = { name1 = "cuerda", symbol = "cda", utype = "area", scale = 3930.395625, default = "ha acre", }, ["daa"] = { name1 = "decare", symbol = "daa", utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", }, ["dunam"] = { symbol = "dunam", usename = 1, utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", }, ["dunum"] = { symbol = "dunum", usename = 1, utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", link = "Dunam", }, ["ha"] = { name1 = "hectare", symbol = "ha", utype = "area", scale = 10000, default = "acre", }, ["hectare"] = { name1 = "hectare", symbol = "ha", usename = 1, utype = "area", scale = 10000, default = "acre", }, ["Irish acre"] = { name1 = "Irish acre", symbol = "Irish&nbsp;acres", utype = "area", scale = 6555.2385024, default = "ha", link = "Acre (Irish)", }, ["m2"] = { _name1 = "वर्ग मीटर", _name1_us= "square meter", _symbol = "m<sup>2</sup>", prefix_position= 8, utype = "area", scale = 1, prefixes = 2, default = "sqft", link = "वर्ग मीटर", }, ["pondemaat"] = { name1 = "pondemaat", name2 = "pondemaat", symbol = "pond", utype = "area", scale = 3674.363358816, default = "m2", link = ":nl:pondemaat", }, ["pyeong"] = { name2 = "pyeong", symbol = "pyeong", usename = 1, utype = "area", scale = 3.3057851239669422, default = "m2", }, ["rai"] = { name2 = "rai", symbol = "rai", utype = "area", scale = 1600, default = "m2", link = "Rai (unit)", }, ["rood"] = { symbol = "rood", usename = 1, utype = "area", scale = 1011.7141056, default = "sqft m2", subdivs = { ["sqperch"] = { 40, default = "m2" } }, link = "Rood (unit)", }, ["sqfoot"] = { name1 = "square foot", name2 = "square foot", symbol = "sq&nbsp;ft", utype = "area", scale = 0.09290304, default = "m2", }, ["sqft"] = { name1 = "वर्ग फ़ुट", name2 = "square feet", symbol = "sq&nbsp;ft", utype = "area", scale = 0.09290304, default = "m2", }, ["sqin"] = { name1 = "वर्ग इंच", name2 = "square inches", symbol = "sq&nbsp;in", utype = "area", scale = 0.00064516, default = "cm2", }, ["sqmi"] = { name1 = "वर्ग मील", symbol = "sq&nbsp;mi", utype = "area", scale = 2589988.110336, default = "km2", }, ["sqnmi"] = { name1 = "square nautical mile", symbol = "sq&nbsp;nmi", utype = "area", scale = 3429904, default = "km2 sqmi", link = "Nautical mile", }, ["sqperch"] = { name2 = "perches", symbol = "perch", usename = 1, utype = "area", scale = 25.29285264, default = "m2", link = "Rod (unit)#Area and volume", }, ["sqverst"] = { symbol = "square verst", usename = 1, utype = "area", scale = 1138062.24, default = "km2 sqmi", link = "Verst", }, ["sqyd"] = { name1 = "square yard", symbol = "sq&nbsp;yd", utype = "area", scale = 0.83612736, default = "m2", }, ["tsubo"] = { name2 = "tsubo", symbol = "tsubo", usename = 1, utype = "area", scale = 3.3057851239669422, default = "m2", link = "Japanese units of measurement#Area", }, ["acres"] = { target = "acre", }, ["are"] = { target = "a", }, ["decare"] = { target = "daa", }, ["foot2"] = { target = "sqfoot", }, ["ft2"] = { target = "sqft", symbol = "ft<sup>2</sup>", }, ["in2"] = { target = "sqin", symbol = "in<sup>2</sup>", }, ["km²"] = { target = "km2", }, ["mi2"] = { target = "sqmi", symbol = "mi<sup>2</sup>", }, ["million acre"] = { target = "e6acre", }, ["million acres"] = { target = "e6acre", }, ["million hectares"] = { target = "e6ha", }, ["m²"] = { target = "m2", }, ["nmi2"] = { target = "sqnmi", }, ["pond"] = { target = "pondemaat", }, ["sq arp"] = { target = "arpent", }, ["sqkm"] = { target = "km2", }, ["sqm"] = { target = "m2", }, ["square verst"] = { target = "sqverst", }, ["verst2"] = { target = "sqverst", }, ["yd2"] = { target = "sqyd", symbol = "yd<sup>2</sup>", }, ["m2/ha"] = { name1 = "square metre per hectare", name1_us = "square meter per hectare", name2 = "square metres per hectare", name2_us = "square meters per hectare", symbol = "m<sup>2</sup>/ha", utype = "area per unit area", scale = 0.0001, default = "sqft/acre", link = "Basal area", }, ["sqft/acre"] = { name1 = "square foot per acre", name2 = "square feet per acre", symbol = "sq&nbsp;ft/acre", utype = "area per unit area", scale = 2.295684113865932e-5, default = "m2/ha", link = "Basal area", }, ["cent"] = { name1 = "सेंट", symbol = "¢", utype = "cent", scale = 1, default = "cent", link = "सेण्ट (मुद्रा)", }, ["¢"] = { target = "cent", }, ["A.h"] = { name1 = "ampere hour", symbol = "A⋅h", utype = "charge", scale = 3600, default = "coulomb", }, ["coulomb"] = { _name1 = "कूलंब", _symbol = "C", utype = "charge", scale = 1, prefixes = 1, default = "e", link = "कूलम्ब", }, ["e"] = { name1 = "elementary charge", symbol = "''e''", utype = "charge", scale = 1.602176634e-19, default = "coulomb", }, ["g-mol"] = { name1 = "gram-mole", symbol = "g&#8209;mol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["gmol"] = { name1 = "gram-mole", symbol = "gmol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["kmol"] = { name1 = "kilomole", symbol = "kmol", utype = "chemical amount", scale = 1000, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["lb-mol"] = { name1 = "pound-mole", symbol = "lb&#8209;mol", utype = "chemical amount", scale = 453.59237, default = "mol", }, ["lbmol"] = { name1 = "pound-mole", symbol = "lbmol", utype = "chemical amount", scale = 453.59237, default = "mol", }, ["mol"] = { name1 = "मोल", symbol = "mol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "मोल (इकाई)", }, ["kgCO2/L"] = { name1 = "kilogram per litre", name1_us = "kilogram per liter", name2 = "kilograms per litre", name2_us = "kilograms per liter", symbol = "kg(CO<sub>2</sub>)/L", utype = "co2 per unit volume", scale = 1000, default = "lbCO2/USgal", link = "Exhaust gas", }, ["lbCO2/USgal"] = { name1 = "pound per US gallon", name2 = "pounds per US gallon", symbol = "lbCO2/US&nbsp;gal", utype = "co2 per unit volume", scale = 119.82642731689663, default = "kgCO2/L", link = "Exhaust gas", }, ["oz/lb"] = { per = { "oz", "lb" }, utype = "concentration", default = "mg/kg", }, ["mg/kg"] = { per = { "mg", "kg" }, utype = "concentration", default = "oz/lb", }, ["g/dm3"] = { name1 = "gram per cubic decimetre", name1_us = "gram per cubic decimeter", name2 = "grams per cubic decimetre", name2_us = "grams per cubic decimeter", symbol = "g/dm<sup>3</sup>", utype = "density", scale = 1, default = "kg/m3", link = "Density", }, ["g/L"] = { name1 = "gram per litre", name1_us = "gram per liter", name2 = "grams per litre", name2_us = "grams per liter", symbol = "g/L", utype = "density", scale = 1, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["g/mL"] = { name1 = "gram per millilitre", name1_us = "gram per milliliter", name2 = "grams per millilitre", name2_us = "grams per milliliter", symbol = "g/mL", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["g/ml"] = { name1 = "gram per millilitre", name1_us = "gram per milliliter", name2 = "grams per millilitre", name2_us = "grams per milliliter", symbol = "g/ml", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["kg/dm3"] = { name1 = "kilogram per cubic decimetre", name1_us = "kilogram per cubic decimeter", name2 = "kilograms per cubic decimetre", name2_us = "kilograms per cubic decimeter", symbol = "kg/dm<sup>3</sup>", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuft", link = "Density", }, ["kg/L"] = { name1 = "kilogram per litre", name1_us = "kilogram per liter", name2 = "kilograms per litre", name2_us = "kilograms per liter", symbol = "kg/L", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/USgal", link = "Density", }, ["kg/l"] = { name1 = "kilogram per litre", name1_us = "kilogram per liter", name2 = "kilograms per litre", name2_us = "kilograms per liter", symbol = "kg/l", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/USgal", link = "Density", }, ["kg/m3"] = { name1 = "kilogram per cubic metre", name1_us = "kilogram per cubic meter", name2 = "kilograms per cubic metre", name2_us = "kilograms per cubic meter", symbol = "kg/m<sup>3</sup>", utype = "density", scale = 1, default = "lb/cuyd", link = "Density", }, ["lb/cuft"] = { name1 = "pound per cubic foot", name2 = "pounds per cubic foot", symbol = "lb/cu&nbsp;ft", utype = "density", scale = 16.018463373960142, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["lb/cuin"] = { name1 = "pound per cubic inch", name2 = "pounds per cubic inch", symbol = "lb/cu&nbsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["lb/cuyd"] = { name1 = "pound per cubic yard", name2 = "pounds per cubic yard", symbol = "lb/cu&nbsp;yd", utype = "density", scale = 0.5932764212577829, default = "kg/m3", link = "Density", }, ["lb/impgal"] = { name1 = "pound per imperial gallon", name2 = "pounds per imperial gallon", symbol = "lb/imp&nbsp;gal", utype = "density", scale = 99.776372663101697, default = "kg/L", link = "Density", }, ["lb/in3"] = { name1 = "pound per cubic inch", name2 = "pounds per cubic inch", symbol = "lb/cu&thinsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["lb/U.S.gal"] = { name1 = "pound per U.S. gallon", name2 = "pounds per U.S. gallon", symbol = "lb/U.S.&nbsp;gal", utype = "density", scale = 119.82642731689663, default = "kg/L", link = "Density", }, ["lb/USbu"] = { name1 = "pound per US bushel", name2 = "pounds per US bushel", symbol = "lb/US&nbsp;bu", utype = "density", scale = 12.871859780974471, default = "kg/m3", link = "Bushel", }, ["lb/USgal"] = { name1 = "pound per US gallon", name2 = "pounds per US gallon", symbol = "lb/US&nbsp;gal", utype = "density", scale = 119.82642731689663, default = "kg/L", link = "Density", }, ["lbm/cuin"] = { name1 = "pound mass per cubic inch", name2 = "pounds mass per cubic inch", symbol = "lbm/cu&thinsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["mg/L"] = { name1 = "milligram per litre", name1_us = "milligram per liter", name2 = "milligrams per litre", name2_us = "milligrams per liter", symbol = "mg/L", utype = "density", scale = 0.001, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["oz/cuin"] = { name1 = "ounce per cubic inch", name2 = "ounces per cubic inch", symbol = "oz/cu&nbsp;in", utype = "density", scale = 1729.9940443876951, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["g/cm3"] = { per = { "g", "cm3" }, utype = "density", default = "lb/cuin", }, ["g/m3"] = { per = { "g", "m3" }, utype = "density", default = "lb/cuyd", link = "Density", }, ["Mg/m3"] = { per = { "Mg", "m3" }, utype = "density", default = "lb/cuft", }, ["mg/l"] = { per = { "mg", "ll" }, utype = "density", default = "oz/cuin", }, ["μg/dL"] = { per = { "μg", "dL" }, utype = "density", default = "lb/cuin", }, ["μg/l"] = { per = { "μg", "ll" }, utype = "density", default = "oz/cuin", }, ["lb/ft3"] = { target = "lb/cuft", }, ["lb/yd3"] = { target = "lb/cuyd", }, ["lbm/in3"] = { target = "lbm/cuin", }, ["mcg/dL"] = { target = "μg/dL", }, ["oz/in3"] = { target = "oz/cuin", }, ["ug/dL"] = { target = "μg/dL", }, ["ug/l"] = { target = "μg/l", }, ["B.O.T.U."] = { name1 = "Board of Trade Unit", symbol = "B.O.T.U.", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["bboe"] = { name1 = "barrel of oil equivalent", name2 = "barrels of oil equivalent", symbol = "bboe", utype = "energy", scale = 6117863200, default = "GJ", }, ["BOE"] = { name1 = "barrel of oil equivalent", name2 = "barrels of oil equivalent", symbol = "BOE", utype = "energy", scale = 6117863200, default = "GJ", }, ["BTU"] = { name1 = "British thermal unit", symbol = "BTU", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", }, ["Btu"] = { name1 = "British thermal unit", symbol = "Btu", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", }, ["BTU-39F"] = { name1 = "British thermal unit (39°F)", name2 = "British thermal units (39°F)", symbol = "BTU<sub>39°F</sub>", utype = "energy", scale = 1059.67, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-39F"] = { name1 = "British thermal unit (39°F)", name2 = "British thermal units (39°F)", symbol = "Btu<sub>39°F</sub>", utype = "energy", scale = 1059.67, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-59F"] = { name1 = "British thermal unit (59°F)", name2 = "British thermal units (59°F)", symbol = "BTU<sub>59°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.804, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-59F"] = { name1 = "British thermal unit (59°F)", name2 = "British thermal units (59°F)", symbol = "Btu<sub>59°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.804, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-60F"] = { name1 = "British thermal unit (60°F)", name2 = "British thermal units (60°F)", symbol = "BTU<sub>60°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.68, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-60F"] = { name1 = "British thermal unit (60°F)", name2 = "British thermal units (60°F)", symbol = "Btu<sub>60°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.68, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-63F"] = { name1 = "British thermal unit (63°F)", name2 = "British thermal units (63°F)", symbol = "BTU<sub>63°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.6, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-63F"] = { name1 = "British thermal unit (63°F)", name2 = "British thermal units (63°F)", symbol = "Btu<sub>63°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.6, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-ISO"] = { name1 = "British thermal unit (ISO)", name2 = "British thermal units (ISO)", symbol = "BTU<sub>ISO</sub>", utype = "energy", scale = 1055.056, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-ISO"] = { target = "BTU-ISO", }, ["BTU-IT"] = { name1 = "British thermal unit (IT)", name2 = "British thermal units (IT)", symbol = "BTU<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-IT"] = { name1 = "British thermal unit (IT)", name2 = "British thermal units (IT)", symbol = "Btu<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-mean"] = { name1 = "British thermal unit (mean)", name2 = "British thermal units (mean)", symbol = "BTU<sub>mean</sub>", utype = "energy", scale = 1055.87, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-mean"] = { name1 = "British thermal unit (mean)", name2 = "British thermal units (mean)", symbol = "Btu<sub>mean</sub>", utype = "energy", scale = 1055.87, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-th"] = { name1 = "British thermal unit (thermochemical)", name2 = "British thermal units (thermochemical)", symbol = "BTU<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 1054.35026444, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-th"] = { name1 = "British thermal unit (thermochemical)", name2 = "British thermal units (thermochemical)", symbol = "Btu<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 1054.35026444, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Cal"] = { name1 = "calorie", symbol = "Cal", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", }, ["cal"] = { name1 = "calorie", symbol = "cal", utype = "energy", scale = 4.184, default = "J", }, ["Cal-15"] = { name1 = "Calorie (15°C)", name2 = "Calories (15°C)", symbol = "Cal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 4185.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["cal-15"] = { name1 = "calorie (15°C)", name2 = "calories (15°C)", symbol = "cal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 4.1858, default = "J", link = "Calorie", }, ["Cal-IT"] = { name1 = "Calorie (International Steam Table)", name2 = "Calories (International Steam Table)", symbol = "Cal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 4186.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["cal-IT"] = { name1 = "calorie (International Steam Table)", name2 = "calories (International Steam Table)", symbol = "cal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 4.1868, default = "J", link = "Calorie", }, ["Cal-th"] = { name1 = "Calorie (thermochemical)", name2 = "Calories (thermochemical)", symbol = "Cal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["cal-th"] = { name1 = "calorie (thermochemical)", name2 = "calories (thermochemical)", symbol = "cal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 4.184, default = "J", link = "Calorie", }, ["CHU-IT"] = { name1 = "Celsius heat unit (International Table)", name2 = "Celsius heat units (International Table)", symbol = "CHU<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 1899.100534716, default = "kJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["cufootnaturalgas"] = { name1 = "cubic foot of natural gas", name2 = "cubic foot of natural gas", symbol = "cuftnaturalgas", usename = 1, utype = "energy", scale = 1055055.85262, default = "MJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["cuftnaturalgas"] = { name1 = "cubic foot of natural gas", name2 = "cubic feet of natural gas", symbol = "cuftnaturalgas", usename = 1, utype = "energy", scale = 1055055.85262, default = "MJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["Eh"] = { name1 = "Hartree", symbol = "''E''<sub>h</sub>", utype = "energy", scale = 4.35974417e-18, default = "eV", }, ["erg"] = { symbol = "erg", utype = "energy", scale = 0.0000001, default = "μJ", }, ["eV"] = { _name1 = "electronvolt", _symbol = "eV", utype = "energy", scale = 1.602176634e-19, prefixes = 1, default = "aJ", link = "Electronvolt", }, ["foe"] = { symbol = "foe", utype = "energy", scale = 1e44, default = "YJ", link = "Foe (unit)", }, ["ftlb"] = { name1 = "foot-pound", symbol = "ft⋅lb", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "Foot-pound (energy)", }, ["ftlb-f"] = { name1 = "foot-pound force", name2 = "foot-pounds force", symbol = "ft⋅lb<sub>f</sub>", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "Foot-pound (energy)", }, ["ftlbf"] = { name1 = "foot-pound force", name2 = "foot-pounds force", symbol = "ft⋅lbf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "Foot-pound (energy)", }, ["ftpdl"] = { name1 = "foot-poundal", symbol = "ft⋅pdl", utype = "energy", scale = 0.0421401100938048, default = "J", }, ["gTNT"] = { name2 = "grams of TNT", symbol = "gram of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "TNT equivalent", }, ["Gtoe"] = { name1 = "gigatonne of oil equivalent", name2 = "gigatonnes of oil equivalent", symbol = "Gtoe", utype = "energy", scale = 4.1868e19, default = "EJ", link = "Tonne of oil equivalent", }, ["GtonTNT"] = { name2 = "gigatons of TNT", symbol = "gigaton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e18, default = "EJ", link = "TNT equivalent", }, ["GtTNT"] = { name2 = "gigatonnes of TNT", symbol = "gigatonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e18, default = "EJ", link = "TNT equivalent", }, ["GW.h"] = { name1 = "gigawatt-hour", symbol = "GW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6e12, default = "TJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["GWh"] = { name1 = "gigawatt-hour", symbol = "GWh", utype = "energy", scale = 3.6e12, default = "TJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["hph"] = { name1 = "horsepower-hour", symbol = "hp⋅h", utype = "energy", scale = 2684519.537696172792, default = "kWh", link = "Horsepower", }, ["inlb"] = { name1 = "inch-pound", symbol = "in⋅lb", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inlb-f"] = { name1 = "inch-pound force", name2 = "inch-pounds force", symbol = "in⋅lb<sub>f</sub>", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inlbf"] = { name1 = "inch-pound force", name2 = "inch-pounds force", symbol = "in⋅lbf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inoz-f"] = { name1 = "inch-ounce force", name2 = "inch-ounces force", symbol = "in⋅oz<sub>f</sub>", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.00706155181422604375, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inozf"] = { name1 = "inch-ounce force", name2 = "inch-ounces force", symbol = "in⋅ozf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.00706155181422604375, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["J"] = { _name1 = "जूल", _symbol = "J", utype = "energy", scale = 1, prefixes = 1, default = "cal", link = "जूल (इकाई)", }, ["kBOE"] = { name1 = "kilo barrel of oil equivalent", name2 = "kilo barrels of oil equivalent", symbol = "kBOE", utype = "energy", scale = 6.1178632e12, default = "TJ", link = "Barrel of oil equivalent", }, ["kcal"] = { name1 = "kilocalorie", symbol = "kcal", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kcal-15"] = { name1 = "kilocalorie (15°C)", name2 = "kilocalories (15°C)", symbol = "kcal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 4185.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kcal-IT"] = { name1 = "kilocalorie (International Steam Table)", name2 = "kilocalories (International Steam Table)", symbol = "kcal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 4186.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kcal-th"] = { name1 = "kilocalorie (thermochemical)", name2 = "kilocalories (thermochemical)", symbol = "kcal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kerg"] = { name1 = "kiloerg", symbol = "kerg", utype = "energy", scale = 0.0001, default = "mJ", link = "Erg", }, ["kgTNT"] = { name2 = "kilograms of TNT", symbol = "kilogram of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "TNT equivalent", }, ["kt(TNT)"] = { name1 = "kilotonne", name1_us = "kiloton", symbol = "kt", utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "TNT equivalent", }, ["ktoe"] = { name1 = "kilotonne of oil equivalent", name2 = "kilotonnes of oil equivalent", symbol = "ktoe", utype = "energy", scale = 4.1868e13, default = "TJ", link = "Tonne of oil equivalent", }, ["ktonTNT"] = { name1 = "kiloton of TNT", name2 = "kilotons of TNT", symbol = "kt", utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "TNT equivalent", }, ["ktTNT"] = { name2 = "kilotonnes of TNT", symbol = "kilotonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "TNT equivalent", }, ["kW.h"] = { name1 = "kilowatt-hour", symbol = "kW⋅h", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", }, ["kWh"] = { name1 = "kilowatt-hour", symbol = "kWh", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", }, ["Mcal"] = { name1 = "megacalorie", symbol = "Mcal", utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal"] = { name1 = "millicalorie", symbol = "mcal", utype = "energy", scale = 0.004184, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Mcal-15"] = { name1 = "megacalorie (15°C)", name2 = "megacalories (15°C)", symbol = "Mcal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 4185800, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal-15"] = { name1 = "millicalorie (15°C)", name2 = "millicalories (15°C)", symbol = "mcal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 0.0041858, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Mcal-IT"] = { name1 = "megacalorie (International Steam Table)", name2 = "megacalories (International Steam Table)", symbol = "Mcal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 4186800, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal-IT"] = { name1 = "millicalorie (International Steam Table)", name2 = "millicalories (International Steam Table)", symbol = "mcal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 0.0041868, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Mcal-th"] = { name1 = "megacalorie (thermochemical)", name2 = "megacalories (thermochemical)", symbol = "Mcal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal-th"] = { name1 = "millicalorie (thermochemical)", name2 = "millicalories (thermochemical)", symbol = "mcal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 0.004184, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Merg"] = { name1 = "megaerg", symbol = "Merg", utype = "energy", scale = 0.1, default = "J", link = "Erg", }, ["merg"] = { name1 = "millierg", symbol = "merg", utype = "energy", scale = 0.0000000001, default = "μJ", link = "Erg", }, ["MMBtu"] = { name1 = "million British thermal units", name2 = "million British thermal units", symbol = "MMBtu", utype = "energy", scale = 1055055852.62, default = "GJ", link = "British thermal unit", }, ["Mt(TNT)"] = { name1 = "megatonne", name1_us = "megaton", symbol = "Mt", utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "TNT equivalent", }, ["Mtoe"] = { name1 = "megatonne of oil equivalent", name2 = "megatonnes of oil equivalent", symbol = "Mtoe", utype = "energy", scale = 4.1868e16, default = "PJ", link = "Tonne of oil equivalent", }, ["MtonTNT"] = { name1 = "megaton of TNT", name2 = "megatons of TNT", symbol = "Mt", utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "TNT equivalent", }, ["mtonTNT"] = { name2 = "millitons of TNT", symbol = "milliton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "TNT equivalent", }, ["MtTNT"] = { name2 = "megatonnes of TNT", symbol = "megatonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "TNT equivalent", }, ["mtTNT"] = { name2 = "millitonnes of TNT", symbol = "millitonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "TNT equivalent", }, ["MW.h"] = { name1 = "megawatt-hour", symbol = "MW⋅h", utype = "energy", scale = 3600000000, default = "GJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["mW.h"] = { name1 = "milliwatt-hour", symbol = "mW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6, default = "J", link = "Kilowatt-hour", }, ["MWh"] = { name1 = "megawatt-hour", symbol = "MWh", utype = "energy", scale = 3600000000, default = "GJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["mWh"] = { name1 = "milliwatt-hour", symbol = "mWh", utype = "energy", scale = 3.6, default = "J", link = "Kilowatt-hour", }, ["PSh"] = { name1 = "Pferdestärkenstunde", symbol = "PSh", utype = "energy", scale = 2647795.5, default = "kWh", }, ["quad"] = { name1 = "quadrillion British thermal units", name2 = "quadrillion British thermal units", symbol = "quad", utype = "energy", scale = 1.054804e18, default = "EJ", link = "Quad (unit)", }, ["Ry"] = { name1 = "rydberg", symbol = "Ry", utype = "energy", scale = 2.1798741e-18, default = "eV", link = "Rydberg constant", }, ["scf"] = { name1 = "standard cubic foot", name2 = "standard cubic feet", symbol = "scf", utype = "energy", scale = 2869.2044809344, default = "kJ", }, ["scfoot"] = { name1 = "standard cubic foot", name2 = "standard cubic foot", symbol = "scf", utype = "energy", scale = 2869.2044809344, default = "kJ", }, ["t(TNT)"] = { name1 = "tonne", name1_us = "ton", symbol = "t", utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "TNT equivalent", }, ["th"] = { name1 = "thermie", symbol = "th", utype = "energy", scale = 4186800, default = "MJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["thm-EC"] = { name1 = "therm (EC)", name2 = "therms (EC)", symbol = "thm (EC)", utype = "energy", scale = 105506000, default = "MJ", link = "Therm", }, ["thm-UK"] = { name1 = "therm (UK)", name2 = "therms (UK)", symbol = "thm (UK)", utype = "energy", scale = 105505585.257348, default = "MJ", link = "Therm", }, ["thm-US"] = { name1 = "therm (US)", name1_us = "therm (U.S.)", name2 = "therms (US)", name2_us = "therms (U.S.)", symbol = "thm (US)", sym_us = "thm (U.S.)", utype = "energy", scale = 105480400, default = "MJ", link = "Therm", }, ["toe"] = { name1 = "tonne of oil equivalent", name2 = "tonnes of oil equivalent", symbol = "toe", utype = "energy", scale = 41868000000, default = "GJ", }, ["tonTNT"] = { name2 = "tons of TNT", symbol = "ton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "TNT equivalent", }, ["tTNT"] = { name2 = "tonnes of TNT", symbol = "tonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "TNT equivalent", }, ["TtonTNT"] = { name2 = "teratons of TNT", symbol = "teraton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e21, default = "ZJ", link = "TNT equivalent", }, ["TtTNT"] = { name2 = "teratonnes of TNT", symbol = "teratonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e21, default = "ZJ", link = "TNT equivalent", }, ["TW.h"] = { name1 = "terawatt-hour", symbol = "TW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6e15, default = "PJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["TWh"] = { name1 = "terawatt-hour", symbol = "TWh", utype = "energy", scale = 3.6e15, default = "PJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["W.h"] = { name1 = "watt-hour", symbol = "W⋅h", utype = "energy", scale = 3600, default = "kJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["Wh"] = { name1 = "watt-hour", symbol = "Wh", utype = "energy", scale = 3600, default = "kJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["μerg"] = { name1 = "microerg", symbol = "μerg", utype = "energy", scale = 1e-13, default = "nJ", link = "Erg", }, ["μW.h"] = { name1 = "microwatt-hour", symbol = "μW⋅h", utype = "energy", scale = 0.0036, default = "mJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["μWh"] = { name1 = "microwatt-hour", symbol = "μWh", utype = "energy", scale = 0.0036, default = "mJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["-kW.h"] = { target = "kW.h", link = "Kilowatt hour", }, ["btu"] = { target = "BTU", }, ["Calorie"] = { target = "Cal", }, ["ft.lbf"] = { target = "ftlbf", }, ["ft·lbf"] = { target = "ftlbf", }, ["g-cal-15"] = { target = "cal-15", }, ["g-cal-IT"] = { target = "cal-IT", }, ["g-cal-th"] = { target = "cal-th", }, ["g-kcal-15"] = { target = "kcal-15", }, ["g-kcal-IT"] = { target = "kcal-IT", }, ["g-kcal-th"] = { target = "kcal-th", }, ["g-Mcal-15"] = { target = "Mcal-15", }, ["g-mcal-15"] = { target = "mcal-15", }, ["g-Mcal-IT"] = { target = "Mcal-IT", }, ["g-mcal-IT"] = { target = "mcal-IT", }, ["g-Mcal-th"] = { target = "Mcal-th", }, ["g-mcal-th"] = { target = "mcal-th", }, ["GW-h"] = { target = "GW.h", }, ["GW·h"] = { target = "GW.h", }, ["Hartree"] = { target = "Eh", }, ["hp.h"] = { target = "hph", }, ["in.lb-f"] = { target = "inlb-f", }, ["in.lbf"] = { target = "inlbf", }, ["in.oz-f"] = { target = "inoz-f", }, ["in.ozf"] = { target = "inozf", }, ["kbboe"] = { target = "kBOE", symbol = "kbboe", }, ["kg-cal-15"] = { target = "Cal-15", }, ["kg-cal-IT"] = { target = "Cal-IT", }, ["kg-cal-th"] = { target = "Cal-th", }, ["kW-h"] = { target = "kW.h", }, ["kW·h"] = { target = "kW.h", }, ["MW-h"] = { target = "MW.h", }, ["mW-h"] = { target = "mW.h", }, ["MW·h"] = { target = "MW.h", }, ["TW-h"] = { target = "TW.h", }, ["uerg"] = { target = "μerg", }, ["uW-h"] = { target = "μW.h", }, ["uW.h"] = { target = "μW.h", }, ["uWh"] = { target = "μWh", }, ["W-h"] = { target = "W.h", }, ["eVpar"] = { _name1 = "electronvolt", _symbol = "eV", utype = "energy per chemical amount", scale = 96485.332123310014, prefixes = 1, default = "kcal/mol", defkey = "eVpar", linkey = "eVpar", link = "Electronvolt", }, ["kcal/mol"] = { per = { "kcal", "mol" }, utype = "energy per chemical amount", default = "kJ/mol", link = "Kilocalorie per mole", }, ["kJ/mol"] = { per = { "kJ", "mol" }, utype = "energy per chemical amount", default = "kcal/mol", link = "Joule per mole", }, ["kWh/100 km"] = { name1 = "kilowatt-hour per 100 kilometres", name1_us = "kilowatt-hour per 100 kilometers", name2 = "kilowatt-hours per 100 kilometres", name2_us = "kilowatt-hours per 100 kilometers", symbol = "kW⋅h/100&nbsp;km", utype = "energy per unit length", scale = 36, default = "MJ/km kWh/mi", link = "Kilowatt-hour", }, ["kWh/100 mi"] = { name1 = "kilowatt-hour per 100 miles", name2 = "kilowatt-hours per 100 miles", symbol = "kW⋅h/100&nbsp;mi", utype = "energy per unit length", scale = 22.3694, default = "mpge", link = "Miles per gallon gasoline equivalent", }, ["MJ/100 km"] = { name1 = "megajoule per 100 kilometres", name1_us = "megajoule per 100 kilometers", name2 = "megajoules per 100 kilometres", name2_us = "megajoules per 100 kilometers", symbol = "MJ/100&nbsp;km", utype = "energy per unit length", scale = 10, default = "BTU/mi", link = "British thermal unit", }, ["mpge"] = { name1 = "mile per gallon gasoline equivalent", name2 = "miles per gallon gasoline equivalent", symbol = "mpg&#8209;e", utype = "energy per unit length", scale = 1.3263314048360777e-5, invert = -1, iscomplex= true, default = "kWh/100 mi", link = "Miles per gallon gasoline equivalent", }, ["BTU/mi"] = { per = { "BTU", "mi" }, utype = "energy per unit length", default = "v > 1525 ! M ! k ! J/km", }, ["kJ/km"] = { per = { "kJ", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "BTU/mi", }, ["kWh/km"] = { per = { "-kW.h", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "MJ/km kWh/mi", }, ["kWh/mi"] = { per = { "-kW.h", "mi" }, utype = "energy per unit length", default = "kWh/km MJ/km", }, ["MJ/km"] = { per = { "MJ", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "BTU/mi", }, ["mpg-e"] = { target = "mpge", }, ["BTU/lb"] = { name1 = "British thermal unit per pound", name2 = "British thermal units per pound", symbol = "BTU/lb", utype = "energy per unit mass", scale = 2326, default = "kJ/kg", link = "British thermal unit", }, ["cal/g"] = { name1 = "calorie per gram", name2 = "calories per gram", symbol = "cal/g", utype = "energy per unit mass", scale = 4184, default = "J/g", }, ["GJ/kg"] = { name1 = "gigajoule per kilogram", name2 = "gigajoules per kilogram", symbol = "GJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1e9, default = "ktTNT/t", link = "Specific energy", }, ["J/g"] = { name1 = "joule per gram", name2 = "joules per gram", symbol = "J/g", utype = "energy per unit mass", scale = 1000, default = "kcal/g", link = "Specific energy", }, ["kcal/g"] = { name1 = "kilocalorie per gram", name2 = "kilocalories per gram", symbol = "kcal/g", utype = "energy per unit mass", scale = 4184000, default = "kJ/g", }, ["kJ/g"] = { name1 = "kilojoule per gram", name2 = "kilojoules per gram", symbol = "kJ/g", utype = "energy per unit mass", scale = 1000000, default = "kcal/g", link = "Specific energy", }, ["kJ/kg"] = { name1 = "kilojoule per kilogram", name2 = "kilojoules per kilogram", symbol = "kJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1000, default = "BTU/lb", link = "Specific energy", }, ["ktonTNT/MT"] = { name2 = "kilotons of TNT per metric ton", symbol = "kiloton of TNT per metric ton", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4184000000, default = "GJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["ktTNT/t"] = { name2 = "kilotonnes of TNT per tonne", symbol = "kilotonne of TNT per tonne", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4184000000, default = "GJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["MtonTNT/MT"] = { name2 = "megatons of TNT per metric ton", symbol = "megaton of TNT per metric ton", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4.184e12, default = "TJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["MtTNT/MT"] = { name2 = "megatonnes of TNT per tonne", symbol = "megatonne of TNT per tonne", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4.184e12, default = "TJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["TJ/kg"] = { name1 = "terajoule per kilogram", name2 = "terajoules per kilogram", symbol = "TJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1e12, default = "MtTNT/MT", link = "Specific energy", }, ["Cal/g"] = { per = { "Cal", "g" }, utype = "energy per unit mass", default = "kJ/g", }, ["BTU/cuft"] = { per = { "BTU", "cuft" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/12USoz(mL)serve"] = { per = { "Cal", "-12USoz(mL)serve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/12USoz(ml)serve"] = { per = { "Cal", "-12USoz(ml)serve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/l", }, ["Cal/12USozserve"] = { per = { "Cal", "-12USozserve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/USoz"] = { per = { "Cal", "USoz" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/ml", }, ["kJ/L"] = { per = { "kJ", "L" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["kJ/l"] = { per = { "kJ", "ll" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["kJ/ml"] = { per = { "kJ", "ml" }, utype = "energy per unit volume", default = "Cal/USoz", }, ["MJ/m3"] = { per = { "MJ", "m3" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["Sv"] = { _name1 = "sievert", _symbol = "Sv", utype = "equivalent radiation dose", scale = 1, prefixes = 1, default = "rem", link = "Sievert", }, ["rem"] = { _name1 = "rem", _symbol = "rem", utype = "equivalent radiation dose", scale = 0.01, prefixes = 1, default = "Sv", link = "Roentgen equivalent man", }, ["g/km"] = { name1 = "gram per kilometre", name1_us = "gram per kilometer", name2 = "grams per kilometre", name2_us = "grams per kilometer", symbol = "g/km", utype = "exhaust emission", scale = 1e-6, default = "oz/mi", link = "Exhaust gas", }, ["g/mi"] = { name1 = "gram per mile", name2 = "grams per mile", symbol = "g/mi", utype = "exhaust emission", scale = 6.2137119223733397e-7, default = "g/km", link = "Exhaust gas", }, ["gCO2/km"] = { name1 = "gram of CO<sub>2</sub> per kilometre", name1_us = "gram of CO<sub>2</sub> per kilometer", name2 = "grams of CO<sub>2</sub> per kilometre", name2_us = "grams of CO<sub>2</sub> per kilometer", symbol = "g(CO<sub>2</sub>)/km", utype = "exhaust emission", scale = 1e-6, default = "ozCO2/mi", link = "Exhaust gas", }, ["gCO2/mi"] = { name1 = "gram of CO<sub>2</sub> per mile", name2 = "grams of CO<sub>2</sub> per mile", symbol = "g(CO<sub>2</sub>)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 6.2137119223733397e-7, default = "gCO2/km", link = "Exhaust gas", }, ["kg/km"] = { name1 = "kilogram per kilometre", name1_us = "kilogram per kilometer", name2 = "kilograms per kilometre", name2_us = "kilograms per kilometer", symbol = "kg/km", utype = "exhaust emission", scale = 0.001, default = "lb/mi", link = "Exhaust gas", }, ["kgCO2/km"] = { name1 = "kilogram of CO<sub>2</sub> per kilometre", name1_us = "kilogram of CO<sub>2</sub> per kilometer", name2 = "kilograms of CO<sub>2</sub> per kilometre", name2_us = "kilograms of CO<sub>2</sub> per kilometer", symbol = "kg(CO<sub>2</sub>)/km", utype = "exhaust emission", scale = 0.001, default = "lbCO2/mi", link = "Exhaust gas", }, ["lb/mi"] = { name1 = "pound per mile", name2 = "pounds per mile", symbol = "lb/mi", utype = "exhaust emission", scale = 0.00028184923173665794, default = "kg/km", link = "Exhaust gas", }, ["lbCO2/mi"] = { name1 = "pound of CO<sub>2</sub> per mile", name2 = "pounds of CO<sub>2</sub> per mile", symbol = "lb(CO<sub>2</sub>)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 0.00028184923173665794, default = "kgCO2/km", link = "Exhaust gas", }, ["oz/mi"] = { name1 = "ounce per mile", name2 = "ounces per mile", symbol = "oz/mi", utype = "exhaust emission", scale = 1.7615576983541121e-5, default = "g/km", link = "Exhaust gas", }, ["ozCO2/mi"] = { name1 = "ounce of CO<sub>2</sub> per mile", name2 = "ounces of CO<sub>2</sub> per mile", symbol = "oz(CO<sub>2</sub>)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 1.7615576983541121e-5, default = "gCO2/km", link = "Exhaust gas", }, ["cuft/a"] = { name1 = "cubic foot per annum", name2 = "cubic feet per annum", symbol = "cu&nbsp;ft/a", utype = "flow", scale = 8.9730672142368242e-10, default = "m3/a", link = "Cubic foot per second", }, ["cuft/d"] = { name1 = "cubic foot per day", name2 = "cubic feet per day", symbol = "cu&nbsp;ft/d", utype = "flow", scale = 3.2774128000000003e-7, default = "m3/d", link = "Cubic foot per second", }, ["cuft/h"] = { name1 = "cubic foot per hour", name2 = "cubic feet per hour", symbol = "cu&nbsp;ft/h", utype = "flow", scale = 7.8657907200000004e-6, default = "m3/h", link = "Cubic foot per second", }, ["cuft/min"] = { name1 = "cubic foot per minute", name2 = "cubic feet per minute", symbol = "cu&nbsp;ft/min", utype = "flow", scale = 0.00047194744319999999, default = "m3/min", }, ["cuft/s"] = { name1 = "cubic foot per second", name2 = "cubic feet per second", symbol = "cu&nbsp;ft/s", utype = "flow", scale = 28316846592e-12, default = "m3/s", }, ["cumi/a"] = { name1 = "cubic mile per annum", name2 = "cubic miles per annum", symbol = "cu&nbsp;mi/a", utype = "flow", scale = 132.08171170940057, default = "km3/a", link = "Cubic foot per second", }, ["cuyd/h"] = { name1 = "cubic yard per hour", name2 = "cubic yards per hour", symbol = "cuyd/h", utype = "flow", scale = 0.00021237634944000001, default = "m3/h", link = "Cubic foot per second", }, ["cuyd/s"] = { name1 = "cubic yard per second", name2 = "cubic yards per second", symbol = "cu&nbsp;yd/s", utype = "flow", scale = 0.76455485798400002, default = "m3/s", }, ["Goilbbl/a"] = { name1 = "billion barrels per year", name2 = "billion barrels per year", symbol = "Gbbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933836, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e6 ! e9 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["impgal/h"] = { name1 = "imperial gallon per hour", name2 = "imperial gallons per hour", symbol = "imp&nbsp;gal/h", utype = "flow", scale = 1.2628027777777779e-6, default = "m3/h", link = "Gallon", }, ["impgal/min"] = { name1 = "imperial gallon per minute", name2 = "imperial gallons per minute", symbol = "imp gal/min", utype = "flow", scale = 7.5768166666666671e-5, default = "m3/s", link = "Gallon", }, ["impgal/s"] = { name1 = "imperial gallon per second", name2 = "imperial gallons per second", symbol = "impgal/s", utype = "flow", scale = 0.00454609, default = "m3/s", link = "Imperial gallons per second", }, ["km3/a"] = { name1 = "cubic kilometre per annum", name1_us = "cubic kilometer per annum", name2 = "cubic kilometres per annum", name2_us = "cubic kilometers per annum", symbol = "km<sup>3</sup>/a", utype = "flow", scale = 31.68808781402895, default = "cumi/a", link = "Cubic metre per second", }, ["km3/d"] = { name1 = "cubic kilometre per day", name1_us = "cubic kilometer per day", name2 = "cubic kilometres per day", name2_us = "cubic kilometers per day", symbol = "km<sup>3</sup>/d", utype = "flow", scale = 11574.074074074075, default = "cuft/d", link = "Cubic metre per second", }, ["koilbbl/a"] = { name1 = "thousand barrels per year", name2 = "thousand barrels per year", symbol = "kbbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933841e-6, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["koilbbl/d"] = { name1 = "thousand barrels per day", name2 = "thousand barrels per day", symbol = "kbbl/d", utype = "flow", scale = 0.0018401307283333335, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3/d", link = "Barrel per day", }, ["L/h"] = { name1 = "litre per hour", name1_us = "liter per hour", name2 = "litres per hour", name2_us = "liters per hour", symbol = "L/h", utype = "flow", scale = 2.7777777777777776e-7, default = "impgal/h USgal/h", link = "Cubic metre per second", }, ["L/min"] = { name1 = "litre per minute", name1_us = "liter per minute", name2 = "litres per minute", name2_us = "liters per minute", symbol = "L/min", utype = "flow", scale = 1.6666666666666667e-5, default = "impgal/min USgal/min", link = "Cubic metre per second", }, ["L/s"] = { name1 = "litre per second", name1_us = "liter per second", name2 = "litres per second", name2_us = "liters per second", symbol = "L/s", utype = "flow", scale = 0.001, default = "cuft/s", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/a"] = { name1 = "cubic metre per annum", name1_us = "cubic meter per annum", name2 = "cubic metres per annum", name2_us = "cubic meters per annum", symbol = "m<sup>3</sup>/a", utype = "flow", scale = 3.1688087814028947e-8, default = "cuft/a", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/d"] = { name1 = "cubic metre per day", name1_us = "cubic meter per day", name2 = "cubic metres per day", name2_us = "cubic meters per day", symbol = "m<sup>3</sup>/d", utype = "flow", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "cuft/d", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/h"] = { name1 = "cubic metre per hour", name1_us = "cubic meter per hour", name2 = "cubic metres per hour", name2_us = "cubic meters per hour", symbol = "m<sup>3</sup>/h", utype = "flow", scale = 0.00027777777777777778, default = "cuft/h", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/min"] = { name1 = "cubic metre per minute", name1_us = "cubic meter per minute", name2 = "cubic metres per minute", name2_us = "cubic meters per minute", symbol = "m<sup>3</sup>/min", utype = "flow", scale = 0.016666666666666666, default = "cuft/min", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/s"] = { name1 = "cubic metre per second", name1_us = "cubic meter per second", name2 = "cubic metres per second", name2_us = "cubic meters per second", symbol = "m<sup>3</sup>/s", utype = "flow", scale = 1, default = "cuft/s", }, ["Moilbbl/a"] = { name1 = "million barrels per year", name2 = "million barrels per year", symbol = "Mbbl/a", utype = "flow", scale = 0.0050380033629933837, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["Moilbbl/d"] = { name1 = "million barrels per day", name2 = "million barrels per day", symbol = "Mbbl/d", utype = "flow", scale = 1.8401307283333335, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3/d", link = "Barrel per day", }, ["oilbbl/a"] = { name1 = "barrel per year", name2 = "barrels per year", symbol = "bbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933841e-9, default = "m3/a", link = "Barrel per day", }, ["oilbbl/d"] = { name1 = "barrel per day", name2 = "barrels per day", symbol = "bbl/d", utype = "flow", scale = 1.8401307283333336e-6, default = "m3/d", }, ["Toilbbl/a"] = { name1 = "trillion barrels per year", name2 = "trillion barrels per year", symbol = "Tbbl/a", utype = "flow", scale = 5038.0033629933832, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e9 ! e12 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["U.S.gal/d"] = { name1 = "U.S. gallon per day", name2 = "U.S. gallons per day", symbol = "U.S.&nbsp;gal/d", utype = "flow", scale = 4.3812636388888893e-8, default = "m3/s", customary= 1, }, ["U.S.gal/h"] = { name1 = "gallon per hour", name2 = "gallons per hour", symbol = "gal/h", utype = "flow", scale = 1.0515032733333334e-6, default = "m3/h", link = "Gallon", customary= 2, }, ["U.S.gal/min"] = { name1 = "U.S. gallon per minute", name2 = "U.S. gallons per minute", symbol = "U.S.&nbsp;gal/min", utype = "flow", scale = 6.3090196400000003e-5, default = "m3/s", link = "Gallon", }, ["USgal/a"] = { name1 = "US gallon per year", name2 = "US gallons per year", symbol = "US&nbsp;gal/a", utype = "flow", scale = 1.1995246102365199e-10, default = "m3/s", }, ["USgal/d"] = { name1 = "US gallon per day", name2 = "US gallons per day", symbol = "US&nbsp;gal/d", utype = "flow", scale = 4.3812636388888893e-8, default = "m3/s", }, ["USgal/h"] = { name1 = "gallon per hour", name2 = "gallons per hour", symbol = "gal/h", utype = "flow", scale = 1.0515032733333334e-6, default = "m3/h", link = "Gallon", customary= 1, }, ["USgal/min"] = { name1 = "US gallon per minute", name2 = "US gallons per minute", symbol = "US&nbsp;gal/min", utype = "flow", scale = 6.3090196400000003e-5, default = "m3/s", link = "Gallon", }, ["USgal/s"] = { name1 = "US gallon per second", name1_us = "U.S. gallon per second", name2 = "US gallons per second", name2_us = "U.S. gallons per second", symbol = "USgal/s", utype = "flow", scale = 0.003785411784, default = "m3/s", link = "US gallons per second", }, ["ft3/a"] = { target = "cuft/a", }, ["ft3/d"] = { target = "cuft/d", }, ["ft3/h"] = { target = "cuft/h", }, ["ft3/s"] = { target = "cuft/s", }, ["Gcuft/a"] = { target = "e9cuft/a", }, ["Gcuft/d"] = { target = "e9cuft/d", }, ["kcuft/a"] = { target = "e3cuft/a", }, ["kcuft/d"] = { target = "e3cuft/d", }, ["kcuft/s"] = { target = "e3cuft/s", }, ["Mcuft/a"] = { target = "e6cuft/a", }, ["Mcuft/d"] = { target = "e6cuft/d", }, ["Mcuft/s"] = { target = "e6cuft/s", }, ["m³/s"] = { target = "m3/s", }, ["Tcuft/a"] = { target = "e12cuft/a", }, ["Tcuft/d"] = { target = "e12cuft/d", }, ["u.s.gal/min"] = { target = "U.S.gal/min", }, ["usgal/min"] = { target = "USgal/min", }, ["-LTf"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "LTf", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["-STf"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "STf", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["dyn"] = { name1 = "dyne", symbol = "dyn", utype = "force", scale = 0.00001, default = "gr-f", }, ["g-f"] = { name1 = "gram-force", name2 = "grams-force", symbol = "g<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN oz-f", link = "Kilogram-force", }, ["gf"] = { name1 = "gram-force", name2 = "grams-force", symbol = "gf", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN ozf", link = "Kilogram-force", }, ["gr-f"] = { name1 = "grain-force", name2 = "grains-force", symbol = "gr<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 0.0006354602307515, default = "μN", link = "Pound (force)", }, ["grf"] = { name1 = "grain-force", name2 = "grains-force", symbol = "grf", utype = "force", scale = 0.0006354602307515, default = "μN", link = "Pound (force)", }, ["kdyn"] = { name1 = "kilodyne", symbol = "kdyn", utype = "force", scale = 0.01, default = "oz-f", link = "Dyne", }, ["kg-f"] = { name1 = "kilogram-force", name2 = "kilograms-force", symbol = "kg<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lb-f", }, ["kgf"] = { name1 = "kilogram-force", name2 = "kilograms-force", symbol = "kgf", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lbf", }, ["kp"] = { name1 = "kilopond", symbol = "kp", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lb-f", link = "Kilogram-force", }, ["L/T-f"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "L/T<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["L/Tf"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "L/Tf", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["lb-f"] = { name1 = "pound-force", name2 = "pounds-force", symbol = "lb<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "Pound (force)", }, ["lbf"] = { name1 = "pound-force", name2 = "pounds-force", symbol = "lbf", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "Pound (force)", }, ["lb(f)"] = { name1 = "pound", symbol = "lb", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "Pound (force)", }, ["LT-f"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "LT<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["LTf"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "LTf", usename = 1, utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["Mdyn"] = { name1 = "megadyne", symbol = "Mdyn", utype = "force", scale = 10, default = "lb-f", link = "Dyne", }, ["mdyn"] = { name1 = "millidyne", symbol = "mdyn", utype = "force", scale = 0.00000001, default = "gr-f", link = "Dyne", }, ["mg-f"] = { name1 = "milligram-force", name2 = "milligrams-force", symbol = "mg<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN gr-f", link = "Kilogram-force", }, ["mgf"] = { name1 = "milligram-force", name2 = "milligrams-force", symbol = "mgf", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN grf", link = "Kilogram-force", }, ["Mp"] = { name1 = "megapond", symbol = "Mp", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LT-f ST-f", link = "Kilogram-force", }, ["mp"] = { name1 = "millipond", symbol = "mp", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN gr-f", link = "Kilogram-force", }, ["N"] = { _name1 = "newton", _symbol = "N", utype = "force", scale = 1, prefixes = 1, default = "lb-f", link = "Newton (unit)", }, ["oz-f"] = { name1 = "ounce-force", name2 = "ounces-force", symbol = "oz<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 0.2780138203095378125, default = "mN", link = "Pound (force)", }, ["ozf"] = { name1 = "ounce-force", name2 = "ounces-force", symbol = "ozf", utype = "force", scale = 0.2780138203095378125, default = "mN", link = "Pound (force)", }, ["p"] = { name1 = "pond", symbol = "p", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN oz-f", link = "Kilogram-force", }, ["pdl"] = { name1 = "poundal", symbol = "pdl", utype = "force", scale = 0.138254954376, default = "N", }, ["S/T-f"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "S/T<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["S/Tf"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "S/Tf", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["ST-f"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "ST<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["STf"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "STf", usename = 1, utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["t-f"] = { name1 = "tonne-force", name2 = "tonnes-force", symbol = "t<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LT-f ST-f", link = "Ton-force#Tonne-force", }, ["tf"] = { name1 = "tonne-force", name2 = "tonnes-force", symbol = "tf", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LTf STf", link = "Ton-force#Tonne-force", }, ["dyne"] = { target = "dyn", }, ["newtons"] = { target = "N", }, ["poundal"] = { target = "pdl", }, ["tonne-force"] = { target = "tf", }, ["impgal/mi"] = { per = { "@impgal", "mi" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km USgal/mi", }, ["km/L"] = { per = { "km", "L" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["km/l"] = { per = { "km", "ll" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["L/100 km"] = { per = { "L", "100km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|L/100&nbsp;km]]", }, ["l/100 km"] = { per = { "ll", "100km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|l/100&nbsp;km]]", }, ["L/km"] = { per = { "L", "km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["l/km"] = { per = { "ll", "km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["mi/impqt"] = { per = { "mi", "impqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/U.S.qt"] = { per = { "mi", "U.S.qt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/USqt"] = { per = { "mi", "USqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/usqt"] = { per = { "mi", "usqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mpgimp"] = { per = { "mi", "@impgal" }, symbol = "mpg<sub>&#8209;imp</sub>", utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "L/100 km+mpgus", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]<sub>&#8209;[[Imperial units|imp]]</sub>", }, ["mpgus"] = { per = { "mi", "+USgal" }, symbol = "mpg<sub>&#8209;US</sub>", utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "L/100 km+mpgimp", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]<sub>&#8209;[[United States customary units|US]]</sub>", }, ["U.S.gal/mi"] = { per = { "*U.S.gal", "mi" }, sp_us = true, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km impgal/mi", }, ["usgal/mi"] = { per = { "+USgal", "mi" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km impgal/mi", }, ["L/100km"] = { target = "L/100 km", }, ["l/100km"] = { target = "l/100 km", }, ["mpg"] = { shouldbe = "Use %{mpgus%} for miles per US gallon or %{mpgimp%} for miles per imperial gallon (not %{mpg%})", }, ["mpgU.S."] = { target = "mpgus", symbol = "mpg<sub>&#8209;U.S.</sub>", sp_us = true, symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]<sub>&#8209;[[United States customary units|U.S.]]</sub>", }, ["mpgu.s."] = { target = "mpgus", symbol = "mpg<sub>&#8209;U.S.</sub>", sp_us = true, symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]<sub>&#8209;[[United States customary units|U.S.]]</sub>", }, ["mpgUS"] = { target = "mpgus", }, ["USgal/mi"] = { target = "usgal/mi", }, ["kPa/m"] = { per = { "kPa", "-m-frac" }, utype = "fracture gradient", default = "psi/ft", }, ["psi/ft"] = { per = { "psi", "-ft-frac" }, utype = "fracture gradient", default = "kPa/m", }, ["cm/km"] = { name1 = "centimetre per kilometre", name1_us = "centimeter per kilometer", name2 = "centimetres per kilometre", name2_us = "centimeters per kilometer", symbol = "cm/km", utype = "gradient", scale = 0.00001, default = "ft/mi", link = "Grade (slope)", }, ["ft/mi"] = { name1 = "foot per mile", name2 = "feet per mile", symbol = "ft/mi", utype = "gradient", scale = 0.00018939393939393939, default = "v < 5.28 ! c ! ! m/km", link = "Grade (slope)", }, ["ft/nmi"] = { name1 = "foot per nautical mile", name2 = "feet per nautical mile", symbol = "ft/nmi", utype = "gradient", scale = 0.00016457883369330455, default = "v < 6.076 ! c ! ! m/km", link = "Grade (slope)", }, ["in/ft"] = { name1 = "inch per foot", name2 = "inches per foot", symbol = "in/ft", utype = "gradient", scale = 0.083333333333333329, default = "mm/m", link = "Grade (slope)", }, ["in/mi"] = { name1 = "inch per mile", name2 = "inches per mile", symbol = "in/mi", utype = "gradient", scale = 1.5782828282828283e-5, default = "v < 0.6336 ! m ! c ! m/km", link = "Grade (slope)", }, ["m/km"] = { name1 = "metre per kilometre", name1_us = "meter per kilometer", name2 = "metres per kilometre", name2_us = "meters per kilometer", symbol = "m/km", utype = "gradient", scale = 0.001, default = "ft/mi", link = "Grade (slope)", }, ["mm/km"] = { name1 = "millimetre per kilometre", name1_us = "millimeter per kilometer", name2 = "millimetres per kilometre", name2_us = "millimeters per kilometer", symbol = "mm/km", utype = "gradient", scale = 0.000001, default = "in/mi", link = "Grade (slope)", }, ["mm/m"] = { name1 = "millimetre per metre", name1_us = "millimeter per meter", name2 = "millimetres per metre", name2_us = "millimeters per meter", symbol = "mm/m", utype = "gradient", scale = 0.001, default = "in/ft", link = "Grade (slope)", }, ["admi"] = { name1 = "admiralty mile", symbol = "nmi&nbsp;(admiralty)", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["AU"] = { name1 = "astronomical unit", symbol = "AU", utype = "length", scale = 149597870700, default = "km mi", }, ["Brnmi"] = { name1 = "British nautical mile", symbol = "(Brit)&nbsp;nmi", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["bu"] = { name2 = "bu", symbol = "bu", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0030303030303030303, default = "mm", link = "Japanese units of measurement#Length", }, ["ch"] = { name1 = "chain", symbol = "ch", utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", subdivs = { ["ft"] = { 66, default = "m" }, ["yd"] = { 22, default = "m" } }, link = "Chain (unit)", }, ["chlk"] = { name1 = "[[Chain (unit)|chain]]", symbol = "[[Chain (unit)|ch]]", utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", link = "", }, ["chain"] = { symbol = "chain", usename = 1, utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", subdivs = { ["ft"] = { 66, default = "m" }, ["yd"] = { 22, default = "m" } }, link = "Chain (unit)", }, ["chainlk"] = { symbol = "[[Chain (unit)|chain]]", usename = 1, utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", link = "", }, ["dpcm"] = { name2 = "dot/cm", symbol = "dot/cm", utype = "length", scale = 100, invert = -1, iscomplex= true, default = "dpi", link = "Dots per inch", }, ["dpi"] = { name2 = "DPI", symbol = "DPI", utype = "length", scale = 39.370078740157481, invert = -1, iscomplex= true, default = "pitch", link = "Dots per inch", }, ["fathom"] = { symbol = "fathom", usename = 1, utype = "length", scale = 1.8288, default = "ft m", }, ["foot"] = { name1 = "foot", name2 = "foot", symbol = "ft", utype = "length", scale = 0.3048, default = "m", subdivs = { ["in"] = { 12, default = "m" } }, link = "Foot (unit)", }, ["ft"] = { name1 = "foot", name2 = "feet", symbol = "ft", utype = "length", scale = 0.3048, exception= "integer_more_precision", default = "m", subdivs = { ["in"] = { 12, default = "m" } }, link = "Foot (unit)", }, ["furlong"] = { symbol = "furlong", usename = 1, utype = "length", scale = 201.168, default = "ft m", }, ["Gly"] = { name1 = "gigalight-year", symbol = "Gly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e24, default = "Mpc", link = "Light-year#Definitions", }, ["Gpc"] = { name1 = "gigaparsec", symbol = "Gpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e25, default = "Gly", link = "Parsec#Megaparsecs and gigaparsecs", }, ["hand"] = { name1 = "hand", symbol = "h", utype = "length", builtin = "hand", scale = 0.1016, iscomplex= true, default = "in cm", link = "Hand (unit)", }, ["in"] = { name1 = "inch", name2 = "inches", symbol = "in", utype = "length", scale = 0.0254, exception= "subunit_more_precision", default = "mm", }, ["inabbreviated"] = { name2 = "in", symbol = "in", utype = "length", scale = 0.0254, default = "mm", link = "Inch", }, ["kly"] = { name1 = "kilolight-year", symbol = "kly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e18, default = "pc", link = "Light-year#Definitions", }, ["kpc"] = { name1 = "kiloparsec", symbol = "kpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e19, default = "kly", link = "Parsec#Parsecs and kiloparsecs", }, ["LD"] = { name1 = "lunar distance", symbol = "LD", utype = "length", scale = 384403000, default = "km mi", link = "Lunar distance (astronomy)", }, ["league"] = { symbol = "league", usename = 1, utype = "length", scale = 4828.032, default = "km", link = "League (unit)", }, ["ly"] = { name1 = "light-year", symbol = "ly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e15, default = "AU", }, ["m"] = { _name1 = "मीटर", _name1_us= "मीटर", _symbol = "m", utype = "length", scale = 1, prefixes = 1, default = "v > 0 and v < 3 ! ftin ! ft", link = "मीटर", }, ["mi"] = { name1 = "मील", symbol = "mi", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", subdivs = { ["ch"] = { 80, default = "km" }, ["chlk"] = { 80, default = "km" }, ["chain"] = { 80, default = "km" }, ["chainlk"] = { 80, default = "km" }, ["ft"] = { 5280, default = "km" }, ["furlong"] = { 8, default = "km" }, ["yd"] = { 1760, default = "km" } }, }, ["mil"] = { symbol = "mil", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0000254, default = "mm", link = "Thousandth of an inch", }, ["Mly"] = { name1 = "megalight-year", symbol = "Mly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e21, default = "kpc", link = "Light-year#Definitions", }, ["Mpc"] = { name1 = "megaparsec", symbol = "Mpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e22, default = "Mly", link = "Parsec#Megaparsecs and gigaparsecs", }, ["NM"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "NM", utype = "length", scale = 1852, default = "km mi", }, ["nmi"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1852, default = "km mi", }, ["oldUKnmi"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", }, ["oldUSnmi"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", }, ["pc"] = { name1 = "parsec", symbol = "pc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e16, default = "ly", }, ["perch"] = { name2 = "perches", symbol = "perch", usename = 1, utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "Rod (unit)", }, ["pitch"] = { name2 = "μm", symbol = "μm", utype = "length", scale = 1e-6, default = "dpi", defkey = "pitch", linkey = "pitch", link = "Dots per inch", }, ["pole"] = { symbol = "pole", usename = 1, utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "Rod (unit)", }, ["pre1954U.S.nmi"] = { name1 = "(pre-1954&nbsp;U.S.) nautical mile", symbol = "(pre&#8209;1954&nbsp;U.S.) nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["pre1954USnmi"] = { name1 = "(pre-1954&nbsp;US) nautical mile", name1_us = "(pre-1954&nbsp;U.S.) nautical mile", symbol = "(pre&#8209;1954&nbsp;US) nmi", sym_us = "(pre&#8209;1954&nbsp;U.S.) nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["rd"] = { name1 = "rod", symbol = "rd", utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "Rod (unit)", }, ["royal cubit"] = { name1 = "royal cubit", symbol = "cu", utype = "length", scale = 0.524, default = "mm", }, ["rtkm"] = { name1 = "route kilometre", name1_us = "route kilometer", symbol = "km", utype = "length", scale = 1000, default = "mi", link = "Kilometre", }, ["rtmi"] = { name1 = "route mile", symbol = "mi", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", link = "Mile", }, ["shaku"] = { name2 = "shaku", symbol = "shaku", usename = 1, utype = "length", scale = 0.30303030303030304, default = "m", link = "Shaku (unit)", }, ["sm"] = { name1 = "smoot", symbol = "sm", utype = "length", scale = 1.70180, default = "m", link = "Smoot (unit)", }, ["smi"] = { name1 = "statute mile", symbol = "mi", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", subdivs = { ["chain"] = { 80, default = "km" } }, }, ["solar radius"] = { name1 = "solar radius", name2 = "solar radii", symbol = "''R''<sub>☉</sub>", utype = "length", scale = 695700e3, default = "km", }, ["sun"] = { name2 = "sun", symbol = "sun", usename = 1, utype = "length", scale = 0.030303030303030304, default = "mm", link = "Japanese units of measurement#Length", }, ["thou"] = { name2 = "thou", symbol = "thou", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0000254, default = "mm", link = "Thousandth of an inch", }, ["verst"] = { symbol = "verst", usename = 1, utype = "length", scale = 1066.8, default = "km mi", }, ["yd"] = { name1 = "yard", symbol = "yd", utype = "length", scale = 0.9144, default = "m", subdivs = { ["ft"] = { 3, default = "m" } }, }, ["μin"] = { name1 = "microinch", name2 = "microinches", symbol = "μin", utype = "length", scale = 0.0000000254, default = "nm", link = "SI prefix#Non-metric units", }, ["Å"] = { name1 = "ångström", symbol = "Å", utype = "length", scale = 0.0000000001, default = "in", }, ["Hz"] = { _name1 = "हर्ट्ज़", _name2 = "hertz", _symbol = "Hz", utype = "length", scale = 3.3356409519815204e-9, invert = -1, iscomplex= true, prefixes = 1, default = "m", link = "हर्ट्ज़", }, ["rpm"] = { name1 = "revolution per minute", name2 = "revolutions per minute", symbol = "rpm", utype = "length", scale = 5.5594015866358675e-11, invert = -1, iscomplex= true, default = "Hz", link = "Revolutions per minute", }, ["-ft-frac"] = { target = "ft", link = "Fracture gradient", }, ["-in-stiff"] = { target = "in", link = "Stiffness", }, ["-m-frac"] = { target = "m", link = "Fracture gradient", }, ["-m-stiff"] = { target = "m", link = "Stiffness", }, ["100km"] = { target = "km", multiplier= 100, }, ["100mi"] = { target = "mi", multiplier= 100, }, ["100miles"] = { target = "mi", symbol = "miles", multiplier= 100, }, ["admiralty nmi"] = { target = "oldUKnmi", }, ["angstrom"] = { target = "Å", }, ["au"] = { target = "AU", symbol = "au", }, ["feet"] = { target = "ft", }, ["hands"] = { target = "hand", }, ["inch"] = { target = "in", }, ["inches"] = { target = "in", }, ["light-year"] = { target = "ly", }, ["meter"] = { target = "m", sp_us = true, }, ["meters"] = { target = "m", sp_us = true, }, ["मीटर"] = { target = "m", }, ["metres"] = { target = "m", }, ["micrometre"] = { target = "μm", }, ["micron"] = { target = "μm", default = "μin", }, ["mile"] = { target = "mi", usename = 1, }, ["miles"] = { target = "mi", usename = 1, }, ["parsec"] = { target = "pc", }, ["rod"] = { target = "rd", }, ["smoot"] = { target = "sm", }, ["uin"] = { target = "μin", }, ["yard"] = { target = "yd", }, ["yards"] = { target = "yd", }, ["yds"] = { target = "yd", }, ["dtex"] = { name1 = "decitex", name2 = "decitex", symbol = "dtex", utype = "linear density", scale = 1e-7, default = "lb/yd", link = "Units of textile measurement#Units", }, ["kg/cm"] = { name1 = "kilogram per centimetre", name1_us = "kilogram per centimeter", name2 = "kilograms per centimetre", name2_us = "kilograms per centimeter", symbol = "kg/cm", utype = "linear density", scale = 100, default = "lb/yd", link = "Linear density", }, ["kg/m"] = { name1 = "kilogram per metre", name1_us = "kilogram per meter", name2 = "kilograms per metre", name2_us = "kilograms per meter", symbol = "kg/m", utype = "linear density", scale = 1, default = "lb/yd", link = "Linear density", }, ["lb/ft"] = { name1 = "pound per foot", name2 = "pounds per foot", symbol = "lb/ft", utype = "linear density", scale = 1.4881639435695539, default = "kg/m", link = "Linear density", }, ["lb/yd"] = { name1 = "pound per yard", name2 = "pounds per yard", symbol = "lb/yd", utype = "linear density", scale = 0.49605464785651798, default = "kg/m", link = "Linear density", }, ["G"] = { _name1 = "gauss", _name2 = "gauss", _symbol = "G", utype = "magnetic field strength", scale = 0.0001, prefixes = 1, default = "T", link = "Gauss (unit)", }, ["T"] = { _name1 = "टेस्ला", _symbol = "T", utype = "magnetic field strength", scale = 1, prefixes = 1, default = "G", link = "टेस्ला (इकाई)", }, ["A/m"] = { name1 = "ampere per metre", name1_us = "ampere per meter", name2 = "amperes per metre", name2_us = "amperes per meter", symbol = "A/m", utype = "magnetizing field", scale = 1, default = "Oe", }, ["kA/m"] = { name1 = "kiloampere per metre", name1_us = "kiloampere per meter", name2 = "kiloamperes per metre", name2_us = "kiloamperes per meter", symbol = "kA/m", utype = "magnetizing field", scale = 1000, default = "kOe", link = "Ampere per metre", }, ["MA/m"] = { name1 = "megaampere per metre", name1_us = "megaampere per meter", name2 = "megaamperes per metre", name2_us = "megaamperes per meter", symbol = "MA/m", utype = "magnetizing field", scale = 1e6, default = "kOe", link = "Ampere per metre", }, ["Oe"] = { _name1 = "oersted", _symbol = "Oe", utype = "magnetizing field", scale = 79.5774715, prefixes = 1, default = "kA/m", link = "Oersted", }, ["-Lcwt"] = { name1 = "hundredweight", name2 = "hundredweight", symbol = "cwt", utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb", }, ["-Scwt"] = { name1 = "hundredweight", name2 = "hundredweight", symbol = "cwt", utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb", }, ["-ST"] = { name1 = "short ton", symbol = "ST", utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["carat"] = { symbol = "carat", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.0002, default = "g", link = "Carat (mass)", }, ["Da"] = { _name1 = "dalton", _symbol = "Da", utype = "mass", scale = 1.66053906892e-27, prefixes = 1, default = "kg", link = "Dalton (unit)", }, ["drachm"] = { name1_us = "dram", symbol = "drachm", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.001771845195, default = "g", link = "Dram (unit)", }, ["dram"] = { target = "drachm", }, ["dwt"] = { name1 = "pennyweight", symbol = "dwt", utype = "mass", scale = 0.00155517384, default = "oz g", }, ["DWton"] = { symbol = "deadweight ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "DWtonne", link = "Deadweight tonnage", }, ["DWtonne"] = { name1_us = "deadweight metric ton", symbol = "deadweight tonne", sym_us = "~deadweight metric ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1000, default = "DWton", link = "Deadweight tonnage", }, ["g"] = { _name1 = "ग्राम", _symbol = "g", utype = "mass", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "oz", link = "ग्राम", }, ["gr"] = { name1 = "grain", symbol = "gr", utype = "mass", scale = 0.00006479891, default = "g", link = "Grain (unit)", }, ["Gt"] = { name1 = "गिगाटन", symbol = "Gt", utype = "mass", scale = 1000000000000, default = "LT ST", link = "मीटरी टन", }, ["impgalh2o"] = { name1 = "imperial gallon of water", name2 = "imperial gallons of water", symbol = "imp&nbsp;gal H<sub>2</sub>O", utype = "mass", scale = 4.5359236999999499, default = "lb kg", link = "Imperial gallon", }, ["kt"] = { name1 = "kilotonne", symbol = "kt", utype = "mass", scale = 1000000, default = "LT ST", link = "Tonne", }, ["lb"] = { name1 = "pound", symbol = "lb", utype = "mass", scale = 0.45359237, exception= "integer_more_precision", default = "kg", subdivs = { ["oz"] = { 16, default = "kg" } }, link = "Pound (mass)", }, ["Lcwt"] = { name1 = "long hundredweight", name2 = "long hundredweight", symbol = "Lcwt", usename = 1, utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb", subdivs = { ["qtr"] = { 4, default = "kg" }, ["st"] = { 8, default = "kg" } }, link = "Hundredweight", }, ["long cwt"] = { name1 = "long hundredweight", name2 = "long hundredweight", symbol = "long&nbsp;cwt", utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb kg", subdivs = { ["qtr"] = { 4, default = "kg" } }, link = "Hundredweight", }, ["long qtr"] = { name1 = "long quarter", symbol = "long&nbsp;qtr", utype = "mass", scale = 12.70058636, default = "lb kg", }, ["LT"] = { symbol = "long ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "t", subdivs = { ["Lcwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Lcwt" } }, }, ["lt"] = { name1 = "long ton", symbol = "LT", utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "t", subdivs = { ["Lcwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Lcwt" } }, }, ["metric ton"] = { symbol = "metric ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1000, default = "long ton", link = "Tonne", }, ["MT"] = { name1 = "metric ton", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "LT ST", link = "Tonne", }, ["Mt"] = { name1 = "megatonne", symbol = "Mt", utype = "mass", scale = 1000000000, default = "LT ST", link = "Tonne", }, ["oz"] = { name1 = "ounce", symbol = "oz", utype = "mass", scale = 0.028349523125, default = "g", }, ["ozt"] = { name1 = "troy ounce", symbol = "ozt", utype = "mass", scale = 0.0311034768, default = "oz g", }, ["pdr"] = { name1 = "pounder", symbol = "pdr", utype = "mass", scale = 0.45359237, default = "kg", link = "Pound (mass)", }, ["qtr"] = { name1 = "quarter", symbol = "qtr", utype = "mass", scale = 12.70058636, default = "lb kg", subdivs = { ["lb"] = { 28, default = "kg" } }, link = "Long quarter", }, ["Scwt"] = { name1 = "short hundredweight", name2 = "short hundredweight", symbol = "Scwt", usename = 1, utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb", link = "Hundredweight", }, ["short cwt"] = { name1 = "short hundredweight", name2 = "short hundredweight", symbol = "short&nbsp;cwt", utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb kg", link = "Hundredweight", }, ["short qtr"] = { name1 = "short quarter", symbol = "short&nbsp;qtr", utype = "mass", scale = 11.33980925, default = "lb kg", }, ["ST"] = { symbol = "short ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", subdivs = { ["Scwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Scwt" } }, }, ["shtn"] = { name1 = "short ton", symbol = "sh&nbsp;tn", utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["shton"] = { symbol = "ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["solar mass"] = { name1 = "solar mass", name2 = "solar masses", symbol = "''M''<sub>☉</sub>", utype = "mass", scale = 1.98855e30, default = "kg", }, ["st"] = { name1 = "stone", name2 = "stone", symbol = "st", utype = "mass", scale = 6.35029318, default = "lb kg", subdivs = { ["lb"] = { 14, default = "kg lb" } }, link = "Stone (unit)", }, ["t"] = { name1 = "tonne", name1_us = "metric ton", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "LT ST", }, ["tonne"] = { name1 = "tonne", name1_us = "metric ton", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "shton", }, ["troy pound"] = { symbol = "troy pound", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.3732417216, default = "lb kg", link = "Troy weight", }, ["usgalh2o"] = { name1 = "US gallon of water", name1_us = "U.S. gallon of water", name2 = "US gallons of water", name2_us = "U.S. gallons of water", symbol = "US&nbsp;gal H<sub>2</sub>O", utype = "mass", scale = 3.7776215836051126, default = "lb kg", link = "United States customary units#Fluid volume", }, ["viss"] = { name2 = "viss", symbol = "viss", utype = "mass", scale = 1.632932532, default = "kg", link = "Myanmar units of measurement#Mass", }, ["billion tonne"] = { target = "e9t", }, ["grain"] = { target = "gr", }, ["kilogram"] = { target = "kg", }, ["kilotonne"] = { target = "kt", }, ["lbs"] = { target = "lb", }, ["lbt"] = { target = "troy pound", }, ["lcwt"] = { target = "Lcwt", }, ["long ton"] = { target = "LT", }, ["mcg"] = { target = "μg", }, ["million tonne"] = { target = "e6t", }, ["scwt"] = { target = "Scwt", }, ["short ton"] = { target = "ST", }, ["stone"] = { target = "st", }, ["thousand tonne"] = { target = "e3t", }, ["tonnes"] = { target = "t", }, ["kg/kW"] = { name1 = "kilogram per kilowatt", name2 = "kilograms per kilowatt", symbol = "kg/kW", utype = "mass per unit power", scale = 0.001, default = "lb/hp", link = "Kilowatt", }, ["lb/hp"] = { name1 = "pound per horsepower", name2 = "pounds per horsepower", symbol = "lb/hp", utype = "mass per unit power", scale = 0.00060827738784176115, default = "kg/kW", link = "Horsepower", }, ["kg/h"] = { per = { "kg", "h" }, utype = "mass per unit time", default = "lb/h", }, ["lb/h"] = { per = { "lb", "h" }, utype = "mass per unit time", default = "kg/h", }, ["g-mol/d"] = { name1 = "gram-mole per day", name2 = "gram-moles per day", symbol = "g&#8209;mol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["g-mol/h"] = { name1 = "gram-mole per hour", name2 = "gram-moles per hour", symbol = "g&#8209;mol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["g-mol/min"] = { name1 = "gram-mole per minute", name2 = "gram-moles per minute", symbol = "g&#8209;mol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "g-mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["g-mol/s"] = { name1 = "gram-mole per second", name2 = "gram-moles per second", symbol = "g&#8209;mol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lb-mol/min", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/d"] = { name1 = "gram-mole per day", name2 = "gram-moles per day", symbol = "gmol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/h"] = { name1 = "gram-mole per hour", name2 = "gram-moles per hour", symbol = "gmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/min"] = { name1 = "gram-mole per minute", name2 = "gram-moles per minute", symbol = "gmol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "gmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/s"] = { name1 = "gram-mole per second", name2 = "gram-moles per second", symbol = "gmol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lbmol/min", link = "Mole (unit)", }, ["kmol/d"] = { name1 = "kilomole per day", name2 = "kilomoles per day", symbol = "kmol/d", utype = "molar rate", scale = 0.011574074074074073, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["kmol/h"] = { name1 = "kilomole per hour", name2 = "kilomoles per hour", symbol = "kmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.27777777777777779, default = "mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["kmol/min"] = { name1 = "kilomole per minute", name2 = "kilomoles per minute", symbol = "kmol/min", utype = "molar rate", scale = 16.666666666666668, default = "mol/s", link = "Kilomole (unit)", }, ["kmol/s"] = { name1 = "kilomole per second", name2 = "kilomoles per second", symbol = "kmol/s", utype = "molar rate", scale = 1000, default = "lb-mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["lb-mol/d"] = { name1 = "pound-mole per day", name2 = "pound-moles per day", symbol = "lb&#8209;mol/d", utype = "molar rate", scale = 0.0052499116898148141, default = "mmol/s", link = "Pound-mole", }, ["lb-mol/h"] = { name1 = "pound-mole per hour", name2 = "pound-moles per hour", symbol = "lb&#8209;mol/h", utype = "molar rate", scale = 0.12599788055555555, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lb-mol/min"] = { name1 = "pound-mole per minute", name2 = "pound-moles per minute", symbol = "lb&#8209;mol/min", utype = "molar rate", scale = 7.5598728333333334, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lb-mol/s"] = { name1 = "pound-mole per second", name2 = "pound-moles per second", symbol = "lb&#8209;mol/s", utype = "molar rate", scale = 453.59237, default = "kmol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/d"] = { name1 = "pound-mole per day", name2 = "pound-moles per day", symbol = "lbmol/d", utype = "molar rate", scale = 0.0052499116898148141, default = "mmol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/h"] = { name1 = "pound-mole per hour", name2 = "pound-moles per hour", symbol = "lbmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.12599788055555555, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/min"] = { name1 = "pound-mole per minute", name2 = "pound-moles per minute", symbol = "lbmol/min", utype = "molar rate", scale = 7.5598728333333334, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/s"] = { name1 = "pound-mole per second", name2 = "pound-moles per second", symbol = "lbmol/s", utype = "molar rate", scale = 453.59237, default = "kmol/s", link = "Pound-mole", }, ["mmol/s"] = { name1 = "millimole per second", name2 = "millimoles per second", symbol = "mmol/s", utype = "molar rate", scale = 0.001, default = "lb-mol/d", link = "Mole (unit)", }, ["mol/d"] = { name1 = "mole per day", name2 = "moles per day", symbol = "mol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["mol/h"] = { name1 = "mole per hour", name2 = "moles per hour", symbol = "mol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["mol/min"] = { name1 = "mole per minute", name2 = "moles per minute", symbol = "mol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["mol/s"] = { name1 = "mole per second", name2 = "moles per second", symbol = "mol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lb-mol/min", link = "Mole (unit)", }, ["μmol/s"] = { name1 = "micromole per second", name2 = "micromoles per second", symbol = "μmol/s", utype = "molar rate", scale = 0.000001, default = "lb-mol/d", link = "Mole (unit)", }, ["umol/s"] = { target = "μmol/s", }, ["/acre"] = { name1 = "per acre", name2 = "per acre", symbol = "/acre", utype = "per unit area", scale = 0.00024710538146716532, default = "/ha", link = "Acre", }, ["/ha"] = { name1 = "per hectare", name2 = "per hectare", symbol = "/ha", utype = "per unit area", scale = 100e-6, default = "/acre", link = "Hectare", }, ["/sqcm"] = { name1 = "per square centimetre", name1_us = "per square centimeter", name2 = "per square centimetre", name2_us = "per square centimeter", symbol = "/cm<sup>2</sup>", utype = "per unit area", scale = 1e4, default = "/sqin", link = "Square centimetre", }, ["/sqin"] = { name1 = "per square inch", name2 = "per square inch", symbol = "/in<sup>2</sup>", utype = "per unit area", scale = 1550.0031000062002, default = "/sqcm", link = "Square inch", }, ["/sqkm"] = { name1 = "प्रति वर्ग किलोमीटर", name1_us = "per square kilometer", name2 = "per square kilometre", name2_us = "per square kilometer", symbol = "/km<sup>2</sup>", utype = "per unit area", scale = 1e-6, default = "/sqmi", link = "वर्ग किलोमीटर", }, ["/sqmi"] = { name1 = "per square mile", name2 = "per square mile", symbol = "/sq&nbsp;mi", utype = "per unit area", scale = 3.8610215854244582e-7, default = "/sqkm", link = "Square mile", }, ["PD/acre"] = { name1 = "inhabitant per acre", name2 = "inhabitants per acre", symbol = "/acre", utype = "per unit area", scale = 0.00024710538146716532, default = "PD/ha", link = "Acre", }, ["PD/ha"] = { name1 = "inhabitant per hectare", name2 = "inhabitants per hectare", symbol = "/ha", utype = "per unit area", scale = 100e-6, default = "PD/acre", link = "Hectare", }, ["PD/sqkm"] = { name1 = "inhabitant per square kilometre", name1_us = "inhabitant per square kilometer", name2 = "inhabitants per square kilometre", name2_us = "inhabitants per square kilometer", symbol = "/km<sup>2</sup>", utype = "per unit area", scale = 1e-6, default = "PD/sqmi", link = "वर्ग किलोमीटर", }, ["PD/sqmi"] = { name1 = "inhabitant per square mile", name2 = "inhabitants per square mile", symbol = "/sq&nbsp;mi", utype = "per unit area", scale = 3.8610215854244582e-7, default = "PD/sqkm", link = "Square mile", }, ["/cm2"] = { target = "/sqcm", }, ["/in2"] = { target = "/sqin", }, ["/km2"] = { target = "/sqkm", }, ["pd/acre"] = { target = "PD/acre", }, ["pd/ha"] = { target = "PD/ha", }, ["PD/km2"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/km2"] = { target = "PD/sqkm", }, ["PD/km²"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/sqkm"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/sqmi"] = { target = "PD/sqmi", }, ["/l"] = { name1 = "per litre", name1_us = "per liter", name2 = "per litre", name2_us = "per liter", symbol = "/l", utype = "per unit volume", scale = 1000, default = "/usgal", link = "Litre", }, ["/L"] = { name1 = "per litre", name1_us = "per liter", name2 = "per litre", name2_us = "per liter", symbol = "/L", utype = "per unit volume", scale = 1000, default = "/usgal", link = "Litre", }, ["/USgal"] = { name1 = "per gallon", name2 = "per gallon", symbol = "/gal", utype = "per unit volume", scale = 264.172052, default = "/L", link = "US gallon", customary= 2, }, ["/usgal"] = { target = "/USgal", }, ["bhp"] = { name1 = "brake horsepower", name2 = "brake horsepower", symbol = "bhp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "Horsepower#Brake horsepower", }, ["Cal/d"] = { name1 = "large calorie per day", name2 = "large calories per day", symbol = "Cal/d", utype = "power", scale = 0.048425925925925928, default = "kJ/d", link = "Calorie", }, ["Cal/h"] = { name1 = "large calorie per hour", name2 = "large calories per hour", symbol = "Cal/h", utype = "power", scale = 1.1622222222222223, default = "kJ/h", link = "Calorie", }, ["cal/h"] = { name1 = "calorie per hour", name2 = "calories per hour", symbol = "cal/h", utype = "power", scale = 0.0011622222222222223, default = "W", link = "Calorie", }, ["CV"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "CV", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["hk"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "hk", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["hp"] = { name1 = "horsepower", name2 = "horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", }, ["hp-electric"] = { name1 = "electric horsepower", name2 = "electric horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 746, default = "kW", link = "Horsepower#Electrical horsepower", }, ["hp-electrical"] = { name1 = "electrical horsepower", name2 = "electrical horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 746, default = "kW", link = "Horsepower#Electrical horsepower", }, ["hp-metric"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["ihp"] = { name1 = "indicated horsepower", name2 = "indicated horsepower", symbol = "ihp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "Horsepower#Indicated horsepower", }, ["kcal/h"] = { name1 = "kilocalorie per hour", name2 = "kilocalories per hour", symbol = "kcal/h", utype = "power", scale = 1.1622222222222223, default = "kW", link = "Calorie", }, ["kJ/d"] = { name1 = "kilojoule per day", name2 = "kilojoules per day", symbol = "kJ/d", utype = "power", scale = 0.011574074074074073, default = "Cal/d", link = "Kilojoule", }, ["kJ/h"] = { name1 = "kilojoule per hour", name2 = "kilojoules per hour", symbol = "kJ/h", utype = "power", scale = 0.27777777777777779, default = "W", link = "Kilojoule", }, ["PS"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "PS", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["shp"] = { name1 = "shaft horsepower", name2 = "shaft horsepower", symbol = "shp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "Horsepower#Shaft horsepower", }, ["W"] = { _name1 = "watt", _symbol = "W", utype = "power", scale = 1, prefixes = 1, default = "hp", link = "Watt", }, ["BTU/h"] = { per = { "BTU", "h" }, utype = "power", default = "W", }, ["Btu/h"] = { per = { "Btu", "h" }, utype = "power", default = "W", }, ["BHP"] = { target = "bhp", }, ["btu/h"] = { target = "BTU/h", }, ["HP"] = { target = "hp", }, ["Hp"] = { target = "hp", }, ["hp-mechanical"] = { target = "hp", }, ["IHP"] = { target = "ihp", }, ["SHP"] = { target = "shp", }, ["whp"] = { target = "hp", }, ["hp/lb"] = { name1 = "horsepower per pound", name2 = "horsepower per pound", symbol = "hp/lb", utype = "power per unit mass", scale = 1643.986806, default = "kW/kg", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/LT"] = { name1 = "horsepower per long ton", name2 = "horsepower per long ton", symbol = "hp/LT", utype = "power per unit mass", scale = 0.73392268125000004, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/ST"] = { name1 = "horsepower per short ton", name2 = "horsepower per short ton", symbol = "hp/ST", utype = "power per unit mass", scale = 0.821993403, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/t"] = { name1 = "horsepower per tonne", name2 = "horsepower per tonne", symbol = "hp/t", utype = "power per unit mass", scale = 0.74569987158227022, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["kW/kg"] = { name1 = "kilowatt per kilogram", name2 = "kilowatts per kilogram", symbol = "kW/kg", utype = "power per unit mass", scale = 1000, default = "hp/lb", link = "Power-to-weight ratio", }, ["kW/t"] = { name1 = "kilowatt per tonne", name2 = "kilowatts per tonne", symbol = "kW/t", utype = "power per unit mass", scale = 1, default = "PS/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["PS/t"] = { name1 = "metric horsepower per tonne", name2 = "metric horsepower per tonne", symbol = "PS/t", utype = "power per unit mass", scale = 0.73549875, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["shp/lb"] = { name1 = "shaft horsepower per pound", name2 = "shaft horsepower per pound", symbol = "shp/lb", utype = "power per unit mass", scale = 1643.986806, default = "kW/kg", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/tonne"] = { target = "hp/t", symbol = "hp/tonne", default = "kW/tonne", }, ["kW/tonne"] = { target = "kW/t", symbol = "kW/tonne", }, ["-lb/in2"] = { name1 = "pound per square inch", name2 = "pounds per square inch", symbol = "lb/in<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa kgf/cm2", }, ["atm"] = { name1 = "standard atmosphere", symbol = "atm", utype = "pressure", scale = 101325, default = "kPa", link = "Atmosphere (unit)", }, ["Ba"] = { name1 = "barye", symbol = "Ba", utype = "pressure", scale = 0.1, default = "Pa", }, ["bar"] = { symbol = "bar", utype = "pressure", scale = 100000, default = "kPa", link = "Bar (unit)", }, ["dbar"] = { name1 = "decibar", symbol = "dbar", utype = "pressure", scale = 10000, default = "kPa", link = "Bar (unit)", }, ["inHg"] = { name1 = "inch of mercury", name2 = "inches of mercury", symbol = "inHg", utype = "pressure", scale = 3386.388640341, default = "kPa", }, ["kBa"] = { name1 = "kilobarye", symbol = "kBa", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "Barye", }, ["kg-f/cm2"] = { name1 = "kilogram-force per square centimetre", name1_us = "kilogram-force per square centimeter", name2 = "kilograms-force per square centimetre", name2_us = "kilograms-force per square centimeter", symbol = "kg<sub>f</sub>/cm<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "Kilogram-force", }, ["kg/cm2"] = { name1 = "kilogram per square centimetre", name1_us = "kilogram per square centimeter", name2 = "kilograms per square centimetre", name2_us = "kilograms per square centimeter", symbol = "kg/cm<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "Kilogram-force", }, ["kgf/cm2"] = { name1 = "kilogram-force per square centimetre", name1_us = "kilogram-force per square centimeter", name2 = "kilograms-force per square centimetre", name2_us = "kilograms-force per square centimeter", symbol = "kgf/cm<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "Kilogram-force", }, ["ksi"] = { name1 = "kilopound per square inch", name2 = "kilopounds per square inch", symbol = "ksi", utype = "pressure", scale = 6894757.2931683613, default = "MPa", link = "Pound per square inch", }, ["lbf/in2"] = { name1 = "pound-force per square inch", name2 = "pounds-force per square inch", symbol = "lbf/in<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa kgf/cm2", }, ["mb"] = { name1 = "millibar", symbol = "mb", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "Bar (unit)", }, ["mbar"] = { name1 = "millibar", symbol = "mbar", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "Bar (unit)", }, ["mmHg"] = { name1 = "millimetre of mercury", name1_us = "millimeter of mercury", name2 = "millimetres of mercury", name2_us = "millimeters of mercury", symbol = "mmHg", utype = "pressure", scale = 133.322387415, default = "kPa", }, ["Pa"] = { _name1 = "pascal", _symbol = "Pa", utype = "pressure", scale = 1, prefixes = 1, default = "psi", link = "Pascal (unit)", }, ["psf"] = { name1 = "pound per square foot", name2 = "pounds per square foot", symbol = "psf", utype = "pressure", scale = 47.880258980335839, default = "kPa", link = "Pound per square inch", }, ["psi"] = { name1 = "pound per square inch", name2 = "pounds per square inch", symbol = "psi", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa", }, ["Torr"] = { name1 = "torr", symbol = "Torr", utype = "pressure", scale = 133.32236842105263, default = "kPa", }, ["N/cm2"] = { per = { "N", "cm2" }, utype = "pressure", default = "psi", }, ["N/m2"] = { per = { "N", "m2" }, utype = "pressure", default = "psi", }, ["g/cm2"] = { per = { "g", "cm2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["g/m2"] = { per = { "g", "m2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["kg/ha"] = { per = { "kg", "ha" }, utype = "pressure", default = "lb/acre", multiplier= 9.80665, }, ["kg/m2"] = { per = { "kg", "m2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["lb/1000sqft"] = { per = { "lb", "1000sqft" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["lb/acre"] = { per = { "lb", "acre" }, utype = "pressure", default = "kg/ha", multiplier= 9.80665, }, ["lb/sqft"] = { per = { "lb", "sqft" }, utype = "pressure", default = "kg/m2", multiplier= 9.80665, }, ["lb/sqyd"] = { per = { "lb", "sqyd" }, utype = "pressure", default = "kg/m2", multiplier= 9.80665, }, ["LT/acre"] = { per = { "LT", "acre" }, utype = "pressure", default = "t/ha", multiplier= 9.80665, }, ["MT/ha"] = { per = { "MT", "ha" }, utype = "pressure", default = "LT/acre ST/acre", multiplier= 9.80665, }, ["oz/sqft"] = { per = { "oz", "sqft" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["oz/sqyd"] = { per = { "oz", "sqyd" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["ST/acre"] = { per = { "ST", "acre" }, utype = "pressure", default = "t/ha", multiplier= 9.80665, }, ["t/ha"] = { per = { "t", "ha" }, utype = "pressure", default = "LT/acre ST/acre", multiplier= 9.80665, }, ["tonne/acre"] = { per = { "tonne", "acre" }, utype = "pressure", default = "tonne/ha", multiplier= 9.80665, }, ["tonne/ha"] = { per = { "tonne", "ha" }, utype = "pressure", default = "tonne/acre", multiplier= 9.80665, }, ["kgfpsqcm"] = { target = "kgf/cm2", }, ["kgpsqcm"] = { target = "kg/cm2", }, ["kN/m2"] = { target = "kPa", }, ["lb/in2"] = { target = "lbf/in2", }, ["torr"] = { target = "Torr", }, ["Bq"] = { _name1 = "becquerel", _symbol = "Bq", utype = "radioactivity", scale = 1, prefixes = 1, default = "pCi", link = "Becquerel", }, ["Ci"] = { _name1 = "curie", _symbol = "Ci", utype = "radioactivity", scale = 3.7e10, prefixes = 1, default = "GBq", link = "Curie (unit)", }, ["Rd"] = { _name1 = "rutherford", _symbol = "Rd", utype = "radioactivity", scale = 1e6, prefixes = 1, default = "MBq", link = "Rutherford (unit)", }, ["cm/h"] = { name1 = "centimetre per hour", name1_us = "centimeter per hour", name2 = "centimetres per hour", name2_us = "centimeters per hour", symbol = "cm/h", utype = "speed", scale = 2.7777777777777775e-6, default = "in/h", link = "Metre per second", }, ["cm/s"] = { name1 = "centimetre per second", name1_us = "centimeter per second", name2 = "centimetres per second", name2_us = "centimeters per second", symbol = "cm/s", utype = "speed", scale = 0.01, default = "in/s", link = "Metre per second", }, ["cm/year"] = { name1 = "centimetre per year", name1_us = "centimeter per year", name2 = "centimetres per year", name2_us = "centimeters per year", symbol = "cm/year", utype = "speed", scale = 3.168873850681143e-10, default = "in/year", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["foot/s"] = { name1 = "foot per second", name2 = "foot per second", symbol = "ft/s", utype = "speed", scale = 0.3048, default = "m/s", }, ["ft/min"] = { name1 = "foot per minute", name2 = "feet per minute", symbol = "ft/min", utype = "speed", scale = 0.00508, default = "m/min", link = "Feet per second", }, ["ft/s"] = { name1 = "foot per second", name2 = "feet per second", symbol = "ft/s", utype = "speed", scale = 0.3048, default = "m/s", link = "Feet per second", }, ["furlong per fortnight"] = { name2 = "furlongs per fortnight", symbol = "furlong per fortnight", usename = 1, utype = "speed", scale = 0.00016630952380952381, default = "km/h mph", link = "FFF system", }, ["in/h"] = { name1 = "inch per hour", name2 = "inches per hour", symbol = "in/h", utype = "speed", scale = 7.0555555555555559e-6, default = "cm/h", link = "Inch", }, ["in/s"] = { name1 = "inch per second", name2 = "inches per second", symbol = "in/s", utype = "speed", scale = 0.0254, default = "cm/s", link = "Inch", }, ["in/year"] = { name1 = "inch per year", name2 = "inches per year", symbol = "in/year", utype = "speed", scale = 8.0489395807301024e-10, default = "cm/year", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["isp"] = { name1 = "second", symbol = "s", utype = "speed", scale = 9.80665, default = "km/s", link = "Specific impulse", }, ["km/d"] = { name1 = "kilometre per day", name1_us = "kilometer per day", name2 = "kilometres per day", name2_us = "kilometers per day", symbol = "km/d", utype = "speed", scale = 1.1574074074074074e-2, default = "mi/d", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["km/h"] = { name1 = "kilometre per hour", name1_us = "kilometer per hour", name2 = "kilometres per hour", name2_us = "kilometers per hour", symbol = "km/h", utype = "speed", scale = 0.27777777777777779, default = "mph", link = "Kilometres per hour", }, ["km/s"] = { name1 = "kilometre per second", name1_us = "kilometer per second", name2 = "kilometres per second", name2_us = "kilometers per second", symbol = "km/s", utype = "speed", scale = 1000, default = "mi/s", link = "Metre per second", }, ["kn"] = { name1 = "knot", symbol = "kn", utype = "speed", scale = 0.51444444444444448, default = "km/h mph", link = "Knot (unit)", }, ["kNs/kg"] = { name2 = "kN&#8209;s/kg", symbol = "kN&#8209;s/kg", utype = "speed", scale = 1000, default = "isp", link = "Specific impulse", }, ["m/min"] = { name1 = "metre per minute", name1_us = "meter per minute", name2 = "metres per minute", name2_us = "meters per minute", symbol = "m/min", utype = "speed", scale = 0.016666666666666666, default = "ft/min", link = "Metre per second", }, ["m/s"] = { name1 = "metre per second", name1_us = "meter per second", name2 = "metres per second", name2_us = "meters per second", symbol = "m/s", utype = "speed", scale = 1, default = "ft/s", }, ["Mach"] = { name2 = "Mach", symbol = "Mach", utype = "speed", builtin = "mach", scale = 0, iscomplex= true, default = "km/h mph", link = "Mach number", }, ["mi/d"] = { name1 = "mile per day", name2 = "miles per day", symbol = "mi/d", utype = "speed", scale = 1.8626666666666667e-2, default = "km/d", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["mi/s"] = { name1 = "mile per second", name2 = "miles per second", symbol = "mi/s", utype = "speed", scale = 1609.344, default = "km/s", link = "Mile", }, ["mm/h"] = { name1 = "millimetre per hour", name1_us = "millimeter per hour", name2 = "millimetres per hour", name2_us = "millimeters per hour", symbol = "mm/h", utype = "speed", scale = 2.7777777777777781e-7, default = "in/h", link = "Metre per second", }, ["mph"] = { name1 = "mile per hour", name2 = "miles per hour", symbol = "mph", utype = "speed", scale = 0.44704, default = "km/h", link = "Miles per hour", }, ["Ns/kg"] = { name2 = "N&#8209;s/kg", symbol = "N&#8209;s/kg", utype = "speed", scale = 1, default = "isp", link = "Specific impulse", }, ["si tsfc"] = { name2 = "g/(kN⋅s)", symbol = "g/(kN⋅s)", utype = "speed", scale = 9.9999628621379242e-7, invert = -1, iscomplex= true, default = "tsfc", link = "Thrust specific fuel consumption", }, ["tsfc"] = { name2 = "lb/(lbf⋅h)", symbol = "lb/(lbf⋅h)", utype = "speed", scale = 2.832545036049801e-5, invert = -1, iscomplex= true, default = "si tsfc", link = "Thrust specific fuel consumption", }, ["cm/y"] = { target = "cm/year", }, ["cm/yr"] = { target = "cm/year", }, ["in/y"] = { target = "in/year", }, ["in/yr"] = { target = "in/year", }, ["knot"] = { target = "kn", }, ["knots"] = { target = "kn", }, ["kph"] = { target = "km/h", }, ["mi/h"] = { target = "mph", }, ["mm/s"] = { per = { "mm", "s" }, utype = "speed", default = "in/s", link = "Metre per second", }, ["C"] = { name1 = "degree Celsius", name2 = "degrees Celsius", symbol = "°C", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 1, offset = -273.15, iscomplex= true, istemperature= true, default = "F", link = "Celsius", }, ["F"] = { name1 = "degree Fahrenheit", name2 = "degrees Fahrenheit", symbol = "°F", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 0.55555555555555558, offset = 32-273.15*(9/5), iscomplex= true, istemperature= true, default = "C", link = "Fahrenheit", }, ["K"] = { _name1 = "kelvin", _symbol = "K", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 1, offset = 0, iscomplex= true, istemperature= true, prefixes = 1, default = "C F", link = "Kelvin", }, ["keVT"] = { name1 = "kiloelectronvolt", symbol = "keV", utype = "temperature", scale = 11604518.121550081, offset = 0, iscomplex= true, default = "MK", defkey = "keVT", linkey = "keVT", link = "Electronvolt", }, ["R"] = { name1 = "degree Rankine", name2 = "degrees Rankine", symbol = "°R", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 0.55555555555555558, offset = 0, iscomplex= true, istemperature= true, default = "K F C", link = "Rankine scale", }, ["Celsius"] = { target = "C", }, ["°C"] = { target = "C", }, ["°F"] = { target = "F", }, ["°R"] = { target = "R", }, ["C-change"] = { name1 = "degree Celsius change", name2 = "degrees Celsius change", symbol = "°C", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 1, default = "F-change", link = "Celsius", }, ["F-change"] = { name1 = "degree Fahrenheit change", name2 = "degrees Fahrenheit change", symbol = "°F", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 0.55555555555555558, default = "C-change", link = "Fahrenheit", }, ["K-change"] = { name1 = "kelvin change", name2 = "kelvins change", symbol = "K", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 1, default = "F-change", link = "Kelvin", }, ["°C-change"] = { target = "C-change", }, ["°F-change"] = { target = "F-change", }, ["century"] = { name1 = "century", name2 = "centuries", symbol = "ha", utype = "time", scale = 3155760000, default = "Gs", }, ["d"] = { name1 = "day", symbol = "d", utype = "time", scale = 86400, default = "ks", }, ["decade"] = { name1 = "decade", symbol = "daa", utype = "time", scale = 315576000, default = "Ms", }, ["dog year"] = { name1 = "dog year", symbol = "dog yr", utype = "time", scale = 220903200, default = "years", link = "List of unusual units of measurement#Dog year", }, ["fortnight"] = { symbol = "fortnight", usename = 1, utype = "time", scale = 1209600, default = "week", }, ["h"] = { name1 = "hour", symbol = "h", utype = "time", scale = 3600, default = "ks", }, ["long billion year"] = { name1 = "billion years", name2 = "billion years", symbol = "Ta", utype = "time", scale = 31557600000000000000, default = "Es", link = "Annum", }, ["millennium"] = { name1 = "millennium", name2 = "millennia", symbol = "ka", utype = "time", scale = 31557600000, default = "Gs", }, ["milliard year"] = { name1 = "milliard years", name2 = "milliard years", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "Annum", }, ["million year"] = { name1 = "million years", name2 = "million years", symbol = "Ma", utype = "time", scale = 31557600000000, default = "Ts", link = "Annum", }, ["min"] = { name1 = "minute", symbol = "min", utype = "time", scale = 60, default = "s", }, ["month"] = { symbol = "month", usename = 1, utype = "time", scale = 2629800, default = "Ms", }, ["months"] = { name1 = "month", symbol = "mo", utype = "time", scale = 2629800, default = "year", }, ["s"] = { _name1 = "second", _symbol = "s", utype = "time", scale = 1, prefixes = 1, default = "v < 7200 ! min ! h", link = "Second", }, ["short billion year"] = { name1 = "billion years", name2 = "billion years", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "Annum", }, ["short trillion year"] = { name1 = "trillion years", name2 = "trillion years", symbol = "Ta", utype = "time", scale = 31557600000000000000, default = "Es", link = "Annum", }, ["thousand million year"] = { name1 = "thousand million years", name2 = "thousand million years", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "Annum", }, ["wk"] = { symbol = "week", usename = 1, utype = "time", scale = 604800, default = "Ms", }, ["year"] = { name1 = "year", symbol = "a", utype = "time", scale = 31557600, default = "Ms", link = "Annum", }, ["years"] = { name1 = "year", symbol = "yr", utype = "time", scale = 31557600, default = "Ms", link = "Annum", }, ["byr"] = { target = "short billion year", }, ["day"] = { target = "d", }, ["days"] = { target = "d", }, ["dog yr"] = { target = "dog year", }, ["Gyr"] = { target = "thousand million year", }, ["hour"] = { target = "h", }, ["hours"] = { target = "h", }, ["kMyr"] = { target = "thousand million year", }, ["kmyr"] = { target = "thousand million year", }, ["kyr"] = { target = "millennium", }, ["long byr"] = { target = "long billion year", }, ["minute"] = { target = "min", }, ["minutes"] = { target = "min", }, ["mth"] = { target = "month", }, ["Myr"] = { target = "million year", }, ["myr"] = { target = "million year", }, ["sec"] = { target = "s", }, ["second"] = { target = "s", }, ["seconds"] = { target = "s", }, ["tmyr"] = { target = "thousand million year", }, ["tryr"] = { target = "short trillion year", }, ["tyr"] = { target = "millennium", }, ["week"] = { target = "wk", }, ["weeks"] = { target = "wk", }, ["yr"] = { target = "year", }, ["kg.m"] = { name1 = "kilogram metre", name1_us = "kilogram meter", symbol = "kg⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["kgf.m"] = { name1 = "kilogram force-metre", name1_us = "kilogram force-meter", symbol = "kgf⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["kgm"] = { name1 = "kilogram metre", name1_us = "kilogram meter", symbol = "kg⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["kpm"] = { name1 = "kilopond metre", name1_us = "kilopond meter", symbol = "kp⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["lb-fft"] = { name1 = "pound force-foot", name2 = "pound force-feet", symbol = "ft⋅lb<sub>f</sub>", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lb.ft"] = { name1 = "pound force-foot", name2 = "pound force-feet", symbol = "lb⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lb.in"] = { name1 = "pound force-inch", symbol = "lb⋅in", utype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mN.m", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lbfft"] = { name1 = "pound force-foot", name2 = "pound force-feet", symbol = "lbf⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lbft"] = { name1 = "pound-foot", name2 = "pound-feet", symbol = "lb⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["m.kg-f"] = { name1 = "metre kilogram-force", name1_us = "meter kilogram-force", name2 = "metre kilograms-force", name2_us = "meter kilograms-force", symbol = "m⋅kg<sub>f</sub>", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["m.kgf"] = { name1 = "metre kilogram-force", name1_us = "meter kilogram-force", name2 = "metre kilograms-force", name2_us = "meter kilograms-force", symbol = "m⋅kgf", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["mN.m"] = { name1 = "millinewton-metre", name1_us = "millinewton-meter", symbol = "mN⋅m", utype = "torque", scale = 0.001, default = "lb.in", link = "Newton-metre", }, ["Nm"] = { _name1 = "newton-metre", _name1_us= "newton-meter", _symbol = "N⋅m", utype = "torque", alttype = "energy", scale = 1, prefixes = 1, default = "lbfft", link = "Newton-metre", }, ["kN/m"] = { per = { "kN", "-m-stiff" }, utype = "torque", default = "lbf/in", }, ["lbf/in"] = { per = { "lbf", "-in-stiff" }, utype = "torque", default = "kN/m", }, ["lb-f.ft"] = { target = "lb-fft", }, ["lbf.ft"] = { target = "lbfft", }, ["lbf·ft"] = { target = "lbfft", }, ["lb·ft"] = { target = "lb.ft", }, ["mkg-f"] = { target = "m.kg-f", }, ["mkgf"] = { target = "m.kgf", }, ["N.m"] = { target = "Nm", }, ["N·m"] = { target = "Nm", }, ["ton-mile"] = { symbol = "ton-mile", usename = 1, utype = "transportation", scale = 1.4599723182105602, default = "tkm", }, ["tkm"] = { name1 = "tonne-kilometre", name1_us = "tonne-kilometer", symbol = "tkm", utype = "transportation", scale = 1, default = "ton-mile", }, ["-12USoz(mL)serve"] = { name1_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;mL) serving", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;mL) serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;mL) serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "mL", link = "Beverage can#Standard sizes", }, ["-12USoz(ml)serve"] = { name1_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;ml) serving", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;ml) serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;ml) serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "ml", link = "Beverage can#Standard sizes", }, ["-12USozserve"] = { name1_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz serving", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "mL", link = "Beverage can#Standard sizes", }, ["acre-foot"] = { name1 = "acre-foot", name2 = "acre-foot", symbol = "acre⋅ft", utype = "volume", scale = 1233.48183754752, default = "m3", }, ["acre-ft"] = { name1 = "acre-foot", name2 = "acre-feet", symbol = "acre⋅ft", utype = "volume", scale = 1233.48183754752, default = "m3", }, ["AUtbsp"] = { name1 = "Australian tablespoon", symbol = "AU&nbsp;tbsp", utype = "volume", scale = 0.000020, default = "ml", }, ["Bcuft"] = { name1 = "billion cubic foot", name2 = "billion cubic feet", symbol = "billion cu&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 28316846.592, default = "Gl", link = "Cubic foot", }, ["bdft"] = { name1 = "board foot", name2 = "board feet", symbol = "bd&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["board feet"] = { name2 = "board feet", symbol = "board foot", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["board foot"] = { name2 = "board foot", symbol = "board foot", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["cc"] = { name1 = "cubic centimetre", name1_us = "cubic centimeter", symbol = "cc", utype = "volume", scale = 0.000001, default = "cuin", }, ["CID"] = { name1 = "cubic inch", name2 = "cubic inches", symbol = "cu&nbsp;in", utype = "volume", scale = 0.000016387064, default = "cc", link = "Cubic inch#Engine displacement", }, ["cord"] = { symbol = "cord", utype = "volume", scale = 3.624556363776, default = "m3", link = "Cord (unit)", }, ["cufoot"] = { name1 = "cubic foot", name2 = "cubic foot", symbol = "cu&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 0.028316846592, default = "m3", }, ["cuft"] = { name1 = "cubic foot", name2 = "cubic feet", symbol = "cu&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 0.028316846592, default = "m3", }, ["cuin"] = { name1 = "cubic inch", name2 = "cubic inches", symbol = "cu&nbsp;in", utype = "volume", scale = 0.000016387064, default = "cm3", }, ["cumi"] = { name1 = "cubic mile", symbol = "cu&nbsp;mi", utype = "volume", scale = 4168181825.440579584, default = "km3", }, ["cuyd"] = { name1 = "cubic yard", symbol = "cu&nbsp;yd", utype = "volume", scale = 0.764554857984, default = "m3", }, ["firkin"] = { symbol = "firkin", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.04091481, default = "L impgal USgal", link = "Firkin (unit)", }, ["foot3"] = { target = "cufoot", }, ["Goilbbl"] = { name1 = "billion barrels", name2 = "billion barrels", symbol = "Gbbl", utype = "volume", scale = 158987294.928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e6 ! e9 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["gr water"] = { name1 = "grains water", name2 = "grains water", symbol = "gr H<sub>2</sub>O", utype = "volume", scale = 0.00000006479891, default = "cm3", link = "Grain (unit)", }, ["grt"] = { name1 = "gross register ton", symbol = "grt", utype = "volume", scale = 2.8316846592, default = "m3", link = "Gross register tonnage", }, ["impbbl"] = { name1 = "imperial barrel", symbol = "imp&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.16365924, default = "L impgal USgal", link = "Barrel (unit)", }, ["impbsh"] = { name1 = "imperial bushel", symbol = "imp&nbsp;bsh", utype = "volume", scale = 0.03636872, default = "L impgal USdrygal", }, ["impbu"] = { name1 = "imperial bushel", symbol = "imp&nbsp;bu", utype = "volume", scale = 0.03636872, default = "m3", }, ["impgal"] = { name1 = "imperial gallon", symbol = "imp&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.00454609, default = "L USgal", }, ["impgi"] = { name1 = "gill", symbol = "gi", utype = "volume", scale = 0.0001420653125, default = "ml USoz", link = "Gill (unit)", }, ["impkenning"] = { name1 = "imperial kenning", symbol = "kenning", utype = "volume", scale = 0.01818436, default = "L USdrygal", link = "Kenning (unit)", }, ["impoz"] = { name1 = "imperial fluid ounce", symbol = "imp&nbsp;fl&nbsp;oz", utype = "volume", scale = 0.0000284130625, default = "ml USoz", }, ["imppk"] = { name1 = "imperial peck", symbol = "pk", utype = "volume", scale = 0.00909218, default = "L USdrygal", link = "Peck", }, ["imppt"] = { name1 = "imperial pint", symbol = "imp&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.00056826125, default = "L", }, ["impqt"] = { name1 = "imperial quart", symbol = "imp&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.0011365225, default = "ml USoz", customary= 3, }, ["kilderkin"] = { symbol = "kilderkin", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.08182962, default = "L impgal USgal", }, ["koilbbl"] = { name1 = "thousand barrels", name2 = "thousand barrels", symbol = "kbbl", utype = "volume", scale = 158.987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["L"] = { _name1 = "लीटर", _name1_us= "लीटर", _symbol = "L", utype = "volume", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "impgal USgal", link = "लीटर", }, ["l"] = { _name1 = "litre", _name1_us= "liter", _symbol = "l", utype = "volume", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "impgal USgal", link = "लीटर", }, ["ll"] = { name1 = "litre", name1_us = "liter", symbol = "l", utype = "volume", scale = 0.001, default = "impgal USgal", }, ["m3"] = { _name1 = "cubic metre", _name1_us= "cubic meter", _symbol = "m<sup>3</sup>", prefix_position= 7, utype = "volume", scale = 1, prefixes = 3, default = "cuft", link = "घन मीटर", }, ["Mbbl"] = { name1 = "thousand barrels", name2 = "thousand barrels", symbol = "Mbbl", utype = "volume", scale = 158.987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["MMoilbbl"] = { name1 = "million barrels", name2 = "million barrels", symbol = "MMbbl", utype = "volume", scale = 158987.294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["Moilbbl"] = { name1 = "million barrels", name2 = "million barrels", symbol = "Mbbl", utype = "volume", scale = 158987.294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["MTON"] = { name1 = "measurement ton", symbol = "MTON", utype = "volume", scale = 1.13267386368, default = "m3", }, ["MUSgal"] = { name1 = "million US gallons", name1_us = "million U.S. gallons", name2 = "million US gallons", name2_us = "million U.S. gallons", symbol = "million US&nbsp;gal", sym_us = "million U.S.&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 3785.411784, default = "Ml", link = "US gallon", }, ["oilbbl"] = { name1 = "barrel", symbol = "bbl", utype = "volume", scale = 0.158987294928, default = "m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["stere"] = { symbol = "stere", usename = 1, utype = "volume", scale = 1, default = "cuft", }, ["tmcft"] = { name2 = "tmcft", symbol = "tmcft", utype = "volume", scale = 28316846.592, default = "km3", }, ["Tmcft"] = { name1 = "thousand million cubic feet", name2 = "thousand million cubic feet", symbol = "tmcft", utype = "volume", scale = 28316846.592, default = "km3", link = "Tmcft", }, ["Toilbbl"] = { name1 = "trillion barrels", name2 = "trillion barrels", symbol = "Tbbl", utype = "volume", scale = 158987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e9 ! e12 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["USbbl"] = { name1 = "US barrel", name1_us = "U.S. barrel", symbol = "US&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.119240471196, default = "L USgal impgal", link = "Barrel (unit)", }, ["USbeerbbl"] = { name1 = "US beer barrel", name1_us = "U.S. beer barrel", symbol = "US&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.117347765304, default = "L USgal impgal", link = "Barrel (unit)", }, ["USbsh"] = { name1 = "US bushel", name1_us = "U.S. bushel", symbol = "US&nbsp;bsh", sym_us = "U.S.&nbsp;bsh", utype = "volume", scale = 0.03523907016688, default = "L USdrygal impgal", link = "Bushel", }, ["USbu"] = { name1 = "US bushel", name1_us = "U.S. bushel", symbol = "US&nbsp;bu", sym_us = "U.S.&nbsp;bu", utype = "volume", scale = 0.03523907016688, default = "L USdrygal impgal", link = "Bushel", }, ["USdrybbl"] = { name1 = "US dry barrel", name1_us = "U.S. dry barrel", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.11562819898508, default = "m3", link = "Barrel (unit)", }, ["USdrygal"] = { name1 = "US dry gallon", name1_us = "U.S. dry gallon", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;gal", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.00440488377086, default = "L", link = "Gallon", }, ["USdrypt"] = { name1 = "US dry pint", name1_us = "U.S. dry pint", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;pt", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.0005506104713575, default = "ml", link = "Pint", }, ["USdryqt"] = { name1 = "US dry quart", name1_us = "U.S. dry quart", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.001101220942715, default = "ml", link = "Quart", }, ["USflgal"] = { name1 = "US gallon", name1_us = "U.S. gallon", symbol = "US fl gal", sym_us = "U.S.&nbsp;fl&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.003785411784, default = "L impgal", link = "Gallon", }, ["USgal"] = { name1 = "US gallon", name1_us = "U.S. gallon", symbol = "US&nbsp;gal", sym_us = "U.S.&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.003785411784, default = "L impgal", }, ["USgi"] = { name1 = "gill", symbol = "gi", utype = "volume", scale = 0.0001182941183, default = "ml impoz", link = "Gill (unit)", }, ["USkenning"] = { name1 = "US kenning", name1_us = "U.S. kenning", symbol = "US&nbsp;kenning", sym_us = "U.S.&nbsp;kenning", utype = "volume", scale = 0.01761953508344, default = "L impgal", link = "Kenning (unit)", }, ["USmin"] = { name1 = "US minim", name1_us = "U.S. minim", symbol = "US&nbsp;min", sym_us = "U.S.&nbsp;min", utype = "volume", scale = 0.000000061611519921875, default = "ml", link = "Minim (unit)", }, ["USoz"] = { name1 = "US fluid ounce", name1_us = "U.S. fluid ounce", symbol = "US&nbsp;fl&nbsp;oz", sym_us = "U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz", utype = "volume", scale = 0.0000295735295625, default = "ml", }, ["USpk"] = { name1 = "US peck", name1_us = "U.S. peck", symbol = "US&nbsp;pk", sym_us = "U.S.&nbsp;pk", utype = "volume", scale = 0.00880976754172, default = "L impgal", link = "Peck", }, ["USpt"] = { name1 = "US pint", name1_us = "U.S. pint", symbol = "US&nbsp;pt", sym_us = "U.S.&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.000473176473, default = "L imppt", link = "Pint", }, ["USqt"] = { name1 = "US quart", name1_us = "U.S. quart", symbol = "US&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.000946352946, default = "ml", link = "Quart", customary= 1, }, ["USquart"] = { name1 = "US quart", name1_us = "U.S. quart", symbol = "US&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.000946352946, default = "ml impoz", link = "Quart", }, ["UStbsp"] = { name1 = "US tablespoon", name1_us = "U.S. tablespoon", symbol = "US&nbsp;tbsp", sym_us = "U.S.&nbsp;tbsp", utype = "volume", scale = 1.4786764781250001e-5, default = "ml", }, ["winecase"] = { symbol = "case", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.009, default = "L", link = "Case (goods)", }, ["*U.S.drygal"] = { target = "USdrygal", sp_us = true, customary= 2, }, ["*U.S.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, customary= 2, }, ["+USdrygal"] = { target = "USdrygal", customary= 1, }, ["+usfloz"] = { target = "USoz", link = "Fluid ounce", customary= 1, }, ["+USgal"] = { target = "USgal", customary= 1, }, ["+USoz"] = { target = "USoz", customary= 1, }, ["@impgal"] = { target = "impgal", link = "Gallon", customary= 3, }, ["acre feet"] = { target = "acre-ft", }, ["acre foot"] = { target = "acre-foot", }, ["acre ft"] = { target = "acre-ft", }, ["acre-feet"] = { target = "acre-ft", }, ["acre.foot"] = { target = "acre-foot", }, ["acre.ft"] = { target = "acre-ft", }, ["acre·ft"] = { target = "acre-ft", }, ["bushels"] = { target = "USbsh", }, ["cid"] = { target = "CID", }, ["ft3"] = { target = "cuft", symbol = "ft<sup>3</sup>", }, ["gal"] = { target = "USgal", }, ["gallon"] = { shouldbe = "Use %{USgal%} for US gallons or %{impgal%} for imperial gallons (not %{gallon%})", }, ["gallons"] = { shouldbe = "Use %{USgal%} for US gallons or %{impgal%} for imperial gallons (not %{gallons%})", }, ["Gcuft"] = { target = "e9cuft", }, ["impfloz"] = { target = "impoz", }, ["Impgal"] = { target = "impgal", }, ["in3"] = { target = "cuin", symbol = "in<sup>3</sup>", }, ["hm³"] = { target = "hm3", }, ["kcuft"] = { target = "e3cuft", }, ["kcum"] = { target = "e3m3", }, ["km³"] = { target = "km3", }, ["liter"] = { target = "L", sp_us = true, }, ["liters"] = { target = "L", sp_us = true, }, ["litre"] = { target = "L", }, ["litres"] = { target = "L", }, ["Mcuft"] = { target = "e6cuft", }, ["Mcum"] = { target = "e6m3", }, ["Mft3"] = { target = "e6cuft", }, ["mi3"] = { target = "cumi", symbol = "mi<sup>3</sup>", }, ["m³"] = { target = "m3", }, ["Pcuft"] = { target = "e15cuft", }, ["pt"] = { shouldbe = "Use %{USpt%} for US pints or %{imppt%} for imperial pints (not %{pt%})", }, ["qt"] = { shouldbe = "Use %{USqt%} for US quarts or %{impqt%} for imperial quarts (not %{qt%})", }, ["Tcuft"] = { target = "e12cuft", }, ["Tft3"] = { target = "e12cuft", }, ["U.S.bbl"] = { target = "USbbl", sp_us = true, default = "L U.S.gal impgal", }, ["U.S.beerbbl"] = { target = "USbeerbbl", sp_us = true, default = "L U.S.gal impgal", }, ["U.S.bsh"] = { target = "USbsh", sp_us = true, default = "L U.S.drygal impgal", }, ["U.S.bu"] = { target = "USbu", sp_us = true, default = "L U.S.drygal impgal", }, ["U.S.drybbl"] = { target = "USdrybbl", sp_us = true, }, ["U.S.drygal"] = { target = "USdrygal", sp_us = true, }, ["U.S.drypt"] = { target = "USdrypt", sp_us = true, }, ["U.S.dryqt"] = { target = "USdryqt", sp_us = true, }, ["U.S.flgal"] = { target = "USflgal", sp_us = true, }, ["U.S.floz"] = { target = "USoz", sp_us = true, }, ["U.S.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, link = "U.S. gallon", }, ["u.s.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, link = "U.S. gallon", }, ["U.S.gi"] = { target = "USgi", sp_us = true, }, ["U.S.kenning"] = { target = "USkenning", sp_us = true, }, ["U.S.oz"] = { target = "USoz", sp_us = true, }, ["U.S.pk"] = { target = "USpk", sp_us = true, }, ["U.S.pt"] = { target = "USpt", sp_us = true, }, ["U.S.qt"] = { target = "USqt", sp_us = true, default = "L impqt", customary= 2, }, ["usbbl"] = { target = "USbbl", }, ["usbeerbbl"] = { target = "USbeerbbl", }, ["usbsh"] = { target = "USbsh", }, ["usbu"] = { target = "USbu", }, ["usdrybbl"] = { target = "USdrybbl", }, ["usdrygal"] = { target = "USdrygal", }, ["usdrypt"] = { target = "USdrypt", }, ["usdryqt"] = { target = "USdryqt", }, ["USfloz"] = { target = "USoz", }, ["usfloz"] = { target = "USoz", }, ["USGAL"] = { target = "USgal", }, ["usgal"] = { target = "USgal", }, ["usgi"] = { target = "USgi", }, ["uskenning"] = { target = "USkenning", }, ["usoz"] = { target = "USoz", }, ["uspk"] = { target = "USpk", }, ["uspt"] = { target = "USpt", }, ["usqt"] = { target = "USqt", }, ["yd3"] = { target = "cuyd", symbol = "yd<sup>3</sup>", }, ["cuft/sqmi"] = { per = { "cuft", "sqmi" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["m3/ha"] = { name1 = "cubic metre per hectare", name1_us = "cubic meter per hectare", name2 = "cubic metres per hectare", name2_us = "cubic meters per hectare", symbol = "m<sup>3</sup>/ha", utype = "volume per unit area", scale = 0.0001, default = "USbu/acre", link = "Hectare", }, ["m3/km2"] = { per = { "m3", "km2" }, utype = "volume per unit area", default = "cuft/sqmi", }, ["U.S.gal/acre"] = { per = { "U.S.gal", "acre" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["USbu/acre"] = { name2 = "US bushels per acre", symbol = "US bushel per acre", usename = 1, utype = "volume per unit area", scale = 8.7077638761350888e-6, default = "m3/ha", link = "Bushel", }, ["USgal/acre"] = { per = { "USgal", "acre" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["cuyd/mi"] = { per = { "cuyd", "mi" }, utype = "volume per unit length", default = "m3/km", }, ["m3/km"] = { per = { "m3", "km" }, utype = "volume per unit length", default = "cuyd/mi", }, ["mich"] = { combination= { "ch", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["michlk"] = { combination= { "chlk", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["michainlk"] = { combination= { "chainlk", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["miyd"] = { combination= { "yd", "mi" }, multiple = { 1760 }, utype = "length", }, ["miydftin"] = { combination= { "in", "ft", "yd", "mi" }, multiple = { 12, 3, 1760 }, utype = "length", }, ["mift"] = { combination= { "ft", "mi" }, multiple = { 5280 }, utype = "length", }, ["ydftin"] = { combination= { "in", "ft", "yd" }, multiple = { 12, 3 }, utype = "length", }, ["ydft"] = { combination= { "ft", "yd" }, multiple = { 3 }, utype = "length", }, ["ftin"] = { combination= { "in", "ft" }, multiple = { 12 }, utype = "length", }, ["footin"] = { combination= { "in", "foot" }, multiple = { 12 }, utype = "length", }, ["handin"] = { combination= { "in", "hand" }, multiple = { 4 }, utype = "length", }, ["lboz"] = { combination= { "oz", "lb" }, multiple = { 16 }, utype = "mass", }, ["stlb"] = { combination= { "lb", "st" }, multiple = { 14 }, utype = "mass", }, ["stlboz"] = { combination= { "oz", "lb", "st" }, multiple = { 16, 14 }, utype = "mass", }, ["st and lb"] = { combination= { "lb", "st" }, multiple = { 14 }, utype = "mass", }, ["GN LTf"] = { combination= { "GN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["GN LTf STf"] = { combination= { "GN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["GN STf"] = { combination= { "GN", "-STf" }, utype = "force", }, ["GN STf LTf"] = { combination= { "GN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["kN LTf"] = { combination= { "kN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["kN LTf STf"] = { combination= { "kN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["kN STf"] = { combination= { "kN", "-STf" }, utype = "force", }, ["kN STf LTf"] = { combination= { "kN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["LTf STf"] = { combination= { "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN LTf"] = { combination= { "MN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["MN LTf STf"] = { combination= { "MN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN STf"] = { combination= { "MN", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN STf LTf"] = { combination= { "MN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["STf LTf"] = { combination= { "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["L/100 km mpgimp"] = { combination= { "L/100 km", "mpgimp" }, utype = "fuel efficiency", }, ["l/100 km mpgimp"] = { combination= { "l/100 km", "mpgimp" }, utype = "fuel efficiency", }, ["L/100 km mpgUS"] = { combination= { "L/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["L/100 km mpgus"] = { combination= { "L/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["l/100 km mpgus"] = { combination= { "l/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["mpgimp L/100 km"] = { combination= { "mpgimp", "L/100 km" }, utype = "fuel efficiency", }, ["LT ST t"] = { combination= { "lt", "-ST", "t" }, utype = "mass", }, ["LT t ST"] = { combination= { "lt", "t", "-ST" }, utype = "mass", }, ["ST LT t"] = { combination= { "-ST", "lt", "t" }, utype = "mass", }, ["ST t LT"] = { combination= { "-ST", "t", "lt" }, utype = "mass", }, ["t LT ST"] = { combination= { "t", "lt", "-ST" }, utype = "mass", }, ["ton"] = { combination= { "LT", "ST" }, utype = "mass", }, ["kPa kg/cm2"] = { combination= { "kPa", "kgf/cm2" }, utype = "pressure", }, ["kPa lb/in2"] = { combination= { "kPa", "-lb/in2" }, utype = "pressure", }, ["floz"] = { combination= { "impoz", "USoz" }, utype = "volume", }, } --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local default_exceptions = { -- Prefixed units with a default different from that of the base unit. -- Each key item is a prefixed symbol (unitcode for engineering notation). ["cm<sup>2</sup>"] = "sqin", ["dm<sup>2</sup>"] = "sqin", ["e3acre"] = "km2", ["e3m2"] = "e6sqft", ["e6acre"] = "km2", ["e6ha"] = "e6acre", ["e6km2"] = "e6sqmi", ["e6m2"] = "e6sqft", ["e6sqft"] = "v * 9.290304 < 100 ! e3 ! e6 ! m2", ["e6sqmi"] = "e6km2", ["hm<sup>2</sup>"] = "acre", ["km<sup>2</sup>"] = "sqmi", ["mm<sup>2</sup>"] = "sqin", ["aJ"] = "eV", ["e3BTU"] = "MJ", ["e6BTU"] = "GJ", ["EJ"] = "kWh", ["eV"] = "aJ", ["feV"] = "yJ", ["fJ"] = "keV", ["GeV"] = "nJ", ["GJ"] = "kWh", ["keV"] = "fJ", ["MeV"] = "pJ", ["meV"] = "zJ", ["MJ"] = "kWh", ["neV"] = "yJ", ["PeV"] = "mJ", ["peV"] = "yJ", ["PJ"] = "kWh", ["pJ"] = "MeV", ["TeV"] = "μJ", ["TJ"] = "kWh", ["YJ"] = "kWh", ["yJ"] = "μeV", ["ZJ"] = "kWh", ["zJ"] = "meV", ["μeV"] = "yJ", ["e12cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3/a", ["e12cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3/d", ["e12m3/a"] = "Tcuft/a", ["e12m3/d"] = "Tcuft/d", ["e3cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/a", ["e3cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/d", ["e3cuft/s"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/s", ["e3m3/a"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/a", ["e3m3/d"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/d", ["e3m3/s"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/s", ["e3USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! ! e3 ! m3/a", ["e6cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/a", ["e6cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/d", ["e6cuft/s"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/s", ["e6m3/a"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft/a", ["e6m3/d"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft/d", ["e6m3/s"] = "v < 28.316846592 ! e6 ! e9 ! cuft/s", ["e6USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e3 ! e6 ! m3/a", ["e9cuft/a"] = "m3/a", ["e9cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e6 ! e9 ! m3/d", ["e9m3/a"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft/a", ["e9m3/d"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft/d", ["e9m3/s"] = "v < 28.316846592 ! e9 ! e12 ! cuft/s", ["e9USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e6 ! e9 ! m3/a", ["e9USgal/s"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e6 ! e9 ! m3/s", ["nN"] = "gr-f", ["μN"] = "gr-f", ["mN"] = "oz-f", ["am"] = "in", ["cm"] = "in", ["dam"] = "ft", ["dm"] = "in", ["e12km"] = "e12mi", ["e12mi"] = "e12km", ["e3AU"] = "ly", ["e3km"] = "e3mi", ["e3mi"] = "e3km", ["e6km"] = "e6mi", ["e6mi"] = "e6km", ["e9km"] = "AU", ["e9mi"] = "e9km", ["Em"] = "mi", ["fm"] = "in", ["Gm"] = "mi", ["hm"] = "ft", ["km"] = "mi", ["mm"] = "in", ["Mm"] = "mi", ["nm"] = "in", ["Pm"] = "mi", ["pm"] = "in", ["Tm"] = "mi", ["Ym"] = "mi", ["ym"] = "in", ["Zm"] = "mi", ["zm"] = "in", ["μm"] = "in", ["e12lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! Mt ! Gt", ["e3lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! kg ! t", ["e3ozt"] = "v * 0.311034768 < 10 ! kg ! t", ["e3t"] = "LT ST", ["e6carat"] = "t", ["e6lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! t ! kilotonne", ["e6ozt"] = "lb kg", ["e6ST"] = "Mt", ["e6t"] = "LT ST", ["e9lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! kilotonne ! Mt", ["e9t"] = "LT ST", ["Gg"] = "lb", ["kg"] = "lb", ["mg"] = "gr", ["Mg"] = "LT ST", ["ng"] = "gr", ["μg"] = "gr", ["mBq"] = "fCi", ["kBq"] = "nCi", ["MBq"] = "μCi", ["GBq"] = "mCi", ["TBq"] = "Ci", ["PBq"] = "kCi", ["EBq"] = "kCi", ["fCi"] = "mBq", ["pCi"] = "Bq", ["nCi"] = "Bq", ["μCi"] = "kBq", ["mCi"] = "MBq", ["kCi"] = "TBq", ["MCi"] = "PBq", ["ns"] = "μs", ["μs"] = "ms", ["ms"] = "s", ["ks"] = "h", ["Ms"] = "week", ["Gs"] = "decade", ["Ts"] = "millennium", ["Ps"] = "million year", ["Es"] = "thousand million year", ["MK"] = "keVT", ["cL"] = "impoz usoz", ["cl"] = "impoz usoz", ["cm<sup>3</sup>"] = "cuin", ["dL"] = "impoz usoz", ["dl"] = "impoz usoz", ["mm<sup>3</sup>"] = "cuin", ["dm<sup>3</sup>"] = "cuin", ["e12cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3", ["e12impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! T ! P ! l", ["e12m3"] = "v < 28.316846592 ! T ! P ! cuft", ["e12U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! T ! P ! l", ["e12USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! T ! P ! l", ["e15cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e12 ! e15 ! m3", ["e15m3"] = "Pcuft", ["e3bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e3cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3", ["e3impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! k ! M ! l", ["e3m3"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft", ["e3U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! k ! M ! l", ["e3USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! k ! M ! l", ["e6bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6cuyd"] = "v * 7.64554857984 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! M ! G ! l", ["e6L"] = "USgal", ["e6m3"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft", ["e6U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! M ! G ! l", ["e6USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! M ! G ! l", ["e9bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e6 ! e9 ! m3", ["e9cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e6 ! e9 ! m3", ["e9impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! G ! T ! l", ["e9m3"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft", ["e9U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! G ! T ! l", ["e9USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! G ! T ! l", ["GL"] = "cuft", ["Gl"] = "cuft", ["kL"] = "cuft", ["kl"] = "cuft", ["km<sup>3</sup>"] = "cumi", ["mL"] = "impoz usoz", ["ml"] = "impoz usoz", ["Ml"] = "v < 28.316846592 ! e3 ! e6 ! cuft", ["ML"] = "v < 28.316846592 ! e3 ! e6 ! cuft", ["TL"] = "cumi", ["Tl"] = "cumi", ["μL"] = "cuin", ["μl"] = "cuin", } --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local link_exceptions = { -- Prefixed units with a linked article different from that of the base unit. -- Each key item is a prefixed symbol (not unitcode). ["mm<sup>2</sup>"] = "वर्ग मिलिमीटर", ["cm<sup>2</sup>"] = "वर्ग सेंटिमीटर", ["dm<sup>2</sup>"] = "वर्ग डेसिमीटर", ["km<sup>2</sup>"] = "वर्ग किलोमीटर", ["kJ"] = "Kilojoule", ["MJ"] = "Megajoule", ["GJ"] = "Gigajoule", ["TJ"] = "Terajoule", ["fm"] = "Femtometre", ["pm"] = "Picometre", ["nm"] = "Nanometre", ["μm"] = "Micrometre", ["mm"] = "Millimetre", ["cm"] = "सेंटिमीटर", ["dm"] = "डेसिमीटर", ["dam"] = "डेकामीटर", ["hm"] = "हेक्टोमीटर", ["km"] = "किलोमीटर", ["Mm"] = "मेगामीटर", ["Gm"] = "गिगामीटर", ["Tm"] = "टेरामीटर", ["Pm"] = "पेटामीटर", ["Em"] = "एक्सामीटर", ["Zm"] = "ज़ेटामीटर", ["Ym"] = "यॉटामीटर", ["μg"] = "माइक्रोग्राम", ["mg"] = "मिलिग्राम", ["kg"] = "किलोग्राम", ["Mg"] = "टन", ["yW"] = "Yoctowatt", ["zW"] = "Zeptowatt", ["aW"] = "Attowatt", ["fW"] = "Femtowatt", ["pW"] = "Picowatt", ["nW"] = "Nanowatt", ["μW"] = "Microwatt", ["mW"] = "Milliwatt", ["kW"] = "Kilowatt", ["MW"] = "Megawatt", ["GW"] = "Gigawatt", ["TW"] = "Terawatt", ["PW"] = "Petawatt", ["EW"] = "Exawatt", ["ZW"] = "Zettawatt", ["YW"] = "Yottawatt", ["as"] = "Attosecond", ["fs"] = "Femtosecond", ["ps"] = "Picosecond", ["ns"] = "Nanosecond", ["μs"] = "Microsecond", ["ms"] = "Millisecond", ["ks"] = "Kilosecond", ["Ms"] = "Megasecond", ["Gs"] = "Gigasecond", ["Ts"] = "Terasecond", ["Ps"] = "Petasecond", ["Es"] = "Exasecond", ["Zs"] = "Zettasecond", ["Ys"] = "Yottasecond", ["mm<sup>3</sup>"] = "Cubic millimetre", ["cm<sup>3</sup>"] = "Cubic centimetre", ["dm<sup>3</sup>"] = "Cubic decimetre", ["dam<sup>3</sup>"] = "Cubic decametre", ["km<sup>3</sup>"] = "Cubic kilometre", ["μL"] = "Microlitre", ["μl"] = "Microlitre", ["mL"] = "Millilitre", ["ml"] = "Millilitre", ["cL"] = "Centilitre", ["cl"] = "Centilitre", ["dL"] = "Decilitre", ["dl"] = "Decilitre", ["daL"] = "Decalitre", ["dal"] = "Decalitre", ["hL"] = "Hectolitre", ["hl"] = "Hectolitre", ["kL"] = "Kilolitre", ["kl"] = "Kilolitre", ["ML"] = "Megalitre", ["Ml"] = "Megalitre", ["GL"] = "Gigalitre", ["Gl"] = "Gigalitre", ["TL"] = "Teralitre", ["Tl"] = "Teralitre", ["PL"] = "Petalitre", ["Pl"] = "Petalitre", } --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local per_unit_fixups = { -- Automatically created per units of form "x/y" may have their unit type -- changed, for example, "length/time" is changed to "speed". -- Other adjustments can also be specified. ["/area"] = "per unit area", ["/volume"] = "per unit volume", ["area/area"] = "area per unit area", ["energy/length"] = "energy per unit length", ["energy/mass"] = "energy per unit mass", ["energy/time"] = { utype = "power", link = "Power (physics)" }, ["energy/volume"] = "energy per unit volume", ["force/area"] = { utype = "pressure", link = "Pressure" }, ["length/length"] = { utype = "gradient", link = "Grade (slope)" }, ["length/time"] = { utype = "speed", link = "Speed" }, ["length/time/time"] = { utype = "acceleration", link = "Acceleration" }, ["mass/area"] = { utype = "pressure", multiplier = 9.80665 }, ["mass/length"] = "linear density", ["mass/mass"] = "concentration", ["mass/power"] = "mass per unit power", ["mass/time"] = "mass per unit time", ["mass/volume"] = { utype = "density", link = "Density" }, ["power/mass"] = "power per unit mass", ["power/volume"] = { link = "Power density" }, ["pressure/length"] = "fracture gradient", ["speed/time"] = { utype = "acceleration", link = "Acceleration" }, ["volume/area"] = "volume per unit area", ["volume/length"] = "volume per unit length", ["volume/time"] = "flow", } return { all_units = all_units, default_exceptions = default_exceptions, link_exceptions = link_exceptions, per_unit_fixups = per_unit_fixups, } sp7x36iddji06my9h116xjitsikhrw1 अजिंक्य रहाणे 0 552993 6534301 6471006 2026-03-29T14:00:28Z ~2026-19552-34 917587 6534301 wikitext text/x-wiki {{प्रतिलिपि सम्पादन|for=वर्तनी और व्याकरण|date=अप्रैल 2017}} {{विकिफ़ाइ|date=जून 2014}} {{Infobox cricketer | name = अजिंक्य रहाणे | image = Ajinkya Rahane 2016 (cropped).jpg | country = भारत | fullname = अजिंक्य मधुकर रहाणे | birth_date = {{Birth date and age|1988|06|6|df=yes}} | birth_place = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], भारत | heightft =5'9" | heightinch = | batting = दाहिने हाथ के [[बल्लेबाज़]] | bowling = दाहिने हाथ के मध्यम तेज [[गेंदबाज]]़। | role = बल्लेबाज | international = सत्य | testdebutdate = 32 | testdebutyear = 54 | testdebutagainst = 54 | testcap = | lasttestdate = | lasttestyear = | lasttestagainst = | odidebutdate = | odidebutyear = | odidebutagainst = | odicap = | lastodidate = | lastodiyear = | lastodiagainst = | odishirt = | T20Idebutdate = | T20Idebutyear = | T20Idebutagainst = | T20Icap = | lastT20Idate = | lastT20Iyear = | lastT20Iagainst = | club1 = | year1 = | club2 = | year2 = | club3 = | year3 = | columns = | column1 = | matches1 = | runs1 = | bat avg1 = | 100s/50s1 = | top score1 = | deliveries1 = | wickets1 = | bowl avg1 = | fivefor1 = | tenfor1 = | best bowling1 = | catches/stumpings1 = | column2 = | matches2 = | runs2 = | 100s/50s2 = | bat avg2 = | top score2 = | deliveries2 = | wickets2 = | bowl avg2 = | fivefor2 = | tenfor2 = | best bowling2 = | catches/stumpings2 = | column3 = | matches3 = | runs3 = | bat avg3 = | 100s/50s3 = | top score3 = | deliveries3 = | wickets3 = | bowl avg3 = | fivefor3 = | tenfor3 = | best bowling3 = | catches/stumpings3 = | column4 = | matches4 = | runs4 = | bat avg4 = | 100s/50s4 = | top score4 = | deliveries4 = | wickets4 = | bowl avg4 = | fivefor4 = | tenfor4 = | best bowling4 = | catches/stumpings4 = | date = | year = | source = }} '''अजिंक्य रहाणे''' एक भारतीय अंतरराष्ट्रीय [[क्रिकेटर]] है, जो घरेलू प्रतियोगिताओं में मुंबई के लिए खेलते हैं। वह [[इंडियन प्रीमियर लीग]] में कोलकाता नाइटराइडर्स लिए खेलते हैं। वह दाएं हाथ के बल्लेबाज हैं, जो 2011 में इंग्लैंड के खिलाफ अपने अंतरराष्ट्रीय कैरियर की शुरुआत की और 2013 में ऑस्ट्रेलिया के खिलाफ अपने टेस्ट कैरियर की शुरुआत किया था। 2007-08 के सत्र में रहाणे ने अपने प्रथम श्रेणी कैरियर की शुरुआत की और 100 प्रथम श्रेणी पारी के बाद 62.04 के औसत बनाया था। 31 अगस्त 2011 को [[मैन्चेस्टर|मैनचेस्टर]] में उसकी T20I शुरुआत की और उस मैच में 61 रन बनाए और सितंबर 2011 में अपने कैरियर की शुरुआत पर एक दिवसीय मैच में 40 रन बनाए। श्रृंखला में दिखाया वादा के बाद टेस्ट टीम में शामिल किया गया था। लेकिन, अंतिम एकादश में तोड़ करने में असमर्थ होने के बाद 16 महीने के लिए भारतीय टेस्ट दस्तों का हिस्सा बना रहा। सलामी बल्लेबाज शिखर धवन ने अपने पहले टेस्ट मैच में अपनी उंगलियों को घायल, रहाणे अंत में 2013 सीमा गावस्कर ट्राफी में अपने टेस्ट कैरियर की शुरुआत की। पहली पसंद के खिलाड़ियों में से अधिकांश विभिन्न कारणों से मुंबई उपलब्ध नहीं थे। जब रहाणे कराची में, सितंबर 2007 में मोहम्मद निसार ट्राफी में कराची अर्बन के खिलाफ मुंबई के लिए प्रथम श्रेणी के अपने कैरियर की शुरुआत की। हाल ही में, 2013/11/28 पर विदर्भ के खिलाफ रणजी ट्राफी मैच में मुंबई के लिए खेल रहे हैं और जब 133 रन की अद्भुत पारी खेली| एक शानदार बल्लेबाजी कौशल है और उसके कवर ड्राइव के लिए जाना जाता है। आज भी, रहाणे विराट कोहली को पूरा समर्थन देता है। रहाणे के योगदान को कम आंका नहीं किया जा सकता। वह फिर से दबाव की स्थिति के तहत क्रीज पर खड़े रहने के लिए उसकी मजबूती की क्षमता प्रदर्शित की है। सबसे अच्छी बात यह हमेशा एक शांत और कलात्मक तरीके में खेलता है और पूरी तरह से अपने शॉट्स निभाता है। उनकी कप्तानी में, भारत ने ऑस्ट्रेलिया में [[भारतीय क्रिकेट टीम का ऑस्ट्रेलिया दौरा 2020–21|2020-21 बॉर्डर-गावस्कर ट्रॉफी]] जीती।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/england-in-india/ajinkya-rahanes-captaincy-masterclass-puts-the-heat-on-virat-kohli-as-england-loom/articleshow/80362534.cms|title=Ajinkya Rahane's captaincy masterclass puts the heat on Virat Kohli as England loom}}</ref> 2023 आईपीएल मे चन्नेई टीम की ओर से अक्रामक बैटिंग करते नजर आए। ==घरेलू क्रिकेट== रहाणे मूल रूप से एक सलामी बल्लेबाज है और किसी भी स्थिति में फिट करने की क्षमता है। और रहाणे बल्लेबाजी औसत 57.60-कर दिया गया है, जहां आईपीएल में उनकी टीम राजस्थान रॉयल्स के लिए एक मुख्य खिलाड़ी साबित हुई। रहाणे ने आईपीएल में सर्वाधिक रन गणक है। चेन्नई सुपर किंग्स के खिलाफ आईपीएल के सेमीफाइनल में सिर्फ 56 गेंदों में अपने प्रशंसकों के 70 रन की अपनी अद्भुत पारी खेली | उसकी ईमानदारी और कड़ी मेहनत के कारण, लोगो ने बताया की मुरली विजय से बहुत ही अच्छा खेलता है और निश्चित रूप से मैं भारतीय क्रिकेट का भविष्य है। अजिंक्या रहाणे ने अपने दूसरे रणजी सत्र में 1089 रन के साथ, मुंबई के 38 वें खिताब जीतने में एक महत्त्वपूर्ण कारक था, जो एक शीर्ष क्रम मुंबई बल्लेबाज हैं। केवल 11 खिलाड़ियों को एक भी रणजी सत्र में 1000 रन बनाए हैं और उस परिप्रेक्ष्य में अपने प्रयास डालता है। मुंबई रणजी टीम में रहाणे की प्रगति प्राकृतिक एक था। वह सभी आयु के स्तर पर उन्हें प्रतिनिधित्व मिला, और अधिक नहीं तो हमेशा एक भावी मुंबई खिलाड़ी के रूप में देखा गया था। उनका भरपूर रणजी सत्र मैं एक इंग्लैंड लायंस हमले के खिलाफ 172 रन बनाए, जहां वर्ष 2007-08 में [[दिलीप ट्रॉफी]] में एक प्रभावशाली दिखाने कि पीछा शामिल ग्राहम ओनियंस, मोंटी पनेसर, स्टीव किर्बी और लियाम प्लंकेट। रणजी ट्राफी के 2010-11 सीजन के ऑस्ट्रेलिया में इमर्जिंग प्लेयर्स टूर्नामेंट में दो सदियों उसे 2011 में इंग्लैंड के दौरे के लिए भारतीय वनडे टीम में जगह लाया गया था। बेंच पर बैठा है और टेस्ट टीम के साथ यात्रा के महीनों के बाद, रहाणे मार्च 2013 को दिल्ली में अपनी शुरुआत मिला। रहाणे एक अच्छें कप्तान भी हैं। ==टेस्ट कैरियर== रहाणे [[ऑस्ट्रेलिया]] दौरे (2011-12) में भारतीय टेस्ट टीम का हिस्सा रहे। [[सचिन तेंदुलकर|सचिन तेंडुलकर]], [[राहुल द्रविड़]], [[वीवीएस लक्ष्मण]] और वीरेंद्र सहवाग शामिल भारतीय टेस्ट टीम के सर्वश्रेष्ठ बल्लेबाजी लाइन अप, मैं घरेलू क्रिकेट में कई अच्छे प्रदर्शन के बावजूद रहाणे भारतीय टेस्ट टीम में जगह हासिल करने में असमर्थ रहे। इसके अलावा भारत 2012-13 के इंग्लैंड दौरे की टेस्ट टीम का एक हिस्सा थे। [[अरुण जेटली क्रिकेट स्टेडियम]] दिल्ली में भारत और ऑस्ट्रेलिया के खिलाफ 22 मार्च 2013 पर टेस्ट क्रिकेट में पदार्पण किया। रहाणे [[दक्षिण अफ्रीका]] (2013/14) के दौरे में 6 स्थान पर बल्लेबाजी की और डेल स्टेन, मोर्न मोर्केल और वेर्नोन फिलैंडर शामिल गेंदबाजी आक्रमण के खिलाफ 69.66 की औसत से 209 रन बनाए। 2015 में रहाणे ने एक टेस्ट मैच में सबसे ज्यादा कैच (विकेटकीपर के अलावा) लेने का रिकॉर्ड अपने नाम किया था | रहाणे ने गाले में श्रीलंका के खिलाफ  टेस्ट मैच में कुल आठ कैच लपके जो कि अब एक विश्व रिकॉर्ड है।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/sports/story/ajinkya-rahane-broke-the-world-record-of-most-catch-s-in-one-test-match-309178-2015-08-14|title=अजिंक्य रहाणे ने एक टेस्ट में सबसे ज्यादा कैच का रिकॉर्ड किया अपने नाम|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-06-14}}</ref> 2021 में रहाणे और पुजारा ने चौथे विकेट के लिए 100 रनों की रिकॉर्ड साझेदारी की | लॉर्ड्स के ऐतिहासिक मैदान पर पहली बार भारत की ओर से चौथे विकेट के लिए ये शतकीय साझेदारी हुई थी। रहाणे और पुजारा ने 297 गेंदों में ये साझेदारी निभाई थी।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/sports/cricket/story/india-vs-england-lord-s-pujara-rahane-record-partnership-tspo-1310327-2021-08-16|title=IND vs ENG: लॉर्ड्स पर पुजारा-रहाणे की रिकॉर्ड साझेदारी... फिर भी मुश्किल में टीम इंडिया|date=2021-08-16|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-06-14}}</ref> [[File:Ajinkya Rahane.jpg|thumb|अजिंक्य रहाणे]] ==वनडे कैरियर== रहाणे ने अपने [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय]] क्रिकेट कैरियर की शुरुआत ०३ सितम्बर २०११ को [[इंग्लैंड क्रिकेट टीम]] के खिलाफ़ की थी और अक्टूबर २०१६तक ७२ मैच खेल चुके है,रहाणे ने २०१६ तक अबतक २ शतक लगाए हैं। ==ट्वेन्टी २० कैरियर== अजिंक्य रहाणे ने अपने [[ट्वेन्टी ट्वेन्टी|ट्वेन्टी-ट्वेन्टी]] क्रिकेट की शुरुआत ३१ अगस्त २०११ को ही [[इंग्लैंड क्रिकेट टीम]] के खिलाफ खेलते हुए करदी थी और २०१६ तक ये अब तक २० ट्वेन्टी ट्वेन्टी मैच खेल चुके हैं। ==इंडियन प्रीमियर लीग (आईपीएल)== रहाणे राजस्थान रॉयल्स के लिए 2012 सत्र इंडियन प्रीमियर लीग में चूना गया था। किंग्स इलेवन पंजाब के खिलाफ आईपीएल 2012 के अपने पहले मैच में जीतने के लिए 98 रन बनाये और रॉयल चैलेंजर्स बेंगलूर के खिलाफ नाबाद 103 रन बनाये। [[दिल्ली कैपिटल्स|दिल्ली डेयरडेविल्स]] के खिलाफ उनकी 84 (63) गेंदों में जो रन बनाये कोई फायदा नहीं था क्योंकि वे एक रन से मैच हार गया। [[२०१८ इंडियन प्रीमियर लीग]] में इन्हें [[राजस्थान रॉयल्स]] ने खरीदा था। इसके बाद इन्हें [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|ऑस्ट्रेलियाई क्रिकेट टीम]] के [[स्टीव स्मिथ]] के गेंद के साथ मामले में उन्हें बाहर कर दिया और इन्हें टीम का कप्तान के रूप में नियुक्त किया गया क्योंकि स्मिथ कप्तान थे। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Portal|क्रिकेट}} {{India Cricket Team}} {{२०१५ क्रिकेट विश्व कप में भारतीय खिलाड़ी}} {{भारतीय टी२० क्रिकेट के कप्तान}} {{Rajasthan Royals squad}} [[श्रेणी:1988 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:बल्लेबाज]] [[श्रेणी:भारतीय एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय क्रिकेट कप्तान]] [[श्रेणी:भारतीय टेस्ट क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय ट्वेन्टी २० क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:राइजिंग पुणे सुपरजायंट्स के क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:मुम्बई के लोग]] [[श्रेणी:अर्जुन पुरस्कार के प्राप्तकर्ता]] nuukhnf3l3wiotgng6jufvlb06aqvwf गुरु जम्भेश्वर 0 590876 6534531 6493863 2026-03-30T05:41:14Z Bloodydaddy09 917678 6534531 wikitext text/x-wiki {{प्रतिलिपि सम्पादन}} {{Infobox deity |name = [[गुरु]]<br>जम्भेश्वर | type =[[संत]] |region = [[बीकानेर]], [[राजस्थान]] , [[भारत]] | image =Jambheshwar painting, Jambheshwar photo.jpg | caption = '''श्री गुरु जम्भेश्वर का चित्रण''' | affiliation = [[बिश्नोई]] | cult_center = [[मुकाम]], [[समराथल|समराथल धोरा]], [[जाम्भोलाव धाम]], [[पीपासर]], [[सालासर]], [[जांगलू]], रोटू, लालासर साथरी, रामड़ावास, [[लोदीपुर]] आदि। | mantra = "विष्णु विष्णु तू भण रे प्राणी" | symbol = | animals = सभी तरह के वन्यजीव जंतु पशु पक्षी | festivals = जम्भेश्वर महाराज जन्माष्टमी प्रत्येक माह अमावस्या व्रत एवं प्रमुख (होली पाहल) |other_names=जाम्भोजी|father=लोहट पंवार|mother=हंसा देवी}} '''गुरु जांभेश्वर''' अथवा '''जाम्भोजी''' (1451–1536) [[बिश्नोई|बिश्नोई समाज]] के संस्थापक थे। इन्होंने विक्रमी संवत् 1542 (1485 ई.) मे बिश्नोई पंथ की स्थापना की।<ref>{{Cite web|url=https://www.bishnoi.co.in/2021/01/about-jambheshwar-bhagwan-in-hindi.html|title=गुरु जम्भेश्वर का जीवन परिचय {{!}} Biography of Guru Jambheshwar|website=Bishnoi - Encyclopedia of Bishnoi Caste and Bishnoi Movement|language=en|access-date=2025-05-26}}</ref> '[[विष्णु|हरि]]' नाम का वाचन किया करते थे। हरि [[विष्णु|भगवान विष्णु]] का एक नाम हैं। बिश्नोई शब्द मूल रूप से निकला है, जिसका अर्थ है '29 नियमों का पालन करने वाला'। गुरु जम्भेश्वर का मानना था कि [[भगवान]] सर्वत्र है। वे हमेशा [[वृक्ष|पेड़]] पौधों वन एवं वन्यजीवों सभी जानवरों और पृथ्वी पर चराचर सभी जीव जंतुओं की रक्षा करने का संदेश देते थे। इन्होंंनेे स्त्री पुरुष में भेदभाव,जीव दया पालनी रूख लीलो नहीं घावे<nowiki>''</nowiki>को जीवों कि हत्या पेड़ पौधों की कटाई ,नशे पत्ते जैसी सामाजिक कुरीतियों को दूर किया एवं स्वच्छता को बढ़ावा दिया करते थे। हरे वृक्षों को काटने एवं चराचर जगत के जीव जन्तु किट पतंगें सभी जीवों कि हत्या को पाप मानते थें। शुद्ध शाकाहारी भोजन ग्रहण करने कि बात समझाते थें। [[File:Mukam Tomb.JPG|thumb|250px| गुरु जम्भेश्वर का मन्दिर मुकाम, बीकानेर, [[राजस्थान]]]] == जीवन परिचय== जाम्भोजी का जन्म विक्रमी संवत् 1508 (1451 ई.) भाद्रपद वदी अष्टमी, जन्माष्टमी को अर्धरात्रि कृतिका नक्षत्र में [[राजस्थान]] के [[नागौर]] परगने के पीपासर गांव में पंवार <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?newbks=1&newbks_redir=0&id=ONYXAAAAIAAJ&dq=%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A5%80&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0|title=Rājasthāna kā rājanaitika evaṃ sāṃskr̥tika itihāsa|last=Gupta|first=Krishna Swaroop|last2=Ojhā|first2=Je Ke|date=1986|publisher=Rājasthānī Granthāgāra|language=hi}}</ref> परिवार में हुआ था।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?newbks=1&newbks_redir=0&id=ye8dAAAAIAAJ&dq=%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A5%80&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0|title=Rājasthāna kī bhakti-paramparā tathā saṃskr̥ti|last=Śukla|first=Dineśa Candra|last2=Siṃha|first2=Oṅkāra Nārāyaṇa|date=1992|publisher=Rājasthānī Granthāgāra|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=2zOAAAAAMAAJ&q=%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A5%80&dq=%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A5%80&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjFufHB5beNAxVYUPUHHT4hB3w4ZBDoAXoECAoQAw|title=Rājasthāna kā bhūgola|date=1993|publisher=Rājasthāna Hindī Grantha Akādamī|isbn=978-81-7137-110-5|language=hi}}</ref> इनके पिताजी का नाम लोहट जी पंवार तथा माता का नाम हंसा देवी खिलेरी था।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?newbks=1&newbks_redir=0&id=aTwhAAAAMAAJ&dq=%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A5%80&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF+%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0+|title=Jāmbhojī, Vishṇoī sampradāya, aura sāhitya: Jambhavāṇi ke pāṭha-sampādana sahita|last=Maheshwari|first=Hiralal|date=1970|publisher=Bī. Āra. Pablikeśansa|language=hi|quote=इनके पिता एक सम्पन्न व्यक्ति थे और उनका नाम लोहटजी रहा तथा इनकी माता हांसा देवी भाटी कुल की थी।}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bishnoi.co.in/2021/01/about-jambheshwar-bhagwan-in-hindi.html|title=गुरु जम्भेश्वर का जीवन परिचय {{!}} Biography of Guru Jambheshwar|website=Bishnoi - Encyclopedia of Bishnoi Caste and Bishnoi Movement|language=en|access-date=2025-05-26}}</ref> यह अपने माता-पिता की एकमात्र संतान थे। जाम्भोजी अपने जीवन के शुरुआती 7 वर्षों तक कुछ भी नहीं बोले थे तथा न ही इनके चेहरे पर हंसी रहती थीं । 7 वर्ष बाद इन्होंने विक्रमी संवत् 1515 सन 1458 को भादवा वदी अष्टमी के दिन ही अपना मौन तोड़ा और सबसे पहला शब्द (गुरू चिन्हों गुरु चिन्ह पुरोहित गुरुमुख धर्म बखानी) उच्चारण किया। इन्होंने 27 वर्ष तक गौपालन किया। गुरु श्री जम्भेश्वर भगवान ने विक्रमी संवत 1542 सन 1485 में 34 वर्ष की अवस्था में बीकानेर राज्य के समराथल धोरे पर कार्तिक वदी अष्टमी को पाहल बनाकर बिश्नोई पंथ की स्थापना की थी।इन्होंने शब्दवाणी के माध्यम से संदेश दिए थे, इन्होंने अगले 51 वर्ष तक में पूरे भारतवर्ष का भ्रमण किया और ज्ञानोपदेश दिया।गुरु जंभेश्वर भगवान ने छुआछूत ,जात पात ,स्त्री पुरुष में भेदभाव, पेड़ पौधों की कटाई ,जीव हत्या एवं किसी प्रकार कि नशे क प्रवृत्ति जैसी सामाजिक कुरीतियोंं को दूर किया वर्तमान में गुरु उपदेश दिये वो शब्दवाणी में 120 शब्द के रूप में मौजूद है।बिश्नोई समाज के लोग 29 धर्मादेश (नियमों) का पालन करते है यह धर्मादेश गुरु श्री जम्भेश्वर भगवान ने ही दिए थे। इन 29 नियमों में से 8 नियम जैव वैविध्य तथा [[प्राणी|जानवरों]] की रक्षा के लिए है , 7 धर्मादेश समाज कि रक्षा के लिए है। इनके अलावा 10 उपदेश खुद की सुरक्षा और अच्छे स्वास्थ्य के लिए है और बाकी के चार धर्मादेश आध्यात्मिक उत्थान के लिए हैं जिसमें [[भगवान]] को याद करना और पजाप करना। [[बिश्नोई]] समाज का हर साल मुक्तिधाम मुकाम में [[मेला]] भरता है जहां लाखों की संख्या में बिश्नोई समुदाय के दर्शनार्थी लोग आते हैं। गुरु जी ने जिस [[बिश्नोई]] धर्म समाज कि स्वतंत्र स्थापना की थी उस 'बिश' का मतलब 20 और नोई का मतलब 9 होता है इनको मिलाने पर 29 होते है बिश+नोई=बिश्नोई/अर्थात बिश्नोई यानी 29 नियमों को मानने वाला। बिश्नोई धर्म के लोग [[खेजड़ी]] (Prosopis cineraria) को अपना पवित्र पेड़ मानते हैं। हर अमावस के दिन जंभेश्वर भगवान के मंदिर में और बिश्नोई समाज के घरों में हर रोज सुबह गाय के शुद्ध देसी घी, नारियल, हवन सामग्री के द्वारा हवन किया जाता हैं।इससे वातावरण शुद्ध होता है वायुप्रदूषण कम होती है और यह वायु में उपस्थित हानिकारक तत्वों को कम करता है। == जीवन == इनके बूढ़े पिता ''लोहट जी'' की 50 वर्ष की आयु तक कोई संतान नहीं थीं इस कारण वे दुखी थे।लोहट जी के 51वें वर्ष में [[भगवान विष्णु]] नेे बाल संत के रूप में आकर लोहट की तपस्या से प्रसन्न होकर उनको पुत्र प्राप्ती का वचन दिया। जाम्भोजी ने अपने जन्म के बाद अपनी माँ का दूध नहीं पिया था। साथ ही जन्म के बाद 7 वर्ष तक मौन रहे थे। और 7 वर्ष बाद भादवा वदी अष्टमी के दिन हीअपना मौन तोड़ा। और जाम्भोजी ने अपना पहला शब्द (गुरु चिंहो गुरु चिन्ह पुरोहित) बोला था जम्भदेव सादा जीवन वाले थे लेकिन काफी प्रतिभाशाली थे साथ ही संत प्रवृति के कारण अकेला रहना पसंद करते थे। जाम्भोजी ने विवाह नहीं किया, इन्हें [[गाय|गौपालन]] प्रिय लगता था इन्होंने 27 वर्षों तक गायों की सेवा की थी इसी बीच इनके माता-पिता की मृत्यु हो गई और उन्होंने अपनी संपत्ति जनकल्याण में लगा दी की और खुद समराथल धोरा पर निश्चित रूप से विराजमान हो गए इन्होने 34 वर्ष की आयु में समराथल धोरा नामक जगह पर उपदेश देने शुरू किये थे। ये समाज कल्याण की हमेशा अच्छी सोच रखते थे तथा हर दुःखी की मदद किया करते थे । इन्होंने स्त्री पुरुष में भेदभाव, पेड़ पौधोंं की कटाई, जीव हत्या, नशे पते जैसी सामाजिक कुरीतियों को दूर किया मारवाड़ में 1585 में अकाल पड़ने के कारण यहां के लोगों को अपने पशुओं को लेकर मालवा जाना पड़ा था, इससे जाम्भोजी बहुत दुःखी हुए। फिर जाम्भोजी ने उन दुःखी किसानों को यहीं पर रुकने को कहा बोलें कि मैं आप की यहीं पर सहायता करूँगा। इसी बीच गुरु जम्भेश्वरजी ने दैवीय शक्ति से सभी को भोजन तथाआवास स्थापित करने में सहायता की। [[हिन्दू धर्म]] के अनुसार वो काल निराशाजनक काल कहलाया था। उस वक़्त यहां पर आम जनों को बाहरी आक्रमणकारियों का बहुत भय था साथ ही लोग हिन्दू धर्म संस्कृति में विभिन्न देवी अनेकों देवताओं की मुर्तियां कि पूजा करते थे। इसलिए दुःखी लोगों की सहायता के लिए ईश्वर एक है के सिद्धांत पर गुरु जम्भेश्वर नेें विक्रमी संवत 1542 सन 1485 मेंं बीकानेर जिले के समराथल धोरे पर कार्तिक बदी अष्टमी को पाहल बनाकर स्वतंत्र [[बिश्नोई]] धर्म की स्थापना की। श्री गुरु जंभेश्वर भगवान विक्रमी संवत् 1593 सन 1536 मिंगसर वदी नवमी ( चिलत नवमी ) को लालासर में निर्वाण को प्राप्त हुए ।श्री गुरु जंभेश्वर भगवान का समाधि स्थल मुकाम है। == शिक्षा == जाम्भोजी ने अपने जीवनकाल में अनेक वचन कहे किन्तु अब 120 शब्द ही प्रचलन में हैं जो वर्तमान में शब्दवाणी के नाम से जाने जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://jambhvani.bishnoism.org/|title=श्री गुरु जम्भेश्वर शब्दवाणी|website=श्री गुरु जम्भेश्वर शब्दवाणी|access-date=2020-10-23}}</ref> गुरु जम्भेश्वरजी द्वारा स्थापित बिश्नोई पंथ में 29 नियम<ref>{{Cite web|url=https://www.29rules.bishnoism.org/|title=29 Principles of Bishnoi Religion (29 Rules)|language=en|access-date=2020-10-23}}</ref> प्रचलित हैं जो धर्म, नैतिकता, पर्यावरण और मानवीय मूल्यों से संबंधित हैं। == बिश्नोई समुदाय == {{main|बिश्नोई}} बिश्नोई धर्म स्वतंत्र रूप से एक अच्छे विचार वाला समुदाय है, इनका मुख्य व्यवसाय खेती है एवं पशु पालन हैं,बिश्नोई समाज की स्थापना गुरु जम्भेश्वर भगवान ने विक्रमी संवत 1542 सन 1485 में 34 वर्ष की अवस्था में बीकानेर जिले के समराथल धोरे पर कार्तिक वदी अष्ट को पाहल बनाकर की थी। गुुरू जंभेश्वर भगवान द्वारा बनाये गये 29 नियम का पालन करने पर इस समाज के 20 + 9 लोग = 29 (बीस+नौ) बिश्नोई कहलाये। अर्थात बिश्नोई समाज का अर्थ है '29 नियमों को धारण करने वाला' यह समाज वन्य जीवों को अपना सगा संबधी जैसा मानते है तथा उनकी रक्षा करते है। वन्य जीव रक्षा करते-करते कई लोग वीरगति को प्राप्त भी हुए है। यह समाज प्रकृति प्रेमी भी है। अधिकांश बिश्नोई [[जाट]] जाति से है।<ref>www.google.com/amp/s/www.hindustantimes.com/punjab/bishnoi-faces-bumpy-ride-in-jat-vs-non-jat-contest/story-O67GzOTye68l3Af2h99d3L_amp.html</ref> ==खेजड़ली का बलिदान== खेजड़ी राजस्थान का राज्य वृक्ष है [[चित्र:राष्ट्रीय पर्यावरण शहीदी स्मारक खेजडली, जोधपुर .jpg|अंगूठाकार|खेजड़ली वृक्षार्थ बलिदान स्थल]] खेजड़ली एक गांव है जो [[राजस्थान]] के जोधपुर ज़िले में स्थित है यह दक्षिण-पूर्व से जोधपुर शहर से 26 किलोमीटर दूर है। खेजड़ली गांव का नाम [[खेजड़ी]] (Prosopis cineraria) पर रखा गया। तत्कालीन जोधपुर महाराजा अभय सिंह(1724-1749 ईसवीं) जी के मंत्री गिरधरदास जी ने अपने सैनिकों को चुना पकाने के लिए लकड़ी लाने का आदेश दिया वह सैनिक लकड़िया लेने के लिए खेजडली गाँव पहुंचे। 12 सितम्बर विक्रमी संवत 1787 सन 1730 में इस गांव में [[खेजड़ी]] को बचाने के लिए [[अमृता देवी(बेनीवाल)|अमृता देवी]] बिश्नोई व उनके पति रामोजी वह उनकी तीन बेटियों सहित कुल 363 [[बिश्नोई]] समाज के लोगों ने (भगवान जांभोजी के बताए गए 29 नियमों में वर्णित एक नियम हरा वृक्ष नहीं काटना का अनुसरण करते हुए ) बलिदान दिया था। अमृता देवी ने कहा था कि " सिर साटे रुख रहे तो भी सस्ता जान" यह [[चिपको आन्दोलन|चिपको आंदोलन]] की पहली घटना थी जिसमें पेड़ों की रक्षा के लिए अपना बलिदान दिया गया।।चोरासी गांव के बिश्नोई समाज के लोग खेजड़ली बलिदान में शहीद होने के लिए शामिल हुए थे।<ref>चोरासी गांव की सूची,सामाजिक न्यायिक मुख्यालय।</ref> बिश्नोई समाज के चोरासी गांवों का सामाजिक न्यायिक मुख्यालय खैजड़ली शहीद स्थल हैं। यह एक ऐसा उदाहरण है जब लोग पर्यावरण का प और ग्लोबल वार्मिंग का ग नहीं जानते थे तब विश्नोई समाज ने पेड़ों को बचाने लिए इतनी बड़ी संख्या में बलिदान दिया। 363 शहीदों की याद में भाद्रपद शुक्ल दशमी को विशाल वन मेला भरता है । == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == इन्हें भी देखें == * [[बिश्नोई]] * [[मुकाम]] * [[जाम्भोलाव धाम]] * [[समराथल]] * लालासर साथरी * जांगलू * रामवड़ा वास [[श्रेणी:पर्यावरण प्रेमी]] gar91o8ew26p6s2mdcvn4kumyvsq01s 6534532 6534531 2026-03-30T05:41:34Z DreamRimmer 651050 [[Special:Contributions/Bloodydaddy09|Bloodydaddy09]] ([[User talk:Bloodydaddy09|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:Chronos.Zx|Chronos.Zx]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6493863 wikitext text/x-wiki {{प्रतिलिपि सम्पादन}} {{Infobox deity |name = [[गुरु]]<br>जम्भेश्वर | type =[[संत]] |region = [[बीकानेर]], [[राजस्थान]] , [[भारत]] | image =Jambheshwar painting, Jambheshwar photo.jpg | caption = '''श्री गुरु जम्भेश्वर का चित्रण''' | affiliation = [[बिश्नोई]] | cult_center = [[मुकाम]], [[समराथल|समराथल धोरा]], [[जाम्भोलाव धाम]], [[पीपासर]], [[सालासर]], [[जांगलू]], रोटू, लालासर साथरी, रामड़ावास, [[लोदीपुर]] आदि। | mantra = "विष्णु विष्णु तू भण रे प्राणी" | symbol = | animals = सभी तरह के वन्यजीव जंतु पशु पक्षी | festivals = जम्भेश्वर महाराज जन्माष्टमी प्रत्येक माह अमावस्या व्रत एवं प्रमुख (होली पाहल) |other_names=जाम्भोजी|father=लोहट पंवार|mother=हंसा देवी}} '''गुरु जांभेश्वर''' अथवा '''जाम्भोजी''' (1451–1536) [[बिश्नोई|बिश्नोई समाज]] के संस्थापक थे। इन्होंने विक्रमी संवत् 1542 (1485 ई.) मे बिश्नोई पंथ की स्थापना की।<ref>{{Cite web|url=https://www.bishnoi.co.in/2021/01/about-jambheshwar-bhagwan-in-hindi.html|title=गुरु जम्भेश्वर का जीवन परिचय {{!}} Biography of Guru Jambheshwar|website=Bishnoi - Encyclopedia of Bishnoi Caste and Bishnoi Movement|language=en|access-date=2025-05-26}}</ref> '[[विष्णु|हरि]]' नाम का वाचन किया करते थे। हरि [[विष्णु|भगवान विष्णु]] का एक नाम हैं। बिश्नोई शब्द मूल रूप से निकला है, जिसका अर्थ है '29 नियमों का पालन करने वाला'। गुरु जम्भेश्वर का मानना था कि [[भगवान]] सर्वत्र है। वे हमेशा [[वृक्ष|पेड़]] पौधों वन एवं वन्यजीवों सभी जानवरों और पृथ्वी पर चराचर सभी जीव जंतुओं की रक्षा करने का संदेश देते थे। इन्होंंनेे स्त्री पुरुष में भेदभाव,जीव दया पालनी रूख लीलो नहीं घावे<nowiki>''</nowiki>को जीवों कि हत्या पेड़ पौधों की कटाई ,नशे पत्ते जैसी सामाजिक कुरीतियों को दूर किया एवं स्वच्छता को बढ़ावा दिया करते थे। हरे वृक्षों को काटने एवं चराचर जगत के जीव जन्तु किट पतंगें सभी जीवों कि हत्या को पाप मानते थें। शुद्ध शाकाहारी भोजन ग्रहण करने कि बात समझाते थें। [[File:Mukam Tomb.JPG|thumb|250px| गुरु जम्भेश्वर का मन्दिर मुकाम, बीकानेर, [[राजस्थान]]]] == जीवन परिचय== जाम्भोजी का जन्म विक्रमी संवत् 1508 (1451 ई.) भाद्रपद वदी अष्टमी, जन्माष्टमी को अर्धरात्रि कृतिका नक्षत्र में [[राजस्थान]] के [[नागौर]] परगने के पीपासर गांव में पंवार राजपुत <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?newbks=1&newbks_redir=0&id=ONYXAAAAIAAJ&dq=%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A5%80&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0|title=Rājasthāna kā rājanaitika evaṃ sāṃskr̥tika itihāsa|last=Gupta|first=Krishna Swaroop|last2=Ojhā|first2=Je Ke|date=1986|publisher=Rājasthānī Granthāgāra|language=hi}}</ref> परिवार में हुआ था।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?newbks=1&newbks_redir=0&id=ye8dAAAAIAAJ&dq=%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A5%80&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0|title=Rājasthāna kī bhakti-paramparā tathā saṃskr̥ti|last=Śukla|first=Dineśa Candra|last2=Siṃha|first2=Oṅkāra Nārāyaṇa|date=1992|publisher=Rājasthānī Granthāgāra|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=2zOAAAAAMAAJ&q=%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A5%80&dq=%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A5%80&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjFufHB5beNAxVYUPUHHT4hB3w4ZBDoAXoECAoQAw|title=Rājasthāna kā bhūgola|date=1993|publisher=Rājasthāna Hindī Grantha Akādamī|isbn=978-81-7137-110-5|language=hi}}</ref> इनके पिताजी का नाम ठाकुर लोहट जी पंवार तथा माता का नाम हंसा देवी था, जो कि भाटी कुल से थी।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?newbks=1&newbks_redir=0&id=aTwhAAAAMAAJ&dq=%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AD%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A5%80&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF+%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0+|title=Jāmbhojī, Vishṇoī sampradāya, aura sāhitya: Jambhavāṇi ke pāṭha-sampādana sahita|last=Maheshwari|first=Hiralal|date=1970|publisher=Bī. Āra. Pablikeśansa|language=hi|quote=इनके पिता एक सम्पन्न व्यक्ति थे और उनका नाम लोहटजी रहा तथा इनकी माता हांसा देवी भाटी कुल की थी।}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bishnoi.co.in/2021/01/about-jambheshwar-bhagwan-in-hindi.html|title=गुरु जम्भेश्वर का जीवन परिचय {{!}} Biography of Guru Jambheshwar|website=Bishnoi - Encyclopedia of Bishnoi Caste and Bishnoi Movement|language=en|access-date=2025-05-26}}</ref> यह अपने माता-पिता की एकमात्र संतान थे। जाम्भोजी अपने जीवन के शुरुआती 7 वर्षों तक कुछ भी नहीं बोले थे तथा न ही इनके चेहरे पर हंसी रहती थीं । 7 वर्ष बाद इन्होंने विक्रमी संवत् 1515 सन 1458 को भादवा वदी अष्टमी के दिन ही अपना मौन तोड़ा और सबसे पहला शब्द (गुरू चिन्हों गुरु चिन्ह पुरोहित गुरुमुख धर्म बखानी) उच्चारण किया। इन्होंने 27 वर्ष तक गौपालन किया। इसी बीच इनके पिता लोहाट जी पंवार और उनकी माता हंसा कंवर की मृत्यु हो गई तो इन्होंने अपनी सारी संपत्ति जनहित में दान कर दी और आप निश्चित रूप से समराथल धोरे पर विराजमान हो गए गुरु श्री जम्भेश्वर भगवान ने विक्रमी संवत 1542 सन 1485 में 34 वर्ष की अवस्था में बीकानेर राज्य के समराथल धोरे पर कार्तिक वदी अष्टमी को पाहल बनाकर बिश्नोई पंथ की स्थापना की थी।इन्होंने शब्दवाणी के माध्यम से संदेश दिए थे, इन्होंने अगले 51 वर्ष तक में पूरे भारतवर्ष का भ्रमण किया और ज्ञानोपदेश दिया।गुरु जंभेश्वर भगवान ने छुआछूत ,जात पात ,स्त्री पुरुष में भेदभाव, पेड़ पौधों की कटाई ,जीव हत्या एवं किसी प्रकार कि नशे क प्रवृत्ति जैसी सामाजिक कुरीतियोंं को दूर किया वर्तमान में गुरु उपदेश दिये वो शब्दवाणी में 120 शब्द के रूप में मौजूद है।बिश्नोई समाज के लोग 29 धर्मादेश (नियमों) का पालन करते है यह धर्मादेश गुरु श्री जम्भेश्वर भगवान ने ही दिए थे। इन 29 नियमों में से 8 नियम जैव वैविध्य तथा [[प्राणी|जानवरों]] की रक्षा के लिए है , 7 धर्मादेश समाज कि रक्षा के लिए है। इनके अलावा 10 उपदेश खुद की सुरक्षा और अच्छे स्वास्थ्य के लिए है और बाकी के चार धर्मादेश आध्यात्मिक उत्थान के लिए हैं जिसमें [[भगवान]] को याद करना और पूजा-पाठ करना। [[बिश्नोई]] समाज का हर साल मुक्तिधाम मुकाम में [[मेला]] भरता है जहां लाखों की संख्या में बिश्नोई समुदाय के दर्शनार्थी लोग आते हैं। गुरु जी ने जिस [[बिश्नोई]] धर्म समाज कि स्वतंत्र स्थापना की थी उस 'बिश' का मतलब 20 और नोई का मतलब 9 होता है इनको मिलाने पर 29 होते है बिश+नोई=बिश्नोई/अर्थात बिश्नोई यानी 29 नियमों को मानने वाला। बिश्नोई संप्रदाय के लोग [[खेजड़ी]] (Prosopis cineraria) को अपना पवित्र पेड़ मानते हैं। हर अमावस के दिन जंभेश्वर भगवान के मंदिर में और बिश्नोई समाज के घरों में हर रोज सुबह गाय के शुद्ध देसी घी, नारियल, हवन सामग्री के द्वारा हवन किया जाता हैं।इससे वातावरण शुद्ध होता है वायुप्रदूषण कम होती है और यह वायु में उपस्थित हानिकारक तत्वों को कम करता है। == जीवन == इनके बूढ़े पिता ''लोहट जी'' की 50 वर्ष की आयु तक कोई संतान नहीं थीं इस कारण वे दुखी थे।लोहट जी के 51वें वर्ष में [[भगवान विष्णु]] नेे बाल संत के रूप में आकर लोहट की तपस्या से प्रसन्न होकर उनको पुत्र प्राप्ती का वचन दिया। जाम्भोजी ने अपने जन्म के बाद अपनी माँ का दूध नहीं पिया था। साथ ही जन्म के बाद 7 वर्ष तक मौन रहे थे। और 7 वर्ष बाद भादवा वदी अष्टमी के दिन हीअपना मौन तोड़ा। और जाम्भोजी ने अपना पहला शब्द (गुरु चिंहो गुरु चिन्ह पुरोहित) बोला था जम्भदेव सादा जीवन वाले थे लेकिन काफी प्रतिभाशाली थे साथ ही संत प्रवृति के कारण अकेला रहना पसंद करते थे। जाम्भोजी ने विवाह नहीं किया, इन्हें [[गाय|गौपालन]] प्रिय लगता था इन्होंने 27 वर्षों तक गायों की सेवा की थी इसी बीच इनके माता-पिता की मृत्यु हो गई और उन्होंने अपनी संपत्ति जनकल्याण में लगा दी की और खुद समराथल धोरा पर निश्चित रूप से विराजमान हो गए इन्होने 34 वर्ष की आयु में समराथल धोरा नामक जगह पर उपदेश देने शुरू किये थे। ये समाज कल्याण की हमेशा अच्छी सोच रखते थे तथा हर दुःखी की मदद किया करते थे । इन्होंने स्त्री पुरुष में भेदभाव, पेड़ पौधोंं की कटाई, जीव हत्या, नशे पते जैसी सामाजिक कुरीतियों को दूर किया मारवाड़ में 1585 में अकाल पड़ने के कारण यहां के लोगों को अपने पशुओं को लेकर मालवा जाना पड़ा था, इससे जाम्भोजी बहुत दुःखी हुए। फिर जाम्भोजी ने उन दुःखी किसानों को यहीं पर रुकने को कहा बोलें कि मैं आप की यहीं पर सहायता करूँगा। इसी बीच गुरु जम्भेश्वरजी ने दैवीय शक्ति से सभी को भोजन तथाआवास स्थापित करने में सहायता की। [[हिन्दू धर्म]] के अनुसार वो काल निराशाजनक काल कहलाया था। उस वक़्त यहां पर आम जनों को बाहरी आक्रमणकारियों का बहुत भय था साथ ही लोग हिन्दू धर्म संस्कृति में विभिन्न देवी अनेकों देवताओं की मुर्तियां कि पूजा करते थे। इसलिए दुःखी लोगों की सहायता के लिए ईश्वर एक है के सिद्धांत पर गुरु जम्भेश्वर नेें विक्रमी संवत 1542 सन 1485 मेंं बीकानेर जिले के समराथल धोरे पर कार्तिक बदी अष्टमी को पाहल बनाकर स्वतंत्र [[बिश्नोई]] धर्म की स्थापना की। श्री गुरु जंभेश्वर भगवान विक्रमी संवत् 1593 सन 1536 मिंगसर वदी नवमी ( चिलत नवमी ) को लालासर में निर्वाण को प्राप्त हुए ।श्री गुरु जंभेश्वर भगवान का समाधि स्थल मुकाम है। == शिक्षा == जाम्भोजी ने अपने जीवनकाल में अनेक वचन कहे किन्तु अब 120 शब्द ही प्रचलन में हैं जो वर्तमान में शब्दवाणी के नाम से जाने जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://jambhvani.bishnoism.org/|title=श्री गुरु जम्भेश्वर शब्दवाणी|website=श्री गुरु जम्भेश्वर शब्दवाणी|access-date=2020-10-23}}</ref> गुरु जम्भेश्वरजी द्वारा स्थापित बिश्नोई पंथ में 29 नियम<ref>{{Cite web|url=https://www.29rules.bishnoism.org/|title=29 Principles of Bishnoi Religion (29 Rules)|language=en|access-date=2020-10-23}}</ref> प्रचलित हैं जो धर्म, नैतिकता, पर्यावरण और मानवीय मूल्यों से संबंधित हैं। == बिश्नोई समुदाय == {{main|बिश्नोई}} बिश्नोई धर्म स्वतंत्र रूप से एक अच्छे विचार वाला समुदाय है, इनका मुख्य व्यवसाय खेती है एवं पशु पालन हैं,बिश्नोई समाज की स्थापना गुरु जम्भेश्वर भगवान ने विक्रमी संवत 1542 सन 1485 में 34 वर्ष की अवस्था में बीकानेर जिले के समराथल धोरे पर कार्तिक वदी अष्ट को पाहल बनाकर की थी। गुुरू जंभेश्वर भगवान द्वारा बनाये गये 29 नियम का पालन करने पर इस समाज के 20 + 9 लोग = 29 (बीस+नौ) बिश्नोई कहलाये। अर्थात बिश्नोई समाज का अर्थ है '29 नियमों को धारण करने वाला' यह समाज वन्य जीवों को अपना सगा संबधी जैसा मानते है तथा उनकी रक्षा करते है। वन्य जीव रक्षा करते-करते कई लोग वीरगति को प्राप्त भी हुए है। यह समाज प्रकृति प्रेमी भी है। अधिकांश बिश्नोई [[जाट]] जाति से है।<ref>www.google.com/amp/s/www.hindustantimes.com/punjab/bishnoi-faces-bumpy-ride-in-jat-vs-non-jat-contest/story-O67GzOTye68l3Af2h99d3L_amp.html</ref> ==खेजड़ली का बलिदान== खेजड़ी राजस्थान का राज्य वृक्ष है [[चित्र:राष्ट्रीय पर्यावरण शहीदी स्मारक खेजडली, जोधपुर .jpg|अंगूठाकार|खेजड़ली वृक्षार्थ बलिदान स्थल]] खेजड़ली एक गांव है जो [[राजस्थान]] के जोधपुर ज़िले में स्थित है यह दक्षिण-पूर्व से जोधपुर शहर से 26 किलोमीटर दूर है। खेजड़ली गांव का नाम [[खेजड़ी]] (Prosopis cineraria) पर रखा गया। तत्कालीन जोधपुर महाराजा अभय सिंह(1724-1749 ईसवीं) जी के मंत्री गिरधरदास जी ने अपने सैनिकों को चुना पकाने के लिए लकड़ी लाने का आदेश दिया वह सैनिक लकड़िया लेने के लिए खेजडली गाँव पहुंचे। 12 सितम्बर विक्रमी संवत 1787 सन 1730 में इस गांव में [[खेजड़ी]] को बचाने के लिए [[अमृता देवी(बेनीवाल)|अमृता देवी]] बिश्नोई व उनके पति रामोजी वह उनकी तीन बेटियों सहित कुल 363 [[बिश्नोई]] समाज के लोगों ने (भगवान जांभोजी के बताए गए 29 नियमों में वर्णित एक नियम हरा वृक्ष नहीं काटना का अनुसरण करते हुए ) बलिदान दिया था। अमृता देवी ने कहा था कि " सिर साटे रुख रहे तो भी सस्ता जान" यह [[चिपको आन्दोलन|चिपको आंदोलन]] की पहली घटना थी जिसमें पेड़ों की रक्षा के लिए अपना बलिदान दिया गया।।चोरासी गांव के बिश्नोई समाज के लोग खेजड़ली बलिदान में शहीद होने के लिए शामिल हुए थे।<ref>चोरासी गांव की सूची,सामाजिक न्यायिक मुख्यालय।</ref> बिश्नोई समाज के चोरासी गांवों का सामाजिक न्यायिक मुख्यालय खैजड़ली शहीद स्थल हैं। यह एक ऐसा उदाहरण है जब लोग पर्यावरण का प और ग्लोबल वार्मिंग का ग नहीं जानते थे तब विश्नोई समाज ने पेड़ों को बचाने लिए इतनी बड़ी संख्या में बलिदान दिया। 363 शहीदों की याद में भाद्रपद शुक्ल दशमी को विशाल वन मेला भरता है । == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == इन्हें भी देखें == * [[बिश्नोई]] * [[मुकाम]] * [[जाम्भोलाव धाम]] * [[समराथल]] * लालासर साथरी * जांगलू * रामवड़ा वास [[श्रेणी:पर्यावरण प्रेमी]] j4eypjo6tqzou4b6opqnfarv11wz4ju वनिता गुप्ता 0 596475 6534434 5842476 2026-03-29T20:02:45Z ~2026-19378-38 917634 6534434 wikitext text/x-wiki '''वनिता गुप्ता''' सिविल राईट्स वकील और अमेरिकी सिविल लिबर्टी यूनियन की सर्वोच्च वकील हैं। वह इस पद पर नियुक पाने वाली पहली दक्षिण एशियाई महिला हैं। <ref>{{Cite web |url=http://naidunia.jagran.com/world-us-department-of-justice-in-the-indian-womans-key-designation-205796#sthash.T11PbFqJ.dpuf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 अक्तूबर 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141019055846/http://naidunia.jagran.com/world-us-department-of-justice-in-the-indian-womans-key-designation-205796#sthash.T11PbFqJ.dpuf |archive-date=19 अक्तूबर 2014 |url-status=dead }}</ref> ==आरंभिक जीवन== गुप्ता का जन्म [[फ़िलाडेल्फ़िया|फिलाडेल्फिया]] में हुआ था।<ref name=wapo/>वह एक भारतीय-अमेरिकी है, लेकिन ज्यादातर इंग्लैंड और फ्रांस में पली थीं। वह येल और न्यूयॉर्क विश्वविद्यालय के लॉ स्कूल से स्नातक पूरा चुकी हैं। 2001 में लॉ स्कूल से स्नातक की शिक्षा पूरी कर चुकी हैं। <ref name=Young>{{Cite web | title = PUBLIC LIVES; Young Lawyer, Old Issue: Seeking Social Justice | publisher = दि न्यू यॉर्क टाइम्स | date = April 16, 2003 | author = Lynda Richardson | accessdate = August 7, 2009 | url = http://www.nytimes.com/2003/04/16/nyregion/public-lives-young-lawyer-old-issue-seeking-social-justice.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20141016173138/http://www.nytimes.com/2003/04/16/nyregion/public-lives-young-lawyer-old-issue-seeking-social-justice.html | archive-date = 16 अक्तूबर 2014 | url-status = live }}</ref> अमरीकी राष्ट्रपति बराक ओबामा ने वनिता को अमेरिकी न्याय विभाग के नागरिक अधिकार का प्रमुख नियुक्त किया गया है।<ref name=wapo>{{Cite web |url=http://www.washingtonpost.com/world/national-security/obama-to-nominate-aclu-lawyer-to-lead-justice-departments-civil-rights-division/2014/10/15/3630985e-5472-11e4-892e-602188e70e9c_story.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 अक्तूबर 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141016173138/http://www.washingtonpost.com/world/national-security/obama-to-nominate-aclu-lawyer-to-lead-justice-departments-civil-rights-division/2014/10/15/3630985e-5472-11e4-892e-602188e70e9c_story.html |archive-date=16 अक्तूबर 2014 |url-status=live }}</ref><ref>[https://www.dklawmd.com/ dklawmd]</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{हिन्द की बेटियाँ/साहस}} [[श्रेणी:प्रवासी भारतीय]] mmjmbyi3cz5m8ps75zr2nd1yev2wfmn 6534450 6534434 2026-03-30T02:29:21Z Vedic Art 889143 6534450 wikitext text/x-wiki '''वनिता गुप्ता''' सिविल राईट्स [[वकील]] और अमेरिकी सिविल लिबर्टी यूनियन की सर्वोच्च वकील हैं। वह इस पद पर नियुक्ति पाने वाली पहली [[दक्षिण एशिया|दक्षिण एशियाई]] महिला हैं। <ref>{{Cite web |url=http://naidunia.jagran.com/world-us-department-of-justice-in-the-indian-womans-key-designation-205796#sthash.T11PbFqJ.dpuf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 अक्तूबर 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141019055846/http://naidunia.jagran.com/world-us-department-of-justice-in-the-indian-womans-key-designation-205796#sthash.T11PbFqJ.dpuf |archive-date=19 अक्तूबर 2014 |url-status=dead }}</ref> ==आरंभिक जीवन== गुप्ता का जन्म [[फ़िलाडेल्फ़िया|फिलाडेल्फिया]] में हुआ था।<ref name=wapo/>वह एक भारतीय-अमेरिकी है, लेकिन ज्यादातर इंग्लैंड और फ्रांस में पली थीं। वह येल और न्यूयॉर्क विश्वविद्यालय के लॉ स्कूल से स्नातक पूरा चुकी हैं। 2001 में लॉ स्कूल से स्नातक की शिक्षा पूरी कर चुकी हैं। <ref name=Young>{{Cite web | title = PUBLIC LIVES; Young Lawyer, Old Issue: Seeking Social Justice | publisher = दि न्यू यॉर्क टाइम्स | date = April 16, 2003 | author = Lynda Richardson | accessdate = August 7, 2009 | url = http://www.nytimes.com/2003/04/16/nyregion/public-lives-young-lawyer-old-issue-seeking-social-justice.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20141016173138/http://www.nytimes.com/2003/04/16/nyregion/public-lives-young-lawyer-old-issue-seeking-social-justice.html | archive-date = 16 अक्तूबर 2014 | url-status = live }}</ref> अमरीकी राष्ट्रपति बराक ओबामा ने वनिता को अमेरिकी न्याय विभाग के नागरिक अधिकार का प्रमुख नियुक्त किया गया है।<ref name=wapo>{{Cite web |url=http://www.washingtonpost.com/world/national-security/obama-to-nominate-aclu-lawyer-to-lead-justice-departments-civil-rights-division/2014/10/15/3630985e-5472-11e4-892e-602188e70e9c_story.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 अक्तूबर 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141016173138/http://www.washingtonpost.com/world/national-security/obama-to-nominate-aclu-lawyer-to-lead-justice-departments-civil-rights-division/2014/10/15/3630985e-5472-11e4-892e-602188e70e9c_story.html |archive-date=16 अक्तूबर 2014 |url-status=live }}</ref><ref>[https://www.dklawmd.com/ dklawmd]</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{हिन्द की बेटियाँ/साहस}} [[श्रेणी:प्रवासी भारतीय]] qicj34d5y8o4j2ie7lar0kipvwyeyls 6534487 6534450 2026-03-30T04:09:14Z ~2026-19754-05 917631 [[Special:Contributions/~2026-19378-38|~2026-19378-38]] ([[User talk:~2026-19378-38|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6534434|6534434]] को पूर्ववत किया 6534487 wikitext text/x-wiki '''वनिता गुप्ता''' सिविल राईट्स [[वकील]] और अमेरिकी सिविल लिबर्टी यूनियन की सर्वोच्च वकील हैं। वह इस पद पर नियुक्ति पाने वाली पहली [[दक्षिण एशिया|दक्षिण एशियाई]] महिला हैं। <ref>{{Cite web |url=http://naidunia.jagran.com/world-us-department-of-justice-in-the-indian-womans-key-designation-205796#sthash.T11PbFqJ.dpuf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 अक्तूबर 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141019055846/http://naidunia.jagran.com/world-us-department-of-justice-in-the-indian-womans-key-designation-205796#sthash.T11PbFqJ.dpuf |archive-date=19 अक्तूबर 2014 |url-status=dead }}</ref> ==आरंभिक जीवन== गुप्ता का जन्म [[फ़िलाडेल्फ़िया|फिलाडेल्फिया]] में हुआ था।<ref name=wapo/>वह एक भारतीय-अमेरिकी है, लेकिन ज्यादातर इंग्लैंड और फ्रांस में पली थीं। वह येल और न्यूयॉर्क विश्वविद्यालय के लॉ स्कूल से स्नातक पूरा चुकी हैं। 2001 में लॉ स्कूल से स्नातक की शिक्षा पूरी कर चुकी हैं। <ref name=Young>{{Cite web | title = PUBLIC LIVES; Young Lawyer, Old Issue: Seeking Social Justice | publisher = दि न्यू यॉर्क टाइम्स | date = April 16, 2003 | author = Lynda Richardson | accessdate = August 7, 2009 | url = http://www.nytimes.com/2003/04/16/nyregion/public-lives-young-lawyer-old-issue-seeking-social-justice.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20141016173138/http://www.nytimes.com/2003/04/16/nyregion/public-lives-young-lawyer-old-issue-seeking-social-justice.html | archive-date = 16 अक्तूबर 2014 | url-status = live }}</ref> अमरीकी राष्ट्रपति बराक ओबामा ने वनिता को अमेरिकी न्याय विभाग के नागरिक अधिकार का प्रमुख नियुक्त किया गया है।<ref name=wapo>{{Cite web |url=http://www.washingtonpost.com/world/national-security/obama-to-nominate-aclu-lawyer-to-lead-justice-departments-civil-rights-division/2014/10/15/3630985e-5472-11e4-892e-602188e70e9c_story.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 अक्तूबर 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141016173138/http://www.washingtonpost.com/world/national-security/obama-to-nominate-aclu-lawyer-to-lead-justice-departments-civil-rights-division/2014/10/15/3630985e-5472-11e4-892e-602188e70e9c_story.html |archive-date=16 अक्तूबर 2014 |url-status=live }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{हिन्द की बेटियाँ/साहस}} [[श्रेणी:प्रवासी भारतीय]] n1scxbhmbseken3ypjhc3ozj0elxvu6 सदस्य वार्ता:Harvinder Chandigarh 3 629441 6534421 6531553 2026-03-29T17:07:47Z संजीव कुमार 78022 सूचना: [[:गुरु नानक देव जी की उदासियाँ]] को [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु]] नामांकन, [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/गुरु नानक देव जी की उदासियाँ|चर्चा पृष्ठ देखें]] 6534421 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=ਹਰਵਿੰਦਰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 17:00, 21 मार्च 2015 (UTC) == 2021 Wikimedia Foundation Board elections: Eligibility requirements for voters == Greetings, The eligibility requirements for voters to participate in the 2021 Board of Trustees elections have been published. You can check the requirements on [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021#Eligibility_requirements_for_voters|this page]]. You can also verify your eligibility using the [https://meta.toolforge.org/accounteligibility/56 AccountEligiblity tool]. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 16:30, 30 जून 2021 (UTC) <small>''Note: You are receiving this message as part of outreach efforts to create awareness among the voters.''</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21669859 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:अमर ज्योती (पंजाबी कवित्री )|अमर ज्योती (पंजाबी कवित्री )]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अमर ज्योती (पंजाबी कवित्री )|अमर ज्योती (पंजाबी कवित्री )]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:13, 21 जून 2024 (UTC) :जी सादर प्रणाम यह प्रचार हेतु बनाया गया पन्ना नहीं है बल्कि यह पंजाबी में उपलब्ध पन्ना से अनुवाद किया गया है[https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%85%E0%A8%AE%E0%A8%B0_%E0%A8%9C%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%A4%E0%A9%80] [[सदस्य:Harvinder Chandigarh|Harvinder Chandigarh]] ([[सदस्य वार्ता:Harvinder Chandigarh|वार्ता]]) 23:01, 2 नवम्बर 2024 (UTC) == [[:इकबाल माहल|इकबाल माहल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:इकबाल माहल|इकबाल माहल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:33, 21 जून 2024 (UTC) :जी यह प्रचार हेतु बनाया गया पन्ना नहीं है बल्कि यह पंजाबी में उपलब्ध पन्ना से अनुवाद किया गया है [https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%87%E0%A8%95%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%B2_%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%B2#:~:text=%E0%A8%87%E0%A8%95%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%B2%20%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%B2%20(%E0%A8%9C%E0%A8%A8%E0%A8%AE%201%20%E0%A8%9C%E0%A9%81%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%88,%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%A3%20%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87%20%E0%A8%B8%E0%A8%A8%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%A8%20%E0%A8%AE%E0%A8%BF%E0%A8%B2%E0%A8%BF%E0%A8%86%20%E0%A8%B9%E0%A9%88%E0%A5%A4] [[सदस्य:Harvinder Chandigarh|Harvinder Chandigarh]] ([[सदस्य वार्ता:Harvinder Chandigarh|वार्ता]]) 22:52, 2 नवम्बर 2024 (UTC) == हटाने का नामांकन == == [[:जिंदल नेचरक्योर इंस्टीट्यूट (जेएनआई) ,बैंगलोर|जिंदल नेचरक्योर इंस्टीट्यूट (जेएनआई) ,बैंगलोर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:जिंदल नेचरक्योर इंस्टीट्यूट (जेएनआई) ,बैंगलोर|जिंदल नेचरक्योर इंस्टीट्यूट (जेएनआई) ,बैंगलोर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:30, 12 मार्च 2026 (UTC) :यह लेख प्रचार नही है ।यह भारत की अयुर्वेदिक स्वासथय विधि ,जो कि भारत कि धरिहर है उसके बारे मे है । निवेदन है इसे न हटाया जाए। [[सदस्य:Harvinder Chandigarh|Harvinder Chandigarh]] ([[सदस्य वार्ता:Harvinder Chandigarh|वार्ता]]) 12:41, 19 मार्च 2026 (UTC) == [[:गुरु नानक देव जी की उदासियाँ|गुरु नानक देव जी की उदासियाँ]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:गुरु नानक देव जी की उदासियाँ|गुरु नानक देव जी की उदासियाँ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/गुरु नानक देव जी की उदासियाँ|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/गुरु नानक देव जी की उदासियाँ]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:07, 29 मार्च 2026 (UTC) se1m2mv6l9e2khme0bw2jpjr5grz75o जैन धर्म में भगवान 0 670954 6534461 6194502 2026-03-30T03:01:09Z Renamed user cd555e8c9e477090e5a0fc91d29a8b54 904432 टाइपो सुधारा गया 6534461 wikitext text/x-wiki {{जैन धर्म}} '''जैन धर्म में भगवान''' [[अरिहन्त]] ([[केवली]]) और [[सिद्ध (जैन धर्म)|सिद्ध]] (मुक्त आत्माएँ) को कहा जाता है। [[जैन धर्म]] इस ब्रह्माण्ड की अभिव्यक्ति, निर्माण या रखरखाव के लिए जिम्मेदार किसी निर्माता ईश्वर या शक्ति की धारणा को खारिज करता है।{{sfn|शास्त्री|२००७|p=८७}} [[जैन दर्शन]] के अनुसार, यह लोक और इसके छह [[द्रव्य (जैन दर्शन)|द्रव्य]] ([[जीव]], [[पुद्गल]], आकाश, काल, धर्म, और अधर्म) हमेशा से है और इनका अस्तित्व हमेशा रहेगा। यह ब्रह्माण्ड स्वयं संचालित है और सार्वभौमिक प्राकृतिक क़ानूनों पर चलता है। जैन दर्शन के अनुसार भगवान, एक अमूर्तिक वस्तु एक मूर्तिक वस्तु (ब्रह्माण्ड) का निर्माण नहीं कर सकती। [[जैन ग्रंथ]]ों में देवों (स्वर्ग निवासियों) का एक विस्तृत विवरण मिलता है, लेकिन इन प्राणियों को रचनाकारों के रूप में नहीं देखा जाता है; वे भी दुखों के अधीन हैं और अन्य सभी जीवित प्राणियों की तरह, अपनी आयु पूरी कर अंत में मर जाते है। जैन धर्म के अनुसार इस सृष्टि को किसी ने नहीं बनाया। देवी, देवताओं जो स्वर्ग में है वह अपने अच्छे कर्मों के कारण वहाँ है और भगवान नहीं माने जा सकते। यह देवी, देवता एक निश्चित समय के लिए वहाँ है और यह भी मरण उपरांत मनुष्य बनकर ही मोक्ष जा सकते है। जैन धर्म के अनुसार हर [[आत्मा]] का असली स्वभाव भगवान बनने जैसा है और हर आत्मा में अनंत दर्शन, अनंत शक्ति, अनंत ज्ञान और अनंत सुख है। आत्मा और कर्म पुद्गल के बंधन के कारण यह गुण प्रकट नहीं हो पाते। सम्यक् दर्शन, [[सम्यक् ज्ञान]], सम्यक् चरित्र के माध्यम से आत्मा के इस राज्य को प्राप्त किया जा सकता है। इन रतंत्रय के धारक को भगवान कहा जाता है। एक भगवान, इस प्रकार एक मुक्त आत्मा हो जाता है - दुख से मुक्ति, पुनर्जन्म, दुनिया, कर्म और अंत में शरीर से भी मुक्ति। इसे निर्वाण या [[मोक्ष (जैन धर्म)|मोक्ष]] कहा जाता है। इस प्रकार, जैन धर्म में अनंत भगवान है, सब बराबर, मुक्त, और सभी गुण की अभिव्यक्ति में अनंत हैं।  जैन दर्शन के अनुसार, कर्म प्रकृति के मौलिक कण होते हैं। जिन्होंने कर्मों का हनन कर केवल ज्ञान प्राप्त कर लिया है, उन्हें [[अरिहन्त]] कहते है। [[तीर्थंकर]] विशेष अरिहन्त होते है जो 'धर्म तीर्थ' की रचना करते है, यानी की जो अन्य जीवों को मोक्ष-मार्ग दिखाते है।जैन धर्म किसी भी सर्वोच्च जीव पर निर्भरता नहीं सिखाता। तीर्थंकर आत्मज्ञान के लिए रास्ता दिखाते है, लेकिन ज्ञान के लिए संघर्ष ख़ुद ही करना पड़ता है।  == भगवान का स्वरुप == :आप्तेनो च्छिनदोषेण सर्वज्ञेनागमेशिना। :भवितव्यं नियोगेन नान्यथा ह्याप्तता भवेत्।।५। नियम से दोषों से रहित, सर्वज्ञ, हितोपदेशी पुरुष ही सच्चे देव होना चाहिए, अन्य किसी प्रकार देवत्व नहीं हो सकता। :क्षुत्पिपासाजराजरातक्ड जन्मान्तकभयस्मयाः। :न रागद्वेषमोहाश्च यस्याप्तः स प्रकीर्त्यते।। ६।। भूख, प्यास, बुढापा, रोग, जन्म, मरण, भय, घमण्ड, राग, द्वेष, मोह, निद्रा, पसीना आदि १८ दोष जिनमें नहीं होते वही वीतराग देव कहें जाते हैं। ==पंच परमेष्ठी== {{मुख्य|पंच परमेष्ठी}} जैन धर्म में, '''पंच परमेष्ठी''' धार्मिक अधिकारियों का पंच पदानुक्रम हैं, जो पूजनीय हैं। वे पाँच सर्वोच्च जीव निम्नलिखित हैं - # [[अरिहंत]] # [[सिद्ध (जैन धर्म)|सिद्ध]] # [[जैन आचार्य|आचार्य]] (मुनि संघ के प्रमुख) # [[उपाध्याय (जैन)|उपाध्याय]] (मनीषी गुरु) # [[जैन मुनि|मुनि]] [[जैन साधु|साधु]] == केवली == {{मुख्य|केवली}} [[चित्र:Bharatha.jpg|thumb|[[भरत चक्रवर्ती]] भी अरिहन्त हुए]] जिन्होंने चार घातिया कर्मों का क्षय कर दिया वह, अरिहन्त कहलाते है,समस्त कशायों (जैसे क्रोध, मान, माया, लोभ) को नाश कर [[केवल ज्ञान]] प्राप्त करने वाले व्यक्ति अरिहन्त कहलाते है। इन्हें [[केवली]] भी का जाता है। अरिहन्त दो प्रकार के होते है: # '''तीर्थंकर'''- २४ महापुरुष जो अन्य जीवों को मोक्ष मार्ग का उपदेश देते है। धर्म तीर्थ की स्थापना करे वो तीर्थंकर। # '''सामान्य केवली'''- जो अपना कल्याण करते है। == तीर्थंकर (अरिहन्त) == {{मुख्य|तीर्थंकर}} तीर्थंकर का अर्थ होता है जो धर्म तीर्थ को प्रवर्त करें। तीर्थंकर संसार सागर से पार करने वाले धर्म तीर्थ (मोक्ष मार्ग) को प्रवर्त करते है। तीर्थंकर चतुर्विध संघ की स्थापना भी करते है। तीर्थंकर की तुलना अन्य किसी देवी-देवता से नहीं की जा सकती, क्योंकि वे कषायरहित मुक्त जीवात्मा हैं। ततः मुक्त होने की वजह से, ब्रह्माण्ड में किसी की प्रार्थना के जवाब में हस्तक्षेप नहीं करते। == सिद्ध == {{मुख्य|सिद्ध (जैन धर्म)}} [[चित्र:Siddha_Shila.svg|thumb|250px|सिद्धशिला जहाँ सिद्ध परमेष्ठी (मुक्त आत्माएँ) विराजती है]] सभी अरिहंत अपने आयु कर्म के अंत होने पर सिद्ध बन जाते है। सिद्ध बन चुकी आत्मा जीवन मरण के चक्र से मुक्त होती है। अपने सभी कर्मों का क्षय कर चुके, सिद्ध भगवान अष्टग़ुणो से युक्त होते है वह सिद्धशिला जो लोक के सबसे ऊपर है, वहाँ विराजते है। अनंत आत्माएँ सिद्ध बन चुकी है। जैन धर्म के अनुसार भगवंता किसी का एकाधिकार नहीं है और सही दृष्टि, ज्ञान और चरित्र से कोई भी सिद्ध पद प्राप्त कर सकता है। सिद्ध बन चुकी आत्मा लोक के किसी कार्य में दख़ल नहीं देती। सिद्ध देहरहित होते हैं। == पूजा == जैनों द्वारा इन वीतरागी भगवानो की पूजा किसी उपकार या उपहार के लिए नहीं की जाती। वीतरागी भगवान की पूजा कर्मों को क्षय करने और भगवंता प्राप्त करने के लिए की जाती है। == बाहरी कड़िया == {{जैन विषय}} [[श्रेणी:जैन धर्म]] [[श्रेणी:ईश्वर]] [[श्रेणी:जैन धर्म में भगवान]] mi6q4wt5xrng4nbgfc1o7hxf6bn5ipc 6534462 6534461 2026-03-30T03:02:50Z Renamed user cd555e8c9e477090e5a0fc91d29a8b54 904432 6534462 wikitext text/x-wiki {{जैन धर्म}} '''जैन धर्म में भगवान''' [[अरिहन्त]] ([[केवली]]) और [[सिद्ध (जैन धर्म)|सिद्ध]] (मुक्त आत्माएँ) को कहा जाता है। [[जैन धर्म]] इस ब्रह्माण्ड की अभिव्यक्ति, निर्माण या रखरखाव के लिए जिम्मेदार किसी निर्माता ईश्वर या शक्ति की धारणा को खारिज करता है।{{sfn|शास्त्री|२००७|p=८७}} [[जैन दर्शन]] के अनुसार, यह लोक और इसके छह [[द्रव्य (जैन दर्शन)|द्रव्य]] ([[जीव]], [[पुद्गल]], आकाश, काल, धर्म, और अधर्म) हमेशा से है और इनका अस्तित्व हमेशा रहेगा। यह ब्रह्माण्ड स्वयं संचालित है और सार्वभौमिक प्राकृतिक क़ानूनों पर चलता है। जैन दर्शन के अनुसार भगवान, एक अमूर्तिक वस्तु एक मूर्तिक वस्तु (ब्रह्माण्ड) का निर्माण नहीं कर सकती। [[जैन ग्रंथ]]ों में देवों (स्वर्ग निवासियों) का एक विस्तृत विवरण मिलता है, लेकिन इन प्राणियों को रचनाकारों के रूप में नहीं देखा जाता है; वे भी दुखों के अधीन हैं और अन्य सभी जीवित प्राणियों की तरह, अपनी आयु पूरी कर अंत में मर जाते है। जैन धर्म के अनुसार इस सृष्टि को किसी ने नहीं बनाया। देवी, देवताओं जो स्वर्ग में है वह अपने अच्छे कर्मों के कारण वहाँ है और भगवान नहीं माने जा सकते। यह देवी, देवता एक निश्चित समय के लिए वहाँ है और यह भी मरण उपरांत मनुष्य बनकर ही मोक्ष जा सकते है। जैन धर्म के अनुसार हर [[आत्मा]] का असली स्वभाव भगवान बनने जैसा है और हर आत्मा में अनंत दर्शन, अनंत शक्ति, अनंत ज्ञान और अनंत सुख है। आत्मा और कर्म पुद्गल के बंधन के कारण यह गुण प्रकट नहीं हो पाते। सम्यक् दर्शन, [[सम्यक् ज्ञान]], सम्यक् चरित्र के माध्यम से आत्मा के इस राज्य को प्राप्त किया जा सकता है। इन रतंत्रय के धारक को भगवान कहा जाता है। एक भगवान, इस प्रकार एक मुक्त आत्मा हो जाता है - दुख से मुक्ति, पुनर्जन्म, दुनिया, कर्म और अंत में शरीर से भी मुक्ति। इसे निर्वाण या [[मोक्ष (जैन धर्म)|मोक्ष]] कहा जाता है। इस प्रकार, जैन धर्म में अनंत भगवान है, सब बराबर, मुक्त, और सभी गुण की अभिव्यक्ति में अनंत हैं।  जैन दर्शन के अनुसार, कर्म प्रकृति के मौलिक कण होते हैं। जिन्होंने कर्मों का हनन कर केवल ज्ञान प्राप्त कर लिया है, उन्हें [[अरिहन्त]] कहते है। [[तीर्थंकर]] विशेष अरिहन्त होते है जो 'धर्म तीर्थ' की रचना करते है, यानी की जो अन्य जीवों को मोक्ष-मार्ग दिखाते है।जैन धर्म किसी भी सर्वोच्च जीव पर निर्भरता नहीं सिखाता। तीर्थंकर आत्मज्ञान के लिए रास्ता दिखाते है, लेकिन ज्ञान के लिए संघर्ष ख़ुद ही करना पड़ता है।  == भगवान का स्वरुप == :आप्तेनो च्छिनदोषेण सर्वज्ञेनागमेशिना। :भवितव्यं नियोगेन नान्यथा ह्याप्तता भवेत्।।५। नियम से दोषों से रहित, सर्वज्ञ, हितोपदेशी पुरुष ही सच्चे देव होना चाहिए, अन्य किसी प्रकार देवत्व नहीं हो सकता। :क्षुत्पिपासाजराजरातक्ड जन्मान्तकभयस्मयाः। :न रागद्वेषमोहाश्च यस्याप्तः स प्रकीर्त्यते।। ६।। भूख, प्यास, बुढापा, रोग, जन्म, मरण, भय, घमण्ड, राग, द्वेष, मोह, निद्रा, पसीना आदि १८ दोष जिनमें नहीं होते वही वीतराग देव कहें जाते हैं। ==पंच परमेष्ठी== {{मुख्य|पंच परमेष्ठी}} जैन धर्म में, '''पंच परमेष्ठी''' धार्मिक अधिकारियों का पंच पदानुक्रम हैं, जो पूजनीय हैं। वे पाँच सर्वोच्च जीव निम्नलिखित हैं - # [[अरिहंत]] # [[सिद्ध (जैन धर्म)|सिद्ध]] # [[जैन आचार्य|आचार्य]] (मुनि संघ के प्रमुख) # [[उपाध्याय (जैन)|उपाध्याय]] (मनीषी गुरु) # [[जैन मुनि|मुनि]] [[जैन साधु|साधु]] == केवली == {{मुख्य|केवली}} [[चित्र:Bharatha.jpg|thumb|[[भरत चक्रवर्ती]] भी अरिहन्त हुए]] जिन्होंने चार घातिया कर्मों का क्षय कर दिया वह, अरिहन्त कहलाते है,समस्त कशायों (जैसे क्रोध, मान, माया, लोभ) को नाश कर [[केवल ज्ञान]] प्राप्त करने वाले व्यक्ति अरिहन्त कहलाते है। इन्हें [[केवली]] भी का जाता है। अरिहन्त दो प्रकार के होते है: # '''तीर्थंकर'''- २४ महापुरुष जो अन्य जीवों को मोक्ष मार्ग का उपदेश देते है। धर्म तीर्थ की स्थापना करे वो तीर्थंकर। # '''सामान्य केवली'''- जो अपना कल्याण करते है। == तीर्थंकर (अरिहन्त) == {{मुख्य|तीर्थंकर}} तीर्थंकर का अर्थ होता है जो धर्म तीर्थ को प्रवर्त करें। तीर्थंकर संसार सागर से पार करने वाले धर्म तीर्थ (मोक्ष मार्ग) को प्रवर्त करते है। तीर्थंकर चतुर्विध संघ की स्थापना भी करते है। तीर्थंकर की तुलना अन्य किसी देवी-देवता से नहीं की जा सकती, क्योंकि वे कषायरहित मुक्त जीवात्मा हैं। ततः मुक्त होने की वजह से, ब्रह्माण्ड में किसी की प्रार्थना के जवाब में हस्तक्षेप नहीं करते। == सिद्ध == {{मुख्य|सिद्ध (जैन धर्म)}} [[चित्र:Siddha_Shila.svg|thumb|250px|सिद्धशिला जहाँ सिद्ध परमेष्ठी (मुक्त आत्माएँ) विराजती है]] सभी अरिहंत अपने आयु कर्म के अंत होने पर सिद्ध बन जाते है। सिद्ध बन चुकी आत्मा जीवन मरण के चक्र से मुक्त होती है। अपने सभी कर्मों का क्षय कर चुके, सिद्ध भगवान अष्टग़ुणो से युक्त होते है वह सिद्धशिला जो लोक के सबसे ऊपर है, वहाँ विराजते है। अनंत आत्माएँ सिद्ध बन चुकी है। जैन धर्म के अनुसार भगवंता किसी का एकाधिकार नहीं है और सही दृष्टि, ज्ञान और चरित्र से कोई भी सिद्ध पद प्राप्त कर सकता है। सिद्ध बन चुकी आत्मा लोक के किसी कार्य में दख़ल नहीं देती। सिद्ध देहरहित होते हैं। == पूजा == जैनों द्वारा इन वीतरागी भगवानो की पूजा किसी उपकार या उपहार के लिए नहीं की जाती। वीतरागी भगवान की पूजा कर्मों को क्षय करने और भगवंता प्राप्त करने के लिए की जाती है। == संदर्भ == <references/> == बाहरी कड़िया == {{जैन विषय}} [[श्रेणी:जैन धर्म]] [[श्रेणी:ईश्वर]] [[श्रेणी:जैन धर्म में भगवान]] hl45zdr2cg4nnc540vd2dbz4hif53uu 6534463 6534462 2026-03-30T03:09:45Z Renamed user cd555e8c9e477090e5a0fc91d29a8b54 904432 incredible jainism की बदमाशी ठीक की 6534463 wikitext text/x-wiki {{जैन धर्म}} '''जैन धर्म में भगवान''' [[अरिहन्त]] ([[केवली]]) और [[सिद्ध (जैन धर्म)|सिद्ध]] (मुक्त आत्माएँ) को कहा जाता है। [[जैन धर्म]] इस ब्रह्माण्ड की अभिव्यक्ति, निर्माण या रखरखाव के लिए जिम्मेदार किसी निर्माता ईश्वर या शक्ति की धारणा को खारिज करता है।{{sfn|शास्त्री|२००७|p=८७}} [[जैन दर्शन]] के अनुसार, यह लोक और इसके छह [[द्रव्य (जैन दर्शन)|द्रव्य]] ([[जीव]], [[पुद्गल]], आकाश, काल, धर्म, और अधर्म) हमेशा से है और इनका अस्तित्व हमेशा रहेगा। यह ब्रह्माण्ड स्वयं संचालित है और सार्वभौमिक प्राकृतिक क़ानूनों पर चलता है। जैन दर्शन के अनुसार भगवान, एक अमूर्तिक वस्तु एक मूर्तिक वस्तु (ब्रह्माण्ड) का निर्माण नहीं कर सकती। [[जैन ग्रंथ]]ों में देवों (स्वर्ग निवासियों) का एक विस्तृत विवरण मिलता है, लेकिन इन प्राणियों को रचनाकारों के रूप में नहीं देखा जाता है; वे भी दुखों के अधीन हैं और अन्य सभी जीवित प्राणियों की तरह, अपनी आयु पूरी कर अंत में मर जाते है। जैन धर्म के अनुसार इस सृष्टि को किसी ने नहीं बनाया। देवी, देवताओं जो स्वर्ग में है वह अपने अच्छे कर्मों के कारण वहाँ है और भगवान नहीं माने जा सकते। यह देवी, देवता एक निश्चित समय के लिए वहाँ है और यह भी मरण उपरांत मनुष्य बनकर ही मोक्ष जा सकते है। जैन धर्म के अनुसार हर आत्मा का असली स्वभाव भगवंता है और हर आत्मा में अनंत दर्शन, अनंत शक्ति, अनंत ज्ञान और अनंत सुख है। आत्मा और कर्म पुद्गल के बंधन के कारण यह गुण प्रकट नहीं हो पाते। सम्यक् दर्शन, [[सम्यक् ज्ञान]], सम्यक् चरित्र के माध्यम से आत्मा के इस राज्य को प्राप्त किया जा सकता है। इन रतंत्रय के धारक को भगवान कहा जाता है। एक भगवान, इस प्रकार एक मुक्त आत्मा हो जाता है - दुख से मुक्ति, पुनर्जन्म, दुनिया, कर्म और अंत में शरीर से भी मुक्ति। इसे निर्वाण या [[मोक्ष (जैन धर्म)|मोक्ष]] कहा जाता है। इस प्रकार, जैन धर्म में अनंत भगवान है, सब बराबर, मुक्त, और सभी गुण की अभिव्यक्ति में अनंत हैं।  जैन दर्शन के अनुसार, कर्म प्रकृति के मौलिक कण होते हैं। जिन्होंने कर्मों का हनन कर केवल ज्ञान प्राप्त कर लिया है, उन्हें [[अरिहन्त]] कहते है। तीर्थंकर विशेष अरिहन्त होते है जो 'धर्म तीर्थ' की रचना करते है, यानी की जो अन्य जीवों को मोक्ष-मार्ग दिखाते है।जैन धर्म किसी भी सर्वोच्च जीव पर निर्भरता नहीं सिखाता। तीर्थंकर आत्मज्ञान के लिए रास्ता दिखाते है, लेकिन ज्ञान के लिए संघर्ष ख़ुद ही करना पड़ता है।  == भगवान का स्वरुप == [[समन्तभद्र|आचार्य समन्तभद्र]] विरचित [[रत्नकरण्ड श्रावकाचार]] के दो श्लोक आप्त (भगवान) का स्वरुप बताते हैं: :आप्तेनो च्छिनदोषेण सर्वज्ञेनागमेशिना। :भवितव्यं नियोगेन नान्यथा ह्याप्तता भवेत्।।५। नियम से दोषों से रहित, सर्वज्ञ, हितोपदेशी पुरुष ही सच्चे देव होना चाहिए, अन्य किसी प्रकार देवत्व नहीं हो सकता।{{sfn|जलज|२००६|प=८}} :क्षुत्पिपासाजराजरातक्ड जन्मान्तकभयस्मयाः। :न रागद्वेषमोहाश्च यस्याप्तः स प्रकीर्त्यते।। ६।। भूक, प्यास, बुढापा, रोग, जन्म, मरण, भय, घमण्ड, राग, द्वेष, मोह, निद्रा, पसीना आदि १८ दोष नहीं होते वही वीतराग देव कहें जाते हैं।{{sfn|जलज|२००६|प=८}} ==पंच परमेष्ठी== {{मुख्य|पंच परमेष्ठी}} जैन धर्म में, '''पंच परमेष्ठी''' धार्मिक अधिकारियों का पंच पदानुक्रम हैं, जो पूजनीय हैं। वे पाँच सर्वोच्च जीव निम्नलिखित हैं - # [[अरिहंत]] # [[सिद्ध (जैन धर्म)|सिद्ध]] # [[जैन आचार्य|आचार्य]] (मुनि संघ के प्रमुख) # [[उपाध्याय (जैन)|उपाध्याय]] (मनीषी गुरु) # [[जैन मुनि|मुनि]] == केवली == {{मुख्य|केवली}} [[चित्र:Bharatha.jpg|thumb|[[भरत चक्रवर्ती]] भी अरिहन्त हुए]] जिन्होंने चार घातिया कर्मों का क्षय कर दिया वह, अरिहन्त कहलाते है।{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१४८}} समस्त कशायों (जैसे क्रोध, मान, माया, लोभ) को नाश कर [[केवल ज्ञान]] प्राप्त करने वाले व्यक्ति अरिहन्त कहलाते है। इन्हें [[केवली]] भी का जाता है। अरिहन्त दो प्रकार के होते है: # '''तीर्थंकर'''- २४ महापुरुष जो अन्य जीवों को मोक्ष मार्ग का उपदेश देते है। # '''सामान्य केवली'''- जो अपना कल्याण करते है। == तीर्थंकर (अरिहन्त) == {{मुख्य|तीर्थंकर}} तीर्थंकर का अर्थ होता है जो धर्म तीर्थ को प्रवर्त करें। तीर्थंकर संसार सागर से पार करने वाले धर्म तीर्थ (मोक्ष मार्ग) को प्रवर्त करते है। तीर्थंकर चतुर्विध संघ की स्थापना भी करते है।{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१६}} तीर्थंकर की तुलना अन्य किसी देवी-देवता से नहीं की जा सकती, क्योंकि वे कषायरहित मुक्त जीवात्मा हैं। ततः मुक्त होने की वजह से, ब्रह्माण्ड में किसी की प्रार्थना के जवाब में हस्तक्षेप नहीं करते।<ref>Thrower (1980), p.93</ref> == सिद्ध == {{मुख्य|सिद्ध (जैन धर्म)}} [[चित्र:Siddha_Shila.svg|thumb|250px|सिद्धशिला जहाँ सिद्ध परमेष्ठी (मुक्त आत्माएँ) विराजती है]] सभी अरिहंत अपने आयु कर्म के अंत होने पर सिद्ध बन जाते है। सिद्ध बन चुकी आत्मा जीवन मरण के चक्र से मुक्त होती है। अपने सभी कर्मों का क्षय कर चुके, सिद्ध भगवान अष्टग़ुणो से युक्त होते है।{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१४८}} वह सिद्धशिला जो लोक के सबसे ऊपर है, वहाँ विराजते है। अनंत आत्माएँ सिद्ध बन चुकी है। जैन धर्म के अनुसार भगवंता किसी का एकाधिकार नहीं है और सही दृष्टि, ज्ञान और चरित्र से कोई भी सिद्ध पद प्राप्त कर सकता है। सिद्ध बन चुकी आत्मा लोक के किसी कार्य में दख़ल नहीं देती। सिद्ध देहरहित होते हैं।{{sfn|शास्त्री|२००७|p=८२}} == पूजा == जैनों द्वारा इन वीतरागी भगवानो की पूजा किसी उपकार या उपहार के लिए नहीं की जाती। वीतरागी भगवान की पूजा कर्मों को क्षय करने और भगवंता प्राप्त करने के लिए की जाती है। ==इन्हें भी देखें== * [[गुणस्थान]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == सन्दर्भ ग्रन्थ == * {{citation|last=प्रमाणसागर|first=मुनि|title=जैन तत्त्वविद्या|year=२००८|publisher=भारतीय ज्ञानपीठ|url=https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|isbn=978-81-263-1480-5|access-date=10 जनवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925201536/https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|archive-date=25 सितंबर 2015|url-status=live}} * {{Citation|last = Sangave|first = Vilas Adinath|title = Aspects of Jaina religion|url = http://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC|edition = 3rd|year = 2001|publisher = Bharatiya Jnanpith|isbn = 81-263-0626-2|access-date = 28 सितंबर 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160506083824/https://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC|archive-date = 6 मई 2016|url-status = live}} * {{Citation|last = शास्त्री |first = प. कैलाशचन्द्र |title = जैन धर्म|year = २००७|publisher = आचार्य शंतिसागर 'छाणी' स्मृति ग्रन्थमाला|isbn = 81-902683-8-4}} * {{cite book|title= आचार्य समन्तभद्र कृत रत्नकरण्ड श्रावकाचार| last1= जलज| first1=जयकुमार|year=2006|isbn=81-88769-04-5}} == बाहरी कड़िया == * [http://www.jainismknowledge.com/2020/05/jain-dharm-me-tirthankar-kya-hota-hai.html जैन धर्म में तीर्थंकर कौन होते है ? ] {{जैन विषय}} [[श्रेणी:जैन धर्म]] [[श्रेणी:ईश्वर]] [[श्रेणी:जैन धर्म में भगवान]] 57guwbf54hlcpgfwt68larjivg0a02f सदस्य वार्ता:SUNIL BHIMRAO BORKAR 3 686268 6534578 2983732 2026-03-30T09:21:15Z SUNIL BHIMRAO BORKAR DIRECTOR 917702 ​सुनील भीमराव बोरकर (Filmmaker & Director) 6534578 wikitext text/x-wiki ​सुनील भीमराव बोरकर एक भारतीय फिल्म निर्देशक, लेखक और निर्माता हैं। वे स्वतंत्र सिनेमा और बड़े पर्दे (Big Screen) की फिल्मों के साथ-साथ डिजिटल ओटीटी स्पेस में अपने प्रभावशाली काम के लिए जाने जाते हैं। उनकी रचनात्मक दृष्टि और कहानी कहने के अनूठे अंदाज के कारण उनकी परियोजनाओं को IMDb पर 9.6 जैसी असाधारण रेटिंग प्राप्त हुई है। ​प्रमुख ओटीटी प्लेटफॉर्म और प्रोजेक्ट्स ​सुनील वर्तमान में भारतीय मनोरंजन उद्योग के सबसे बड़े प्लेटफार्मों के लिए कंटेंट तैयार कर रहे हैं, जिनमें शामिल हैं: ​Netflix और Amazon Prime Video (ओरिजनल वेब सीरीज और फिल्में) ​Disney+ Hotstar और Zee5 (डिजिटल प्रीमियर) ​MX Player और Hungama OTT (एक्सक्लूसिव कंटेंट) ​Colors TV (टेलीविजन ब्रॉडकास्टिंग प्रोजेक्ट्स) ​करियर और विजन ​सुनील बोरकर का काम केवल डिजिटल प्लेटफॉर्म तक सीमित नहीं है, बल्कि वे Big Screen (बड़े पर्दे) की फिल्मों के निर्माण में भी सक्रिय हैं। उनका लक्ष्य भारतीय सिनेमा को वैश्विक स्तर पर ले जाना और दर्शकों को ऐसी कहानियाँ देना है जो समाज पर गहरा प्रभाव डालें। एक फिल्म निर्माता के रूप में, वे तकनीकी बारीकियों और कलात्मक अभिव्यक्ति के बीच संतुलन बनाने के लिए जाने जाते हैं। fd3nw8ah65q7yv1s0yx0m0jc7nwwznt दिगम्बर साधु 0 735755 6534477 6478270 2026-03-30T03:49:12Z Renamed user cd555e8c9e477090e5a0fc91d29a8b54 904432 कई पृष्ठ को ख़राब किया गया था ठीक किया 6534477 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Acharya5.jpg|अंगूठाकार|[[आचार्य विद्यासागर]], एक प्रमुख दिगम्बर मुनि]] '''दिगम्बर साधु''' जिन्हें मुनि भी कहा जाता है। यह अत्यधिक पूजनीय होते हैं। क्योंकि यह सभी परिग्रहों का त्याग कर कठिन साधना करते है। [[दिगम्बर]] मुनि अगर विधि मिले तो दिन में एक बार भोजन और तरल पदार्थ ग्रहण करते है। वह केवल पिच्छि, कमण्डल और शास्त्र रखते है। बौद्ध एवं वैदिक ग्रंथों में इनका श्रमण और निर्ग्रंथ नाम से वर्णन है। [[चित्र:Pichi_kamandal_shastra.jpeg|अंगूठाकार| मुनि केवल झड़े हुए मोर पंख की एक पिच्छिका, एक पानी रखने के लिए कमण्डल और शास्त्र रखते है।.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEJain2013197_1-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEJain2013197-1|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEJain2013197_1-0" rel="dc:references"></span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEJain2013197_1-0" rel="dc:references"></span>]] == अवलोकन == दिगम्बर शब्द दिक् (दिशाएँ) और अम्बर से बना है अर्थात् दिशा ही जिनका वस्त्र है।<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEB.K._Jain201362_4-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEB.K._Jain201362-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[4]</nowiki></span>]]</span> इस शब्द का मूल रूप से लागू उनके लिए किया जाता था जो साधु स्वर्ग ([[नागा साधु|दिगंबर स्वर्ग]]) को प्राप्त करने के निकट हो और प्राप्ति पर दिगंबर बाबा कहलाते थे।<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEC.R._Jain192619_5-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEC.R._Jain192619-5|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span> == मूल गुण == सभी दिगम्बर साधुओं के लिए २८ मूल गुणों का पालन अनिवार्य है। इन्हें मूल-गुण कहा जाता है क्योंकि इनकी अनुपस्थिति में अन्य गुण हासिल नहीं किए जा सकते।<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEC.R._Jain192626_6-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEC.R._Jain192626-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span> यह २८ मूल गुण हैं: पांच '[[महाव्रत]]'; पांच समिति; पांच इंद्रियों पर नियंत्रण ('पंचइन्द्रिय निरोध'); छह आवश्यक कर्तव्यों; सात नियम या प्रतिबंध।[[File:Tijara Jain temple painting 35.jpg|thumb|मुनि के ६ कर्म]] {| class="wikitable" !व्रत !नाम !अर्थ |- style="background:#ffd70;" | rowspan="5" |'''महाव्रत'''- तीर्थंकर आदि महापुरुष जिनका पालन करते है |१. [[अहिंसा]] |किसी भी जीव को मन, वचन, काय से पीड़ा नहीं पहुँचाना। एक दिगम्बर साधु अहिंसा महाव्रत धारण करता है और हिंसा के तीन रूपों का त्याग करता है:<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEC.R._Jain192628_7-0" rel="dc:references"></span>''कृत''- वह ख़ुद किसी भी हिंसा के कार्य को करने के लिए प्रतिबद्ध नहीं होना चाहिए। ''करित''- वह किसी और से ऐसा कोई कार्य करने के लिए नहीं कहते या पूछते। ''अनुमोदना''- वह किसी भी तरह (वचन और किर्या) से ऐसे किसी कार्य के लिए प्रोत्साहित नहीं करते जिसमें हिंसा हो। |- style="background:#ffd70;" |२. [[सत्य]] |हित, मित, प्रिय वचन बोलना। |- style="background:#ffd70;" |३. [[अस्तेय]] |जो वस्तु नहीं दी जाई उसे ग्रहण नहीं करना। |- style="background:#ffd70;" |४. [[ब्रह्मचर्य]] |मन, वचन, काय से मैथुन कर्म का पूर्ण त्याग करना। |- style="background:#ffd70;" |५. [[अपरिग्रह]] |पदार्थों के प्रति ममत्वरूप परिणमन का पूर्ण त्याग |- style="background:#FFFF00;" | rowspan="5" |'''समिति'''- प्रवृत्तिगत सावधानी {{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१८९}} |६.ईर्यासमिति |सावधानी पूर्वक चार हाथ (2 गज) जमीन देखकर चलना |- style="background:#FFFF00;" |७.भाषा समिति |निन्दा व दूषित भाषाओं का त्याग |- style="background:#FFFF00;" |८.एषणा समिति |श्रावक के यहाँ छियालीस दोषों से रहित आहार लेना |- style="background:#FFFF00;" |९.आदान निक्षेप |धार्मिक उपकरण उठाने रखने में सावधानी |- style="background:#FFFF00;" |१०.प्रतिष्ठापन |निर्जन्तुक स्थान पर मल-मूत्र का त्याग |- style="background:#00ff00;" | rowspan="1" |'''पाँचेंद्रियनिरोध''' |११.१५ |पाँचों इंद्रियों पर नियंत्रण |- style="background:#fff" | rowspan="6" |'''छः आवश्यक'''आवश्यक करने योग्य क्रियाएँ |१६. सामायिक (समता) |समता धारण कर आत्मकेन्द्रित होना-दिन में तीन बार — सुबह, दोपहर, और शाम छह घड़ी (एक घड़ी = 24 मिनट) के लिए सामयिक। |- style="background:#fff;" |१७. स्तुति |२४ [[तीर्थंकर|तीर्थंकरों]] का स्तवन |- style="background:#fff;" |१८. वंदन |[[अरिहन्त]], [[सिद्ध (जैन धर्म)|सिद्ध]] और आचार्य भगवान का वंदन |- style="background:#fff;" |१९.प्रतिक्रमण |आत्म-निंदा, पश्चाताप; ड्राइव करने के लिए अपने आप से दूर भीड़ के ''कर्म'', पुण्य या दुष्ट, अतीत में किया है। |- style="background:#fff;" |२०.प्रत्याख्यान |त्याग |- style="background:#fff;" |२१.[[कायोत्सर्ग]] |देह के ममत्व को त्यागकर आत्म स्वरूप में लीन होना |- style="background:#gold;" | rowspan="7" |'''सात नियम या प्रतिबंध''' |२२. अस्नान |स्नान नहीं करना |- style="background:#gold;" |२३. अदंतधावन |दातौन नहीं करना |- style="background:#gold;" |२४. भूशयन |चटाई, जमीन पर विश्राम करना |- style="background:#gold;" |२५. एकभुक्ति |दिन में एक बार भोजन |- style="background:#gold;" |२६. स्थितिभोजन |खड़े रहकर दोनो हाथो से आहार लेना |- style="background:#gold;" |२७. [[केश लोंच]] |सिर और दाड़ी के बाल हाथों से उखाड़ना |- style="background:#gold;" |२८. नग्नता |जन्म समय की अवस्था में अर्थात नग्न दिगम्बर रहना। |} == धर्म == {{जैन धर्म}} जैन ग्रन्थों के अनुसार मुनि का धर्म (आचरण) दस प्रकार का है, जिसमें दस गुण है। <span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEC.R._Jain192649_21-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEC.R._Jain192649-21|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[20]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEC.R._Jain192649_21-0" rel="dc:references"></span> * उत्तम क्षमा - साधु में गुस्से का अभाव, जब शरीर के संरक्षण के लिए भोजन लेने जाते समय उन्हें दुर्ज़न लोगों के ढीठ शब्द, या उपहास, अपमान, शारीरिक पीड़ा आदि का सामना करना पड़ता है। * शील (विनम्रता) - अहंकार का आभाव या उच्च जन्म, रैंक आदि के कारण होने वाले अहंकार का त्याग। * सीधापन या आचरण में छल कपट का पूर्ण अभाव। * पवित्रता- लालच से स्वतंत्रता * उत्तम सत्य - सच तो यह है कि उक्ति पवित्र शब्द की उपस्थिति में महान व्यक्तियों. * आत्म-संयम - जीवों के घात और कामुक व्यवहार से दूरी। * तपस्या - के दौर से गुजर तपस्या नष्ट करने के क्रम में संचित कर्मों का फल है, तपस्या है। तपस्या के बारह प्रकार है। * उत्तम दान- उपयुक्त ज्ञान का दान देना। * शरीर अलंकरण का त्याग और यह नहीं सोचना कि 'यह मेरा है'। * उत्तम ब्रह्मचर्य - खुशी का आनंद लिया, पूर्व में, नहीं करने के लिए सुनने की कहानियों में यौन जुनून (कामुक साहित्य का त्याग), और महिलाओं द्वारा इस्तेमाल में लिए जाने वाले बिस्तर और स्थानों का त्याग। हर एक के साथ 'उत्तम' शब्द जोड़ा गया है संकेत करने के लिए क्रम में परिहार के लौकिक उद्देश्य है। == बाईस परिषह == जैन ग्रंथों में बाईस परिषह जय बतलाए गए हैं। यह ''[[मोक्ष (जैन धर्म)|मोक्ष]]'' (मुक्ति) के अभिलाषी मुनियों के सहने योग्य होते है। <span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEJain2012156_22-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEJain2012156-22|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[21]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTES.A._Jain1992252-256_23-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTES.A._Jain1992252-256-23|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[22]</nowiki></span>]]</span> १.क्षुधा-भूख, २.तृषा-प्यास, ३.शीत-सर्दी, ४. उष्ण-गर्मीं, ५.दशंमशक - मच्छर, डांस, बिच्छू आदि के काटने का दुख सहना, ६.अरति-किसी अनिष्ट वस्तु से अरुचि, ७.नग्नता, ८.-भोगों का आभाव, ९-स्त्री — स्त्री की मीठी आवाज़, सौंदर्य, धीमी चाल आदि का मुनि पर कोई असर नहीं पड़ता, यह एक परिषह हैं। जैसे कछुआ कवछ से अपनी रक्षा करता हैं, उसी प्रकार मुनि भी अपने धर्म की रक्षा, मन और इन्द्रियों को वश में करके करता हैं। १०-चर्या, ११-अलाभ, १२-रोग, १३-याचना, १४-आक्रोश, १५-वध, १६-मल, १७-सत्कार-पुरस्कार, १८. शय्या-जमीन पर सोना १९-प्रज्ञा, २०-अज्ञान, २१-अदर्शन, २२-निषधा (आसान)- संकल्पित आसान से उपसर्ग आने पर विचलित नही होना, == बाहरी तपस्या == [[सर्वार्थसिद्धि]] जैन ग्रन्थ के अनुसार "परिषह अपने आप से होते है, बाह्य तप ख़ुद इच्छा से किया जाता है। इने बाह्य कहते है क्योंकि यह बाहरी चीजों पर निर्भर होते हैं और दूसरों के द्वारा देखने में आते है।"<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTES.A._Jain1992263_26-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTES.A._Jain1992263-26|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[24]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTES.A._Jain1992263_26-0" rel="dc:references"></span> [[तत्त्वार्थ सूत्र]] आदि जैन ग्रंथों में उल्लेखित है कि छह बाह्य तप होते है:<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEJain2013133_27-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEJain2013133-27|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[25]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEJain2013133_27-0" rel="dc:references"></span> # 'उपवास' - आत्म नियंत्रण और अनुशासन को बढ़ावा देने के लिए और मूर्छा के विनाश के लिए। # अल्प आहार का उद्देश्य है बुराइयों का दमन, सतर्कता और आत्म-नियंत्रण विकसित करना, संतोष और अध्ययन में एकाग्रता। # 'विशेष प्रतिबंध' में शामिल है आहार लेने के लिए घरों की संख्या सीमित करना आदि। इच्छाओं के शमन के लिए ऐसा किया जाता है। # उत्तेजक और स्वादिष्ट भोजन जैसे घी, क्रम में करने के लिए पर अंकुश लगाने के उत्साह की वजह से इंद्रियों पर काबू पाने, नींद, और अध्ययन की सुविधा. # अकेला बस्ती - तपस्वी गया है करने के लिए 'बनाने के अपने निवास में अकेला स्थानों' या घरों, जो कर रहे हैं से मुक्त कीट वेदनाओं, क्रम में बनाए रखने के लिए अशांति के बिना ब्रह्मचर्य, अध्ययन, ध्यान और इतने पर। # धूप में खड़े, निवास के पेड़ के नीचे, सोने में एक खुली जगह के बिना किसी भी कवर, के विभिन्न आसन – इन सभी का गठन छठे तपस्या, अर्थात् 'वैराग्य का शरीर'है। == आचार्य == [[चित्र:Acharya_KundaKunda.jpg|अंगूठाकार|छवि के ''Āchārya Kundakunda'' (लेखक के Pancastikayasara, Niyamasara)]] {{मुख्य|जैन आचार्य}} आचार्य मुनि संघ के मुखिया को कहते है। आचार्य छत्तीस मूल गुणों के धारक होते है:<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEJain2013189-191_28-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEJain2013189-191-28|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[26]</nowiki></span>]]</span> * बारह प्रकार की तपस्या (''तपस''); * दस गुण (दस लक्षण धर्म); *<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEJain2013190_29-0" rel="dc:references"></span>पांच प्रकार के पालन के संबंध में विश्वास, ज्ञान, आचरण, तपस्या, और वीर्य.:<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEJain2013190_29-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEJain2013190-29|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[27]</nowiki></span>]]</span> * छह आवश्यक <span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEJain2013190_29-0" rel="dc:references"></span>कर्तव्यों (षट्आवश्यक'); * गुप्ति - गतिविधि को नियंत्रित करने के तीन गुना की :<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEJain2013190_29-0" rel="dc:references"></span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEJain2013125_13-1" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEJain2013125-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[13]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEJain2013125_13-1" rel="dc:references"></span> ** शरीर; ** भाषण का अंग है; और ** मन है। == सर्वज्ञता == जैन दर्शन के अनुसार, केवल दिगम्बर साधु को ही [[केवल ज्ञान]] की प्राप्ति हो सकती है। इसके पश्चात साधु १८ दोषों से रहित हो जाता है और [[केवली]] पद को प्राप्त कर लेता है। अरिहन्त भगवान के शरीर में मलमूत्र की उत्पत्ति नहीं होती, इसलिए कमण्डल की आवश्यकता भी नहीं होती। जैन ग्रंथों के अनुसार जब सर्वज्ञता प्राप्त करने के बाद शेष दो संयम उपकरण (मोरपंख की पिच्छिका और शस्त्र) की भी आवश्यकता नहीं रहती क्यूँकि सर्वज्ञ जमीन पर ना ही बैठते और ना ही चलते है। केवल ज्ञान के बाद शास्त्र की भी ज़रूरत नहीं रहती। केवली भगवान के शरीर में कई शुभ और अद्भुत लक्षण प्रकट हो जाते है।{{reflist|group=note}} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == सूत्रों == * <cite class="citation" id="CITEREFB.K._Jain2013">Jain, Babu Kamtaprasad (2013), [https://web.archive.org/web/20160222013215/https://books.google.co.in/books?id=k--2oAEACAAJ ''दिगम्बरत्व और दिगम्बर मुनि''], [[भारतीय ज्ञानपीठ|Bharatiya Jnanpith]], [[आई॰ऍस॰बी॰ऍन॰|ISBN]]&nbsp;81-263-5122-5</cite><cite class="citation" id="CITEREFB.K._Jain2013"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3Aदिगम्बर+monk&rft.aufirst=Babu+Kamtaprasad&rft.aulast=Jain&rft.btitle=दिगम्बरtva+aur+Digambar+muni&rft.date=2013&rft.genre=book&rft_id=https%3A%2F%2Fbooks.google.co.in%2Fbooks%3Fid%3Dk--2oAEACAAJ&rft.isbn=81-263-5122-5&rft.pub=Bharatiya+Jnanpith&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span> * <cite class="citation" id="CITEREFC.R._Jain1926">[[चम्पत राय जैन|Jain, Champat Rai]] (1926), [[iarchive:SannyasaDharma|''Sannyasa Dharma'']], <q>[[File:PD-icon.svg|कड़ी=|पाठ=|15x15पिक्सेल]]&nbsp;''This article incorporates text from this source, which is in the [[सार्वजनिक डोमेन|public domain]].''</q></cite><cite class="citation" id="CITEREFC.R._Jain1926"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3Aदिगम्बर+monk&rft.aufirst=Champat+Rai&rft.aulast=Jain&rft.btitle=Sannyasa+Dharma&rft.date=1926&rft.genre=book&rft_id=https%3A%2F%2Farchive.org%2Fdetails%2FSannyasaDharma&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span> * <cite class="citation" id="CITEREFS.A._Jain1992">Jain, S.A. (1992), [[iarchive:Reality JMT|''Reality'']] (Second ed.</cite><cite class="citation" id="CITEREFS.A._Jain1992">), Jwalamalini Trust, <q>[[File:PD-icon.svg|कड़ी=|पाठ=|15x15पिक्सेल]]&nbsp;''This article incorporates text from this source, which is in the [[सार्वजनिक डोमेन|public domain]].''</q></cite><cite class="citation" id="CITEREFS.A._Jain1992"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3Aदिगम्बर+monk&rft.aufirst=S.A.&rft.aulast=Jain&rft.btitle=Reality&rft.date=1992&rft.edition=Second&rft.genre=book&rft_id=https%3A%2F%2Farchive.org%2Fdetails%2FReality_JMT&rft.pub=Jwalamalini+Trust&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span> * <cite class="citation" id="CITEREFJain2013">Jain, Vijay K. (2013), [https://web.archive.org/web/20160304094006/https://books.google.co.in/books?id=g9CJ3jZpcqYC ''Ācārya Nemichandra's Dravyasaṃgraha''], Vikalp Printers, [[आई॰ऍस॰बी॰ऍन॰|ISBN]]&nbsp;9788190363952, <q>Non-copyright</q></cite><cite class="citation" id="CITEREFJain2013"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3Aदिगम्बर+monk&rft.aufirst=Vijay+K.&rft.aulast=Jain&rft.btitle=%C4c%C4%81rya+Nemichandra%27s+Dravyasa%E1%B9%83graha&rft.date=2013&rft.genre=book&rft_id=https%3A%2F%2Fbooks.google.co.in%2Fbooks%3Fid%3Dg9CJ3jZpcqYC&rft.isbn=9788190363952&rft.pub=Vikalp+Printers&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span> * <cite class="citation" id="CITEREFVijay_K._Jain2012">Jain, Vijay K. (2012), [https://web.archive.org/web/20160617003415/https://books.google.com/books?id=4iyUu4Fc2-YC ''Acharya Amritchandra's Purushartha Siddhyupaya: Realization of the Pure Self, With Hindi and English Translation''], Vikalp Printers, [[आई॰ऍस॰बी॰ऍन॰|ISBN]]&nbsp;978-81-903639-4-5, <q>[[File:PD-icon.svg|कड़ी=|पाठ=|15x15पिक्सेल]]&nbsp;''This article incorporates text from this source, which is in the [[सार्वजनिक डोमेन|public domain]].''</q></cite><cite class="citation" id="CITEREFVijay_K._Jain2012"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3Aदिगम्बर+monk&rft.aufirst=Vijay+K.&rft.aulast=Jain&rft.btitle=Acharya+Amritchandra%27s+Purushartha+Siddhyupaya%3A+Realization+of+the+Pure+Self%2C+With+Hindi+and+English+Translation&rft.date=2012&rft.genre=book&rft_id=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3D4iyUu4Fc2-YC&rft.isbn=978-81-903639-4-5&rft.pub=Vikalp+Printers&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span> * <cite class="citation" id="CITEREFVijay_K._Jain2011">Jain, Vijay K. (2011), [https://web.archive.org/web/20161207071547/https://books.google.com/books?id=zLmx9bvtglkC ''Acharya Umasvami's Tattvarthsutra''] (1st ed.</cite><cite class="citation" id="CITEREFVijay_K._Jain2011">), [[उत्तराखण्ड|Uttarakhand]]: Vikalp Printers, [[आई॰ऍस॰बी॰ऍन॰|ISBN]]&nbsp;81-903639-2-1, <q>[[File:PD-icon.svg|कड़ी=|पाठ=|15x15पिक्सेल]]&nbsp;''This article incorporates text from this source, which is in the [[सार्वजनिक डोमेन|public domain]].''</q></cite><cite class="citation" id="CITEREFVijay_K._Jain2011"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3Aदिगम्बर+monk&rft.aufirst=Vijay+K.&rft.aulast=Jain&rft.btitle=Acharya+Umasvami%27s+Tattvarthsutra&rft.date=2011&rft.edition=1st&rft.genre=book&rft_id=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DzLmx9bvtglkC&rft.isbn=81-903639-2-1&rft.place=Uttarakhand&rft.pub=Vikalp+Printers&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span> * <cite class="citation" id="CITEREFZimmer1953">Zimmer, Heinrich (1953) [April 1952], Campbell, Joseph, ed., [[iarchive:Philosophy.of.India.by.Heinrich.Zimmer|''Philosophies Of India'']], [[लंदन|London]], E.C. 4: Routledge & Kegan Paul Ltd, [[आई॰ऍस॰बी॰ऍन॰|ISBN]]&nbsp;978-81-208-0739-6, <q>[[File:PD-icon.svg|कड़ी=|पाठ=|15x15पिक्सेल]]&nbsp;''This article incorporates text from this source, which is in the [[सार्वजनिक डोमेन|public domain]].''</q></cite><cite class="citation" id="CITEREFZimmer1953"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3Aदिगम्बर+monk&rft.aufirst=Heinrich&rft.aulast=Zimmer&rft.btitle=Philosophies+Of+India&rft.date=1953&rft.genre=book&rft_id=https%3A%2F%2Farchive.org%2Fdetails%2FPhilosophy.of.India.by.Heinrich.Zimmer&rft.isbn=978-81-208-0739-6&rft.place=London%2C+E.C.+4&rft.pub=Routledge+%26+Kegan+Paul+Ltd&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span> {{जैन साधू}} [[श्रेणी:जैन धर्म]] j86nts8bhr4ev9zsi5s2l2etuuvce58 6534589 6534477 2026-03-30T09:51:46Z संजीव कुमार 78022 भूमिका सुधारी 6534589 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Acharya5.jpg|अंगूठाकार|[[आचार्य विद्यासागर]], एक प्रमुख दिगम्बर मुनि]] '''दिगम्बर साधु''' या '''दिगम्बर मुनि''' [[जैन धर्म]] में [[दिगम्बर]] परम्परा के [[साधु|साधुओं]] को कहते हैं। इन्हें चतुर्विध संघ के सर्वोच्च व्यक्ति माना जाता है। दिगम्बर साधु में 28 प्राथमिक गुण होना आवश्यक है जिनमें [[जैन धर्म में अहिंसा|''अहिंसा'']] (चोट रहित), सत्य, चोरी न करना, ब्रह्मचर्य और अपरिग्रह के पांच सर्वोत्तम व्रतों का पालन करना भी शामिल है। एक [[दिगम्बर]] मुनि को अपने साथ एक पंखुड़ी, एक जलपात्र और शास्त्र रखने की अनुमति होती है। [[चित्र:Pichi_kamandal_shastra.jpeg|अंगूठाकार| मुनि केवल झड़े हुए मोर पंख की एक पिच्छिका, एक पानी रखने के लिए कमण्डल और शास्त्र रखते है।.<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEJain2013197_1-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEJain2013197-1|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[1]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEJain2013197_1-0" rel="dc:references"></span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEJain2013197_1-0" rel="dc:references"></span>]] == अवलोकन == दिगम्बर शब्द दिक् (दिशाएँ) और अम्बर से बना है अर्थात् दिशा ही जिनका वस्त्र है।<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEB.K._Jain201362_4-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEB.K._Jain201362-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[4]</nowiki></span>]]</span> इस शब्द का मूल रूप से लागू उनके लिए किया जाता था जो साधु स्वर्ग ([[नागा साधु|दिगंबर स्वर्ग]]) को प्राप्त करने के निकट हो और प्राप्ति पर दिगंबर बाबा कहलाते थे।<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEC.R._Jain192619_5-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEC.R._Jain192619-5|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span> == मूल गुण == सभी दिगम्बर साधुओं के लिए २८ मूल गुणों का पालन अनिवार्य है। इन्हें मूल-गुण कहा जाता है क्योंकि इनकी अनुपस्थिति में अन्य गुण हासिल नहीं किए जा सकते।<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEC.R._Jain192626_6-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEC.R._Jain192626-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span> यह २८ मूल गुण हैं: पांच '[[महाव्रत]]'; पांच समिति; पांच इंद्रियों पर नियंत्रण ('पंचइन्द्रिय निरोध'); छह आवश्यक कर्तव्यों; सात नियम या प्रतिबंध।[[File:Tijara Jain temple painting 35.jpg|thumb|मुनि के ६ कर्म]] {| class="wikitable" !व्रत !नाम !अर्थ |- style="background:#ffd70;" | rowspan="5" |'''महाव्रत'''- तीर्थंकर आदि महापुरुष जिनका पालन करते है |१. [[अहिंसा]] |किसी भी जीव को मन, वचन, काय से पीड़ा नहीं पहुँचाना। एक दिगम्बर साधु अहिंसा महाव्रत धारण करता है और हिंसा के तीन रूपों का त्याग करता है:<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEC.R._Jain192628_7-0" rel="dc:references"></span>''कृत''- वह ख़ुद किसी भी हिंसा के कार्य को करने के लिए प्रतिबद्ध नहीं होना चाहिए। ''करित''- वह किसी और से ऐसा कोई कार्य करने के लिए नहीं कहते या पूछते। ''अनुमोदना''- वह किसी भी तरह (वचन और किर्या) से ऐसे किसी कार्य के लिए प्रोत्साहित नहीं करते जिसमें हिंसा हो। |- style="background:#ffd70;" |२. [[सत्य]] |हित, मित, प्रिय वचन बोलना। |- style="background:#ffd70;" |३. [[अस्तेय]] |जो वस्तु नहीं दी जाई उसे ग्रहण नहीं करना। |- style="background:#ffd70;" |४. [[ब्रह्मचर्य]] |मन, वचन, काय से मैथुन कर्म का पूर्ण त्याग करना। |- style="background:#ffd70;" |५. [[अपरिग्रह]] |पदार्थों के प्रति ममत्वरूप परिणमन का पूर्ण त्याग |- style="background:#FFFF00;" | rowspan="5" |'''समिति'''- प्रवृत्तिगत सावधानी {{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१८९}} |६.ईर्यासमिति |सावधानी पूर्वक चार हाथ (2 गज) जमीन देखकर चलना |- style="background:#FFFF00;" |७.भाषा समिति |निन्दा व दूषित भाषाओं का त्याग |- style="background:#FFFF00;" |८.एषणा समिति |श्रावक के यहाँ छियालीस दोषों से रहित आहार लेना |- style="background:#FFFF00;" |९.आदान निक्षेप |धार्मिक उपकरण उठाने रखने में सावधानी |- style="background:#FFFF00;" |१०.प्रतिष्ठापन |निर्जन्तुक स्थान पर मल-मूत्र का त्याग |- style="background:#00ff00;" | rowspan="1" |'''पाँचेंद्रियनिरोध''' |११.१५ |पाँचों इंद्रियों पर नियंत्रण |- style="background:#fff" | rowspan="6" |'''छः आवश्यक'''आवश्यक करने योग्य क्रियाएँ |१६. सामायिक (समता) |समता धारण कर आत्मकेन्द्रित होना-दिन में तीन बार — सुबह, दोपहर, और शाम छह घड़ी (एक घड़ी = 24 मिनट) के लिए सामयिक। |- style="background:#fff;" |१७. स्तुति |२४ [[तीर्थंकर|तीर्थंकरों]] का स्तवन |- style="background:#fff;" |१८. वंदन |[[अरिहन्त]], [[सिद्ध (जैन धर्म)|सिद्ध]] और आचार्य भगवान का वंदन |- style="background:#fff;" |१९.प्रतिक्रमण |आत्म-निंदा, पश्चाताप; ड्राइव करने के लिए अपने आप से दूर भीड़ के ''कर्म'', पुण्य या दुष्ट, अतीत में किया है। |- style="background:#fff;" |२०.प्रत्याख्यान |त्याग |- style="background:#fff;" |२१.[[कायोत्सर्ग]] |देह के ममत्व को त्यागकर आत्म स्वरूप में लीन होना |- style="background:#gold;" | rowspan="7" |'''सात नियम या प्रतिबंध''' |२२. अस्नान |स्नान नहीं करना |- style="background:#gold;" |२३. अदंतधावन |दातौन नहीं करना |- style="background:#gold;" |२४. भूशयन |चटाई, जमीन पर विश्राम करना |- style="background:#gold;" |२५. एकभुक्ति |दिन में एक बार भोजन |- style="background:#gold;" |२६. स्थितिभोजन |खड़े रहकर दोनो हाथो से आहार लेना |- style="background:#gold;" |२७. [[केश लोंच]] |सिर और दाड़ी के बाल हाथों से उखाड़ना |- style="background:#gold;" |२८. नग्नता |जन्म समय की अवस्था में अर्थात नग्न दिगम्बर रहना। |} == धर्म == {{जैन धर्म}} जैन ग्रन्थों के अनुसार मुनि का धर्म (आचरण) दस प्रकार का है, जिसमें दस गुण है। <span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEC.R._Jain192649_21-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEC.R._Jain192649-21|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[20]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEC.R._Jain192649_21-0" rel="dc:references"></span> * उत्तम क्षमा - साधु में गुस्से का अभाव, जब शरीर के संरक्षण के लिए भोजन लेने जाते समय उन्हें दुर्ज़न लोगों के ढीठ शब्द, या उपहास, अपमान, शारीरिक पीड़ा आदि का सामना करना पड़ता है। * शील (विनम्रता) - अहंकार का आभाव या उच्च जन्म, रैंक आदि के कारण होने वाले अहंकार का त्याग। * सीधापन या आचरण में छल कपट का पूर्ण अभाव। * पवित्रता- लालच से स्वतंत्रता * उत्तम सत्य - सच तो यह है कि उक्ति पवित्र शब्द की उपस्थिति में महान व्यक्तियों. * आत्म-संयम - जीवों के घात और कामुक व्यवहार से दूरी। * तपस्या - के दौर से गुजर तपस्या नष्ट करने के क्रम में संचित कर्मों का फल है, तपस्या है। तपस्या के बारह प्रकार है। * उत्तम दान- उपयुक्त ज्ञान का दान देना। * शरीर अलंकरण का त्याग और यह नहीं सोचना कि 'यह मेरा है'। * उत्तम ब्रह्मचर्य - खुशी का आनंद लिया, पूर्व में, नहीं करने के लिए सुनने की कहानियों में यौन जुनून (कामुक साहित्य का त्याग), और महिलाओं द्वारा इस्तेमाल में लिए जाने वाले बिस्तर और स्थानों का त्याग। हर एक के साथ 'उत्तम' शब्द जोड़ा गया है संकेत करने के लिए क्रम में परिहार के लौकिक उद्देश्य है। == बाईस परिषह == जैन ग्रंथों में बाईस परिषह जय बतलाए गए हैं। यह ''[[मोक्ष (जैन धर्म)|मोक्ष]]'' (मुक्ति) के अभिलाषी मुनियों के सहने योग्य होते है। <span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEJain2012156_22-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEJain2012156-22|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[21]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTES.A._Jain1992252-256_23-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTES.A._Jain1992252-256-23|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[22]</nowiki></span>]]</span> १.क्षुधा-भूख, २.तृषा-प्यास, ३.शीत-सर्दी, ४. उष्ण-गर्मीं, ५.दशंमशक - मच्छर, डांस, बिच्छू आदि के काटने का दुख सहना, ६.अरति-किसी अनिष्ट वस्तु से अरुचि, ७.नग्नता, ८.-भोगों का आभाव, ९-स्त्री — स्त्री की मीठी आवाज़, सौंदर्य, धीमी चाल आदि का मुनि पर कोई असर नहीं पड़ता, यह एक परिषह हैं। जैसे कछुआ कवछ से अपनी रक्षा करता हैं, उसी प्रकार मुनि भी अपने धर्म की रक्षा, मन और इन्द्रियों को वश में करके करता हैं। १०-चर्या, ११-अलाभ, १२-रोग, १३-याचना, १४-आक्रोश, १५-वध, १६-मल, १७-सत्कार-पुरस्कार, १८. शय्या-जमीन पर सोना १९-प्रज्ञा, २०-अज्ञान, २१-अदर्शन, २२-निषधा (आसान)- संकल्पित आसान से उपसर्ग आने पर विचलित नही होना, == बाहरी तपस्या == [[सर्वार्थसिद्धि]] जैन ग्रन्थ के अनुसार "परिषह अपने आप से होते है, बाह्य तप ख़ुद इच्छा से किया जाता है। इने बाह्य कहते है क्योंकि यह बाहरी चीजों पर निर्भर होते हैं और दूसरों के द्वारा देखने में आते है।"<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTES.A._Jain1992263_26-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTES.A._Jain1992263-26|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[24]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTES.A._Jain1992263_26-0" rel="dc:references"></span> [[तत्त्वार्थ सूत्र]] आदि जैन ग्रंथों में उल्लेखित है कि छह बाह्य तप होते है:<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEJain2013133_27-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEJain2013133-27|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[25]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEJain2013133_27-0" rel="dc:references"></span> # 'उपवास' - आत्म नियंत्रण और अनुशासन को बढ़ावा देने के लिए और मूर्छा के विनाश के लिए। # अल्प आहार का उद्देश्य है बुराइयों का दमन, सतर्कता और आत्म-नियंत्रण विकसित करना, संतोष और अध्ययन में एकाग्रता। # 'विशेष प्रतिबंध' में शामिल है आहार लेने के लिए घरों की संख्या सीमित करना आदि। इच्छाओं के शमन के लिए ऐसा किया जाता है। # उत्तेजक और स्वादिष्ट भोजन जैसे घी, क्रम में करने के लिए पर अंकुश लगाने के उत्साह की वजह से इंद्रियों पर काबू पाने, नींद, और अध्ययन की सुविधा. # अकेला बस्ती - तपस्वी गया है करने के लिए 'बनाने के अपने निवास में अकेला स्थानों' या घरों, जो कर रहे हैं से मुक्त कीट वेदनाओं, क्रम में बनाए रखने के लिए अशांति के बिना ब्रह्मचर्य, अध्ययन, ध्यान और इतने पर। # धूप में खड़े, निवास के पेड़ के नीचे, सोने में एक खुली जगह के बिना किसी भी कवर, के विभिन्न आसन – इन सभी का गठन छठे तपस्या, अर्थात् 'वैराग्य का शरीर'है। == आचार्य == [[चित्र:Acharya_KundaKunda.jpg|अंगूठाकार|छवि के ''Āchārya Kundakunda'' (लेखक के Pancastikayasara, Niyamasara)]] {{मुख्य|जैन आचार्य}} आचार्य मुनि संघ के मुखिया को कहते है। आचार्य छत्तीस मूल गुणों के धारक होते है:<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEJain2013189-191_28-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEJain2013189-191-28|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[26]</nowiki></span>]]</span> * बारह प्रकार की तपस्या (''तपस''); * दस गुण (दस लक्षण धर्म); *<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEJain2013190_29-0" rel="dc:references"></span>पांच प्रकार के पालन के संबंध में विश्वास, ज्ञान, आचरण, तपस्या, और वीर्य.:<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEJain2013190_29-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEJain2013190-29|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[27]</nowiki></span>]]</span> * छह आवश्यक <span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEJain2013190_29-0" rel="dc:references"></span>कर्तव्यों (षट्आवश्यक'); * गुप्ति - गतिविधि को नियंत्रित करने के तीन गुना की :<span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEJain2013190_29-0" rel="dc:references"></span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEJain2013125_13-1" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTEJain2013125-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[13]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTEJain2013125_13-1" rel="dc:references"></span> ** शरीर; ** भाषण का अंग है; और ** मन है। == सर्वज्ञता == जैन दर्शन के अनुसार, केवल दिगम्बर साधु को ही [[केवल ज्ञान]] की प्राप्ति हो सकती है। इसके पश्चात साधु १८ दोषों से रहित हो जाता है और [[केवली]] पद को प्राप्त कर लेता है। अरिहन्त भगवान के शरीर में मलमूत्र की उत्पत्ति नहीं होती, इसलिए कमण्डल की आवश्यकता भी नहीं होती। जैन ग्रंथों के अनुसार जब सर्वज्ञता प्राप्त करने के बाद शेष दो संयम उपकरण (मोरपंख की पिच्छिका और शस्त्र) की भी आवश्यकता नहीं रहती क्यूँकि सर्वज्ञ जमीन पर ना ही बैठते और ना ही चलते है। केवल ज्ञान के बाद शास्त्र की भी ज़रूरत नहीं रहती। केवली भगवान के शरीर में कई शुभ और अद्भुत लक्षण प्रकट हो जाते है।{{reflist|group=note}} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == सूत्रों == * <cite class="citation" id="CITEREFB.K._Jain2013">Jain, Babu Kamtaprasad (2013), [https://web.archive.org/web/20160222013215/https://books.google.co.in/books?id=k--2oAEACAAJ ''दिगम्बरत्व और दिगम्बर मुनि''], [[भारतीय ज्ञानपीठ|Bharatiya Jnanpith]], [[आई॰ऍस॰बी॰ऍन॰|ISBN]]&nbsp;81-263-5122-5</cite><cite class="citation" id="CITEREFB.K._Jain2013"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3Aदिगम्बर+monk&rft.aufirst=Babu+Kamtaprasad&rft.aulast=Jain&rft.btitle=दिगम्बरtva+aur+Digambar+muni&rft.date=2013&rft.genre=book&rft_id=https%3A%2F%2Fbooks.google.co.in%2Fbooks%3Fid%3Dk--2oAEACAAJ&rft.isbn=81-263-5122-5&rft.pub=Bharatiya+Jnanpith&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span> * <cite class="citation" id="CITEREFC.R._Jain1926">[[चम्पत राय जैन|Jain, Champat Rai]] (1926), [[iarchive:SannyasaDharma|''Sannyasa Dharma'']], <q>[[File:PD-icon.svg|कड़ी=|पाठ=|15x15पिक्सेल]]&nbsp;''This article incorporates text from this source, which is in the [[सार्वजनिक डोमेन|public domain]].''</q></cite><cite class="citation" id="CITEREFC.R._Jain1926"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3Aदिगम्बर+monk&rft.aufirst=Champat+Rai&rft.aulast=Jain&rft.btitle=Sannyasa+Dharma&rft.date=1926&rft.genre=book&rft_id=https%3A%2F%2Farchive.org%2Fdetails%2FSannyasaDharma&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span> * <cite class="citation" id="CITEREFS.A._Jain1992">Jain, S.A. (1992), [[iarchive:Reality JMT|''Reality'']] (Second ed.</cite><cite class="citation" id="CITEREFS.A._Jain1992">), Jwalamalini Trust, <q>[[File:PD-icon.svg|कड़ी=|पाठ=|15x15पिक्सेल]]&nbsp;''This article incorporates text from this source, which is in the [[सार्वजनिक डोमेन|public domain]].''</q></cite><cite class="citation" id="CITEREFS.A._Jain1992"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3Aदिगम्बर+monk&rft.aufirst=S.A.&rft.aulast=Jain&rft.btitle=Reality&rft.date=1992&rft.edition=Second&rft.genre=book&rft_id=https%3A%2F%2Farchive.org%2Fdetails%2FReality_JMT&rft.pub=Jwalamalini+Trust&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span> * <cite class="citation" id="CITEREFJain2013">Jain, Vijay K. (2013), [https://web.archive.org/web/20160304094006/https://books.google.co.in/books?id=g9CJ3jZpcqYC ''Ācārya Nemichandra's Dravyasaṃgraha''], Vikalp Printers, [[आई॰ऍस॰बी॰ऍन॰|ISBN]]&nbsp;9788190363952, <q>Non-copyright</q></cite><cite class="citation" id="CITEREFJain2013"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3Aदिगम्बर+monk&rft.aufirst=Vijay+K.&rft.aulast=Jain&rft.btitle=%C4c%C4%81rya+Nemichandra%27s+Dravyasa%E1%B9%83graha&rft.date=2013&rft.genre=book&rft_id=https%3A%2F%2Fbooks.google.co.in%2Fbooks%3Fid%3Dg9CJ3jZpcqYC&rft.isbn=9788190363952&rft.pub=Vikalp+Printers&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span> * <cite class="citation" id="CITEREFVijay_K._Jain2012">Jain, Vijay K. (2012), [https://web.archive.org/web/20160617003415/https://books.google.com/books?id=4iyUu4Fc2-YC ''Acharya Amritchandra's Purushartha Siddhyupaya: Realization of the Pure Self, With Hindi and English Translation''], Vikalp Printers, [[आई॰ऍस॰बी॰ऍन॰|ISBN]]&nbsp;978-81-903639-4-5, <q>[[File:PD-icon.svg|कड़ी=|पाठ=|15x15पिक्सेल]]&nbsp;''This article incorporates text from this source, which is in the [[सार्वजनिक डोमेन|public domain]].''</q></cite><cite class="citation" id="CITEREFVijay_K._Jain2012"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3Aदिगम्बर+monk&rft.aufirst=Vijay+K.&rft.aulast=Jain&rft.btitle=Acharya+Amritchandra%27s+Purushartha+Siddhyupaya%3A+Realization+of+the+Pure+Self%2C+With+Hindi+and+English+Translation&rft.date=2012&rft.genre=book&rft_id=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3D4iyUu4Fc2-YC&rft.isbn=978-81-903639-4-5&rft.pub=Vikalp+Printers&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span> * <cite class="citation" id="CITEREFVijay_K._Jain2011">Jain, Vijay K. (2011), [https://web.archive.org/web/20161207071547/https://books.google.com/books?id=zLmx9bvtglkC ''Acharya Umasvami's Tattvarthsutra''] (1st ed.</cite><cite class="citation" id="CITEREFVijay_K._Jain2011">), [[उत्तराखण्ड|Uttarakhand]]: Vikalp Printers, [[आई॰ऍस॰बी॰ऍन॰|ISBN]]&nbsp;81-903639-2-1, <q>[[File:PD-icon.svg|कड़ी=|पाठ=|15x15पिक्सेल]]&nbsp;''This article incorporates text from this source, which is in the [[सार्वजनिक डोमेन|public domain]].''</q></cite><cite class="citation" id="CITEREFVijay_K._Jain2011"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3Aदिगम्बर+monk&rft.aufirst=Vijay+K.&rft.aulast=Jain&rft.btitle=Acharya+Umasvami%27s+Tattvarthsutra&rft.date=2011&rft.edition=1st&rft.genre=book&rft_id=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DzLmx9bvtglkC&rft.isbn=81-903639-2-1&rft.place=Uttarakhand&rft.pub=Vikalp+Printers&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span> * <cite class="citation" id="CITEREFZimmer1953">Zimmer, Heinrich (1953) [April 1952], Campbell, Joseph, ed., [[iarchive:Philosophy.of.India.by.Heinrich.Zimmer|''Philosophies Of India'']], [[लंदन|London]], E.C. 4: Routledge & Kegan Paul Ltd, [[आई॰ऍस॰बी॰ऍन॰|ISBN]]&nbsp;978-81-208-0739-6, <q>[[File:PD-icon.svg|कड़ी=|पाठ=|15x15पिक्सेल]]&nbsp;''This article incorporates text from this source, which is in the [[सार्वजनिक डोमेन|public domain]].''</q></cite><cite class="citation" id="CITEREFZimmer1953"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3Aदिगम्बर+monk&rft.aufirst=Heinrich&rft.aulast=Zimmer&rft.btitle=Philosophies+Of+India&rft.date=1953&rft.genre=book&rft_id=https%3A%2F%2Farchive.org%2Fdetails%2FPhilosophy.of.India.by.Heinrich.Zimmer&rft.isbn=978-81-208-0739-6&rft.place=London%2C+E.C.+4&rft.pub=Routledge+%26+Kegan+Paul+Ltd&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span> {{जैन साधू}} [[श्रेणी:जैन धर्म]] 5hfmks2szishufpsj7ujwcpu0snxwhq ख्मेर लोग 0 775360 6534309 6533135 2026-03-29T14:12:48Z Kim Nito 888889 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/Sophialee8899|Sophialee8899]] ([[User talk:Sophialee8899|talk]]): Cross-wiki abuse (TwinkleGlobal) 6534309 wikitext text/x-wiki {{infobox ethnic group | group = Khmer<br/>{{lang|km|ខ្មែរ}} |image = [[चित्र:Art and culture.JPG|right|300px|]] |caption = ख्मेर दम्पति | poptime = 1.5 करोड़ से अधिक<ref name="BuddhistPeoples">{{Citation |first=Paul (ed.) |last=Hattaway |title=Khmer |work=Peoples of the Buddhist World |publisher=William Carey Library |year=2004 |page=133}}</ref> | region1 = {{flagcountry|Cambodia}} | pop1 = 1.32 करोड़ | region2 = {{flagcountry|Thailand}} | pop2 = > 12 लाख<ref name="BuddhistPeoples"/> | region3 = {{flagcountry|Vietnam}} | pop3 = 10<ref name="BuddhistPeoples"/> से 14 लाख<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html|title=CIA World Factbook: Vietnam|publisher=|accessdate=October 28, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228234229/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html|archive-date=28 दिसंबर 2010|url-status=live}}</ref> | region4 = {{flagcountry|USA}} | pop4 = 2,76,667<ref name="census2010">{{cite web|publisher=United States Census Bureau|title=The Asian Population: 2010 Census Briefs|url=http://www.census.gov/prod/cen2010/briefs/c2010br-11.pdf|access-date=15 जनवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116005313/http://www.census.gov/prod/cen2010/briefs/c2010br-11.pdf|archive-date=16 जनवरी 2017|url-status=live}}</ref> | region5 = {{flagcountry|France}} | pop5 = 80,000<ref name="BuddhistPeoples"/> | region6 = {{flagcountry|Canada}} | pop6 = 25,245<ref name="Canadacensus2006">{{cite web|publisher=Statistics Canada|title=Ethnocultural Portrait of Canada|url=http://census2011.gc.ca/census-recensement/2006/dp-pd/hlt/97-562/pages/page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000|access-date=15 जनवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305092345/http://census2011.gc.ca/census-recensement/2006/dp-pd/hlt/97-562/pages/page.cfm?code=01&csdfilter=5000&data=count&display=all&geo=pr&lang=e&sort=3&startrec=1&table=2|archive-date=5 मार्च 2016|url-status=dead}}</ref> | region7 = {{flagcountry|Australia}} | pop7 = 25,000<ref name="BuddhistPeoples"/> | region8 = {{flagcountry|Malaysia}} | pop8 = 11,381 | region9 = {{flagcountry|South Korea}} | pop9 = 10,000<ref>{{cite web |url=http://khm.mofat.go.kr/eng/as/khm/mission/greetings/index.jsp |title=Cambodia |publisher=Khm.mofat.go.kr |accessdate=April 29, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005174539/http://khm.mofat.go.kr/eng/as/khm/mission/greetings/index.jsp |archive-date=5 अक्तूबर 2011 |url-status=dead }}</ref> | region10 = {{flagcountry|New Zealand}} | pop10 = 6,918<ref name="New Zealand census2006">{{cite web|publisher=Te Ara: The Encyclopedia of New Zealand|title=2006 Census: Cambodians- Facts and Figures|url=http://www.teara.govt.nz/en/cambodians/3|access-date=15 जनवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20120704163316/http://www.teara.govt.nz/en/cambodians/3|archive-date=4 जुलाई 2012|url-status=live}}</ref> | region11 = {{flagcountry|Taiwan}} | pop11 = 6,000 | region12 = {{flagcountry|लाओस}} | pop12 = 3,900<ref name="BuddhistPeoples"/> | region13 = {{flagcountry|Belgium}} | pop13 = 3,500 | region14 = {{flagcountry|Germany}} | pop14 = 889<ref>{{cite web |url=https://de.statista.com/statistik/daten/studie/1221/umfrage/anzahl-der-auslaender-in-deutschland-nach-herkunftsland/ |title=Ausländeranteil in Deutschland bis 2015 |publisher=statista |date= |author= |accessdate=January 2, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170130065833/https://de.statista.com/statistik/daten/studie/1221/umfrage/anzahl-der-auslaender-in-deutschland-nach-herkunftsland/ |archive-date=30 जनवरी 2017 |url-status=dead }}</ref> | region15 = {{flagcountry|United Kingdom}} | pop15 = > 1,000<ref name="BuddhistPeoples"/> | region16 = {{flagcountry|Japan}} | pop16 = ? | region17 = {{flagcountry|Russia}} | pop17 = ? | rels = [[File:Dharma Wheel.svg|16px]] [[थेरवाद|थेरवाद बौद्ध धर्म]], [[हिन्दू]] प्रभाव | langs = [[ख्मेर भाषा|ख्मेर]], उत्तरी ख्मेर उपभाषा | related = [[मोन लोग|मोन]], वा, और अन्य ऑस्ट्रो-एशियाई भाषी }} '''ख्मेर''' ([[ख्मेर भाषा]]: ខ្មែរ, [[अंग्रेज़ी]]: Khmer) [[दक्षिणपूर्वी एशिया]] का एक समुदाय है जो मुख्य रूप से [[कम्बोडिया]] देश का मूल निवासी है। उस देश के १.५ करोड़ लोगों में से लगभग ९०% ख्मेर समुदाय के ही सदस्य हैं।<ref name="CIACB">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html CIA FactBook.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170617101311/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cb.html |date=17 जून 2017 }} Accessed July 14, 2008.</ref> वे अधिकतर [[ख्मेर भाषा]] बोलते हैं जो [[ऑस्ट्रो-एशियाई भाषा-परिवार]] की सदस्य है और जिसकी बहन भाषाएँ [[भारत]] व दक्षिणपूर्वी एशिया से लेकर [[हिन्द महासागर]] के कई द्वीपों में पाई जाती है। अधिकतर ख्मेर लोग [[बौद्ध धर्म]] के अनुयायी होते हैं और उनकी संस्कृति में भारतीय संस्कृति की कई छवियाँ मिलती हैं।<ref name="HARVARD">[http://www.wcfia.harvard.edu/conferences/truthjustice/Papers/EtchesonFullPaper.pdf ''Faith Traditions in Cambodia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060822010040/http://www.wcfia.harvard.edu/conferences/truthjustice/Papers/EtchesonFullPaper.pdf |date=22 अगस्त 2006 }}; pg. 8; accessed August 21, 2006</ref> कई ख्मेर कम्बोडिया के पड़ोस में [[वियतनाम]] और [[थाईलैण्ड]] के निवासी भी हैं। == इन्हें भी देखें == * [[ख्मेर भाषा]] * [[कम्बोडिया]] == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:कम्बोडिया की मानव जातियाँ]] [[श्रेणी:ख्मेर लोग|*]] [[श्रेणी:थाईलैण्ड की मानव जातियाँ]] [[श्रेणी:वियतनाम की मानव जातियाँ]] bv6yh147iz2f088xjai9ajqeicnetcf सदस्य वार्ता:Sucdemagrana 3 811881 6534582 3495686 2026-03-30T09:32:46Z Ontzak 237465 Ontzak ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:Pablussky]] को [[सदस्य वार्ता:Sucdemagrana]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/Pablussky|Pablussky]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Sucdemagrana|Sucdemagrana]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 3495686 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Pablussky}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 17:02, 5 जून 2017 (UTC) gpb0gshdcr414qn6m752bdt8frszipm राधेहरि राजकीय स्नात्तकोत्तर महाविद्यालय 0 862457 6534425 4922620 2026-03-29T17:21:10Z ~2026-19493-19 917613 6534425 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{उल्लेखनीयता|date=अगस्त 2020}} {{स्रोतहीन|date=अगस्त 2020}} }} {{infobox University |name = राधेहरि राजकीय स्नात्तकोत्तर महाविद्यालय |image = [[चित्र:राधेहरि राजकीय स्नात्तकोत्तर महाविद्यालय.jpg|150px|center]] |motto = |mottoeng = |established = 1973 |type = [[कुमाऊँ विश्वविद्यालय]] का महाविद्यालय |calendar = सेमिस्टर |staff = 104 |faculty = 56 |principal = डा० (प्रो०) सुमिता श्रीवास्तव |students = 6818 (2025-26) |city = [[काशीपुर]] |state = [[उत्तराखण्ड]] |country = भारत |campus = [[महानगरीय क्षेत्र|शहरी]] |nickname = राधेहरी कॉलेज |website = [http://www.rhgpgckashipur.org/index.php rhgpgckashipur.org] |arts subjects = ENGLISH,HINDI, GEOGRAPHY,HOME SCIENCE, POLITICAL SCIENCE,HISTORY, SOCIOLOGY, SANSKRIT, EDUCATION. |Science Subjects = physics, chemistry, mathematics, zoology, Botany. comerce subjects = comerce }} '''राधेहरि राजकीय स्नात्तकोत्तर महाविद्यालय''' [[उत्तराखण्ड]] राज्य के [[काशीपुर]] नगर में स्थित [[कुमाऊँ विश्वविद्यालय|कुमाऊं विश्वविद्यालय]] से संबद्ध एक कॉलेज है। यह काशीपुर शहर से लगभग 3 किमी दूर [[नैनीताल]] रोड पर स्थित है। यह कुमाऊं विश्वविद्यालय के सबसे बड़े कॉलेजों में एक है, जहां स्नातक तथा परास्नातक पाठ्यक्रमों का आयोजन वाणिज्य, मानविकी व विज्ञान संकायों के तहत किया जाता है। == सन्दर्भ == {{काशीपुर}} [[श्रेणी:काशीपुर के शिक्षण संस्थान]] [[श्रेणी:काशीपुर में शिक्षण संस्थान]] 1jpzxscrcla9ptdfdptbvgbij06ot2c हिक्काडुवा राष्ट्रीय उद्यान 0 996530 6534241 6534208 2026-03-29T12:18:06Z संजीव कुमार 78022 [[Special:Contributions/Mapstero|Mapstero]] ([[User talk:Mapstero|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:Sreenandhini|Sreenandhini]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 4093077 wikitext text/x-wiki {{Infobox Protected area | name = हिक्काडुवा राष्ट्रीय उद्यान | iucn_category = II | photo = Name board, Hikkaduwa National Park.jpg | photo_caption = | map = Sri Lanka | relief = yes | map_width = 220 | map_caption = हिक्काडुवा राष्ट्रीय उद्यान | location = [[दक्षिणी प्रान्त, श्रीलंका|दक्षिणी प्रान्त]], [[श्रीलंका]] | nearest_city = [[हिक्काडुवा]] | coordinates = {{coords|6|08|42|N|80|05|33|E|display=inline, title}} | area = 101.6 ha | established = सितंबर 19, 2002 | visitation_num = | visitation_year = | governing_body = वन्यजीव संरक्षण विभाग }} '''हिक्काडुवा राष्ट्रीय उद्यान''' [[श्रीलंका]] के तीन समुद्री राष्ट्रीय उद्यानों में से एक है। उद्यान में उच्च स्तर की जैव विविधता का एक शानदार [[मूँगा (जीव)|मूंगा चट्टान]] है। इस क्षेत्र को 18 मई, 1979 को एक वन्यजीव अभयारण्य घोषित किया गया था, और फिर 14 अगस्त, 1988 को विस्तारित भूमि क्षेत्र के साथ एक प्रकृति रिजर्व में अपग्रेड किया गया।<ref name="Senarathna 2009">{{si icon}} {{cite book|last=Senarathna|first=P.M.|title=Sri Lankawe Jathika Vanodhyana|publisher=Sarasavi publishers|year=2009|edition=2nd|pages=211–219|chapter=Hikkaduwa Jathika Udhyanaya|isbn=955-573-346-5}}</ref> लेकिन अगले 25 वर्षों में आगंतुकों की संख्या के विकास मूँगे की चट्टान की गिरावट में वृद्धि हुई। पारिस्थितिकी तंत्र के प्रभावों को कम करने के लिए इस क्षेत्र को 19 सितंबर, 2002 को राष्ट्रीय उद्यान के रूप में घोषित किया गया। ==मौसम== राष्ट्रीय उद्यान गीले क्षेत्र में स्थित है और यहां कि औसत वार्षिक वर्षा 2,000 मिलीमीटर (79 इंच) है।<ref name="iwmi.org" /> बारिश दक्षिण-पश्चिमी और उत्तर-पूर्वी मानसून दोनों मौसमों में क्रमशः अप्रैल-जून और सितंबर-नवंबर में प्राप्त होती है।<ref name="Senarathna 2009" /> अंतर-मानसून का मौसम शुष्क अवधि है और यह मौसम उद्यान की यात्रा करने के लिए सबसे अच्छा माना जाता है। पानी का तापमान 28.0 ° -30.0 °C से होता है जबकि औसत वार्षिक तापमान वातावरण का 27 °C होता है। ==वनस्पति और जीव== <gallery> Image:Staghorn-coral-1.jpg|[[Staghorn coral]] Image:Elkhorn coral.jpg|[[Elkhorn coral]] Image:Brain coral.jpg|[[Brain coral]] Image:Acropora latistella (Table coral).jpg|Table coral </gallery> ==सन्दर्भ== {{reflist}} {{श्रीलंका के राष्ट्रीय उद्यान}} [[श्रेणी:श्रीलंका के राष्ट्रीय उद्यान]] 3lq9azuc55wh5df0xaijsjdnawvl7vv सदस्य वार्ता:TheSN 3 1160577 6534318 5257583 2026-03-29T14:21:20Z संजीव कुमार 78022 सूचना: [[:शहाबुद्दीन निज़ाम]] को शीघ्र हटाने का नामांकन 6534318 wikitext text/x-wiki == [[:सदस्य:Shahabuddin Nizam|सदस्य:Shahabuddin Nizam]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सदस्य:Shahabuddin Nizam|सदस्य:Shahabuddin Nizam]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#स3|मापदंड स3]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#स3|स3]]{{*}} वेब होस्ट के रूप में विकिपीडिया का स्पष्ट दुरुपयोग'''</center> सदस्य स्थान में पृष्ठ ऐसे लेखन, जानकारी, चर्चा, और/या गतिविधियों से मिलकर बना है जिसका विकिपीडिया के लक्ष्यों से बारीकी से संबंध नहीं, जहाँ स्वामी ने सदस्य स्थान के बाहर बहुत कम या कोई संपादन नहीं किया है। कृपया ध्यान दें [[वि:वेबसाईटनहीं|विकिपीडिया नि:शुल्क वेब होस्ट या वेबसाइट नहीं है।]] यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:26, 16 अप्रैल 2020 (UTC) == [[:शहाबुद्दीन निज़ाम|शहाबुद्दीन निज़ाम]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शहाबुद्दीन निज़ाम|शहाबुद्दीन निज़ाम]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:49, 1 जुलाई 2021 (UTC) Mera Wikipedia kyu delete kiya gya [[सदस्य:Shahabuddin Nizam|Shahabuddin Nizam]] ([[सदस्य वार्ता:Shahabuddin Nizam|वार्ता]]) 07:08, 11 जुलाई 2021 (UTC) == जुलाई 2021 == [[File:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|आपका स्वागत है]], प्रयोग के लिए धन्यवाद! [[:सदस्य वार्ता:SM7]] पृष्ठ पर आपका प्रयोग सफल रहा, और अब इसे हटा दिया गया है। यदि आप और भी प्रयोग करना चाहते हैं, तो कृपया [[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। विकिपीडिया के बारे में अधिक जानने के लिए [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|स्वागत पृष्ठ]] देखें। धन्यवाद! [[सदस्य:SHB2000|SHB2000]] ([[सदस्य वार्ता:SHB2000|वार्ता]]) 07:08, 11 जुलाई 2021 (UTC) == [[:शहाबुद्दीन निज़ाम|शहाबुद्दीन निज़ाम]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शहाबुद्दीन निज़ाम|शहाबुद्दीन निज़ाम]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:21, 29 मार्च 2026 (UTC) diz8rjs74j1m94nm03t2o7b7yfttnev जुमा की नमाज़ 0 1160943 6534243 6533700 2026-03-29T12:24:43Z संजीव कुमार 78022 संजीव कुमार ने पृष्ठ [[जुम्मा की नमाज़]] को [[जुमा की नमाज़]] पर स्थानांतरित किया: [[special:redirect/revision/6534032|वार्ता पृष्ठ की चर्चा के अनुसार]] 6533700 wikitext text/x-wiki [[File:UTM-friday.JPG|कड़ी=https://en.wikipedia.org/wiki/File:UTM-friday.JPG|अंगूठाकार|मलेशिया में मुसलमान [[ख़ुतबा]] को सुनते]] {{इस्लाम}} '''जुमा की नमाज़''' ({{langx|ar|صلاة الجمعة}}) [[इस्लाम]] में एक [[नमाज़]] होती है जो [[मुसलमान]] हर शुक्रवार दोपहर को जमात में पढ़ते हैं।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rNujP218FuQC&pg=PA20|title=The Muslim's Prayer|author=Fahd Salem Bahammam|publisher=Modern Guide|isbn=978-1909322950|access-date=29 January 2018}}</ref> इस दिन, सभी मुस्लिम नरों को नमाज़ पढ़ने के लिए [[मस्जिद]] जाना पड़ता है, हालाँकि दूरी और हाल के कारण कुछ अपवाद होते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/learn/educators/curriculum-resources/art-of-the-islamic-world/unit-one/the-mosque#:~:text=The%20English%20word%20%22mosque%22%20denotes,to%20the%20will%20of%20God.|title=The Mosque|website=The Metropolitan Museum of Art|access-date=2025-05-19}}</ref><ref>Al-Tusi, M. H. "A concise description of Islamic law and legal opinions." 2008</ref> स्त्रियों और बच्चों भी जा सकते हैं, किंतु उनके लिए वैकल्पिक है।<ref name="Salat">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Islam/Prayer|title=Islam – Prayer, Salat, Rituals|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2024-04-06}}</ref> कई मुस्लिम देशों में, सप्ताहांत में शुक्रवार शामिल होता है, और अन्य देशों में शुक्रवार विद्यालयों एवं कुछ कार्यालयों के लिए आधे दिन होते हैं। जुमा की नमाज़ इस्लाम में एक अनिवार्य काम तथा उसके सबसे प्रतिष्ठित अनुष्ठानों में से एक है। ==अर्थ== यह सबसे उच्च इस्लामी अनुष्ठानों में से एक है और इसकी पुष्टि अनिवार्य कृत्यों में से एक है।<ref>{{cite book |last1=फहद सलेम |first1=बहम्मम |title=The Muslim’s Prayer |publisher=आधुनिक गाइड |url=https://www.google.co.in/books/edition/The_Muslim_s_Prayer/rNujP218FuQC?hl=en&gbpv=1&pg=PA20&printsec=frontcover}}</ref> ==दायित्व== मुसलमानों के बीच शुक्रवार की प्रार्थना (सलात अल-जुमा) के वाजिब होने के बारे में आम सहमति है - कुरान की आयत के अनुसार, साथ ही शिया और सुन्नी स्रोतों द्वारा सुनाई गई कई परंपराओं के अनुसार। अधिकांश सुन्नी स्कूलों और कुछ शिया न्यायविदों के अनुसार, शुक्रवार की प्रार्थना एक धार्मिक दायित्व है,<ref>{{cite book |last1=कामरान |first1=हाशमी |title=Religious Legal Traditions, International Human Rights Law and Muslim States |date=2008 |publisher=मार्टिनस निजॉफ पब्लिशर्स |url=https://www.google.co.in/books/edition/Religious_Legal_Traditions_International/yj-MrJ_tOk4C?hl=en}}</ref> लेकिन उनके मतभेद इस पर आधारित थे कि क्या इसका दायित्व शासक या उसके डिप्टी की उपस्थिति के लिए सशर्त है या यदि यह बिना शर्त वाजिब है . हनफ़ी और इमाम मानते हैं कि शासक या उसके डिप्टी की उपस्थिति आवश्यक है; जुमे की नमाज़ वाजिब नहीं है अगर उनमें से कोई भी मौजूद न हो। इमामियों के लिए शासक को न्यायप्रिय होना आवश्यक है ('आदिल'); अन्यथा उसकी उपस्थिति उसकी अनुपस्थिति के बराबर है। हनफियों के लिए उनकी उपस्थिति पर्याप्त है, भले ही वह न्यायी न हों। शफी, मलिकिस और हनबली शासक की उपस्थिति को कोई महत्व नहीं देते।<ref>{{cite book |last1=मुहम्मद जवाद |first1=मग्नियाही |title=The Five Schools of Islamic Law Al-Hanafi, Al-Hanbali, Al-Ja'fari, Al-Maliki, Al-Shafi'i |date=1995 |publisher=अंसारियान |url=https://www.google.co.in/books/edition/The_Five_Schools_of_Islamic_Law/BZoQAQAAIAAJ?hl=en}}</ref> == समूह में कितने पढ़ सकते हैं? == जुमे की नमाज केवल समूह में पढ़ी जा सकती है सुन्नी मुसलमानों में नमाज पढ़ाने वाले के अलावा तीन नमाज पढ़ने वाले और शिया मुसलमानों की जुमें की नमाज में सात नमाज पढ़ने वाले होने चाहिए। अगर मजबूरी न हो तो अधिक संख्या को बेहतर समझा जाता है।<br> == क़ुरआन में == कुरआन में जुमें की नमाज के लिए खरीदना बेचना अर्थात सांसारिक व्यस्तता को छोड़ देने को कहा गया है।<br> बुखारी की हदीस के अनुसार जुमे की नमाज के लिए इस दिन अधिक स्वच्छता का ख्याल रखना और खुत्बा(भाषण) का सुनना भी अनिवार्य है।<br> सूरए जुमुअह मदीना में नाजि़ल हुआ और इसकी ग्यारह (11) आयतें हैं ख़ुदा के नाम से (शुरू करता हूँ) जो बड़ा मेहरबान निहायत रहम वाला है जो चीज़ आसमानों में है और जो चीज़ ज़मीन में है (सब) ख़ुदा की तस्बीह करती हैं जो (हक़ीक़ी) बादशाह पाक ज़ात ग़ालिब हिकमत वाला है (1) वही तो जिसने जाहिलों में उन्हीं में का एक रसूल (मोहम्मद) भेजा जो उनके सामने उसकी आयतें पढ़ते और उनको पाक करते और उनको किताब और अक़्ल की बातें सिखाते हैं अगरचे इसके पहले तो ये लोग सरीही गुमराही में (पड़े हुए) थे (2) और उनमें से उन लोगों की तरफ़ (भेजा) जो अभी तक उनसे मुलहिक़ नहीं हुए और वह तो ग़ालिब हिकमत वाला है (3) ख़ुदा का फज़ल है जिसको चाहता है अता फ़रमाता है और ख़ुदा तो बड़े फज़ल (व करम) का मालिक है (4) जिन लोगों (के सरों) पर तौरेत लदवायी गयी है उन्होने उस (के बार) को न उठाया उनकी मिसाल गधे की सी है जिस पर बड़ी बड़ी किताबें लदी हों जिन लोगों ने ख़ुदा की आयतों को झुठलाया उनकी भी क्या बुरी मिसाल है और ख़ुदा ज़ालिम लोगों को मंजि़ल मकसूद तक नहीं पहुँचाया करता (5) (ऐ रसूल) तुम कह दो कि ऐ यहूदियों अगर तुम ये ख़्याल करते हो कि तुम ही ख़ुदा के दोस्त हो और लोग नहीं तो अगर तुम (अपने दावे में) सच्चे हो तो मौत की तमन्ना करो (6) और ये लोग उन आमाल के सबब जो ये पहले कर चुके हैं कभी उसकी आरज़ू न करेंगे और ख़ुदा तो ज़ालिमों को जानता है (7) (ऐ रसूल) तुम कह दो कि मौत जिससे तुम लोग भागते हो वह तो ज़रूर तुम्हारे सामने आएगी फिर तुम पोशीदा और ज़ाहिर के जानने वाले (ख़ुदा) की तरफ़ लौटा दिए जाओगे फिर जो कुछ भी तुम करते थे वह तुम्हें बता देगा (8) ऐ ईमानदारों जब जुमा का दिन नमाज़ (जुमा) के लिए अज़ान दी जाए तो ख़ुदा की याद (नमाज़) की तरफ़ दौड़ पड़ो और (ख़रीद) व फरोख़्त छोड़ दो अगर तुम समझते हो तो यही तुम्हारे हक़ में बेहतर है (9) फिर जब नमाज़ हो चुके तो ज़मीन में (जहाँ चाहो) जाओ और ख़ुदा के फज़ल (अपनी रोज़ी) की तलाश करो और ख़ुदा को बहुत याद करते रहो ताकि तुम दिली मुरादें पाओ (10) और (उनकी हालत तो ये है कि) जब ये लोग सौदा बिकता या तमाशा होता देखें तो उसकी तरफ़ टूट पड़े और तुमको खड़ा हुआ छोड़ दें (ऐ रसूल) तुम कह दो कि जो चीज़ ख़ुदा के यहाँ है वह तमाशे और सौदे से कहीं बेहतर है और ख़ुदा सबसे बेहतर रिज़्क़ देने वाला है (11) सूरए जुमुअह ख़त्म == ख़ुत्बा जुमा == इस ख़ुत्बा में अल्लाह के तारीफ़ और मुहम्मद की सलावत व सलाम के साथ साथ अपने मौजूदा मुल्क के हुक्मरान के अच्छे कामों के ज़िक्र के साथ मुसलमानों को अच्छी बातों के ख़ुत्बा-ए-जाते था, अब पुराने छपे हुए पढ़े जाते हैं।<br> हदीस बुख़ारी के मुताबिक़ जुमे की नमाज़ और ख़ुत्बे के दौरान एक वक़्त दुआओं के क़बूल होने का भी होता है।<br> == जुमा की नमाज़ की मशहूर बातें == मुस्लिम मैं मशहूर है की जुमे की नमाज से पिछले हफ़्ता के गुनाह माफ़ हो जाते हैं और एक जुमे की नमाज़ से 40 नमाज़ों के बराबर सवाब मिलता है। ==इन्हें भी देखें== * [[सुन्नह नमाज़]] * [[नमाज़]] * [[तरावीह]] * [[इस्लाम में औरतों की नमाज का तारिका|औरत की नमाज़]] * [[जुम्मा मुबारक|जुमा मुबारक]] * [[दज्जाल]] * [[हक़ीक़ा]] * [[अक़ीक़ा]] ==संदर्भ== [[श्रेणी:नमाज़]] [[श्रेणी:इस्लाम के पाँच मूल स्तंभ]] [[श्रेणी:इस्लामी कैलंडर]] p4k4ce80khnzn2ewmb1vxqrp7e090xb ईरान के उपराष्ट्रपति की सूची 0 1185496 6534472 5819046 2026-03-30T03:35:05Z AMAN KUMAR 911487 /* यह भी देखें */ + 6534472 wikitext text/x-wiki ====सूची==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |-- ! № ! नाम ! चित्र ! जन्म-मृत्यु ! colspan="2" | कार्यालय ! राजनीतिक दल |-- ! rowspan="2" style="background-color: Green" | 1 |rowspan="2"|[[हसन हबीबी]] |rowspan="2"|[[File:Hassan Habibi.jpg|80px]] |rowspan="2"|1937–2013 |rowspan="2"|1989 |rowspan="2"|2001 |rowspan="2"|Executives of Construction Party |-- | |-- ! style="background-color: Green" | 2 |[[मोहम्मद रजा आरिफ]] | [[File:Mohammad Reza Aref press conference (4).jpg|80px]] | 1951– | 2001 | 2005 | Islamic Iran Participation Front |-- ! style="background-color: Red" | 3 |[[परविज़ दाउदी]] | [[File:Davoodi3.jpg|80px]] | 1952– | 2005 | 2009 | Alliance of Builders of Islamic Iran |-- ! style="background-color: Red" | 4 |[[एसफंदीर रहीम मशाई]] | [[File:Esfandiar Mashaei.jpg|80px]] | 1960– | 2009 | 2009 | Alliance of Builders of Islamic Iran |-- ! style="background-color: Red" | 5 |[[मोहम्मद रज़ा रहिमी]] | | 1949– | 2009 | 2013 | Isargaran Population |-- ! style="background-color: Green" | 6 |[[एशाक जहाँगीरी]] | [[File:Eshagh Jahangiri 01.jpg|80px]] | 1957– | 2013 | Incumbent | Executives of Construction Party |-- |} === पदेन उप-राष्ट्रपति === वर्तमान कार्यालयीन अधिकारी ''पदेन'' उपाध्यक्ष हैं: * उपाध्यक्ष और पर्यावरण संरक्षण संगठन के प्रमुख * परमाणु ऊर्जा संगठन के उपाध्यक्ष और प्रमुख * उपाध्यक्ष और प्रबंधन और योजना संगठन के प्रमुख * शहीद और वयोवृद्ध मामलों के फाउंडेशन के उपाध्यक्ष और प्रमुख * नेशनल एलिट्स फाउंडेशन के उपाध्यक्ष और प्रमुख * प्रशासनिक और रोजगार मामलों के संगठन के उपाध्यक्ष और प्रमुख पूर्व में, इन दोनों संगठनों के प्रमुख पदेन उपाध्यक्ष थे: * उपाध्यक्ष और शारीरिक शिक्षा संगठन के प्रमुख * राष्ट्रीय युवा संगठन के उपाध्यक्ष और प्रमुख दोनों संगठनों को युवा मामले और खेल मंत्रालय में मिला दिया गया । * सांस्कृतिक धरोहर, हस्तकला और पर्यटन संगठन के उपाध्यक्ष और प्रमुख संगठन सांस्कृतिक विरासत, हस्तकला और पर्यटन संगठन मंत्रालय बन गया । === वैकल्पिक उपाध्यक्ष === राष्ट्रपति विशिष्ट मुद्दों के लिए उपाध्यक्ष चुन सकते हैं या नहीं, लेकिन उनका अस्तित्व अनिवार्य नहीं है। उपाध्यक्षों के पास कुछ कार्यालय हैं: * संसदीय मामलों के उपाध्यक्ष (2009-) * कानूनी मामलों के उपाध्यक्ष (2009-) * कार्यकारी मामलों के उपाध्यक्ष (1989-1993; 1994–2001; 2005–2009; 2011–2017) * अंतर्राष्ट्रीय मामलों के उपाध्यक्ष (2011-2013) * आर्थिक मामलों के उपाध्यक्ष (1993-1994; 2017-) * महिला और परिवार मामलों के उपाध्यक्ष (2013-) * प्रबंधन और मानव संसाधन विकास के उपाध्यक्ष (2009-2013) * पर्यवेक्षण और सामरिक मामलों के उपाध्यक्ष (2007-2014) * विकास और सामाजिक मामलों के उपाध्यक्ष (1998-1999) == वर्तमान उपाध्यक्षों == {| class="wikitable" !कार्यालय !दफ्तर वाले !कल्पित कार्यभार ग्रहण ! colspan="2" |संबंधन |- |पहले उपराष्ट्रपति |[[एशाक जहाँगीरी]] |4 अगस्त 2013 | |निर्माण पार्टी के कार्यकारी |- |पर्यावरण संरक्षण संगठन के प्रमुख |[[ईसा कलंतरी]] |13 अगस्त 2017 | |निर्माण पार्टी के कार्यकारी |- |परमाणु ऊर्जा संगठन के प्रमुख |[[अली अकबर सालेही]] |१६ अगस्त २०१३ | |स्वतंत्र |- |प्रबंधन और योजना संगठन के प्रमुख |[[मोहम्मद बाघेर नोबत]] |१ सितंबर २०१३ | |मॉडरेशन एंड डेवलपमेंट पार्टी |- |संसदीय मामलों के उपाध्यक्ष |[[होसेन अली अमीरी]] |12 जुलाई 2016 | |स्वतंत्र |- |महिला और परिवार मामलों के उपाध्यक्ष |[[मासूमेह इब्तेकार]] |13 अगस्त 2017 | |इस्लामिक ईरान भागीदारी मोर्चा |- |शहीद और वयोवृद्ध मामलों के प्रमुख फाउंडेशन |[[सईद ओहदी]] |7 जून 2020 | |स्वतंत्र |- |नेशनल एलिट्स फाउंडेशन के प्रमुख |[[सोरना सत्तारी]] |4 अक्टूबर 2013 | |स्वतंत्र |- |प्रशासनिक और रोजगार मामलों के संगठन के प्रमुख |[[जमशेद अंसारी]] |२ अगस्त २०१६ | |एकेश्वरवाद और सहयोग सोसायटी |- |कानूनी मामलों के उपाध्यक्ष |[[लया जोनाडी]] |9 अगस्त 2017 | |स्वतंत्र |- |आर्थिक मामलों के उपाध्यक्ष |[[मोहम्मद नहावंदियन]] |२० अगस्त २०१ 2017 | |इस्लामिक गठबंधन पार्टी |} == लोकप्रिय संस्कृति में == * [[बॉडीगार्ड (2016)|''बॉडीगार्ड'' (2016)]], एक ड्रामा फिल्म है जो [[इब्राहिम हातमिकिया]] द्वारा लिखित और निर्देशित है। == यह भी देखें == * [[ईरान के राष्ट्रपति का चीफ ऑफ स्टाफ]] * [[ईरान के राष्ट्रपति के सलाहकार]] * [[ईरान के राष्ट्रपति के सहयोगी]] * [[शाहीनदोख्त मोलावेर्दी]] [[श्रेणी:ईरान]] jxdtvz5qeenxqk0gsy4cs0cpplw4cw5 केवलारी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र 0 1220243 6534488 6218789 2026-03-30T04:10:29Z ~2026-19677-14 917665 6534488 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vidhan Sabha constituency |name = केवलारी |type = |constituency_link = |parl_name = [[मध्य प्रदेश विधान सभा]] |map1 = |map_size = |image = |map_entity = |map_year = |caption = |district = [[सिवनी ज़िला|सिवनी]] |region = |state = [[मध्य प्रदेश]] |union_territory = |polling_divisions = |population = |electorate = |towns = |area = |lok_sabha_constituency = [[मण्डला लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र]] |year = <!-- year of establishment --> |abolished_label = |abolished = |future = |seats = |elects_howmany = |party_label = <!-- defaults to "Party" --> |party = [[इंडियन नेशनल कांग्रेस]] |mla =ठाकुर रजनीश हरबंससिंह |reserved = सामान्य |last_election = [[मध्यप्रदेश विधानसभा चुनाव 2023|2023]] |ex_mla = राकेश पाल |most_successful_party = }} '''केवलारी विधानसभा क्षेत्र''' मध्य [[भारत]] में [[मध्य प्रदेश]] राज्य के 230 [[विधानसभा]] निर्वाचन क्षेत्रों में से एक है।<ref>{{cite web |title=केवलारी मध्य प्रदेश 2018 |url=https://myneta.info/madhyapradesh2018/index.php?action=show_candidates&constituency_id=360 |website=myneta.info |accessdate=29 सितम्बर 2020}}</ref><ref name="eci1">{{Cite web|url=http://ceomadhyapradesh.nic.in/DACList.aspx|title=जिला/विधानसभा सूची|publisher=मुख्य निर्वाचन अधिकारी, मध्य प्रदेश की वेबसाइट|archive-url=https://web.archive.org/web/20151201083311/http://ceomadhyapradesh.nic.in/(S(4ftawu55w1soru45gswzuz55))/DACList.aspx|archive-date=1 दिसम्बर 2015|access-date=9 दिसम्बर 2015}}</ref> यह [[मण्डला लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मण्डला (लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र)]] का एक खंड है। यह [[सिवनी ज़िला|सिवनी जिले]] के अन्तर्गत आता है। ==विधानसभा के सदस्य== * 1967: विमला केपी वर्मा, [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] * 1972: विमला केपी वर्मा, [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] * 1977: विमला केपी वर्मा, [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] * 1980: विमला केपी वर्मा, [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] (आई) * 1985: विमला केपी वर्मा, [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] * 1990: नेहा सिंह, [[भारतीय जनता पार्टी]] * 1993: हरवंश सिंह, [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] * 1998: हरवंश सिंह, [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] * 2003: हरवंश सिंह, [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] * 2008: हरवंश सिंह, [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] * 2013: रजनीश हरवंश सिंह, [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] * 2018: राकेश पाल सिंह, [[भारतीय जनता पार्टी]] ==चुनाव परिणाम== ===2018 विधानसभा चुनाव=== {| class="wikitable"; width =60% |+[[मध्यप्रदेश विधानसभा चुनाव 2018|मध्य प्रदेश विधानसभा चुनाव 2018]]: केवलारी<ref>{{cite news |title=केवलारी विधानसभा चुनाव, २०१८ |url=https://hindi.firstpost.com/madhya-pradesh-assembly-election-results-2018/keolari-chunav-result-live/ |accessdate=29 सितम्बर 2020 |work=hindi.firstpost.com |archive-date=9 अक्तूबर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009151822/https://hindi.firstpost.com/madhya-pradesh-assembly-election-results-2018/keolari-chunav-result-live/ |url-status=dead }}</ref> |- ! उम्मीदवार !! पार्टी !! मत !! मत प्रतिशत |- | राकेश पाल सिंह || भाजपा || 85839 || 43.11% |- | रजनीश हरवंश सिंह || कांग्रेस || 79160 || 39.76% |- | राजेंद्र राय || गोगपा || 21694 || 10.90% |- | शेख मुस्तफ़ा अंसारी || निर्दलीय || 2014 || 1.01% |- |} ==इन्हें भी देखें== * [[केवलारी]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] [[श्रेणी:सिवनी ज़िला]] haxtq30aud4ezkmjsmo0gaqnx17xwb3 स्क्रीनशॉट 0 1246765 6534302 6262875 2026-03-29T14:01:26Z ~2026-19552-64 917588 /* संदर्भ */ fix dead link with relevent link 6534302 wikitext text/x-wiki एक स्क्रीनशॉट, जिसे स्क्रीन कैप्चर या स्क्रीन ग्रैब के रूप में भी जाना जाता है, एक डिजिटल छवि है जो कंप्यूटर डिस्प्ले की सामग्री को दिखाती है। <ref>{{Cite web|url=https://www.techsmith.com/blog/screenshot/|title=What is a screenshot? {{!}} TechSmith|date=2016-05-10|website=Welcome to the TechSmith Blog|language=en-US|access-date=2021-01-14}}</ref> एक स्क्रीनशॉट ऑपरेटिंग सिस्टम या सॉफ्टवेयर द्वारा बनाया जाता है जो डिस्प्ले को पावर देने वाले डिवाइस पर चलता है। उपयोगकर्ता कभी-कभी भ्रम के कारण या आर्कन बटन संयोजनों का उपयोग करने में कठिनाई के कारण अपने डिस्प्ले की तस्वीरें लेते हैं। == स्क्रीनशॉट तकनीक == === डिजिटल तकनीक === पहला स्क्रीनशॉट 1960 के आसपास पहले इंटरैक्टिव कंप्यूटरों के साथ बनाया गया था। <ref>{{Cite journal|last=Allen|first=Matthew|title=Representing Computer-Aided Design: Screenshots and the Interactive Computer circa 1960 (Perspectives on Science, 24:6)|url=https://www.academia.edu/30813929/Representing_Computer_Aided_Design_Screenshots_and_the_Interactive_Computer_circa_1960_Perspectives_on_Science_24_6_|journal=Perspectives on Science|language=en}}</ref> 1980 के दशक के दौरान, कंप्यूटर ऑपरेटिंग सिस्टम ने स्क्रीनशॉट को कैप्चर करने के लिए सार्वभौमिक रूप से अंतर्निहित कार्यक्षमता नहीं बनाई थी। कभी-कभी केवल-पाठ स्क्रीन को एक पाठ फ़ाइल में डंप किया जा सकता है, लेकिन परिणाम केवल स्क्रीन की सामग्री को कैप्चर करेगा, न कि उपस्थिति, और न ही ग्राफिक्स स्क्रीन इस तरह से संरक्षित थे। कुछ प्रणालियों में एक बीएसएवी कमांड था जिसका उपयोग मेमोरी के उस क्षेत्र पर कब्जा करने के लिए किया जा सकता है जहां स्क्रीन डेटा संग्रहीत किया गया था, लेकिन इसके लिए एक बेसिक प्रांप्ट की आवश्यकता थी। समग्र वीडियो आउटपुट के साथ सिस्टम एक वीसीआर से जुड़ा हो सकता है, और इस तरह से पूरे स्क्रिनस्टैंट्स संरक्षित हैं।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/run-magazine-25|title=Run Magazine Issue 25|last=|first=|date=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> अधिकांश स्क्रीनशॉट रेखापुंज चित्र हैं, लेकिन कुछ वेक्टर-आधारित जीयूआई वातावरण जैसे काहिरा वेक्टर स्क्रीनशॉट उत्पन्न करने में सक्षम हैं। <ref>{{Cite web|url=https://packages.debian.org/stretch/gtk-vector-screenshot|title=Debian -- Details of package gtk-vector-screenshot in stretch|website=packages.debian.org|access-date=2021-01-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://apple.stackexchange.com/questions/113869/is-it-possible-to-take-a-screenshot-in-vector-format|title=macos - Is it possible to take a screenshot in vector format?|website=Ask Different|access-date=2021-01-14}}</ref> === फोटोग्राफिक तकनीक === स्क्रीनशॉट किट मानक (फिल्म) कैमरों के लिए उपलब्ध थे, जिसमें स्क्रीन और कैमरा लेंस के बीच संलग्न करने के लिए एक लंबा एंटीरफ्लेक्टिव हुड शामिल था, साथ ही कैमरे के लिए एक क्लोजअप लेंस भी था। पोलरॉइड फिल्म स्क्रीनशॉट कैप्चर करने के लिए लोकप्रिय थी, क्योंकि तात्कालिक परिणाम और पोलारोड कैमरों की निकट-केंद्रित क्षमता के कारण। 1988 में, Polaroid ने 9.2 × 7.3 छवि आकार वाली स्पेक्ट्रा फिल्म को CRT स्क्रीन के 4: 3 पहलू अनुपात के अधिक अनुकूल बनाया। === विंडोज === विंडोज पर, PrtScr दबाने से पूरे डेस्कटॉप का एक स्क्रीनशॉट कैप्चर होता है, जबकि Alt + PrtScr केवल सक्रिय विंडो को कैप्चर करता है। कैप्चर किए गए स्क्रीनशॉट में माउस पॉइंटर शामिल नहीं है। विंडोज इन कैप्चर किए गए स्क्रीनशॉट को क्लिपबोर्ड में रखता है, जिसका अर्थ है कि एक अतिरिक्त प्रोग्राम को उन्हें क्लिपबोर्ड से पुनर्प्राप्त करने की आवश्यकता है। विंडोज 8.0 के साथ शुरू, हालांकि, विंडो + PrtScr या विंडो + वॉल्यूम तुरंत एक स्क्रीनशॉट "चित्र" लाइब्रेरी में "स्क्रीनशॉट" फ़ोल्डर में सहेजता है। सभी स्क्रीनशॉट PNG फ़ाइलों के रूप में सहेजे गए हैं। नोट: कुछ नोटबुक्स पर आपको Fn को पकड़ना है और फिर PrtScr दबाएं। <ref>{{Cite web|url=https://devblogs.microsoft.com/oldnewthing/2014/01/14|title=How do I hit the Win+PrintScreen hotkey if my tablet doesn't have a PrtSc key?|last=|first=|date=|website=The Old New Thing|language=en-US|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=2021-01-14}}</ref> विंडोज विस्टा और बाद में स्निपिंग टूल नामक एक उपयोगिता शामिल है, जिसे पहले विंडोज एक्सपी टैबलेट पीसी संस्करण में पेश किया गया था। यह एक स्क्रीन-कैप्चर टूल है जो विंडो, आयताकार क्षेत्र, या फ्री-फॉर्म क्षेत्र के स्क्रीनशॉट ("स्निप्स") लेने की अनुमति देता है। विंडोज 10 के साथ शुरू, स्निपिंग टूल ने समय देरी की कार्यक्षमता प्राप्त की, संदर्भ मेनू पर कब्जा करने के लिए उपयोगी।<ref>{{Cite web|url=https://how-to-take-a-screenshot-in-windows.online/|title=how to screenshot on asus laptop|last=Raghuveer|first=Charan|date=2026-03-29|website=|language=en-US|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=2026-03-29}}</ref> इसके बाद स्निप को एनोटेट किया जा सकता है, एक छवि फ़ाइल के रूप में या एक HTML पृष्ठ के रूप में सहेजा जा सकता है या ईमेल किया जा सकता है। हालाँकि, यह गैर-टैबलेट XP संस्करणों के साथ काम नहीं करता है, लेकिन एक XP संगत समकक्ष का प्रतिनिधित्व करता है। विंडोज 7 और बाद में उनके समस्या निवारण प्लेटफार्मों के एक भाग के रूप में समस्या चरण रिकॉर्डर भी शामिल है, जो एक बार शुरू हुआ, स्वचालित रूप से माउस क्लिक पर स्क्रीनशॉट कैप्चर करता है।<ref>{{Cite web|url=https://support.microsoft.com/en-us/windows/record-steps-to-reproduce-a-problem-46582a9b-620f-2e36-00c9-04e25d784e47|title=Record steps to reproduce a problem|website=support.microsoft.com|access-date=2021-01-14}}</ref> इस विधि द्वारा कब्जा किए जा सकने वाले अपवाद हैं। उदाहरण के लिए, हार्डवेयर ओवरले में सामग्री कैप्चर नहीं की जाती है। इसमें वीडियो छवियां शामिल हैं जो विंडोज मीडिया प्लेयर 10 या पहले का खेल है। इस तरह, वीडियो गेम की स्क्रीन पर कब्जा करने के लिए विशेष सॉफ्टवेयर की आवश्यकता हो सकती है।<ref>{{Cite web|url=http://www.fox-magic.com/sva_overlays.php|title=Home » ScreenVirtuoso » Articles » Overlays|website=www.fox-magic.com|access-date=2021-01-14|archive-date=12 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112040547/http://www.fox-magic.com/sva_overlays.php|url-status=dead}}</ref> == कॉपीराइट समस्याएं == कुछ कंपनियों का मानना है कि स्क्रीनशॉट का उपयोग उनके कार्यक्रम पर कॉपीराइट का उल्लंघन है, क्योंकि यह विगेट्स और सॉफ्टवेयर के लिए बनाई गई अन्य कला का एक व्युत्पन्न कार्य है।<ref>{{Cite web|url=https://support.microsoft.com/en-us/windows/use-snipping-tool-to-capture-screenshots-00246869-1843-655f-f220-97299b865f6b|title=Use Snipping Tool to capture screenshots|website=support.microsoft.com|access-date=2021-01-14}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.lumendatabase.org/topics/5|title=Copyright :: Topics :: Lumen|website=www.lumendatabase.org|access-date=2021-01-14}}</ref> कॉपीराइट के बावजूद, स्क्रीनशॉट अभी भी कानूनी रूप से यू.एस. में उचित उपयोग के सिद्धांत या अन्य देशों में उचित व्यवहार और इसी तरह के कानूनों के तहत इस्तेमाल किया जा सकता है। <ref>{{Cite web|url=http://ask.metafilter.com/55616/Copyright-in-screenshots-Who-owns-it|title=Copyright in screenshots? Who owns it?|website=ask.metafilter.com|language=en|access-date=2021-01-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lifehacker.com/ask-the-law-geek-is-publishing-screenshots-fair-use-193343|title=Ask the Law Geek: Is publishing screenshots Fair Use?|website=Lifehacker|language=en-us|access-date=2021-01-14}}</ref> == संदर्भ == sgx1ioszl2cwvjxjz2ato0b4hlsql9g भारत के सर्वाधिक प्रचलित दैनिक समाचारपत्र 0 1267721 6534476 6244254 2026-03-30T03:48:34Z ~2026-19611-28 917660 6534476 wikitext text/x-wiki सिद्ध गुफा में गूंजेगा आस्था का शंखनाद, 5 दिवसीय श्रीमद् लक्ष्मीनारायण महायज्ञ 2 से 6 अप्रैल तक 📍 मौरीकला(गुफा),धमतरी|30 मार्च 2026 “जहाँ संतों के चरण पड़ते हैं, वह भूमि तीर्थ बन जाती है।” इसी पावन भावना को साकार करती तपोभूमि ग्राम मौरीकला (गुफा) एक बार पुनः भक्ति, आस्था और वैदिक परंपरा के दिव्य संगम का साक्षी बनने जा रही है। ग्राम मौरीकला में आगामी 02 अप्रैल से 06 अप्रैल 2026 तक 5 दिवसीय श्रीमद् लक्ष्मीनारायण महायज्ञ का भव्य आयोजन किया जाएगा। यह आयोजन महंत स्वामी श्री उमेशानंद गिरि जी के पावन सान्निध्य में संपन्न होगा। आयोजन को लेकर क्षेत्र में व्यापक उत्साह व्याप्त है। इस दौरान संपूर्ण क्षेत्र वेदमंत्रों की पवित्र ध्वनि से गुंजायमान होगा तथा वातावरण पूर्णतः भक्तिमय हो उठेगा। तपोभूमि की दिव्यता आज भी है जीवंत मौरीकला की यह पावन भूमि संत-महात्माओं की तपस्या और साधना का प्रमुख केंद्र रही है। यहाँ की मिट्टी में आज भी **श्री श्री 108 श्री शिवबोधानंद स्वामी जी महाराज** के दिव्य तेज और आध्यात्मिक प्रभाव की अनुभूति होती है। श्रद्धालुओं का विश्वास है कि यहाँ संतों की साधना से उत्पन्न ऊर्जा आज भी विद्यमान है। गौरवशाली परंपरा: दशकों तक होते रहे भव्य यज्ञ ग्राम मौरीकला में धार्मिक आयोजनों का इतिहास अत्यंत समृद्ध रहा है। वर्ष 1980-85 से 2008 तक श्री श्री 108 श्री सगुणानंद स्वामी जी महाराज के सान्निध्य में यहाँ निरंतर 9 दिवसीय यज्ञों का आयोजन होता रहा। इन आयोजनों में चण्डी यज्ञ, शिव यज्ञ एवं विष्णु-लक्ष्मी यज्ञ के साथ-साथ रामधुनी, रामायण पाठ, झांकियां, जसगीत एवं विशाल भंडारे आयोजित होते थे। उस समय पूरा गांव एक भव्य मड़ाई मेले का स्वरूप धारण कर लेता था। बैलगाड़ियों से पहुंचते थे श्रद्धालु इन यज्ञों की ख्याति दूर-दूर तक फैली थी। काशी सहित विभिन्न स्थानों से संत-महात्मा यहां पहुंचते थे। धमतरी सहित अन्य जिलों से श्रद्धालु बैलगाड़ियों में भजन-कीर्तन करते हुए इस तपोभूमि तक आते थे, जिससे वातावरण पूरी तरह भक्तिमय हो जाता था। 108 कुंडीय महायज्ञ (2016-17) बना ऐतिहासिक पड़ाव वर्ष 2016-17 में आयोजित 108 कुंडीय महायज्ञ इस तपोभूमि के इतिहास का महत्वपूर्ण अध्याय रहा, जो माँ तारिणी शक्तिपीठ गुरुजीभांठा के पूज्य महंत स्वामी श्री उमेशानंद गिरि जी के सान्निध्य में संपन्न हुआ। इस आयोजन ने क्षेत्र में धार्मिक चेतना को नई ऊँचाइयों तक पहुंचाया। सिद्ध गुफा और प्राचीन कुएं का रहस्य तपोभूमि परिसर में स्थित प्राचीन सिद्ध गुफा एवं कुआं इस स्थल की विशेष पहचान हैं। मान्यता है कि यहाँ संतों ने वर्षों तक तपस्या की, जिससे आज भी इस स्थान पर दिव्य ऊर्जा का अनुभव होता है। 2026 में फिर जागृत होगी आध्यात्मिक ऊर्जा आगामी **श्रीमद् लक्ष्मीनारायण महायज्ञ 2026** इस तपोभूमि की गौरवशाली परंपरा को पुनः जीवंत करेगा। आयोजन समिति एवं ग्रामवासी इसकी भव्य तैयारियों में जुटे हुए हैं। श्रद्धालुओं से अपील आयोजन समिति ने सभी श्रद्धालुओं से आग्रह किया है कि वे सपरिवार उपस्थित होकर इस महायज्ञ में सहभागिता करें एवं धर्मलाभ प्राप्त करें। वैदिक संदेश “अयं यज्ञो विश्वस्य भुवनस्य नाभिः”(यह यज्ञ समस्त विश्व के कल्याण का केंद्र है) ✍️ योगेन्द्र साहू,अधिवक्ता == दस लाख से अधिक पाठक == यह उन समाचारपत्रों की सुची हैं जिनके कम-अज़-कम दस लाख पाठक हैं। (2022)<ref name="सर्वाधिक2022"> </ref> {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="number"|क्रम !! समाचारपत्र !! देवनागरी लिप्यन्तरण !! भाषा !! data-sort-type="number"|पाठक |- | 1 || [[दैनिक भास्कर]] || दैनिक भास्कर || [[हिंदी]] ||3,566,617 |- | 2|| [[मलयाला मनोरमा|മലയാള മനോരമ]] || मलयाल मनोरम || [[मलयालम]] || 1,920,096 |- | 3 || [[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|The Times of India]] || द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|| [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] || 1,872,442 |- | 4 || [[अमर उजाला]] || अमर उजाला|| [[हिंदी]] || 1,744,512 |- | 5 || [[हिन्दुस्तान (समाचार पत्र)|हिन्दुस्तान]] || हिन्दुस्तान || [[हिंदी]] || 1,666,724 |- | 6 || [[राजस्थान पत्रिका]] || राजस्थान पत्रिका || [[हिंदी]] || 1,385,561 |- | 7 || [[ईनाडु|ఈనాడు]] || ईनाडु || [[तेलुगु]] || 1,351,956 |- | 8 || [[दैनिक जागरण]] || दैनिक जागरण || [[हिंदी]] || 1,277,605 |- | 9 || [[दिनत्तन्दी|தினத்தந்தி]] || दिञत्तनति || [[तमिल]] || 1,137,041 |- | 10 || മാതൃഭൂമി || मातृभूमि || [[मलयालम]] || 1,084,215 |- | 11 || [[सकाल |सकाळ]] || सकाल़ || [[मराठी]] || 1,064,721 |- | 12 || [[साक्षी (समाचारपत्र)|సాక్షి]] || साक्षी || [[तेलुगु]] || 1,002,585 |} == एक लाख से दस लाख के बीच पाठक == यह उन समाचारपत्रों की सुची हैं जिनके पाठको की संख्या एक लाख से दस लाख के भीतर है। (2022)<ref name="सर्वाधिक2022"></ref> {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="number"|क्रम !! समाचारपत्र !! देवनागरी लिप्यन्तरण !! भाषा !! data-sort-type="number"|पाठक |- | 1 || [[आनंद बाजार पत्रिका|আনন্দবাজার পত্রিকা]] || आन्नदबाजार पत्रिका || [[बंगाली]] || 800,675 |- | 2 || [[हिन्दुस्तान टाईम्स |Hindustan Times]] || हिन्दुस्तान टाईम्स || [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] || 738,154 |- | 3 || [[दिनमलर|தினமலர்]] || दिनमलर् || [[तमिल]] || 693,742 |- | 4 || [[लोकमत]] || लोकमत || [[मराठी]] || 692,768 |- | 5 || [[देशाभिमानी|ദേശാഭിമാനി]] || देशाभीमानी || [[मलयालम]] || 605,561 |- | 6 || [[विजयवाणी|ವಿಜಯವಾಣಿ]] || विजयवाणी || [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] || 551,994 |- | 7 || [[दिव्य भास्कर|દિવ્ય ભાસ્કર]] || दिव्य भास्कर || [[गुजराती]] || 511,871 |- | 8 || [[विजय कर्नाटक|ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ]] || विजय कर्नाटक || [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] || 503,688 |- | 9 || [[पुढारी]] || पुढारी || [[मराठी]] || 503,304 |- | 10 || [[बर्तमान |বর্তমান পত্রিকা]] || बर्तमान पत्रिका || [[बंगाली]] || 472,423 |- | 11 || [[आंध्रज्योति|ఆంధ్రజ్యోతి]] || आन्ध्रज्योति || [[तेलुगु]] || 386,797 |- | 12 || [[प्रजावाणी|ಪ್ರಜಾವಾಣಿ]] || प्रजावाणी || [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] || 347,132 |- | 13 || [[द इकॉनोमिक टाइम्स|The Economic Times]] || द इकॉनोमिक टाइम्स || [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] || 269,882 |} == दस हज़ार से एक लाख बीच पाठक == यह उन समाचारपत्रों की सुची हैं जिनके पाठको की संख्या दस हज़ार से एक लाख के भीतर है। (2019)<ref name="भाषानुसार"></ref> {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="number"|क्रम !! समाचारपत्र !! देवनागरी लिप्यन्तरण !! भाषा !! data-sort-type="number"|पाठक |- | 1 || [[असमीया प्रतिदिन |অসমীয়া প্ৰতিদিন]] || असमीया प्रतिदिन || [[असमिया भाषा|असमीया]] || 96 840 |- | 2 || সঙাই এক্সপ্রেস || संगाई एक्सप्रेस || [[मणिपुरी भाषा|मणिपुरी]] || 59 581 |- | 3 || [[मुंबई समाचार |મુંબઈ સમાચાર]] || मुंबई समाचार || [[गुजराती]] || 57 957 |- | 4 || સૌરાષ્ટ્ર સમાચાર || सौराष्ट्र समाचार || [[गुजराती]] || 54 766 |- | 5 || منصف || मुनस़िफ़ || [[उर्दू]] || 52 027 |- | 6 || [[सियासत दैनिक |سیاست]] || सियासत || [[उर्दू]] || 38 052 |- | 7 || দৈনিক জনমভূমি || देैनिक जनमभुमि || [[असमिया भाषा|असमीया]] || 28 761 |- | 8 || হুইয়েন লানপাউ || हुइयेन लानपाई || [[मणिपुरी भाषा|मणिपुरी]] || 23 176 |} == भाषानुसार पाठको की संख्या == हिंदी भारत की एक मात्र भाषा है जिस के समाचारपत्रों के पाठकों की संख्या एक करोड़ से उपर है। प्रचलन के लेखापरीक्षण कार्यालय द्वारा संकलित आंकडों से पता चलता है कि 2.02 करोड़ लोग हिंदी दैनिक समाचारपत्रों को पढ़ते हैं। हिंदी के उपरांत समाचारपत्र मलयालम (43.02 लाख), तेलुगु (33.43 लाख), मराठी (26.64 लाख), कन्नड़ (24.13 लाख), बंगाली (24 लाख), तमिल (22.41 लाख), गुजराती (9.65 लाख), पंजाबी (6.16 लाख), ओड़िया (4.91 लाख), असमीया (1.25 लाख), उर्दू (1.02 लाख), मणिपुरी (82.75 हज़ार), खासी (27.90 हज़ार) और नेपाली (25.01 हज़ार) में पढ़े जाते है। विदेशी भाषाओं में अंग्रेज़ी का सर्वप्रथम स्थान है, जिस के समाचारपत्रों के पाठकों की संख्या 73.43 लाख है।<ref>{{cite web|url=http://www.auditbureau.org/files/JD%202019%20Language%20wise%20certified%20circulation%20figures%20for%20the%20Audit%20periods%20%20JD%202019%20&%20JJ%202019.pdf|title=Language wise certified circulation figures for the Audit periods July-December 2019 & January-June 2019|publisher=Audit Bureau of Circulations|date=2019|accessdate=2021-03-27|lang={{en}}}}</ref> निचे दी गई सारणी भाषानुसार पाठकों की संख्या बताती है। सारणी का चौथा स्तंभ कुल पाठकों में एक भाषा के पाठकों का प्रतिशत बताता है। हिंदी (42.71%) मतलब है कि भारत के हर 100 समाचारपत्र पढ़ने वालों में से 42.71 प्रतिशन हिंदी के समाचारपत्र पढ़ते हैं। (2019) {| class="wikitable sortable" style="text-align: right" |- ! data-sort-type="number"|क्रम !! भाषा !! data-sort-type="number" |पाठक !! data-sort-type="number" | हिस्सा (प्रतिशत) |- | 1 || align="left"| [[हिंदी]] || 2 02 45 589 || 42,71% |- | 2 || align="left"| [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] || 73 48 086 || 15.50% |- | 3 || align="left"|[[मलयालम]] || 43 02 138 || 9.07% |- | 4 || align="left"| [[तेलुगु]] || 33 43 118 || 7.05% |- | 5 || align="left"| [[मराठी]] || 26 64 129 || 5.62% |- | 6 || align="left"| [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] || 24 13 021 || 5.09% |- | 7 || align="left"| [[बंगाली]] || 24 00 662 || 5.06% |- | 8 || align="left"|[[तमिल]] || 22 41 248 || 4.73% |- | 9 || align="left"| [[गुजराती]] || 9 65 022 || 2.03% |- | 10 || align="left"|[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] || 6 16 897 || 1.30% |- | 11 || align="left"| [[ओड़िया भाषा|ओड़िया]] || 4 91 943 || 1.03% |- | 12 || align="left"|[[असमीया भाषा|असमीया]] || 1 25 601 || 0.26% |- | 13 || align="left"|[[उर्दू]] || 1 02 984 || 0.21% |- | 14 || align="left"| [[मणिपुरी भाषा|मणिपुरी]] || 82 757 || 0.17% |- | 15 || align="left" | [[खासी भाषा|खासी]] || 27 990 || 0.05% |- | 16 || align="left" | [[नेपाली भाषा|नेपाली]] || 25 015 || 0.05% |} == इन्हे भी देखें == * [[भारत में प्रकाशित होने वाले समाचार पत्रों की सूची]] * [[भारत में चीनी भाषा की पत्रकारिता]] == संदर्भ == <references /> [[श्रेणी:भारत में प्रकाशित होने वाले समाचार पत्र]] snr2ca3e1skq5q0ij2x82smoyx7ae28 6534481 6534476 2026-03-30T03:53:01Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/~2026-19611-28|~2026-19611-28]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-19611-28|वार्ता]]) द्वारा 1 संपादन Sureshkrshuklaके अंतिम अवतरण पर प्रत्यावर्तित किया गया 6534481 wikitext text/x-wiki '''भारत के सर्वाधिक प्रचलित दैनिक समाचारपत्र''' 15 भारतीय भाषाओं तथा एक विदेशी भाषा में छपते हैं। मुंबई स्थित एक गैरसरकारी संस्था प्रचलन के लेखापरीक्षण कार्यालय (Audit Bureau of Circulations) द्वारा संकलित समाचारपत्रों के पाठकों की सख्यां के आंकड़ो से ज्ञात होता है कि 2019 के दुसरे मध्य में भारत में 17 दैनिक समाचारपत्र थे जिनके पढ़ने वालों की संख्या 10 लाख से अधिक थी। इस में से सात समाचारपत्र हिंदी में, तीन अंग्रेज़ी मेें, दो मलयालम में, दो तेलुगु में, एक तमिल में, एक बांगला में और एक मराठी में छपते थे।<ref name="भाषानुसार"> {{cite web|url=http://www.auditbureau.org/files/JD%202019%20Highest%20Circulated%20(language%20wise).pdf|title=Highest Circulated Daily Newspapers (languages wise)|lang={{en}}|author=|date=2019|accessdate=2021-03-27|publisher=Audit Bureau of Circulations}} </ref><ref name="सर्वाधिक"> {{cite web|url=http://www.auditbureau.org/files/JD%202019%20Highest%20Circulated%20(across%20languages).pdf|title=Highest Circulated Dailies, Weeklies & Magazines amongst Member Publications (across languages)|publisher=Audit Bureau of Circulations|date=2019|lang={{en}}|accessdate=2021-03-27}}</ref><ref name="सर्वाधिक2022"> {{cite web |title=Highest Circulated Daily Newspapers (language wise) |url=http://www.auditbureau.org/files/JD%202022%20Highest%20Circulated%20(across%20languages).pdf |access-date=28 July 2023 |publisher=Audit Bureau of Circulations (ABC) |archive-date=28 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728074928/http://www.auditbureau.org/files/JD%202022%20Highest%20Circulated%20(across%20languages).pdf |url-status=live }}</ref> == दस लाख से अधिक पाठक == यह उन समाचारपत्रों की सुची हैं जिनके कम-अज़-कम दस लाख पाठक हैं। (2022)<ref name="सर्वाधिक2022"> </ref> {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="number"|क्रम !! समाचारपत्र !! देवनागरी लिप्यन्तरण !! भाषा !! data-sort-type="number"|पाठक |- | 1 || [[दैनिक भास्कर]] || दैनिक भास्कर || [[हिंदी]] ||3,566,617 |- | 2|| [[मलयाला मनोरमा|മലയാള മനോരമ]] || मलयाल मनोरम || [[मलयालम]] || 1,920,096 |- | 3 || [[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|The Times of India]] || द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|| [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] || 1,872,442 |- | 4 || [[अमर उजाला]] || अमर उजाला|| [[हिंदी]] || 1,744,512 |- | 5 || [[हिन्दुस्तान (समाचार पत्र)|हिन्दुस्तान]] || हिन्दुस्तान || [[हिंदी]] || 1,666,724 |- | 6 || [[राजस्थान पत्रिका]] || राजस्थान पत्रिका || [[हिंदी]] || 1,385,561 |- | 7 || [[ईनाडु|ఈనాడు]] || ईनाडु || [[तेलुगु]] || 1,351,956 |- | 8 || [[दैनिक जागरण]] || दैनिक जागरण || [[हिंदी]] || 1,277,605 |- | 9 || [[दिनत्तन्दी|தினத்தந்தி]] || दिञत्तनति || [[तमिल]] || 1,137,041 |- | 10 || മാതൃഭൂമി || मातृभूमि || [[मलयालम]] || 1,084,215 |- | 11 || [[सकाल |सकाळ]] || सकाल़ || [[मराठी]] || 1,064,721 |- | 12 || [[साक्षी (समाचारपत्र)|సాక్షి]] || साक्षी || [[तेलुगु]] || 1,002,585 |} == एक लाख से दस लाख के बीच पाठक == यह उन समाचारपत्रों की सुची हैं जिनके पाठको की संख्या एक लाख से दस लाख के भीतर है। (2022)<ref name="सर्वाधिक2022"></ref> {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="number"|क्रम !! समाचारपत्र !! देवनागरी लिप्यन्तरण !! भाषा !! data-sort-type="number"|पाठक |- | 1 || [[आनंद बाजार पत्रिका|আনন্দবাজার পত্রিকা]] || आन्नदबाजार पत्रिका || [[बंगाली]] || 800,675 |- | 2 || [[हिन्दुस्तान टाईम्स |Hindustan Times]] || हिन्दुस्तान टाईम्स || [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] || 738,154 |- | 3 || [[दिनमलर|தினமலர்]] || दिनमलर् || [[तमिल]] || 693,742 |- | 4 || [[लोकमत]] || लोकमत || [[मराठी]] || 692,768 |- | 5 || [[देशाभिमानी|ദേശാഭിമാനി]] || देशाभीमानी || [[मलयालम]] || 605,561 |- | 6 || [[विजयवाणी|ವಿಜಯವಾಣಿ]] || विजयवाणी || [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] || 551,994 |- | 7 || [[दिव्य भास्कर|દિવ્ય ભાસ્કર]] || दिव्य भास्कर || [[गुजराती]] || 511,871 |- | 8 || [[विजय कर्नाटक|ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ]] || विजय कर्नाटक || [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] || 503,688 |- | 9 || [[पुढारी]] || पुढारी || [[मराठी]] || 503,304 |- | 10 || [[बर्तमान |বর্তমান পত্রিকা]] || बर्तमान पत्रिका || [[बंगाली]] || 472,423 |- | 11 || [[आंध्रज्योति|ఆంధ్రజ్యోతి]] || आन्ध्रज्योति || [[तेलुगु]] || 386,797 |- | 12 || [[प्रजावाणी|ಪ್ರಜಾವಾಣಿ]] || प्रजावाणी || [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] || 347,132 |- | 13 || [[द इकॉनोमिक टाइम्स|The Economic Times]] || द इकॉनोमिक टाइम्स || [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] || 269,882 |} == दस हज़ार से एक लाख बीच पाठक == यह उन समाचारपत्रों की सुची हैं जिनके पाठको की संख्या दस हज़ार से एक लाख के भीतर है। (2019)<ref name="भाषानुसार"></ref> {| class="wikitable sortable" |- ! data-sort-type="number"|क्रम !! समाचारपत्र !! देवनागरी लिप्यन्तरण !! भाषा !! data-sort-type="number"|पाठक |- | 1 || [[असमीया प्रतिदिन |অসমীয়া প্ৰতিদিন]] || असमीया प्रतिदिन || [[असमिया भाषा|असमीया]] || 96 840 |- | 2 || সঙাই এক্সপ্রেস || संगाई एक्सप्रेस || [[मणिपुरी भाषा|मणिपुरी]] || 59 581 |- | 3 || [[मुंबई समाचार |મુંબઈ સમાચાર]] || मुंबई समाचार || [[गुजराती]] || 57 957 |- | 4 || સૌરાષ્ટ્ર સમાચાર || सौराष्ट्र समाचार || [[गुजराती]] || 54 766 |- | 5 || منصف || मुनस़िफ़ || [[उर्दू]] || 52 027 |- | 6 || [[सियासत दैनिक |سیاست]] || सियासत || [[उर्दू]] || 38 052 |- | 7 || দৈনিক জনমভূমি || देैनिक जनमभुमि || [[असमिया भाषा|असमीया]] || 28 761 |- | 8 || হুইয়েন লানপাউ || हुइयेन लानपाई || [[मणिपुरी भाषा|मणिपुरी]] || 23 176 |} == भाषानुसार पाठको की संख्या == हिंदी भारत की एक मात्र भाषा है जिस के समाचारपत्रों के पाठकों की संख्या एक करोड़ से उपर है। प्रचलन के लेखापरीक्षण कार्यालय द्वारा संकलित आंकडों से पता चलता है कि 2.02 करोड़ लोग हिंदी दैनिक समाचारपत्रों को पढ़ते हैं। हिंदी के उपरांत समाचारपत्र मलयालम (43.02 लाख), तेलुगु (33.43 लाख), मराठी (26.64 लाख), कन्नड़ (24.13 लाख), बंगाली (24 लाख), तमिल (22.41 लाख), गुजराती (9.65 लाख), पंजाबी (6.16 लाख), ओड़िया (4.91 लाख), असमीया (1.25 लाख), उर्दू (1.02 लाख), मणिपुरी (82.75 हज़ार), खासी (27.90 हज़ार) और नेपाली (25.01 हज़ार) में पढ़े जाते है। विदेशी भाषाओं में अंग्रेज़ी का सर्वप्रथम स्थान है, जिस के समाचारपत्रों के पाठकों की संख्या 73.43 लाख है।<ref>{{cite web|url=http://www.auditbureau.org/files/JD%202019%20Language%20wise%20certified%20circulation%20figures%20for%20the%20Audit%20periods%20%20JD%202019%20&%20JJ%202019.pdf|title=Language wise certified circulation figures for the Audit periods July-December 2019 & January-June 2019|publisher=Audit Bureau of Circulations|date=2019|accessdate=2021-03-27|lang={{en}}}}</ref> निचे दी गई सारणी भाषानुसार पाठकों की संख्या बताती है। सारणी का चौथा स्तंभ कुल पाठकों में एक भाषा के पाठकों का प्रतिशत बताता है। हिंदी (42.71%) मतलब है कि भारत के हर 100 समाचारपत्र पढ़ने वालों में से 42.71 प्रतिशन हिंदी के समाचारपत्र पढ़ते हैं। (2019) {| class="wikitable sortable" style="text-align: right" |- ! data-sort-type="number"|क्रम !! भाषा !! data-sort-type="number" |पाठक !! data-sort-type="number" | हिस्सा (प्रतिशत) |- | 1 || align="left"| [[हिंदी]] || 2 02 45 589 || 42,71% |- | 2 || align="left"| [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] || 73 48 086 || 15.50% |- | 3 || align="left"|[[मलयालम]] || 43 02 138 || 9.07% |- | 4 || align="left"| [[तेलुगु]] || 33 43 118 || 7.05% |- | 5 || align="left"| [[मराठी]] || 26 64 129 || 5.62% |- | 6 || align="left"| [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] || 24 13 021 || 5.09% |- | 7 || align="left"| [[बंगाली]] || 24 00 662 || 5.06% |- | 8 || align="left"|[[तमिल]] || 22 41 248 || 4.73% |- | 9 || align="left"| [[गुजराती]] || 9 65 022 || 2.03% |- | 10 || align="left"|[[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] || 6 16 897 || 1.30% |- | 11 || align="left"| [[ओड़िया भाषा|ओड़िया]] || 4 91 943 || 1.03% |- | 12 || align="left"|[[असमीया भाषा|असमीया]] || 1 25 601 || 0.26% |- | 13 || align="left"|[[उर्दू]] || 1 02 984 || 0.21% |- | 14 || align="left"| [[मणिपुरी भाषा|मणिपुरी]] || 82 757 || 0.17% |- | 15 || align="left" | [[खासी भाषा|खासी]] || 27 990 || 0.05% |- | 16 || align="left" | [[नेपाली भाषा|नेपाली]] || 25 015 || 0.05% |} == इन्हे भी देखें == * [[भारत में प्रकाशित होने वाले समाचार पत्रों की सूची]] * [[भारत में चीनी भाषा की पत्रकारिता]] == संदर्भ == <references /> [[श्रेणी:भारत में प्रकाशित होने वाले समाचार पत्र]] 6s20zfc9v4wb53etmmfv5w5dzsak3iv सदस्य वार्ता:DreamRimmer 3 1293203 6534558 6532907 2026-03-30T07:44:17Z AMAN KUMAR 911487 /* सूचना */ नया अनुभाग 6534558 wikitext text/x-wiki {{Archives|auto=yes|search=yes}} ==प्रबंधक समीक्षा== <!--यह भाग सदस्य:Riteze/प्रस साँचे को प्रतिस्थापित करके बनाया गया है --> आपने हाल ही में प्रबंधक {{noping|संजीव कुमार}} से [[सदस्य_वार्ता:संजीव कुमार#बॉट से ब्लॉक हटाने हेतु निवेदन|वार्तालाप]] किया, जिसमें नवीनतम टिप्पणी को 7 दिन हो चुके हैं। उम्मीद है कि उक्त वार्तालाप से आप संतुष्ट हुए होंगे। किसी प्रबंधक के प्रति संतुष्ट या असंतुष्ट होने पर सदस्यगण [[विकिपीडिया:चौपाल/प्रबंधक समीक्षा]] पृष्ठ पर अपना मत दर्ज कर सकते हैं। -[[User Talk:Riteze|<span style="color:green;">Riteze</span><sup>वार्ता</sup>]] 07:20, 30 मार्च 2025 (UTC) :Riteze जी, कृपया बार-बार एक ही संदेश न छोड़ें। मैंने संदेश पढ़ लिया है और यदि टिप्पणी करनी होती तो अब तक कर चुका होता। दोनों प्रबंधक अपना काम कर रहे हैं और यदि आपको शिकायत है तो उचित स्थान पर लिखें। – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 07:26, 30 मार्च 2025 (UTC) == सुधार अनुरोध == नमस्ते DreamRimmer जी, जैसे की मेरे वार्ता पृष्ठ पर मैं आपके सन्देशों को देख रहा था, मुझे लगता है यह समस्या भी आप सुधार दोगे। सन्दर्भों में आ रही कुछ समस्या को सुधारने के क्रम में साथी प्रबन्धक ने [[मॉड्यूल:Citation]] में कुछ सुधार किये। इससे वो समस्या तो दूर हो गयी लेकिन एक अन्य समस्या आने लग गयी। लेखों में माह के नाम के लिए अलग-अलग वर्तनियाँ काम में ली गयी हैं। इसी तरह उपरोक्त बदलाव के बाद मैंने भी यहाँ सुधार का प्रयास किया। मैंने [[मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration]] और [[मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration/sandbox]] में सुधार किया। अब ये sandbox वाली तिथियाँ ले रहा है जो सम्भवतः कहीं पाथ सुधारने से ठीक हो जायेगा। समस्या यह है कि यहाँ पर हिन्दी माह के नाम "फरवरी" (बिना नुक्ता के), "एप्रिल" (कम प्रचलन वाली वर्तनी), "सितम्बर", "अक्तुबर", "नवंबर" और "दिसंबर" (क्रम में बाद में लिखे गये) लिखने पर सन्दर्भों में त्रुटि आ रही है। क्या आप इस त्रुटि को सुधारने का प्रयास कर सकते हैं? आप चाहें तो किसी भी लेख में {{tl|cite web}} साँचा लगायें और <code>date</code>, <code>archive-date</code> या <code>access-date</code> प्राचलों को "1 एप्रिल 2025" मान देकर देखें। जैसे <nowiki>{{cite web|url=https://example.com|title=उदाहरण|date=1 एप्रिल 2025}}</nowiki><span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 06:25, 7 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ठीक कर दिया गया हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:57, 7 जुलाई 2025 (UTC) ::नमस्ते DreamRimmer जी, एक समस्या अभी भी आ रही है। <code>archive-date</code> प्राचल में यदि दिनांक के अंक देवनागरी में हैं तो यह नहीं पहचान पा रहा है और त्रुटि आ रही है। जैसे [[मालपुरा विधानसभा क्षेत्र (राजस्थान)]] के तीसरे सन्दर्भ में है।<!--{{cite web|url=https://example.com|title=उदाहरण|date=1 एप्रिल 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709000000/http://example.com |archive-date=9 जुलाई 2025|access-date=९ जुलाई २०२५}}--> ::इसी क्रम में मुझे एक और समस्या याद आ रही है जिसके सुधरने की मैंने आशा छोड़ रखी है। Vector 2010 स्किन में सबसे उपर एक अंक परिवर्तक दिखाई देता था लेकिन अब नवीन स्किन में वो नहीं दिखाई देता। उसमें किसी भी पृष्ठ पर अंकों को देवनागरी/अंग्रेज़ी में परिवर्तित करने का विकल्प मिलता था। इसे उदाहरण के रूप में मैंने एक स्क्रीनशॉट [https://streamable.com/408p0v यहाँ] पर डाला है, आप चाहें तो किसी भी पृष्ठ के यूआरएल में <code>?useskin=vector</code> लिखकर देख सकते हो। मोबाइल में मुझे <s>लॉगिन करने से पहले</s> यह विकल्प दिखाई देता है <s>लेकिन लॉगिन करते ही दिखाई देना बंद हो जाता है।</s> हालांकि मोबाइल में मीन्यू में दिखाई देता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:53, 9 जुलाई 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी: हालाँकि मैंने इस गैजेट स्क्रिप्ट में कुछ नोड्स से जुड़ी समस्याएँ अवश्य देखी हैं, लेकिन मुझे पोर्टलेट से संबंधित कोई विशेष परेशानी नज़र नहीं आई। यह गैजेट जिस ID को लक्षित करके मेन्यू में लिंक जोड़ता है, वह DOM में मौजूद है और मेरे लिए सही प्रकार से कार्य कर रहा है। कृपया एक बार अपनी वरीयताओं में जाकर यह जाँच लें कि “अंक परिवर्तक” सक्षम है या नहीं। मैंने इस गैजेट को मीडियाविकि के अनुसार अद्यतन किया था, परंतु उसमें कुछ दिक्कतें आने के कारण उसे पुनः पहले की स्थिति में लौटा दिया गया है। मैंने अपने उपयोगकर्ता पृष्ठ पर इसका परीक्षण भी किया, किंतु मुझे कोई स्पष्ट समस्या दिखाई नहीं दी। मुझे लगता है कि यह कोई सर्वर-साइड समस्या नहीं, बल्कि क्लायंट-साइड समस्या है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 01:16, 10 जुलाई 2025 (UTC) ::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, क्या आपको "अंक परिवर्तक" दिखाई दे रहा है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:20, 10 जुलाई 2025 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मेरे लिए यह ठीक काम कर रहा है और पोर्टलेट लिंक भी दिख रहा है, शायद यह समस्या आपको ही आ रही है। अगर यह आपके लिए काम नहीं कर रहा है तो आप इसे वरीयताओं से अक्षम करके अपने common.js से लोड करके देख सकते हैं: <code>mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=मीडियाविकि:Gadget-Numeral_converter.js&action=raw&ctype=text/javascript');</code> Archivedate की समस्या के लिए या तो मुझे देवनागरी अंकों को समझने के लिए नया पार्सर जोड़ना होगा या फिर अरबी अंकों के लिए कोई उपनाम अलियास बनाकर काम चलाया जा सकता है, मैं कोशिश करता हूँ कि इसे वैसे ही काम करने लायक बना सकूँ। अभी मैं कंप्यूटर पर हूँ और अगले कुछ घंटों तक ऑनलाइन ही रहूँगा तो आपको अपडेट दूँगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 04:38, 10 जुलाई 2025 (UTC) ::::::[[:मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration/sandbox]] और [[:मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration]] पर <code>local_digits</code> में नागरी अंक लिखे हुए हैं और इसी कारण <code>date</code> और <code>access-date</code> के साथ काम कर रहा है। <code>archive-date</code> में इस दिनांक की तुलना <code>archive-url</code> के मान से जाँचता है जहाँ <nowiki>https://web.archive.org/web/<संख्यात्मक_मान>/http://example.com</nowiki> में जो <nowiki><संख्यात्मक_मान></nowiki> पहले चार अंक वर्ष, बाद के 2 अंक माह और उसके बाद के 2 अंक दिन को बताते हैं। ::::::अंक परिवर्तक वाला आप कोई स्क्रीनशॉट दिखा सकते हो क्या? नयी स्किन में ये कहाँ दिखाई दे रहा है? हो सकता है मैंने ढ़ंग से ध्यान नहीं दिया हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:31, 10 जुलाई 2025 (UTC) :::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मुझे [https://ibb.co/99swZbhx Vector 2022] और [https://ibb.co/bM5cp3cC Vector 2010] दोनों में यह ठीक से दिखाई दे रहा है। "archivedate" वाली समस्या भी ठीक कर दी गई है। मैंने check_date फ़ंक्शन से पहले archive-date और archive-url की तारीख़ों में देवनागरी अंकों को आंतरिक रूप से मानक ASCII अंकों में बदल दिया है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 07:03, 10 जुलाई 2025 (UTC) ::::::::ओह! यहाँ सम्भवतः मैंने ध्यान ही नहीं दिया था। ये दिखाई दे रहा है। लेकिन इसके लिए लॉगिन होना आवश्यक है। vector 2010 वाला बिना लॉगिन के दिखाई देता था। जबकि गैजेट डेफिनेशन में इसे डिफॉल्ट रखा गया है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:31, 10 जुलाई 2025 (UTC) नमस्ते DreamRimmer जी, [[सिराक्यूज विश्वविद्यालय]] नामक लेख में यदि {{tl|authority control}} जोड़ा जाता है तो "लुआ त्रुटि मॉड्यूल:Authority_control में पंक्ति 51 पर: attempt to call field '?' (a nil value)।" दिखाई दे रही है। समरूप त्रुटि कुछ अन्य लेखों पर भी हो सकती है। मैं इसका कारण नहीं खोज पाया हूँ। समय मिले तो इसे सुधारने की कोशिश कीजियेगा।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:13, 26 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[विशेष:Diff/6458414]] के साथ ठीक कर दिया गया हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 03:15, 27 जुलाई 2025 (UTC) == बॉट संचालक == मेरे बॉट खाते से toolforge पर आपकी ही स्क्रिप्ट चल रही हैं। अतः बेहतर होगा कि मैं आपको भी बॉट संचालक में जोड़ दूँ। वर्तमान में मैंने जो बॉट पासवर्ड वहाँ जोड़ रखा है उससे प्रबंधकीय कार्यों की अनुमति नहीं है अतः आप केवल वो कार्य ही कर पावोगे जिनमें प्रबंधन अधिकार नहीं हैं। आवश्यकता पड़ी तो प्रबंधन अधिकार भी उसमें अद्यतन कर सकते हैं। इसके अतिरिक्त आप अन्य विकिपीडियाओं पर भी बॉट चला सकते हैं जिनपर बॉट फ्लैग है। क्या आपको यह उचित लग रहा है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:41, 25 अगस्त 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, सुझाव के लिए धन्यवाद। आपका बॉट जिन अन्य विकिपीडिया परियोजनाओं पर सक्रिय है, उनमें मेरी रुचि कम ही रही है। आपकी टूलफ़ोर्ज़ एक्सेस से मैं हिंदी विकिपीडिया पर स्वयं कोई कार्य नहीं करना चाहता, लेकिन यदि आवश्यकता हुई तो आपसे पूछकर कार्य कर सकता हूँ। वैसे भी आप हमेशा सक्रिय रहते ही हैं, इसलिए कोई भी काम होगा तो उसका कोड आपके साथ साझा कर दूँगा। यदि किसी सुधार की आवश्यकता हुई या कोई आवश्यक कार्य सामने आया तो कर लूँगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:56, 25 अगस्त 2025 (UTC) == core का कोड उपयोग करने में समस्या == नमस्ते DreamRimmer जी, मैं toolsforge पर <code>pywikibot-core</code> का कोड काम में लेना चाहता हूँ। लेकिन जैसे ही मैं कोई कमांड देता हूँ तो वहाँ यह त्रुटि आ रही है: <pre>No module named 'packaging' Please install it with &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;pip install packaging</pre><br> मैं इसे इंस्टॉल भी नहीं कर पा रहा हूँ। जब मैं <code>source pwbvenv/bin/activate</code> कर चुका हूँ तब इसकी अलग से आवश्यकता होगी क्या? हालांकि मैंने अन्य किसी स्क्रिप्ट की इन दिनों जाँच नहीं की है अतः पता नहीं कि अन्य कोई समस्या है या नहीं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:34, 24 सितंबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैंने इसे ठीक कर दिया है। अब आप फिर से कोशिश करें। यह दिक्कत पिछले कुछ दिनों से कई लोगों को आ रही है। समझ नहीं आता कि pip बार-बार क्यों टूट जाता है। वर्चुअल एनवायरनमेंट पुराना हो तब भी यह समस्या नहीं होनी चाहिए, क्योंकि हम Python 3.11 का इस्तेमाल कर रहे हैं। यह अभी भी नया वर्ज़न है। भले ही अब 3.13 आ गया है, लेकिन 3.11 भी पूरी तरह सपोर्टेड है, इसलिए दिक्कत नहीं आनी चाहिए थी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 18:22, 24 सितंबर 2025 (UTC) == आमेर दुर्ग == मेरे प्रिय मित्र @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने सिर्फ स्रोत्र जोड़ा है। [[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]] ([[सदस्य वार्ता:Karsan Chanda|वार्ता]]) 08:14, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]]: मैं देख रहा हूँ कि आप कई लेखों में मीणा जाति का प्रचार करने की कोशिश कर रहे हैं। कृपया जातीय योद्धा जैसे संपादन न करें, अन्यथा आपका यह कठपुतली खाता अवरुद्ध किया जा सकता है। आशा है आप सकारात्मक योगदान देने का प्रयास करेंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:21, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मेरा मक़सद स्रोतों के माध्यम से लेख को अच्छा बनाने का प्रयास है। [[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]] ([[सदस्य वार्ता:Karsan Chanda|वार्ता]]) 08:27, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) ::प्रिय मित्र @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जैसे मैं मीणा समुदाय के चांदा वंश के लिए पृष्ठ तैयार करने के लिए तीन स्रोतों का उपयोग कर रहा हूँ, लेकिन कुछ समस्याओं का सामना कर रहा हूँ। ::1. Rulers, Criminals and Denotified Tribe: A Historical Journey of the Meenas ::2. Origin Of Kachcwaha In Dhundhar Region of Rajasthan ::3. Evolution, extension and consolidation of meena tribe [[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]] ([[सदस्य वार्ता:Karsan Chanda|वार्ता]]) 08:32, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) == लेख विकिडेटा से जोड़ने के लिए == नमस्ते, क्या आप मेरे द्वारा प्रतियोगिता में बनाए गए लेखों को विकिडेता से जोड़ने में मदद कर सकते हैं? मैं इन्हें जोड़ नहीं पा रही क्योंकि शायद ये सुरक्षित हैं। लेख हैं [[ए मिडसमर नाइट्स ड्रीम]], [[गुलामी उन्मूलन आंदोलन]], [[गेम शो]], [[फोटो जर्नलिज़्म]], [[टाक शो]]। [[सदस्य:RichaD|RichaD]] ([[सदस्य वार्ता:RichaD|वार्ता]]) 14:00, 9 अक्टूबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:RichaD|RichaD]]: {{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:29, 9 अक्टूबर 2025 (UTC) == पृष्ठ पुनर्स्थापन (Userfy) हेतु अनुरोध == मैं Cinemaniac007 हूँ। आपने ‘अरिन पाल’ पृष्ठ को CSD A2 के अंतर्गत हटाया था। मैंने अब अपने सदस्य पृष्ठ पर स्पष्ट COI disclosure जोड़ दिया है। कृपया ‘अरिन पाल’ पृष्ठ को मेरी व्यक्तिगत सैंडबॉक्स में (Userfy) पुनर्स्थापित कर दें ताकि मैं उसमें तटस्थ भाषा और विश्वसनीय स्रोत जोड़कर सुधार कर सकूँ। धन्यवाद। [[सदस्य:Cinemaniac007|Cinemaniac007]] ([[सदस्य वार्ता:Cinemaniac007|वार्ता]]) 13:50, 20 नवम्बर 2025 (UTC) == नए साल की शुभकामनाएँ == <div style="background:#E8F5E9; padding:10px; border:1px solid #81C784; border-radius:6px;"> '''DreamRimmer जी, नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ!''' यह नया साल आपके और आपके परिवार के लिए अच्छा स्वास्थ्य, सफलता और सुख-समृद्धि लेकर आए। हिंदी विकिपीडिया पर आपके योगदान के लिए धन्यवाद। [[File:Everlasting Fireworks looped.gif|left|x173px]] [[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 13:19, 1 जनवरी 2026 (UTC) </div> :धन्यवाद। आपको भी नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:03, 1 जनवरी 2026 (UTC) ==हिंदी विकिस्रोत पर लोकल फाइल अपलोड के संबंध में== नमस्कार DreamRimmer जी! आपसे एक सहायता चाहिए थी। हिंदी विकिस्रोत पर फाइलें इस प्रकार लोकली अपलोड नहीं हो पा रहीं, जिससे कि उन्हें OCR किया जा सके। चूंकि <nowiki>{{PD-India}}</nowiki> फाइलों को कॉमन्स पर अपलोड नहीं किया जाना चाहिए इसलिए उन्हें लोकली अपलोड करने के लिए यह आवश्यक है। शायद यह काम फैब्रिकेटर पर हो सके। यदि आप इसमें कुछ सहायता कर सकें तो बताइएगा। धन्यवाद। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 04:30, 2 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, ज़रूर। इसके लिए दो काम करने होंगे। पहला, विकिस्रोत की चौपाल पर एक प्रस्ताव लाना होगा, ताकि हम उसे फ़ैब्रिकेटर पर ले जा सकें। दूसरा, हमें एक [[m:Non-free content#Exemption Doctrine Policy|Exemption Doctrine Policy]] की आवश्यकता होगी। इसके उदाहरण के लिए आप [[:en:Wikipedia:Non-free content criteria|Wikipedia:Non-free content criteria]] देख सकते हैं। यह नीति तैयार हो जाने के बाद हम इसे प्रस्ताव के साथ ही समुदाय के सामने रख सकते हैं और फिर दो सप्ताह बाद इसे फ़ैब्रिकेटर पर ले जा सकते हैं। शेष काम मैं संभाल लूँगा। प्रस्ताव आप कुछ इस तरह लिख सकते हैं: {{tq|मैं सभी सदस्यों के लिए स्थानीय अपलोड सक्षम किए जाने का प्रस्ताव रख रहा हूँ, क्योंकि {{tl|PD-India}} सामग्री कॉमन्स के लिए उपयुक्त नहीं है; अतः ऐसी फाइलों को स्थानीय रूप से अपलोड करने से OCR कार्य में सुविधा होगी। इसलिए मेरा प्रस्ताव है कि हिंदी विकिस्रोत पर स्थानीय अपलोड की सुविधा सक्षम की जाए। अपलोड कार्य [[En:Wikipedia:Non-free content|Wikipedia:Non-free content]] जैसी अपलोड नीतियों के अनुरूप किया जाएगा, जिससे फेयर यूज़ फ़ाइलों का भी स्थानीय अपलोड संभव हो सके। साथ ही, मैं Exemption Doctrine Policy नीति को भी समुदाय के समक्ष प्रस्तावित कर रहा हूँ। आपकी टिप्पणियों का स्वागत है।}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:21, 3 फ़रवरी 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद आपका। मैं इस सप्ताहांत तक आपके सुझाव के अनुसार प्रस्ताव और नीति तैयार कर लेता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 06:38, 5 फ़रवरी 2026 (UTC) == प्रबन्धक नामांकन पृष्ठ पर अनुभाग सम्पादन == नमस्ते DreamRimmer जी, मैं देख पा रहा हूँ कि आपके वर्तमान नामांकन के पश्चात् [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] पर अनुभाग सम्पादन नहीं हो पा रहा है। मुझे ऐसा कोई साँचा या मैजिक वर्ड भी नहीं दिखाई दे रहा जिससे यह विकल्प बंद हो गया है। कृपया आप इस समस्या को देख सकते हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:29, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, अनुभाग संपादन काफी समय से बंद है। मैंने अपने आवेदन से पहले भी इसे बंद ही पाया था। इसका मुख्य कारण इस पृष्ठ पर प्रयुक्त [[विकिपीडिया:विशेषाधिकार निवेदन/शीर्ष|शीर्ष साँचा]] है, जो पृष्ठ पर बॉर्डर जोड़ता है। मैंने बॉर्डर हटा दिया है, इसलिए अब यह सुविधा कार्य करने लगी है। DiscussionTools बॉर्डर के भीतर मौजूद टिप्पणियों और अनुभागों की पहचान नहीं कर पाता, इसी कारण यह काम नहीं करता। यदि हम पुनः बॉर्डर जोड़ते हैं, तो हम फिर से अनुभाग संपादन का उपयोग नहीं कर सकेंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:06, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) ::सुधार के लिए धन्यवाद। मैंने पृष्ठ का इतिहास देखा और ऐसे प्रतीत हुआ कि पिछली बार मैंने टिप्पणी अनुभाग सम्पादन से की थी। जो भी हो, मुझे वर्तमान स्वरूप भी ठीक लग रहा है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:28, 19 फ़रवरी 2026 (UTC) == बिना सामग्री वाले लेख == नमस्ते DreamRimmer जी, क्या आप [[वितली गिन्ज़बर्ग]] जैसे लेखों को सूचीबद्ध करने का कोई तरिका जानते हैं? ऐसे पृष्ठों को [[:en:User:Dr_pda/prosesize.js|User:Dr pda/prosesize.js]] से देखने पर 10 से कब शब्द दिखाई देते हैं। ऐसे लेख या तो सामग्री रहित (बहुत कम) होते हैं या फिर एआई से निर्मित होते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:31, 17 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ऐसे ज्यादातर लेख विज्ञान से संबंधित हैं। अगर आपको सूची चाहिए, तो मैं दे सकता हूँ। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:46, 17 मार्च 2026 (UTC) ::हाँ, सूची बना दीजिएगा जिससे समय मिलने पर कम से कम 100 शब्द तो रख सकें। सम्भव है किसी प्रतियोगिता में शामिल करके कुछ विस्तार करवाया जाये।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:09, 17 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय यह पृष्ठ विकिपीडिया में पहले से ही मौजूद है| :::[https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:%E0%A4%9B%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A5%87_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 छोटे पृष्ठ] :::धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:17, 17 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] मैंने 5000 लेखों को प्रोसेस किया, जिनमें अच्छी-खासी संख्या में लेख इस मापदंड में आ रहे हैं। अगर आपको और लेखों की जरूरत हो, तो याद दिला दीजिए। [[सदस्य:DreamRimmer/RandomPage]] – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:17, 17 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय इन लेखों को आरोही या अवरोही क्रम में लिखने से इन्हें सुधारने में आसानी होगी| ::::धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:20, 17 मार्च 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, आपको सम्भवतः मेरा सन्देश समझ नहीं आया। :::::DreamRimmer जी, इस सूची के लिए धन्यवाद। यह मुझे उपयोगी सूची लग रही है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:33, 17 मार्च 2026 (UTC) == अधिकार के संबंध में == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय यह जानना चाहता हूं कि मैं किन-किन अधिकार के लिए नामांकन कर सकता हूं| अभी के योगदान पर [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:56, 18 मार्च 2026 (UTC) :मेरा सुझाव है कि अभी कुछ समय आप नीतियों को अच्छी तरह समझने और जो सामान्य कार्य अभी कर रहे हैं, उसी पर ध्यान देने की कोशिश करें। आगे अनुभव और लगातार अच्छे योगदान के आधार पर अधिकारों के लिए नामांकन किया जा सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:07, 18 मार्च 2026 (UTC) == प्रश्न == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, मैने [[1973 पेरिस ओपन - पुरुष एकल]] को हटाने का नामांकन किया है क्या ये मापदंड सही या कोई दूसरा मापदंड प्रयोग करूं| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:02, 20 मार्च 2026 (UTC) :आपने जो मापदंड लगाया है वह सही नहीं है। मैं आपकी जगह होता तो इसे हटाने के बजाय सुधारने का प्रयास करता। यदि इसे हटाने की बात है तो मेरे विचार से [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] अधिक उचित रहेगी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 11:14, 20 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय, ::[[सदस्य वार्ता:Rambeer Vishwakarma]] इसे सुधरा तथा लेखक बर्बरता कर रहे है| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:03, 20 मार्च 2026 (UTC) ==माफ़ी चाहूंगा पर== नमस्ते DreamRimmer जी, [[ज्योति देशपांडे]] लेख को विकिपीडिया पर पृष्ठों को हटाने की नीति के अंतर्गत आपने हटा दिया था। लेकिन उसी समय मै इस लेख में सुधार कर रहा था। जब मैने बदलाव प्रकाशित किया, लेख फिर से बन गया है। यदि आप को लगता है की इस लेख को नहीं रखना है, तो माफ़ी चाहूंगा पर आपको लेख को हटाने का काम फिर से करना होगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:12, 24 मार्च 2026 (UTC) :धर्मेंद्र जी, इसमें माफी की कोई आवश्यकता नहीं है, बल्कि सुधार के लिए आप धन्यवाद के पात्र हैं। मैंने पहले हटाए गए अवतरणों को पुनः स्थापित कर दिया है। मुझे नहीं लगता कि अब इसे हटाने की आवश्यकता है। बाकी यदि कोई अन्य प्रबंधक चाहे, तो इसे फिर से नामांकित कर सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 05:55, 24 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|चाहर धर्मेंद्र}} जी, नमस्ते! यदि आप किसी नये पृष्ठ को निर्मित कर रहे है या उसको सुधारने करना चाह रहे है, परन्तु उसमे कोई सामग्री न हो तो उस पृष्ठ पर <code>[[साँचा:निर्माणाधीन]]</code> जोड़ दे, जिससे कोई सदस्य उस पृष्ठ को हटाने के लिए नामांकित नहीं करेगा, परन्तु लेख में पर्याप्त मात्रा में सामग्री होनी ही चाहिए जिससे यह भी न प्रतीत हो की पृष्ठ पूर्ण रूप से रिक्त है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 06:32, 24 मार्च 2026 (UTC) == अनुरोध == DreamRimmer जी, नमस्ते! क्या आप मेरे सदस्य पृष्ठ को निर्माण से पूर्ण सुरक्षित कर सकते हो? क्यूंकि मैं यहां पर अपना सदस्य पृष्ठ निर्मित नहीं करना चाहता हूँ, अगर आप पूर्ण सुरक्षित कर दे अनंत समय के लिए तो यह मेरे लिए अच्छा रहेगा। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 06:48, 24 मार्च 2026 (UTC) :Cptabhiimanyuseven जी, मुझे नहीं लगता कि यह एक अच्छा विचार है, क्योंकि इससे भविष्य में इसे बनाने के लिए एक प्रबंधक की आवश्यकता पड़ेगी, जबकि अभी इसे सुरक्षित करने की कोई स्पष्ट आवश्यकता नहीं है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 07:17, 24 मार्च 2026 (UTC) ::DreamRimmer जी, यहाँ सदस्यपृष्ठ निर्मित करने का मेरे पास कोई कारण नहीं है, जिस विकी पर मुझे अपना सदस्यपृष्ठ निर्मित करना था वहां पर हमने निर्मित कर लिया है, परन्तु [[:en:WP:UPROT|WP:UPROT]] के अंतर्गत सदस्य के अनुरोध पर सदस्यपृष्ठ सुरक्षित किया जा सकता है, कृपया पुन: विचार करें। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 07:25, 24 मार्च 2026 (UTC) :::मुझे नहीं लगता कि आपके द्वारा दिया गया कारण वास्तविक एवं उचित आवश्यकता को दर्शाता है; यदि ऐसा होता, तो मैं इसे सुरक्षित कर देता। फिर भी, यदि आप इसके लिए आग्रह कर रहे हैं, तो मुझे इसमें कोई आपत्ति नहीं है। मैं केवल इतना कहना चाहूँगा कि इस प्रकार के निवेदन अनावश्यक रूप से हम दोनों का समय व्यर्थ करते हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:12, 24 मार्च 2026 (UTC) == सूचना == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, पहले बता नहीं पाया परंतु [[https://hi.wikimedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 हिंदी wikimedia]] में मैं पहले भी लॉगिन नहीं कर पा रहा था, अब तो खैर अवरोधित हूं, जांच लें| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:44, 30 मार्च 2026 (UTC) 0a0ry5hz33bmip68doh5lrhvvihddbi 6534564 6534558 2026-03-30T08:01:50Z DreamRimmer 651050 /* सूचना */ उत्तर 6534564 wikitext text/x-wiki {{Archives|auto=yes|search=yes}} ==प्रबंधक समीक्षा== <!--यह भाग सदस्य:Riteze/प्रस साँचे को प्रतिस्थापित करके बनाया गया है --> आपने हाल ही में प्रबंधक {{noping|संजीव कुमार}} से [[सदस्य_वार्ता:संजीव कुमार#बॉट से ब्लॉक हटाने हेतु निवेदन|वार्तालाप]] किया, जिसमें नवीनतम टिप्पणी को 7 दिन हो चुके हैं। उम्मीद है कि उक्त वार्तालाप से आप संतुष्ट हुए होंगे। किसी प्रबंधक के प्रति संतुष्ट या असंतुष्ट होने पर सदस्यगण [[विकिपीडिया:चौपाल/प्रबंधक समीक्षा]] पृष्ठ पर अपना मत दर्ज कर सकते हैं। -[[User Talk:Riteze|<span style="color:green;">Riteze</span><sup>वार्ता</sup>]] 07:20, 30 मार्च 2025 (UTC) :Riteze जी, कृपया बार-बार एक ही संदेश न छोड़ें। मैंने संदेश पढ़ लिया है और यदि टिप्पणी करनी होती तो अब तक कर चुका होता। दोनों प्रबंधक अपना काम कर रहे हैं और यदि आपको शिकायत है तो उचित स्थान पर लिखें। – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 07:26, 30 मार्च 2025 (UTC) == सुधार अनुरोध == नमस्ते DreamRimmer जी, जैसे की मेरे वार्ता पृष्ठ पर मैं आपके सन्देशों को देख रहा था, मुझे लगता है यह समस्या भी आप सुधार दोगे। सन्दर्भों में आ रही कुछ समस्या को सुधारने के क्रम में साथी प्रबन्धक ने [[मॉड्यूल:Citation]] में कुछ सुधार किये। इससे वो समस्या तो दूर हो गयी लेकिन एक अन्य समस्या आने लग गयी। लेखों में माह के नाम के लिए अलग-अलग वर्तनियाँ काम में ली गयी हैं। इसी तरह उपरोक्त बदलाव के बाद मैंने भी यहाँ सुधार का प्रयास किया। मैंने [[मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration]] और [[मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration/sandbox]] में सुधार किया। अब ये sandbox वाली तिथियाँ ले रहा है जो सम्भवतः कहीं पाथ सुधारने से ठीक हो जायेगा। समस्या यह है कि यहाँ पर हिन्दी माह के नाम "फरवरी" (बिना नुक्ता के), "एप्रिल" (कम प्रचलन वाली वर्तनी), "सितम्बर", "अक्तुबर", "नवंबर" और "दिसंबर" (क्रम में बाद में लिखे गये) लिखने पर सन्दर्भों में त्रुटि आ रही है। क्या आप इस त्रुटि को सुधारने का प्रयास कर सकते हैं? आप चाहें तो किसी भी लेख में {{tl|cite web}} साँचा लगायें और <code>date</code>, <code>archive-date</code> या <code>access-date</code> प्राचलों को "1 एप्रिल 2025" मान देकर देखें। जैसे <nowiki>{{cite web|url=https://example.com|title=उदाहरण|date=1 एप्रिल 2025}}</nowiki><span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 06:25, 7 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ठीक कर दिया गया हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:57, 7 जुलाई 2025 (UTC) ::नमस्ते DreamRimmer जी, एक समस्या अभी भी आ रही है। <code>archive-date</code> प्राचल में यदि दिनांक के अंक देवनागरी में हैं तो यह नहीं पहचान पा रहा है और त्रुटि आ रही है। जैसे [[मालपुरा विधानसभा क्षेत्र (राजस्थान)]] के तीसरे सन्दर्भ में है।<!--{{cite web|url=https://example.com|title=उदाहरण|date=1 एप्रिल 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709000000/http://example.com |archive-date=9 जुलाई 2025|access-date=९ जुलाई २०२५}}--> ::इसी क्रम में मुझे एक और समस्या याद आ रही है जिसके सुधरने की मैंने आशा छोड़ रखी है। Vector 2010 स्किन में सबसे उपर एक अंक परिवर्तक दिखाई देता था लेकिन अब नवीन स्किन में वो नहीं दिखाई देता। उसमें किसी भी पृष्ठ पर अंकों को देवनागरी/अंग्रेज़ी में परिवर्तित करने का विकल्प मिलता था। इसे उदाहरण के रूप में मैंने एक स्क्रीनशॉट [https://streamable.com/408p0v यहाँ] पर डाला है, आप चाहें तो किसी भी पृष्ठ के यूआरएल में <code>?useskin=vector</code> लिखकर देख सकते हो। मोबाइल में मुझे <s>लॉगिन करने से पहले</s> यह विकल्प दिखाई देता है <s>लेकिन लॉगिन करते ही दिखाई देना बंद हो जाता है।</s> हालांकि मोबाइल में मीन्यू में दिखाई देता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:53, 9 जुलाई 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी: हालाँकि मैंने इस गैजेट स्क्रिप्ट में कुछ नोड्स से जुड़ी समस्याएँ अवश्य देखी हैं, लेकिन मुझे पोर्टलेट से संबंधित कोई विशेष परेशानी नज़र नहीं आई। यह गैजेट जिस ID को लक्षित करके मेन्यू में लिंक जोड़ता है, वह DOM में मौजूद है और मेरे लिए सही प्रकार से कार्य कर रहा है। कृपया एक बार अपनी वरीयताओं में जाकर यह जाँच लें कि “अंक परिवर्तक” सक्षम है या नहीं। मैंने इस गैजेट को मीडियाविकि के अनुसार अद्यतन किया था, परंतु उसमें कुछ दिक्कतें आने के कारण उसे पुनः पहले की स्थिति में लौटा दिया गया है। मैंने अपने उपयोगकर्ता पृष्ठ पर इसका परीक्षण भी किया, किंतु मुझे कोई स्पष्ट समस्या दिखाई नहीं दी। मुझे लगता है कि यह कोई सर्वर-साइड समस्या नहीं, बल्कि क्लायंट-साइड समस्या है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 01:16, 10 जुलाई 2025 (UTC) ::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, क्या आपको "अंक परिवर्तक" दिखाई दे रहा है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:20, 10 जुलाई 2025 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मेरे लिए यह ठीक काम कर रहा है और पोर्टलेट लिंक भी दिख रहा है, शायद यह समस्या आपको ही आ रही है। अगर यह आपके लिए काम नहीं कर रहा है तो आप इसे वरीयताओं से अक्षम करके अपने common.js से लोड करके देख सकते हैं: <code>mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=मीडियाविकि:Gadget-Numeral_converter.js&action=raw&ctype=text/javascript');</code> Archivedate की समस्या के लिए या तो मुझे देवनागरी अंकों को समझने के लिए नया पार्सर जोड़ना होगा या फिर अरबी अंकों के लिए कोई उपनाम अलियास बनाकर काम चलाया जा सकता है, मैं कोशिश करता हूँ कि इसे वैसे ही काम करने लायक बना सकूँ। अभी मैं कंप्यूटर पर हूँ और अगले कुछ घंटों तक ऑनलाइन ही रहूँगा तो आपको अपडेट दूँगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 04:38, 10 जुलाई 2025 (UTC) ::::::[[:मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration/sandbox]] और [[:मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration]] पर <code>local_digits</code> में नागरी अंक लिखे हुए हैं और इसी कारण <code>date</code> और <code>access-date</code> के साथ काम कर रहा है। <code>archive-date</code> में इस दिनांक की तुलना <code>archive-url</code> के मान से जाँचता है जहाँ <nowiki>https://web.archive.org/web/<संख्यात्मक_मान>/http://example.com</nowiki> में जो <nowiki><संख्यात्मक_मान></nowiki> पहले चार अंक वर्ष, बाद के 2 अंक माह और उसके बाद के 2 अंक दिन को बताते हैं। ::::::अंक परिवर्तक वाला आप कोई स्क्रीनशॉट दिखा सकते हो क्या? नयी स्किन में ये कहाँ दिखाई दे रहा है? हो सकता है मैंने ढ़ंग से ध्यान नहीं दिया हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:31, 10 जुलाई 2025 (UTC) :::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मुझे [https://ibb.co/99swZbhx Vector 2022] और [https://ibb.co/bM5cp3cC Vector 2010] दोनों में यह ठीक से दिखाई दे रहा है। "archivedate" वाली समस्या भी ठीक कर दी गई है। मैंने check_date फ़ंक्शन से पहले archive-date और archive-url की तारीख़ों में देवनागरी अंकों को आंतरिक रूप से मानक ASCII अंकों में बदल दिया है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 07:03, 10 जुलाई 2025 (UTC) ::::::::ओह! यहाँ सम्भवतः मैंने ध्यान ही नहीं दिया था। ये दिखाई दे रहा है। लेकिन इसके लिए लॉगिन होना आवश्यक है। vector 2010 वाला बिना लॉगिन के दिखाई देता था। जबकि गैजेट डेफिनेशन में इसे डिफॉल्ट रखा गया है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:31, 10 जुलाई 2025 (UTC) नमस्ते DreamRimmer जी, [[सिराक्यूज विश्वविद्यालय]] नामक लेख में यदि {{tl|authority control}} जोड़ा जाता है तो "लुआ त्रुटि मॉड्यूल:Authority_control में पंक्ति 51 पर: attempt to call field '?' (a nil value)।" दिखाई दे रही है। समरूप त्रुटि कुछ अन्य लेखों पर भी हो सकती है। मैं इसका कारण नहीं खोज पाया हूँ। समय मिले तो इसे सुधारने की कोशिश कीजियेगा।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:13, 26 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[विशेष:Diff/6458414]] के साथ ठीक कर दिया गया हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 03:15, 27 जुलाई 2025 (UTC) == बॉट संचालक == मेरे बॉट खाते से toolforge पर आपकी ही स्क्रिप्ट चल रही हैं। अतः बेहतर होगा कि मैं आपको भी बॉट संचालक में जोड़ दूँ। वर्तमान में मैंने जो बॉट पासवर्ड वहाँ जोड़ रखा है उससे प्रबंधकीय कार्यों की अनुमति नहीं है अतः आप केवल वो कार्य ही कर पावोगे जिनमें प्रबंधन अधिकार नहीं हैं। आवश्यकता पड़ी तो प्रबंधन अधिकार भी उसमें अद्यतन कर सकते हैं। इसके अतिरिक्त आप अन्य विकिपीडियाओं पर भी बॉट चला सकते हैं जिनपर बॉट फ्लैग है। क्या आपको यह उचित लग रहा है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:41, 25 अगस्त 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, सुझाव के लिए धन्यवाद। आपका बॉट जिन अन्य विकिपीडिया परियोजनाओं पर सक्रिय है, उनमें मेरी रुचि कम ही रही है। आपकी टूलफ़ोर्ज़ एक्सेस से मैं हिंदी विकिपीडिया पर स्वयं कोई कार्य नहीं करना चाहता, लेकिन यदि आवश्यकता हुई तो आपसे पूछकर कार्य कर सकता हूँ। वैसे भी आप हमेशा सक्रिय रहते ही हैं, इसलिए कोई भी काम होगा तो उसका कोड आपके साथ साझा कर दूँगा। यदि किसी सुधार की आवश्यकता हुई या कोई आवश्यक कार्य सामने आया तो कर लूँगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:56, 25 अगस्त 2025 (UTC) == core का कोड उपयोग करने में समस्या == नमस्ते DreamRimmer जी, मैं toolsforge पर <code>pywikibot-core</code> का कोड काम में लेना चाहता हूँ। लेकिन जैसे ही मैं कोई कमांड देता हूँ तो वहाँ यह त्रुटि आ रही है: <pre>No module named 'packaging' Please install it with &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;pip install packaging</pre><br> मैं इसे इंस्टॉल भी नहीं कर पा रहा हूँ। जब मैं <code>source pwbvenv/bin/activate</code> कर चुका हूँ तब इसकी अलग से आवश्यकता होगी क्या? हालांकि मैंने अन्य किसी स्क्रिप्ट की इन दिनों जाँच नहीं की है अतः पता नहीं कि अन्य कोई समस्या है या नहीं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:34, 24 सितंबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैंने इसे ठीक कर दिया है। अब आप फिर से कोशिश करें। यह दिक्कत पिछले कुछ दिनों से कई लोगों को आ रही है। समझ नहीं आता कि pip बार-बार क्यों टूट जाता है। वर्चुअल एनवायरनमेंट पुराना हो तब भी यह समस्या नहीं होनी चाहिए, क्योंकि हम Python 3.11 का इस्तेमाल कर रहे हैं। यह अभी भी नया वर्ज़न है। भले ही अब 3.13 आ गया है, लेकिन 3.11 भी पूरी तरह सपोर्टेड है, इसलिए दिक्कत नहीं आनी चाहिए थी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 18:22, 24 सितंबर 2025 (UTC) == आमेर दुर्ग == मेरे प्रिय मित्र @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने सिर्फ स्रोत्र जोड़ा है। [[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]] ([[सदस्य वार्ता:Karsan Chanda|वार्ता]]) 08:14, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]]: मैं देख रहा हूँ कि आप कई लेखों में मीणा जाति का प्रचार करने की कोशिश कर रहे हैं। कृपया जातीय योद्धा जैसे संपादन न करें, अन्यथा आपका यह कठपुतली खाता अवरुद्ध किया जा सकता है। आशा है आप सकारात्मक योगदान देने का प्रयास करेंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:21, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मेरा मक़सद स्रोतों के माध्यम से लेख को अच्छा बनाने का प्रयास है। [[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]] ([[सदस्य वार्ता:Karsan Chanda|वार्ता]]) 08:27, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) ::प्रिय मित्र @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जैसे मैं मीणा समुदाय के चांदा वंश के लिए पृष्ठ तैयार करने के लिए तीन स्रोतों का उपयोग कर रहा हूँ, लेकिन कुछ समस्याओं का सामना कर रहा हूँ। ::1. Rulers, Criminals and Denotified Tribe: A Historical Journey of the Meenas ::2. Origin Of Kachcwaha In Dhundhar Region of Rajasthan ::3. Evolution, extension and consolidation of meena tribe [[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]] ([[सदस्य वार्ता:Karsan Chanda|वार्ता]]) 08:32, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) == लेख विकिडेटा से जोड़ने के लिए == नमस्ते, क्या आप मेरे द्वारा प्रतियोगिता में बनाए गए लेखों को विकिडेता से जोड़ने में मदद कर सकते हैं? मैं इन्हें जोड़ नहीं पा रही क्योंकि शायद ये सुरक्षित हैं। लेख हैं [[ए मिडसमर नाइट्स ड्रीम]], [[गुलामी उन्मूलन आंदोलन]], [[गेम शो]], [[फोटो जर्नलिज़्म]], [[टाक शो]]। [[सदस्य:RichaD|RichaD]] ([[सदस्य वार्ता:RichaD|वार्ता]]) 14:00, 9 अक्टूबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:RichaD|RichaD]]: {{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:29, 9 अक्टूबर 2025 (UTC) == पृष्ठ पुनर्स्थापन (Userfy) हेतु अनुरोध == मैं Cinemaniac007 हूँ। आपने ‘अरिन पाल’ पृष्ठ को CSD A2 के अंतर्गत हटाया था। मैंने अब अपने सदस्य पृष्ठ पर स्पष्ट COI disclosure जोड़ दिया है। कृपया ‘अरिन पाल’ पृष्ठ को मेरी व्यक्तिगत सैंडबॉक्स में (Userfy) पुनर्स्थापित कर दें ताकि मैं उसमें तटस्थ भाषा और विश्वसनीय स्रोत जोड़कर सुधार कर सकूँ। धन्यवाद। [[सदस्य:Cinemaniac007|Cinemaniac007]] ([[सदस्य वार्ता:Cinemaniac007|वार्ता]]) 13:50, 20 नवम्बर 2025 (UTC) == नए साल की शुभकामनाएँ == <div style="background:#E8F5E9; padding:10px; border:1px solid #81C784; border-radius:6px;"> '''DreamRimmer जी, नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ!''' यह नया साल आपके और आपके परिवार के लिए अच्छा स्वास्थ्य, सफलता और सुख-समृद्धि लेकर आए। हिंदी विकिपीडिया पर आपके योगदान के लिए धन्यवाद। [[File:Everlasting Fireworks looped.gif|left|x173px]] [[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 13:19, 1 जनवरी 2026 (UTC) </div> :धन्यवाद। आपको भी नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:03, 1 जनवरी 2026 (UTC) ==हिंदी विकिस्रोत पर लोकल फाइल अपलोड के संबंध में== नमस्कार DreamRimmer जी! आपसे एक सहायता चाहिए थी। हिंदी विकिस्रोत पर फाइलें इस प्रकार लोकली अपलोड नहीं हो पा रहीं, जिससे कि उन्हें OCR किया जा सके। चूंकि <nowiki>{{PD-India}}</nowiki> फाइलों को कॉमन्स पर अपलोड नहीं किया जाना चाहिए इसलिए उन्हें लोकली अपलोड करने के लिए यह आवश्यक है। शायद यह काम फैब्रिकेटर पर हो सके। यदि आप इसमें कुछ सहायता कर सकें तो बताइएगा। धन्यवाद। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 04:30, 2 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, ज़रूर। इसके लिए दो काम करने होंगे। पहला, विकिस्रोत की चौपाल पर एक प्रस्ताव लाना होगा, ताकि हम उसे फ़ैब्रिकेटर पर ले जा सकें। दूसरा, हमें एक [[m:Non-free content#Exemption Doctrine Policy|Exemption Doctrine Policy]] की आवश्यकता होगी। इसके उदाहरण के लिए आप [[:en:Wikipedia:Non-free content criteria|Wikipedia:Non-free content criteria]] देख सकते हैं। यह नीति तैयार हो जाने के बाद हम इसे प्रस्ताव के साथ ही समुदाय के सामने रख सकते हैं और फिर दो सप्ताह बाद इसे फ़ैब्रिकेटर पर ले जा सकते हैं। शेष काम मैं संभाल लूँगा। प्रस्ताव आप कुछ इस तरह लिख सकते हैं: {{tq|मैं सभी सदस्यों के लिए स्थानीय अपलोड सक्षम किए जाने का प्रस्ताव रख रहा हूँ, क्योंकि {{tl|PD-India}} सामग्री कॉमन्स के लिए उपयुक्त नहीं है; अतः ऐसी फाइलों को स्थानीय रूप से अपलोड करने से OCR कार्य में सुविधा होगी। इसलिए मेरा प्रस्ताव है कि हिंदी विकिस्रोत पर स्थानीय अपलोड की सुविधा सक्षम की जाए। अपलोड कार्य [[En:Wikipedia:Non-free content|Wikipedia:Non-free content]] जैसी अपलोड नीतियों के अनुरूप किया जाएगा, जिससे फेयर यूज़ फ़ाइलों का भी स्थानीय अपलोड संभव हो सके। साथ ही, मैं Exemption Doctrine Policy नीति को भी समुदाय के समक्ष प्रस्तावित कर रहा हूँ। आपकी टिप्पणियों का स्वागत है।}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:21, 3 फ़रवरी 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद आपका। मैं इस सप्ताहांत तक आपके सुझाव के अनुसार प्रस्ताव और नीति तैयार कर लेता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 06:38, 5 फ़रवरी 2026 (UTC) == प्रबन्धक नामांकन पृष्ठ पर अनुभाग सम्पादन == नमस्ते DreamRimmer जी, मैं देख पा रहा हूँ कि आपके वर्तमान नामांकन के पश्चात् [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] पर अनुभाग सम्पादन नहीं हो पा रहा है। मुझे ऐसा कोई साँचा या मैजिक वर्ड भी नहीं दिखाई दे रहा जिससे यह विकल्प बंद हो गया है। कृपया आप इस समस्या को देख सकते हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:29, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, अनुभाग संपादन काफी समय से बंद है। मैंने अपने आवेदन से पहले भी इसे बंद ही पाया था। इसका मुख्य कारण इस पृष्ठ पर प्रयुक्त [[विकिपीडिया:विशेषाधिकार निवेदन/शीर्ष|शीर्ष साँचा]] है, जो पृष्ठ पर बॉर्डर जोड़ता है। मैंने बॉर्डर हटा दिया है, इसलिए अब यह सुविधा कार्य करने लगी है। DiscussionTools बॉर्डर के भीतर मौजूद टिप्पणियों और अनुभागों की पहचान नहीं कर पाता, इसी कारण यह काम नहीं करता। यदि हम पुनः बॉर्डर जोड़ते हैं, तो हम फिर से अनुभाग संपादन का उपयोग नहीं कर सकेंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:06, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) ::सुधार के लिए धन्यवाद। मैंने पृष्ठ का इतिहास देखा और ऐसे प्रतीत हुआ कि पिछली बार मैंने टिप्पणी अनुभाग सम्पादन से की थी। जो भी हो, मुझे वर्तमान स्वरूप भी ठीक लग रहा है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:28, 19 फ़रवरी 2026 (UTC) == बिना सामग्री वाले लेख == नमस्ते DreamRimmer जी, क्या आप [[वितली गिन्ज़बर्ग]] जैसे लेखों को सूचीबद्ध करने का कोई तरिका जानते हैं? ऐसे पृष्ठों को [[:en:User:Dr_pda/prosesize.js|User:Dr pda/prosesize.js]] से देखने पर 10 से कब शब्द दिखाई देते हैं। ऐसे लेख या तो सामग्री रहित (बहुत कम) होते हैं या फिर एआई से निर्मित होते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:31, 17 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ऐसे ज्यादातर लेख विज्ञान से संबंधित हैं। अगर आपको सूची चाहिए, तो मैं दे सकता हूँ। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:46, 17 मार्च 2026 (UTC) ::हाँ, सूची बना दीजिएगा जिससे समय मिलने पर कम से कम 100 शब्द तो रख सकें। सम्भव है किसी प्रतियोगिता में शामिल करके कुछ विस्तार करवाया जाये।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:09, 17 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय यह पृष्ठ विकिपीडिया में पहले से ही मौजूद है| :::[https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:%E0%A4%9B%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A5%87_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 छोटे पृष्ठ] :::धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:17, 17 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] मैंने 5000 लेखों को प्रोसेस किया, जिनमें अच्छी-खासी संख्या में लेख इस मापदंड में आ रहे हैं। अगर आपको और लेखों की जरूरत हो, तो याद दिला दीजिए। [[सदस्य:DreamRimmer/RandomPage]] – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:17, 17 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय इन लेखों को आरोही या अवरोही क्रम में लिखने से इन्हें सुधारने में आसानी होगी| ::::धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:20, 17 मार्च 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, आपको सम्भवतः मेरा सन्देश समझ नहीं आया। :::::DreamRimmer जी, इस सूची के लिए धन्यवाद। यह मुझे उपयोगी सूची लग रही है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:33, 17 मार्च 2026 (UTC) == अधिकार के संबंध में == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय यह जानना चाहता हूं कि मैं किन-किन अधिकार के लिए नामांकन कर सकता हूं| अभी के योगदान पर [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:56, 18 मार्च 2026 (UTC) :मेरा सुझाव है कि अभी कुछ समय आप नीतियों को अच्छी तरह समझने और जो सामान्य कार्य अभी कर रहे हैं, उसी पर ध्यान देने की कोशिश करें। आगे अनुभव और लगातार अच्छे योगदान के आधार पर अधिकारों के लिए नामांकन किया जा सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:07, 18 मार्च 2026 (UTC) == प्रश्न == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, मैने [[1973 पेरिस ओपन - पुरुष एकल]] को हटाने का नामांकन किया है क्या ये मापदंड सही या कोई दूसरा मापदंड प्रयोग करूं| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:02, 20 मार्च 2026 (UTC) :आपने जो मापदंड लगाया है वह सही नहीं है। मैं आपकी जगह होता तो इसे हटाने के बजाय सुधारने का प्रयास करता। यदि इसे हटाने की बात है तो मेरे विचार से [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] अधिक उचित रहेगी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 11:14, 20 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय, ::[[सदस्य वार्ता:Rambeer Vishwakarma]] इसे सुधरा तथा लेखक बर्बरता कर रहे है| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:03, 20 मार्च 2026 (UTC) ==माफ़ी चाहूंगा पर== नमस्ते DreamRimmer जी, [[ज्योति देशपांडे]] लेख को विकिपीडिया पर पृष्ठों को हटाने की नीति के अंतर्गत आपने हटा दिया था। लेकिन उसी समय मै इस लेख में सुधार कर रहा था। जब मैने बदलाव प्रकाशित किया, लेख फिर से बन गया है। यदि आप को लगता है की इस लेख को नहीं रखना है, तो माफ़ी चाहूंगा पर आपको लेख को हटाने का काम फिर से करना होगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:12, 24 मार्च 2026 (UTC) :धर्मेंद्र जी, इसमें माफी की कोई आवश्यकता नहीं है, बल्कि सुधार के लिए आप धन्यवाद के पात्र हैं। मैंने पहले हटाए गए अवतरणों को पुनः स्थापित कर दिया है। मुझे नहीं लगता कि अब इसे हटाने की आवश्यकता है। बाकी यदि कोई अन्य प्रबंधक चाहे, तो इसे फिर से नामांकित कर सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 05:55, 24 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|चाहर धर्मेंद्र}} जी, नमस्ते! यदि आप किसी नये पृष्ठ को निर्मित कर रहे है या उसको सुधारने करना चाह रहे है, परन्तु उसमे कोई सामग्री न हो तो उस पृष्ठ पर <code>[[साँचा:निर्माणाधीन]]</code> जोड़ दे, जिससे कोई सदस्य उस पृष्ठ को हटाने के लिए नामांकित नहीं करेगा, परन्तु लेख में पर्याप्त मात्रा में सामग्री होनी ही चाहिए जिससे यह भी न प्रतीत हो की पृष्ठ पूर्ण रूप से रिक्त है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 06:32, 24 मार्च 2026 (UTC) == अनुरोध == DreamRimmer जी, नमस्ते! क्या आप मेरे सदस्य पृष्ठ को निर्माण से पूर्ण सुरक्षित कर सकते हो? क्यूंकि मैं यहां पर अपना सदस्य पृष्ठ निर्मित नहीं करना चाहता हूँ, अगर आप पूर्ण सुरक्षित कर दे अनंत समय के लिए तो यह मेरे लिए अच्छा रहेगा। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 06:48, 24 मार्च 2026 (UTC) :Cptabhiimanyuseven जी, मुझे नहीं लगता कि यह एक अच्छा विचार है, क्योंकि इससे भविष्य में इसे बनाने के लिए एक प्रबंधक की आवश्यकता पड़ेगी, जबकि अभी इसे सुरक्षित करने की कोई स्पष्ट आवश्यकता नहीं है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 07:17, 24 मार्च 2026 (UTC) ::DreamRimmer जी, यहाँ सदस्यपृष्ठ निर्मित करने का मेरे पास कोई कारण नहीं है, जिस विकी पर मुझे अपना सदस्यपृष्ठ निर्मित करना था वहां पर हमने निर्मित कर लिया है, परन्तु [[:en:WP:UPROT|WP:UPROT]] के अंतर्गत सदस्य के अनुरोध पर सदस्यपृष्ठ सुरक्षित किया जा सकता है, कृपया पुन: विचार करें। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 07:25, 24 मार्च 2026 (UTC) :::मुझे नहीं लगता कि आपके द्वारा दिया गया कारण वास्तविक एवं उचित आवश्यकता को दर्शाता है; यदि ऐसा होता, तो मैं इसे सुरक्षित कर देता। फिर भी, यदि आप इसके लिए आग्रह कर रहे हैं, तो मुझे इसमें कोई आपत्ति नहीं है। मैं केवल इतना कहना चाहूँगा कि इस प्रकार के निवेदन अनावश्यक रूप से हम दोनों का समय व्यर्थ करते हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:12, 24 मार्च 2026 (UTC) == सूचना == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, पहले बता नहीं पाया परंतु [[https://hi.wikimedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 हिंदी wikimedia]] में मैं पहले भी लॉगिन नहीं कर पा रहा था, अब तो खैर अवरोधित हूं, जांच लें| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:44, 30 मार्च 2026 (UTC) :हिंदी विकिमीडिया पर खाता बनाने के लिए वहाँ के प्रबंधकों से अनुरोध करना पड़ता है और मुझे लगता है कि यह अभी आपके लिए उपयुक्त नहीं है। मेरा सुझाव है कि फिलहाल आप केवल विकिपीडिया पर ही ध्यान दें। मैंने देखा है कि आप ऐसे विषयों के लेखों का अनुवाद कर रहे हैं जिनकी आपको पर्याप्त जानकारी नहीं है। कृपया केवल उन्हीं विषयों पर कार्य करें जो सरल हों और जिनके बारे में आपको अच्छी समझ हो। आपने बहुत कम समय में कई गलतियाँ की हैं और वे अब भी लगातार हो रही हैं। यह आपके लिए ठीक नहीं होगा, क्योंकि हर बार सद्भावना मानकर बात को अनदेखा नहीं किया जा सकता। मुझे आशा है कि आप मेरी बातों पर ध्यान देंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:01, 30 मार्च 2026 (UTC) gwzz1t703vw8ehx1kxtg5dktm0p9so2 6534567 6534564 2026-03-30T08:07:44Z AMAN KUMAR 911487 /* सूचना */ उत्तर 6534567 wikitext text/x-wiki {{Archives|auto=yes|search=yes}} ==प्रबंधक समीक्षा== <!--यह भाग सदस्य:Riteze/प्रस साँचे को प्रतिस्थापित करके बनाया गया है --> आपने हाल ही में प्रबंधक {{noping|संजीव कुमार}} से [[सदस्य_वार्ता:संजीव कुमार#बॉट से ब्लॉक हटाने हेतु निवेदन|वार्तालाप]] किया, जिसमें नवीनतम टिप्पणी को 7 दिन हो चुके हैं। उम्मीद है कि उक्त वार्तालाप से आप संतुष्ट हुए होंगे। किसी प्रबंधक के प्रति संतुष्ट या असंतुष्ट होने पर सदस्यगण [[विकिपीडिया:चौपाल/प्रबंधक समीक्षा]] पृष्ठ पर अपना मत दर्ज कर सकते हैं। -[[User Talk:Riteze|<span style="color:green;">Riteze</span><sup>वार्ता</sup>]] 07:20, 30 मार्च 2025 (UTC) :Riteze जी, कृपया बार-बार एक ही संदेश न छोड़ें। मैंने संदेश पढ़ लिया है और यदि टिप्पणी करनी होती तो अब तक कर चुका होता। दोनों प्रबंधक अपना काम कर रहे हैं और यदि आपको शिकायत है तो उचित स्थान पर लिखें। – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 07:26, 30 मार्च 2025 (UTC) == सुधार अनुरोध == नमस्ते DreamRimmer जी, जैसे की मेरे वार्ता पृष्ठ पर मैं आपके सन्देशों को देख रहा था, मुझे लगता है यह समस्या भी आप सुधार दोगे। सन्दर्भों में आ रही कुछ समस्या को सुधारने के क्रम में साथी प्रबन्धक ने [[मॉड्यूल:Citation]] में कुछ सुधार किये। इससे वो समस्या तो दूर हो गयी लेकिन एक अन्य समस्या आने लग गयी। लेखों में माह के नाम के लिए अलग-अलग वर्तनियाँ काम में ली गयी हैं। इसी तरह उपरोक्त बदलाव के बाद मैंने भी यहाँ सुधार का प्रयास किया। मैंने [[मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration]] और [[मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration/sandbox]] में सुधार किया। अब ये sandbox वाली तिथियाँ ले रहा है जो सम्भवतः कहीं पाथ सुधारने से ठीक हो जायेगा। समस्या यह है कि यहाँ पर हिन्दी माह के नाम "फरवरी" (बिना नुक्ता के), "एप्रिल" (कम प्रचलन वाली वर्तनी), "सितम्बर", "अक्तुबर", "नवंबर" और "दिसंबर" (क्रम में बाद में लिखे गये) लिखने पर सन्दर्भों में त्रुटि आ रही है। क्या आप इस त्रुटि को सुधारने का प्रयास कर सकते हैं? आप चाहें तो किसी भी लेख में {{tl|cite web}} साँचा लगायें और <code>date</code>, <code>archive-date</code> या <code>access-date</code> प्राचलों को "1 एप्रिल 2025" मान देकर देखें। जैसे <nowiki>{{cite web|url=https://example.com|title=उदाहरण|date=1 एप्रिल 2025}}</nowiki><span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 06:25, 7 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ठीक कर दिया गया हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:57, 7 जुलाई 2025 (UTC) ::नमस्ते DreamRimmer जी, एक समस्या अभी भी आ रही है। <code>archive-date</code> प्राचल में यदि दिनांक के अंक देवनागरी में हैं तो यह नहीं पहचान पा रहा है और त्रुटि आ रही है। जैसे [[मालपुरा विधानसभा क्षेत्र (राजस्थान)]] के तीसरे सन्दर्भ में है।<!--{{cite web|url=https://example.com|title=उदाहरण|date=1 एप्रिल 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709000000/http://example.com |archive-date=9 जुलाई 2025|access-date=९ जुलाई २०२५}}--> ::इसी क्रम में मुझे एक और समस्या याद आ रही है जिसके सुधरने की मैंने आशा छोड़ रखी है। Vector 2010 स्किन में सबसे उपर एक अंक परिवर्तक दिखाई देता था लेकिन अब नवीन स्किन में वो नहीं दिखाई देता। उसमें किसी भी पृष्ठ पर अंकों को देवनागरी/अंग्रेज़ी में परिवर्तित करने का विकल्प मिलता था। इसे उदाहरण के रूप में मैंने एक स्क्रीनशॉट [https://streamable.com/408p0v यहाँ] पर डाला है, आप चाहें तो किसी भी पृष्ठ के यूआरएल में <code>?useskin=vector</code> लिखकर देख सकते हो। मोबाइल में मुझे <s>लॉगिन करने से पहले</s> यह विकल्प दिखाई देता है <s>लेकिन लॉगिन करते ही दिखाई देना बंद हो जाता है।</s> हालांकि मोबाइल में मीन्यू में दिखाई देता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:53, 9 जुलाई 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी: हालाँकि मैंने इस गैजेट स्क्रिप्ट में कुछ नोड्स से जुड़ी समस्याएँ अवश्य देखी हैं, लेकिन मुझे पोर्टलेट से संबंधित कोई विशेष परेशानी नज़र नहीं आई। यह गैजेट जिस ID को लक्षित करके मेन्यू में लिंक जोड़ता है, वह DOM में मौजूद है और मेरे लिए सही प्रकार से कार्य कर रहा है। कृपया एक बार अपनी वरीयताओं में जाकर यह जाँच लें कि “अंक परिवर्तक” सक्षम है या नहीं। मैंने इस गैजेट को मीडियाविकि के अनुसार अद्यतन किया था, परंतु उसमें कुछ दिक्कतें आने के कारण उसे पुनः पहले की स्थिति में लौटा दिया गया है। मैंने अपने उपयोगकर्ता पृष्ठ पर इसका परीक्षण भी किया, किंतु मुझे कोई स्पष्ट समस्या दिखाई नहीं दी। मुझे लगता है कि यह कोई सर्वर-साइड समस्या नहीं, बल्कि क्लायंट-साइड समस्या है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 01:16, 10 जुलाई 2025 (UTC) ::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, क्या आपको "अंक परिवर्तक" दिखाई दे रहा है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:20, 10 जुलाई 2025 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मेरे लिए यह ठीक काम कर रहा है और पोर्टलेट लिंक भी दिख रहा है, शायद यह समस्या आपको ही आ रही है। अगर यह आपके लिए काम नहीं कर रहा है तो आप इसे वरीयताओं से अक्षम करके अपने common.js से लोड करके देख सकते हैं: <code>mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=मीडियाविकि:Gadget-Numeral_converter.js&action=raw&ctype=text/javascript');</code> Archivedate की समस्या के लिए या तो मुझे देवनागरी अंकों को समझने के लिए नया पार्सर जोड़ना होगा या फिर अरबी अंकों के लिए कोई उपनाम अलियास बनाकर काम चलाया जा सकता है, मैं कोशिश करता हूँ कि इसे वैसे ही काम करने लायक बना सकूँ। अभी मैं कंप्यूटर पर हूँ और अगले कुछ घंटों तक ऑनलाइन ही रहूँगा तो आपको अपडेट दूँगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 04:38, 10 जुलाई 2025 (UTC) ::::::[[:मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration/sandbox]] और [[:मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration]] पर <code>local_digits</code> में नागरी अंक लिखे हुए हैं और इसी कारण <code>date</code> और <code>access-date</code> के साथ काम कर रहा है। <code>archive-date</code> में इस दिनांक की तुलना <code>archive-url</code> के मान से जाँचता है जहाँ <nowiki>https://web.archive.org/web/<संख्यात्मक_मान>/http://example.com</nowiki> में जो <nowiki><संख्यात्मक_मान></nowiki> पहले चार अंक वर्ष, बाद के 2 अंक माह और उसके बाद के 2 अंक दिन को बताते हैं। ::::::अंक परिवर्तक वाला आप कोई स्क्रीनशॉट दिखा सकते हो क्या? नयी स्किन में ये कहाँ दिखाई दे रहा है? हो सकता है मैंने ढ़ंग से ध्यान नहीं दिया हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:31, 10 जुलाई 2025 (UTC) :::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मुझे [https://ibb.co/99swZbhx Vector 2022] और [https://ibb.co/bM5cp3cC Vector 2010] दोनों में यह ठीक से दिखाई दे रहा है। "archivedate" वाली समस्या भी ठीक कर दी गई है। मैंने check_date फ़ंक्शन से पहले archive-date और archive-url की तारीख़ों में देवनागरी अंकों को आंतरिक रूप से मानक ASCII अंकों में बदल दिया है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 07:03, 10 जुलाई 2025 (UTC) ::::::::ओह! यहाँ सम्भवतः मैंने ध्यान ही नहीं दिया था। ये दिखाई दे रहा है। लेकिन इसके लिए लॉगिन होना आवश्यक है। vector 2010 वाला बिना लॉगिन के दिखाई देता था। जबकि गैजेट डेफिनेशन में इसे डिफॉल्ट रखा गया है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:31, 10 जुलाई 2025 (UTC) नमस्ते DreamRimmer जी, [[सिराक्यूज विश्वविद्यालय]] नामक लेख में यदि {{tl|authority control}} जोड़ा जाता है तो "लुआ त्रुटि मॉड्यूल:Authority_control में पंक्ति 51 पर: attempt to call field '?' (a nil value)।" दिखाई दे रही है। समरूप त्रुटि कुछ अन्य लेखों पर भी हो सकती है। मैं इसका कारण नहीं खोज पाया हूँ। समय मिले तो इसे सुधारने की कोशिश कीजियेगा।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:13, 26 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[विशेष:Diff/6458414]] के साथ ठीक कर दिया गया हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 03:15, 27 जुलाई 2025 (UTC) == बॉट संचालक == मेरे बॉट खाते से toolforge पर आपकी ही स्क्रिप्ट चल रही हैं। अतः बेहतर होगा कि मैं आपको भी बॉट संचालक में जोड़ दूँ। वर्तमान में मैंने जो बॉट पासवर्ड वहाँ जोड़ रखा है उससे प्रबंधकीय कार्यों की अनुमति नहीं है अतः आप केवल वो कार्य ही कर पावोगे जिनमें प्रबंधन अधिकार नहीं हैं। आवश्यकता पड़ी तो प्रबंधन अधिकार भी उसमें अद्यतन कर सकते हैं। इसके अतिरिक्त आप अन्य विकिपीडियाओं पर भी बॉट चला सकते हैं जिनपर बॉट फ्लैग है। क्या आपको यह उचित लग रहा है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:41, 25 अगस्त 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, सुझाव के लिए धन्यवाद। आपका बॉट जिन अन्य विकिपीडिया परियोजनाओं पर सक्रिय है, उनमें मेरी रुचि कम ही रही है। आपकी टूलफ़ोर्ज़ एक्सेस से मैं हिंदी विकिपीडिया पर स्वयं कोई कार्य नहीं करना चाहता, लेकिन यदि आवश्यकता हुई तो आपसे पूछकर कार्य कर सकता हूँ। वैसे भी आप हमेशा सक्रिय रहते ही हैं, इसलिए कोई भी काम होगा तो उसका कोड आपके साथ साझा कर दूँगा। यदि किसी सुधार की आवश्यकता हुई या कोई आवश्यक कार्य सामने आया तो कर लूँगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:56, 25 अगस्त 2025 (UTC) == core का कोड उपयोग करने में समस्या == नमस्ते DreamRimmer जी, मैं toolsforge पर <code>pywikibot-core</code> का कोड काम में लेना चाहता हूँ। लेकिन जैसे ही मैं कोई कमांड देता हूँ तो वहाँ यह त्रुटि आ रही है: <pre>No module named 'packaging' Please install it with &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;pip install packaging</pre><br> मैं इसे इंस्टॉल भी नहीं कर पा रहा हूँ। जब मैं <code>source pwbvenv/bin/activate</code> कर चुका हूँ तब इसकी अलग से आवश्यकता होगी क्या? हालांकि मैंने अन्य किसी स्क्रिप्ट की इन दिनों जाँच नहीं की है अतः पता नहीं कि अन्य कोई समस्या है या नहीं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:34, 24 सितंबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैंने इसे ठीक कर दिया है। अब आप फिर से कोशिश करें। यह दिक्कत पिछले कुछ दिनों से कई लोगों को आ रही है। समझ नहीं आता कि pip बार-बार क्यों टूट जाता है। वर्चुअल एनवायरनमेंट पुराना हो तब भी यह समस्या नहीं होनी चाहिए, क्योंकि हम Python 3.11 का इस्तेमाल कर रहे हैं। यह अभी भी नया वर्ज़न है। भले ही अब 3.13 आ गया है, लेकिन 3.11 भी पूरी तरह सपोर्टेड है, इसलिए दिक्कत नहीं आनी चाहिए थी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 18:22, 24 सितंबर 2025 (UTC) == आमेर दुर्ग == मेरे प्रिय मित्र @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने सिर्फ स्रोत्र जोड़ा है। [[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]] ([[सदस्य वार्ता:Karsan Chanda|वार्ता]]) 08:14, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]]: मैं देख रहा हूँ कि आप कई लेखों में मीणा जाति का प्रचार करने की कोशिश कर रहे हैं। कृपया जातीय योद्धा जैसे संपादन न करें, अन्यथा आपका यह कठपुतली खाता अवरुद्ध किया जा सकता है। आशा है आप सकारात्मक योगदान देने का प्रयास करेंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:21, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मेरा मक़सद स्रोतों के माध्यम से लेख को अच्छा बनाने का प्रयास है। [[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]] ([[सदस्य वार्ता:Karsan Chanda|वार्ता]]) 08:27, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) ::प्रिय मित्र @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जैसे मैं मीणा समुदाय के चांदा वंश के लिए पृष्ठ तैयार करने के लिए तीन स्रोतों का उपयोग कर रहा हूँ, लेकिन कुछ समस्याओं का सामना कर रहा हूँ। ::1. Rulers, Criminals and Denotified Tribe: A Historical Journey of the Meenas ::2. Origin Of Kachcwaha In Dhundhar Region of Rajasthan ::3. Evolution, extension and consolidation of meena tribe [[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]] ([[सदस्य वार्ता:Karsan Chanda|वार्ता]]) 08:32, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) == लेख विकिडेटा से जोड़ने के लिए == नमस्ते, क्या आप मेरे द्वारा प्रतियोगिता में बनाए गए लेखों को विकिडेता से जोड़ने में मदद कर सकते हैं? मैं इन्हें जोड़ नहीं पा रही क्योंकि शायद ये सुरक्षित हैं। लेख हैं [[ए मिडसमर नाइट्स ड्रीम]], [[गुलामी उन्मूलन आंदोलन]], [[गेम शो]], [[फोटो जर्नलिज़्म]], [[टाक शो]]। [[सदस्य:RichaD|RichaD]] ([[सदस्य वार्ता:RichaD|वार्ता]]) 14:00, 9 अक्टूबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:RichaD|RichaD]]: {{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:29, 9 अक्टूबर 2025 (UTC) == पृष्ठ पुनर्स्थापन (Userfy) हेतु अनुरोध == मैं Cinemaniac007 हूँ। आपने ‘अरिन पाल’ पृष्ठ को CSD A2 के अंतर्गत हटाया था। मैंने अब अपने सदस्य पृष्ठ पर स्पष्ट COI disclosure जोड़ दिया है। कृपया ‘अरिन पाल’ पृष्ठ को मेरी व्यक्तिगत सैंडबॉक्स में (Userfy) पुनर्स्थापित कर दें ताकि मैं उसमें तटस्थ भाषा और विश्वसनीय स्रोत जोड़कर सुधार कर सकूँ। धन्यवाद। [[सदस्य:Cinemaniac007|Cinemaniac007]] ([[सदस्य वार्ता:Cinemaniac007|वार्ता]]) 13:50, 20 नवम्बर 2025 (UTC) == नए साल की शुभकामनाएँ == <div style="background:#E8F5E9; padding:10px; border:1px solid #81C784; border-radius:6px;"> '''DreamRimmer जी, नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ!''' यह नया साल आपके और आपके परिवार के लिए अच्छा स्वास्थ्य, सफलता और सुख-समृद्धि लेकर आए। हिंदी विकिपीडिया पर आपके योगदान के लिए धन्यवाद। [[File:Everlasting Fireworks looped.gif|left|x173px]] [[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 13:19, 1 जनवरी 2026 (UTC) </div> :धन्यवाद। आपको भी नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:03, 1 जनवरी 2026 (UTC) ==हिंदी विकिस्रोत पर लोकल फाइल अपलोड के संबंध में== नमस्कार DreamRimmer जी! आपसे एक सहायता चाहिए थी। हिंदी विकिस्रोत पर फाइलें इस प्रकार लोकली अपलोड नहीं हो पा रहीं, जिससे कि उन्हें OCR किया जा सके। चूंकि <nowiki>{{PD-India}}</nowiki> फाइलों को कॉमन्स पर अपलोड नहीं किया जाना चाहिए इसलिए उन्हें लोकली अपलोड करने के लिए यह आवश्यक है। शायद यह काम फैब्रिकेटर पर हो सके। यदि आप इसमें कुछ सहायता कर सकें तो बताइएगा। धन्यवाद। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 04:30, 2 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, ज़रूर। इसके लिए दो काम करने होंगे। पहला, विकिस्रोत की चौपाल पर एक प्रस्ताव लाना होगा, ताकि हम उसे फ़ैब्रिकेटर पर ले जा सकें। दूसरा, हमें एक [[m:Non-free content#Exemption Doctrine Policy|Exemption Doctrine Policy]] की आवश्यकता होगी। इसके उदाहरण के लिए आप [[:en:Wikipedia:Non-free content criteria|Wikipedia:Non-free content criteria]] देख सकते हैं। यह नीति तैयार हो जाने के बाद हम इसे प्रस्ताव के साथ ही समुदाय के सामने रख सकते हैं और फिर दो सप्ताह बाद इसे फ़ैब्रिकेटर पर ले जा सकते हैं। शेष काम मैं संभाल लूँगा। प्रस्ताव आप कुछ इस तरह लिख सकते हैं: {{tq|मैं सभी सदस्यों के लिए स्थानीय अपलोड सक्षम किए जाने का प्रस्ताव रख रहा हूँ, क्योंकि {{tl|PD-India}} सामग्री कॉमन्स के लिए उपयुक्त नहीं है; अतः ऐसी फाइलों को स्थानीय रूप से अपलोड करने से OCR कार्य में सुविधा होगी। इसलिए मेरा प्रस्ताव है कि हिंदी विकिस्रोत पर स्थानीय अपलोड की सुविधा सक्षम की जाए। अपलोड कार्य [[En:Wikipedia:Non-free content|Wikipedia:Non-free content]] जैसी अपलोड नीतियों के अनुरूप किया जाएगा, जिससे फेयर यूज़ फ़ाइलों का भी स्थानीय अपलोड संभव हो सके। साथ ही, मैं Exemption Doctrine Policy नीति को भी समुदाय के समक्ष प्रस्तावित कर रहा हूँ। आपकी टिप्पणियों का स्वागत है।}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:21, 3 फ़रवरी 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद आपका। मैं इस सप्ताहांत तक आपके सुझाव के अनुसार प्रस्ताव और नीति तैयार कर लेता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 06:38, 5 फ़रवरी 2026 (UTC) == प्रबन्धक नामांकन पृष्ठ पर अनुभाग सम्पादन == नमस्ते DreamRimmer जी, मैं देख पा रहा हूँ कि आपके वर्तमान नामांकन के पश्चात् [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] पर अनुभाग सम्पादन नहीं हो पा रहा है। मुझे ऐसा कोई साँचा या मैजिक वर्ड भी नहीं दिखाई दे रहा जिससे यह विकल्प बंद हो गया है। कृपया आप इस समस्या को देख सकते हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:29, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, अनुभाग संपादन काफी समय से बंद है। मैंने अपने आवेदन से पहले भी इसे बंद ही पाया था। इसका मुख्य कारण इस पृष्ठ पर प्रयुक्त [[विकिपीडिया:विशेषाधिकार निवेदन/शीर्ष|शीर्ष साँचा]] है, जो पृष्ठ पर बॉर्डर जोड़ता है। मैंने बॉर्डर हटा दिया है, इसलिए अब यह सुविधा कार्य करने लगी है। DiscussionTools बॉर्डर के भीतर मौजूद टिप्पणियों और अनुभागों की पहचान नहीं कर पाता, इसी कारण यह काम नहीं करता। यदि हम पुनः बॉर्डर जोड़ते हैं, तो हम फिर से अनुभाग संपादन का उपयोग नहीं कर सकेंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:06, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) ::सुधार के लिए धन्यवाद। मैंने पृष्ठ का इतिहास देखा और ऐसे प्रतीत हुआ कि पिछली बार मैंने टिप्पणी अनुभाग सम्पादन से की थी। जो भी हो, मुझे वर्तमान स्वरूप भी ठीक लग रहा है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:28, 19 फ़रवरी 2026 (UTC) == बिना सामग्री वाले लेख == नमस्ते DreamRimmer जी, क्या आप [[वितली गिन्ज़बर्ग]] जैसे लेखों को सूचीबद्ध करने का कोई तरिका जानते हैं? ऐसे पृष्ठों को [[:en:User:Dr_pda/prosesize.js|User:Dr pda/prosesize.js]] से देखने पर 10 से कब शब्द दिखाई देते हैं। ऐसे लेख या तो सामग्री रहित (बहुत कम) होते हैं या फिर एआई से निर्मित होते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:31, 17 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ऐसे ज्यादातर लेख विज्ञान से संबंधित हैं। अगर आपको सूची चाहिए, तो मैं दे सकता हूँ। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:46, 17 मार्च 2026 (UTC) ::हाँ, सूची बना दीजिएगा जिससे समय मिलने पर कम से कम 100 शब्द तो रख सकें। सम्भव है किसी प्रतियोगिता में शामिल करके कुछ विस्तार करवाया जाये।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:09, 17 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय यह पृष्ठ विकिपीडिया में पहले से ही मौजूद है| :::[https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:%E0%A4%9B%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A5%87_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 छोटे पृष्ठ] :::धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:17, 17 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] मैंने 5000 लेखों को प्रोसेस किया, जिनमें अच्छी-खासी संख्या में लेख इस मापदंड में आ रहे हैं। अगर आपको और लेखों की जरूरत हो, तो याद दिला दीजिए। [[सदस्य:DreamRimmer/RandomPage]] – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:17, 17 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय इन लेखों को आरोही या अवरोही क्रम में लिखने से इन्हें सुधारने में आसानी होगी| ::::धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:20, 17 मार्च 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, आपको सम्भवतः मेरा सन्देश समझ नहीं आया। :::::DreamRimmer जी, इस सूची के लिए धन्यवाद। यह मुझे उपयोगी सूची लग रही है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:33, 17 मार्च 2026 (UTC) == अधिकार के संबंध में == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय यह जानना चाहता हूं कि मैं किन-किन अधिकार के लिए नामांकन कर सकता हूं| अभी के योगदान पर [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:56, 18 मार्च 2026 (UTC) :मेरा सुझाव है कि अभी कुछ समय आप नीतियों को अच्छी तरह समझने और जो सामान्य कार्य अभी कर रहे हैं, उसी पर ध्यान देने की कोशिश करें। आगे अनुभव और लगातार अच्छे योगदान के आधार पर अधिकारों के लिए नामांकन किया जा सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:07, 18 मार्च 2026 (UTC) == प्रश्न == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, मैने [[1973 पेरिस ओपन - पुरुष एकल]] को हटाने का नामांकन किया है क्या ये मापदंड सही या कोई दूसरा मापदंड प्रयोग करूं| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:02, 20 मार्च 2026 (UTC) :आपने जो मापदंड लगाया है वह सही नहीं है। मैं आपकी जगह होता तो इसे हटाने के बजाय सुधारने का प्रयास करता। यदि इसे हटाने की बात है तो मेरे विचार से [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] अधिक उचित रहेगी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 11:14, 20 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय, ::[[सदस्य वार्ता:Rambeer Vishwakarma]] इसे सुधरा तथा लेखक बर्बरता कर रहे है| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:03, 20 मार्च 2026 (UTC) ==माफ़ी चाहूंगा पर== नमस्ते DreamRimmer जी, [[ज्योति देशपांडे]] लेख को विकिपीडिया पर पृष्ठों को हटाने की नीति के अंतर्गत आपने हटा दिया था। लेकिन उसी समय मै इस लेख में सुधार कर रहा था। जब मैने बदलाव प्रकाशित किया, लेख फिर से बन गया है। यदि आप को लगता है की इस लेख को नहीं रखना है, तो माफ़ी चाहूंगा पर आपको लेख को हटाने का काम फिर से करना होगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:12, 24 मार्च 2026 (UTC) :धर्मेंद्र जी, इसमें माफी की कोई आवश्यकता नहीं है, बल्कि सुधार के लिए आप धन्यवाद के पात्र हैं। मैंने पहले हटाए गए अवतरणों को पुनः स्थापित कर दिया है। मुझे नहीं लगता कि अब इसे हटाने की आवश्यकता है। बाकी यदि कोई अन्य प्रबंधक चाहे, तो इसे फिर से नामांकित कर सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 05:55, 24 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|चाहर धर्मेंद्र}} जी, नमस्ते! यदि आप किसी नये पृष्ठ को निर्मित कर रहे है या उसको सुधारने करना चाह रहे है, परन्तु उसमे कोई सामग्री न हो तो उस पृष्ठ पर <code>[[साँचा:निर्माणाधीन]]</code> जोड़ दे, जिससे कोई सदस्य उस पृष्ठ को हटाने के लिए नामांकित नहीं करेगा, परन्तु लेख में पर्याप्त मात्रा में सामग्री होनी ही चाहिए जिससे यह भी न प्रतीत हो की पृष्ठ पूर्ण रूप से रिक्त है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 06:32, 24 मार्च 2026 (UTC) == अनुरोध == DreamRimmer जी, नमस्ते! क्या आप मेरे सदस्य पृष्ठ को निर्माण से पूर्ण सुरक्षित कर सकते हो? क्यूंकि मैं यहां पर अपना सदस्य पृष्ठ निर्मित नहीं करना चाहता हूँ, अगर आप पूर्ण सुरक्षित कर दे अनंत समय के लिए तो यह मेरे लिए अच्छा रहेगा। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 06:48, 24 मार्च 2026 (UTC) :Cptabhiimanyuseven जी, मुझे नहीं लगता कि यह एक अच्छा विचार है, क्योंकि इससे भविष्य में इसे बनाने के लिए एक प्रबंधक की आवश्यकता पड़ेगी, जबकि अभी इसे सुरक्षित करने की कोई स्पष्ट आवश्यकता नहीं है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 07:17, 24 मार्च 2026 (UTC) ::DreamRimmer जी, यहाँ सदस्यपृष्ठ निर्मित करने का मेरे पास कोई कारण नहीं है, जिस विकी पर मुझे अपना सदस्यपृष्ठ निर्मित करना था वहां पर हमने निर्मित कर लिया है, परन्तु [[:en:WP:UPROT|WP:UPROT]] के अंतर्गत सदस्य के अनुरोध पर सदस्यपृष्ठ सुरक्षित किया जा सकता है, कृपया पुन: विचार करें। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 07:25, 24 मार्च 2026 (UTC) :::मुझे नहीं लगता कि आपके द्वारा दिया गया कारण वास्तविक एवं उचित आवश्यकता को दर्शाता है; यदि ऐसा होता, तो मैं इसे सुरक्षित कर देता। फिर भी, यदि आप इसके लिए आग्रह कर रहे हैं, तो मुझे इसमें कोई आपत्ति नहीं है। मैं केवल इतना कहना चाहूँगा कि इस प्रकार के निवेदन अनावश्यक रूप से हम दोनों का समय व्यर्थ करते हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:12, 24 मार्च 2026 (UTC) == सूचना == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, पहले बता नहीं पाया परंतु [[https://hi.wikimedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 हिंदी wikimedia]] में मैं पहले भी लॉगिन नहीं कर पा रहा था, अब तो खैर अवरोधित हूं, जांच लें| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:44, 30 मार्च 2026 (UTC) :हिंदी विकिमीडिया पर खाता बनाने के लिए वहाँ के प्रबंधकों से अनुरोध करना पड़ता है और मुझे लगता है कि यह अभी आपके लिए उपयुक्त नहीं है। मेरा सुझाव है कि फिलहाल आप केवल विकिपीडिया पर ही ध्यान दें। मैंने देखा है कि आप ऐसे विषयों के लेखों का अनुवाद कर रहे हैं जिनकी आपको पर्याप्त जानकारी नहीं है। कृपया केवल उन्हीं विषयों पर कार्य करें जो सरल हों और जिनके बारे में आपको अच्छी समझ हो। आपने बहुत कम समय में कई गलतियाँ की हैं और वे अब भी लगातार हो रही हैं। यह आपके लिए ठीक नहीं होगा, क्योंकि हर बार सद्भावना मानकर बात को अनदेखा नहीं किया जा सकता। मुझे आशा है कि आप मेरी बातों पर ध्यान देंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:01, 30 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, ::मैं अभी केवल उन पृष्ठों को सुधार रहा हूं जिन्हें संजीव कुमार जी ने टैग लगाकर चिन्हित किया है| और कुछ विकिपीडिया पर गलत संपादनों को सुधार देता हूं| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:07, 30 मार्च 2026 (UTC) nhxdfrmjpilwaiui4rh3j12b9gskfyl शेली वुड्स 0 1302977 6534253 5662742 2026-03-29T12:40:03Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6534253 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक खिलाड़ी|name=शेली वुड्स|death_date=|event=800मी, 1500मी, 5000मी, मैराथन|sport=व्हीलचेयर रेसिंग|country=GBR2|weight=|height=|death_place=|birth_place=ब्लैकपूल, इंग्लैंड|image=Shelley Woods.jpg|birth_date={{birth date and age|1986|6|4|df=y}}|collegeteam=|club=|nationality=|fullname=रोशेल वुड्स|caption=मैनचेस्टर में 2009 पैरालंपिक विश्व कप में वुड्स|imagesize=|medaltemplates={{MedalCountry|{{GBR2}}}} {{MedalSport | [[Track and field]] (athletics)}} {{MedalCompetition|[[Paralympic Games]]}} {{MedalSilver|[[2008 Summer Paralympics|Beijing 2008]]|[[Athletics at the 2008 Summer Paralympics – Women's 1500 metres T54|1500m T54]]}} {{MedalSilver|[[2012 Summer Paralympics|London 2012]]|[[Athletics at the 2012 Summer Paralympics – Women's marathon|Marathon]]}} {{MedalBronze|[[2008 Summer Paralympics|Beijing 2008]]|[[Athletics at the 2008 Summer Paralympics – Women's 5000 metres T54|5000m T54]]}} {{MedalCompetition|[[IPC Athletics World Championships|IPC World Championships]]}} {{MedalBronze|[[2006 IPC Athletics World Championships|2006 Assen]]| Marathon - T54}} {{MedalBronze|[[2011 IPC Athletics World Championships|2011 Christchurch]]|[[2011 IPC Athletics World Championships – Women's 5000 metres|5,000m - T54]]}}}}'''रोशेल''' " '''शेली''' " '''वुड्स''' (जन्म 4 जून 1986) ब्लैकपूल, [[लैंकाशिर|लंकाशायर]] में लेटन के उपनगर से [[पैरालम्पिक खेल|एक कुलीन ब्रिटिश पैरालंपिक]] एथलीट है। वुड्स एक T54 एथलीट है जो मध्यम और लंबी दूरी की घटनाओं में व्हीलचेयर रेसर के रूप में प्रतिस्पर्धा करता है। उसने दो पैरालंपिक खेलों, 2008 में बीजिंग और [[2012 ग्रीष्मकालीन पैरालम्पिक|2012 में लंदन में]] भाग लिया, जहां उसने तीन पदक जीते। वह एक विश्व स्तरीय मैराथन एथलीट भी हैं, जिन्होंने 2007 और 2012 के लंदन मैराथन में महिलाओं की कुलीन व्हीलचेयर दौड़ जीती है। == व्यक्तिगत इतिहास == वुड्स का जन्म 4 जून 1986 को ब्लैकपूल में हुआ था। <ref name="Olympic30">{{Cite web|url=http://www.olympics30.com/30british-hopefuls/ShellyWoods.asp|title=Shelly Woods - Paralympian|website=olympics30.com|access-date=3 June 2016|archive-date=10 जुलाई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180710112345/http://www.olympics30.com/30british-hopefuls/ShellyWoods.asp|url-status=dead}}</ref> 11 साल की उम्र में वुड्स एक पेड़ से 20 फीट गिर गए, जिसके परिणामस्वरूप उनकी रीढ़ की हड्डी में T12-L1 कशेरुका (पैरापलेजिया) में स्थायी चोट लग गई और उन्हें व्हीलचेयर का उपयोग करने की आवश्यकता हुई।<ref name="Woods interview">{{Cite web|url=http://www.britishathletics.org.uk/media/news/2011-news-page/march-2011/23-03-11-shelly-woods/|title=shelly woods interview|date=23 March 2011|website=britishathletics.org.uk|access-date=3 June 2016}}{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == स्पोर्टिंग करियर == वुड्स हमेशा एक उत्साही खिलाड़ी रही हैं, और अपनी चोट के बाद भी वह व्हीलचेयर बास्केटबॉल और तैराकी सहित खेलों में सक्रिय रहीं। उसने अंततः एथलेटिक्स के लिए प्रतिबद्ध होने का फैसला किया, 2011 के एक साक्षात्कार में कहा कि उसने रेसिंग पर ध्यान केंद्रित करने के लिए अपनी पसंद बनाई, "क्योंकि यह सबसे कठिन था"। उन्हे पहले एक संभावित थ्रोइंग एथलीट के रूप में पहचाना गया था, लेकिन अपने पहले कोच एंड्रयू गिल की सलाह के तहत रेसिंग में बदल गई। गिल और वुड्स ने 17 साल की उम्र में सौहार्दपूर्ण ढंग से भाग लिया, क्योंकि गिल का मानना था कि वह उसे जहाँ तक ले जा सकते थे, ले गए थे और वुड्स को दूसरे कोच के अधीन देखना चाहते थे। उन्होंने अंततः विशेषज्ञ व्हीलचेयर कोच, एंड्रयू डावेस के साथ मिलकर काम किया। <ref name="Woods interview" /> 2004 में वुड्स ने रीडिंग हाफ मैराथन के लिए महिलाओं के कोर्स रिकॉर्ड को 66 मिनट 37 सेकंड में सेट किया। व्हीलचेयर एथलीट के रूप में, उन्होंने 2005 में ग्रेट नॉर्थ रन जीतकर काफी सफलता हासिल की, इस प्रक्रिया में हाफ-मैराथन के लिए एक नया ब्रिटिश रिकॉर्ड स्थापित किया। वुड्स 5,000 मीटर से अधिक राष्ट्रीय रिकॉर्ड धारक भी हैं और उन्होंने 2005 में और फिर 2006 में अपने पहले लंदन मैराथन में रजत पदक जीते। 22 अप्रैल 2007 को, वुड्स ने 1:50:40 के रिकॉर्ड समय में पहली बार लंदन मैराथन महिला व्हीलचेयर रेस जीती। <ref name="Powerof10">{{Cite web|url=http://www.thepowerof10.info/athletes/profile.aspx?athleteid=85443|title=Shelly Woods|website=thepowerof10.info|access-date=3 June 2016|archive-date=25 अगस्त 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240825101527/https://www.thepowerof10.info/athletes/profile.aspx?athleteid=85443|url-status=dead}}</ref> [[बीजिंग]] में 2008 ग्रीष्मकालीन पैरालिंपिक में टीम जीबी का प्रतिनिधित्व करते हुए, वुड्स ने पूछने के दूसरी बार 5,000 मीटर व्हीलचेयर फाइनल में कांस्य पदक जीता। <ref name="IPC Bio">{{Cite web|url=https://www.paralympic.org/asp/lib/TheASP.asp?pageid=8937&sportid=513&personid=687313|title=Woods, Rochelle|website=[[International Paralympic Committee|IPC]]|access-date=3 June 2016}}</ref> मूल रूप से 8 सितंबर को दूसरे स्थान पर आने के लिए रजत से सम्मानित होने के बाद, फाइनल में एक से अधिक टकराव (छह एथलीट दुर्घटनाग्रस्त) से उत्पन्न एक विवादास्पद विरोध के कारण चार दिन बाद दौड़ का पुन: मंचन किया गया। वुड्स ने बाद में 1500 मीटर में एक रजत पदक जीता, जो कि स्विट्जरलैंड के एडिथ हंकलर को हराकर बहुत मजबूती से समाप्त हुआ, और मैराथन में चौथे स्थान पर रहा। [[लंदन|वुड्स ने लंदन]] में [[2012 ग्रीष्मकालीन पैरालम्पिक|2012 ग्रीष्मकालीन पैरालिंपिक]] में टीम जीबी का भी प्रतिनिधित्व किया जहां उन्होंने महिलाओं की मैराथन में रजत पदक जीता। वह 1500 मीटर में 6वें, 5000 मीटर में 8वें और 800 मीटर की हीट में तीसरे स्थान पर रही लेकिन फाइनल के लिए क्वालीफाई करने में असफल रही। वुड्स ने ग्लासगो [[2014 राष्ट्रमण्डल खेल|2014 राष्ट्रमंडल खेलों]] [[स्वान्ज़ी|में भाग लिया और स्वानसी]] में 2014 आईपीसी एथलेटिक्स यूरोपीय चैंपियनशिप में तीन पांचवें स्थान पर जाने से पहले 1500 मीटर में छठे स्थान पर रहे। सितंबर 2014 में, उसने BUPA ग्रेट नॉर्थ रन जीतने के लिए एक हाफ मैराथन व्यक्तिगत सर्वश्रेष्ठ (50.36) रिकॉर्ड किया। == टिप्पणियाँ ==   == बाहरी कड़ियाँ == * [http://www.shellywoods.com/ Shellywoods.com: शैली की वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210820070855/http://www.shellywoods.com/ |date=20 अगस्त 2021 }} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1986 में जन्मे लोग]] atizaydv2hne0ipdn864g2vqr2l64sd नोएडा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा 0 1328536 6534499 6503269 2026-03-30T04:33:12Z Shaan Sengupta 775249 चित्र लगाया। सफाई किया। 6534499 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = नोएडा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा | ensign = Noida International Airport.svg | ensign_size = 200px | ensign_alt = | nativename = | nativename-a = जेवर विमानपत्तन | nativename-r = | image = Prime Minister of Bharat, Shri Narendra Damodardas Modi at the inauguration ceremony of the Noida International Airport, Jewar.jpg | image-width = <!-- if less than 200 --> | image_alt = | caption = नोएडा अंतर्राष्ट्रीय विमान पत्तन | image2 = | image2-width = <!-- if less than 200 --> | image2_alt = | caption2 = | IATA = DXN | ICAO = VIND | FAA = | TC = | LID = | GPS = | WMO = | type = सार्वजनिक | owner-oper = | owner = नोएडा इंटरनैशनल एयरपोर्ट लिमिटेड (नियाल/NIAL) | operator = यमुना इंटरनैशनल एयरपोर्ट प्राइवेट लिमिटेड (YIAPL)<br /> ( [[ज्यूरिख एयरपोर्ट इंटरनैशनल एजी]] की एक [[विशेष कार्य कंपनी|एसपीवी]]) | city-served = [[नई दिल्ली]], [[नोएडा]] और [[ग्रेटर नोएडा]] | location = [[जेवर]], [[गौतम बुद्ध नगर जिला]], [[उत्तर प्रदेश]]<ref name="TAJ">{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/delhi/report-up-govt-revives-jewar-airport-project-survey-to-start-today-2438534|title=UP govt revives Jewar airport project, survey to start today|publisher=Daily News Analysis|access-date=14 May 2017}}</ref> | opened = <!-- {{start date|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> 2026 | closed = <!-- {{end date|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> | passenger_services_ceased = <!-- {{end date|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> | hub = | focus_city = | built = <!-- military airports --> | used = <!-- passenger airports --> | commander = <!-- military airports --> | occupants = <!-- military airports --> | timezone = | utc = | summer = | utcs = | elevation-f = | elevation-m = | metric-elev = | coordinates = | image_map = | image_mapsize = | image_map_alt = | image_map_caption = | pushpin_map = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = | pushpin_image = | pushpin_label = | pushpin_label_position = | pushpin_mark = | pushpin_marksize = | r1-number = | r1-length-f = | r1-length-m = | r1-surface = <!-- up to r12 --> | metric-rwy = | h1-number = | h1-length-f = | h1-length-m = | h1-surface = <!-- up to h12 --> | stat1-header = | stat1-data = <!-- up to stat4 --> | stat-year = | footnotes = | website = {{URL|niairport.in|नोएडा अंतरराष्ट्रीय विमान पत्तन}} }} '''नोएडा अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र''' ''',''' जिसे '''जेवर विमानक्षेत्र''' और आधिकारिक ढंग से '''नोएडा अंतर्राष्ट्रीय ग्रीनफ़ील्ड विमानक्षेत्र''' के रूप में भी जाना जाता है, <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/noida-international-airport-in-jewar-to-have-sarus-as-its-logo/articleshow/79781565.cms|title=Uttar Pradesh CM Yogi Adityanath approves name, design and logo of Jewar airport|date=17 दिसम्बर 2020|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|access-date=17 दिसम्बर 2020|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/business/story/jewar-airport-to-be-called-delhi-noida-international-airport-key-features-1750510-2020-12-17|title=Jewar airport to be called Noida International Greenfield Airport: Key features|date=17 दिसम्बर 2020|work=इंडिया टुडे|access-date=17 दिसम्बर 2020|language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/airlines-aviation/6-runways-electronic-city-more-up-govt-makes-rs-2000-crore-provision-in-budget-for-jewar-airport-expansion/2200301/|title=6 runways, electronic city & more! UP govt makes Rs 2000 crore provision in budget for Jewar airport expansion|date=23 February 2021|work=The Financial Express|access-date=2 March 2021}}</ref> [[उत्तर प्रदेश|उत्तर प्रदेश के]] [[गौतम बुद्ध नगर जिला|गौतम बौद्ध नगर]] में [[जेवर]] नगर के पास एक निर्माणाधीन अंतरराष्ट्रीय विमानक्षेत्र है।<ref>{{Cite web|url=https://www.abplive.com/states/up-uk/noida-international-airport-at-jewar-in-gautam-buddha-nagar-district-of-uttar-pradesh-directorate-general-of-civil-aviation-approved-construction-2002880|title=नागर विमानन निदेशालय ने दी नोएडा अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा के निर्माण को मंजूरी|last=एजेंसी|first=पीटीआई|date=22 नवंबर 2021|website=एबीपी लाइव}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/allahabad/inauguration-of-jewar-airport-by-end-of-december-nandi/articleshow/66448455.cms|title=Jewar international airport: Inauguration of Jewar airport by end of December: Nandi|website=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|access-date=7 दिसम्बर 2019}}</ref> यमुना एक्सप्रेसवे औद्योगिक विकास प्राधिकरण (येईडा) [[उत्तर प्रदेश सरकार|उत्तर प्रदेश शासन की]] ओर से इस विमानक्षेत्र की कार्यान्वयन एजेंसी होगी। विमानक्षेत्र को [[सार्वजनिक-निजी साझेदारी]] मॉडल (पीपीपी) के साधन विकसित किया जाना है। <ref>{{Cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=178342|title=New Greenfield Noida International Airport at Jewar picking momentum- Progress Report|date=3 April 2018|publisher=Press Information Bureau|access-date=11 May 2018}}</ref> प्रस्तावित योजना २०२४ तक विमानक्षेत्र पर दो [[हवाई पट्टी|उड़ान पट्टी]] का निर्माण करना है, और भविष्य में इसे {{Convert|7,200|acre}} छह रनवे वाला विमानक्षेत्र बनाना है। <ref name="BTT1">{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/with-six-runways-jewar-set-to-be-indias-largest-airport/articleshow/71306023.cms|title=With six runways, Jewar set to be India's largest airport|date=26 September 2019|work=इकॉनॉमिक टाइम्स|access-date=26 सितम्बर 2019}}</ref> प्रस्तावित योजना के अनुसार, ३० वर्षों की अवधि में विस्तार के पश्चात्, हवाईअड्डे की क्षमता १.२ करोड़ यात्री प्रति वर्ष की होगी, जिसे अलग-अलग चरण में बढ़ाते हुए २०५० तक सात करोड़ यात्री प्रति वर्ष तक किया जाएगा<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/uttar-pradesh/story/flights-from-noida-international-airport-can-start-from-2023-december-or-2024-1180132-2020-12-21|title=नोएडा जेवर अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डे से 2023 दिसंबर या 2024 से शुरू हो सकती है उड़ान|last=हैदर|first=तनसीम|date=21 दिसंबर 2020|website=आज तक}}</ref>। इसके बनने के पश्चात् उत्तर प्रदेश में कुल पाँच अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र हो जाएँगे।<ref name="bhasker" /> परियोजना स्थल [[इंदिरा गांधी अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|इंदिरा गांधी अंतरराष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] जो वर्तमान में पूरे [[राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र]] की आवश्यकताओं को पूरा करता है और शीघ्रता से अपनी चरम क्षमता तक पहुंच रहा है से {{Convert|72|km|mi}}; <ref name="bhasker">{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/local/uttar-pradesh/gautambudh-nagar/news/jewar-airport-noida-international-airport-by-foundation-stone-by-pm-narendra-modi-on-november-25-129146126.html|title=दुनिया का चौथा सबसे बड़ा एयरपोर्ट जेवर में बनेगा:दिल्ली देश का पहला शहर होगा, जहां 70 किमी की रेंज में अब तीन एयरपोर्ट होंगे|work=दैनिक भास्कर|language=hi|date=24 नवम्बर 2020|first=सचिन|last=गुप्ता}}</ref> [[बुलन्दशहर|बुलंदशहर से]] ३६ किमी (२२) मील), [[नोएडा|नोएडा से]] ६० किमी (३७) मील) और [[फरीदाबाद]], [[ग़ाज़ियाबाद|गाजियाबाद]] और [[मथुरा ज़िला|मथुरा]] से ७० किमी (४३) मील), [[ग्रेटर नोएडा|ग्रेटर नोएडा से]] लगभग ४८ किमी (३० मील), [[अलीगढ़|अलीगढ़ से]]<nowiki/>६५ किमी (४० .) मील) , [[गुरुग्राम|गुड़गांव से]] ६५ किमी (४०) मील) और [[आगरा|आगरा से]] १३० किमी (८१ मील) दूर स्थित है। यह [[यमुना एक्सप्रेसवे]] से जुड़ा होगा, जिससे घरेलू और अंतरराष्ट्रीय पर्यटकों को आगरा, [[मथुरा]] और [[वृन्दावन|वृंदावन]] तक पहुंचने में सहायता मिलेगी। <ref name="TOI1">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/greater-noida-airport-foundation-stone-to-be-laid-by-oct-govt/articleshow/63600444.cms|title=Greater Noida Airport foundation stone to be laid by Oct: Govt|date=3 अप्रैल 2018|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]|access-date=11 May 2018}}</ref> प्रधानमंत्री [[नरेन्द्र मोदी|नरेंद्र मोदी]] ने जेवर विमानक्षेत्र की आधारशिला २५ नवंबर २०२१ को रखी।<ref name="एबीपी-शिलान्यास">{{cite web|url=https://www.abplive.com/news/india/jewar-international-airport-prime-minister-narendra-modi-lay-the-foundation-stone-for-grand-inauguration-of-noida-international-airport-2004789|title=जेवर इंटरनेशनल एयरपोर्ट की PM मोदी ने रखी नींव, कहा- दिल्ली-NCR और पश्चिमी यूपी के करोड़ों लोगों को होगा फायदा|website=एबीपी लाइव|date=२५ नवंबर २०२१}}</ref> येईडा ने परियोजना के लिए ५,१०० हेक्टेयर की पहचान की है जिसमे से २४० हेक्टेयर (५९० एकड़) राज्य शासन के अंतर्गत आता है और शेष निजी संस्थाओं के स्वामित्व में है। येईडा ने १,३२७ हेक्टेयर भूमि का अधिग्रहण पहले चरण में टर्मिनल भवनों और रनवे के निर्माण के लिए किया।<ref name="TOI1"/> २०१९ के अंत तक विमानक्षेत्र के लिए बोलियां आमंत्रित किए जाने की आशा है। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/tenders-for-jewar-airport-by-year-end/articleshow/64116329.cms|title=Tenders for Jewar airport by year-end|date=11 मई 2018|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]|access-date=11 मई 2018}}</ref> यह [[इंदिरा गांधी अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|इंदिरा गांधी अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] और [[हिंडन हवाई अड्डा|हिंडन]] में एक क्षेत्रीय विमानक्षेत्र के पश्चात् [[राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र|दिल्ली-एनसीआर]] में तीसरा वाणिज्यिक विमानक्षेत्र होगा और उत्तर प्रदेश राज्य का पाँचवाँ अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र होगा। इसे ग्रेटर नोएडा मार्ग से [[नोएडा मेट्रो]] से जोड़ने का प्रस्ताव है; और [[दिल्ली मेट्रो]] से [[फरीदाबाद]] - [[राजा नहर सिंह मेट्रो स्टेशन|बल्लभगढ़]] - [[पलवल]] - [[जेवर]] मार्ग, <ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/others/metro-corridor-to-connect-noida-airport-and-delhi-s-igia-101630607174187.html|title=Metro corridor to link Capital, Jewar airport|date=2 सितम्बर 2021|website=हिन्दुस्तान टाईम्स|language=en|access-date=7 सितम्बर 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/gr-noida-to-jewar-airport-in-less-than-25-mins-dmrc-to-ready-plan/articleshow/81978375.cms|title=Greater Noida to Jewar airport in less than 25 minutes? DMRC to ready plan|last=Shalabh|date=9 अप्रैल 2021|website=The Times of India|language=en|access-date=7 September 2021}}</ref> और ग्रेटर नोएडा के सेक्टर २१ में प्रस्तावित फिल्म सिटी परियोजना में सम्मिलित मनोरंजन पार्क से चालक रहित पॉड टैक्सी या [[व्यक्तिगत त्वरित आवगमन|व्यक्तिगत रैपिड ट्रांजिट]] (पीआरटी) से जुड़ना प्रस्तावित है।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/prt-between-jewar-airport-amusement-park-in-film-city-plan-details/articleshow/85997138.cms|title=Driverless pod car between Jewar airport & amusement park in Film City: Plan details|date=7 सितम्बर 2021|website=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|language=en|access-date=7 सितम्बर 2021}}</ref> यह भी प्रस्तावित है कि भारत की [[भारत में हाई-स्पीड रेल|उच्च गति गामिनी]] परियोजना में सम्मिलित प्रस्तावित दिल्ली-वाराणसी-कोलकाता एचएसआर लाइन में विमानक्षेत्र के पास एक उच्च गति लौहपथगामिनी (एचएसआर) गृह होगा। <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/news/india/delhi-varanasi-bullet-train-station-jewar-airport-noida-international-greenfield-airport-664163|title=Delhi Varanasi bullet train station Jewar Airport Noida international greenfield airport {{!}} India News – India TV|last=भंडारी|first=शास्वत|date=11 नवम्बर 2020|website=www.indiatvnews.com|access-date=7 सितम्बर 2021}}</ref> == इतिहास == यह परियोजना पहली बार २००१ में उत्तर प्रदेश के तत्कालीन मुख्यमंत्री [[राजनाथ सिंह]] द्वारा [[यमुना एक्सप्रेसवे]] से सटे [[ग्रेटर नोएडा|ग्रेटर नोएडा के]] पास [[जेवर]] गांव में एक [[ग्रीनफील्ड परियोजना|ग्रीनफील्ड]] ताज इंटरनेशनल और एविएशन हब (TIAH) <ref name="HT1">{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/noida/noida-three-governments-countless-proposals-later-jewar-finally-to-get-airport/story-xICfaR7AeYCJvr2sunzfeN.html|title=Noida: Three governments, countless proposals later, Jewar finally to get airport|date=24 जून 2017|work=[[हिन्दुस्तान टाइम्स]]|access-date=10 May 2018}}</ref> रूप में प्रस्तावित की गई थी। <ref>{{Cite web|url=http://www.greaternoidaauthority.in/initiatives|title=New initiatives|publisher=ग्रेतर नोएडा अथॉरिटी|archive-url=https://web.archive.org/web/20111219185900/http://www.greaternoidaauthority.in/initiatives|archive-date=19 December 2011}}</ref> केंद्र शासन ने अप्रैल २००३ में TIAH की स्थापना के लिए तकनीकी-व्यवहार्यता रिपोर्ट को स्वीकारा। इसे वर्ष २००७-२००८ तक {{INR}} ५००० करोड़ की लागत से बनाया जाना था। परियोजना को यूपीए शासन के दौरान रोक दिया गया था क्योंकि परियोजना स्थल दिल्ली में एक मौजूदा ग्रीनफील्ड विमानक्षेत्र के१५० किमी (९३)मी० के अन्दर था। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/greater-noidas-jewar-airport-awaits-nod-from-civil-aviation-ministry/articleshow/58073966.cms|title=Greater Noida's Jewar airport awaits nod from civil aviation ministry|date=8 अप्रैल 2017|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]|access-date=10 मई 2018}}</ref> यह स्थान [[इंदिरा गांधी अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|इंदिरा गांधी अंतरराष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] (आईजीआई), दिल्ली से ७२ किमी (४५ मील) पर था। इसके संचालक [[जीएमआर समूह|जीएमआर ग्रुप]] ने दिल्ली के मौजूदा विमानक्षेत्र के १५० किमी के भीतर एक और अंतरराष्ट्रीय विमानक्षेत्र की योजना का विरोध किया था यह दावा करते हुए कि यह यातायात और राजस्व सृजन को प्रभावित करेगा। आरओएफआर को यह सुनिश्चित करना था कि ग्रेटर नोएडा विमानक्षेत्र के लिए बोली लगाने में जीएमआर को वरीयता मिले, यदि इसकी बोली मूल्य सबसे कम बोली लगाने वाले के १०% के भीतर है।  जब २०१२ में उत्तर प्रदेश में अखिलेश यादव के नेतृत्व वाली शासन बनी, तो उसने आगरा में एक नए अंतरराष्ट्रीय विमानक्षेत्र का प्रस्ताव करते हुए परियोजना को ठंडे बस्ते में डालने पर विचार किया। जून २०१३ में, राज्य शासन ने [[फ़िरोज़ाबाद ज़िला|फिरोजाबाद जिले के]] [[टूण्डला|टुंडला के]] हिरणगांव के पास कुर्रीकुपा गांव को प्रस्तावित विमानक्षेत्र के लिए स्थान के रूप में अंतिम रूप दिया। <ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/lucknow/up-to-seek-dgca-nod-for-taj-airport/article1-1080013.aspx|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402155751/http://www.hindustantimes.com/india-news/lucknow/up-to-seek-dgca-nod-for-taj-airport/article1-1080013.aspx|archive-date=2 April 2015|access-date=29 जुलाई 2015}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://paper.hindustantimes.com/epaper/viewer.aspx|title=Hindustan Times e-Paper|website=paper.hindustantimes.com|access-date=25 नवंबर 2021|archive-date=8 जून 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140608140626/http://paper.hindustantimes.com/epaper/viewer.aspx|url-status=dead}}</ref> जनवरी २०१४ में, रक्षा मंत्रालय ने टूंडला के निकट स्थल के संबंध में कुछ आपत्तियां उठाईं। <ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/cities/lucknow/taj-international-airport-project-hits-mod-hurdle/|title=Taj international airport project hits MoD hurdle|date=11 जनवरी 2014|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=11 अप्रैल 2021|language=en}}</ref> राज्य शासन ने नवंबर २०१४ में प्रस्तावित विमानक्षेत्र के लिए [[एतमादपुर|एत्मादपुर]] के पास भूमि आवंटित की थी <ref>{{Cite news|url=https://zeenews.india.com/news/uttar-pradesh/land-given-for-international-airport-near-agra-akhilesh-yadav_1495640.html|title=Land given for international airport near Agra: Akhilesh Yadav|date=8 नवम्बर 2014|work=ज़ी न्यूज़|access-date=11 अप्रैल 2021|language=en}}</ref> २०१४ में, [[भारतीय जनता पार्टी]] (बीजेपी) केंद्र की सत्ता में आई और परियोजना को फिर से जेवर में स्थानांतरित कर दिया गया था। <ref name="HT1" />जून २०१५ में नागरिक उड्डयन मंत्रालय ने २,२०० एकड (८९० हे०) पर स्थापित होने वाले नए विमानक्षेत्र के प्रस्ताव को स्वीकार दिया। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Jewar-to-take-wing-as-ministry-clears-second-NCR-airport/articleshow/47822603.cms|title=Jewar to take wing as ministry clears second NCR airport|last=श्रीवास्त्व|first=अन्वित|date=26 June 2015|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|access-date=11 अप्रैल 2021|language=en}}</ref> केंद्रीय रक्षा मंत्रालय (एमओडी) ने जून २०१६ में परियोजना को स्वीकारा। <ref name="HT1" /> नागरिक उड्डयन मंत्रालय ने मई २०१८ में उत्तर प्रदेश शासन को विमानक्षेत्र के निर्माण के लिए सैद्धांतिक सकार दिया। <ref name="BT1">{{Cite news|url=https://www.businesstoday.in/sectors/aviation/noida-international-airport-project-to-be-completed-by-2022/story/276564.html|title=Noida International Airport project to be completed by 2022|date=9 मई 2018|work=[[बिजनेस टुडे]]|access-date=11 मई 2018}}</ref> जुलाई २०१७ में, उड्डयन के केंद्रीय मुख्य सचिव ने उत्तर प्रदेश शासन को योजना प्रक्रिया में शीघ्रता लाने की चेतावनी दी क्योंकि [[हिसार हवाई अड्डा|हिसार विमानक्षेत्र]] भी एनसीआर क्षेत्र की सेवा के लिए एक और विमानक्षेत्र के निर्माण के [[भारत का केन्द्रीय मंत्रिमण्डल|लिए अपनी प्रतिस्पर्धी केंद्रीय मंत्रिमण्डल की]] स्वीकारता पर बल दे रहा था, क्योंकि दोनो पर ही किया जा रहा निवेश व्यर्थ जा रहा था। <ref name="jewarhsr1">{{Cite news|url=https://www.moneycontrol.com/news/trends/current-affairs-trends/aviation-secy-tells-up-to-form-jewar-airport-spv-yamuna-authoritys-hands-full-2321931.html|title=Aviation Secy Tells UP To Form Jewar Airport SPV, Yamuna Authority's Hands Full|date=10 जुलाई 2017|work=मनीकंट्रोल|access-date=11 अप्रैल 2021}}</ref> == भारत का सर्वविशाल विमानक्षेत्र == छह रनवे के साथ एक बार इसके सभी विस्तार पूरे हो जाने के पश्चात्, यह भारत का सबसे बड़ा विमानक्षेत्र और विश्व के सबसे बड़े विमानक्षेत्रों में से चौथे पर होगा। केवल [[ओ हारे अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डे|शिकागो-ओ'हारे]] और [[डलास हवाई अड्डा|डलास/फोर्ट वर्थ]] क्रमशः आठ और सात रनवे के साथ बड़े हैं। छह रनवे वाले अन्य मौजूदा विमानक्षेत्र [[एम्सटर्डम श्किफोल हवाईअड्डा|एम्स्टर्डम]], [[डेट्राइट मेट्रोपॉलिटन वेन काउंटी विमानपत्तन|डेट्रॉइट]], [[लोगान हवाई अड्डा|बोस्टन]] और डेनवर हैं । सितंबर २०१९ तक, तीन रनवे के साथ, [[इंदिरा गांधी अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|इंदिरा गांधी अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र के]] पास भारत के किसी भी विमानक्षेत्र के रनवे की संख्या सबसे अधिक है। <ref name="BTT1"/> २०१९ से, एक बार पूरा होने के पश्चात् कुल आठ रनवे को लाने के लिए दो अतिरिक्त रनवे का प्रस्ताव है। यह भविष्य के विस्तार को ध्यान में रखते हुए किया जा रहा है और यह भूमि की उपलब्धता पर निर्भर है। [[योगी आदित्यनाथ|मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ]] ने इस प्रस्ताव को हरी झंडी दे दी है। <ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/jewar-airport-may-have-eight-runways-be-double-the-size-of-igia/story-pMEqRjLByPl3CVpf5xlo7M.html|title=Jewar airport may have eight runways, twice the size of Delhi airport|date=20 जून 2019|website=हिन्दुस्तान टाइम्स|language=en|access-date=23 जुलाई 2020}}</ref> == अवस्था अद्यतन == * '''अगस्त २०१८:''' नोएडा इंटरनेशनल एयरपोर्ट कंपनी लिमिटेड (एनआईएएल) का गठन हुआ। एनआईएएल परियोजना की बोली और समग्र परियोजना प्रबंधन को संभालेगा। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/10-member-government-panel-to-be-part-of-jewar-airport-agency/articleshow/67007101.cms|title=10-member government panel to be part of Jewar airport agency|last=Sinha|first=Meenakshi|date=9 दिसम्बर 2018|work=The Times of India|access-date=26 January 2021|language=en}}</ref> * '''नवंबर २०१८:''' यूपी शासन ने भूमि अधिग्रहण के लिए ₹ १,२६० करोड़ के आवंटन को स्वीकारा। <ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/up-government-approves-rs-1-260-crore-for-jewar-airport-land-acquisition-1952033|title=UP Government Approves Rs 1,260 Crore For Jewar Airport Land Acquisition|date=23 नवम्बर 2018|work=एनडीटीवी|access-date=26 जनवरी 2021}}</ref> * '''दिसंबर २०१८:''' [[सार्वजनिक-निजी साझेदारी]] (पीपीपी) मॉडल के तहत बनेगा एयरपोर्ट। <ref>{{Cite news|url=https://newsroompost.com/realty/jewar-airport-to-be-built-on-public-private-partnership-mode/419833.html|title=Jewar airport to be built on public-private-partnership mode|date=9 दिसम्बर 2018|work=न्यूज़रूम पोस्ट|access-date=26 जनवरी 2021|language=en|archive-date=25 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125071850/https://newsroompost.com/realty/jewar-airport-to-be-built-on-public-private-partnership-mode/419833.html|url-status=dead}}</ref> * '''दिसंबर २०१८:''' जनपद प्रशासन ने २९ दिसंबर को भूमि अधिग्रहण पर पुनर्वास और पुनर्वास (आर एंड आर) ग्रंथ प्रस्तुत किया। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/rehab-plan-of-landlosers-for-jewar-airport-ready/articleshow/67294225.cms|title=Rehab plan of landlosers for Jewar airport ready|last=Alam|first=Shafaque|date=29 December 2018|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|access-date=26 जनवरी 2021|language=en}}</ref> * '''जनवरी २०१९:''' १,३३४ अधिग्रहण मास के अंत तक आरम्भ होगा <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/land-acquisition-for-jewar-airport-to-start-by-january-end/articleshow/67495686.cms|title=Land acquisition for Jewar airport to start by January-end|last=आलम|first=शफ़ाक़|date=12 जनवरी 2019|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|access-date=26 जनवरी 2021|language=en}}</ref> * '''फ़रवरी, २०१९:''' उत्तर प्रदेश में बजट, [[उत्तर प्रदेश सरकार|उत्तर प्रदेश शासन]] ने भूमि अधिग्रहण प्रक्रिया में शीघ्रता लाने के लिए के लिए {{INR}} ८०० करोड़ आवंटित किया है। मार्च २०१९ में रखी जाएगी आधारशिला। <ref>{{Cite news|url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/airlines-aviation/jewar-international-airport-how-up-government-is-clearing-land-acquisition-hurdles/1501331/|title=Jewar International Airport: How UP government is clearing land acquisition hurdles|last=Prasad|first=Nikita|date=28 February 2019|work=[[द फ़ाईनेन्शियल एक्स्प्रेस]]|access-date=9 मार्च 2019}}</ref> * '''मार्च २०१९:''' भूमि अधिग्रहण संबंधी विषयों के कारण शिलान्यास समारोह को कुछ मासों के लिए टाल दिया गया है। <ref>{{Cite news|url=https://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-ncr-big-crisis-on-the-foundation-stone-of-jewar-international-airport-19024945.html|title=पीएम आज आ रहे हैं ग्रेटर नोएडा, जानिए- क्यों नहीं करेंगे जेवर एयरपोर्ट का शिलान्यास|date=9 मार्च 2019|work=[[दैनिक जागरण]]|access-date=9 मार्च 2019|language=hi}}</ref> * '''सितंबर २०१९:''' ७०७ हेक्टेयर (१,७५० एकड़) भूमि का अधिग्रहण किया गया, जो कुल १,२३९ परियोजना के चरण-१ के लिए शेष भूमि का शीघ्र ही अधिग्रहण किया जाना है और चरण -१ के लिए डेवलपर को नवंबर २०१९ तक अंतिम रूप दिया जाना है। <ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/cities/admin-takes-over-57-land-needed-for-jewar-airport-project/story-v6DTCae2jm6lLvA5bcJuMN.html|title=Admin takes over 57% land needed for Jewar airport project|date=5 सितम्बर 2019|work=हिन्दुस्तान टाइम्स|access-date=6 सितम्बर 2019|language=en}}</ref> * '''नवंबर २०१९''': २९ नवंबर २०१९ को ज्यूरिख एयरपोर्ट एजी को ४० वर्ण के लिए एयरपोर्ट के विकास और संचालन का ठेका दिया गया। <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/airlines-/-aviation/zurich-airports-win-bid-to-build-operate-jewar-airport-for-40-years/articleshow/72293889.cms|title=Zurich Airports win bid to build, operate Jewar airport for 40 years|date=29 नवम्बर 2019|work=द इकोनॉमिक टाइम्स|access-date=29 नवम्बर 2019}}</ref> * '''जनवरी २०२०:''' परियोजना के चरण -१ के लिए भूमि अधिग्रहण पूरा हुआ जिसमें १,३३४ ५,००० की कुल आवश्यकता में से । विमानक्षेत्र परियोजना का चरण-१ वर्ष २०२३ तक पूरा किया जाना है। <ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/noida-news/jewar-airport-land-for-jewar-airport-phase-one-acquired-after-villagers-clash-with-officials-2170601|title=Land For Jewar Airport Phase One Acquired After Villagers Clash With Officials|date=28 January 2020|work=NDTV.com|access-date=29 January 2020}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.timesnownews.com/business-economy/industry/article/jewar-airports-land-acquisition-done-some-farmers-protest/546316|title=Jewar Airport's land acquisition done, some farmers protest|date=29 January 2020|work=Times Now News|access-date=29 January 2020|language=en}}</ref> * '''मई २०२०:''' ७६० लिए टेंडर जारी जेवर विमानक्षेत्र को [[यमुना एक्सप्रेसवे]] से जोड़ने वाली सड़क। इस सड़क के निर्माण की अवधि ३ मास है। <ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/cities/greater-noida-yeida-to-build-road-to-link-jewar-airport-site-with-yamuna-expressway/story-x5onJzqurpVQHTodlzlFZP.html|title=Greater Noida: Yeida to build road to link Jewar airport site with Yamuna Expressway|date=30 May 2020|work=Hindustan Times|access-date=30 मई 2020}}</ref> * '''अक्टूबर २०२०:''' नोएडा इंटरनेशनल एयरपोर्ट लिमिटेड (एनआईएएल) और ज्यूरिख एयरपोर्ट इंटरनेशनल एजी के बीच अंतिम समझौते पर हस्ताक्षर किए गए, जहां पिछला अपने विशेष प्रयोजन वाहन यमुना इंटरनेशनल एयरपोर्ट प्राइवेट लिमिटेड (वाईआईएपीएल) के माध्यम से विमानक्षेत्र का निर्माण, संचालन और प्रबंधन करेगा। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/up-zurich-set-to-sign-final-jewar-airport-deal-on-oct-7/articleshow/78395758.cms|title=UP, Zurich set to sign final Jewar airport deal on October 7|date=30 सितम्बर 2020|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]|access-date=30 सितम्बर 2020}}</ref> * '''फरवरी २०२१:''' विमानक्षेत्र के लिए मास्टर प्लान को [[भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण|एयरपोर्ट अथॉरिटी ऑफ इंडिया]] (एएआई) ने स्वीकारा। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/aai-reviews-jewar-airport-plan-gives-nod/articleshow/80777399.cms|title=AAI reviews Jewar airport plan, gives nod|last=सिन्हा|first=स्नेहिल|date=10 फरवरी 2021|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|access-date=10 फरवरी 2021|language=en}}</ref> * '''जून २०२१:''' एयरपोर्ट के चरण-१ प्रोजेक्ट का निर्माण अगस्त २०२१ तक आरम्भ होने की आशा है।{{उद्धरण आवश्यक|date=September 2021}} * '''जुलाई २०२१:''' जेवर विमानक्षेत्र के लिए नोएडा इंटरनेशनल एयरपोर्ट लिमिटेड (एनआईएएल) को ९० वर्ण के पट्टे पर १,३३४ हेक्टेयर भूमि सौंपने की औपचारिक प्रक्रिया [[योगी आदित्यनाथ|उत्तर प्रदेश के मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ]] की उपस्थिति में पूरी हुई। विमानक्षेत्र विकास करने वाली कंपनी ज्यूरिख एयरपोर्ट इंटरनेशनल एजी, यमुना इंटरनेशनल एयरपोर्ट प्राइवेट लिमिटेड के बीच एक शेयरधारक समझौते पर भी हस्ताक्षर किए गए। <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india-today-insight/story/why-is-yogi-pushing-for-more-airports-in-up-1830465-2021-07-20|title=Why is Yogi pushing for more airports in UP?|website=India Today|language=en|access-date=5 सितम्बर 2021}}</ref> * '''अगस्त २०२१:''' यमुना इंटरनेशनल एयरपोर्ट प्राइवेट लिमिटेड (YIAPL) और [[ज्यूरिख एयरपोर्ट इंटरनैशनल एजी]] ने २४ अगस्त से मुख्य टर्मिनल और विमानक्षेत्र की चारदीवारी के लिए निर्माण कार्य आरम्भ किया। टर्मिनल के पूरा होने की समय सीमा अगस्त/सितंबर २०२४ निर्धारित की गई है। <ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/noida-news/noida-construction-work-begins-at-international-airport-site-in-jewar-101629739706788.html|title=Noida: Construction work begins at international airport site in Jewar|date=23 August 2021|website=हिन्दुस्तान टाइम्स|language=en|access-date=5 सितम्बर 2021}}</ref> * '''सितंबर २०२१:''' केंद्र शासन ने १ सितंबर तक विमानक्षेत्र के लिए मास्टर प्लान को स्वीकारा। <ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/economy-policy/after-centre-nial-board-approves-noida-international-airport-master-plan-121081301899_1.html|title=After Centre, NIAL Board approves Noida International Airport master plan|date=13 अगस्त 2021|work=बिज़िनेस स्टैन्डर्ड इंडिया|access-date=5 सितम्बर 2021|agency=प्रेस ट्रस्ट ऑफ इंडिया|language=en}}</ref> * '''नवंबर २०२१:''' प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी ने २५ नवंबर को विमानक्षेत्र की शिलान्यास रखी।<ref name="स्वदेश">{{Cite web|url=https://www.swadeshnews.in/lead-story/pm-modi-laid-foundation-of-noida-international-airport-789245|title=उत्तर भारत का लॉजिस्टिक गेटवे बनेगा नोएडा अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा : प्रधानमंत्री|date=25 नवम्बर 2021|website=स्वदेश|access-date=25 नवम्बर 202}}</ref> <ref name="नवभारत">{{Cite web|url=https://www.timesnowhindi.com/business/video/jewar-noida-international-airport-largest-airport-of-asia-will-accelerate-development-see-photos-and-videos/374254|title=विकास को गति देगा एशिया का सबसे बड़ा, नोएडा इंटरनेशनल एयरपोर्ट, देखें लेटेस्ट Photos और खास वीडियो|website=टाइम्स नाउ नवभारत|access-date=23 नवम्बर 2021}}</ref> * '''दिसम्बर २०२४ :''' नोएडा इंटरनेशनल एयरपोर्ट ने पहली उड़ान का सफल सत्यापन ९ दिसंबर २०२४ को 11 बजे किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.andla.in/noida/noida-jewar-airport-first-flight-and-opening-date/|title=नोएडा इंटरनेशनल एयरपोर्ट ने पहली उड़ान का सफल सत्यापन किया|last=Desk|first=Andla|date=2024-12-09|website=Andla|language=en-US|access-date=2024-12-09}}</ref> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}}  == बाहरी कड़ियाँ == * [http://www.business-standard.com/india/storypage.php?autono=319448 ९-अप्रैल-२००८ को परियोजना की स्थिति] * [http://www.business-standard.com/india/news/taj-international-airport-awaits-centre%5Cs-nod/357377/ ८-मई-२००९ को परियोजना की स्थिति] * [http://www.tribuneindia.com/2009/20091228/delhi.htm#6 २७-दिसंबर-२००९ को परियोजना की स्थिति] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110020443/http://www.tribuneindia.com/2009/20091228/delhi.htm#6 |date=10 नवंबर 2016 }} * [http://www.projectsmonitor.com/AIRPT/uttar-pradesh-seeks-centres-nod-for-taj-international-airport-project ०२-मार्च-२०१० को परियोजना की स्थिति] * [https://web.archive.org/web/20100518115807/http://www.hindustantimes.com/Govt-okays-three-new-airports-Greater-Noida-may-be-next/Article1-542835.aspx १३-मार्च-२०१० को परियोजना की स्थिति] [[श्रेणी:भारत में प्रस्तावित अधोसंरचना]] [[श्रेणी:गौतम बुद्ध नगर ज़िला]] [[श्रेणी:भारत में विमानक्षेत्र]] {{विकिपरियोजना हवाई अड्डा}} piu4qhhk9wtngf2ejcwc2ozclozxs3k 6534502 6534499 2026-03-30T04:37:08Z Shaan Sengupta 775249 छोटा सुधार। 6534502 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = नोएडा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा | ensign = Noida International Airport.svg | ensign_size = 200px | ensign_alt = | nativename = | nativename-a = जेवर विमानपत्तन | nativename-r = | image = Prime Minister of Bharat, Shri Narendra Damodardas Modi at the inauguration ceremony of the Noida International Airport, Jewar.jpg | image-width = <!-- if less than 200 --> | image_alt = | caption = नोएडा अंतर्राष्ट्रीय विमान पत्तन | image2 = | image2-width = <!-- if less than 200 --> | image2_alt = | caption2 = | IATA = DXN | ICAO = VIND | FAA = | TC = | LID = | GPS = | WMO = | type = सार्वजनिक | owner-oper = | owner = नोएडा इंटरनैशनल एयरपोर्ट लिमिटेड (नियाल/NIAL) | operator = यमुना इंटरनैशनल एयरपोर्ट प्राइवेट लिमिटेड (YIAPL)<br /> ( [[ज्यूरिख एयरपोर्ट इंटरनैशनल एजी]] की एक [[विशेष कार्य कंपनी|एसपीवी]]) | city-served = [[नई दिल्ली]], [[नोएडा]] और [[ग्रेटर नोएडा]] | location = [[जेवर]], [[गौतम बुद्ध नगर जिला]], [[उत्तर प्रदेश]]<ref name="TAJ">{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/delhi/report-up-govt-revives-jewar-airport-project-survey-to-start-today-2438534|title=UP govt revives Jewar airport project, survey to start today|publisher=Daily News Analysis|access-date=14 May 2017}}</ref> | opened = <!-- {{start date|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> 2026 | closed = <!-- {{end date|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> | passenger_services_ceased = <!-- {{end date|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> | hub = | focus_city = | built = <!-- military airports --> | used = <!-- passenger airports --> | commander = <!-- military airports --> | occupants = <!-- military airports --> | timezone = | utc = | summer = | utcs = | elevation-f = | elevation-m = | metric-elev = | coordinates = | image_map = | image_mapsize = | image_map_alt = | image_map_caption = | pushpin_map = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = | pushpin_image = | pushpin_label = | pushpin_label_position = | pushpin_mark = | pushpin_marksize = | r1-number = | r1-length-f = | r1-length-m = | r1-surface = <!-- up to r12 --> | metric-rwy = | h1-number = | h1-length-f = | h1-length-m = | h1-surface = <!-- up to h12 --> | stat1-header = | stat1-data = <!-- up to stat4 --> | stat-year = | footnotes = | website = {{URL|niairport.in|नोएडा अंतरराष्ट्रीय विमान पत्तन}} }} '''नोएडा अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र''' ''',''' जिसे '''जेवर विमानक्षेत्र''' और आधिकारिक ढंग से '''नोएडा अंतर्राष्ट्रीय ग्रीनफ़ील्ड विमानक्षेत्र''' के रूप में भी जाना जाता है,<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/noida-international-airport-in-jewar-to-have-sarus-as-its-logo/articleshow/79781565.cms|title=Uttar Pradesh CM Yogi Adityanath approves name, design and logo of Jewar airport|date=17 दिसम्बर 2020|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|access-date=17 दिसम्बर 2020|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/business/story/jewar-airport-to-be-called-delhi-noida-international-airport-key-features-1750510-2020-12-17|title=Jewar airport to be called Noida International Greenfield Airport: Key features|date=17 दिसम्बर 2020|work=इंडिया टुडे|access-date=17 दिसम्बर 2020|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/airlines-aviation/6-runways-electronic-city-more-up-govt-makes-rs-2000-crore-provision-in-budget-for-jewar-airport-expansion/2200301/|title=6 runways, electronic city & more! UP govt makes Rs 2000 crore provision in budget for Jewar airport expansion|date=23 February 2021|work=The Financial Express|access-date=2 March 2021}}</ref> [[उत्तर प्रदेश|उत्तर प्रदेश के]] [[गौतम बुद्ध नगर जिला|गौतम बौद्ध नगर]] में [[जेवर]] नगर के पास एक निर्माणाधीन अंतरराष्ट्रीय विमानक्षेत्र है।<ref>{{Cite web|url=https://www.abplive.com/states/up-uk/noida-international-airport-at-jewar-in-gautam-buddha-nagar-district-of-uttar-pradesh-directorate-general-of-civil-aviation-approved-construction-2002880|title=नागर विमानन निदेशालय ने दी नोएडा अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा के निर्माण को मंजूरी|last=एजेंसी|first=पीटीआई|date=22 नवंबर 2021|website=एबीपी लाइव}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/allahabad/inauguration-of-jewar-airport-by-end-of-december-nandi/articleshow/66448455.cms|title=Jewar international airport: Inauguration of Jewar airport by end of December: Nandi|website=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|access-date=7 दिसम्बर 2019}}</ref> यमुना एक्सप्रेसवे औद्योगिक विकास प्राधिकरण (येईडा) [[उत्तर प्रदेश सरकार|उत्तर प्रदेश शासन की]] ओर से इस विमानक्षेत्र की कार्यान्वयन एजेंसी होगी। विमानक्षेत्र को [[सार्वजनिक-निजी साझेदारी]] मॉडल (पीपीपी) के साधन विकसित किया जाना है।<ref>{{Cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=178342|title=New Greenfield Noida International Airport at Jewar picking momentum- Progress Report|date=3 April 2018|publisher=Press Information Bureau|access-date=11 May 2018}}</ref> प्रस्तावित योजना २०२४ तक विमानक्षेत्र पर दो [[हवाई पट्टी|उड़ान पट्टी]] का निर्माण करना है, और भविष्य में इसे {{Convert|7,200|acre}} छह रनवे वाला विमानक्षेत्र बनाना है।<ref name="BTT1">{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/with-six-runways-jewar-set-to-be-indias-largest-airport/articleshow/71306023.cms|title=With six runways, Jewar set to be India's largest airport|date=26 September 2019|work=इकॉनॉमिक टाइम्स|access-date=26 सितम्बर 2019}}</ref> प्रस्तावित योजना के अनुसार, ३० वर्षों की अवधि में विस्तार के पश्चात्, हवाईअड्डे की क्षमता १.२ करोड़ यात्री प्रति वर्ष की होगी, जिसे अलग-अलग चरण में बढ़ाते हुए २०५० तक सात करोड़ यात्री प्रति वर्ष तक किया जाएगा<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/uttar-pradesh/story/flights-from-noida-international-airport-can-start-from-2023-december-or-2024-1180132-2020-12-21|title=नोएडा जेवर अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डे से 2023 दिसंबर या 2024 से शुरू हो सकती है उड़ान|last=हैदर|first=तनसीम|date=21 दिसंबर 2020|website=आज तक}}</ref>। इसके बनने के पश्चात् उत्तर प्रदेश में कुल पाँच अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र हो जाएँगे।<ref name="bhasker" /> परियोजना स्थल [[इंदिरा गांधी अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|इंदिरा गांधी अंतरराष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] जो वर्तमान में पूरे [[राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र]] की आवश्यकताओं को पूरा करता है और शीघ्रता से अपनी चरम क्षमता तक पहुंच रहा है से {{Convert|72|km|mi}};<ref name="bhasker">{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/local/uttar-pradesh/gautambudh-nagar/news/jewar-airport-noida-international-airport-by-foundation-stone-by-pm-narendra-modi-on-november-25-129146126.html|title=दुनिया का चौथा सबसे बड़ा एयरपोर्ट जेवर में बनेगा:दिल्ली देश का पहला शहर होगा, जहां 70 किमी की रेंज में अब तीन एयरपोर्ट होंगे|work=दैनिक भास्कर|language=hi|date=24 नवम्बर 2020|first=सचिन|last=गुप्ता}}</ref> [[बुलन्दशहर|बुलंदशहर से]] ३६ किमी (२२) मील), [[नोएडा|नोएडा से]] ६० किमी (३७) मील) और [[फरीदाबाद]], [[ग़ाज़ियाबाद|गाजियाबाद]] और [[मथुरा ज़िला|मथुरा]] से ७० किमी (४३) मील), [[ग्रेटर नोएडा|ग्रेटर नोएडा से]] लगभग ४८ किमी (३० मील), [[अलीगढ़|अलीगढ़ से]]<nowiki/>६५ किमी (४० .) मील) , [[गुरुग्राम|गुड़गांव से]] ६५ किमी (४०) मील) और [[आगरा|आगरा से]] १३० किमी (८१ मील) दूर स्थित है। यह [[यमुना एक्सप्रेसवे]] से जुड़ा होगा, जिससे घरेलू और अंतरराष्ट्रीय पर्यटकों को आगरा, [[मथुरा]] और [[वृन्दावन|वृंदावन]] तक पहुंचने में सहायता मिलेगी।<ref name="TOI1">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/greater-noida-airport-foundation-stone-to-be-laid-by-oct-govt/articleshow/63600444.cms|title=Greater Noida Airport foundation stone to be laid by Oct: Govt|date=3 अप्रैल 2018|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]|access-date=11 May 2018}}</ref> प्रधानमंत्री [[नरेन्द्र मोदी]] ने जेवर विमानक्षेत्र की आधारशिला २५ नवंबर २०२१ को रखी।<ref name="एबीपी-शिलान्यास">{{cite web|url=https://www.abplive.com/news/india/jewar-international-airport-prime-minister-narendra-modi-lay-the-foundation-stone-for-grand-inauguration-of-noida-international-airport-2004789|title=जेवर इंटरनेशनल एयरपोर्ट की PM मोदी ने रखी नींव, कहा- दिल्ली-NCR और पश्चिमी यूपी के करोड़ों लोगों को होगा फायदा|website=एबीपी लाइव|date=२५ नवंबर २०२१}}</ref> येईडा ने परियोजना के लिए ५,१०० हेक्टेयर की पहचान की है जिसमे से २४० हेक्टेयर (५९० एकड़) राज्य शासन के अंतर्गत आता है और शेष निजी संस्थाओं के स्वामित्व में है। येईडा ने १,३२७ हेक्टेयर भूमि का अधिग्रहण पहले चरण में टर्मिनल भवनों और रनवे के निर्माण के लिए किया।<ref name="TOI1"/> २०१९ के अंत तक विमानक्षेत्र के लिए बोलियां आमंत्रित किए जाने की आशा है।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/tenders-for-jewar-airport-by-year-end/articleshow/64116329.cms|title=Tenders for Jewar airport by year-end|date=11 मई 2018|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]|access-date=11 मई 2018}}</ref> यह [[इंदिरा गांधी अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|इंदिरा गांधी अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] और [[हिंडन हवाई अड्डा|हिंडन]] में एक क्षेत्रीय विमानक्षेत्र के पश्चात् [[राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र|दिल्ली-एनसीआर]] में तीसरा वाणिज्यिक विमानक्षेत्र होगा और उत्तर प्रदेश राज्य का पाँचवाँ अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र होगा। इसे ग्रेटर नोएडा मार्ग से [[नोएडा मेट्रो]] से जोड़ने का प्रस्ताव है; और [[दिल्ली मेट्रो]] से [[फरीदाबाद]] - [[राजा नहर सिंह मेट्रो स्टेशन|बल्लभगढ़]] - [[पलवल]] - [[जेवर]] मार्ग,<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/others/metro-corridor-to-connect-noida-airport-and-delhi-s-igia-101630607174187.html|title=Metro corridor to link Capital, Jewar airport|date=2 सितम्बर 2021|website=हिन्दुस्तान टाईम्स|language=en|access-date=7 सितम्बर 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/gr-noida-to-jewar-airport-in-less-than-25-mins-dmrc-to-ready-plan/articleshow/81978375.cms|title=Greater Noida to Jewar airport in less than 25 minutes? DMRC to ready plan|last=Shalabh|date=9 अप्रैल 2021|website=The Times of India|language=en|access-date=7 September 2021}}</ref> और ग्रेटर नोएडा के सेक्टर २१ में प्रस्तावित फिल्म सिटी परियोजना में सम्मिलित मनोरंजन पार्क से चालक रहित पॉड टैक्सी या [[व्यक्तिगत त्वरित आवगमन|व्यक्तिगत रैपिड ट्रांजिट]] (पीआरटी) से जुड़ना प्रस्तावित है।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/prt-between-jewar-airport-amusement-park-in-film-city-plan-details/articleshow/85997138.cms|title=Driverless pod car between Jewar airport & amusement park in Film City: Plan details|date=7 सितम्बर 2021|website=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|language=en|access-date=7 सितम्बर 2021}}</ref> यह भी प्रस्तावित है कि भारत की [[भारत में हाई-स्पीड रेल|उच्च गति गामिनी]] परियोजना में सम्मिलित प्रस्तावित दिल्ली-वाराणसी-कोलकाता एचएसआर लाइन में विमानक्षेत्र के पास एक उच्च गति लौहपथगामिनी (एचएसआर) गृह होगा।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/news/india/delhi-varanasi-bullet-train-station-jewar-airport-noida-international-greenfield-airport-664163|title=Delhi Varanasi bullet train station Jewar Airport Noida international greenfield airport {{!}} India News – India TV|last=भंडारी|first=शास्वत|date=11 नवम्बर 2020|website=www.indiatvnews.com|access-date=7 सितम्बर 2021}}</ref> == इतिहास == यह परियोजना पहली बार २००१ में उत्तर प्रदेश के तत्कालीन मुख्यमंत्री [[राजनाथ सिंह]] द्वारा [[यमुना एक्सप्रेसवे]] से सटे [[ग्रेटर नोएडा|ग्रेटर नोएडा के]] पास [[जेवर]] गांव में एक [[ग्रीनफील्ड परियोजना|ग्रीनफील्ड]] ताज इंटरनेशनल और एविएशन हब (TIAH) <ref name="HT1">{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/noida/noida-three-governments-countless-proposals-later-jewar-finally-to-get-airport/story-xICfaR7AeYCJvr2sunzfeN.html|title=Noida: Three governments, countless proposals later, Jewar finally to get airport|date=24 जून 2017|work=[[हिन्दुस्तान टाइम्स]]|access-date=10 May 2018}}</ref> रूप में प्रस्तावित की गई थी। <ref>{{Cite web|url=http://www.greaternoidaauthority.in/initiatives|title=New initiatives|publisher=ग्रेतर नोएडा अथॉरिटी|archive-url=https://web.archive.org/web/20111219185900/http://www.greaternoidaauthority.in/initiatives|archive-date=19 December 2011}}</ref> केंद्र शासन ने अप्रैल २००३ में TIAH की स्थापना के लिए तकनीकी-व्यवहार्यता रिपोर्ट को स्वीकारा। इसे वर्ष २००७-२००८ तक {{INR}} ५००० करोड़ की लागत से बनाया जाना था। परियोजना को यूपीए शासन के दौरान रोक दिया गया था क्योंकि परियोजना स्थल दिल्ली में एक मौजूदा ग्रीनफील्ड विमानक्षेत्र के१५० किमी (९३)मी० के अन्दर था। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/greater-noidas-jewar-airport-awaits-nod-from-civil-aviation-ministry/articleshow/58073966.cms|title=Greater Noida's Jewar airport awaits nod from civil aviation ministry|date=8 अप्रैल 2017|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]|access-date=10 मई 2018}}</ref> यह स्थान [[इंदिरा गांधी अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|इंदिरा गांधी अंतरराष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] (आईजीआई), दिल्ली से ७२ किमी (४५ मील) पर था। इसके संचालक [[जीएमआर समूह|जीएमआर ग्रुप]] ने दिल्ली के मौजूदा विमानक्षेत्र के १५० किमी के भीतर एक और अंतरराष्ट्रीय विमानक्षेत्र की योजना का विरोध किया था यह दावा करते हुए कि यह यातायात और राजस्व सृजन को प्रभावित करेगा। आरओएफआर को यह सुनिश्चित करना था कि ग्रेटर नोएडा विमानक्षेत्र के लिए बोली लगाने में जीएमआर को वरीयता मिले, यदि इसकी बोली मूल्य सबसे कम बोली लगाने वाले के १०% के भीतर है।  जब २०१२ में उत्तर प्रदेश में अखिलेश यादव के नेतृत्व वाली शासन बनी, तो उसने आगरा में एक नए अंतरराष्ट्रीय विमानक्षेत्र का प्रस्ताव करते हुए परियोजना को ठंडे बस्ते में डालने पर विचार किया। जून २०१३ में, राज्य शासन ने [[फ़िरोज़ाबाद ज़िला|फिरोजाबाद जिले के]] [[टूण्डला|टुंडला के]] हिरणगांव के पास कुर्रीकुपा गांव को प्रस्तावित विमानक्षेत्र के लिए स्थान के रूप में अंतिम रूप दिया। <ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/lucknow/up-to-seek-dgca-nod-for-taj-airport/article1-1080013.aspx|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402155751/http://www.hindustantimes.com/india-news/lucknow/up-to-seek-dgca-nod-for-taj-airport/article1-1080013.aspx|archive-date=2 April 2015|access-date=29 जुलाई 2015}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://paper.hindustantimes.com/epaper/viewer.aspx|title=Hindustan Times e-Paper|website=paper.hindustantimes.com|access-date=25 नवंबर 2021|archive-date=8 जून 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140608140626/http://paper.hindustantimes.com/epaper/viewer.aspx|url-status=dead}}</ref> जनवरी २०१४ में, रक्षा मंत्रालय ने टूंडला के निकट स्थल के संबंध में कुछ आपत्तियां उठाईं। <ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/cities/lucknow/taj-international-airport-project-hits-mod-hurdle/|title=Taj international airport project hits MoD hurdle|date=11 जनवरी 2014|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=11 अप्रैल 2021|language=en}}</ref> राज्य शासन ने नवंबर २०१४ में प्रस्तावित विमानक्षेत्र के लिए [[एतमादपुर|एत्मादपुर]] के पास भूमि आवंटित की थी <ref>{{Cite news|url=https://zeenews.india.com/news/uttar-pradesh/land-given-for-international-airport-near-agra-akhilesh-yadav_1495640.html|title=Land given for international airport near Agra: Akhilesh Yadav|date=8 नवम्बर 2014|work=ज़ी न्यूज़|access-date=11 अप्रैल 2021|language=en}}</ref> २०१४ में, [[भारतीय जनता पार्टी]] (बीजेपी) केंद्र की सत्ता में आई और परियोजना को फिर से जेवर में स्थानांतरित कर दिया गया था। <ref name="HT1" />जून २०१५ में नागरिक उड्डयन मंत्रालय ने २,२०० एकड (८९० हे०) पर स्थापित होने वाले नए विमानक्षेत्र के प्रस्ताव को स्वीकार दिया। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Jewar-to-take-wing-as-ministry-clears-second-NCR-airport/articleshow/47822603.cms|title=Jewar to take wing as ministry clears second NCR airport|last=श्रीवास्त्व|first=अन्वित|date=26 June 2015|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|access-date=11 अप्रैल 2021|language=en}}</ref> केंद्रीय रक्षा मंत्रालय (एमओडी) ने जून २०१६ में परियोजना को स्वीकारा। <ref name="HT1" /> नागरिक उड्डयन मंत्रालय ने मई २०१८ में उत्तर प्रदेश शासन को विमानक्षेत्र के निर्माण के लिए सैद्धांतिक सकार दिया। <ref name="BT1">{{Cite news|url=https://www.businesstoday.in/sectors/aviation/noida-international-airport-project-to-be-completed-by-2022/story/276564.html|title=Noida International Airport project to be completed by 2022|date=9 मई 2018|work=[[बिजनेस टुडे]]|access-date=11 मई 2018}}</ref> जुलाई २०१७ में, उड्डयन के केंद्रीय मुख्य सचिव ने उत्तर प्रदेश शासन को योजना प्रक्रिया में शीघ्रता लाने की चेतावनी दी क्योंकि [[हिसार हवाई अड्डा|हिसार विमानक्षेत्र]] भी एनसीआर क्षेत्र की सेवा के लिए एक और विमानक्षेत्र के निर्माण के [[भारत का केन्द्रीय मंत्रिमण्डल|लिए अपनी प्रतिस्पर्धी केंद्रीय मंत्रिमण्डल की]] स्वीकारता पर बल दे रहा था, क्योंकि दोनो पर ही किया जा रहा निवेश व्यर्थ जा रहा था। <ref name="jewarhsr1">{{Cite news|url=https://www.moneycontrol.com/news/trends/current-affairs-trends/aviation-secy-tells-up-to-form-jewar-airport-spv-yamuna-authoritys-hands-full-2321931.html|title=Aviation Secy Tells UP To Form Jewar Airport SPV, Yamuna Authority's Hands Full|date=10 जुलाई 2017|work=मनीकंट्रोल|access-date=11 अप्रैल 2021}}</ref> == भारत का सर्वविशाल विमानक्षेत्र == छह रनवे के साथ एक बार इसके सभी विस्तार पूरे हो जाने के पश्चात्, यह भारत का सबसे बड़ा विमानक्षेत्र और विश्व के सबसे बड़े विमानक्षेत्रों में से चौथे पर होगा। केवल [[ओ हारे अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डे|शिकागो-ओ'हारे]] और [[डलास हवाई अड्डा|डलास/फोर्ट वर्थ]] क्रमशः आठ और सात रनवे के साथ बड़े हैं। छह रनवे वाले अन्य मौजूदा विमानक्षेत्र [[एम्सटर्डम श्किफोल हवाईअड्डा|एम्स्टर्डम]], [[डेट्राइट मेट्रोपॉलिटन वेन काउंटी विमानपत्तन|डेट्रॉइट]], [[लोगान हवाई अड्डा|बोस्टन]] और डेनवर हैं । सितंबर २०१९ तक, तीन रनवे के साथ, [[इंदिरा गांधी अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|इंदिरा गांधी अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र के]] पास भारत के किसी भी विमानक्षेत्र के रनवे की संख्या सबसे अधिक है। <ref name="BTT1"/> २०१९ से, एक बार पूरा होने के पश्चात् कुल आठ रनवे को लाने के लिए दो अतिरिक्त रनवे का प्रस्ताव है। यह भविष्य के विस्तार को ध्यान में रखते हुए किया जा रहा है और यह भूमि की उपलब्धता पर निर्भर है। [[योगी आदित्यनाथ|मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ]] ने इस प्रस्ताव को हरी झंडी दे दी है। <ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/jewar-airport-may-have-eight-runways-be-double-the-size-of-igia/story-pMEqRjLByPl3CVpf5xlo7M.html|title=Jewar airport may have eight runways, twice the size of Delhi airport|date=20 जून 2019|website=हिन्दुस्तान टाइम्स|language=en|access-date=23 जुलाई 2020}}</ref> == अवस्था अद्यतन == * '''अगस्त २०१८:''' नोएडा इंटरनेशनल एयरपोर्ट कंपनी लिमिटेड (एनआईएएल) का गठन हुआ। एनआईएएल परियोजना की बोली और समग्र परियोजना प्रबंधन को संभालेगा। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/10-member-government-panel-to-be-part-of-jewar-airport-agency/articleshow/67007101.cms|title=10-member government panel to be part of Jewar airport agency|last=Sinha|first=Meenakshi|date=9 दिसम्बर 2018|work=The Times of India|access-date=26 January 2021|language=en}}</ref> * '''नवंबर २०१८:''' यूपी शासन ने भूमि अधिग्रहण के लिए ₹ १,२६० करोड़ के आवंटन को स्वीकारा। <ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/up-government-approves-rs-1-260-crore-for-jewar-airport-land-acquisition-1952033|title=UP Government Approves Rs 1,260 Crore For Jewar Airport Land Acquisition|date=23 नवम्बर 2018|work=एनडीटीवी|access-date=26 जनवरी 2021}}</ref> * '''दिसंबर २०१८:''' [[सार्वजनिक-निजी साझेदारी]] (पीपीपी) मॉडल के तहत बनेगा एयरपोर्ट। <ref>{{Cite news|url=https://newsroompost.com/realty/jewar-airport-to-be-built-on-public-private-partnership-mode/419833.html|title=Jewar airport to be built on public-private-partnership mode|date=9 दिसम्बर 2018|work=न्यूज़रूम पोस्ट|access-date=26 जनवरी 2021|language=en|archive-date=25 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125071850/https://newsroompost.com/realty/jewar-airport-to-be-built-on-public-private-partnership-mode/419833.html|url-status=dead}}</ref> * '''दिसंबर २०१८:''' जनपद प्रशासन ने २९ दिसंबर को भूमि अधिग्रहण पर पुनर्वास और पुनर्वास (आर एंड आर) ग्रंथ प्रस्तुत किया। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/rehab-plan-of-landlosers-for-jewar-airport-ready/articleshow/67294225.cms|title=Rehab plan of landlosers for Jewar airport ready|last=Alam|first=Shafaque|date=29 December 2018|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|access-date=26 जनवरी 2021|language=en}}</ref> * '''जनवरी २०१९:''' १,३३४ अधिग्रहण मास के अंत तक आरम्भ होगा <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/land-acquisition-for-jewar-airport-to-start-by-january-end/articleshow/67495686.cms|title=Land acquisition for Jewar airport to start by January-end|last=आलम|first=शफ़ाक़|date=12 जनवरी 2019|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|access-date=26 जनवरी 2021|language=en}}</ref> * '''फ़रवरी, २०१९:''' उत्तर प्रदेश में बजट, [[उत्तर प्रदेश सरकार|उत्तर प्रदेश शासन]] ने भूमि अधिग्रहण प्रक्रिया में शीघ्रता लाने के लिए के लिए {{INR}} ८०० करोड़ आवंटित किया है। मार्च २०१९ में रखी जाएगी आधारशिला। <ref>{{Cite news|url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/airlines-aviation/jewar-international-airport-how-up-government-is-clearing-land-acquisition-hurdles/1501331/|title=Jewar International Airport: How UP government is clearing land acquisition hurdles|last=Prasad|first=Nikita|date=28 February 2019|work=[[द फ़ाईनेन्शियल एक्स्प्रेस]]|access-date=9 मार्च 2019}}</ref> * '''मार्च २०१९:''' भूमि अधिग्रहण संबंधी विषयों के कारण शिलान्यास समारोह को कुछ मासों के लिए टाल दिया गया है। <ref>{{Cite news|url=https://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-ncr-big-crisis-on-the-foundation-stone-of-jewar-international-airport-19024945.html|title=पीएम आज आ रहे हैं ग्रेटर नोएडा, जानिए- क्यों नहीं करेंगे जेवर एयरपोर्ट का शिलान्यास|date=9 मार्च 2019|work=[[दैनिक जागरण]]|access-date=9 मार्च 2019|language=hi}}</ref> * '''सितंबर २०१९:''' ७०७ हेक्टेयर (१,७५० एकड़) भूमि का अधिग्रहण किया गया, जो कुल १,२३९ परियोजना के चरण-१ के लिए शेष भूमि का शीघ्र ही अधिग्रहण किया जाना है और चरण -१ के लिए डेवलपर को नवंबर २०१९ तक अंतिम रूप दिया जाना है। <ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/cities/admin-takes-over-57-land-needed-for-jewar-airport-project/story-v6DTCae2jm6lLvA5bcJuMN.html|title=Admin takes over 57% land needed for Jewar airport project|date=5 सितम्बर 2019|work=हिन्दुस्तान टाइम्स|access-date=6 सितम्बर 2019|language=en}}</ref> * '''नवंबर २०१९''': २९ नवंबर २०१९ को ज्यूरिख एयरपोर्ट एजी को ४० वर्ण के लिए एयरपोर्ट के विकास और संचालन का ठेका दिया गया। <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/airlines-/-aviation/zurich-airports-win-bid-to-build-operate-jewar-airport-for-40-years/articleshow/72293889.cms|title=Zurich Airports win bid to build, operate Jewar airport for 40 years|date=29 नवम्बर 2019|work=द इकोनॉमिक टाइम्स|access-date=29 नवम्बर 2019}}</ref> * '''जनवरी २०२०:''' परियोजना के चरण -१ के लिए भूमि अधिग्रहण पूरा हुआ जिसमें १,३३४ ५,००० की कुल आवश्यकता में से । विमानक्षेत्र परियोजना का चरण-१ वर्ष २०२३ तक पूरा किया जाना है। <ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/noida-news/jewar-airport-land-for-jewar-airport-phase-one-acquired-after-villagers-clash-with-officials-2170601|title=Land For Jewar Airport Phase One Acquired After Villagers Clash With Officials|date=28 January 2020|work=NDTV.com|access-date=29 January 2020}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.timesnownews.com/business-economy/industry/article/jewar-airports-land-acquisition-done-some-farmers-protest/546316|title=Jewar Airport's land acquisition done, some farmers protest|date=29 January 2020|work=Times Now News|access-date=29 January 2020|language=en}}</ref> * '''मई २०२०:''' ७६० लिए टेंडर जारी जेवर विमानक्षेत्र को [[यमुना एक्सप्रेसवे]] से जोड़ने वाली सड़क। इस सड़क के निर्माण की अवधि ३ मास है। <ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/cities/greater-noida-yeida-to-build-road-to-link-jewar-airport-site-with-yamuna-expressway/story-x5onJzqurpVQHTodlzlFZP.html|title=Greater Noida: Yeida to build road to link Jewar airport site with Yamuna Expressway|date=30 May 2020|work=Hindustan Times|access-date=30 मई 2020}}</ref> * '''अक्टूबर २०२०:''' नोएडा इंटरनेशनल एयरपोर्ट लिमिटेड (एनआईएएल) और ज्यूरिख एयरपोर्ट इंटरनेशनल एजी के बीच अंतिम समझौते पर हस्ताक्षर किए गए, जहां पिछला अपने विशेष प्रयोजन वाहन यमुना इंटरनेशनल एयरपोर्ट प्राइवेट लिमिटेड (वाईआईएपीएल) के माध्यम से विमानक्षेत्र का निर्माण, संचालन और प्रबंधन करेगा। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/up-zurich-set-to-sign-final-jewar-airport-deal-on-oct-7/articleshow/78395758.cms|title=UP, Zurich set to sign final Jewar airport deal on October 7|date=30 सितम्बर 2020|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]|access-date=30 सितम्बर 2020}}</ref> * '''फरवरी २०२१:''' विमानक्षेत्र के लिए मास्टर प्लान को [[भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण|एयरपोर्ट अथॉरिटी ऑफ इंडिया]] (एएआई) ने स्वीकारा। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/aai-reviews-jewar-airport-plan-gives-nod/articleshow/80777399.cms|title=AAI reviews Jewar airport plan, gives nod|last=सिन्हा|first=स्नेहिल|date=10 फरवरी 2021|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|access-date=10 फरवरी 2021|language=en}}</ref> * '''जून २०२१:''' एयरपोर्ट के चरण-१ प्रोजेक्ट का निर्माण अगस्त २०२१ तक आरम्भ होने की आशा है।{{उद्धरण आवश्यक|date=September 2021}} * '''जुलाई २०२१:''' जेवर विमानक्षेत्र के लिए नोएडा इंटरनेशनल एयरपोर्ट लिमिटेड (एनआईएएल) को ९० वर्ण के पट्टे पर १,३३४ हेक्टेयर भूमि सौंपने की औपचारिक प्रक्रिया [[योगी आदित्यनाथ|उत्तर प्रदेश के मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ]] की उपस्थिति में पूरी हुई। विमानक्षेत्र विकास करने वाली कंपनी ज्यूरिख एयरपोर्ट इंटरनेशनल एजी, यमुना इंटरनेशनल एयरपोर्ट प्राइवेट लिमिटेड के बीच एक शेयरधारक समझौते पर भी हस्ताक्षर किए गए। <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india-today-insight/story/why-is-yogi-pushing-for-more-airports-in-up-1830465-2021-07-20|title=Why is Yogi pushing for more airports in UP?|website=India Today|language=en|access-date=5 सितम्बर 2021}}</ref> * '''अगस्त २०२१:''' यमुना इंटरनेशनल एयरपोर्ट प्राइवेट लिमिटेड (YIAPL) और [[ज्यूरिख एयरपोर्ट इंटरनैशनल एजी]] ने २४ अगस्त से मुख्य टर्मिनल और विमानक्षेत्र की चारदीवारी के लिए निर्माण कार्य आरम्भ किया। टर्मिनल के पूरा होने की समय सीमा अगस्त/सितंबर २०२४ निर्धारित की गई है। <ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/noida-news/noida-construction-work-begins-at-international-airport-site-in-jewar-101629739706788.html|title=Noida: Construction work begins at international airport site in Jewar|date=23 August 2021|website=हिन्दुस्तान टाइम्स|language=en|access-date=5 सितम्बर 2021}}</ref> * '''सितंबर २०२१:''' केंद्र शासन ने १ सितंबर तक विमानक्षेत्र के लिए मास्टर प्लान को स्वीकारा। <ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/economy-policy/after-centre-nial-board-approves-noida-international-airport-master-plan-121081301899_1.html|title=After Centre, NIAL Board approves Noida International Airport master plan|date=13 अगस्त 2021|work=बिज़िनेस स्टैन्डर्ड इंडिया|access-date=5 सितम्बर 2021|agency=प्रेस ट्रस्ट ऑफ इंडिया|language=en}}</ref> * '''नवंबर २०२१:''' प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी ने २५ नवंबर को विमानक्षेत्र की शिलान्यास रखी।<ref name="स्वदेश">{{Cite web|url=https://www.swadeshnews.in/lead-story/pm-modi-laid-foundation-of-noida-international-airport-789245|title=उत्तर भारत का लॉजिस्टिक गेटवे बनेगा नोएडा अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा : प्रधानमंत्री|date=25 नवम्बर 2021|website=स्वदेश|access-date=25 नवम्बर 202}}</ref> <ref name="नवभारत">{{Cite web|url=https://www.timesnowhindi.com/business/video/jewar-noida-international-airport-largest-airport-of-asia-will-accelerate-development-see-photos-and-videos/374254|title=विकास को गति देगा एशिया का सबसे बड़ा, नोएडा इंटरनेशनल एयरपोर्ट, देखें लेटेस्ट Photos और खास वीडियो|website=टाइम्स नाउ नवभारत|access-date=23 नवम्बर 2021}}</ref> * '''दिसम्बर २०२४ :''' नोएडा इंटरनेशनल एयरपोर्ट ने पहली उड़ान का सफल सत्यापन ९ दिसंबर २०२४ को 11 बजे किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.andla.in/noida/noida-jewar-airport-first-flight-and-opening-date/|title=नोएडा इंटरनेशनल एयरपोर्ट ने पहली उड़ान का सफल सत्यापन किया|last=Desk|first=Andla|date=2024-12-09|website=Andla|language=en-US|access-date=2024-12-09}}</ref> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}}  == बाहरी कड़ियाँ == * [http://www.business-standard.com/india/storypage.php?autono=319448 ९-अप्रैल-२००८ को परियोजना की स्थिति] * [http://www.business-standard.com/india/news/taj-international-airport-awaits-centre%5Cs-nod/357377/ ८-मई-२००९ को परियोजना की स्थिति] * [http://www.tribuneindia.com/2009/20091228/delhi.htm#6 २७-दिसंबर-२००९ को परियोजना की स्थिति] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110020443/http://www.tribuneindia.com/2009/20091228/delhi.htm#6 |date=10 नवंबर 2016 }} * [http://www.projectsmonitor.com/AIRPT/uttar-pradesh-seeks-centres-nod-for-taj-international-airport-project ०२-मार्च-२०१० को परियोजना की स्थिति] * [https://web.archive.org/web/20100518115807/http://www.hindustantimes.com/Govt-okays-three-new-airports-Greater-Noida-may-be-next/Article1-542835.aspx १३-मार्च-२०१० को परियोजना की स्थिति] [[श्रेणी:भारत में प्रस्तावित अधोसंरचना]] [[श्रेणी:गौतम बुद्ध नगर ज़िला]] [[श्रेणी:भारत में विमानक्षेत्र]] {{विकिपरियोजना हवाई अड्डा}} hrlp2o89xh1w59hfz8ofhofy3bbva83 6534503 6534502 2026-03-30T04:38:33Z Shaan Sengupta 775249 Minor 6534503 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = नोएडा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा | ensign = Noida International Airport.svg | ensign_size = 200px | ensign_alt = | nativename = | nativename-a = जेवर विमानपत्तन | nativename-r = | image = Prime Minister of Bharat, Shri Narendra Damodardas Modi at the inauguration ceremony of the Noida International Airport, Jewar.jpg | image-width = <!-- if less than 200 --> | image_alt = | caption = नोएडा अंतर्राष्ट्रीय विमान पत्तन | image2 = | image2-width = <!-- if less than 200 --> | image2_alt = | caption2 = | IATA = DXN | ICAO = VIND | FAA = | TC = | LID = | GPS = | WMO = | type = सार्वजनिक | owner-oper = | owner = नोएडा इंटरनैशनल एयरपोर्ट लिमिटेड (नियाल/NIAL) | operator = यमुना इंटरनैशनल एयरपोर्ट प्राइवेट लिमिटेड (YIAPL)<br /> ( [[ज्यूरिख एयरपोर्ट इंटरनैशनल एजी]] की एक [[विशेष कार्य कंपनी|एसपीवी]]) | city-served = [[नई दिल्ली]], [[नोएडा]] और [[ग्रेटर नोएडा]] | location = [[जेवर]], [[गौतम बुद्ध नगर जिला]], [[उत्तर प्रदेश]]<ref name="TAJ">{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/delhi/report-up-govt-revives-jewar-airport-project-survey-to-start-today-2438534|title=UP govt revives Jewar airport project, survey to start today|publisher=Daily News Analysis|access-date=14 May 2017}}</ref> | opened = <!-- {{start date|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> 2026 | closed = <!-- {{end date|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> | passenger_services_ceased = <!-- {{end date|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> | hub = | focus_city = | built = <!-- military airports --> | used = <!-- passenger airports --> | commander = <!-- military airports --> | occupants = <!-- military airports --> | timezone = | utc = | summer = | utcs = | elevation-f = | elevation-m = | metric-elev = | coordinates = | image_map = | image_mapsize = | image_map_alt = | image_map_caption = | pushpin_map = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = | pushpin_image = | pushpin_label = | pushpin_label_position = | pushpin_mark = | pushpin_marksize = | r1-number = | r1-length-f = | r1-length-m = | r1-surface = <!-- up to r12 --> | metric-rwy = | h1-number = | h1-length-f = | h1-length-m = | h1-surface = <!-- up to h12 --> | stat1-header = | stat1-data = <!-- up to stat4 --> | stat-year = | footnotes = | website = {{URL|niairport.in|नोएडा अंतरराष्ट्रीय विमान पत्तन}} }} '''नोएडा अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र''' ''',''' जिसे '''जेवर विमानक्षेत्र''' और आधिकारिक ढंग से '''नोएडा अंतर्राष्ट्रीय ग्रीनफ़ील्ड विमानक्षेत्र''' के रूप में भी जाना जाता है,<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/noida-international-airport-in-jewar-to-have-sarus-as-its-logo/articleshow/79781565.cms|title=Uttar Pradesh CM Yogi Adityanath approves name, design and logo of Jewar airport|date=17 दिसम्बर 2020|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|access-date=17 दिसम्बर 2020|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/business/story/jewar-airport-to-be-called-delhi-noida-international-airport-key-features-1750510-2020-12-17|title=Jewar airport to be called Noida International Greenfield Airport: Key features|date=17 दिसम्बर 2020|work=इंडिया टुडे|access-date=17 दिसम्बर 2020|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/airlines-aviation/6-runways-electronic-city-more-up-govt-makes-rs-2000-crore-provision-in-budget-for-jewar-airport-expansion/2200301/|title=6 runways, electronic city & more! UP govt makes Rs 2000 crore provision in budget for Jewar airport expansion|date=23 February 2021|work=The Financial Express|access-date=2 March 2021}}</ref> [[उत्तर प्रदेश|उत्तर प्रदेश के]] [[गौतम बुद्ध नगर जिला|गौतम बौद्ध नगर]] में [[जेवर]] नगर के पास एक निर्माणाधीन अंतरराष्ट्रीय विमानक्षेत्र है।<ref>{{Cite web|url=https://www.abplive.com/states/up-uk/noida-international-airport-at-jewar-in-gautam-buddha-nagar-district-of-uttar-pradesh-directorate-general-of-civil-aviation-approved-construction-2002880|title=नागर विमानन निदेशालय ने दी नोएडा अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा के निर्माण को मंजूरी|last=एजेंसी|first=पीटीआई|date=22 नवंबर 2021|website=एबीपी लाइव}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/allahabad/inauguration-of-jewar-airport-by-end-of-december-nandi/articleshow/66448455.cms|title=Jewar international airport: Inauguration of Jewar airport by end of December: Nandi|website=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|access-date=7 दिसम्बर 2019}}</ref> यमुना एक्सप्रेसवे औद्योगिक विकास प्राधिकरण (येईडा) [[उत्तर प्रदेश सरकार|उत्तर प्रदेश शासन की]] ओर से इस विमानक्षेत्र की कार्यान्वयन एजेंसी होगी। विमानक्षेत्र को [[सार्वजनिक-निजी साझेदारी]] मॉडल (पीपीपी) के साधन विकसित किया जाना है।<ref>{{Cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=178342|title=New Greenfield Noida International Airport at Jewar picking momentum- Progress Report|date=3 April 2018|publisher=Press Information Bureau|access-date=11 May 2018}}</ref> प्रस्तावित योजना २०२४ तक विमानक्षेत्र पर दो [[हवाई पट्टी|उड़ान पट्टी]] का निर्माण करना है, और भविष्य में इसे {{Convert|7,200|acre}} छह रनवे वाला विमानक्षेत्र बनाना है।<ref name="BTT1">{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/with-six-runways-jewar-set-to-be-indias-largest-airport/articleshow/71306023.cms|title=With six runways, Jewar set to be India's largest airport|date=26 September 2019|work=इकॉनॉमिक टाइम्स|access-date=26 सितम्बर 2019}}</ref> प्रस्तावित योजना के अनुसार, ३० वर्षों की अवधि में विस्तार के पश्चात्, हवाईअड्डे की क्षमता १.२ करोड़ यात्री प्रति वर्ष की होगी, जिसे अलग-अलग चरण में बढ़ाते हुए २०५० तक सात करोड़ यात्री प्रति वर्ष तक किया जाएगा।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/uttar-pradesh/story/flights-from-noida-international-airport-can-start-from-2023-december-or-2024-1180132-2020-12-21|title=नोएडा जेवर अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डे से 2023 दिसंबर या 2024 से शुरू हो सकती है उड़ान|last=हैदर|first=तनसीम|date=21 दिसंबर 2020|website=आज तक}}</ref> इसके बनने के पश्चात् उत्तर प्रदेश में कुल पाँच अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र हो जाएँगे।<ref name="bhasker" /> परियोजना स्थल [[इंदिरा गांधी अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|इंदिरा गांधी अंतरराष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] जो वर्तमान में पूरे [[राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र]] की आवश्यकताओं को पूरा करता है और शीघ्रता से अपनी चरम क्षमता तक पहुंच रहा है से {{Convert|72|km|mi}};<ref name="bhasker">{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/local/uttar-pradesh/gautambudh-nagar/news/jewar-airport-noida-international-airport-by-foundation-stone-by-pm-narendra-modi-on-november-25-129146126.html|title=दुनिया का चौथा सबसे बड़ा एयरपोर्ट जेवर में बनेगा:दिल्ली देश का पहला शहर होगा, जहां 70 किमी की रेंज में अब तीन एयरपोर्ट होंगे|work=दैनिक भास्कर|language=hi|date=24 नवम्बर 2020|first=सचिन|last=गुप्ता}}</ref> [[बुलन्दशहर|बुलंदशहर से]] ३६ किमी (२२) मील), [[नोएडा|नोएडा से]] ६० किमी (३७) मील) और [[फरीदाबाद]], [[ग़ाज़ियाबाद|गाजियाबाद]] और [[मथुरा ज़िला|मथुरा]] से ७० किमी (४३) मील), [[ग्रेटर नोएडा|ग्रेटर नोएडा से]] लगभग ४८ किमी (३० मील), [[अलीगढ़|अलीगढ़ से]]<nowiki/>६५ किमी (४० .) मील) , [[गुरुग्राम|गुड़गांव से]] ६५ किमी (४०) मील) और [[आगरा|आगरा से]] १३० किमी (८१ मील) दूर स्थित है। यह [[यमुना एक्सप्रेसवे]] से जुड़ा होगा, जिससे घरेलू और अंतरराष्ट्रीय पर्यटकों को आगरा, [[मथुरा]] और [[वृन्दावन|वृंदावन]] तक पहुंचने में सहायता मिलेगी।<ref name="TOI1">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/greater-noida-airport-foundation-stone-to-be-laid-by-oct-govt/articleshow/63600444.cms|title=Greater Noida Airport foundation stone to be laid by Oct: Govt|date=3 अप्रैल 2018|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]|access-date=11 May 2018}}</ref> प्रधानमंत्री [[नरेन्द्र मोदी]] ने जेवर विमानक्षेत्र की आधारशिला २५ नवंबर २०२१ को रखी।<ref name="एबीपी-शिलान्यास">{{cite web|url=https://www.abplive.com/news/india/jewar-international-airport-prime-minister-narendra-modi-lay-the-foundation-stone-for-grand-inauguration-of-noida-international-airport-2004789|title=जेवर इंटरनेशनल एयरपोर्ट की PM मोदी ने रखी नींव, कहा- दिल्ली-NCR और पश्चिमी यूपी के करोड़ों लोगों को होगा फायदा|website=एबीपी लाइव|date=२५ नवंबर २०२१}}</ref> येईडा ने परियोजना के लिए ५,१०० हेक्टेयर की पहचान की है जिसमे से २४० हेक्टेयर (५९० एकड़) राज्य शासन के अंतर्गत आता है और शेष निजी संस्थाओं के स्वामित्व में है। येईडा ने १,३२७ हेक्टेयर भूमि का अधिग्रहण पहले चरण में टर्मिनल भवनों और रनवे के निर्माण के लिए किया।<ref name="TOI1"/> २०१९ के अंत तक विमानक्षेत्र के लिए बोलियां आमंत्रित किए जाने की आशा है।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/tenders-for-jewar-airport-by-year-end/articleshow/64116329.cms|title=Tenders for Jewar airport by year-end|date=11 मई 2018|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]|access-date=11 मई 2018}}</ref> यह [[इंदिरा गांधी अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|इंदिरा गांधी अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] और [[हिंडन हवाई अड्डा|हिंडन]] में एक क्षेत्रीय विमानक्षेत्र के पश्चात् [[राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र|दिल्ली-एनसीआर]] में तीसरा वाणिज्यिक विमानक्षेत्र होगा और उत्तर प्रदेश राज्य का पाँचवाँ अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र होगा। इसे ग्रेटर नोएडा मार्ग से [[नोएडा मेट्रो]] से जोड़ने का प्रस्ताव है; और [[दिल्ली मेट्रो]] से [[फरीदाबाद]] - [[राजा नहर सिंह मेट्रो स्टेशन|बल्लभगढ़]] - [[पलवल]] - [[जेवर]] मार्ग,<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/others/metro-corridor-to-connect-noida-airport-and-delhi-s-igia-101630607174187.html|title=Metro corridor to link Capital, Jewar airport|date=2 सितम्बर 2021|website=हिन्दुस्तान टाईम्स|language=en|access-date=7 सितम्बर 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/gr-noida-to-jewar-airport-in-less-than-25-mins-dmrc-to-ready-plan/articleshow/81978375.cms|title=Greater Noida to Jewar airport in less than 25 minutes? DMRC to ready plan|last=Shalabh|date=9 अप्रैल 2021|website=The Times of India|language=en|access-date=7 September 2021}}</ref> और ग्रेटर नोएडा के सेक्टर २१ में प्रस्तावित फिल्म सिटी परियोजना में सम्मिलित मनोरंजन पार्क से चालक रहित पॉड टैक्सी या [[व्यक्तिगत त्वरित आवगमन|व्यक्तिगत रैपिड ट्रांजिट]] (पीआरटी) से जुड़ना प्रस्तावित है।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/prt-between-jewar-airport-amusement-park-in-film-city-plan-details/articleshow/85997138.cms|title=Driverless pod car between Jewar airport & amusement park in Film City: Plan details|date=7 सितम्बर 2021|website=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|language=en|access-date=7 सितम्बर 2021}}</ref> यह भी प्रस्तावित है कि भारत की [[भारत में हाई-स्पीड रेल|उच्च गति गामिनी]] परियोजना में सम्मिलित प्रस्तावित दिल्ली-वाराणसी-कोलकाता एचएसआर लाइन में विमानक्षेत्र के पास एक उच्च गति लौहपथगामिनी (एचएसआर) गृह होगा।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/news/india/delhi-varanasi-bullet-train-station-jewar-airport-noida-international-greenfield-airport-664163|title=Delhi Varanasi bullet train station Jewar Airport Noida international greenfield airport {{!}} India News – India TV|last=भंडारी|first=शास्वत|date=11 नवम्बर 2020|website=www.indiatvnews.com|access-date=7 सितम्बर 2021}}</ref> == इतिहास == यह परियोजना पहली बार २००१ में उत्तर प्रदेश के तत्कालीन मुख्यमंत्री [[राजनाथ सिंह]] द्वारा [[यमुना एक्सप्रेसवे]] से सटे [[ग्रेटर नोएडा|ग्रेटर नोएडा के]] पास [[जेवर]] गांव में एक [[ग्रीनफील्ड परियोजना|ग्रीनफील्ड]] ताज इंटरनेशनल और एविएशन हब (TIAH) <ref name="HT1">{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/noida/noida-three-governments-countless-proposals-later-jewar-finally-to-get-airport/story-xICfaR7AeYCJvr2sunzfeN.html|title=Noida: Three governments, countless proposals later, Jewar finally to get airport|date=24 जून 2017|work=[[हिन्दुस्तान टाइम्स]]|access-date=10 May 2018}}</ref> रूप में प्रस्तावित की गई थी। <ref>{{Cite web|url=http://www.greaternoidaauthority.in/initiatives|title=New initiatives|publisher=ग्रेतर नोएडा अथॉरिटी|archive-url=https://web.archive.org/web/20111219185900/http://www.greaternoidaauthority.in/initiatives|archive-date=19 December 2011}}</ref> केंद्र शासन ने अप्रैल २००३ में TIAH की स्थापना के लिए तकनीकी-व्यवहार्यता रिपोर्ट को स्वीकारा। इसे वर्ष २००७-२००८ तक {{INR}} ५००० करोड़ की लागत से बनाया जाना था। परियोजना को यूपीए शासन के दौरान रोक दिया गया था क्योंकि परियोजना स्थल दिल्ली में एक मौजूदा ग्रीनफील्ड विमानक्षेत्र के१५० किमी (९३)मी० के अन्दर था। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/greater-noidas-jewar-airport-awaits-nod-from-civil-aviation-ministry/articleshow/58073966.cms|title=Greater Noida's Jewar airport awaits nod from civil aviation ministry|date=8 अप्रैल 2017|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]|access-date=10 मई 2018}}</ref> यह स्थान [[इंदिरा गांधी अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|इंदिरा गांधी अंतरराष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] (आईजीआई), दिल्ली से ७२ किमी (४५ मील) पर था। इसके संचालक [[जीएमआर समूह|जीएमआर ग्रुप]] ने दिल्ली के मौजूदा विमानक्षेत्र के १५० किमी के भीतर एक और अंतरराष्ट्रीय विमानक्षेत्र की योजना का विरोध किया था यह दावा करते हुए कि यह यातायात और राजस्व सृजन को प्रभावित करेगा। आरओएफआर को यह सुनिश्चित करना था कि ग्रेटर नोएडा विमानक्षेत्र के लिए बोली लगाने में जीएमआर को वरीयता मिले, यदि इसकी बोली मूल्य सबसे कम बोली लगाने वाले के १०% के भीतर है।  जब २०१२ में उत्तर प्रदेश में अखिलेश यादव के नेतृत्व वाली शासन बनी, तो उसने आगरा में एक नए अंतरराष्ट्रीय विमानक्षेत्र का प्रस्ताव करते हुए परियोजना को ठंडे बस्ते में डालने पर विचार किया। जून २०१३ में, राज्य शासन ने [[फ़िरोज़ाबाद ज़िला|फिरोजाबाद जिले के]] [[टूण्डला|टुंडला के]] हिरणगांव के पास कुर्रीकुपा गांव को प्रस्तावित विमानक्षेत्र के लिए स्थान के रूप में अंतिम रूप दिया। <ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/lucknow/up-to-seek-dgca-nod-for-taj-airport/article1-1080013.aspx|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402155751/http://www.hindustantimes.com/india-news/lucknow/up-to-seek-dgca-nod-for-taj-airport/article1-1080013.aspx|archive-date=2 April 2015|access-date=29 जुलाई 2015}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://paper.hindustantimes.com/epaper/viewer.aspx|title=Hindustan Times e-Paper|website=paper.hindustantimes.com|access-date=25 नवंबर 2021|archive-date=8 जून 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140608140626/http://paper.hindustantimes.com/epaper/viewer.aspx|url-status=dead}}</ref> जनवरी २०१४ में, रक्षा मंत्रालय ने टूंडला के निकट स्थल के संबंध में कुछ आपत्तियां उठाईं। <ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/cities/lucknow/taj-international-airport-project-hits-mod-hurdle/|title=Taj international airport project hits MoD hurdle|date=11 जनवरी 2014|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=11 अप्रैल 2021|language=en}}</ref> राज्य शासन ने नवंबर २०१४ में प्रस्तावित विमानक्षेत्र के लिए [[एतमादपुर|एत्मादपुर]] के पास भूमि आवंटित की थी <ref>{{Cite news|url=https://zeenews.india.com/news/uttar-pradesh/land-given-for-international-airport-near-agra-akhilesh-yadav_1495640.html|title=Land given for international airport near Agra: Akhilesh Yadav|date=8 नवम्बर 2014|work=ज़ी न्यूज़|access-date=11 अप्रैल 2021|language=en}}</ref> २०१४ में, [[भारतीय जनता पार्टी]] (बीजेपी) केंद्र की सत्ता में आई और परियोजना को फिर से जेवर में स्थानांतरित कर दिया गया था। <ref name="HT1" />जून २०१५ में नागरिक उड्डयन मंत्रालय ने २,२०० एकड (८९० हे०) पर स्थापित होने वाले नए विमानक्षेत्र के प्रस्ताव को स्वीकार दिया। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Jewar-to-take-wing-as-ministry-clears-second-NCR-airport/articleshow/47822603.cms|title=Jewar to take wing as ministry clears second NCR airport|last=श्रीवास्त्व|first=अन्वित|date=26 June 2015|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|access-date=11 अप्रैल 2021|language=en}}</ref> केंद्रीय रक्षा मंत्रालय (एमओडी) ने जून २०१६ में परियोजना को स्वीकारा। <ref name="HT1" /> नागरिक उड्डयन मंत्रालय ने मई २०१८ में उत्तर प्रदेश शासन को विमानक्षेत्र के निर्माण के लिए सैद्धांतिक सकार दिया। <ref name="BT1">{{Cite news|url=https://www.businesstoday.in/sectors/aviation/noida-international-airport-project-to-be-completed-by-2022/story/276564.html|title=Noida International Airport project to be completed by 2022|date=9 मई 2018|work=[[बिजनेस टुडे]]|access-date=11 मई 2018}}</ref> जुलाई २०१७ में, उड्डयन के केंद्रीय मुख्य सचिव ने उत्तर प्रदेश शासन को योजना प्रक्रिया में शीघ्रता लाने की चेतावनी दी क्योंकि [[हिसार हवाई अड्डा|हिसार विमानक्षेत्र]] भी एनसीआर क्षेत्र की सेवा के लिए एक और विमानक्षेत्र के निर्माण के [[भारत का केन्द्रीय मंत्रिमण्डल|लिए अपनी प्रतिस्पर्धी केंद्रीय मंत्रिमण्डल की]] स्वीकारता पर बल दे रहा था, क्योंकि दोनो पर ही किया जा रहा निवेश व्यर्थ जा रहा था। <ref name="jewarhsr1">{{Cite news|url=https://www.moneycontrol.com/news/trends/current-affairs-trends/aviation-secy-tells-up-to-form-jewar-airport-spv-yamuna-authoritys-hands-full-2321931.html|title=Aviation Secy Tells UP To Form Jewar Airport SPV, Yamuna Authority's Hands Full|date=10 जुलाई 2017|work=मनीकंट्रोल|access-date=11 अप्रैल 2021}}</ref> == भारत का सर्वविशाल विमानक्षेत्र == छह रनवे के साथ एक बार इसके सभी विस्तार पूरे हो जाने के पश्चात्, यह भारत का सबसे बड़ा विमानक्षेत्र और विश्व के सबसे बड़े विमानक्षेत्रों में से चौथे पर होगा। केवल [[ओ हारे अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डे|शिकागो-ओ'हारे]] और [[डलास हवाई अड्डा|डलास/फोर्ट वर्थ]] क्रमशः आठ और सात रनवे के साथ बड़े हैं। छह रनवे वाले अन्य मौजूदा विमानक्षेत्र [[एम्सटर्डम श्किफोल हवाईअड्डा|एम्स्टर्डम]], [[डेट्राइट मेट्रोपॉलिटन वेन काउंटी विमानपत्तन|डेट्रॉइट]], [[लोगान हवाई अड्डा|बोस्टन]] और डेनवर हैं । सितंबर २०१९ तक, तीन रनवे के साथ, [[इंदिरा गांधी अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|इंदिरा गांधी अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र के]] पास भारत के किसी भी विमानक्षेत्र के रनवे की संख्या सबसे अधिक है। <ref name="BTT1"/> २०१९ से, एक बार पूरा होने के पश्चात् कुल आठ रनवे को लाने के लिए दो अतिरिक्त रनवे का प्रस्ताव है। यह भविष्य के विस्तार को ध्यान में रखते हुए किया जा रहा है और यह भूमि की उपलब्धता पर निर्भर है। [[योगी आदित्यनाथ|मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ]] ने इस प्रस्ताव को हरी झंडी दे दी है। <ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/jewar-airport-may-have-eight-runways-be-double-the-size-of-igia/story-pMEqRjLByPl3CVpf5xlo7M.html|title=Jewar airport may have eight runways, twice the size of Delhi airport|date=20 जून 2019|website=हिन्दुस्तान टाइम्स|language=en|access-date=23 जुलाई 2020}}</ref> == अवस्था अद्यतन == * '''अगस्त २०१८:''' नोएडा इंटरनेशनल एयरपोर्ट कंपनी लिमिटेड (एनआईएएल) का गठन हुआ। एनआईएएल परियोजना की बोली और समग्र परियोजना प्रबंधन को संभालेगा। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/10-member-government-panel-to-be-part-of-jewar-airport-agency/articleshow/67007101.cms|title=10-member government panel to be part of Jewar airport agency|last=Sinha|first=Meenakshi|date=9 दिसम्बर 2018|work=The Times of India|access-date=26 January 2021|language=en}}</ref> * '''नवंबर २०१८:''' यूपी शासन ने भूमि अधिग्रहण के लिए ₹ १,२६० करोड़ के आवंटन को स्वीकारा। <ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/up-government-approves-rs-1-260-crore-for-jewar-airport-land-acquisition-1952033|title=UP Government Approves Rs 1,260 Crore For Jewar Airport Land Acquisition|date=23 नवम्बर 2018|work=एनडीटीवी|access-date=26 जनवरी 2021}}</ref> * '''दिसंबर २०१८:''' [[सार्वजनिक-निजी साझेदारी]] (पीपीपी) मॉडल के तहत बनेगा एयरपोर्ट। <ref>{{Cite news|url=https://newsroompost.com/realty/jewar-airport-to-be-built-on-public-private-partnership-mode/419833.html|title=Jewar airport to be built on public-private-partnership mode|date=9 दिसम्बर 2018|work=न्यूज़रूम पोस्ट|access-date=26 जनवरी 2021|language=en|archive-date=25 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125071850/https://newsroompost.com/realty/jewar-airport-to-be-built-on-public-private-partnership-mode/419833.html|url-status=dead}}</ref> * '''दिसंबर २०१८:''' जनपद प्रशासन ने २९ दिसंबर को भूमि अधिग्रहण पर पुनर्वास और पुनर्वास (आर एंड आर) ग्रंथ प्रस्तुत किया। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/rehab-plan-of-landlosers-for-jewar-airport-ready/articleshow/67294225.cms|title=Rehab plan of landlosers for Jewar airport ready|last=Alam|first=Shafaque|date=29 December 2018|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|access-date=26 जनवरी 2021|language=en}}</ref> * '''जनवरी २०१९:''' १,३३४ अधिग्रहण मास के अंत तक आरम्भ होगा <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/land-acquisition-for-jewar-airport-to-start-by-january-end/articleshow/67495686.cms|title=Land acquisition for Jewar airport to start by January-end|last=आलम|first=शफ़ाक़|date=12 जनवरी 2019|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|access-date=26 जनवरी 2021|language=en}}</ref> * '''फ़रवरी, २०१९:''' उत्तर प्रदेश में बजट, [[उत्तर प्रदेश सरकार|उत्तर प्रदेश शासन]] ने भूमि अधिग्रहण प्रक्रिया में शीघ्रता लाने के लिए के लिए {{INR}} ८०० करोड़ आवंटित किया है। मार्च २०१९ में रखी जाएगी आधारशिला। <ref>{{Cite news|url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/airlines-aviation/jewar-international-airport-how-up-government-is-clearing-land-acquisition-hurdles/1501331/|title=Jewar International Airport: How UP government is clearing land acquisition hurdles|last=Prasad|first=Nikita|date=28 February 2019|work=[[द फ़ाईनेन्शियल एक्स्प्रेस]]|access-date=9 मार्च 2019}}</ref> * '''मार्च २०१९:''' भूमि अधिग्रहण संबंधी विषयों के कारण शिलान्यास समारोह को कुछ मासों के लिए टाल दिया गया है। <ref>{{Cite news|url=https://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-ncr-big-crisis-on-the-foundation-stone-of-jewar-international-airport-19024945.html|title=पीएम आज आ रहे हैं ग्रेटर नोएडा, जानिए- क्यों नहीं करेंगे जेवर एयरपोर्ट का शिलान्यास|date=9 मार्च 2019|work=[[दैनिक जागरण]]|access-date=9 मार्च 2019|language=hi}}</ref> * '''सितंबर २०१९:''' ७०७ हेक्टेयर (१,७५० एकड़) भूमि का अधिग्रहण किया गया, जो कुल १,२३९ परियोजना के चरण-१ के लिए शेष भूमि का शीघ्र ही अधिग्रहण किया जाना है और चरण -१ के लिए डेवलपर को नवंबर २०१९ तक अंतिम रूप दिया जाना है। <ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/cities/admin-takes-over-57-land-needed-for-jewar-airport-project/story-v6DTCae2jm6lLvA5bcJuMN.html|title=Admin takes over 57% land needed for Jewar airport project|date=5 सितम्बर 2019|work=हिन्दुस्तान टाइम्स|access-date=6 सितम्बर 2019|language=en}}</ref> * '''नवंबर २०१९''': २९ नवंबर २०१९ को ज्यूरिख एयरपोर्ट एजी को ४० वर्ण के लिए एयरपोर्ट के विकास और संचालन का ठेका दिया गया। <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/airlines-/-aviation/zurich-airports-win-bid-to-build-operate-jewar-airport-for-40-years/articleshow/72293889.cms|title=Zurich Airports win bid to build, operate Jewar airport for 40 years|date=29 नवम्बर 2019|work=द इकोनॉमिक टाइम्स|access-date=29 नवम्बर 2019}}</ref> * '''जनवरी २०२०:''' परियोजना के चरण -१ के लिए भूमि अधिग्रहण पूरा हुआ जिसमें १,३३४ ५,००० की कुल आवश्यकता में से । विमानक्षेत्र परियोजना का चरण-१ वर्ष २०२३ तक पूरा किया जाना है। <ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/noida-news/jewar-airport-land-for-jewar-airport-phase-one-acquired-after-villagers-clash-with-officials-2170601|title=Land For Jewar Airport Phase One Acquired After Villagers Clash With Officials|date=28 January 2020|work=NDTV.com|access-date=29 January 2020}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.timesnownews.com/business-economy/industry/article/jewar-airports-land-acquisition-done-some-farmers-protest/546316|title=Jewar Airport's land acquisition done, some farmers protest|date=29 January 2020|work=Times Now News|access-date=29 January 2020|language=en}}</ref> * '''मई २०२०:''' ७६० लिए टेंडर जारी जेवर विमानक्षेत्र को [[यमुना एक्सप्रेसवे]] से जोड़ने वाली सड़क। इस सड़क के निर्माण की अवधि ३ मास है। <ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/cities/greater-noida-yeida-to-build-road-to-link-jewar-airport-site-with-yamuna-expressway/story-x5onJzqurpVQHTodlzlFZP.html|title=Greater Noida: Yeida to build road to link Jewar airport site with Yamuna Expressway|date=30 May 2020|work=Hindustan Times|access-date=30 मई 2020}}</ref> * '''अक्टूबर २०२०:''' नोएडा इंटरनेशनल एयरपोर्ट लिमिटेड (एनआईएएल) और ज्यूरिख एयरपोर्ट इंटरनेशनल एजी के बीच अंतिम समझौते पर हस्ताक्षर किए गए, जहां पिछला अपने विशेष प्रयोजन वाहन यमुना इंटरनेशनल एयरपोर्ट प्राइवेट लिमिटेड (वाईआईएपीएल) के माध्यम से विमानक्षेत्र का निर्माण, संचालन और प्रबंधन करेगा। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/up-zurich-set-to-sign-final-jewar-airport-deal-on-oct-7/articleshow/78395758.cms|title=UP, Zurich set to sign final Jewar airport deal on October 7|date=30 सितम्बर 2020|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]|access-date=30 सितम्बर 2020}}</ref> * '''फरवरी २०२१:''' विमानक्षेत्र के लिए मास्टर प्लान को [[भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण|एयरपोर्ट अथॉरिटी ऑफ इंडिया]] (एएआई) ने स्वीकारा। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/aai-reviews-jewar-airport-plan-gives-nod/articleshow/80777399.cms|title=AAI reviews Jewar airport plan, gives nod|last=सिन्हा|first=स्नेहिल|date=10 फरवरी 2021|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया|access-date=10 फरवरी 2021|language=en}}</ref> * '''जून २०२१:''' एयरपोर्ट के चरण-१ प्रोजेक्ट का निर्माण अगस्त २०२१ तक आरम्भ होने की आशा है।{{उद्धरण आवश्यक|date=September 2021}} * '''जुलाई २०२१:''' जेवर विमानक्षेत्र के लिए नोएडा इंटरनेशनल एयरपोर्ट लिमिटेड (एनआईएएल) को ९० वर्ण के पट्टे पर १,३३४ हेक्टेयर भूमि सौंपने की औपचारिक प्रक्रिया [[योगी आदित्यनाथ|उत्तर प्रदेश के मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ]] की उपस्थिति में पूरी हुई। विमानक्षेत्र विकास करने वाली कंपनी ज्यूरिख एयरपोर्ट इंटरनेशनल एजी, यमुना इंटरनेशनल एयरपोर्ट प्राइवेट लिमिटेड के बीच एक शेयरधारक समझौते पर भी हस्ताक्षर किए गए। <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india-today-insight/story/why-is-yogi-pushing-for-more-airports-in-up-1830465-2021-07-20|title=Why is Yogi pushing for more airports in UP?|website=India Today|language=en|access-date=5 सितम्बर 2021}}</ref> * '''अगस्त २०२१:''' यमुना इंटरनेशनल एयरपोर्ट प्राइवेट लिमिटेड (YIAPL) और [[ज्यूरिख एयरपोर्ट इंटरनैशनल एजी]] ने २४ अगस्त से मुख्य टर्मिनल और विमानक्षेत्र की चारदीवारी के लिए निर्माण कार्य आरम्भ किया। टर्मिनल के पूरा होने की समय सीमा अगस्त/सितंबर २०२४ निर्धारित की गई है। <ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cities/noida-news/noida-construction-work-begins-at-international-airport-site-in-jewar-101629739706788.html|title=Noida: Construction work begins at international airport site in Jewar|date=23 August 2021|website=हिन्दुस्तान टाइम्स|language=en|access-date=5 सितम्बर 2021}}</ref> * '''सितंबर २०२१:''' केंद्र शासन ने १ सितंबर तक विमानक्षेत्र के लिए मास्टर प्लान को स्वीकारा। <ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/economy-policy/after-centre-nial-board-approves-noida-international-airport-master-plan-121081301899_1.html|title=After Centre, NIAL Board approves Noida International Airport master plan|date=13 अगस्त 2021|work=बिज़िनेस स्टैन्डर्ड इंडिया|access-date=5 सितम्बर 2021|agency=प्रेस ट्रस्ट ऑफ इंडिया|language=en}}</ref> * '''नवंबर २०२१:''' प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी ने २५ नवंबर को विमानक्षेत्र की शिलान्यास रखी।<ref name="स्वदेश">{{Cite web|url=https://www.swadeshnews.in/lead-story/pm-modi-laid-foundation-of-noida-international-airport-789245|title=उत्तर भारत का लॉजिस्टिक गेटवे बनेगा नोएडा अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा : प्रधानमंत्री|date=25 नवम्बर 2021|website=स्वदेश|access-date=25 नवम्बर 202}}</ref> <ref name="नवभारत">{{Cite web|url=https://www.timesnowhindi.com/business/video/jewar-noida-international-airport-largest-airport-of-asia-will-accelerate-development-see-photos-and-videos/374254|title=विकास को गति देगा एशिया का सबसे बड़ा, नोएडा इंटरनेशनल एयरपोर्ट, देखें लेटेस्ट Photos और खास वीडियो|website=टाइम्स नाउ नवभारत|access-date=23 नवम्बर 2021}}</ref> * '''दिसम्बर २०२४ :''' नोएडा इंटरनेशनल एयरपोर्ट ने पहली उड़ान का सफल सत्यापन ९ दिसंबर २०२४ को 11 बजे किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.andla.in/noida/noida-jewar-airport-first-flight-and-opening-date/|title=नोएडा इंटरनेशनल एयरपोर्ट ने पहली उड़ान का सफल सत्यापन किया|last=Desk|first=Andla|date=2024-12-09|website=Andla|language=en-US|access-date=2024-12-09}}</ref> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}}  == बाहरी कड़ियाँ == * [http://www.business-standard.com/india/storypage.php?autono=319448 ९-अप्रैल-२००८ को परियोजना की स्थिति] * [http://www.business-standard.com/india/news/taj-international-airport-awaits-centre%5Cs-nod/357377/ ८-मई-२००९ को परियोजना की स्थिति] * [http://www.tribuneindia.com/2009/20091228/delhi.htm#6 २७-दिसंबर-२००९ को परियोजना की स्थिति] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110020443/http://www.tribuneindia.com/2009/20091228/delhi.htm#6 |date=10 नवंबर 2016 }} * [http://www.projectsmonitor.com/AIRPT/uttar-pradesh-seeks-centres-nod-for-taj-international-airport-project ०२-मार्च-२०१० को परियोजना की स्थिति] * [https://web.archive.org/web/20100518115807/http://www.hindustantimes.com/Govt-okays-three-new-airports-Greater-Noida-may-be-next/Article1-542835.aspx १३-मार्च-२०१० को परियोजना की स्थिति] [[श्रेणी:भारत में प्रस्तावित अधोसंरचना]] [[श्रेणी:गौतम बुद्ध नगर ज़िला]] [[श्रेणी:भारत में विमानक्षेत्र]] {{विकिपरियोजना हवाई अड्डा}} 3iwsj68nn3n997gafrw9hx2kbpy63ld जुमा मुबारक 0 1336439 6534435 6086672 2026-03-29T20:56:10Z The Sorter 845290 6534435 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date= 2021}} {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र |type = ऑनलाइन |type_of_content = फोटो,_इमेज,_स्टेटस,_शायरी |price = मुफ्त |official_languages = [[हिन्दी]],इंग्लिश |religion = मुस्लिम |website = https://jummamubarak.irfani-islam.in |area_telephone = |postal_code = |climate = |precip = |temp_annual = |temp_winter = |temp_summer = |population_total = |population_as_of = |population_density = |leader_title_1 = |leader_name_1 = |established_date = }} [[चित्र:Masjid - Hermitage Village, Trinidad and Tobago.jpg|अंगूठाकार|338x338पिक्सेल|[https://jummamubarak.irfani-islam.in जुमा मुबारक] सभी मुस्लिम भाइयो को और इमेजेज फोटोज ]] '''जुमा मुबारक''' ({{Langx|ar|جمعة مباركة}}) एक पारंपरिक [[मुसलमान|मुस्लिम]] अभिवादन है जो शुक्रवार ह पर इस्तेमाल के लिए आरक्षित है, सप्ताह का सबसे पवित्र दिन जिस पर विशेष सामूहिक प्रार्थना की जाती है। वाक्यांश [[अंग्रेजी]] में "हैप्पी फ्राइडे" के रूप में अनुवाद करता है, और इसे एक धन्य शुक्रवार के रूप में समझा जा सकता है। अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मुसलमान इसे दावत पर उपयोग के लिए अभिवादन के रूप में उपयोग करते हैं। शुक्रवार को अपने आप में एक उत्सव माना जाता है और मुसलमान विशेष ध्यान रखते हैं इस दिन साफ ​​कपड़े पहनना, स्नान करना और विशेष भोजन तैयार करना। जुमुआ शब्द की उत्पत्ति उसी मूल से हुई है, जिससे जामा की उत्पत्ति हुई है, जिसका अर्थ है "लोगों का जमावड़ा।" सामाजिक अर्थों में, लोग जुहर की नमाज़ से पहले दोपहर में [[शुक्रवार]] की [[नमाज़]] में हिस्सा लेते हैं। == अर्थ == ==== '''शाब्दिक अर्थ''' ==== [[जमुआ|जुमुआ]] सबसे उच्च [[इस्लाम|इस्लामी]] अनुष्ठानों में से एक है और इसकी पुष्टि अनिवार्य कृत्यों में से एक है। जुमा मुबारक का शाब्दिक अर्थ है हैप्पी फ्राइडे, जहां जुमा का अर्थ है "शुक्रवार" और मुबारक का अनुवाद "धन्य" के रूप में होता है। मुसलमान शुक्रवार दोपहर को साप्ताहिक प्रार्थना करते हैं जो उनके धर्म के लिए पवित्र है और इस्लामी मान्यताओं के अनुसार पवित्र दिन माना जाता है। ==== '''इस्लामी टर्मिनेट अर्थ''' ==== [[हदीस]] के अनुसार शुक्रवार का दिन सबसे अच्छा दिन होता है जिस दौरान सूरज उगता है। यह वह दिन है जब आदम को बनाया गया था, जिस दिन आदम ने जन्नत में प्रवेश किया था और जब उसे वहां से निकाला गया था। यह वह दिन भी है जिस दिन यावम विज्ञापन-दीन या पुनरुत्थान का दिन होगा। चूंकि इस दिन का [[इस्लामी धर्मशास्त्र|इस्लामी धर्म]] में अपना महत्व है, मुसलमान एक-दूसरे को जुमा मुबारक या मुबारक शुक्रवार की कामना करते हैं जब वे [[मस्जिद]] जाते हैं और उस दिन विशेष प्रार्थना करते हैं। जब कोई "जुमा मुबारक" चाहता है, तो मुसलमान आम तौर पर उसी वाक्य "जुमा मुबारक" के साथ जवाब देते हैं। == ये भी देखे : == * [[नमाज़ ए-जनाज़ा|नमाज़]] * [[शुक्रवार]] * [[इस्लाम में औरतों की नमाज का तारिका|इस्लाम में औरतों  की नमाज़]] * [[दज्जाल]] * [[हक़ीक़ा]] * [[अक़ीक़ा]] *[[इरफानी इस्लाम]] == संदर्भ == जुमे की नमाज में 14 रकात होती हैं 4 रकअत सुन्नत ए मोकककिदा 2 रकअत फर्ज 4+2 रकअत सुन्नत ए मोककिदा 2 रकअत नफिल == बाहरी संबंध == 2zcu33rdq72sy6dvw92bj7uxch6mvzu 6534552 6534435 2026-03-30T06:56:53Z Umarkairanvi 13754 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:इस्लामी शब्दावली]] जोड़ी 6534552 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date= 2021}} {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र |type = ऑनलाइन |type_of_content = फोटो,_इमेज,_स्टेटस,_शायरी |price = मुफ्त |official_languages = [[हिन्दी]],इंग्लिश |religion = मुस्लिम |website = https://jummamubarak.irfani-islam.in |area_telephone = |postal_code = |climate = |precip = |temp_annual = |temp_winter = |temp_summer = |population_total = |population_as_of = |population_density = |leader_title_1 = |leader_name_1 = |established_date = }} [[चित्र:Masjid - Hermitage Village, Trinidad and Tobago.jpg|अंगूठाकार|338x338पिक्सेल|[https://jummamubarak.irfani-islam.in जुमा मुबारक] सभी मुस्लिम भाइयो को और इमेजेज फोटोज ]] '''जुमा मुबारक''' ({{Langx|ar|جمعة مباركة}}) एक पारंपरिक [[मुसलमान|मुस्लिम]] अभिवादन है जो शुक्रवार ह पर इस्तेमाल के लिए आरक्षित है, सप्ताह का सबसे पवित्र दिन जिस पर विशेष सामूहिक प्रार्थना की जाती है। वाक्यांश [[अंग्रेजी]] में "हैप्पी फ्राइडे" के रूप में अनुवाद करता है, और इसे एक धन्य शुक्रवार के रूप में समझा जा सकता है। अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मुसलमान इसे दावत पर उपयोग के लिए अभिवादन के रूप में उपयोग करते हैं। शुक्रवार को अपने आप में एक उत्सव माना जाता है और मुसलमान विशेष ध्यान रखते हैं इस दिन साफ ​​कपड़े पहनना, स्नान करना और विशेष भोजन तैयार करना। जुमुआ शब्द की उत्पत्ति उसी मूल से हुई है, जिससे जामा की उत्पत्ति हुई है, जिसका अर्थ है "लोगों का जमावड़ा।" सामाजिक अर्थों में, लोग जुहर की नमाज़ से पहले दोपहर में [[शुक्रवार]] की [[नमाज़]] में हिस्सा लेते हैं। == अर्थ == ==== '''शाब्दिक अर्थ''' ==== [[जमुआ|जुमुआ]] सबसे उच्च [[इस्लाम|इस्लामी]] अनुष्ठानों में से एक है और इसकी पुष्टि अनिवार्य कृत्यों में से एक है। जुमा मुबारक का शाब्दिक अर्थ है हैप्पी फ्राइडे, जहां जुमा का अर्थ है "शुक्रवार" और मुबारक का अनुवाद "धन्य" के रूप में होता है। मुसलमान शुक्रवार दोपहर को साप्ताहिक प्रार्थना करते हैं जो उनके धर्म के लिए पवित्र है और इस्लामी मान्यताओं के अनुसार पवित्र दिन माना जाता है। ==== '''इस्लामी टर्मिनेट अर्थ''' ==== [[हदीस]] के अनुसार शुक्रवार का दिन सबसे अच्छा दिन होता है जिस दौरान सूरज उगता है। यह वह दिन है जब आदम को बनाया गया था, जिस दिन आदम ने जन्नत में प्रवेश किया था और जब उसे वहां से निकाला गया था। यह वह दिन भी है जिस दिन यावम विज्ञापन-दीन या पुनरुत्थान का दिन होगा। चूंकि इस दिन का [[इस्लामी धर्मशास्त्र|इस्लामी धर्म]] में अपना महत्व है, मुसलमान एक-दूसरे को जुमा मुबारक या मुबारक शुक्रवार की कामना करते हैं जब वे [[मस्जिद]] जाते हैं और उस दिन विशेष प्रार्थना करते हैं। जब कोई "जुमा मुबारक" चाहता है, तो मुसलमान आम तौर पर उसी वाक्य "जुमा मुबारक" के साथ जवाब देते हैं। == ये भी देखे : == * [[नमाज़ ए-जनाज़ा|नमाज़]] * [[शुक्रवार]] * [[इस्लाम में औरतों की नमाज का तारिका|इस्लाम में औरतों  की नमाज़]] * [[दज्जाल]] * [[हक़ीक़ा]] * [[अक़ीक़ा]] *[[इरफानी इस्लाम]] == संदर्भ == जुमे की नमाज में 14 रकात होती हैं 4 रकअत सुन्नत ए मोकककिदा 2 रकअत फर्ज 4+2 रकअत सुन्नत ए मोककिदा 2 रकअत नफिल == बाहरी संबंध == [[श्रेणी:इस्लामी शब्दावली]] dpg6z910bdimb6k2vcvlhr015btzgm0 6534553 6534552 2026-03-30T07:04:43Z Umarkairanvi 13754 सुधार 6534553 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date= 2021}} {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र |type = ऑनलाइन |type_of_content = फोटो,_इमेज,_स्टेटस,_शायरी |price = मुफ्त |official_languages = [[हिन्दी]],इंग्लिश |religion = मुस्लिम |website = |area_telephone = |postal_code = |climate = |precip = |temp_annual = |temp_winter = |temp_summer = |population_total = |population_as_of = |population_density = |leader_title_1 = |leader_name_1 = |established_date = }} [[चित्र:Masjid - Hermitage Village, Trinidad and Tobago.jpg|अंगूठाकार|338x338पिक्सेल|[https://jummamubarak.irfani-islam.in जुमा मुबारक] सभी मुस्लिम भाइयो को और इमेजेज फोटोज ]] '''जुमा मुबारक''' ({{Langx|ar|جمعة مباركة}}) एक पारंपरिक [[मुसलमान|मुस्लिम]] अभिवादन है जो शुक्रवार ह पर इस्तेमाल के लिए आरक्षित है, सप्ताह का सबसे पवित्र दिन जिस पर विशेष सामूहिक प्रार्थना की जाती है। वाक्यांश [[अंग्रेजी]] में "हैप्पी फ्राइडे" के रूप में अनुवाद करता है, और इसे एक धन्य शुक्रवार के रूप में समझा जा सकता है। अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मुसलमान इसे दावत पर उपयोग के लिए अभिवादन के रूप में उपयोग करते हैं। शुक्रवार को अपने आप में एक उत्सव माना जाता है और मुसलमान विशेष ध्यान रखते हैं इस दिन साफ ​​कपड़े पहनना, स्नान करना और विशेष भोजन तैयार करना। जुमुआ शब्द की उत्पत्ति उसी मूल से हुई है, जिससे जामा की उत्पत्ति हुई है, जिसका अर्थ है "लोगों का जमावड़ा।" सामाजिक अर्थों में, लोग जुहर की नमाज़ से पहले दोपहर में [[शुक्रवार]] की [[नमाज़]] में हिस्सा लेते हैं। == अर्थ == ==== '''शाब्दिक अर्थ''' ==== [[जमुआ|जुमुआ]] सबसे उच्च [[इस्लाम|इस्लामी]] अनुष्ठानों में से एक है और इसकी पुष्टि अनिवार्य कृत्यों में से एक है। जुमा मुबारक का शाब्दिक अर्थ है हैप्पी फ्राइडे, जहां जुमा का अर्थ है "शुक्रवार" और मुबारक का अनुवाद "धन्य" के रूप में होता है। मुसलमान शुक्रवार दोपहर को साप्ताहिक प्रार्थना करते हैं जो उनके धर्म के लिए पवित्र है और इस्लामी मान्यताओं के अनुसार पवित्र दिन माना जाता है। ==== '''इस्लामी टर्मिनेट अर्थ''' ==== [[हदीस]] के अनुसार शुक्रवार का दिन सबसे अच्छा दिन होता है जिस दौरान सूरज उगता है। यह वह दिन है जब आदम को बनाया गया था, जिस दिन आदम ने जन्नत में प्रवेश किया था और जब उसे वहां से निकाला गया था। यह वह दिन भी है जिस दिन यावम विज्ञापन-दीन या पुनरुत्थान का दिन होगा। चूंकि इस दिन का [[इस्लामी धर्मशास्त्र|इस्लामी धर्म]] में अपना महत्व है, मुसलमान एक-दूसरे को जुमा मुबारक या मुबारक शुक्रवार की कामना करते हैं जब वे [[मस्जिद]] जाते हैं और उस दिन विशेष प्रार्थना करते हैं। जब कोई "जुमा मुबारक" चाहता है, तो मुसलमान आम तौर पर उसी वाक्य "जुमा मुबारक" के साथ जवाब देते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.daily-bangladesh.com/english/religion/53002|title=Why Jumu’ah day is special?|last=বাংলাদেশ|first=Daily Bangladesh :: ডেইলি|website=Daily Bangladesh|language=en|access-date=2026-03-30}}</ref> जुमे की नमाज में 14 रकात होती हैं 4 रकअत सुन्नत ए मोकककिदा 2 रकअत फर्ज 4+2 रकअत सुन्नत ए मोककिदा 2 रकअत नफिल ==इन्हें भी देखें== * [[नमाज़ ए-जनाज़ा|नमाज़]] * [[जुमा की नमाज़]] * [[शुक्रवार]] * [[दज्जाल]] * [[हक़ीक़ा]] * [[अक़ीक़ा]] == संदर्भ == <references/> ==बाहरी कड़ियाँ== [[श्रेणी:इस्लामी शब्दावली]] iekarp001ttmthk2n5xzwajb1d0ky9n 6534576 6534553 2026-03-30T09:19:07Z SM7 89247 SM7 ने पृष्ठ [[जुम्मा मुबारक]] को [[जुमा मुबारक]] पर स्थानांतरित किया: देखें [[वार्ता:जुमा की नमाज़]] पर चर्चा 6534553 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date= 2021}} {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र |type = ऑनलाइन |type_of_content = फोटो,_इमेज,_स्टेटस,_शायरी |price = मुफ्त |official_languages = [[हिन्दी]],इंग्लिश |religion = मुस्लिम |website = |area_telephone = |postal_code = |climate = |precip = |temp_annual = |temp_winter = |temp_summer = |population_total = |population_as_of = |population_density = |leader_title_1 = |leader_name_1 = |established_date = }} [[चित्र:Masjid - Hermitage Village, Trinidad and Tobago.jpg|अंगूठाकार|338x338पिक्सेल|[https://jummamubarak.irfani-islam.in जुमा मुबारक] सभी मुस्लिम भाइयो को और इमेजेज फोटोज ]] '''जुमा मुबारक''' ({{Langx|ar|جمعة مباركة}}) एक पारंपरिक [[मुसलमान|मुस्लिम]] अभिवादन है जो शुक्रवार ह पर इस्तेमाल के लिए आरक्षित है, सप्ताह का सबसे पवित्र दिन जिस पर विशेष सामूहिक प्रार्थना की जाती है। वाक्यांश [[अंग्रेजी]] में "हैप्पी फ्राइडे" के रूप में अनुवाद करता है, और इसे एक धन्य शुक्रवार के रूप में समझा जा सकता है। अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मुसलमान इसे दावत पर उपयोग के लिए अभिवादन के रूप में उपयोग करते हैं। शुक्रवार को अपने आप में एक उत्सव माना जाता है और मुसलमान विशेष ध्यान रखते हैं इस दिन साफ ​​कपड़े पहनना, स्नान करना और विशेष भोजन तैयार करना। जुमुआ शब्द की उत्पत्ति उसी मूल से हुई है, जिससे जामा की उत्पत्ति हुई है, जिसका अर्थ है "लोगों का जमावड़ा।" सामाजिक अर्थों में, लोग जुहर की नमाज़ से पहले दोपहर में [[शुक्रवार]] की [[नमाज़]] में हिस्सा लेते हैं। == अर्थ == ==== '''शाब्दिक अर्थ''' ==== [[जमुआ|जुमुआ]] सबसे उच्च [[इस्लाम|इस्लामी]] अनुष्ठानों में से एक है और इसकी पुष्टि अनिवार्य कृत्यों में से एक है। जुमा मुबारक का शाब्दिक अर्थ है हैप्पी फ्राइडे, जहां जुमा का अर्थ है "शुक्रवार" और मुबारक का अनुवाद "धन्य" के रूप में होता है। मुसलमान शुक्रवार दोपहर को साप्ताहिक प्रार्थना करते हैं जो उनके धर्म के लिए पवित्र है और इस्लामी मान्यताओं के अनुसार पवित्र दिन माना जाता है। ==== '''इस्लामी टर्मिनेट अर्थ''' ==== [[हदीस]] के अनुसार शुक्रवार का दिन सबसे अच्छा दिन होता है जिस दौरान सूरज उगता है। यह वह दिन है जब आदम को बनाया गया था, जिस दिन आदम ने जन्नत में प्रवेश किया था और जब उसे वहां से निकाला गया था। यह वह दिन भी है जिस दिन यावम विज्ञापन-दीन या पुनरुत्थान का दिन होगा। चूंकि इस दिन का [[इस्लामी धर्मशास्त्र|इस्लामी धर्म]] में अपना महत्व है, मुसलमान एक-दूसरे को जुमा मुबारक या मुबारक शुक्रवार की कामना करते हैं जब वे [[मस्जिद]] जाते हैं और उस दिन विशेष प्रार्थना करते हैं। जब कोई "जुमा मुबारक" चाहता है, तो मुसलमान आम तौर पर उसी वाक्य "जुमा मुबारक" के साथ जवाब देते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.daily-bangladesh.com/english/religion/53002|title=Why Jumu’ah day is special?|last=বাংলাদেশ|first=Daily Bangladesh :: ডেইলি|website=Daily Bangladesh|language=en|access-date=2026-03-30}}</ref> जुमे की नमाज में 14 रकात होती हैं 4 रकअत सुन्नत ए मोकककिदा 2 रकअत फर्ज 4+2 रकअत सुन्नत ए मोककिदा 2 रकअत नफिल ==इन्हें भी देखें== * [[नमाज़ ए-जनाज़ा|नमाज़]] * [[जुमा की नमाज़]] * [[शुक्रवार]] * [[दज्जाल]] * [[हक़ीक़ा]] * [[अक़ीक़ा]] == संदर्भ == <references/> ==बाहरी कड़ियाँ== [[श्रेणी:इस्लामी शब्दावली]] iekarp001ttmthk2n5xzwajb1d0ky9n श्रीपाद वैद्य 0 1342958 6534593 6462975 2026-03-30T10:13:26Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6534593 wikitext text/x-wiki [[चित्र:SHRIPAD VAIDYA.jpg|right|thumb|200px|]] {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|पुरस्कार=दिल्ली के 'भारत गौरव पुरस्कार' से सम्मानित}} '''श्रीपाद वैद्य''' (जन्म 5 मई 1969 ) [[भारत]] के एक [[पर्यावरण|पर्यावरणविद]] हैं। वे  'पर्यावरणीय मानव विकास' <ref>{{Cite news|title=Vaidya inducted into Super Human Hall of Fame, UK|publisher=The Hitavada|publication-date=July 29, 2020|pages=5 (Cityline)|language=English|quote=He is the founder of the subject, 'Environmental Human Development', which has a great potential to contribute towards sustainable development.}}</ref> <ref name=":91">{{Cite web|url=https://epaper.tarunbharat.net/index.php?edition=Mpage&date=2020-07-24&page=2|title=Tarun Bharat {{!}} Shri Narakesari Prakashan Limited|last=|first=|date=|website=Tarun Bharat {{!}} Shri Narakesari Prakashan Limited|language=en|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-09-30|quote=त्यांनी मांडलेली 'शाश्वत विकास मित्र विक्रम' ही संकल्पना शाश्वत विकासासाठी प्रोत्साहित करते. शाश्वत विकासाच्या ध्येयप्राप्तीसाठी उपयोगी अशा पर्यावरणीय मानव विकास या विषयाचे ते जनक आहेत.}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.open.edu/openlearncreate/course/view.php?id=6265|title=OLCreate: PUB_3808_1.0 Introduction to Environmental Human Development (E.H.D.)|website=www.open.edu|access-date=2022-01-14}}</ref> इस विषय के जनक हैं। वे इस विषय के पहले व्याख्याता, लेखक, शोध चैंपियन और अधिवक्ता हैं। <ref name=":0">{{Cite news|title=Vaidya's new subject in record book|last=|first=|date=|work=The Times Of India (Nagpur Times)|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publication-date=April 4, 2018|page=Page 4}}</ref> <ref name=":1">{{Cite news|url=https://indiabookofrecords.in/first-eco-innovator-champion-to-define-the-subject-of-environmental-human-development/|title=FIRST ECO-INNOVATOR CHAMPION TO DEFINE THE SUBJECT OF 'ENVIRONMENTAL HUMAN DEVELOPMENT – India Book of Records|date=2018-04-18|work=India Book of Records|access-date=2018-09-13|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.rhrindianrecords.co.in/latest.php|title=Record Holders Republic (INDIA)|access-date=14 जनवरी 2022|archive-date=14 जनवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114214259/http://www.rhrindianrecords.co.in/latest.php|url-status=dead}}</ref> वे एक लेखक, कवि और नवप्रर्वतक भी हैं। पर्यावरणीय मानव विकास की परिभाषा के अनुरूप [[जल]], [[भोजन]], [[ऊर्जा]], नवीन खेल, नवप्रवर्तन, पारिस्थितिकी, विज्ञान, साहित्य, लेखन, कला आदि में उनकी उपलब्धियाँ पर्यावरणीय मानव विकास में महत्वपूर्ण हैं। वह इस क्षेत्र में अग्रणी रिकॉर्ड सेटर हैं। <ref>{{Cite news|title=Shripad Vaidya|last=|first=|date=|work=The Hitavada|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|location=Nagpur|publication-date=December 25, 2017}}</ref> <ref name=":6">{{Cite news|title='इकाेचँम्पियन' श्रीपाद वैद्य यांचे 'रूटर पॉट' लिम्का बुकमध्ये|last=|first=|date=|work=पुण्य नगरी|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=नवंबर २७, २०१७|page=६|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.nagpurtoday.in/shripad-vaidya-entered-in-limca-book-for-his-eco-innovation-rooter-pot/11250700|title=Shripad Vaidya entered in Limca Book for his Eco-innovation ‘Rooter Pot’}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.rhrindianrecords.co.in/record_Holde_%20Profiles.php?q=27|title=Record Holders Republic (INDIA)|access-date=14 जनवरी 2022|archive-date=14 जनवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114214309/http://www.rhrindianrecords.co.in/record_Holde_%20Profiles.php?q=27|url-status=dead}}</ref> उन्हें 'पर्यावरण मानव विकास' के क्षेत्र में उनके निस्वार्थ योगदान के लिए पुरस्कार मिले है। <ref name=":3">{{Cite news|title=Adv Vaidya presented Best Citizen Award|last=|first=|date=|work=The Hitavada|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|location=Nagpur|publication-date=May 6, 2017|page=7}}</ref> <ref name=":35">{{Cite news|title=Shripad Vaidya awarded|last=|first=|date=|work=The Times Of India (Nagpur Times)|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|location=Nagpur|publication-date=May 17, 2017}}</ref> <ref name=":36">{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य|last=|first=|date=|work=तरुण भारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=मई १, २०१७|page=१८|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":37">{{Cite news|title=वैद्य यांना बेस्ट सिटीझन अवार्ड|last=|first=|date=|work=सकाळ|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=मई ८, २०१७|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":0"/> <ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.nagpurtoday.in/nagpurs-sripad-vaidya-achieves-hattrick-of-guinness-book-of-world-records/12031701|title=Nagpur’s Sripad Vaidya achieves hattrick in Guinness Book of World Records}}</ref> विभिन्न राष्ट्रीय और अंतरराष्ट्रीय स्तरों पर उनके सौ से अधिक रिकॉर्ड ने पर्यावरण मानव विकास के काम में योगदान दिया है।<ref name=":93">{{Cite web|url=https://www.thehitavada.com/Encyc/2019/9/1/The-Centurion-of-records.html|title=The Centurion of records|website=www.thehitavada.com|language=en|access-date=2022-01-15}}</ref> <ref name=":83">{{Cite web|title=Nagpur lawyer Vaidya makes it to Limca Book of Records - Nagpur Today English}}</ref> <ref name=":84">{{Cite web|url=https://www.nagpurtoday.in/nagpur-lawyer-vaidya-makes-it-to-limca-book-of-records/04291105|title=Nagpur lawyer Vaidya makes it to Limca Book of Records|last=News}}</ref> <ref name=":85">{{Cite web|title=NewsDog - India News - NewsDog}}</ref> दुनिया में कहीं भी पर्यावरणीय मानव विकास को साध्य करने हेतु कार्य करनेवाला निस्वार्थ स्वयंसेवक बिना किसी बाहरी मदद की उम्मीद किए, अपने दम पर, निरतंर प्रयास कर एक मिसाल कायम कर सकता है यह दिखाने के लिए उनका उदाहरण प्रत्यक्ष और प्रेरक है। <ref name=":4" /> <ref>{{Cite news|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-dried-peas-moved-in-one-minute-using-a-straw|title=Most dried peas moved in one minute using a straw|work=Guinness World Records|access-date=2018-09-14|language=en-GB}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=idCmAwAAQBAJ&pg=PT1027&lpg=PT1027&dq=shripad+vaidya+in+guinness&source=bl&ots=r57zgk0wc6&sig=nJqJI9JIDXzAUvsbOCjpTt2FFgM&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwim5JOJubrdAhVFMI8KHVbVCFcQ6AEwD3oECAEQAQ#v=onepage&q=shripad%20vaidya%20in%20guinness&f=false|title=Guinness World Records 2014|last=Records|first=Guinness World|date=2013-09-12|publisher=Guinness World Records|isbn=978-1-908843-56-2|language=en}}</ref> <ref name=":3" /> <ref name=":53">{{Citation|title=Guinness World Records / Pea {{!}} HD Stock Video 838-957-680 {{!}} Framepool & RightSmith Stock Footage|url=http://footage.framepool.com/en/shot/838957680-dried-pea-drinking-straw-cbbc|language=en-US|access-date=2018-09-14|archive-date=21 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621141041/https://footage.framepool.com/en/shot/838957680-dried-pea-drinking-straw-cbbc|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.dnaindia.com/lifestyle/report-meeting-vijaya-ghose-the-record-keeper-2086474|title=Meeting Vijaya Ghose – the record keeper|date=2015-05-17|work=dna|access-date=2018-09-14|language=en-US}}</ref> <ref name=":10">{{Cite news|url=https://www.coca-colaindia.com/stories/eco-friendly-mosquito-larva-trap|title=Eco-Friendly Mosquito Larva Trap|work=The Coca-Cola Company|access-date=2018-09-14|language=en-IN|archive-date=23 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190623141143/https://www.coca-colaindia.com/stories/eco-friendly-mosquito-larva-trap|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://miraclesworldrecords.com/Gallery/Details/7282|title=Details}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Eco-innovation {{!}} Open Access articles {{!}} Open Access journals {{!}} Conference Proceedings {{!}} Editors {{!}} Authors {{!}} Reviewers {{!}} scientific events}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Guinness World Records List}}</ref> <ref name=":2" /> <ref>{{Cite web|title=Limca Book of Records}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Limca Book of Records}}</ref> <ref name=":54">{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=c79aDwAAQBAJ&pg=PT59&lpg=PT59&dq=shripad+vaidya+in+limca&source=bl&ots=rRBMTTNXc0&sig=ctLUX0grh6jyTOscDF3bl3k4eaQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj5nauPvbrdAhVEsY8KHV8JBcwQ6AEwDHoECAEQAQ#v=onepage&q=shripad%20vaidya%20in%20limca&f=false|title=Limca Book of Records: India at Her Best|last=LBR|first=Team|date=2018-05-05|publisher=Hachette India|isbn=9789351952404|language=en}}</ref> <ref name=":1" /> उन्होंने पर्यावरणीय मानव विकास की एक नई दिशा दिखाई जो मानव जीवन को सुखी, समृद्ध और सक्षम बनाएगी। <ref name=":0" /> <ref name=":55">{{Cite news|title=पर्यावरणीय मानव विकास...|last=|first=|date=|work=तरुण भारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=नवंबर १७, २०१८|page=४|pages=|isbn=}}</ref> 1993 से, वे प्रचार प्रसार और अनुसंधान के माध्यम से पर्यावरणीय मानव विकास के लिए लगातार योगदान दे रहे हैं।<ref>{{Cite web|url=https://prabook.com/web/shripad.vaidya/3756793|title=SHRIPAD VAIDYA|website=prabook.com|language=en-EN|access-date=2022-01-14}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == श्रीपाद वैद्य का जन्म 5 मई 1969 को [[नागपुर]] में एक मध्यमवर्गीय मराठी परिवार में हुआ। उनके पिता कृष्णराव और माता शारदा श्रीदेव दत्त भगवान को आराध्य मानते थे, इसलिए उनका नाम श्रीपाद रखा गया। भारतीय सेना में सेवा करते हुए, उनके पिता चीन और पाकिस्तान के खिलाफ 1965 के युद्ध सहित कुल तीन युद्धों में सक्रिय रूप से शामिल थे। <ref>{{Cite news|title=सैनिक वैद्य और स्वतंत्रता संग्राम सेनानी अंजना कामडे को लगता है|last=|first=|date=|work=लोकमत समाचार|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=जनवरी २६, २०१०|pages=|isbn=|quote=१९६५ में उनकी पोस्टिंग लेह में थी.वे उस वक्त अपने साथियों के साथ १८ हजार फीट की ऊंचाई पर बर्फीली वादियों में तैनात थे. सन् ७१ में एक बार फिर जब भारत-पाकिस्तान के बीच युद्ध हुआ उस समय वैद्य लोंगेवाला में तैनात थे.}}</ref> नागपुर नगर निगम द्वारा आयोजित नागपुर महोत्सव 2016 में माजी सैनिकों के प्रति आभार व्यक्त करने के लिए आयोजित कार्यक्रम में पिता कृष्णराव का मरणोपरांत सत्कार पुत्र श्रीपाद ने स्वीकार किया। उन्होंने नागपुर विश्वविद्यालय से बीई, एलएलबी, एमबीए की पदवियाँ प्राप्त की और पर्यावरण के मुद्दों का भी अध्ययन किया। <ref name=":19">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Environmentalist-poet-eyes-Guinness-record/articleshow/6042329.cms|title=Environmentalist-poet eyes Guinness record|last=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> == पर्यावरणीय मानव विकास == नैसर्गिक संसाधनों का पर्यावरणीय मानव विकास में अनन्यसाधारण महत्त्व है. 'पर्यावरणीय मानव विकास' इस विषय की व्याख्या अंग्रेजी में इस प्रकार है : ''The systematic process of using knowledge and eco-innovations for satisfying fundamental human needs along with creation of enriched environment, peace, competence and more opportunities to spread happiness and bring about well-being of ordinary people.'' <ref name=":0" /> पर्यावरणीय मानव विकास यह एक सुव्यवस्थित योजना प्रणाली है जिसका उद्देश्य उपलब्ध ज्ञान और रचनात्मक निसर्गमित्र नवाचारों का उपयोग करते हुए बुनियादी मानवीय जरूरतों को पूरा करने के साथ-साथ समृद्ध पर्यावरण, शांति, सक्षमता और ज्यादा अवसर निर्माण कर आम लोगों का कल्याण साधकर उन्हें सुखी करना यह है। <ref name=":0" /> <ref name=":55" /> <ref name=":81">{{Cite news|title=पर्यावरणीय मानव विकास (नैसर्गिक संसाधनांचे महत्त्व)|last=|first=|date=|work=तरुण भारत (आसमंत)|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=|publication-date=दिसंबर २३, २०१८|page=१|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite web|title=तरुण भारत}}</ref> <ref name=":79">{{Cite news|title=पर्यावरणीय मानव विकास (शाश्वत विकासाचा ऊहापोह)|last=|first=|date=|work=तरुण भारत (आसमन्त)|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=|publication-place=नागपूर|publication-date=फरवरी १०, २०१९|page=६|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=नवसंकल्पनांची शोधयात्रा|last=|first=|date=|work=तरुण भारत (आसमंत)|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=|publication-place=नागपूर|publication-date=फरवरी २४, २०१९|page=८|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":80">{{Cite news|title=पर्यावरणीय विकासार्थ कचरा व्यवस्थापन...|last=|first=|date=|work=तरुण भारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=अप्रैल १६, २०१९|page=४|pages=|isbn=}}</ref> == पर्यावरणीय मानव विकास में उल्लेखनीय कार्य == === सतत विकास के संबंध में === उन्होंने ‘सतत विकास मित्र विक्रम’ यह संकल्पना पेश कर उसे वास्तविकता में लाया<ref>{{Cite web|url=http://www.superhumanworldrecords.com/search-world-record-holders.aspx|title=Search for a World Record Holder and World Record Breaker|website=www.superhumanworldrecords.com|access-date=2022-12-11|quote=The first Centurion of Records Contributing to all U.N. SDGs. Shripad Vaidya is an environmentalist, eco-innovation author and centurion of records who pioneered to make record achievements which follows United Nations Sustainable Development Goals. He is the first whose records track or illustrate all 17 sustainable development goals.}}</ref> और इस कार्य की दखल लेते हुए उनका नाम इंग्लंड स्थित सुपरह्युमन हॉल ऑफ फेम में शामिल किया गया। <ref name=":76">{{Cite web|url=http://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOKSAM_ANPR_20200724_2_5|title=श्रीपाद वैद्य सुपर ह्यूमन से सम्मानित|last=|first=|date=|website=epaper.lokmat.com|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-09-30|quote=वे 'शाश्वत विकास मित्र विक्रम' संकल्पना को शुरू करने वाले दुनिया के पहले सुपर ह्युमन बन गए है.}}</ref> <ref name=":82">{{Cite news|title=Vaidya inducted into Super Human Hall of Fame, UK|last=|first=|publisher=The Hitavada|year=|location=|publication-place=Nagpur|publication-date=July 29, 2020|pages=Nagpur city line Page 5|language=English|isbn=|quote=Thus, he became world's first Super Human for initiating the concept of 'Sustainable Development Friendly Records'. He has been noted as the first centurion of records whose records track or illustrate all 17 SDGs.}}</ref> <ref name=":91" /> संयुक्त राष्ट्र संघ द्वारा घोषित १७ सतत विकास लक्ष्यों को दर्शानेवाली उनके द्वारा रचित सिक्कों की कला रचना को लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्स ने विश्वविक्रम के तौर पर दर्ज किया ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fSlEEAAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PT60&dq=shripad+vaidya+in+limca+book&hl=en|title=Limca Book of Records 2020–22|last=India|first=Hachette|date=2021-09-20|publisher=Hachette India|isbn=978-93-88322-99-7|language=en}}</ref> === पानी के संबंध में === * '''विश्व का पहला पहचाना गया सस्ता सौर जल फिल्टर (World's first identified inexpensive solar water filter) :'''<ref name=":5">{{Cite web|title=Elite World Records}}</ref> <ref name=":60">{{Cite news|title=गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रिकाॅर्ड में हैट्रिक|last=|first=|date=|work=लोकमत समाचार|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=दिसंबर ३, २०१२|page=५|pages=|isbn=}}</ref> इस नवाचार को जनहित में प्रस्तुत करने के लिए उन्होंने आईआईटी कानपुर के 'TECHKRITI 2012' का विशेष निमंत्रण स्वीकार किया और उसमें भाग लिया। इस नवाचार के लिए उन्हें विभिन्न राष्ट्रीय और विश्व रिकॉर्डों में स्थान दिया गया है। <ref>{{Cite news|title=An accessible Solar Water Filter for Nagpurians|last=|first=|date=|work=The Hitavada|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=Nagpur|publication-date=January 19, 2012|page=5|pages=|isbn=|quote="An environment friendly person is working with dedication for the welfare of nature and practicing new ideas for the same.It (the filter) can be easily available in villages if promoted properly."}}</ref> <ref name=":5" /> <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य यांची दुहेरी लिम्का रॅकॉर्ड्‌स. हॅटट्रिक|last=|first=|date=|work=देशाेन्नती|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=जनवरी ४, २०१२|page=२|pages=|language=मराठी|isbn=|quote="समाजाेपयाेगी आणि पर्यावरणमित्र शाेधकार्याच्या संबंधित प्राप्त झालेल्या राष्ट्रीय विक्रमांसाठी त्यांचे सर्वत्र स्वागत हाेत आहे."}}</ref> <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य यांची लिम्का रेकॉर्ड्सची हँटट्रिक|last=|first=|date=|work=तरुण भारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=जनवरी ६, २०१२|page=९|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य|last=|first=|date=|work=लाेकमत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=जनवरी ८, २०१२|page=४|pages=|isbn=|quote=त्यांना आय.आय.टी. कानपूर येथील कार्यक्रमात सहभागी हाेण्याचे निमंत्रण प्राप्त झाले आहे.}}</ref> <ref>{{Cite web|title=India Records Academy}}</ref> <ref name=":44">{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य|last=|first=|date=|work=लाेकमत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=जून १८, २०१३|page=४|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":45">{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य|last=|first=|date=|work=तरुण भारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=जून १७, २०१३|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://gyti.techpedia.in/project-detail/docile-solar-water-filter/40|title=DOCILE SOLAR WATER FILTER {{!}} Gandhian Young Technological Innovation Award}}</ref> उनका नवाचार अशुद्ध जल को पीने योग्य पेयजल में बनाता है और पूरे वैज्ञानिक सिद्धांत पर काम करने के साथ-साथ कम लागत वाला भी है। यह नवाचार प्रत्यक्ष सूर्य के प्रकाश का उपयोग करता है। इसलिए सौर बैटरी, सौर पैनल आदि की कोई आवश्यकता नहीं रहती जिस कारण ई-कचरे से होने वाले प्रदूषण पर स्वचालित रूप से रोक लगती है। इसमें अन्य किसी ऊर्जा उपकरण का उपयोग भी नहीं किया है। इस नवाचार का उपयोग विशेष सामग्री या विशेषज्ञता की आवश्यकता के बिना दूरस्थ क्षेत्रों में भी किया जा सकता है। अनुकरण में आसानी के कारण इसका प्रसार कई लोगों के लिए सुविधाजनक है। केशिका पंपिंग तकनीक का उपयोग इसकी विशेषता है। * '''वॉटर क्रेडिट''' ''':''' जल संरक्षण एवं संवर्धन के दृष्टी से बहुत महत्त्वपूर्ण ऐसी पर्यावरण अनुकूल ‘वॉटर क्रेडिट’ यह संकल्पना सर्वप्रथम वैद्य द्वारा पेश की गई। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Water-credits-A-new-way-to-conserve-precious-resource/articleshow/10085459.cms|title=Water credits: A new way to conserve precious resource – Times of India|work=The Times of India|access-date=2018-09-15}}</ref> उनके इस संकल्पना को विविध समर्थन प्राप्त रहें है। <ref>{{Cite news|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-this-tech-fest-s-theme-is-water-1641124|title=This tech fest’s theme is water|date=2012-01-23|work=dna|access-date=2018-09-15|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Idea Of Water Credit|last=|first=|publisher=Limca Book of Records|year=2012|isbn=|location=|pages=}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://nivashinikanni.blogspot.com/2013/12/water-use-mean-amount-of-water-used-by.html|title=SRI MUDA|last=Kanniappan}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.scribd.com/document/97302583/Water-use|title=Water use {{!}} Water Use {{!}} Water Resources}}</ref> * '''रूटर पॉट :''' पेडों के गमलों में से बाहर बहकर व्यर्थ जानेवाले पीने के पानी की बचत करके, पेडों को कम रखरखाव में भी उचित एवं नियमित जलापूर्ति होती रहें इसलिए इस आसान, घर पर सरलता से बननेवाले, प्रतिकृतीगत निसर्गमित्र नवाचार का उन्होंने निर्माण किया।<ref>{{Cite web|url=https://ournagpur.com/eco-innovation-rooter-pot-entered-limca-book/|title=Eco-innovation Rooter Pot entered in Limca Book|last=N|first=Apurva|date=2017-11-27|website=Our Nagpur|language=en-GB|access-date=2022-01-14}}</ref> <ref name=":2" /> <ref name=":7">{{Cite news|url=https://www.nyoooz.com/news/nagpur/970530/shripad-vaidya-entered-in-limca-book-for-his-ecoinnovation-rooter-pot/|title=Shripad Vaidya entered in Limca Book for his Eco-innovation ‘Rooter Pot’ {{!}} Nagpur NYOOOZ|last=NYOOOZ|work=NYOOOZ|access-date=2018-09-14|language=en|archive-date=30 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190630122653/https://www.nyoooz.com/news/nagpur/970530/shripad-vaidya-entered-in-limca-book-for-his-ecoinnovation-rooter-pot/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://ournagpur.com/eco-innovation-rooter-pot-entered-limca-book/rooter-pot/|title=rooter-pot {{!}} Our Nagpur|work=Our Nagpur|access-date=2018-09-15|language=en-GB}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Rooter Pot, to save water, stay green|last=|first=|publisher=Limca Book Of Records (Editorial) Hachette India|year=2017|isbn=978-93-82867-24-1|location=|pages=243|chapter=Nature}}</ref> <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य|last=|first=|date=|work=महाराष्ट्र टाइम्स|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=नवंबर २८, २०१७|page=२|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":6" /> <ref>{{Cite web|url=https://www.coca-colaindia.com/content/dam/journey/in/en/private/stories/lbr-archives/nature.pdf|title=Save water, stay green using rooter pot|last=|pages=Page 243 (pdf page 13)|archive-url=https://web.archive.org/web/20190630122656/https://www.coca-colaindia.com/content/dam/journey/in/en/private/stories/lbr-archives/nature.pdf|archive-date=30 जून 2019|dead-url=|access-date=15 जनवरी 2022|url-status=dead}}</ref> * '''क्लीन वॉटर हार्वेस्टिंग :''' Clean Water Harvesting यह उनकी नवसंकल्पना रही है।  रेन वॉटर हार्वेस्टिंग के समान ही विभिन्न कारणों से अपशिष्ट होनेवाले घरेलू स्वच्छ जल का संरक्षण, भंडारण, पुनःउपयोग और अंत में भूगर्भ-जल संचयन का प्रयास करना इसमें शामिल है। <ref name=":81" /> === अन्न के संबंध में === * '''फूड ऑफ फ्यूचर :''' पीने के पानी की बढ़ती कमी ध्यान में रखते हुए उन्होंने समुंदर और जमीन के खारे पानी का उपयोग हो सके ऐसी ‘फूड ऑफ फ्यूचर’ इस संकल्पना को सामने रखा। इसके तहत उन्होंने पर्यावरण के अनुकूल सब्जी (Eco-friendly vegetable) के रूप में रानघोल (घोल की सब्जी) (Portulaca Oleracea) के महत्त्व को विषद किया। <ref>{{Cite web|url=http://mahenvis.nic.in/Pdf/Knowledge/FOOD%20OF%20FUTURE%20(2).pdf|title=ENVIRONMENTAL FOOD INNOVATION: SALT SUSTAINED VEGETABLE “Portulaca Oleracea” AS A FOOD OF FUTURE|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=}}</ref> <ref name=":8">{{Cite book|title=New food resource discovered|last=|first=|publisher=Diamond pocket books (P.) LTD.|year=2016|isbn=978-93-85975-91-2|location=New Delhi|pages=Page number 44}}</ref> <ref name=":9">{{Cite book|title=Saving water through innovative pots|last=|first=|publisher=Limca Book Of Records|year=2015|isbn=|location=|pages=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=कृष्णानेही शिताचे महत्त्व पटवून दिले आहे|last=|first=|date=|work=तरुण भारत - आकांक्षा|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=जनवरी १६, २०१५|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य|last=|first=|date=|work=तरुण भारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=अक्तूबर ११, २०१४|page=१४|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Shripad Vaidya|last=|first=|date=|work=The Hitavada|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|location=Nagpur|publication-date=October 13, 2014|page=8}}</ref> <ref>{{Cite news|title='हुज हू' मध्ये श्रीपाद वैद्य यांची नाेंद|last=|first=|date=|work=पुण्य नगरी|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=|publication-place=नागपूर|publication-date=अक्तूबर १५, २०१४|page=७|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title='हुज हू' में श्रीपाद वैद्य|last=|first=|date=|work=नवभारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=अक्तूबर १७, २०१४|page=४|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य 'हूज हू' मध्ये|last=|first=|date=|work=महाराष्ट्र टाइम्स|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=अक्तूबर २८, २०१४|page=४|pages=|isbn=}}</ref> * '''लवणीय (saline) मिट्टी का उपजाऊपन :''' लवणीय मिट्टी की उर्वरता बढ़ाने के लिए उन्होंने ‘लवणीय मिट्टी में बढ़नेवाला वृक्षारोपण’ (salt sustained plantation) करने की प्रेरणा देते हुए उसके लिए उपयोगी ऐसा एक सरल, आसान और अनुकरणीय उपकरण बनाया। इस उपकरण से आर्द्र जलवायु की हवा में उपस्थित जलवाष्प नमक के द्वारा सोककर खारे पानी में बदल जाती है जो की पेड़ को बढ़ाने हेतु जलापूर्ति करती है। इस कारण यह पीने योग्य जल संसाधनों को प्रभावित किए बिना ही पेड़ों को बढ़ाने में उपयोगी सिद्ध है। सभी जानते हैं कि वृक्षों की वृद्धि वर्षा लाती है और भूमि को उपजाऊ बनाती है। उन्होंने समुंदर और दुसरे जगह के खारे पानी के स्त्रोत का दूर दूर तक इस्तेमाल होने के लिए स्वतंत्र पाइपलाइनों/जलकुंभ की बात रखते हुए उसके द्वारा इमारतों की छतों पर एवं गमलों में साल्ट सस्टेनेबल वेजिटेबल गार्डन (salt sustainable vegetable garden) के महत्त्व को उजागर किया। <ref>{{Cite news|title=Green for salt sustained plantations technique can turn saline lands fertile|last=|first=|date=|work=The Times Of India|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=Nagpur|publication-date=June 14, 2013|pages=|isbn=|quote="Saline lands and wastelands can also become productive with the use of this technique over the years."}}</ref> <ref>{{Cite news|title=पर्यावरणमित्र श्रीपाद वैद्य 'हूज हू इन द वर्ल्ड' मध्ये|last=|first=|date=|work=देशोन्नती|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=जून ७, २०१३|page=८|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":44" /> <ref name=":45" /> <ref name=":8" /> <ref name=":9" /> * '''शहद :''' 'बॅच फ्लॉवर हनी' (Batch Flower Honey) यह उनका एक अनुकरणीय नवाचार है जो पौधों की स्वतंत्र प्रजातियों से (४५ प्रकार) शहद को छांटकर शहद के उपयोग को बढ़ाता है। <ref>{{Cite book|title=Honey derived from a Medicinal Plant|last=|first=|publisher=India Book of Records (Diamond Books)|year=2013|isbn=|location=|pages=}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Limca Book of Records 2011|last=|first=|publisher=Limca Book of Records|year=2011|isbn=|location=|pages=}}</ref> * '''दूध :''' दूध देने वाले डेयरी जानवरों के आहार में नियमित प्राथमिकता से आनेवाली प्रमुख वनस्पतियों का उल्लेख ऐसे जानवरों के दूध के लेबल टॅग पर करने की संकल्पना उन्होंने रखी। उदाहरण के लिए ‘नीम के पत्तों का नियमित रूप से आहार लेनेवाले जानवर का दूध’ ऐसा टॅग, आदि। दुधारू पशुओं के दूध के महत्व को उनके आहार के अनुसार बढ़ाने वाले उनके इस नवाचार का संबंध पशु चिकित्सकों, आहार विशेषज्ञों, आयुर्वेद विशेषज्ञों के साथ-साथ ग्रामीण उद्यमियों के विकास से है। <ref name=":50">{{Cite book|title=Innovation Galore of eco-friendly innovations|last=|first=|publisher=Limca Book of Records|year=2009|isbn=|location=|pages=}}</ref> * '''कॉलिफ्लॉवर स्टेमकोअर चिप्स :''' फूलगोभी के बेकार माने जानेवाले डंठलों से आहार में उपयोगी चिप्स (Cauliflower Stemcore Chips) बनाए जा सकते है ये उनका नवाचार है। <ref name=":89">{{Cite web|title=LOKMAT E-Paper}}</ref> === ऊर्जा के संबंध में === * '''स्पॉन्टेनियस हीट एनर्जी रिझर्व्ह (spontaneous heat energy reserve) :''' '''‘'''स्पॉन्टेनियस हीट एनर्जी रिजर्व’ इस नए ऊर्जा स्त्रोत पर किताब लिखने वाले वे पहले लेखक हैं। उन्होंने बताया कि स्पॉन्टेनियस हीट एनर्जी एक नया ऊर्जा स्रोत है जो ग्लोबल वार्मिंग को रोकने का एक तरीका हो सकता है। स्पॉन्टेनियस हीट एनर्जी केवल रासायनिक क्रिया की निर्मिति ही नहीं बल्कि एक नए ऊर्जा स्रोत का भंडार है ये उन्होंने स्पष्ट किया। <ref name=":11">{{Cite news|title=लिम्का बुकमध्ये नागपूरचे श्रीपाद वैद्य यांनी नाेंदविले दाेन रेकॉर्डस्|last=|first=|date=|work=लाेकमत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=मई ११, २००९|page=२|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":12">{{Cite news|title=लिम्का बुकात श्रीपाद वैद्य यांची दुहेरी नाेंद|last=|first=|date=|work=तरुण भारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=मई ११, २००९|page=१२|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य|last=|first=|date=|work=सकाळ|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=मई १२, २००९|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":13">{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य यांचा दुहेरी विक्रम|last=|first=|date=|work=लाेकसत्ता|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=मई ११, २००९|page=३|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य लिम्का बुक में दर्ज|last=|first=|date=|work=लाेकमत समाचार|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=मई १२, २००९|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":22">{{Cite book|title=The First Book of Spontaneous Heat Energy Reserve, an eco-friendly natural energy source to reduce global warming.|last=|first=|publisher=Limca Book of Records|year=2009|isbn=|location=|pages=}}</ref> <ref name=":19" /> <ref>{{Cite news|title=निसर्ग मित्र ऊर्जा स्त्रोत की खोज|last=|first=|date=|work=नवभारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=जून २५, २००८|page=३|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=नागपूरच्या श्रीपाद वैद्य यांना नवीन ऊर्जास्त्रोताचा शोध|last=|first=|date=|work=लोकसत्ता|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=जुलाई १, २००८|page=६|pages=|isbn=}}</ref> * '''गुरुत्वाकर्षण ऊर्जा चक्र (Gravity energy wheel):''' उन्होंने दुनिया का पहला 'वेट ऑपरेटेड गुरुत्वाकर्षण ऊर्जा चक्र (Gravity energy wheel)' मॉडेल बनाया जिसका उपयोग गुरुत्वाकर्षण ऊर्जा पर शोध में किया जा सकता है। इस मॉडल ने दिखाया कि बहुत कम मात्रा में बाहरी ऊर्जा का उपयोग करके पहिये के गुरुत्वाकर्षण के केंद्र (center of gravity) को लगातार बदलते रखा जा सकता है और इस प्रकार गुरुत्वाकर्षण का लाभ उठाकर पहिये को घुमाया जा सकता है। इस प्रकार कम ऊर्जा की लागत से ज्यादा ऊर्जा प्राप्त करना संभव है। <ref>{{Cite news|url=https://www.worldrecordsindia.com/2015/06/29/invented-weight-operated-gravity-energy-wheel/|title=Invented Weight Operated Gravity Energy Wheel|work=World Records India – Indian World Record Book 2018{{!}} 2017 {{!}} 2016|access-date=2018-09-18|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://gyti.techpedia.in/project-detail/gravity-energy-wheel-touch-powered/4899|title=GRAVITY ENERGY WHEEL (TOUCH POWERED) {{!}} Gandhian Young Technological Innovation Award}}</ref> <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य यांनी साकारले 'ग्रँव्हिटी एनर्जी व्हील मॉडेल'|last=|first=|date=|work=देशाेन्नती|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=जून ४, २०१५|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=City's ecologist invents gravity energy wheel|last=|first=|date=|work=Lokmat Times|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=Nagpur|publication-date=June 2, 2015|page=6|pages=|isbn=|quote=Vaidya, with the help of his innovation model, practically showed how one can use gravitational force for rotating the wheel and became first innovator of gravity energy wheel.}}</ref> <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद ने बनाया ग्रैविटी का मॉडल|last=|first=|date=|work=लाेकमत समाचार|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=जून २, २०१५|page=२|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=नागपूरकराने केली जगातील पहिल्या 'ग्रॅव्हिटी एनर्जी व्हील' ची निर्मिती|last=|first=|date=|work=सकाळ|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=जुलाई ११, २०१५|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=ऊर्जा निर्माण में गुरुत्वाकर्षण बल प्रयाेग|last=|first=|date=|work=दैनिक भास्कर|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=जून १, २०१५|page=१६|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=जगातील पहिल्या 'ग्रॅव्हिटी एनर्जी व्हील' निर्मितीचा दावा|last=|first=|date=|work=लोकसत्ता|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=मई २६, २०१५|page=३|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=जगातील पहिल्या 'ग्रॅव्हिटी एनर्जी व्हील' मॉडेलचा शाेध|last=|first=|date=|work=पुण्य नगरी|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=मई २७, २०१५|page=१|pages=|type=नागपूर चाैफेर पुरवणी|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=जगातील पहिले 'ग्ग्रॅव्हिटी व्हील' नागपूरच्या संशाेधकाचे यश|last=|first=|date=|work=तरुण भारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=जुलाई १६, २०१५|page=२|pages=|type=फुल ऑन पुरवणी|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.nagpurtoday.in/nagpurian-sripad-vaidya-invents-worlds-first-gravity-energy-wheel/07101325|title=Nagpurian Sripad Vaidya invents World’s First Gravity Energy Wheel}}</ref> === नए खेल प्रकार === श्रीपाद वैद्य ने विभिन्न नए खेलों की रचना की है। <ref name=":89" /> <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य यांच्या विक्रमांचे जगातील पहिले शतक|last=|first=|date=|work=देशोन्नती|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=अगस्त ३०, २०१९|page=४|pages=|isbn=|quote=पर्यावरणीय मानव विकासाला हातभार लावणारे नवनवीन खेळ त्यांनी शोधले असून...}}</ref> <ref name=":90">{{Cite web|title=The Hitavada}}</ref> ये खेल नए खेलों के विश्वकोश में दर्ज है। <ref name=":48">{{Cite book|title=Best Citizens Of India|last=|first=|publisher=International Publishing House|year=2017|isbn=|location=|pages=136}}</ref> <ref name=":3" /> <ref name=":43">{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य बेस्ट सिटिझन ॲवार्डने सन्मानित|last=|first=|date=|work=पुण्यनगरी|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=अप्रैल ३०, २०१७|page=३|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":42">{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य को बेस्ट सिटिजन अवार्ड|last=|first=|date=|work=नवभारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=अप्रैल ३०, २०१७|page=३|pages=|isbn=|quote=निसर्ग के प्रति सद्भावना, आदर व असीम भक्ति जागृत होना समय की माँग है और इसे ध्यान में रखते हुए उन्होंने भारत के सर्वप्रथम नक्षत्रवन प्रसारक निसर्गदत्त मंदिर की नींव नागपुर में रखी.}}</ref> <ref name=":40">{{Cite news|title=Shripad Vaidya gets 'Best Citizen of India – 2017' award|last=|first=|date=|work=Lokmat times|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=Nagpur|publication-date=May 1, 2017|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":41">{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य यांना बेस्ट सिटीझन अवार्ड|last=|first=|date=|work=देशोन्नती|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=मई १, २०१७|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":37" /> * दिशा (Disha)<ref name=":47" /> <ref name=":48" /> , * लकचेज (Luckchase)<ref name=":49" /> * थ्री इन वन रेस (Three in one race)<ref name=":52" /> * खोगोस्का (Khogoska) * वन इन टेन (One in ten) * बॉलपाथर (Ballpather) * बाउन्सरबास्क (Bouncerbask) * मेसडेबॉल (Masedeball) * सिलेजम (Silejum) * स्पेक्थो (Spekthow) * बॉलकेन्चे (Ballkenche) * काइटोस्किल(Kaaitoskill) * बॅट्थ्रोबॉल (Batthroball) * सीडबॉलर (Seedballer) * ट्विनबॅटिंग (Twinbatting)<ref>{{Cite journal|last=Smith|first=Lani|date=2019-01-01|title=New Fitness World Finds! What&#39;s New with Physical Education? Article: Influence of students&#39; cognitive processes on physical education teachers&#39;|url=https://www.academia.edu/40712504/New_Fitness_World_Finds_Whats_New_with_Physical_Education_Article_Influence_of_students_cognitive_processes_on_physical_education_teachers|journal=Graduate Research to Share}}</ref> * गणितीय खेल - मॅथेस्पो (Mathespo) === '''विक्रम प्राप्त स्पोर्टिंग चॅलेंजेस''' === इन स्पोर्टिंग चॅलेंजेस द्वारा चुनौती देनेवाले वृत्ति को संरचनात्मक मार्ग मिलता है जिस वजह से समाज में शांति का मार्ग प्रशस्त होता है। इस संबंध में, उन्होंने उन लोगों के लिए विभिन्न खेल चुनौतियों के महत्व की ओर इशारा किया जो महंगे खेलों से वंचित हैं और घर पर आसानी से उपलब्ध उपकरणों के साथ खेलकर विश्व स्तर पर अपने कौशल का प्रदर्शन कर सकते हैं। वह कई खेल चुनौतियों के ओरिजिनेटर (originator) हैं। खेल भावना को बढ़ावा देनेवाले उनके राष्ट्रीय और विश्व रिकॉर्ड के संदर्भ में विभिन्न चुनौतियों को दुनिया भर में प्रदर्शित किया गया है। <ref name=":53" /> <ref name=":54" /> <ref>{{Cite news|url=https://www.coca-colaindia.com/stories/wr-fastest-paper-clip-chain-making|title=WR: Fastest paper clip chain making|work=The Coca-Cola Company|access-date=2018-11-12|language=en-IN|archive-date=28 सितंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928021921/https://www.coca-colaindia.com/stories/wr-fastest-paper-clip-chain-making|url-status=dead}}</ref> <ref name=":58">{{Cite web|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-rubber-bands-stretched-over-the-face-in-one-minute|title=Most rubber bands stretched over the face in one minute|last=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> <ref name=":59">{{Cite news|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/most-dried-peas-moved-in-one-minute-using-a-straw|title=Most dried peas moved in one minute using a straw|work=Guinness World Records|access-date=2018-11-29|language=en-GB}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/Nagpur-gal-makes-a-world-record/articleshow/19444116.cms|title=Nagpur gal makes a world record! - Times of India}}</ref> उदाहरण के तौर पर : * मोस्ट रबर बॅन्ड्ज स्ट्रेच्ड ओव्हर द फेस इन वन मिनिट (Most rubber bands stretched over the face in one minute) <ref name=":58" /> <ref>{{Cite news|title=नागपुर के श्रीपाद गिनीज बुक में|last=|first=|date=|work=लोकमत समाचार|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|agency=|year=|location=नागपुर|publication-date=अगस्त १०, २०१२|pages=|language=हिंदी|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=City's Shripad Vaidya enters guinness|last=|first=|date=|work=Lokmat times|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=Nagpur|publication-date=August 10, 2012|page=2|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य यांची गिनीज विश्वविक्रमात नोंद|last=|first=|date=|work=पुण्य नगरी|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=अगस्त १०, २०१२|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य यांच्या विक्रमाची गिनीज बुकात नोंद|last=|first=|date=|work=तरुण भारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=अगस्त १२, २०१२|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य|last=|first=|date=|work=महाराष्ट्र टाइम्स|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=अगस्त २५, २०१२|page=२|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=नागपूरकर श्रीपाद @Guinness Book|last=|first=|date=|work=लोकमत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=अगस्त १०, २०१२|page=२|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":61">{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य यांची गिनीज विश्वविक्रमांची हॅट्ट्रिक|last=|first=|date=|work=तरूण भारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=दिसंबर ३, २०१२|page=१४|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":60" /> <ref name=":62">{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य यांची गिनेस वर्ल्ड रेकॉर्ड्‌समध्ये नोंद|last=|first=|date=|work=सकाळ|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=दिसंबर ३, २०१२|page=६|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":63">{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य|last=|first=|date=|work=महाराष्ट्र टाइम्स|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=दिसंबर ४, २०१२|page=२|pages=|isbn=|quote=गिनीज चॅलेंजर्स या कॅटेगिरीत विश्वविक्रमांची नोंद करणारे हे पहिले भारतीय आहेत.}}</ref> <ref name=":64">{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य यांची गिनीज विश्वविक्रमांची हॅट्ट्रिक|last=|first=|date=|work=देशोन्नती|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=दिसंबर ४, २०१२|page=८|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":65">{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य की गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्ड्‌स हैट्रिक|last=|first=|date=|work=नवभारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=दिसंबर ६, २०१२|page=४|pages=|isbn=|quote=गिनीज चैलेंजर्स कैटेगरी में विश्वविक्रमों की हैट्रिक करनेवाले वे पहले भारतीय बन गये है.}}</ref> <ref name=":66">{{Cite news|title=Some of the Nagpurians who made their way into the Guinness Book|last=|first=|date=|work=The Times of India (Nagpur Times)|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|location=Nagpur|publication-date=April 9, 2013}}</ref> <ref name=":67">{{Cite news|title=वैद्य ने चाैथी बार बनाया वर्ल्ड रिकार्ड|last=|first=|date=|work=लोकमत समाचार|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=अक्तूबर २१, २०१३|page=३|pages=|isbn=|quote=अमेरिका से प्रकाशित हूज हू इन द वर्ल्ड पत्रिका में उन्हें दुनिया के पहले मल्टिपल रिकाॅर्ड होल्डर एन्वायरमेंटलिस्ट के ताैर पर लिखा गया है।}}</ref> * मोस्ट ड्राइड पीज मुव्ह्‌ड इन वन मिनिट यूजिंग अ स्ट्राॅ (Most dried peas moved in one minute using a straw) <ref name=":59" /> <ref name=":61" /> <ref name=":60" /> <ref name=":62" /> <ref name=":63" /> <ref name=":64" /> <ref name=":65" /> <ref name=":67" /> <ref name=":51">{{Cite web|url=https://www.vercalendario.info/en/what/guinness-records-india-2014.html|title=India Guinness Records in 2014|website=www.vercalendario.info|access-date=2020-06-06|archive-date=6 जून 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606182619/https://www.vercalendario.info/en/what/guinness-records-india-2014.html|url-status=dead}}</ref> * मोस्ट स्पून्स बॅलेन्स्ड ऑन द फेस (Most spoons balanced on the face) <ref name=":61" /> <ref name=":60" /> <ref name=":62" /> <ref name=":63" /> <ref>{{Cite news|title=Shripad Vaidya sets record|last=|first=|date=|work=The Times of India|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|location=Nagpur|publication-date=December 5, 2012|quote=He becomes the first Indian to make a hattrick in Guinness challenger's category of Guinness World Records.}}</ref> <ref name=":64" /> <ref name=":65" /> <ref>{{Cite news|title=Shripad Vaidya|last=|first=|date=|work=The Hitavada|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|location=Nagpur|publication-date=December 7, 2012}}</ref> <ref name=":66" /> <ref name=":67" /> * द लाँगेस्ट पेपर क्लिप चेन इन ३० सेकंड्स (The longest paper clip chain in 30 seconds) <ref name=":67" /> <ref name=":71">{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य यांना चाैथे गिनीज|last=|first=|date=|work=तरूण भारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|location=नागपूर|publication-date=अक्तूबर २१, २०१३|page=१४}}</ref> <ref name=":72">{{Cite news|title=पांचवी बार गिनीज बुक ऑफ रिकाॅर्ड में नाम दर्ज|last=|first=|date=|work=दैनिक भास्कर|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=अक्तूबर २१, २०१३|page=२०|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":73">{{Cite news|title=4th Guinness record by Shripad Vaidya|last=|first=|date=|work=The Hitavada|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|location=Nagpur|publication-date=22 October 2013|page=7|quote=He has also made many national and international records in the environment field. Who's Who in the World publication America has recently registered his entry as 'World's first multiple record holder environmentalist' for their future edition.}}</ref> <ref name=":52">{{Cite web|url=https://www.guinnessworldrecords.es/world-records/99571-longest-paperclip-chain-in-30-seconds|title=Longest paperclip chain in 30 seconds|website=Guinness World Records|language=es-ES|access-date=2020-06-06}}</ref> * फास्टेस्ट पेपर क्लिप चेन इन वन मिनिट (Fastest paper clip chain in one minute) <ref>{{Cite book|title=Limca Book of Records 2016|last=|first=|publisher=Limca Book of Records|year=2016|isbn=978-93-82867-18-0|location=|pages=48}}</ref> * फास्टेस्ट कॉइन स्टॅकिंग इन वन मिनिट (Fastest coin stacking in one minute) <ref name=":74">{{Cite news|title=Vaidya's unique world record|last=|first=|date=|work=The Times of India|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|location=Nagpur|publication-date=26 May 2016}}</ref> <ref name=":75">{{Cite book|title=Limca Book of Records 2017|last=|first=|publisher=Hachette Book Publishing India Pvt. Ltd.|year=2017|isbn=978-93-82867-24-1|location=|pages=30}}</ref> === नवाचार === * '''इको-इन्नोव्हेशन्स :''' उनके 50 से अधिक निसर्गमित्र नवाचारों (Eco-innovations Galore) के कारण 2009 के रिकॉर्ड बुक में उनका नाम दर्ज हुआ। वह निसर्गमित्र नवाचार (Eco-innovations) के विकास के लिए दुनिया के पहले रिकॉर्ड धारक वीक्रमवीर हैं। <ref name=":50" /> <ref name=":56">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Environmentalist-poet-eyes-Guinness-record/articleshow/6042329.cms|title=Environmentalist poet eyes Guinness record|last=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Shripad Vaidya|last=|first=|date=|work=The Hitavada|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|location=Nagpur|publication-date=March 17, 2011|page=8|quote='Who's Who in the World' Records in America has taken Vaidya's entry as the first record holder in the world for development of eco-innovations. He is also included in the book, 'Who's Who in Science and Engineering 2011'.}}</ref> <ref name=":11" /> <ref name=":12" /> <ref name=":13" /> <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य का सुयश|last=|first=|date=|work=नवभारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=सितंबर ९, २००९|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":14">{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य यांची लिम्का रेकॉर्ड हॅटट्रिक|last=|first=|date=|work=लोकमत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=मार्च ९, २०११|page=३|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":15">{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य यांची लिम्का रेकॉर्ड ची हॅटट्रिक|last=|first=|date=|work=तरुण भारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=मार्च ५, २०११|page=११|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":16">{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य यांची लिम्का रेकॉर्ड हॅटट्रिक|last=|first=|date=|work=पुण्य नगरी|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=मार्च ६, २०११|page=५|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":77">{{Cite news|title=वैद्य की उपलब्धि|last=|first=|date=|work=नवभारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=मार्च ५, २०११|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":17">{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्यंची लिम्का रेकॉर्ड मध्ये हॅटट्रिक|last=|first=|date=|work=सकाळ|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=मार्च ५, २०११|page=२|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":78">{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य यांची लिम्का रेकॉर्ड हॅटट्रिक|last=|first=|date=|work=देशोन्नती|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=मार्च ५, २०११|page=२|pages=|isbn=|quote=इको इन्नोव्हेशन्स विकासासाठी जगातील पहिले रेकॉर्ड होल्डर म्हणून अमेरिकेच्या हूज हू इन द वर्ल्ड प्रकाशनाने त्यांची नोंद घेतली आहे.}}</ref> <ref name=":20">{{Citation|last=Sakal Papers|title=book, nagpur|date=2010-06-26|url=https://www.youtube.com/watch?v=_92bjCEmAPc|access-date=2018-10-01}}</ref> <ref name=":38">{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य|last=|first=|date=|work=लोकमत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=सितंबर १३, २०१०|page=२|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":39">{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य|last=|first=|date=|work=सकाळ|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=सितंबर १७, २०१०|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":57">{{Cite web|url=http://www.esparama.lt/documents/10157/490675/Eco-innovation_pateiktys.pdf/0fcf6a2f-47bb-4826-9f24-ca123064bb55|title=Eco-innovations|last=|pages=Page no. 14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616171058/http://www.esparama.lt/documents/10157/490675/Eco-innovation_pateiktys.pdf/0fcf6a2f-47bb-4826-9f24-ca123064bb55|archive-date=16 जून 2019|dead-url=|access-date=15 जनवरी 2022|url-status=dead}}</ref> <ref name=":86">{{Cite web|url=https://www.wikibook.wiki/wiki/es/Eco-innovaci%C3%B3n|title=Ecoinnovación (Eco-innovación) - wikipe.wiki|website=www.wikibook.wiki|access-date=2022-01-14|archive-date=14 जनवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114214259/https://www.wikibook.wiki/wiki/es/Eco-innovaci%C3%B3n|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://zims-en.kiwix.campusafrica.gos.orange.com/wikipedia_en_all_nopic/A/List_of_firsts_in_India#cite_note-68|title=List of firsts in India|website=zims-en.kiwix.campusafrica.gos.orange.com|access-date=2022-01-14|archive-date=15 जनवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115062807/https://zims-en.kiwix.campusafrica.gos.orange.com/wikipedia_en_all_nopic/A/List_of_firsts_in_India#cite_note-68|url-status=dead}}</ref><ref>{{Citation|title=نوآوری سازگار با محیط زیست|date=2021-12-29|url=https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%86%D9%88%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DA%AF%D8%A7%D8%B1_%D8%A8%D8%A7_%D9%85%D8%AD%DB%8C%D8%B7_%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA&oldid=33830480|work=ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد|language=fa|access-date=2022-01-15}}</ref>उन्होंने पर्यावरण के लाभ के लिए 100 से अधिक नवाचारों का आविष्कार किया जिसमें 'पेड़ लगाने की बांडगुल तकनीक', 'ग्रीन बॉक्स वनीकरण तकनीक', 'बीज मूर्ति', और 'भूकंप प्रतिरोधी बांस की दीवार' (जिसमें रेत की जगह राख का विकल्प शामिल है) और ये सब नवाचार इन्नोव्हेशन डाटाबेस में दर्ज है। <ref name=":48" /> उन्होंने गाजर घास में नमक जैसे रसायन की खोज की। <ref>{{Cite news|title=गाजर घास में खोजा रसायन|publisher=लोकमत समाचार|location=नागपुर|publication-date=अगस्त ८, २००५|pages=१३|language=हिंदी}}</ref> * '''मच्छर कीड़ा जाल (Mosquito Larva Trap) :''' उन्होंने सब इस्तेमाल कर सके ऐसा, प्रतिकृतिगत, कम लागत वाला, निसर्गमित्र मच्छर कीड़ा जाल का आविष्कार किया। यह जाल मच्छरों को फसाने हेतु उनके जीवन चक्र का उपयोग करता है।  उनका ये आविष्कार बिना किसी ऊर्जा का उपयोग किए और बिना किसी प्रदूषण के मच्छरों को नियंत्रित करने में सक्षम है। <ref name=":10" /> <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य यांची नवनिर्मिती|last=|first=|date=|work=महासागर|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=मार्च २३, २०१५|page=३|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य|last=|first=|date=|work=लोकमत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=मार्च २६, २०१५|page=४|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Limca Book of Records 2016 (Eco-friendly Mosquito Larva Trap)|last=|first=|publisher=Limca Book of Records|year=2016|isbn=978-93-82867-18-0|location=|pages=248}}</ref> * '''युरीन कलेक्शन सेंटर्स :''' खुले में पेशाब करने पर रोक लगाने में उपयोगी ऐसी पर्यावरण और मानव हित में रहनेवाला नवाचार उन्होंने २०११ साल के पहले ही पेश किया जिसे नवाचार के डाटाबेस में स्थान प्राप्त है। आज आशावाद बढ़ रहा है कि ऐसी संकल्पनाओं का उपयोग अपशिष्ट प्रबंधन में किया जा सकता है। कृषि के लिए उपयुक्त यूरिया के उत्पादन में मूत्र से प्राप्त यूरिया का उपयोग हो सकता है। <ref name=":80" /> <ref>{{Cite news|title=Collect urine at airports, convert to urea and end imports, says Gadkari|last=|first=|date=|work=The Times Of India (Nagpur Times)|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publication-place=Nagpur|publication-date=March 5, 2019|page=1}}</ref> <ref>{{Cite news|title=नवसंकल्पनेतून संशोधक तयार होतील : गडकरी|last=|first=|date=|work=तरुण भारत (आपलं नागपूर)|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=|publication-place=नागपूर|publication-date=मार्च ४, २०१९|page=४|pages=|isbn=}}</ref> === '''निसर्गपूजा (Eco-worship)''' === * '''इकोवर्शिप प्रसार :''' आराध्य वृक्षों के माध्यम से इकोवर्शिप याने निसर्गपूजा का प्रसार करनेवाला दुनिया का पहला नक्षत्रवन वृक्षारोपण उन्होंने नागपुर में किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.recordholdersrepublic.co.uk/world-record-holders/972/shripad-vaidya.aspx|title=World Record Holders and Breakers – Shripad Vaidya|last=www.unicorndesigners.co.uk}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/A-green-act-of-faith/articleshow/9858396.cms|title=A green act of faith – Times of India|work=The Times of India|access-date=2018-09-25}}</ref> <ref>{{Cite book|title=First Eco-worship Promotional Centre|last=|first=|publisher=India Book of Records (Diamond Books)|year=2012|isbn=|location=|pages=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=आस्था से ही बचेंगे पेड|last=|first=|date=|work=लोकमत समाचार|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=नवंबर १०, २०११|page=३|pages=|isbn=|quote=उपराजधानी के युवा पर्यावरणविद श्रीपाद वैद्य है, जो पेडों को बचाने के लिए अनूठे ढंग से काम लेते}}</ref> <ref name=":25">{{Cite news|title=नक्षत्रवन मंदिर बदलत्या पर्यावरणाचे आधारस्तंभ|last=|first=|date=|work=तरुण भारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=मार्च १८, २००९|page=४|pages=|isbn=}}</ref> उन्होंने प्रकृति के प्रति सम्मान और प्रकृति के प्रति संरक्षणभाव को बढ़ाने के उद्देश्य से तबतक नामस्वरुप / निर्गुणस्वरूप में ही रहें निसर्गदत्त नामक देवता की सगुणस्वरूप में मूर्ति पूजा दुनिया में पहली बार महाराष्ट्र के नागपुर में प्रारंभ की। इस निसर्गदत्त प्रकृति पूजा के माध्यम से हमारे चारों ओर की प्रकृति ही ईश्वर का सच्चा स्वरूप है यह भावना बढ़कर निसर्गपूजा संकल्प के माध्यम से निसर्ग संवर्धन होता है, जो आज के समय की अत्यावश्यकता है। नक्षत्रवन इकोवर्शिप से संबंधित उनके विश्व रिकॉर्ड के वजह से व्यक्ति अनुरूप आराध्य वृक्षारोपण के संकल्पना की दुनिया में एक नई पहचान निर्मित हुई। परिणामस्वरूप, दुनिया भर के विभिन्न स्थानों में आराध्य वृक्षारोपण को संदर्भ प्राप्त होकर वृक्षारोपण को बढ़ावा मिला। <ref name=":21">{{Cite web|url=http://miraclesworldrecords.com/Gallery/Details/7282|title=Details}}</ref> <ref name=":3" /> <ref name=":40" /> <ref name=":41" /> <ref name=":42" /> <ref name=":43" /> <ref name=":26">{{Cite news|title=निसर्गदत्तांचे चैतन्यमयी स्थान|last=|first=|date=|work=महाराष्ट्र टाइम्स|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=जून २८, २०१६|page=६|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":27">{{Cite news|title=नक्षत्रवन वृक्षारोपण एक शास्त्रीय परंपरा|last=|first=|date=|work=तरुण भारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=मार्च १६, २०१३|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":18">{{Cite news|title=Nagpur needs to do a lot more for environment|last=|first=|date=|work=The Times of India|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|location=Nagpur|publication-date=March 6, 2013}}</ref> * '''निसर्गपूजा लेखन :''' प्रकृति उपासना पद्धति को हर किसी के लिए समझने में आसान बनाने और अनुकरण के माध्यम से प्रकृति संरक्षण के कार्य को सफल बनाने के उद्देश्य से उन्होंने निसर्गपूजा का लेखन किया। <ref name=":47">{{Cite news|url=|title=निसर्गपूजा लेखनाचा विक्रम|last=|first=|date=|work=लोकमत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=|publication-place=नागपूर|publication-date=नवंबर १६, २०१८|page=१|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":49">{{Cite news|title=निसर्ग पूजा लेखन का रिकाॅर्ड, ७३६९ शब्दों की रचना|last=|first=|date=|work=लोकमत समाचार|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publication-place=नागपूर|page=८}}</ref> <ref>{{Cite news|title=निसर्गपूजा लेखनाचा विश्वविक्रम|last=|first=|date=|work=पुण्य नगरी|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=|publication-place=नागपूर|publication-date=नवंबर १७, २०१८|page=८|pages=|isbn=|quote=निसर्गपूजेच्या अनुकरणातून व प्रसारातून जगभरात निसर्ग संवर्धनाला हातभार लागेल.}}</ref> <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य|last=|first=|date=|work=तरूण भारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=नवंबर १९, २०१८|page=८|pages=|isbn=}}</ref> === विज्ञान के संबंध में === * '''पर्यावरणीय सिद्धान्त:''' उन्होंने कुल चार पर्यावरणीय सिद्धांतों की खोज की। <ref>{{Cite news|title=चिकित्सा विज्ञान के लिए पर्यावरणीय सिद्धान्त प्रतिपादित किए श्रीपाद ने !|last=|first=|date=|work=लोकमत समाचार|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=सितंबर १८, २००४|page=१३|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=ज्यों जल बिन मीन, त्यों सूत्र बिना विज्ञान|last=|first=|date=|work=लोकमत समाचार|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=सितंबर १९, २००४|page=१२|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य यांचा शोध स्वीकृत|last=|first=|date=|work=तरुण भारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=अक्तूबर १८, २००४|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.uniqueworldrecords.com/records/posts/invention-of-environmental-electropathy-by-development-of-environmental-theory-and-formulas-applicable-to-electropathy|title=Invention of Environmental Electropathy by Development of Environmental Theory and Formulas Applicable to Electropathy|website=www.uniqueworldrecords.com|language=en|access-date=2022-01-15}}</ref> वे इस प्रकार हैं: # <u>पर्यावरणीय सहिष्णुता सिद्धान्त (Theory of Environmental Bearability)</u>: जब कोई सजीव पर्यावरणीय परिवर्तनों का अल्पकाल के लिए या फिर अल्प प्रभाव में अनुभव करता है तब उस सजीव में उन पर्यावरणीय परिवर्तनों से अनुकूल होने के लिए अल्प मात्रा में परिवर्तन होते है। लेकिन, जैसे ही इस तरह के पर्यावरणीय प्रभाव समाप्त हो जाते हैं, जीवों में उनके कारण होने वाले परिवर्तन गायब हो जाते हैं और जीव फिरसे पूर्ववत स्थिति में आ जाता है। यह तभी होता है जब ये पर्यावरणीय प्रभाव जीव की सहनशीलता की सीमा से अधिक न हों। उदाहरण : ठंड में बाहर घूमते समय दस्ताने न पहनने पर हाथ सूज सकते हैं, लेकिन घर के गर्म वातावरण में लौटने पर हाथों की स्थिति ठीक हो जाती है। # <u>पर्यावरणीय प्रतिरोध सिद्धान्त (Theory of Environmental Opposition</u>): यह सिद्धांत तब लागू होता है जब किसी सजीव पर पर्यावरणीय प्रभाव उसकी शारीरिक सहनशीलता से अधिक हो जाता है। जब किसी जीव पर कोई पर्यावरणीय प्रभाव उस जीव के शरीर की सहनशीलता सीमा से अधिक प्रभाव में या फिर अधिक ज्यादा अवधि के लिए होता है, तो ऐसे दीर्घकालिक या तीव्र प्रभाव उस जीव के शरीर में कुछ परिवर्तन का कारण बनते हैं। लेकिन उसके बाद जीवित शरीर प्रतिक्रिया देते हुए उस परिवर्तन से भी ज्यादा हद तक विपरीत परिवर्तन पैदा करते हुए पर्यावरणीय प्रभावों के कारण शरीर में होने वाले परिवर्तनों को उलट देता है। इस कारण पर्यावरणीय प्रभाव से जो स्थिति दिखनी चाहिए थी उससे पूर्णतः विरोधी स्थिति में सजीव का शरीर आता है। उदाहरण : सहनशीलता से अधिक थंड में घूमने से शरीर का तापमान अस्थायी रूप में कम होने का पर्यावरणीय प्रभाव दिखाएगा। लेकिन बाद में शरीर द्वारा जो प्रतिक्रिया होगी उसकी वजह से पर्यावरणीय प्रभाव के परिणाम को उलट दिया जाएगा और शरीर का तापमान कम होने के बजाय बढ़ जाएगा। इस प्रकार थंड लग जाने से शरीर का संतुलन बिगड़ने का अनुभव सर्वसाधारण है। इसी प्रकार जब सजीव के शरीर पर सहनशीलता से ज्यादा प्रभाव में प्रहार होता है तब उस प्रहार के परिणामस्वरुप शरीर पर छाप पड़ती है (शरीर अल्प अवधि के लिए दबता है)। लेकिन बाद में शरीर प्रतिक्रिया देते हुए, एकदम ही विरोधी स्थिति में आता है जिससे शरीर दबा हुआ दिखने के बजाय सूज कर फूल जाता है। # <u>पर्यावरणीय विनाश सिद्धान्त (Theory of Environmental Destruction)</u>: जब किसी जीव पर पर्यावरणीय प्रभाव असहनीय होते हैं और बहुत लंबे समय तक (असहनीय अवधि के लिए) काम करते हैं, तो ऐसे प्रभाव जीव के शरीर में स्थायी परिवर्तन का कारण बनते हैं और जीव द्वारा कोई प्रभावी उलटा प्रभाव उत्पन्न नहीं किया जा सकता है। उदाहरण : असहनीय हिमनदों या बर्फीले पानी में गिरने से शरीर का तापमान बहुत कम हो जाता है लेकिन शरीर इस स्थिति को कोई प्रतिक्रिया नहीं दे सकता और कोई उलटा परिवर्तन नहीं कर सकता। # <u>पर्यावरणीय सृजन सिद्धान्त (Theory of Environmental Creation)</u> : जब किसी सजीव के शरीर पर ऐसा पर्यावरणीय प्रभाव पडता है, जो की बहुत अल्प मात्रा में लेकिन लंबे समय तक प्रभावी रहता है और जिस पर शरीर का विशेष ध्यानाकर्षण नहीं होता है, तो सामान्य परिस्थितियों में ऐसा पर्यावरणीय प्रभाव जीव के शरीर पर परिवर्तन लाता है और शरीर उसपर कोई प्रतिक्रिया भी नहीं देता। उदाहरण : उष्ण प्रदेश से ठंडे प्रदेश में या फिर ठंडे प्रदेश से उष्ण प्रदेश में स्थानांतरित हुए लोगों के त्वचा की वर्णछटा में लंबे समय के बाद फर्क दिखाई देता है। किसी व्यक्ति के शरीर के उस भाग के रंग में भी अंतर होता है जो लगातार कपड़ों से ढका रहता है और जो भाग कपड़ों से ढका नहीं होता है क्योंकि जो त्वचा का भाग कपड़ों से ढका नहीं होता उसपर पर्यावरणीय प्रभाव बहुत ही अल्प मात्रा में लेकिन लंबे समय तक होते रहते है। * '''पर्यावरणीय इलेक्ट्रोपॅथी विज्ञान :''' पर्यावरणीय इलेक्ट्रोपॅथी विज्ञान पर अपने संशोधन में, उन्होंने इलेक्ट्रोपॅथी के विज्ञान में उल्लिखित विदेशी पौधों के बजाय उनके विकल्प में देशी पौधों की १२८ प्रजातियों की खोज की। उनकी खोज देशी पौधों के वृक्षारोपण के साथ-साथ स्थानीय अनुसंधान और विकास के लिए उत्प्रेरक थी। श्रीपाद वैद्य इलेक्ट्रोपॅथी के विकास के लिए दुनिया के पहले भारतीय इन्नोव्हेटर / नवनिर्मितिकार बने, और साथ ही इलेक्ट्रोपॅथी के लिए दुनिया के पहले विश्व रिकॉर्ड धारक (world record holder) भी बने। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=n83JDQAAQBAJ&pg=PT68&lpg=PT68&dq=shripad+vaidya+ELECTROPATHY&source=bl&ots=BU2sv05QCQ&sig=rqlXsOm9t8goKviIGH6--wan_To&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjDvJyVnNTdAhXHVisKHYkDCDMQ6AEwAnoECAcQAQ#v=onepage&q=shripad%20vaidya%20ELECTROPATHY&f=false|title=Unique World Records 2016: Unique World Records 2016 Digital Edition|last=Records|first=Unique World|date=2016-12-25|publisher=Symbion Books|isbn=9789352587711|language=en}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=qkBEDwAAQBAJ&pg=PT88&dq=shripad+vaidya&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjHm-DnguLiAhXKbSsKHc3hBEIQ6AEIMjAC#v=onepage&q=shripad%20vaidya&f=false|title=Unique World Records 2017: Unique World Records 2017 Digital Edition|last=Limited|first=Unique World Records|date=2017-12-25|publisher=Symbion Books|isbn=9788193394502|language=en}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=ITCBDwAAQBAJ&pg=PT88&dq=shripad+vaidya&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjHm-DnguLiAhXKbSsKHc3hBEIQ6AEIKDAA#v=onepage&q=shripad%20vaidya&f=false|title=Unique World Records 2018: Unique World Records 2018 Digital Edition|last=Limited|first=Unique World Records|date=2018-12-25|publisher=Symbion Books|isbn=9788193394526|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://uniqueworldrecords.com/records/posts/invention-of-environmental-electropathy-by-development-of-environmental-theory-and-formulas-applicable-to-electropathy|title=Invention of Environmental Electropathy by Development of Environmental Theory and Formulas Applicable to Electropathy|website=uniqueworldrecords.com|language=en|access-date=2022-12-11}}</ref> === '''साहित्य और लेखन के संबंध में''' === * निसर्ग संवर्धन के उद्देश्य से श्रीदेव निसर्गदत्त निसर्गपूजा पद्धती की रचना का लेखन करनेवाले वे दुनिया के पहले ज्ञात लेखक है। <ref name=":18" /> * उन्होंने बहुत दीर्घ ३५५ शब्दों का शीर्षक है ऐसे निसर्गकविता के किताब का लेखन किया है। <ref name=":28">{{Cite book|title=The Longest Title of Book|last=|first=|publisher=India Book of Records (Diamond Books)|year=2011|isbn=|location=|pages=}}</ref> <ref name=":29">{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=T3KEijrvHacC&pg=PT19&lpg=PT19&dq=unique+world+records+longest+poetry+शीर्षक&source=bl&ots=72p4ml7GbT&sig=pneSQraiQnBpU0t8SI2Gkl4X_p8&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjf5LfN5uXdAhVJMo8KHaI6CbsQ6AEwDHoECAAQAQ#v=onepage&q=unique%20world%20records%20longest%20poetry%20शीर्षक&f=false|title=Unique World Records 2013: Book of World Records|last=Limited|first=Unique World Records|date=2013-04-24|publisher=Symbion Books|isbn=9789351047612|language=en}}</ref> <ref name=":30">{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य यांच्या 'निसर्ग' पुस्तकाचे प्रकाशन|last=|first=|date=|work=पुण्य नगरी|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=अप्रैल १, २०१०|page=३|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":31">{{Cite news|title=विश्वविक्रमी पुस्तकाचे प्रकाशन|last=|first=|date=|work=सकाळ|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=अप्रैल १, २०१०|page=८|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":32">{{Cite news|title=Shripad Vaidya's book on eco-friendly poems out|last=|first=|date=|work=The Hitavada|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|location=Nagpur|publication-date=March 31, 2010}}</ref> <ref name=":33">{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य यांच्या पुस्तकाचे प्रकाशन|last=|first=|date=|work=तरुण भारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=अप्रैल १, २०१०|page=१३|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":19" /> <ref name=":34">{{Cite news|title=तब्बल ३५५ शब्दांचे शीर्षक|last=|first=|date=|work=सकाळ|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=जून २६, २०१०|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":57" /> <ref>{{Cite web|url=https://www.scribd.com/document/157639351/Indian-English-literature-pdf|title=Indian English literature.pdf {{!}} Indian Literature {{!}} English Language Literature}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=5ubOBQAAQBAJ&pg=PA11&lpg=PA11&dq=water+use+shripad+vaidya&source=bl&ots=1dQm9RiDVk&sig=wbfa8MIidBWGwjQHCMtISARihEc&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi9gfHtnYnfAhXBo48KHRPrCO84ChDoATABegQICRAB#v=onepage&q=water%20use%20shripad%20vaidya&f=false|title=Unique World Records 2014: Explore the Unique Records Inside|last=Limited|first=Unique World Records|date=2014-08-24|publisher=Symbion Books|isbn=9789351741565|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://pdfcoffee.com/indian-english-literaturepdf-pdf-free.html|title=Indian English literature.pdf|website=pdfcoffee.com|language=en|access-date=2021-10-23}}</ref> * वह हिंग्लिश (Hinglish) भाषा के लिए विश्व रिकॉर्ड बनाने वाले पहले कवि है। उन्होंने निसर्ग / nature इस विषय पर ३७५१ शब्दों के कविता को रचा जिसमें श्रृंगाररस, भक्तिरस, रौद्ररस, इत्यादि रस सामाविष्ट है। <ref>{{Cite news|url=https://www.worldrecordsindia.com/2015/05/14/longest-poetry-on-nature-in-hinglish-language/|title=Longest Poetry on Nature in Hinglish Language|work=World Records India – Indian World Record Book 2018{{!}} 2017 {{!}} 2016|access-date=2018-10-01|language=en-US}}</ref> लाँगेस्ट पोएम अबाउट नेचर रिटन इन हिंग्लिश (Longest poem about nature written in Hinglish) यह विश्वविक्रम।<ref>{{Cite web|url=https://recordsetter.com/world-record/poem-about-nature-written-hinglish/41905|title=Longest Poem About Nature Written In Hinglish}}</ref> * पर्यावरण जागरूकता के लिए उनके द्वारा लिखे गए विभिन्न लेख और कविताएँ प्रतिष्ठित समाचार पत्रों में प्रकाशित हो चुकी हैं। <ref>{{Cite news|title=पर्यावरण संरक्षण कायदा|last=|first=|date=|work=लोकसत्ता|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=दिसंबर ३०, १९९४|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":23">{{Cite news|title=पर्यावरण वाहिनी|last=|first=|date=|work=लोकसत्ता|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=नवंबर २६, १९९४|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":88">{{Cite news|title=दुर्गंधाचा गंध पर्यावरण कायद्यांना किती ?|last=|first=|date=|work=लोकसत्ता|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|year=१९९४-९५|location=नागपूर}}</ref> <ref>{{Cite news|title=पर्यावरणाचा समतोल राखणारे वास्तुशास्त्र|last=|first=|date=|work=लोकसत्ता|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=जनवरी १३, १९९५|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=प्रदूषणाच्या घटकांमुळे मानसिक आघात|last=|first=|date=|work=लोकसत्ता|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|year=१९९५|location=नागपूर}}</ref> <ref name=":24">{{Cite news|title=११ फुटी साप आणि आपण|last=|first=|date=|work=लोकसत्ता|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=दिसंबर २१, १९९४|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":92">{{Cite news|title=Medicine of the future|last=|first=|date=|work=Lokmat Times|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|location=Nagpur|publication-date=April 2, 1996}}</ref> <ref>{{Cite news|title=इलेक्ट्रोपथी चिकित्सा पद्धती एक दृष्टिक्षेप !|last=|first=|date=|work=लोकमत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=मार्च २४, २००२|page=२|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":87">{{Cite news|title=इलेक्ट्रोहोमिओपथी संशोधन|last=|first=|date=|work=लोकमत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=जून ९, २००२|page=२|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=|first=|date=|title=उद्योग|url=|journal=जल्लोश काव्य संग्रह|type=कविता|location=कोल्हापूर|publisher=मासिक ज्ञान विज्ञान प्रबोधिनी|publication-date=नवंबर १३, २००४|volume=|pages=|via=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=चिंबचिंब या पावसात|last=|first=|date=|work=सकाळ|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=जुलाई ३०, २००६|page=६|pages=|type=कविता|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=गंगा प्रदूषणाचा वेध|last=|first=|date=|work=तरुण भारत (आसमंत)|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=जुलाई २४, २०११|page=१|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=पर्यावरण मित्र इलेक्ट्रोपथी|last=|first=|date=|work=लोकमत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=अगस्त २५, २००२|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=इलेक्ट्रोहोमिओपथी आहे तरी काय ?|last=|first=|date=|work=तरुण भारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=जुलाई २२, १९९९|page=७|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=इलेक्ट्रोहोमिओपथी आहे तरी काय ?|last=|first=|date=|work=नवराष्ट्र|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=मई २९, २००१|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":47" /> <ref name=":27" /> <ref>{{Cite news|title=बालक-बालिकांचा योग्य अनुपात : एक चिंतन|last=|first=|date=|work=तरुण भारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=अप्रैल २१, २०११|page=५|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":49" /> <ref>{{Cite news|title=My Times My Voice|last=|first=|date=|work=The Times of India|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=Nagpur|publication-date=January 14, 2012|page=3|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=All civic bodies must have plans to protect all water sources|last=|first=|date=|work=The Times of India|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|location=Nagpur|publication-date=May 25, 2013|page=7}}</ref> * उन्होंने विभिन्न किताबे लिखी है। <ref name=":22" /> <ref name=":19" /> <ref name=":20" /> <ref name=":28" /> <ref name=":29" /> <ref name=":30" /> <ref name=":31" /> <ref name=":32" /> <ref name=":33" /> <ref name=":34" /> * उन्होंने सबसे छोटी (5 अक्षर का एक शब्द) वसीयत लिखने का रिकॉर्ड बनाया है। <ref>{{Cite news|title=लहान इच्छापत्राचा मसुदा श्रीपाद वैद्य यांच्या नावे|last=|first=|date=|work=तरुण भारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=अप्रैल २८, २०१२|page=९|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य यांचे जगातील सर्वात लहान 'इच्छापत्र'|last=|first=|date=|work=पुण्य नगरी|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=जून ८, २०१२|page=८|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Shortest Will|last=|first=|publisher=India Book of Records (Diamond Books)|year=2013|isbn=|location=|pages=}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://thereaderwiki.com/en/Will_and_testament#cite_note-22|title=Will and testament|website=The Reader Wiki, Reader View of Wikipedia|language=en|access-date=2022-12-11}}</ref> * उन्होंने नए शब्द (विकासावलंबी <ref name=":55" />, सेवासमृद्ध <ref name=":79" />, आदि) एवं सुविचारों (“एकसारखे संरचनात्मक प्रयत्न हे स्वत:च एक निर्णय असतात <ref name=":87" />", आदि) का लेखन किया है। === कला के संबंध में === 'कॉईन स्टॅकिंग आर्ट' इस कलाप्रकार में उन्होंने विविध प्रयोग यशस्वी किए जिनके अलग-अलग विश्वविक्रम भी स्थापित हुए। <ref name=":76" /> <ref name=":82" /> <ref name=":91" /> प्रति मिनट ७३ सिक्कों का दुनिया का सबसे तेज स्टैकिंग रिकॉर्ड उनके नाम पर दर्ज है। <ref name=":75" /> <ref name=":56" /> उन्होंने कॉईन स्टॅक्ड खड़ी थ्री-डी शब्दरचना (Vertical 3D coin structure of 'HI' - LBR 2019), श्री गणेश स्वरूप की रचना, आदि जैसे नवाचारों की शुरुआत करके इस कला को आगे बढ़ाने की कोशिश की। <ref>{{Cite news|title=Vaidya's unique world record|last=|first=|date=|work=The Times Of India|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|location=Nagpur|publication-date=May 26, 2016}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Celebrating with Times|last=|first=|date=|work=The Times of India|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|location=Nagpur|publication-date=September 19, 2018|page=2}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=c79aDwAAQBAJ&pg=PT641&dq=limca+book+of+records&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj06f6v6fTdAhVNeisKHdy3BvgQ6AEIOjAE#v=onepage&q=limca%20book%20of%20records&f=false|title=Limca Book of Records: India at Her Best|last=LBR|first=Team|date=2018-05-05|publisher=Hachette India|isbn=9789351952404|language=en}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Most coins stacked (Limca Book of Records)|last=|first=|publisher=Hachette Book Publishing India Pvt. Ltd.|year=2018|isbn=978-93-5195-217-6|location=|pages=022}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Fastest stacking of Rs 10 coins|last=|first=|publisher=Limca Book of Records (Hachette India)|year=2017|isbn=978-93-82867-24-1|location=|pages=30}}</ref> === '''अन्य सहभाग एवं सहयोग''' === * '''पर्यावरण वाहिनी सदस्य:''' मार्च १९९३ से अगले दो वर्षों के लिए, वह नागपुर जिला पर्यावरण वाहिनी (पर्यावरण और वन मंत्रालय, भारत सरकार) के मानद सदस्य थे। इस दौरान उन्होंने पर्यावरण के संरक्षण के लिए, विशेष रूप से जल प्रदूषण को कम करने के लिए अथक प्रयास किए। <ref name=":88" /> <ref>{{Cite news|title=निकृष्ट मलवाहिन्यांमुळे विहिरींचे पाणी प्रदूषित|last=|first=|date=|work=लोकसत्ता|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=जून २, १९९५|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=नागपुरातील बहुतांश शाळांत पिण्याच्या पाण्याचे प्रदूषण|last=|first=|date=|work=लोकसत्ता|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=सितंबर ९, १९९३|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":92" /> <ref>{{Cite news|title=Shripad Vaidya|last=|first=|date=|work=The Hitavada|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|location=Nagpur|publication-date=March 17, 2011|page=8|quote=He was also the member of Nagpur District Paryavaran Vaahini Committee of Government of India}}</ref> <ref name=":15" /> <ref name=":16" /> <ref name=":77" /> <ref name=":78" /> <ref>{{Cite book|title=International Encyclopedia of Ecology and Environment|last=|first=|publisher=Indian Institute of Ecology and Environment, New Delhi|year=1995|isbn=81-7456-024-6|volume=19 (Environmental Procedures)|location=New Delhi, India|pages=71, 72|quote=The Paryavaran Vahini Scheme, launched during last year with the basic objectives of creation of Environmental Awareness through people's participation.}}</ref> * युनायटेड नेशन्स एनव्हायर्नमेंट प्रोग्राम (UNEP) के जागतिक पर्यावरण दिवस (World Environment Day) कार्यक्रम के संकल्प सहभाग के लिए उनको प्रशंसा पत्र मिले है। <ref name=":46">{{Cite news|title=पर्यावरणमित्र श्रीपाद वैद्य 'हूज हू इन द वर्ल्ड' मध्ये|last=|first=|date=|work=देशोन्नती|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=जून ७, २०१३|page=८|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":44" /> * पर्यावरण और शिक्षा क्षेत्र से संबंधित सेवाभावी संस्थांओं के कार्य में उनका बहुमूल्य सहयोग रहा है। * पर्यावरण हित में शाकाहार, जीवदया और निर्व्यसनी (गैर व्यसनी) जीवनशैली के वे पैरोकार रहें है। <ref name=":69">{{Cite news|title=23 tennis balls in one hand? City man sets world record|last=|first=|date=|work=The Times of India|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publication-place=Nagpur|publication-date=21 July 2013|quote=He says he has set these records for spreading message about environmental conservation and vegetarianism. I show that having a very good health and strength is possible even without consuming non-veg food, he insisted.}}</ref> <ref name=":68">{{Cite news|title=Shripad Vaidya sets new world record|last=|first=|date=|work=The Hitavada|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=Nagpur|publication-date=July 20, 2013|page=5|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":70">{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य यांचा विश्वविक्रम|last=|first=|date=|work=देशोन्नती|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=जुलाई १९, २०१३|page=८|pages=|isbn=}}</ref> * 'फ्रेंडलिएस्ट डे ऑफ द इयर' इस विश्वविक्रम में वे सहभागी थे। <ref name=":52" /> * मोझिला सर्टिफिकेट ऑफ थँक्स टू हेल्प सेट अ वर्ल्ड रेकॉर्ड (१७ जून २००८) <ref name=":39" /> * नॅशनल जिओग्राफिक - द ग्रेट नेचर प्रोजेक्ट इनके 'लार्जेस्ट ऑनलाईन फोटो अल्बम ऑफ ॲनिमल्स' इस विश्वविक्रम में उनका सहभाग रहा। * मोस्ट 'टाईम्स ऑफ इंडिया - नागपूर एडिशन' न्यूजपेपर्स कलेक्टेड इन वन इयर (Most 'Times of India - Nagpur Edition' newspapers collected in one year) <ref>{{Cite web|url=https://recordsetter.com/world-record/times-india--nagpur-edition-newspapers-collected-year/30194|title=Most "Times Of India - Nagpur Edition" Newspapers Collected In One Year}}</ref> यह अभिनव सुर्खियों के संग्रह का विश्व रिकॉर्ड उनके नाम है। * 'सेल्फी विथ ट्री कॉन्टेस्ट - २०१६' इस राष्ट्रीय विक्रम प्राप्त कार्य में वृक्षारोपण करके सहभाग।<ref>{{Cite book|title=Limca Book of Records 2017|last=|first=|publisher=Hachette Book Publishing India Pvt. Ltd|year=2017|isbn=978-93-82867-24-1|location=|pages=233}}</ref> * २०१८ साल के गिनीज बुक ऑफ रेकॉर्ड्स में अमेझिंग बॉडीज् (Amazing Bodies) इस स्तंभ में उनका नाम दर्ज है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fqQoDwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA97&dq=shripad+vaidya+in+guinness+world+records+2018&hl=en|title=Guinness World Records 2018: Meet our Real-Life Superheroes|last=Records|first=Guinness World|date=2017-08-29|publisher=Guinness World Records|isbn=978-1-912286-18-8|pages=118|language=en}}</ref> * विक्रमों का शतक बनानेवाले वे पहले नागपूरी है (The first Nagpurian to become the centurion of records <ref name=":90" /> )। <ref name=":83" /> <ref name=":84" /> <ref name=":85" /> पर्यावरणीय मानव विकास का संदेश देनेवाला यह इस प्रकार का दुनिया का पहला विक्रमी शतक है। <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य यांच्या विक्रमांचे जगातील पहिले शतक|last=|first=|date=|work=देशोन्नती|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|location=नागपूर|publication-date=अगस्त ३०, २०१९|page=४|language=मराठी|quote='पर्यावरणीय मानव विकास' या विषयाच्या समर्थनार्थ, मानवाच्या मूलभूत गरजांचे महत्व लक्षात घेऊन त्यांच्या पूर्तते संदर्भातील संरचनात्मक असे विक्रम ते सातत्याने करीत आले आहे. यावर्षी या विक्रमांचे शतक पूर्ण झाले.}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Every person is best & unique in own way, says Shripad Vaidya|last=|first=|date=|work=Lokmat Times|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|location=Nagpur|publication-date=September 3, 2019|page=6|language=English|quote=Thus it became the first century of its kind dedicated in support of the subject of environmental human development.}}</ref> == पुरस्कार == * भारत गौरव ॲवार्ड <ref name=":0"/> <ref>{{Cite news|title=ॲड. श्रीपाद वैद्य|last=|first=|date=|work=तरुण भारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=दिसंबर १५, २०१४|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Bharat Gaurav Award|last=|first=|date=|work=The Times of India|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|location=Nagpur|publication-date=December 1, 2014}}</ref> <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य भारत गाैरव अवार्ड से सम्मानित|last=|first=|date=|work=दैनिक भास्कर|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=दिसंबर १, २०१४|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=ॲड. श्रीपाद वैद्य यांना भारत गाैरव|last=|first=|date=|work=महासागर|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=दिसंबर १, २०१४|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य यांना भारत गाैरव अवार्ड|last=|first=|date=|work=देशोन्नती|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=दिसंबर २, २०१४|page=३|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य|last=|first=|date=|work=लोकमत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=दिसंबर २, २०१४|page=४|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य सम्मानित|last=|first=|date=|work=नवभारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=दिसंबर १, २०१४|page=४|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य भारत गाैरव पुरस्काराने सन्मानित|last=|first=|date=|work=सकाळ|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=दिसंबर ४, २०१४|page=३|pages=|isbn=|quote=देशाचा गाैरव वाढविण्यास ज्यांनी हातभार लावला अशा जगभरातील भारतीयांच्या कार्याची दखल या पुरस्काराद्वारे घेण्यात येते.}}</ref> * बेस्ट सिटिझन ऑफ इंडिया ॲवार्ड <ref name=":3" /> <ref name=":35" /> <ref name=":36" /> <ref name=":37" /> <ref name=":42" /> <ref name=":43" /> <ref name=":41" /> <ref name=":40" /> * भारत ज्योति पुरस्कार <ref>{{Cite book|title=Bharat Jyoti Puraskar|last=|first=|publisher=Best Citizen Publishing House|year=2018|isbn=|location=|pages=10}}</ref> * विशेष सेवा सम्मान <ref>{{Cite news|title=नागपूरभूषण पुरस्कार वितरण सोहळा उद्या|last=|first=|date=|work=सकाळ|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=दिसंबर ११, २०१२|page=८|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Nagpur Bhushan Awards|last=|first=|date=|work=The Times of India|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|location=Nagpur|publication-date=December 12, 2012}}</ref> <ref>{{Cite news|title=कला, साहित्यक्षेत्रात उल्लेखनीय कार्य करणार्यांचा 'विशेष सेवा सन्मान'|last=|first=|date=|work=सकाळ|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=दिसंबर १६, २०१२|page=६|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=नागपूरभूषण पुरस्काराचे थाटात वितरण|last=|first=|date=|work=तरुण भारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=दिसंबर १६, २०१२|page=१३|pages=|isbn=}}</ref> * हूज हू इन द वर्ल्ड <ref name=":39" /> <ref name=":57" /> <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य|last=|first=|date=|work=तरुण भारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=सितंबर १६, २०१०|page=१४|pages=|isbn=}}</ref> <ref name=":69" /> <ref>{{Cite news|title='हूज हू' मध्ये श्रीपाद वैद्य यांची नोंद|last=|first=|date=|work=पुण्य नगरी|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=अक्तूबर १५, २०१४|page=७|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title='हूज हू' में श्रीपाद वैद्य|last=|first=|date=|work=नवभारत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=अक्तूबर १७, २०१४|page=४|pages=|isbn=}}</ref> <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य 'हूज हू' मध्ये|last=|first=|date=|work=महाराष्ट्र टाइम्स|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=|year=|location=नागपूर|publication-date=अक्तूबर २८, २०१४|page=४|pages=|isbn=}}</ref> * स्टार २०२० <ref>{{Cite news|url=https://worldbookofrecords.uk/star2020|title=World Book of Records|pages=27|language=en-UK}}</ref> == श्रीपाद वैद्य की जीवनी प्रकाशित पुस्तकें == * हूज हू इन द वर्ल्ड - २६वां संस्करण - २००८ <ref name=":86" /> * हूज हू इन द वर्ल्ड - २७वां संस्करण - २००९ * हूज हू इन द वर्ल्ड - २८वां संस्करण - २०१० * हूज हू इन सायन्स ॲन्ड इंजिनियरिंग - ११वां संस्करण - २०१० * हूज हू इन द वर्ल्ड - ३०वां संस्करण - २०१२ * हूज हू इन द वर्ल्ड - ३१वां संस्करण - २०१३ <ref name=":51" /> <ref>{{Cite news|title=श्रीपाद वैद्य यांची गिनीज बुकात नोंद|last=|first=|date=|work=पुण्य नगरी|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|location=नागपूर|publication-date=अक्तूबर २१, २०१३|quote=अमेरिकेतील हूज हू इन द वर्ल्ड या प्रकाशनासाठी त्यांची नोंद}}</ref> <ref name=":72" /> <ref name=":73" /> * हूज हू इन द वर्ल्ड - ३२वां संस्करण - २०१४ * हूज हू इन द वर्ल्ड २०१६ * हूज हू इन सायन्स ॲन्ड इंजिनियरिंग २०१६ *हूज हू इन द वर्ल्ड २०१९ <ref name=":93" /> * हूज हू इन द वर्ल्ड २०२० <ref name=":82" /> <ref name=":76" /> == संदर्भ == [[श्रेणी:मराठी लोग]] [[श्रेणी:1969 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:पर्यावरणविद]] [[श्रेणी:नागपुर के लोग]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के लोग]] [[श्रेणी:नवाचारी]] [[श्रेणी:लेखक]] [[श्रेणी:ऑथर]] [[श्रेणी:भारतीय पर्यावरणविद]] [[श्रेणी:कवि]] [[श्रेणी:भारतीय कवि]] <references /> [[श्रेणी:भारत के विश्व रिकॉर्ड धारक]] [[श्रेणी:विश्व रिकॉर्ड धारक]] [[श्रेणी:विश्व रिकॉर्ड होल्डर]] __सूचीबद्ध__ il63m00ptbgai730j7b7aqryjym3vdv श्वेता भट्टाचार्य 0 1355351 6534597 6224811 2026-03-30T11:14:32Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6534597 wikitext text/x-wiki '''श्वेता भट्टाचार्य''' (जन्म 21 सितंबर 1992) एक भारतीय टेलीविजन अभिनेत्री हैं।<ref>{{Cite web|url=https://english.newstracklive.com/ampnews/bengali-actress-shweta-bhattacharya-will-be-seen-in-jai-kanhaiya-lal-ki-sub-television-news-creur--37309-1.html|title=Bengali actress Shweta Bhattacharya will be seen in Jai Kanhaiya Lal Ki {{!}} News Track Live, NewsTrack English 1|website=english.newstracklive.com|access-date=2022-02-28}}</ref> उन्होंने जमुना ढाकी, सिंदूरखेला, जय कन्हैया लाल की और तुमी रोबे नीरोबे जैसे लोकप्रिय टीवी शो में भी काम किया।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/bengali/jamuna-dhaki-completes-250-episodes/articleshow/81603462.cms|title=‘Jamuna Dhaki’ completes 250 episodes - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2022-02-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/bengali/rubel-das-refutes-rumours-of-dating-co-actress-sweta-bhattacharya-says-this-is-the-wildest-rumour-i-have-ever-heard/articleshow/84606943.cms|title=Rubel Das refutes rumours of dating co-actress Sweta Bhattacharya, says "This is the wildest rumour I have ever heard" - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2022-02-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/reportedly-all-is-not-well-between-jamuna-dhaki-s-lead-pair-rubel-das-and-shweta-bhattacharya-31626427845601.html|title=শ্বেতা-রুবেলের বন্ধুত্বে চিড়! শ্যুটিং সেটে কথা বন্ধ ‘যমুনা ঢাকি’র নায়ক-নায়িকার|date=2021-07-16|website=Hindustantimes Bangla|language=bn|access-date=2022-02-28|archive-date=28 फ़रवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228182508/https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/reportedly-all-is-not-well-between-jamuna-dhaki-s-lead-pair-rubel-das-and-shweta-bhattacharya-31626427845601.html|url-status=dead}}</ref>{{ज्ञानसन्दूक अभिनेता|birth_date=21 September 1992|image=|birth_place=[[कोलकाता]], भारत|yearsactive=|occupation=अभिनेत्री|nationality=[[भारतीय]]|Notable work=जमुना ढाकी}} == टीवी शो == * कनक काकोन * जारोवर झुमको * सिंदूरखेला * तुमि रोबे निरोबे * जय कन्हैया लाल की * जमुना ढाकी == संदर्भ == <references /> == बाहरी कड़ियाँ == * {{Imdb name|nm9892358|श्वेता भट्टाचार्य}} * {{इंस्टाग्राम|bhattacharya.Sweta21}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय टेलीविज़न अभिनेत्री]] [[श्रेणी:1992 में जन्मे लोग]] thh7frwhltglpg3op5yarfw62qzckyl ढालवाला 0 1368057 6534537 5526150 2026-03-30T06:08:58Z ~2026-19701-62 917682 Pincode, telephone code 6534537 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ढालवाला | other_name = Dhalwala | image = | image_caption = | pushpin_label = ढालवाला | pushpin_map = India Uttarakhand | coordinates = {{coord|30.122|78.290|display=inline, title}} | pushpin_map_caption = उत्तराखण्ड में स्थिति | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] | subdivision_name1 = [[उत्तराखण्ड]] | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name2 = [[टिहरी गढ़वाल ज़िला]] | subdivision_type3 = [[तहसील]] | subdivision_name3 = | elevation_m = | population_total = 18016 | population_as_of = 2011 | demographics_type1 = भाषा- hindi, garhwali | demographics1_title1 = प्रचलित | demographics1_info1 = [[हिन्दी]], [[गढ़वाली भाषा|गढ़वाली]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[पिनकोड]] | postal_code = | area_code_type = दूरभाष कोड- 0135 | area_code = 249137 | registration_plate = | website = }} '''ढालवाला''' (Dhalwala) [[भारत]] के [[उत्तराखण्ड]] राज्य के [[टिहरी गढ़वाल ज़िले]] में स्थित एक नगर है।<ref>"[https://www.google.com/books/edition/Uttarakhand/qsNMI1Hi174C Uttarakhand: Land and People]," Sharad Singh Negi, MD Publications, 1995</ref><ref>"[https://www.google.com/books/edition/Development_of_Uttarakhand/paRD3jrNfOoC Development of Uttarakhand: Issues and Perspectives]," GS Mehta, APH Publishing, 1999, ISBN 9788176480994</ref> == आवागमन == [[राष्ट्रीय राजमार्ग 34 (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग 34]] यहाँ से गुज़रता है और इसे सड़क द्वारा कई स्थानों से जोड़ता है। == इन्हें भी देखें == * [[टिहरी गढ़वाल ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:उत्तराखण्ड के नगर]] [[श्रेणी:टिहरी गढ़वाल जिला]] [[श्रेणी:टिहरी गढ़वाल ज़िले के नगर]] 1mlbbexz14eky118mme0o8uus6c9ijg 6534538 6534537 2026-03-30T06:09:48Z ~2026-19701-62 917682 Alternate name 6534538 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ढालवाला | other_name = Dhalwala | image = | image_caption = | pushpin_label = ढालवाला | pushpin_map = India Uttarakhand | coordinates = {{coord|30.122|78.290|display=inline, title}} | pushpin_map_caption = उत्तराखण्ड में स्थिति | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] | subdivision_name1 = [[उत्तराखण्ड]] | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name2 = [[टिहरी गढ़वाल ज़िला]] | subdivision_type3 = [[तहसील]] | subdivision_name3 = | elevation_m = | population_total = 18016 | population_as_of = 2011 | demographics_type1 = भाषा- hindi, garhwali | demographics1_title1 = प्रचलित | demographics1_info1 = [[हिन्दी]], [[गढ़वाली भाषा|गढ़वाली]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[पिनकोड]] | postal_code = | area_code_type = दूरभाष कोड- 0135 | area_code = 249137 | registration_plate = | website = }} '''ढालवाला''' (Dhaluwala/Dhalwala) [[भारत]] के [[उत्तराखण्ड]] राज्य के [[टिहरी गढ़वाल ज़िले]] में स्थित एक नगर है।<ref>"[https://www.google.com/books/edition/Uttarakhand/qsNMI1Hi174C Uttarakhand: Land and People]," Sharad Singh Negi, MD Publications, 1995</ref><ref>"[https://www.google.com/books/edition/Development_of_Uttarakhand/paRD3jrNfOoC Development of Uttarakhand: Issues and Perspectives]," GS Mehta, APH Publishing, 1999, ISBN 9788176480994</ref> == आवागमन == [[राष्ट्रीय राजमार्ग 34 (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग 34]] यहाँ से गुज़रता है और इसे सड़क द्वारा कई स्थानों से जोड़ता है। == इन्हें भी देखें == * [[टिहरी गढ़वाल ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:उत्तराखण्ड के नगर]] [[श्रेणी:टिहरी गढ़वाल जिला]] [[श्रेणी:टिहरी गढ़वाल ज़िले के नगर]] 29zsatqm3qqktpigftdvw7dkh11nkwp पार्वती विज्ञान महाविद्यालय 0 1374162 6534535 6500761 2026-03-30T05:52:39Z ~2026-19629-96 917680 6534535 wikitext text/x-wiki {{Infobox college | name = '''भोला पासवान शास्त्री कॉलेज बभनगामा बिहारीगंज मधेपुरा''' | native_name = '''Bhola Paswan Shastri College Babhangama Bihariganj Madhepura''' | image = | motto = | established = '''1980''' | principal = '''प्रो. अतुलेश वर्मा '''<ref>{{cite web|title=Principal's Desk|url=https://bpscollegemadhepura.org/about/principal-desk|website=www.bpscollegeMadahepura.org|access-date=25 May 2022}}</ref> | location = [[मधेपुरा]], [[बिहार]], [[भारत]] | affiliations = [[भूपेन्द्र नारायण मंडल विश्वविद्यालय]] | website = {{URL|https://www.bpscollegemadhepura.org}} }} [[पार्वती विज्ञान महाविद्यालय|भोला पासवान शास्त्री कॉलेज]], जिसे आमतौर पर '''बी॰पी॰एस''' '''(B.P.S) कॉलेज''' के नाम से जाना जाता है, जो भारत के [[बिहार]] राज्य के [[मधेपुरा]] जिले में स्थित एक महाविद्यालय है। इसकी स्थापना वर्ष 1980 मे हुई थी। यह [[भूपेन्द्र नारायण मंडल विश्वविद्यालय]] से संबद्ध है, और विज्ञान और कला में इंटरमीडिएट और स्नातक पाठ्यक्रम प्रदान करता है। '''भोला पासवान शास्त्री [इंटर और डिग्री] कॉलेज बभनगामा बिहारीगंज मधेपुरा,''' मधेपुरा जिले का एक लोकप्रिय कॉलेज है। यह B.S.E.B (63023), B.B.O.S.E [बिहार बोर्ड ऑफ ओपन स्कूलिंग एंड एग्जामिनेशन PATNA] (CZ19200001), N.I.O.S दिल्ली (030049) और [030050] से संबद्ध है। प्रिंसिपल-अतुलेश वर्मा (बाबुल) जी).संयोजक-अखिलेश कुमार, रत्नेश कुमार, सुनील देवी, नागेश्वर लाल दास, मदन मोहन आदि। निदेशक-दीनानाथ प्रबोध[1980]। गांधी ज्ञान मंदिर बभनगामा बिहारीगंज मधेपुरा एवं आर्य समाज रजनी बभनगामा बिहारीगंज मधेपुरा से संबद्ध है। == सन्दर्भ == kgebphxsedlx741vdyr2wkfcbuayy8c 6534536 6534535 2026-03-30T06:04:58Z ~2026-19629-96 917680 6534536 wikitext text/x-wiki {{Infobox college | name = '''भोला पासवान शास्त्री कॉलेज बभनगामा बिहारीगंज मधेपुरा''' | native_name = '''Bhola Paswan Shastri College Babhangama Bihariganj Madhepura''' | image = | motto = | established = '''1980''' | principal = '''प्रो. अतुलेश वर्मा '''<ref>{{cite web|title=Principal's Desk|url=https://bpscollegemadhepura.org/about/principal-desk|website=www.bpscollegeMadahepura.org|access-date=25 May 2022}}</ref> | location = [[मधेपुरा]], [[बिहार]], [[भारत]] | affiliations = [[भूपेन्द्र नारायण मंडल विश्वविद्यालय]] | website = {{URL|https://www.bpscollegemadhepura.org}} }} पार्वती विज्ञान महाविद्यालय, जिसे आमतौर पर पीएससी(P.Sc) कॉलेज के नाम से जाना जाता है, जो भारत के बिहार राज्य के मधेपुरा जिले में स्थित एक महाविद्यालय है। इसकी स्थापना 25 अगस्त 1978 को हुई थी। [[पार्वती विज्ञान महाविद्यालय|भोला पासवान शास्त्री कॉलेज]], जिसे आमतौर पर '''बी॰पी॰एस''' '''(B.P.S) कॉलेज''' के नाम से जाना जाता है, जो भारत के [[बिहार]] राज्य के [[मधेपुरा]] जिले में स्थित एक महाविद्यालय है। इसकी स्थापना वर्ष 1980 मे हुई थी। यह [[भूपेन्द्र नारायण मंडल विश्वविद्यालय]] से संबद्ध है, और विज्ञान और कला में इंटरमीडिएट और स्नातक पाठ्यक्रम प्रदान करता है। '''भोला पासवान शास्त्री [इंटर और डिग्री] कॉलेज बभनगामा बिहारीगंज मधेपुरा,''' मधेपुरा जिले का एक लोकप्रिय कॉलेज है। यह B.S.E.B (63023), B.B.O.S.E [बिहार बोर्ड ऑफ ओपन स्कूलिंग एंड एग्जामिनेशन PATNA] (CZ19200001), N.I.O.S दिल्ली (030049) और [030050] से संबद्ध है। प्रिंसिपल-अतुलेश वर्मा (बाबुल) जी).संयोजक-अखिलेश कुमार, रत्नेश कुमार, सुनील देवी, नागेश्वर लाल दास, मदन मोहन आदि। निदेशक-दीनानाथ प्रबोध[1980]। गांधी ज्ञान मंदिर बभनगामा बिहारीगंज मधेपुरा एवं आर्य समाज रजनी बभनगामा बिहारीगंज मधेपुरा से संबद्ध है। == सन्दर्भ == 494gcpwa8qn24d6crxkiyajsp53o58v 6534541 6534536 2026-03-30T06:24:09Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) के अवतरण 6471458 पर पुनर्स्थापित : गलत जानकारी 6534541 wikitext text/x-wiki {{Infobox college | name = पार्वती विज्ञान महाविद्यालय | native_name = '''Parwati Science College''' | image = | motto = | established = '''1978''' | principal = '''प्रो. (डॉ.) अशोक कुमार '''<ref>{{cite web|title=Principal's Desk|url=https://pscmadhepura.org/about/principal-desk|website=www.PScMadahepura.org|access-date=25 May 2022}}</ref> | location = [[मधेपुरा]], [[बिहार]], [[भारत]] | affiliations = [[भूपेन्द्र नारायण मंडल विश्वविद्यालय]] | website = {{URL|https://www.pscmadhepura.org}} }} [[पार्वती विज्ञान महाविद्यालय]], जिसे आमतौर पर '''पीएससी(P.Sc) कॉलेज''' के नाम से जाना जाता है, जो भारत के [[बिहार]] राज्य के [[मधेपुरा]] जिले में स्थित एक महाविद्यालय है। इसकी स्थापना 25 अगस्त 1978 को हुई थी। यह [[भूपेन्द्र नारायण मंडल विश्वविद्यालय]] से संबद्ध है, और विज्ञान, वाणिज्य और कला में स्नातक और स्नातकोत्तर पाठ्यक्रम प्रदान करता है। == सन्दर्भ == hwn5wyex3yjq4ba5p5j7kqmxmrgopat शैतान की खुशी 0 1409010 6534264 5828759 2026-03-29T13:01:13Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6534264 wikitext text/x-wiki {{Infobox religion|name=Joy of Satan Ministries|image=[[File:Sigil of Baphomet (Cuneiform).gif|280px]]|caption=One of the main symbols of the Joy of Satan.|abbreviation=JoS|type=[[New Religious Movement]] ([[Satanism]])|orientation=Spiritual Satanism|area=International (Mainly USA)|main_classification=[[Esoteric]]|theology=[[Polytheism]]|scripture=''Yazidi Book of Revelation''|structure=[[Magical order]]|founder=Andrea Maxine Dietrich|founded_date={{sda|2002}}|tax_status=[[Tax exemption|Exempt]]|website={{URL|https://Joyofsatan.in}}}} '''शैतान की खुशी (Joy of Satan / JoS)''' <ref>{{Cite book|title=Between Darwin and the Devil: Modern Satanism as Discourse, Milieu, and Self|last=Petersen|first=Jasper|publisher=Norwegian University of Science and Technology|year=2011|pages=218—219, 144—146}}</ref> एक वेबसाइट और पश्चिमी गूढ़ मनोगत संगठन है जिसकी स्थापना 2002 में मैक्सिन डिट्रिच (एंड्रिया मैक्सिन-डिट्रिच) द्वारा की गई थी। <ref>{{Cite book|title=Contemporary Esotericism|last=Asprem, Granhom|first=Egil, Kennet|publisher=Routledge|year=2014|isbn=978-1908049322|location=London|pages=142, 144—146}}</ref> शैतान की खुशी "आध्यात्मिक शैतानवाद" या "ईश्वरवादी शैतानवाद" की वकालत करती है, एक विचारधारा जो आस्तिक शैतानवाद, [[नाज़ीवाद]], ज्ञानवादी [[पेगन|बुतपरस्ती]], पश्चिमी गूढ़वाद, [[उड़न तश्तरी (अन्तरिक्ष)|यूएफओ]] षड्यंत्र के सिद्धांतों और ज़ेचरिया सिचिन और डेविड इके द्वारा लोकप्रिय लोगों के समान अलौकिक विश्वासों के एक अद्वितीय संश्लेषण का प्रतिनिधित्व करती है। . <ref>{{Cite web|url=https://www.joyofsatan.org/|title=Joy of Satan|access-date=1 नवंबर 2022|archive-date=8 अगस्त 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220808181913/https://www.joyofsatan.org/|url-status=dead}}</ref> == मान्यताएं == सदस्यों का मानना है कि शैतान "मानव जाति का सच्चा पिता और निर्माता ईश्वर" है, जिसकी इच्छा उसकी रचनाओं और मानव जाति को ज्ञान और समझ के माध्यम से ऊपर उठाने की थी। <ref>{{Cite book|title=The Divine Province: Birthing New Earth.|last=McBride|first=Jaemes|year=2013|pages=84}}</ref> उनका मानना है कि यहूदी-ईसाई भगवान, और इस्लामी भी, वास्तव में [[यहूदी|यहूदियों]] के साथ काम करने वाली मानव जाति के बुरे दुश्मन हैं। शैतान की खुशी का दावा है कि राक्षस वास्तव में मूर्तिपूजक देवता हैं जिन्होंने मानव जाति को बनाया है। <ref>{{Cite book|title=Satanism: A Social History. Aries Book Series: Texts and Studies in Western Esotericism|last=Introvigne|first=Massimo|isbn=978-90-04-28828-7}}</ref> == गतिविधि == जॉय ऑफ शैतान के विदेशी वर्गों में से एक हिंदी खंड भी है।<ref>{{Cite web|url=https://www.joyofsatan.in/|title=Joy of Satan|website=www.joyofsatan.in|access-date=2022-11-01}}</ref> <references /> tkei5q39sn40l8bo0jddb65lc23ns3c श्यामवर्ण 0 1419466 6534570 5718500 2026-03-30T08:38:37Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6534570 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain|name=श्यामवर्ण|other_name=|photo=|photo_caption=|elevation_m=6135|elevation_ref=<ref>{{cite web |title=Saife |url=http://www.alpine-club.org.uk/hi/screen2c_2.php?s=140&np=10&ri=&cond=%20regnumber=47%20or%20regnumber=48&sig=aab5354ecf13c72c7d7e55f98d8fb086 |accessdate=3 July 2020 |archive-date=3 जुलाई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200703194652/http://www.alpine-club.org.uk/hi/screen2c_2.php?s=140&np=10&ri=&cond=%20regnumber=47%20or%20regnumber=48&sig=aab5354ecf13c72c7d7e55f98d8fb086 |url-status=dead }}</ref>|prominence_m=250|prominence_ref=<ref name="shyamvarn">{{cite web |title=Shyamvarn |url=https://peakvisor.com/peak/shyamvarn.html |website=PeakVisor |accessdate=4 July 2020 |language=en}}</ref>|listing=|range=[[गढ़वाल हिमालय]]|location=[[उत्तराखण्ड]], [[भारत]]|map=India Uttarakhand|map_caption=Location in Uttarakhand|map_size=260|label_position=right|coordinates={{coord|30|58|34|N|79|07|40|E|type:mountain|display=inline,title}}|coordinates_ref=|first_ascent=पश्चिम बंगाल के एक आठ सदस्यीय दल ने 26 सितंबर 1985 को श्यामवर्ण पर चढ़ाई की|easiest_route=}} '''श्यामवर्ण''' भारत के उत्तराखण्ड में [[गढ़वाल हिमालय]] का एक पर्वत है। यह श्यामवर्ण ग्लेशियर के ऊपर स्थित है। श्यामवर्ण पर्वत की ऊंचाई {{Convert|6135|m|ft|0}} है और इसकी प्रमुखता {{Convert|250|m|ft|0}} . <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KptmxrqhKl4C&dq=Shyamvarn&pg=PA213|title=Across Peaks & Passes in Garhwal Himalaya|last=Kapadia|first=Harish|date=1999|publisher=Indus Publishing|isbn=978-81-7387-097-2|language=en}}</ref> यह उत्तराखंड के भीतर पूरी तरह से स्थित 150वां उच्चतम पर्वत है। [[नन्दा देवी पर्वत|नंदा देवी]], इस श्रेणी का सबसे ऊँचा पर्वत है। यहसुदर्शन पर्वत {{Convert|6507|m|ft|0}} से 3.3 किमी पूर्व में स्थित है. सैफ {{Convert|6161|m|ft|0}} 2.5 किमी पश्चिम दक्षिण पश्चिम मे स्थित है।और यह श्वेतवर्ण {{Convert|6340|m|ft|0}} से 3 किमी पूर्व दक्षिण पूर्व. यह योगेश्वर {{Convert|6678|m|ft|0}} के 2.8 किमी दक्षिण में स्थित है। . == चढ़ाई का इतिहास == श्यामवर्ण की पहली चढ़ाई एक त्रासदी मे समाप्त हुई। पर्वतारोही असित कुमार मोइत्रो के नेतृत्व में एक भारतीय आठ सदस्यीय दल ने 26 सितंबर 1985 को श्यामवर्ण पर चढ़ाई की। शिखर से लौटते समय, नेता असित कुमार मोइत्रो फिसल गए और 2000 फीट गिरकर उनकी मृत्यु हो गई। टीम में समीर भट्टाचार्य, मानस बर्धन, नबागोपाल बसाक, रामजन बोस, कृष्णा गांगुली, आशीष रॉय और संजय रॉय शामिल थे। <ref>{{Cite journal|date=1986|title=AAC Publications - Asia, India–Garhwal, P6131 Ascent and Tragedy|url=https://publications.americanalpineclub.org/articles/12198625703|volume=28|issue=60|access-date=4 July 2020}}</ref> बॉम्बे से एक भारतीय टीम का नेतृत्व रमाकांत महादिक ने किया था। 20 जून 1989 को सात सदस्यों ने श्यामवर्ण पर चढ़ाई की, यह इस चोटी की दूसरी चढ़ाई थी। <ref>{{Cite journal|date=1992|title=AAC Publications - The Mountaineers|url=https://publications.americanalpineclub.org/articles/12199223504|volume=34|issue=66|access-date=4 July 2020}}</ref> == पड़ोसी और सहायक चोटियाँ == श्यामवर्ण की पड़ोसी या सहायक चोटियाँ: * सुदर्शन पर्वत {{Convert|6507|m|ft|0}}{{Coord|30|58|37|N|79|05|36|E}} * योगेश्वर {{Convert|6678|m|ft|0|abbr=on}}{{Coord|30|59|56|N|79|07|03|E}} * चतुर्भुज {{Convert|6654|m|ft|0}}{{Coord|30|59|41|N|79|05|37|E}} * मातृ {{Convert|6721|m|ft|0}}{{Coord|31|00|53|N|79|04|11|E}} * [[Swetvarn|श्वेतवर्ण]] {{Convert|6340|m|ft|0}}{{Coord|30|59|12|N|79|05|54|E}} * कालीढांग {{Convert|6373|m|ft|0}}{{Coord|31|02|40|N|79|01|20|E}} == ग्लेशियर और नदियाँ == श्यामवर्ण के पश्चिम की ओर [[Swetvarn Bamak|श्वेतवर्ण बामक]] ओर पूर्वी दिशा में [[Shyamvarn bamak|श्यामवर्ण बामक]] ये दोनों ग्लेशियर रक्तवर्ण बमक की सहायक ग्लेशियर हैं जो [[गंगोत्री हिमानी|गंगोत्री ग्लेशियर]] में मिलती हैं। गंगोत्री ग्लेशियर के मुख से जिसे [[गोमुख]] कहा जाता है, भागीरथी नदी निकलती है। यह [[गंगा नदी|गंगा]] नदी की मुख्य सहायक नदियों में से एक हे जो बाद में [[देवप्रयाग]] में गंगा नदी की अन्य मुख्य सहायक नदी[[अलकनन्दा नदी|अलकनंदा नदी]] में मिलती है और बाद में गंगा बन जाती है। यँहा ग्लेशियर के लिए बामक शब्द का इस्तेमाल किया जाता है। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/devprayag/devprayag/amp_poishow/48770387.cms|title=Devprayag {{!}} Times of India Travel|work=timesofindia.indiatimes.com|access-date=22 May 2020}}</ref> == यह भी देखें == * [[उत्तराखंड के पर्वत शिखर की सूची|उत्तराखंड की हिमालय की चोटियों की सूची]] == संदर्भ == [[श्रेणी:चमोली ज़िले का भूगोल]] [[श्रेणी:हिमालय के छह हज़ारी]] [[श्रेणी:उत्तराखण्ड के पर्वत]] [[श्रेणी:विकिडेटा पर उपलब्ध निर्देशांक]] krgtl53a1c41h1adcigp44tn4rqbs7p रोड़ 0 1422474 6534288 6530141 2026-03-29T13:45:20Z संजीव कुमार 78022 [[विशेष:योगदान/रोहित साव27|रोहित साव27]] ([[सदस्य वार्ता:रोहित साव27|वार्ता]]) के अवतरण 6525222 पर पुनर्स्थापित : प्रचार सामग्री हटाई। 6534288 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक जाति | caste_name = रोड़ | varna = | populated_states = [[हरियाणा]], [[उत्तराखंड]], [[उत्तर प्रदेश]], [[पंजाब]] | languages = [[हरियाणवी]], [[हिन्दी]] | religions = [[हिंदू धर्म]] | image = | caption = |region= [[भारतीय उपमहाद्वीप]] ~8-10 लाख (2011) |subdivisions= }} '''रोड़'''/'''रोर''' भारत के [[हरियाणा]], [[पश्चिमी उत्तर प्रदेश]] तथा [[उत्तराखंड]] में पायी जाने वाली एक क्षत्रिय जाति है। रोड़ जाति कि ऐतिहासिक बसावट, दिल्ली तथा इसके निकटवर्ती क्षेत्रों से जुडी है।<ref>{{cite book |title=The Journal of Intercultural Studies |date=1984 |publisher=इंटलेक्चुअल रिसर्च इंस्टिट्यूट, कनसाई यूनिवर्सिटी ऑफ़ फोरेन स्टडीज़ |page=109 |url=https://books.google.com/books?id=am4SAQAAIAAJ&q=bais|access-date=6 फ़रवरी 2023}}</ref> अधिकांश रोड़ [[हरियाणा]] के [[करनाल जिला|करनाल जिले]] में निवास करते हैं। हिंदू [[रोड़ साम्राज्य]] महाराजा [[धज]] (500 ई. पू. - 400 ई. पू.) के अधीन अपने चरम में पहुँच गया। 20 वीं शताब्दी तक, [[पंजाब]], [[पश्चिमी उत्तर प्रदेश]], [[राजस्थान]], [[हरियाणा]] और [[दिल्ली]] सहित [[उत्तर भारत]] के कई हिस्सों में जमींदार रोड़ एक प्रभावशाली समूह बन गए। इन वर्षों में, कई रोड़ों ने शहरी नौकरियों के पक्ष में कृषि को छोड़ दिया और उच्च सामाजिक स्थिति का दावा करने के लिए अपनी प्रमुख आर्थिक और राजनीतिक स्थिति का उपयोग किया। ==इतिहास== ===स्वतंत्रता से पूर्व=== 2011 के आकलन के अनुसार, भारत में रोड़ों की सम्भावित संख्या 8-10 लाख के लगभग है। ===भारतीय गणराज्य=== रोड़ समुदाय भारत में मुख्य रूप से [[पंजाब]], [[हरियाणा]], [[दिल्ली]], [[उत्तरप्रदेश]] और [[उत्तराखंड]] आदि राज्यो में बसते हैं। 20वीं सदी और वर्तमान में रोड़ हरियाणा, पश्चिमी उत्तर प्रदेश, दिल्ली और पंजाब में राजनैतिक रूप से अग्रणी भूमिका निभा रहे हैं। ==संस्कृति और समाज== ===धार्मिक संस्कृति=== रोड़ अपने पूर्वजों की भी पूजा करते हैं। रोड़ प्रारंभ में प्रकृति पूजक रहे हैं। वर्तमान में हिंदू धर्म का पालन करते है। रोड़ों की उत्पत्ति के बारे में विभिन्न मत हैं परन्तु स्वीकृत सिद्धांत के अनुसार रोड़ मूलतः आर्य है। ==गौत्र पद्धति== रोड़ समाज में अपने वंश गोत्र के लोग परस्पर भाई-भाई की तरह मानते है। रोड़ लोग विभिन्न गोत्रों में विभक्त हैं जिनमें से कुछ गौत्र एक दूसरे पर अधिव्यापित होती हैं। ==उल्लेखनीय लोग== {{स्रोतहीन|भाग}} * [[नीरज चोपड़ा]], भारतीय ट्रैक और फील्ड एथलीट * [[निशांत देव]], भारतीय प्रोफेशनल मुक्केबाज * [[मनोज कुमार (मुक्केबाज़)|मनोज कुमार]], भारतीय मुक्केबाज * [[बलराज पंवार]], भारतीय रोवर * नैनसी मढोत्रा, भारतीय निशानेबाज * महिमा चौधरी, भारतीय महिला हॉकी खिलाड़ी * [[नितिन चौहान]], भारतीय जूडो खिलाडी * सुरेन्दर कुमार, पूर्व भारतीय हॉकी खिलाडी * श्री बलवंत सिंह सागवाल, पूर्व भारतीय वॉलीबाल खिलाड़ी * श्री अजमेर सिंह चोपडा, पूर्व भारतीय बास्केटबाल खिलाड़ी * श्री दलेल सिंह, पूर्व भारतीय वॉलीबाल खिलाड़ी * श्री [[हरविंदर कल्याण]], हरियाणा विधानसभा अध्यक्ष * श्री हिम्मत सिंह, एच.एस.एस.सी अध्यक्ष * श्री [[सतपाल जाम्बा]], विधायक (पुण्डरी) * देवेंद्र कल्याण, हरियाणा चुनाव आयुक्त == इन्हें भी देखें == * [[धज]] * [[नीरज चोपड़ा]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{रोड़ गोत्र}} [[श्रेणी:रोड़| ]] [[श्रेणी:कृषक जातियाँ]] [[श्रेणी:भारत के सामाजिक समुदाय]] [[श्रेणी:पाकिस्तान के सामाजिक समूह]] [[श्रेणी:सिंध के सामाजिक समूह]] [[श्रेणी:सामाजिक वर्ग]] [[श्रेणी:हरियाणा की जातियाँ]] jnipj0yqrog9ukdqg3jrh5ft2dabd71 महाराजगंज, आज़मगढ़ 0 1429752 6534240 6534211 2026-03-29T12:17:02Z संजीव कुमार 78022 [[Special:Contributions/~2026-19460-41|~2026-19460-41]] ([[User talk:~2026-19460-41|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:Hunnjazal|Hunnjazal]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 5753758 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = महाराजगंज |other_name = Mahrajganj |image = |image_caption = |pushpin_label = महाराजगंज |pushpin_map = India Uttar Pradesh |coordinates = {{coord|26.249|83.120|display = inline, title}} |pushpin_map_caption = उत्तर प्रदेश में स्थिति |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] |subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[आज़मगढ़ ज़िला]] |subdivision_type3 = [[तहसील]] |subdivision_name3 = |elevation_m = |population_total = 6735 |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1 = प्रचलित |demographics1_info1 = [[हिन्दी]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] |utc_offset1 = +5:30 |postal_code_type = [[पिनकोड]] |postal_code = 276137 |area_code_type = दूरभाष कोड |area_code = |registration_plate = UP-50 |website = }} '''महाराजगंज''' (Mahrajganj) [[भारत]] के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[आज़मगढ़ ज़िले]] में स्थित एक नगर है। यह छोटी सरयू नदी के किनारे बसा हुआ है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=qzUqk7TWF4wC Uttar Pradesh in Statistics]," Kripa Shankar, APH Publishing, 1987, ISBN 9788170240716</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=S46rbUL6GrMC Political Process in Uttar Pradesh: Identity, Economic Reforms, and Governance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170423083533/https://books.google.com/books?id=S46rbUL6GrMC |date=23 अप्रैल 2017 }}," Sudha Pai (editor), Centre for Political Studies, Jawaharlal Nehru University, Pearson Education India, 2007, ISBN 9788131707975</ref> == इन्हें भी देखें == * [[आज़मगढ़ ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के नगर]] [[श्रेणी:आज़मगढ़ ज़िला]] [[श्रेणी:आज़मगढ़ ज़िले के नगर]] ch07rn0s146ehh3q4yc1rij79ou29xa श्रीनगर राजमार्ग 0 1438877 6534591 5850438 2026-03-30T10:01:22Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6534591 wikitext text/x-wiki {{infobox road | country = पाकिस्तान | image = Islamabad Highway From the 9th avenue bridge.jpg | image_notes = [[पेशावर मोर इंटरचेंज]], श्रीनगर राजमार्ग | type = | route = | name = श्रीनगर राजमार्ग<br>{{Nastaliq|شاہراہ سری نگر}} | alternate_name = कश्मीर राजमार्ग<br>{{Nastaliq|شاہراہ کشمیر}} | length_km = 25 | length_ref = | direction_a = पूर्व | direction_b = पश्चिम | terminus_a = [[ई75 एक्सप्रेसवे (पाकिस्तान)|ई-75]]<br /><small>(मुर्री रोड इंटरचेंज)</small> | terminus_b = [[इस्लामाबाद अंतरराष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] | established = 1973 | history = | junction = एन-5 राष्ट्रीय राजमार्ग <br />नौवीं एवेन्यू (इस्लामाबाद)<br />जीरो प्वाइंट इंटरचेंज | maint = जीरो प्वाइंट इंटरचेंज (इस्लामाबाद) | ahn = }} '''श्रीनगर राजमार्ग''' ({{lang-ur|{{Nastaliq|شاہراہ سری نگر}}}};पहले '''कश्मीर राजमार्ग''' के रूप में जाना जाता था ) यह राजमार्ग<ref>{{cite news|url=https://www.globalvillagespace.com/kashmir-highway-symbolically-renamed-srinagar-highway/|title=Kashmir Highway symbolically renamed to Srinagar Highway|work=Global Village Space|date=3 August 2020|accessdate=6 August 2020}}</ref><ref>{{cite news|url=https://dailytimes.com.pk/648956/kashmir-highway-renamed-as-srinagar-highway/|title=Kashmir Highway renamed as 'Srinagar Highway'|work=Daily Times|date=4 August 2020|accessdate=6 August 2020}}</ref>[[इस्लामाबाद]], [[इस्लामाबाद राजधानी क्षेत्र]], [[पाकिस्तान]] में एक प्रमुख पूर्व-पश्चिम राजमार्ग है<ref>{{cite web| url = http://www.dawn.com/news/616290/kashmir-highway-future-lifeline-for-islamabad| title = Kashmir Highway — future lifeline for Islamabad - Newspaper - DAWN.COM| date = 27 March 2011}}</ref>राजमार्ग इस्लामाबाद के माध्यम से त्वरित पहुंच प्रदान करता है और पश्चिम में [[इस्लामाबाद अंतरराष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] को पूर्व में [[ई-75 एक्सप्रेसवे]] से जोड़ता है। राजमार्ग की कुल लंबाई 25 किलोमीटर है।<ref>{{cite web |url=http://awaztoday.pk/News_Kashmir-Highway-project-Instead-of-receiving-funds-CDA-conducting-inquiry_1_38464_Political-News.aspx |title=Kashmir Highway project: Instead of receiving funds, CDA conducting inquiry |website=awaztoday.pk |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161128202309/http://awaztoday.pk/News_Kashmir-Highway-project-Instead-of-receiving-funds-CDA-conducting-inquiry_1_38464_Political-News.aspx |archive-date=2016-11-28}} </ref><ref>Kashmir Highway A way to Bright Future for Islamabad http://www.pakistannewshd.com/kashmir-highway-a-way-to-bright-future-for-islamabad/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230306151538/http://www.pakistannewshd.com/kashmir-highway-a-way-to-bright-future-for-islamabad/ |date=6 मार्च 2023 }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [http://www.cda.gov.pk पूंजी विकास प्राधिकरण] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140507071715/http://www.cda.gov.pk/ |date=7 मई 2014 }} * [https://web.archive.org/web/20081122033707/http://www.islamabad.gov.pk/ इस्लामाबाद प्रशासन] [[श्रेणी:राजमार्ग]] 0xez9cxhimsza77gsyzylwa4syie82e श्वेतोलूक 0 1458500 6534598 5862577 2026-03-30T11:31:33Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6534598 wikitext text/x-wiki {{Taxobox|image=Flickr - Rainbirder - Barn Owl (Tyto alba).jpg|image2=Front view of a barn owl - Tyto alba - in flight.jpg|range_map=Combined distribution map of Tyto alba, Tyto furcata, Tyto javanica.png|regnum=[[प्राणी]]|phylum=[[रज्जुकी]]|classis=[[पक्षी]]|ordo=[[उल्लू|उलूक]]|familia=टायटोनिडै|genus=टायटो|species=टायटो अल्बा}} '''श्वेतोलूक''' ('''''टायटो अल्बा''''') या '''लक्ष्म्युलूक''' (लक्ष्मी उलूक) विश्व में [[उल्लू]] की सबसे [[सार्वत्रिक वितरण|सार्वत्रिक वितरित]] प्रजाति है और पक्षियों की सभी प्रजातियों में सर्वव्यापक है, जो [[पृथ्वी के ध्रुवीय क्षेत्र|ध्रुवीय]] और [[मरुस्थलीय]] क्षेत्रों के अतिरिक्त लगभग प्रत्येक स्थान पाया जाता है, हिमालय के उत्तर में एशिया, अधिकांश [[इण्डोनेशिया]], और कुछ [[प्रशान्त द्वीप]] समूह । हिन्दू पौराणिक कथानुसार, श्वेतोलूक देवी [[लक्ष्मी]] की [[वाहन (पौराणिक)|वाहन]] है।<ref>{{Cite web|url=https://wildlifesos.org/chronological-news/know-it-owl-ritualistic-sacrifices-of-owls-during-diwali/|title=Know it 'Owl': Ritualistic Sacrifices of Owls During Diwali|date=2021-11-10|website=Wildlife SOS|language=en-US|access-date=2023-05-28|archive-date=28 मई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230528110656/https://wildlifesos.org/chronological-news/know-it-owl-ritualistic-sacrifices-of-owls-during-diwali/|url-status=dead}}</ref> श्वेतोलूक की न्यूनतम तीन प्रमुख वंशावली हैं: [[यूरोप]] का [[पश्चिमी श्वेतोलूक]], पश्चिमी [[एशिया]] और [[अफ़्रीका]] ; दक्षिणपूर्वी एशिया और [[औस्ट्रेलिया]] का [[पूर्वी श्वेतोलूक]] ; और अमेरिका के [[अमेरिकीय श्वेतोलूक]]। श्वेतोलूक अपनी अधिकांश सीमा पर [[निशाचर]] है; किन्तु [[ग्रेट ब्रिटेन]] और कुछ प्रशान्त द्वीपों में, यह दिन में भी शिकार करता है। श्वेतोलूक भूमि पर पश्वों का शिकार करने में माहिर होते हैं और उनके लगभग सभी भोजन में छोटे [[स्तनधारी]] होते हैं, जिन्हें वे ध्वनि से ढुण्ढते हैं, उनकी श्रवण बहुत द्रुत होती है। प्रजनन वर्ष के विभिन्न समय पर होता है, स्थानानुसार, अण्डों के एक समूह के साथ, लगभग चार की संख्या में, एक वृक्ष कोटर, पुरानी इमारत, या एक चट्टान में दरार में [[घोसला|नीड़]] में रखा जाता है। मादा सभी [[ऊष्मायन]] करती है, और वह और युवा चूजे भोजन हेतु नर पर निर्भर होते हैं। जब बड़ी संख्या में छोटे शिकार आसानी से उपलब्ध होते हैं, श्वेतोलूक आबादी तेजी से बढ़ सकती है; और विश्वस्तर पर पक्षी को [[खतरे से बाहर|न्यूनतम संरक्षण की चिन्ता]] का विषय माना जाता है। ==बाह्य सूत्र== *[https://maghaa.com/barn-owl-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A4-%E0%A4%89%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A5%82/%7Cश्वेत श्वेत उल्लू (Common barn owl)] ==सन्दर्भ== {{Reflist}} 19wrc3ms3rdvj7ic7i6e2cunf6z8bs8 सदस्य वार्ता:Dsrprj 3 1467340 6534278 6496682 2026-03-29T13:16:46Z संजीव कुमार 78022 सूचना: [[:चलकोई]] को शीघ्र हटाने का नामांकन 6534278 wikitext text/x-wiki == A WikiNobel barnstar for you! == <div style="border:2px solid var(--border-color-progressive, #6485d1); border-radius:20px; padding:1em; display:flex; align-items: center; gap:1em; justify-content:space-evenly; background-color:var(--background-color-progressive-subtle, #f1f4fd)"> <div>[[File:WikiNobel_barnstar.svg|120px]]</div> <div>Hi! I just wanted to give you this barnstar as a token of appreciation for creating the new Hindi article on the Nobel Peace Prize laureate, [[मारिया कोरिना मचाडो|María Corina Machado]]! In case you didn't know, [[m:Wikimedia Norge|Wikimedia Norge]] host an annual editathon, '''[[m:WikiNobel|WikiNobel]]''', for updating Wikipedias in various languages on the day of the announcement of the Nobel Peace Prize. If you were not part of the editathon this year (I can't always match usernames with Telegram/Zoom names), you are more than welcome to join us next year! Thank you very much for your contributions! </div></div> [[सदस्य:Jon Harald Søby (WMNO)|Jon Harald Søby (WMNO)]] ([[सदस्य वार्ता:Jon Harald Søby (WMNO)|वार्ता]]) 12:04, 10 अक्टूबर 2025 (UTC) == [[:चलकोई|चलकोई]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चलकोई|चलकोई]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:16, 29 मार्च 2026 (UTC) so6end7jfrdu89usj6r7210o2j6v7ac सदस्य वार्ता:Star walker 3 1484511 6534512 5958300 2026-03-30T05:29:21Z Mfield 881963 Mfield ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:Anohthterwikipedian]] को [[सदस्य वार्ता:Star walker]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/Anohthterwikipedian|Anohthterwikipedian]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Star walker|Star walker]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 5958300 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Anohthterwikipedian}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 00:17, 20 सितंबर 2023 (UTC) avuqhzbdrni23v3khquf2vcb9nquhyf श्री देव सुमन उत्तराखंड विश्वविद्यालय 0 1498342 6534581 6474006 2026-03-30T09:29:04Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6534581 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक विश्वविद्यालय | name = श्री देव सुमन उत्तराखंड विश्वविद्यालय | native_name = | image_name = | motto = | mottoeng = | established = 2012 | type = [[राज्य विश्वविद्यालय (भारत)]] | chancellor = [[उत्तराखण्ड के राज्यपालों की सूची|गुरमीत सिंह (लेफ्टिनेंट जनरल)]] | vice_chancellor = प्रो. महावीर सिंह रावत<ref>{{Cite web|url=https://www.sdsuv.ac.in/administration/|title=Administration &#124; Sri Dev Suman University|access-date=30 नवंबर 2023|archive-date=5 जुलाई 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705090526/http://www.sdsuv.ac.in/administration/|url-status=dead}}</ref> | undergrad = | postgrad = | doctoral = | city = बादशाहीथौल, [[टिहरी गढ़वाल]] | state = [[उत्तराखंड]] | country = [[भारत]] | campus = [[ग्रामीण क्षेत्र|ग्रामीण]] | free_label = | free = | website = {{url|http://www.sdsuv.ac.in}} | latd = | longd = | affiliations = [[विश्वविद्यालय अनुदान आयोग (भारत)|यूजीसी]] }} '''श्री देव सुमन उत्तराखंड विश्वविद्यालय''' ( '''एसडीएसयूवी''' ) एक [[राज्य विश्वविद्यालय (भारत)|राज्य विश्वविद्यालय]] है जो [[भारत]] के उत्तर भारतीय राज्य [[उत्तराखण्ड|उत्तराखंड]] के [[टिहरी गढ़वाल जिला|टिहरी गढ़वाल जिले]] के बादशाहीथौल में स्थित है। <ref>{{Cite web|url=http://sdsuv.ac.in/about-us|title=The University : An Introduction|publisher=SDSUV|access-date=2014-10-20|archive-date=22 मई 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220522020555/https://www.sdsuv.ac.in/about-us/|url-status=dead}}</ref> इसकी स्थापना [[उत्तराखण्ड सरकार|उत्तराखंड सरकार]] द्वारा ''पं. के माध्यम से की गई थी।'' ''दीन दयाल उपाध्याय उत्तराखंड विश्वविद्यालय अधिनियम, 2011'' <ref>{{Cite web|url=http://www.governoruk.gov.in/files/PDUUU.pdf|title=Pt. Deen Dayal Upadhyay Uttarakhand Vishwavidhyalaya Act, 2011|date=4 November 2011|website=Uttarakhand Gazette|publisher=[[Government of Uttarakhand ]]|access-date=5 August 2017|archive-date=10 अगस्त 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810070119/http://www.governoruk.gov.in/files/PDUUU.pdf|url-status=dead}}</ref> और ''पं. के माध्यम से इसका संशोधन।'' ''दीन दयाल उपाध्याय उत्तराखंड विश्वविद्यालय (संशोधन) अध्यादेश, 2012'' जिसने संस्थान का नाम बदल दिया। <ref>{{Cite web|url=http://www.sdsuv.ac.in/Doc/University_Act.pdf|title=University Act|publisher=Sri Dev Suman Uttarakhand University|page=40|access-date=5 August 2017|archive-date=29 मार्च 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180329050216/http://www.sdsuv.ac.in/Doc/University_Act.pdf|url-status=dead}}</ref> == इतिहास == श्री देव सुमन उत्तराखंड विश्वविद्यालय की स्थापना उत्तराखंड सरकार ने पं. दीन दयाल उपाध्याय उत्तराखंड विश्वविद्यालय अधिनियम, 2011 और इसके संशोधन अध्यादेश, 2012 के तहत की थी । <br>इसकी स्थापना स्थानीय समुदाय की लंबी अवधि की मांग पर की गई थी, ताकि पहाड़ी क्षेत्रों में उच्च शिक्षा की उपलब्धता सुनिश्चित की जा सके और क्षेत्रीय सामाजिक-आर्थिक विकास को प्रोत्साहित किया जा सके। <ref>{{cite web |title=MyCIndia - SDSUV Profile |url=https://www.mycindia.com/university/details/1291 |website=mycindia.com |access-date=10 सितम्बर 2025}}</ref> <br><br> == परिसर == विश्वविद्यालय का मुख्य कैंपस टिहरी गढ़वाल जिले के बादशाहीथौल में स्थित है, जो न्यू टिहरी से लगभग 8 किलोमीटर दूर और समुद्र तल से लगभग 1900 मीटर की ऊंचाई पर है। <br><br> <ref>{{cite web |title=Sri Dev Suman Uttarakhand University Official Website |url=https://www.sdsuv.ac.in |website=sdsuv.ac.in |access-date=10 सितम्बर 2025 }}{{Dead link|date=मार्च 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == पाठ्यक्रम और संकाय == यहाँ कला, विज्ञान, वाणिज्य, शिक्षा, प्रबंधन और व्यावसायिक शिक्षा के विभिन्न स्नातक और स्नातकोत्तर पाठ्यक्रम चलाए जाते हैं। इसके साथ ही कई शोध कार्यक्रम भी संचालित होते हैं। <br><br> <ref>{{cite web |title=Vidyarthi Mitra - SDSUV |url=https://vidyarthimitra.org/universities/SRI-DEV-SUMAN-UTTARAKHAND-UNIVERSITY%2C-BADSHAHITHOL%2C-TEHRI |website=vidyarthimitra.org |access-date=10 सितम्बर 2025}}</ref> == संबद्ध कॉलेज == वर्तमान में कई महाविद्यालय उत्तराखंड राज्य के विभिन्न जिलों से इस विश्वविद्यालय से जुड़े हुए हैं। <br><br> <ref>{{cite web |title=Collegedunia - SDSUV Affiliated Colleges |url=https://collegedunia.com/dehradun/sri-dev-suman-uttarakhand-university-sdsuu-affiliated-colleges |website=collegedunia.com |access-date=10 सितम्बर 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Zollege - SDSUV Affiliated Colleges |url=https://zollege.in/university/219004-sri-dev-suman-uttarakhand-university-sdsuu-tehri/affiliated-colleges |website=zollege.in |access-date=10 सितम्बर 2025}}</ref> == महत्व == इस विश्वविद्यालय का मुख्य उद्देश्य उच्च शिक्षा को सभी तक पहुंचाना, स्थानीय अनुसंधान को प्रोत्साहित करना और उत्तराखंड की सांस्कृतिक धरोहर का संरक्षण करना है। <br><br> <ref>{{cite web |title=MyCIndia - SDSUV Background |url=https://www.mycindia.com/university/details/1291 |website=mycindia.com |access-date=10 सितम्बर 2025}}</ref> == इन्होंने भी देखें == [[हेमवती नंदन बहुगुणा गढ़वाल विश्वविद्यालय]] [[कुमाऊँ विश्वविद्यालय]] [[उत्तराखंड तकनीकी विश्वविद्यालय]] == संदर्भ == {{उत्तराखण्ड के विश्वविद्यालय}} [[श्रेणी:उत्तराखण्ड के विश्वविद्यालय]] 2fqiewkv5x414yw91yrk2grk3dzurty सदस्य वार्ता:Captain sparrow199 3 1524346 6534266 6533724 2026-03-29T13:03:57Z संजीव कुमार 78022 सूचना: [[:डॉ. रामकिंकर झा]] को शीघ्र हटाने का नामांकन 6534266 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Captain sparrow199}} == [[:डॉ. सत्येंद्र कटेवा|डॉ. सत्येंद्र कटेवा]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:डॉ. सत्येंद्र कटेवा|डॉ. सत्येंद्र कटेवा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:42, 27 मार्च 2026 (UTC) == [[:डॉ. दीप गोयल|डॉ. दीप गोयल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:डॉ. दीप गोयल|डॉ. दीप गोयल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:42, 27 मार्च 2026 (UTC) == [[:डॉ. दिनेश कुमार मित्तल|डॉ. दिनेश कुमार मित्तल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:डॉ. दिनेश कुमार मित्तल|डॉ. दिनेश कुमार मित्तल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:42, 27 मार्च 2026 (UTC) == [[:डॉ. रामकिंकर झा|डॉ. रामकिंकर झा]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:डॉ. रामकिंकर झा|डॉ. रामकिंकर झा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:03, 29 मार्च 2026 (UTC) 5qfpx67nne64kaag9o9570cuf6eqnao धागा गेज 0 1524844 6534430 6105342 2026-03-29T18:40:02Z R. Henrik Nilsson 862748 File : Thread pitch gauge Whitworth 55 deg and metric 60 deg West Germany c 1980.jpg | thumb | धागा गेज 6534430 wikitext text/x-wiki [[File:Thread pitch gauge Whitworth 55 deg and metric 60 deg West Germany c 1980.jpg|thumb|धागा गेज]] '''धागा गेज''' जिसे '''थ्रेड गेज''', '''स्क्रू गेज''' या '''पिच गेज''' के रूप में भी जाना जाता है, का उपयोग स्क्रू थ्रेड की पिच या लीड को मापने के लिए किया जाता है। थ्रेड पिच गेज का उपयोग स्क्रू पर या टैप किए गए छेद में मौजूद धागे की पिच को निर्धारित करने में एक संदर्भ उपकरण के रूप में किया जाता है। इस उपकरण का उपयोग एक सटीक माप उपकरण के रूप में नहीं किया जाता है, बल्कि यह उपयोगकर्ता को दिए गए धागे की प्रोफ़ाइल निर्धारित करने और आकार और पिच के आधार पर धागे को तुरंत वर्गीकृत करने की अनुमति देता है। यह उपकरण समय भी बचाता है, इसमें उपयोगकर्ता को थ्रेडेड आइटम की पिच को मापने और गणना करने की आवश्यकता नहीं होती है। 8ck3rjp5eh6al5tede69m22fpccd75v 6534458 6534430 2026-03-30T02:51:50Z AMAN KUMAR 911487 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534458 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=मार्च 2026}} [[File:Thread pitch gauge Whitworth 55 deg and metric 60 deg West Germany c 1980.jpg|thumb|धागा गेज]] '''धागा गेज''' जिसे '''थ्रेड गेज''', '''स्क्रू गेज''' या '''पिच गेज''' के रूप में भी जाना जाता है, का उपयोग स्क्रू थ्रेड की पिच या लीड को मापने के लिए किया जाता है। थ्रेड पिच गेज का उपयोग स्क्रू पर या टैप किए गए छेद में मौजूद धागे की पिच को निर्धारित करने में एक संदर्भ उपकरण के रूप में किया जाता है। इस उपकरण का उपयोग एक सटीक माप उपकरण के रूप में नहीं किया जाता है, बल्कि यह उपयोगकर्ता को दिए गए धागे की प्रोफ़ाइल निर्धारित करने और आकार और पिच के आधार पर धागे को तुरंत वर्गीकृत करने की अनुमति देता है। यह उपकरण समय भी बचाता है, इसमें उपयोगकर्ता को थ्रेडेड आइटम की पिच को मापने और गणना करने की आवश्यकता नहीं होती है। lnf2sfs8yvcx9qpvwpt0h5rcqfhg49z फुटबॉल खिलाड़ी 0 1557932 6534504 6282000 2026-03-30T04:44:57Z AMAN KUMAR 911487 + 6534504 wikitext text/x-wiki '''फुटबॉल खिलाड़ी''' (football player या footballer) एक या एक से अधिक तरह के फुटबॉल खेलने वाले खिलाड़ी को कहा जाता है। फुटबॉल के मुख्य प्रकरणों में [[फुटबॉल|एसोसिएशन फुटबॉल]], [[अमेरिकी फ़ुटबॉल]], [[कैनेडियन फ़ुटबॉल]], [[ऑस्ट्रेलियाई फ़ुटबॉल]], गैलिक फुटबॉल, [[रग्बी लीग]] और [[रग्बी यूनियन]] हैं। एक अनुमान के अनुसार विश्व में 25 करोड़ फुटबॉल खिलाड़ी हैं।<ref>{{citation | last = Rolin | first = Jack | contribution = football | title = Britannica Online Encyclopedia | date = 13 July 2023 | url =https://www.britannica.com/EBchecked/topic/550852/football }}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[जवाद इस्सिन]] == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:फुटबॉल खिलाड़ी]] 0mk22a9e0ruqzipsorlhxslm2x5kc0g श्रम अर्थशास्त्र 0 1571366 6534572 6350815 2026-03-30T08:53:46Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6534572 wikitext text/x-wiki [[File:"Emergency - Your help is Needed to Can the Crops" - NARA - 513835.tif|thumb|right|200px| "मदद चाहिए" बोर्ड पर नौकरियों के लिए उपलब्ध श्रमिकों की तलाश की जाती है।]] {{Economics sidebar}} '''श्रम अर्थशास्त्र''' का उद्देश्य मजदूरी श्रम के लिए बाज़ार की कार्यप्रणाली और गतिशीलता को समझने का प्रयास है। श्रम एक ऐसी वस्तु है जिसकी आपूर्ति मजदूरों द्वारा आमतौर पर मांग करने वाली फर्मों द्वारा दिए गए वेतन के बदले में की जाती है।<ref>{{cite book |url=https://search.worldcat.org/title/889577338|title=Labour economics|last1=बोरजस|first1=जॉर्ज जे.|date=2016|publisher=मैकग्रॉ-हिल एजुकेशन|isbn=978-0-07-802188-6|edition=सातवा|location=न्यू यॉर्क|language=en|trans-title=लेबर इकोनॉमिक्स}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/labor|title=labor|date=12 जनवरी 2025|website=www.merriam-webster.com|language=en|trans-title=श्रम की परिभाषा|accessdate=15 जनवरी 2025}}</ref> ये श्रमिक सामाजिक, संस्थागत या राजनीतिक व्यवस्था के हिस्से के रूप में मौजूद होते हैं इसलिए श्रम अर्थशास्त्र को सामाजिक, सांस्कृतिक और राजनीतिक चरों को भी ध्यान में रखना चाहिए।<ref>{{cite book|url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1057/978-1-349-95121-5_1213-1|title=Labour Markets|last1=टार्लिंग|first1=आर.|date=2016|publisher=पाल्ग्रेव मैकमिलन यूके|isbn=978-1-349-95121-5|location=लंदन|pages=1–4|language=en|trans-title=द न्यू पालग्रेव डिक्शनरी ऑफ इकोनॉमिक्स|chapter=लेबर मार्केट्स|accessdate=15 जनवरी 2025}}</ref> ==श्रम बाजार== श्रम बाजार या नौकरी बाजार श्रमिकों और नियोक्ताओं के बीच परस्पर क्रिया के माध्यम से कार्य करते हैं। श्रम अर्थशास्त्र श्रम सेवाओं के आपूर्तिकर्ताओं (श्रमिकों) और श्रम सेवाओं के मांगकर्ताओं (नियोक्ता) पर विचार करता है तथा इसके परिणामस्वरूप मजदूरी, रोजगार और आय के तरीके को समझने का प्रयास करता है। ये तरीके इसलिए मौजूद हैं क्योंकि बाजार में प्रत्येक व्यक्ति से यह अपेक्षा की जाती है कि वह मजदूरी, श्रम प्रदान करने की इच्छा तथा अवकाश की इच्छा के संबंध में अपनी जानकारी के आधार पर तर्कसंगत विकल्प चुनेगा। श्रम बाजार सामान्यतः भौगोलिक दृष्टि से सीमित होते हैं, लेकिन इंटरनेट के उदय ने कुछ क्षेत्रों में 'वैश्विक श्रम बाजार' को जन्म दिया है।<ref>{{cite journal|last1=ग्राहम|first1=मार्क|last2=अनवर|first2=मोहम्मद आमिर|date=1 अप्रैल 2019|title=The global gig economy: Towards a planetary labour mar|trans-title=द ग्लोबल गिग इकॉनमी : टुवर्ड्स ए प्लेनेटरी लेबर मार्केट?|url=https://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/9913|journal=फर्स्ट मंडे|language=en|doi=10.5210/fm.v24i4.9913|issn=1396-0466}}</ref> श्रम, मानव द्वारा किये गए कार्य का माप है। परंपरागत रूप से इसे उत्पादन के अन्य कारकों जैसे भूमि और पूंजी से अलग माना जाता है। श्रम बाजार अन्य बाजारों से इस मायने में भी भिन्न है कि इसमें श्रमिक आपूर्तिकर्ता होते हैं और कंपनियां मांगकर्ता होती हैं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://osha.europa.eu/en/themes/osh-management-context-ageing-workforce वृद्ध श्रमिक] ईयू-ओएसएचए * [https://web.archive.org/web/20080217040912/http://labour.ceps.lu/ द लेबर इकोनॉमिक्स गेटवे] - इंटरनेट साइटों का संग्रह जो श्रम अर्थशास्त्रियों के लिए रुचिकर हैं * [https://lwp.law.harvard.edu/ हार्वर्ड लॉ स्कूल में श्रम और कार्य जीवन कार्यक्रम, बदलते श्रम बाजार परियोजना]{{Dead link|date=मार्च 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://www.upjohn.org/ डब्लू.ई . अपजॉन इंस्टीट्यूट फॉर एम्प्लॉयमेंट रिसर्च] * [https://www.ilo.org/global/statistics-and-databases/research-and-databases/kilm/lang--en/index.htm आईएलओ: ''श्रम बाजार के प्रमुख संकेतक (केआईएलएम).'' 2007] * [https://web.archive.org/web/20170630140325/http://labourfair.com/resources.php लेबरफेयर रिसोर्सेज] – निष्पक्ष श्रम प्रथाओं के लिए लिंक * [https://web.archive.org/web/20130805114559/http://www.labour-research.net/index.php?id=21&L=5 लेबर रिसर्च नेटवर्क] – विभिन्न क्षेत्रों से संबंधित श्रम अनुसंधान कार्यक्रम * [http://www.lrd.org.uk/ लेबर रिसर्च डिपार्टमेंट] – स्वतंत्र श्रम अर्थशास्त्र अनुसंधान संगठन {{अर्थशास्त्र}} [[श्रेणी:श्रम अर्थशास्त्र]] 0hxlq3tleas8stod3xq5zxhpoirc0hi सदस्य:Surajkumar9931 2 1571415 6534507 6532235 2026-03-30T04:57:48Z Surajkumar9931 853179 6534507 wikitext text/x-wiki नमस्कार मेरा नाम '''सूरज कुमार''' है, मैं [[सहरसा]] [[बिहार]] [[भारत]] का निवासी हूं "मुझे मैथिली और अंगिका विकिपीडिया को बढ़ाने का शौक है, जिसके बहुत कम सक्रिय संपादक हैं। मैथिली विकिपीडिया पर फेमिनिज्म एंड फोकफोर 2026 और विकी लव्स रमजान 2026 का आयोजन करके, मैंने अपनी मातृभाषा में सांस्कृतिक सामग्री लाने में मदद की।" कई हिंदी विकिपीडिया प्रतियोगिताएं जीतीं (दूसरा और पांचवां स्थान हासिल किया) और एशियन मंथ जैसे वैश्विक अभियानों में सक्रिय योगदानकर्ता हूं। आप मेरे द्वारा क्रिएटिव कॉमंस पर किए गए अपलोड [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Contributions/Surajkumar9931 '''यहां'''] देख सकते हैं| Contributor at Wikipedia [[Special:Contributions/Surajkumar9931|Contributions]] {{User contrib SUL|1,500}} <table style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 242px; border: #99B3FF solid 1px"> <tr><td><center>'''[[विकिपीडिया:बेबल]]'''</center> <tr><td>{{Template:User India}} {{User Wikipedian For|year=2024|month=12|day=03}} <tr><td>{{समय मण्डल}} <tr><td> </table> {{#babel:hi-2|en-2|mai-4|bh-1|mag-1|san-1|anp-3}} ==My Participation== *5th Winner of [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5/%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%80_2025 सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव, जनवरी 2025] *2nd Winner of [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5/%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%82%E0%A4%AC%E0%A4%B0_2025 सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव, अक्टूबर 2025] *2nd Winner of [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%8F%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%88_%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B9_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A8%E0%A5%AB | एशियाई माह हिंदी २०२५] *[https://mai.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82_%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A8%E0%A5%AC | feminism and folkfore Maithili Wikipedia 2026] *[https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%94%E0%A4%B0_%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE_2026 | Feminism and folkfore Hindi 2026] *[https://awa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%85%E0%A4%8A%E0%A4%B0_%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A8%E0%A5%AC | Feminism and folkfore Awadhi 2026] *[https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF_%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%83%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE_%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5/2026 | अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026] *[https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF_%E0%A4%B2%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%BC_%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8_2026 विकि लव्ज़ रमजान 2026] ==Organiser and jury member== * [https://mai.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82_%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A8%E0%A5%AC | Feminism and folkfore Maithili Wikipedia 2026] *[https://mai.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF_%E0%A4%B2%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%BC_%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0% Wiki Loves Ramadan Maithili 2026] 1n5qvkoc2wvg5myufg2k0zzx8fwf6vh 6534508 6534507 2026-03-30T04:59:26Z Surajkumar9931 853179 6534508 wikitext text/x-wiki नमस्कार मेरा नाम '''सूरज कुमार''' है, मैं [[सहरसा]] [[बिहार]] [[भारत]] का निवासी हूं "मुझे मैथिली और अंगिका विकिपीडिया को बढ़ाने का शौक है, जिसके बहुत कम सक्रिय संपादक हैं। मैथिली विकिपीडिया पर फेमिनिज्म एंड फोकफोर 2026 और विकी लव्स रमजान 2026 का आयोजन करके, मैंने अपनी मातृभाषा में सांस्कृतिक सामग्री लाने में मदद की।" कई हिंदी विकिपीडिया प्रतियोगिताएं जीतीं (दूसरा और पांचवां स्थान हासिल किया) और एशियन मंथ जैसे वैश्विक अभियानों में सक्रिय योगदानकर्ता हूं। आप मेरे द्वारा क्रिएटिव कॉमंस पर किए गए अपलोड [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Contributions/Surajkumar9931 '''यहां'''] देख सकते हैं| Contributor at Wikipedia [[Special:Contributions/Surajkumar9931|Contributions]] <table style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 242px; border: #99B3FF solid 1px"> <tr><td><center>'''[[विकिपीडिया:बेबल]]'''</center> <tr><td>{{Template:User India}} {{User Wikipedian For|year=2024|month=12|day=03}} <tr><td>{{समय मण्डल}} <tr><td> </table> {{#babel:hi-2|en-2|mai-4|bh-1|mag-1|san-1|anp-3}} ==My Participation== *5th Winner of [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5/%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%80_2025 सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव, जनवरी 2025] *2nd Winner of [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5/%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%82%E0%A4%AC%E0%A4%B0_2025 सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव, अक्टूबर 2025] *2nd Winner of [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%8F%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%88_%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B9_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A8%E0%A5%AB | एशियाई माह हिंदी २०२५] *[https://mai.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82_%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A8%E0%A5%AC | feminism and folkfore Maithili Wikipedia 2026] *[https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%94%E0%A4%B0_%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE_2026 | Feminism and folkfore Hindi 2026] *[https://awa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%85%E0%A4%8A%E0%A4%B0_%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A8%E0%A5%AC | Feminism and folkfore Awadhi 2026] *[https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF_%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%83%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE_%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5/2026 | अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026] *[https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF_%E0%A4%B2%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%BC_%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8_2026 विकि लव्ज़ रमजान 2026] ==Organiser and jury member== * [https://mai.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82_%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A8%E0%A5%AC | Feminism and folkfore Maithili Wikipedia 2026] *[https://mai.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF_%E0%A4%B2%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%BC_%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0% Wiki Loves Ramadan Maithili 2026] jqvbahopx1es9yc50nrrsy2hx1crpom सदस्य वार्ता:AMurmu 3 1574171 6534283 6533573 2026-03-29T13:20:37Z संजीव कुमार 78022 सूचना: [[:हेलवान (कब्रिस्तान)]] को [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु]] नामांकन, [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हेलवान (कब्रिस्तान)|चर्चा पृष्ठ देखें]] 6534283 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=AMurmu}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 17:28, 26 जनवरी 2025 (UTC) == अभिनेता गौरव देवासी का पेज बनाने के सन्दर्भ में == अभिनेता गौरव देवासी जो की राजस्थान राज्य में अभिनेता हे और गूगल पर बहुत आर्टिकल उपलब्ध हे.आपसे अनुरोध हे की इनका पेज बनाया जाये [[विशेष:योगदान/&#126;2025-49619-4|&#126;2025-49619-4]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-49619-4|talk]]) 10:14, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) == सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव अक्टूबर 2025 में आपके लेखों के संदर्भ में == @[[स:AMurmu|AMurmu]] जी नमस्कार! विकिपीडिया पर संपादन और प्रतियोगिता में लेख बनाने के लिए आपका धन्यवाद। आपके लेखों की प्राथमिक जाँच में पाया गया है कि आप यंत्रबुद्धि (AI) और मशीनी अनुवाद का प्रयोग करके लेख बना रहे हैं। उदाहरण के लिए [[अज़ेका डैनियल]] लेख को लेते हैं जो आपने प्रतियोगिता के पहले ही दिन बनाया है। इस लेख में "निजी जीवन" वाले अनुभाग के आखिरी दो वाक्य कुछ इस तरह हैं—'''" ज़रूर, मैं इस फ़िल्मोग्राफ़ी को हिंदी में अनुवाद कर सकता हूँ। मैं तालिका संरचना को बनाए रखूँगा, लेकिन सामग्री का अनुवाद करूँगा:"'''। तीन दिन बीत गए लेकिन इन वाक्यों को भी आपने ज्यों का त्यों पड़ा रहने दिया। ऐसा ही आपने अपने सभी लेखों में किया है, यदि आप चाहेंगे तो सभी लेखों में इसका प्रमाण उपस्थित कर सकता हूँ। मूल बिंदु यह है कि, यदि यंत्रबुद्धि से ही लेख बनवाना होता तो इस प्रतियोगिता का कोई औचित्य नहीं है। कृपया अपने लेखों को अगले 24 घंटों में सुधार लें और सुधार के बाद ही नए लेख बनाएँ, अन्यथा मैं इन लेखों को जाँचने और स्वीकार करने में असमर्थ रहूँगा। आरंभ में इस सूचना का उद्देश्य यही है कि आप परिश्रम उचित दिशा में करें। आशा है कि आगे से आप यंत्रबुद्धि के स्थान पर निजी विवेक का प्रयोग करते हुए लेखों का निर्माण करेंगे। शुभकामनाएँ। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 14:09, 4 अक्टूबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी नमस्कार! आपकी सूचना के लिए धन्यवाद। मैंने अपने द्वारा बनाए गए सभी लेखों को दोबारा जाँच लिया है और आवश्यक सुधार व सही संदर्भ जोड़ दिए हैं। हुई भूल के लिए मैं क्षमा चाहता हूँ। आगे से मैं पूरी सावधानी रखूँगा और अपने विवेक से ही लेख निर्माण करूँगा। [[सदस्य:AMurmu|AMurmu]] ([[सदस्य वार्ता:AMurmu|वार्ता]]) 15:32, 4 अक्टूबर 2025 (UTC) == विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा प्रोत्साहन पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए २५ मार्च २०२६ तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdAp7lxMY2nSh5wnsTi8SQOA4vu-0DGi2siReQtMcdictAemg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 08:51, 18 मार्च 2026 (UTC) == अंगिका और मैथिली विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" मे भाग ले == ‎नमस्ते , विकिपीडियन [https://anp.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_आरू_लोकगाथा_अंगिका_२०२६ अंगिका] और [https://mai.wikipedia.org/wikiविकिपीडिया:नारीवाद_एवं_लोककथा_२०२६ मैथिली] विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" प्रतियोगिता चल रही है, भाग ले और इनाम जीते। ‎तिथि: 23 मार्च - 31 मार्च 2026 (8 दिन शेष) [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:40, 23 मार्च 2026 (UTC) == मशीनी अनुवाद == आपने बड़ी संख्या में मशीनी अनुवाद वाले लेख निर्मित किये हैं। आपको यदि इन लेखों में सुधार से पहले नया मशीनी अनुवाद डालते देखा गया तो मैं सम्पादन से प्रतिबंधित कर दूँगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 26 मार्च 2026 (UTC) == [[:हेलवान (कब्रिस्तान)|हेलवान (कब्रिस्तान)]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:हेलवान (कब्रिस्तान)|हेलवान (कब्रिस्तान)]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हेलवान (कब्रिस्तान)|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हेलवान (कब्रिस्तान)]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:20, 29 मार्च 2026 (UTC) 4efhdmfxlsy8fi7w4jiy00ogl2b1yib 6534322 6534283 2026-03-29T14:24:48Z संजीव कुमार 78022 /* राष्ट्रीय इस्लामी मुक्ति दल पृष्ठ को शीघ्र हटाने का नामांकन */ नया अनुभाग 6534322 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=AMurmu}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 17:28, 26 जनवरी 2025 (UTC) == अभिनेता गौरव देवासी का पेज बनाने के सन्दर्भ में == अभिनेता गौरव देवासी जो की राजस्थान राज्य में अभिनेता हे और गूगल पर बहुत आर्टिकल उपलब्ध हे.आपसे अनुरोध हे की इनका पेज बनाया जाये [[विशेष:योगदान/&#126;2025-49619-4|&#126;2025-49619-4]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-49619-4|talk]]) 10:14, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) == सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव अक्टूबर 2025 में आपके लेखों के संदर्भ में == @[[स:AMurmu|AMurmu]] जी नमस्कार! विकिपीडिया पर संपादन और प्रतियोगिता में लेख बनाने के लिए आपका धन्यवाद। आपके लेखों की प्राथमिक जाँच में पाया गया है कि आप यंत्रबुद्धि (AI) और मशीनी अनुवाद का प्रयोग करके लेख बना रहे हैं। उदाहरण के लिए [[अज़ेका डैनियल]] लेख को लेते हैं जो आपने प्रतियोगिता के पहले ही दिन बनाया है। इस लेख में "निजी जीवन" वाले अनुभाग के आखिरी दो वाक्य कुछ इस तरह हैं—'''" ज़रूर, मैं इस फ़िल्मोग्राफ़ी को हिंदी में अनुवाद कर सकता हूँ। मैं तालिका संरचना को बनाए रखूँगा, लेकिन सामग्री का अनुवाद करूँगा:"'''। तीन दिन बीत गए लेकिन इन वाक्यों को भी आपने ज्यों का त्यों पड़ा रहने दिया। ऐसा ही आपने अपने सभी लेखों में किया है, यदि आप चाहेंगे तो सभी लेखों में इसका प्रमाण उपस्थित कर सकता हूँ। मूल बिंदु यह है कि, यदि यंत्रबुद्धि से ही लेख बनवाना होता तो इस प्रतियोगिता का कोई औचित्य नहीं है। कृपया अपने लेखों को अगले 24 घंटों में सुधार लें और सुधार के बाद ही नए लेख बनाएँ, अन्यथा मैं इन लेखों को जाँचने और स्वीकार करने में असमर्थ रहूँगा। आरंभ में इस सूचना का उद्देश्य यही है कि आप परिश्रम उचित दिशा में करें। आशा है कि आगे से आप यंत्रबुद्धि के स्थान पर निजी विवेक का प्रयोग करते हुए लेखों का निर्माण करेंगे। शुभकामनाएँ। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 14:09, 4 अक्टूबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी नमस्कार! आपकी सूचना के लिए धन्यवाद। मैंने अपने द्वारा बनाए गए सभी लेखों को दोबारा जाँच लिया है और आवश्यक सुधार व सही संदर्भ जोड़ दिए हैं। हुई भूल के लिए मैं क्षमा चाहता हूँ। आगे से मैं पूरी सावधानी रखूँगा और अपने विवेक से ही लेख निर्माण करूँगा। [[सदस्य:AMurmu|AMurmu]] ([[सदस्य वार्ता:AMurmu|वार्ता]]) 15:32, 4 अक्टूबर 2025 (UTC) == विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा प्रोत्साहन पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए २५ मार्च २०२६ तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdAp7lxMY2nSh5wnsTi8SQOA4vu-0DGi2siReQtMcdictAemg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 08:51, 18 मार्च 2026 (UTC) == अंगिका और मैथिली विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" मे भाग ले == ‎नमस्ते , विकिपीडियन [https://anp.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_आरू_लोकगाथा_अंगिका_२०२६ अंगिका] और [https://mai.wikipedia.org/wikiविकिपीडिया:नारीवाद_एवं_लोककथा_२०२६ मैथिली] विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" प्रतियोगिता चल रही है, भाग ले और इनाम जीते। ‎तिथि: 23 मार्च - 31 मार्च 2026 (8 दिन शेष) [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:40, 23 मार्च 2026 (UTC) == मशीनी अनुवाद == आपने बड़ी संख्या में मशीनी अनुवाद वाले लेख निर्मित किये हैं। आपको यदि इन लेखों में सुधार से पहले नया मशीनी अनुवाद डालते देखा गया तो मैं सम्पादन से प्रतिबंधित कर दूँगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 26 मार्च 2026 (UTC) == [[:हेलवान (कब्रिस्तान)|हेलवान (कब्रिस्तान)]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:हेलवान (कब्रिस्तान)|हेलवान (कब्रिस्तान)]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हेलवान (कब्रिस्तान)|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हेलवान (कब्रिस्तान)]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:20, 29 मार्च 2026 (UTC) == [[:राष्ट्रीय इस्लामी मुक्ति दल|राष्ट्रीय इस्लामी मुक्ति दल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:राष्ट्रीय इस्लामी मुक्ति दल|राष्ट्रीय इस्लामी मुक्ति दल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|मापदंड ल5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|ल5]]{{*}} खराब मशीनी अनुवाद'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे लेख आते हैं जो किसी अन्य भाषा के लेख का अत्यधिक खराब मशीनी अनुवाद हैं जिन्हें सुधारने की तुलना में दुबारा शुरू से लिखना अधिक उचित होगा। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से अनूदित कर के यहाँ डाला है और आप इसका अनुवाद सुधारना चाहते हैं तो कृपया अनुवाद सुधार सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:24, 29 मार्च 2026 (UTC) mby7ql50ej18yjcahte2gx4dt125705 कृष्णा पार्क एक्सटेंशन मेट्रो स्टेशन 0 1581308 6534579 6473145 2026-03-30T09:23:30Z AutobotIndian 916022 स्वागत क्लिक की गई छवि डाली। 6534579 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = [[File:Delhi Metro logo.svg|50px]]<br />कृष्णा पार्क एक्सटेंशन मेट्रो स्टेशन | type = {{Delhi Metro Infobox station line|line=Magenta}} | image = Krishna Park Extension metro station.jpg | style = Delhi Metro | address = आउटर रिंग रोड, कृष्णा पार्क एक्सटेंशन, नई दिल्ली, दिल्ली, 110018 | coordinates = | line = {{rcb|Delhi Metro|Magenta|croute}} | other = | structure = भूमिगत | platform = प्लेटफॉर्म-1 → {{ltl|Delhi Metro|Magenta|R}}<br>प्लेटफॉर्म-2 → ट्रेन समाप्त है। | depth = | levels = 2 | tracks = 2 | parking = {{parking symbol}} <ref>{{cite web| url=http://www.delhimetrorail.com/Parking_Details.aspx|title=Parking_Details| website=Delhi Metro Rail}}</ref> मेट्रो के यूनिटी वन मॉल में मल्टी-लेवल पार्किंग | bicycle = | opened = {{ubl||{{Start date and age|2025|01|05|df=y}} }} | closed = | rebuilt = | electrified = ओवरहेड लाइन द्वारा {{25 kV 50 Hz}} | accessible = हाँ{{Access icon}} | code = {{#property:P296}} | owned = [[दिल्ली मेट्रो]] | operator = डीएमआरसी | zone = | smartcardname = | smartcardstatus = | former = | passengers = 21,262/day<br />659,120/ मासिक औसत <ref>{{cite web| url=http://www.delhimetrorail.com/otherdocuments/867/RidershipDetails.pdf|title=Ridership_Details| website=Delhi Metro Rail}}</ref> | pass_year = Jan 2015 | pass_rank = | pass_percent = | pass_system = | mpassengers = | services = {{Adjacent stations|system=दिल्ली मेट्रो|line=मजेंटा|right1=जनकपुरी पश्चिम|header3=भविष्य सेवा|line3=मजेंटा|left3=केशवपुर|to-left3=रामकृष्ण आश्रम मार्ग|note-mid3=''(2025 तक विस्तृत)''|right3=जनकपुरी पश्चिम}} | route_map = {{Delhi Metro Magenta Line Route}} | map_state = collapsed | mapframe = yes | mapframe-marker = rail | mapframe-zoom = 14 }} कृष्णा पार्क एक्सटेंशन, फेज 4 में दिल्ली मेट्रो की मैजेंटा लाइन पर एक मेट्रो स्टेशन है। इस स्टेशन के बाद, केशोपुर मेट्रो स्टेशन खुलने वाला अगला स्टेशन होगा। == स्टेशन == {{स्त्रोतहीन|भाग}} * '''विशेषताएं''': यह स्टेशन भूमिगत है और इसमें फुल-स्क्रीन प्लेटफ़ॉर्म दरवाज़े और ड्राइवरलेस ट्रेन संचालन होगा। इसमें एक स्वचालित किराया संग्रह (एएफसी) प्रणाली भी होगी जो राष्ट्रीय सामान्य गतिशीलता कार्ड (एनसीएमसी) के अनुरूप है। * '''लाभ''': यह स्टेशन यात्रा के समय को कम करेगा और यात्रियों के लिए कनेक्टिविटी को बढ़ाएगा। यह जनकपुरी पश्चिम मेट्रो स्टेशन पर अपनी निर्भरता को कम करके आस-पास के निवासियों को भी लाभान्वित करेगा। * '''उद्घाटन''': कृष्णा पार्क एक्सटेंशन स्टेशन अगस्त 2024 में खुलने वाला था। यह अंततः 5 जनवरी 2025 को खुला। पूरे 29.3 किलोमीटर के विस्तार के मार्च 2026 तक पूरा होने की उम्मीद है। * '''संचालन''': यहाँ और जनकपुरी पश्चिम के बीच शटल सेवा के रूप में एक ट्रेन मैनुअल मोड में चलती है क्योंकि यहाँ रिवर्सल की सुविधा नहीं है। पूरा एक्सटेंशन खुलने के बाद इसे सामान्य कर दिया जाएगा। ==संदर्भ== {{reflist}} {{मजेंटा लाइन (दिल्ली मेट्रो)}} [[श्रेणी:मजेंटा लाइन (दिल्ली मेट्रो) स्टेशन]] [[श्रेणी:दिल्ली मेट्रो]] ai828eml8mynxq19qejyo9tzb5rs48q सदस्य वार्ता:ङघिञ 3 1591198 6534254 6534209 2026-03-29T12:45:19Z संजीव कुमार 78022 /* २०२६ ईरानी उत्तराधिकारी संकट */ नया अनुभाग 6534254 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=ङघिञ}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 09:57, 29 मई 2025 (UTC) == [[:मोराविया|मोराविया]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मोराविया|मोराविया]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|मापदंड ल5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|ल5]]{{*}} खराब मशीनी अनुवाद'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे लेख आते हैं जो किसी अन्य भाषा के लेख का अत्यधिक खराब मशीनी अनुवाद हैं जिन्हें सुधारने की तुलना में दुबारा शुरू से लिखना अधिक उचित होगा। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से अनूदित कर के यहाँ डाला है और आप इसका अनुवाद सुधारना चाहते हैं तो कृपया अनुवाद सुधार सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 17:37, 2 जून 2025 (UTC) == [[:डोरेमोनः नोबिता की डोराबियन रातें|डोरेमोनः नोबिता की डोराबियन रातें]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:डोरेमोनः नोबिता की डोराबियन रातें|डोरेमोनः नोबिता की डोराबियन रातें]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|मापदंड ल5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|ल5]]{{*}} खराब मशीनी अनुवाद'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे लेख आते हैं जो किसी अन्य भाषा के लेख का अत्यधिक खराब मशीनी अनुवाद हैं जिन्हें सुधारने की तुलना में दुबारा शुरू से लिखना अधिक उचित होगा। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से अनूदित कर के यहाँ डाला है और आप इसका अनुवाद सुधारना चाहते हैं तो कृपया अनुवाद सुधार सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 07:17, 19 जुलाई 2025 (UTC) == [[:डोरेमोनः नोबिता और तीन काबिल तलवारबाज|डोरेमोनः नोबिता और तीन काबिल तलवारबाज]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:डोरेमोनः नोबिता और तीन काबिल तलवारबाज|डोरेमोनः नोबिता और तीन काबिल तलवारबाज]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|मापदंड ल5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|ल5]]{{*}} खराब मशीनी अनुवाद'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे लेख आते हैं जो किसी अन्य भाषा के लेख का अत्यधिक खराब मशीनी अनुवाद हैं जिन्हें सुधारने की तुलना में दुबारा शुरू से लिखना अधिक उचित होगा। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से अनूदित कर के यहाँ डाला है और आप इसका अनुवाद सुधारना चाहते हैं तो कृपया अनुवाद सुधार सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 20:39, 21 जुलाई 2025 (UTC) == [[:श्रेणी User nan-1|श्रेणी User nan-1]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी User nan-1|श्रेणी User nan-1]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> [[User:TypeInfo|<b style="font-variant:small-caps;border:2px solid #d32730;padding:0 9px;background:linear-gradient(#0842cd,#139c43);color:#f7eda1;border-radius:6px">टाइपइन्फो</b>]] ([[User talk:TypeInfo|talk]]) 06:41, 7 मार्च 2026 (UTC) == Translation request == Hello, ङघिञ. Can you translate and upload the article [[:en:Bazardüzü]] in Hindi Wikipedia? Yours sincerely, [[सदस्य:Kurcke|Kurcke]] ([[सदस्य वार्ता:Kurcke|वार्ता]]) 11:49, 7 मार्च 2026 (UTC) :Sure, I'll try to do it tomorrow. :) [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 12:58, 7 मार्च 2026 (UTC) ::Thank you very much for the new article. [[सदस्य:Kurcke|Kurcke]] ([[सदस्य वार्ता:Kurcke|वार्ता]]) 18:06, 8 मार्च 2026 (UTC) :::You're welcome. Also, do you speak Hindi (or are you learning it)? [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 03:02, 9 मार्च 2026 (UTC) ::::Unfortunately, I don't know Hindi, though I should learn it. Thank you again. [[सदस्य:Kurcke|Kurcke]] ([[सदस्य वार्ता:Kurcke|वार्ता]]) 06:56, 9 मार्च 2026 (UTC) == वार्ता पृष्ठ == नमस्ते, कृपया नए बनाये पन्नों के वार्ता पृष्ठ बस "वार्ता शीर्षक" साँचे के साथ न बनायें। इसकी आवश्यकता नहीं। वार्ता पृष्ठ तभी बनायें जब आवश्यकता हो। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:39, 24 मार्च 2026 (UTC) :ठीक है। बताने के लिए धन्यवाद। [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) <span style="color:grey;">०६:०४, २५ मार्च २०२६ (UTC)</span> == लेख का आकार == नमस्ते, आपने [[ऐक्कुआवीवा]] जैसे बहुत कम शब्दों वाले लेख निर्मित किये हैं। कृपया इन्हें कम से कम 100 शब्द वाले लेख में बदलें अन्यथा इन्हें "खाली लेख" मानकर हटाया जा सकता है। मैं आजकल ऐसे छोटे लेखों की सफ़ाई करने में लगा हुआ हूँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:56, 29 मार्च 2026 (UTC) == २०२६ ईरानी उत्तराधिकारी संकट == [[२०२६ ईरानी उत्तराधिकारी संकट]] को हटाने हेतु नामांकित कर दूँ या सुधार की योजना है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:45, 29 मार्च 2026 (UTC) de13kk2hqqcmyfucm6ztobbkac8me9n 2026 बंगाल विधानसभा चुनाव 0 1591616 6534306 6534138 2026-03-29T14:10:16Z Auto1243 876610 /* दल और गठबंधन */अद्यतन जानकारी जोड़ा। 6534306 wikitext text/x-wiki {{Infobox election | election_name = २०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव | country = India | type = Legislative | ongoing = yes | vote_type = party | previous_election = 2021 पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव | previous_year = २०२१ | next_election = | next_year = २०३१ | election_date = २३ और २९ अप्रैल २०२६ | seats_for_election = पश्चिम बंगाल विधान सभा के सभी २९४ निर्वाचन क्षेत्र, बहुमत के लिए १४८ सीटें | majority_seats = | map_image = [[File:Wahlkreise zur Vidhan Sabha von Westbengalen.svg|300px]] | map2_image = | map_size = | map_caption = पश्चिम बंगाल विधान सभा क्षेत्रों का मानचित्र | turnout = | outgoing_members = | elected_members = | image2 = {{CSS image crop|Image =Ms. Mamata Banerjee, in Kolkata on July 17, 2018 (cropped) (cropped).JPG|bSize = 135 |cWidth = 110 |cHeight = 150|oTop = 5|oLeft = 10}} | image2_size = 130px | leader2 = [[ममता बनर्जी]] | leader_since2 = १९९८ | party2 = [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल]] | alliance2 = {{steady}} | leaders_seat2 = भवानीपुर | last_election2 = ५८.०२%, २१५ सीटें | seats2 = | seat_change2 = | popular_vote2 = | percentage2 = | swing2 = | seats_before2 = २२४ | seats_needed2 = {{steady}} | image1 = {{CSS image crop|Image =Suvendu Adhikari at Esplanade Metro Rail Station, Kolkata, 6 March 2024.jpg|bSize = 125 |cWidth = 110 |cHeight = 150|oTop = 0|oLeft = 6}} | leader1 = [[सुवेंदु आधिकारी]] | leader_since1 = २०२१ | leaders_seat1 = [[नन्दीग्राम (विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र)|नन्दीग्राम]] | last_election1 = ३८.१५%, ७७ सीटें | party1 = [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] | alliance1 = [[राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन|राजग]] | seats1 = | seat_change1 = | popular_vote1 = | percentage1 = | swing1 = | seats_before1 = ६५ | seats_needed1 = {{increase}}८३ }} '''२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव''' २३ और २९ अप्रैल को दो चरणों में आयोजित किया जाएगा, जिसमें [[पश्चिम बंगाल विधानसभा]] की २९४ सीटों के लिए सदस्यों का चयन किया जाएगा। मतगणना और परिणाम की घोषणा ४ मई को किया जाएगा। == पृष्ठभूमि == == अनुसूची == {| class="wikitable sortable" width="50%; style="text-align:center;" |+ |- !rowspan=3| मतदान कार्यक्रम !colspan=3| अनुसूची |- !चरण १ !चरण २ |- !१५२ सीटें !१४२ सीटें |- ! अधिसूचना दिनांक | ३० मार्च २०२६ | २ अप्रैल २०२६ |- ! नामांकन करने की अंतिम तिथि | ६ अप्रैल २०२६ | ९ अप्रैल २०२६ |- ! नामांकन की जांच | ७ अप्रैल २०२६ | १० अप्रैल २०२६ |- ! नामांकन वापस लेने की अंतिम तिथि | ९ अप्रैल २०२६ | १३ अप्रैल २०२६ |- ! मतदान की तिथि | २३ अप्रैल २०२६ | २९ अप्रैल २०२६ |- ! मतगणना की तिथि !colspan=2| ४ मई २०२६ |- |} == दल और गठबंधन == === {{legend2|Green|[[तृणमूल कांग्रेस]]+}} === {| class="wikitable" width="50%" style="text-align:center; | दल | दल का ध्वज | चुनाव चिन्ह | नेता | लड़ी गई सीटें |- | [[तृणमूल कांग्रेस]] | [[File:All India Trinamool Congress flag.svg|50px|border]] | [[File:All India Trinamool Congress symbol 2021.svg|50px|center]] | [[ममता बनर्जी]] | २९१ |- | [[गोर्खा जनमुक्ति मोर्चा|भारतीय गोर्खा प्रजातांत्रिक मोर्चा]] | [[File:No image available.svg|50px]] | [[File:No image available.svg|50px]] | [[गोर्खा जनमुक्ति मोर्चा|अनित थापा]] | ३ |- |} === {{legend2|{{party color|Bharatiya Janata Party}}|[[राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन|भारतीय जनता पार्टी +]]}} === {| class="wikitable" width="50%" style="text-align:center; ! colspan="2"| दल | दल का ध्वज | चुनाव चिन्ह | नेता | लड़ी गई सीटें |- | {{party color cell|Bharatiya Janata Party}} | [[भारतीय जनता पार्टी]] | | [[File:Lotus flower symbol.svg|50px]] | [[सुवेंदु आधिकारी]] | २९४ (१४४ घोषित) |- |} === {{legend2|Red|वामपंथी मोर्चा}} === {| class="wikitable" width="50%" style="text-align:center; ! colspan="2"| दल | दल का ध्वज | चुनाव चिन्ह | नेता | लड़ी गई सीटें |- | style="background-color:#C60000;" | &nbsp; | [[भारत की कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)]] | [[File:CPI-M-flag.svg|50px]] | [[File:CPIM election symbol.png|55px]] | [[मो. सलीम]] | निर्धारित होना बाक़ी |- | style="background-color:#D91A1A; color:white;" | &nbsp; | [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] | [[File:AIFB Flag 2023.png|50px]] | [[File:Indian Election Symbol Lion.svg|50px|center]] | नरेन चट्टोपाध्याय | निर्धारित होना बाक़ी |- | style="background-color:#B22222; color:white;" | &nbsp; | [[भारत की कम्युनिस्ट पार्टी]] | [[File:CPI-banner.svg|50px]] | [[File:CPI symbol.svg|50px]] | स्वप्न बनर्जी | निर्धारित होना बाक़ी |- | style="background-color:#A52A2A; color:white;" | &nbsp; | [[क्रांतिकारी समाजवादी पार्टी (लेनिनवादी)]] | [[File:RSP-flag.svg|50px]] | [[File:Indian Election Symbol Spade and Stoker.png|50px]] | तपन होड़े | निर्धारित होना बाक़ी |- | style="background-color:#8B0000; color:white;" | &nbsp; | [[भारत की कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेशन]] | [[File:CPIML LIBERATION FLAG.png|50px]] | [[File:Flag Logo of CPIML.png|50px]] | अभिजीत मजूमदार | निर्धारित होना बाक़ी |- |} === {{legend2|{{party color|Independent politician}}|अन्य}} === {| class="wikitable width="50%" style="text-align:center; ! colspan="2"| दल | ध्वज | चुनाव चिन्ह | नेता | लड़ी गई सीटें |- | {{party color cell|Indian National Congress}} | कांग्रेस | [[File:Indian National Congress Flag.svg|50px]] | [[File:INC Hand.svg|50px]] | शुभंकर सरकार | निर्धारित होना बाक़ी |- |} == उम्मीदवार == == सर्वेक्षण और जनमत संग्रह == == मतदान == == परिणाम == == सन्दर्भ == {{Reflist}} tk2q31f1bg8s3se1hmf93yw63h4yt7a 6534313 6534306 2026-03-29T14:16:10Z Auto1243 876610 /* दल और गठबंधन */अद्यतन जानकारी जोड़ा। 6534313 wikitext text/x-wiki {{Infobox election | election_name = २०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव | country = India | type = Legislative | ongoing = yes | vote_type = party | previous_election = 2021 पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव | previous_year = २०२१ | next_election = | next_year = २०३१ | election_date = २३ और २९ अप्रैल २०२६ | seats_for_election = पश्चिम बंगाल विधान सभा के सभी २९४ निर्वाचन क्षेत्र, बहुमत के लिए १४८ सीटें | majority_seats = | map_image = [[File:Wahlkreise zur Vidhan Sabha von Westbengalen.svg|300px]] | map2_image = | map_size = | map_caption = पश्चिम बंगाल विधान सभा क्षेत्रों का मानचित्र | turnout = | outgoing_members = | elected_members = | image2 = {{CSS image crop|Image =Ms. Mamata Banerjee, in Kolkata on July 17, 2018 (cropped) (cropped).JPG|bSize = 135 |cWidth = 110 |cHeight = 150|oTop = 5|oLeft = 10}} | image2_size = 130px | leader2 = [[ममता बनर्जी]] | leader_since2 = १९९८ | party2 = [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल]] | alliance2 = {{steady}} | leaders_seat2 = भवानीपुर | last_election2 = ५८.०२%, २१५ सीटें | seats2 = | seat_change2 = | popular_vote2 = | percentage2 = | swing2 = | seats_before2 = २२४ | seats_needed2 = {{steady}} | image1 = {{CSS image crop|Image =Suvendu Adhikari at Esplanade Metro Rail Station, Kolkata, 6 March 2024.jpg|bSize = 125 |cWidth = 110 |cHeight = 150|oTop = 0|oLeft = 6}} | leader1 = [[सुवेंदु आधिकारी]] | leader_since1 = २०२१ | leaders_seat1 = [[नन्दीग्राम (विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र)|नन्दीग्राम]] | last_election1 = ३८.१५%, ७७ सीटें | party1 = [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] | alliance1 = [[राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन|राजग]] | seats1 = | seat_change1 = | popular_vote1 = | percentage1 = | swing1 = | seats_before1 = ६५ | seats_needed1 = {{increase}}८३ }} '''२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव''' २३ और २९ अप्रैल को दो चरणों में आयोजित किया जाएगा, जिसमें [[पश्चिम बंगाल विधानसभा]] की २९४ सीटों के लिए सदस्यों का चयन किया जाएगा। मतगणना और परिणाम की घोषणा ४ मई को किया जाएगा। == पृष्ठभूमि == == अनुसूची == {| class="wikitable sortable" width="50%; style="text-align:center;" |+ |- !rowspan=3| मतदान कार्यक्रम !colspan=3| अनुसूची |- !चरण १ !चरण २ |- !१५२ सीटें !१४२ सीटें |- ! अधिसूचना दिनांक | ३० मार्च २०२६ | २ अप्रैल २०२६ |- ! नामांकन करने की अंतिम तिथि | ६ अप्रैल २०२६ | ९ अप्रैल २०२६ |- ! नामांकन की जांच | ७ अप्रैल २०२६ | १० अप्रैल २०२६ |- ! नामांकन वापस लेने की अंतिम तिथि | ९ अप्रैल २०२६ | १३ अप्रैल २०२६ |- ! मतदान की तिथि | २३ अप्रैल २०२६ | २९ अप्रैल २०२६ |- ! मतगणना की तिथि !colspan=2| ४ मई २०२६ |- |} == दल और गठबंधन == === {{legend2|Green|[[तृणमूल कांग्रेस]]+}} === {| class="wikitable" width="50%" style="text-align:center; | दल | दल का ध्वज | चुनाव चिन्ह | नेता | लड़ी गई सीटें |- | [[तृणमूल कांग्रेस]] | [[File:All India Trinamool Congress flag.svg|50px|border]] | [[File:All India Trinamool Congress symbol 2021.svg|50px|center]] | [[ममता बनर्जी]] | २९१ |- | [[गोर्खा जनमुक्ति मोर्चा|भारतीय गोर्खा प्रजातांत्रिक मोर्चा]] | [[File:No image available.svg|50px]] | [[File:No image available.svg|50px]] | [[गोर्खा जनमुक्ति मोर्चा|अनित थापा]] | ३ |- |} === {{legend2|{{party color|Bharatiya Janata Party}}|[[राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन|भारतीय जनता पार्टी +]]}} === {| class="wikitable" width="50%" style="text-align:center; ! colspan="2"| दल | दल का ध्वज | चुनाव चिन्ह | नेता | लड़ी गई सीटें |- | {{party color cell|Bharatiya Janata Party}} | [[भारतीय जनता पार्टी]] | | [[File:Lotus flower symbol.svg|50px]] | [[सुवेंदु आधिकारी]] | २९३ (२७४ घोषित) |- | {{party name with color|निर्दलीय}} | | | बिस्वजीत महतो | १ |- |} === {{legend2|Red|वामपंथी मोर्चा}} === {| class="wikitable" width="50%" style="text-align:center; ! colspan="2"| दल | दल का ध्वज | चुनाव चिन्ह | नेता | लड़ी गई सीटें |- | style="background-color:#C60000;" | &nbsp; | [[भारत की कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)]] | [[File:CPI-M-flag.svg|50px]] | [[File:CPIM election symbol.png|55px]] | [[मो. सलीम]] | निर्धारित होना बाक़ी |- | style="background-color:#D91A1A; color:white;" | &nbsp; | [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] | [[File:AIFB Flag 2023.png|50px]] | [[File:Indian Election Symbol Lion.svg|50px|center]] | नरेन चट्टोपाध्याय | निर्धारित होना बाक़ी |- | style="background-color:#B22222; color:white;" | &nbsp; | [[भारत की कम्युनिस्ट पार्टी]] | [[File:CPI-banner.svg|50px]] | [[File:CPI symbol.svg|50px]] | स्वप्न बनर्जी | निर्धारित होना बाक़ी |- | style="background-color:#A52A2A; color:white;" | &nbsp; | [[क्रांतिकारी समाजवादी पार्टी (लेनिनवादी)]] | [[File:RSP-flag.svg|50px]] | [[File:Indian Election Symbol Spade and Stoker.png|50px]] | तपन होड़े | निर्धारित होना बाक़ी |- | style="background-color:#8B0000; color:white;" | &nbsp; | [[भारत की कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेशन]] | [[File:CPIML LIBERATION FLAG.png|50px]] | [[File:Flag Logo of CPIML.png|50px]] | अभिजीत मजूमदार | निर्धारित होना बाक़ी |- |} === {{legend2|{{party color|Independent politician}}|अन्य}} === {| class="wikitable width="50%" style="text-align:center; ! colspan="2"| दल | ध्वज | चुनाव चिन्ह | नेता | लड़ी गई सीटें |- | {{party color cell|Indian National Congress}} | कांग्रेस | [[File:Indian National Congress Flag.svg|50px]] | [[File:INC Hand.svg|50px]] | शुभंकर सरकार | निर्धारित होना बाक़ी |- |} == उम्मीदवार == == सर्वेक्षण और जनमत संग्रह == == मतदान == == परिणाम == == सन्दर्भ == {{Reflist}} 4o8trgwtpyuqydcd69j4cr0517zbhgt सदस्य वार्ता:Pushpairo Singh 3 1593645 6534437 6432478 2026-03-29T23:33:12Z Pushpairo Singh 874447 /* Pushpairo Singh */ नया अनुभाग 6534437 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Pushpairo Singh}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 08:32, 20 जून 2025 (UTC) == Pushpairo Singh == Excavator operator hai jo Bhari machine chalata Hai Tata Hitachi machine chalata hai ek yah operator hai jo Madhya Pradesh India Bandhavgarh ka hai [[सदस्य:Pushpairo Singh|Pushpairo Singh]] ([[सदस्य वार्ता:Pushpairo Singh|वार्ता]]) 23:33, 29 मार्च 2026 (UTC) m0zry3avq0tz3xm4e4ukuoy3ro6ho0a 6534443 6534437 2026-03-30T00:47:39Z Cptabhiimanyuseven 858857 [[Special:Contributions/Pushpairo Singh|Pushpairo Singh]] ([[User talk:Pushpairo Singh|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6534443 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Pushpairo Singh}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 08:32, 20 जून 2025 (UTC) 6zw8e4tttjj1hdf8ccivhi4xgh3vkh5 सदस्य वार्ता:Renamed user 816080d7b8b07f87ff87886c6eebbd3a 3 1600104 6534517 6464540 2026-03-30T05:32:47Z Mfield 881963 Mfield ने अनुप्रेषण छोड़े बिना पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:Rafaelthegreat]] को [[सदस्य वार्ता:Renamed user 816080d7b8b07f87ff87886c6eebbd3a]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/Rafaelthegreat|Rafaelthegreat]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Renamed user 816080d7b8b07f87ff87886c6eebbd3a|Renamed user 816080d7b8b07f87ff87886c6eebbd3a]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 6464540 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Rafaelthegreat}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 15:15, 11 अगस्त 2025 (UTC) maj4981246r5vuv8jlhkrged1f6u6kf सुदन गुरुंग 0 1602047 6534599 6531728 2026-03-30T11:36:00Z Ramesh Deuba 641823 6534599 wikitext text/x-wiki {{Short description|नेपाल के 27वें गृहमंत्री}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[माननीय]] | name = सुदन गुरुङ | native_name = सुधन गुरुङ | image = Sudan Gurung.jpg | image_size = 200px | caption = गुरुङ, 2026 में | office = [[गृह मंत्रालय (नेपाल)|गृहमंत्री]] | term_start = 17 मार्च 2026 | predecessor = [[ओम प्रकाश आर्याल]] | president = [[रामचन्द्र पौडेल]] | prime_minister = [[बालेन्द्र शाह|बालेन शाह]] | predecessor1 = [[राजेन्द्र बजगैन]] | term_start1 = 26 मार्च 2026 | birth_date = 9 जुलाई 1987 | birth_place = [[गोरखा]], [[नेपाल]] | citizenship = [[नेपाली]] | party = [[राष्ट्रीय स्वतन्त्र पार्टी]] | constituency1 = [[गोरखा 1 (निर्वाचन क्षेत्र)]] | office1 = [[प्रतिनिधि सभा|सांसद, प्रतिनिधि सभा]] | occupation = राजनेता, सामाजिक कार्यकर्ता तथा डीजे }} '''सुदन गुरुंग''' (Sudan Gurung) अथवा सुदन गुरुङ, एक [[नेपाली]] सामाजिक कार्यकर्ता और युवा-नेतृत्व वाली संगठन "हामी नेपाल" के संस्थापक और अध्यक्ष हैं। वह २०१५ के नेपाल भूकंप के बाद सक्रिय हुए और उस समय लगभग २०० स्वयंसेवकों को एकत्र करके राहत कार्यों का नेतृत्व किया<ref name="k230">{{cite web | last=Mishra | first=Swatantra | title=बेटे की मौत के बाद सुदान गुरुंग ने Hami Nepal का किया था गठन, 10 साल पहले बने संगठन ने कर दिया नेपाल में तख्तापलट | website=Patrika News | date=12 September 2025 | url=https://www.patrika.com/patrika-special/sudan-gurung-formed-hami-nepal-after-the-death-of-his-son-in-2015-read-full-details-about-the-organization-19938703 | language=hi | access-date=14 September 2025}}</ref>। आज वह नेपाल के युवा आंदोलन, विशेष रूप से २०२५ के सोशल मीडिया प्रतिबंध के विरोध में हुए जन आंदोलन के मुखर नेता के रूप में जाने जाते हैं।<ref name="u437">{{cite web | title=नेपाल में Gen-Z आंदोलन के चार प्रमुख चेहरे, सोशल मीडिया पर प्रतिबंध से भड़के थे लोग, सभी के बारे में जानें | website=Jansatta | date=12 September 2025 | url=https://www.jansatta.com/international/nepal-gen-z-protest-four-major-faces-rakshya-bam-tanuja-pandey-sudan-gurung-balen-shah-know-all-about/4137594/ | language=hi | access-date=14 September 2025}}</ref> गुरुंग ने सितंबर २०२५ में नेपाल सरकार द्वारा सोशल मीडिया पर प्रतिबंध लगाने के विरुद्ध नेपाल की जनरेशन-जी के नेतृत्व वाले विरोध प्रदर्शनों के पीछे एक प्रमुख व्यक्ति के रूप में राष्ट्रीय ख्याति प्राप्त की। ==प्रारंभिक जीवन और सामाजिक कार्य== सुदन गुरुङ, जो पहले एक इवेंट मैनेजर थे, का जीवन २०१५ के [[अप्रैल 2015 नेपाल भूकम्प|विनाशकारी भूकंप]] के बाद पूरी तरह से बदल गया। इस दौरान उन्होंने अपने बच्चे को खो दिया था, जिसने उन्हें समाज सेवा की ओर प्रेरित किया। उन्होंने महसूस किया कि देश में आपदा प्रतिक्रिया की एक प्रभावी प्रणाली की कमी है। इसी त्रासदी के बाद उन्होंने "हामी नेपाल" की स्थापना की। ==हामी नेपाल== सितंबर २०२५ में, नेपाली सरकार ने २६ प्रमुख सोशल मीडिया प्लेटफॉर्मों फेसबुक, इंस्टाग्राम, व्हाट्सएप, यूट्यूब और एक्स पर व्यापक प्रतिबंध लगा दिया, जिससे व्यापक युवा अशांति फैल गई।<ref name="x355">{{cite web | title=Nepal crisis: How social media ban protest turned into a Gen Z revolution | website=The Times of India | date=11 September 2025 | url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/nepal-crisis-how-social-media-ban-protest-turned-into-a-gen-z-revolution-the-story-so-far/articleshow/123833269.cms | access-date=14 September 2025}}</ref> [[हामी नेपाल]] के अध्यक्ष के रूप में, गुरुंग जेन-ज़ी विद्रोह का चेहरा बन गए।<ref name="l288">{{cite web | last1=तिवारी | first1=शुभम | last2=शर्मा | first2=आकाश | title='हामी नेपाल'... वो NGO जिसने पड़ोसी देश में प्रदर्शन को दिया बढ़ावा, यूं ही नहीं अचानक हिंसक हो गए Gen-Z प्रदर्शनकारी | website=AajTak | date=8 September 2025 | url=https://www.aajtak.in/world/story/who-are-the-organisers-of-nepal-massive-gen-z-protest-hami-nepal-ngo-dskc-2328493-2025-09-08 | language=hi | access-date=14 September 2025}}</ref> उनके संगठन ने विरोध प्रदर्शन के मार्ग और सुरक्षा सलाह प्रसारित हेतु [[इंस्टाग्राम]] और [[डिस्कॉर्ड]] का उपयोग करके युवाओं को संगठित किया। प्रदर्शनकारियों से स्कूल यूनिफॉर्म पहनने और शांतिपूर्ण प्रतिरोध तथा छात्रों व युवाओं की आवाज़ का प्रतीक किताबें रखने को कहा गया। विरोध प्रदर्शन तेज़ी से बढ़े, जिसके परिणामस्वरूप हिंसक झड़पें हुईं, कम से कम १९-२० लोगों की मौत हुई और सैकड़ों लोग घायल हुए। राजनीतिक नतीजों में प्रमुख नेताओं के इस्तीफे सम्मिलित थे, जिनमें प्रधानमंत्री [[खड्ग प्रसाद शर्मा ओली|के.पी. शर्मा ओली]] और कई कैबिनेट सदस्य सम्मिलित थे। ==इन्हें भी देखें== * [[सुशीला कार्की]] * [[नेपाल सरकार का तख्तापलट २०२५]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:नेपाल के लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:सामाजिक कार्यकर्ता]] os62clb3hvh16vh713qtdyvimiy26nd सदस्य वार्ता:CombatIndia 3 1604028 6534274 6489780 2026-03-29T13:09:29Z संजीव कुमार 78022 सूचना: [[:सेंकोकाई]] को [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु]] नामांकन, [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सेंकोकाई|चर्चा पृष्ठ देखें]] 6534274 wikitext text/x-wiki == [[:शाश्वत कुमार|शाश्वत कुमार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शाश्वत कुमार|शाश्वत कुमार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:46, 20 अक्टूबर 2025 (UTC) == [[:सेंकोकाई|सेंकोकाई]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:सेंकोकाई|सेंकोकाई]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सेंकोकाई|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सेंकोकाई]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>एआई से निर्मित अर्थहीन लेख।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:09, 29 मार्च 2026 (UTC) dji73sjq917akan4fra9zyx1q3fkk7h आदित्य धर 0 1605409 6534559 6532880 2026-03-30T07:51:48Z ~2026-19614-51 917685 6534559 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = आदित्य धर | image = Aditya_Dhar_at_IFFI_2019_(cropped).jpg | caption = 2019 में एक कार्यक्रम के दौरान आदित्य धर | birth_date = {{Birth-date and age|12 March 1983}} | birth_place = [[नई दिल्ली]], [[भारत]] | nationality = [[भारतीय]] | years_active = 2006–वर्तमान | spouse = {{marriage|[[यामी गौतम]]|4 June 2021}} | children = 2 | occupation = {{hlist|फ़िल्म निर्देशक|पटकथा लेखक|गीतकार|निर्माता}} | awards = [[राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार]] (2019) | net_worth = [[भारतीय रुपया|₹]]150+ करोड़ (अनुमानित 2026) }} '''आदित्य धर''' (जन्म 12 मार्च 1983) एक प्रतिष्ठित भारतीय फ़िल्म निर्देशक, पटकथा लेखक, गीतकार और निर्माता हैं।<ref name="Dhar2">{{cite news |title=Aditya Dhar profile on Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Aditya-Dhar |work=The Times of India |access-date=30 March 2026}}</ref> उन्हें मुख्य रूप से उनकी पहली फिल्म ''[[उरी: द सर्जिकल स्ट्राइक]]'' (2019) के लिए जाना जाता है, जिसने उन्हें भारतीय सिनेमा के शीर्ष निर्देशकों की श्रेणी में खड़ा कर दिया। 2025-26 में उन्होंने 'धुरंधर' और 'धुरंधर: द रिवेंज' जैसी बड़ी एक्शन फिल्मों का निर्देशन कर अपनी सफलता को और सुदृढ़ किया है।<ref name="TOI_Dhurandhar">{{cite news |title=Priyadarshan recalls Aditya Dhar's struggles and defends Dhurandhar |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/priyadarshan-recalls-aditya-dhars-struggles-defends-dhurandhar-propaganda-debate-if-majority-of-india-has-accepted-it-/articleshow/129883392.cms |work=The Times of India |access-date=30 March 2026}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == आदित्य धर का जन्म 12 मार्च 1983 को [[नई दिल्ली]] में हुआ था। उन्होंने अपनी प्रारंभिक शिक्षा दिल्ली में पूरी की। बचपन से ही सिनेमा और कहानी कहने की कला में उनकी गहरी रुचि थी, जिसने उन्हें मुंबई की ओर रुख करने के लिए प्रेरित किया। == फिल्मी करियर == === शुरुआती संघर्ष (2006–2018) === निर्देशक बनने से पहले, धर ने बॉलीवुड में एक दशक से अधिक समय तक संघर्ष किया। उन्होंने एक गीतकार (Lyricist), संवाद लेखक और पटकथा लेखक के रूप में काम किया। * उन्होंने फिल्म ''काबुल एक्सप्रेस'' (2006), ''हाल-ए-दिल'' (2008), ''वन टू थ्री'' (2008) और ''आक्रोश'' (2010) के लिए गीत और संवाद लिखे।<ref name="BMS_Filmography">{{cite web |title=Aditya Dhar Filmography & Profile |url=https://in.bookmyshow.com/person/aditya-dhar/2034336/filmography |work=BookMyShow |access-date=30 March 2026}}</ref> * उन्होंने ''तेज़'' (2012) के लिए भी संवाद लेखन का कार्य किया। उनके शुरुआती वर्षों के संघर्ष को फिल्म निर्माता प्रियदर्शन ने भी सराहा है।<ref name="TOI_Dhurandhar" /> === निर्देशन में पदार्पण और सफलता (2019–वर्तमान) === 2019 में, आदित्य धर ने सैन्य ड्रामा ''[[उरी: द सर्जिकल स्ट्राइक]]'' के साथ अपने निर्देशन करियर की शुरुआत की। यह फिल्म बॉक्स ऑफिस पर एक ब्लॉकबस्टर साबित हुई और इसके संवाद "How's the Josh?" ने देशव्यापी लोकप्रियता हासिल की। इस फिल्म के लिए उन्हें 66वें [[राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार]] में सर्वश्रेष्ठ निर्देशक का पुरस्कार मिला। 2024 में, उन्होंने अपनी पत्नी यामी गौतम के साथ मिलकर फिल्म ''आर्टिकल 370'' का निर्माण किया और इसकी पटकथा भी लिखी। 2025 में, उन्होंने अपनी अब तक की सबसे बड़ी फिल्म ''धुरंधर'' का निर्देशन किया, जिसके बाद 2026 में इसका सीक्वल ''धुरंधर: द रिवेंज'' रिलीज़ हुआ।<ref name="Rotten_Aditya">{{cite web |title=Aditya Dhar - Rotten Tomatoes |url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/aditya_dhar |work=Rotten Tomatoes |access-date=30 March 2026}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == आदित्य धर ने 4 जून 2021 को हिमाचल प्रदेश में एक निजी समारोह में अभिनेत्री [[यामी गौतम]] से शादी की।<ref name="IMDb_Aditya">{{cite web |title=Aditya Dhar Biography |url=https://m.imdb.com/name/nm2336554/ |work=IMDb |access-date=30 March 2026}}</ref> वर्तमान में उनके दो बच्चे हैं। 2026 की रिपोर्टों के अनुसार, उनकी कुल संपत्ति लगभग ₹150 करोड़ से अधिक आंकी गई है।<ref name="HollyReview">{{cite web |title=Aditya Dhar Net Worth 2026, Age & Height |url=https://www.hollyreview.com/2026/03/aditya-dhar-net-worth-2026-age-height.html |work=HollyReview |date=March 2026 |access-date=30 March 2026}}</ref> == फिल्मोग्राफी == {| class="wikitable sortable" ! वर्ष !! फिल्म !! निर्देशक !! लेखक !! निर्माता !! नोट्स |- | 2006 || ''काबुल एक्सप्रेस'' || नहीं || नहीं || नहीं || गीतकार |- | 2008 || ''हाल-ए-दिल'' || नहीं || नहीं || नहीं || गीतकार |- | 2012 || ''तेज़'' || नहीं || हाँ || नहीं || संवाद लेखक |- | 2019 || ''[[उरी: द सर्जिकल स्ट्राइक]]'' || हाँ || हाँ || नहीं || सर्वश्रेष्ठ निर्देशक हेतु राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार |- | 2024 || ''आर्टिकल 370'' || नहीं || हाँ || हाँ || |- | 2025 || ''धुरंधर'' || हाँ || हाँ || नहीं || |- | 2026 || ''धुरंधर: द रिवेंज'' || हाँ || हाँ || नहीं || |} == पुरस्कार == * सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार (2019) * [[फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ पदार्पण निर्देशक]] (2020) * IIFA अवार्ड्स - सर्वश्रेष्ठ निर्देशक (2020) == संदर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb name|2336554|आदित्य धर}} * {{Rotten Tomatoes celebrity|aditya_dhar|आदित्य धर}} [[श्रेणी:1983 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्म निर्देशक]] [[श्रेणी:भारतीय पटकथा लेखक]] [[श्रेणी:राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्म निर्माता]] ==सन्दर्भ== bpgntg9c42ez46vtvr6d5pz42uhvxkm 6534560 6534559 2026-03-30T07:52:59Z ~2026-19614-51 917685 6534560 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = आदित्य धर | image = Aditya_Dhar_at_IFFI_2019_(cropped).jpg | caption = 2019 में एक कार्यक्रम के दौरान आदित्य धर | birth_date = {{Birth-date and age|12 March 1983}} | birth_place = [[नई दिल्ली]], [[भारत]] | nationality = [[भारतीय]] | years_active = 2006–वर्तमान | spouse = {{marriage|[[यामी गौतम]]|4 June 2021}} | children = 2 | occupation = {{hlist|फ़िल्म निर्देशक|पटकथा लेखक|गीतकार|निर्माता}} | awards = [[राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार]] (2019) | net_worth = [[भारतीय रुपया|₹]]150+ करोड़ (अनुमानित 2026) }} '''आदित्य धर''' (जन्म 12 मार्च 1983) एक प्रतिष्ठित भारतीय फ़िल्म निर्देशक, पटकथा लेखक, गीतकार और निर्माता हैं।<ref name="Dhar2">{{cite news |title=Aditya Dhar profile on Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Aditya-Dhar |work=The Times of India |access-date=30 March 2026}}</ref> उन्हें मुख्य रूप से उनकी पहली फिल्म ''[[उरी: द सर्जिकल स्ट्राइक]]'' (2019) के लिए जाना जाता है, जिसने उन्हें भारतीय सिनेमा के शीर्ष निर्देशकों की श्रेणी में खड़ा कर दिया। 2025-26 में उन्होंने 'धुरंधर' और 'धुरंधर: द रिवेंज' जैसी बड़ी एक्शन फिल्मों का निर्देशन कर अपनी सफलता को और सुदृढ़ किया है।<ref name="TOI_Dhurandhar">{{cite news |title=Priyadarshan recalls Aditya Dhar's struggles and defends Dhurandhar |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/priyadarshan-recalls-aditya-dhars-struggles-defends-dhurandhar-propaganda-debate-if-majority-of-india-has-accepted-it-/articleshow/129883392.cms |work=The Times of India |access-date=30 March 2026}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == आदित्य धर का जन्म 12 मार्च 1983 को [[नई दिल्ली]] में हुआ था। उन्होंने अपनी प्रारंभिक शिक्षा दिल्ली में पूरी की। बचपन से ही सिनेमा और कहानी कहने की कला में उनकी गहरी रुचि थी, जिसने उन्हें मुंबई की ओर रुख करने के लिए प्रेरित किया। == फिल्मी करियर == === शुरुआती संघर्ष (2006–2018) === निर्देशक बनने से पहले, धर ने बॉलीवुड में एक दशक से अधिक समय तक संघर्ष किया। उन्होंने एक गीतकार (Lyricist), संवाद लेखक और पटकथा लेखक के रूप में काम किया। * उन्होंने फिल्म ''काबुल एक्सप्रेस'' (2006), ''हाल-ए-दिल'' (2008), ''वन टू थ्री'' (2008) और ''आक्रोश'' (2010) के लिए गीत और संवाद लिखे।<ref name="BMS_Filmography">{{cite web |title=Aditya Dhar Filmography & Profile |url=https://in.bookmyshow.com/person/aditya-dhar/2034336/filmography |work=BookMyShow |access-date=30 March 2026}}</ref> * उन्होंने ''तेज़'' (2012) के लिए भी संवाद लेखन का कार्य किया। उनके शुरुआती वर्षों के संघर्ष को फिल्म निर्माता प्रियदर्शन ने भी सराहा है।<ref name="TOI_Dhurandhar" /> === निर्देशन में पदार्पण और सफलता (2019–वर्तमान) === 2019 में, आदित्य धर ने सैन्य ड्रामा ''[[उरी: द सर्जिकल स्ट्राइक]]'' के साथ अपने निर्देशन करियर की शुरुआत की। यह फिल्म बॉक्स ऑफिस पर एक ब्लॉकबस्टर साबित हुई और इसके संवाद "How's the Josh?" ने देशव्यापी लोकप्रियता हासिल की। इस फिल्म के लिए उन्हें 66वें [[राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार]] में सर्वश्रेष्ठ निर्देशक का पुरस्कार मिला। 2024 में, उन्होंने अपनी पत्नी यामी गौतम के साथ मिलकर फिल्म ''आर्टिकल 370'' का निर्माण किया और इसकी पटकथा भी लिखी। 2025 में, उन्होंने अपनी अब तक की सबसे बड़ी फिल्म ''धुरंधर'' का निर्देशन किया, जिसके बाद 2026 में इसका सीक्वल ''धुरंधर: द रिवेंज'' रिलीज़ हुआ।<ref name="Rotten_Aditya">{{cite web |title=Aditya Dhar - Rotten Tomatoes |url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/aditya_dhar |work=Rotten Tomatoes |access-date=30 March 2026}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == आदित्य धर ने 4 जून 2021 को हिमाचल प्रदेश में एक निजी समारोह में अभिनेत्री [[यामी गौतम]] से शादी की।<ref name="IMDb_Aditya">{{cite web |title=Aditya Dhar Biography |url=https://m.imdb.com/name/nm2336554/ |work=IMDb |access-date=30 March 2026}}</ref> वर्तमान में उनके दो बच्चे हैं। 2026 की रिपोर्टों के अनुसार, उनकी कुल संपत्ति लगभग ₹150 करोड़ से अधिक आंकी गई है।<ref name="HollyReview">{{cite web |title=Aditya Dhar Net Worth 2026, Age & Height |url=https://www.hollyreview.com/2026/03/aditya-dhar-net-worth-2026-age-height.html |work=HollyReview |date=March 2026 |access-date=30 March 2026}}</ref> == फिल्मोग्राफी == {| class="wikitable sortable" ! वर्ष !! फिल्म !! निर्देशक !! लेखक !! निर्माता !! नोट्स |- | 2006 || ''काबुल एक्सप्रेस'' || नहीं || नहीं || नहीं || गीतकार |- | 2008 || ''हाल-ए-दिल'' || नहीं || नहीं || नहीं || गीतकार |- | 2012 || ''तेज़'' || नहीं || हाँ || नहीं || संवाद लेखक |- | 2019 || ''[[उरी: द सर्जिकल स्ट्राइक]]'' || हाँ || हाँ || नहीं || सर्वश्रेष्ठ निर्देशक हेतु राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार |- | 2024 || ''आर्टिकल 370'' || नहीं || हाँ || हाँ || |- | 2025 || ''धुरंधर'' || हाँ || हाँ || नहीं || |- | 2026 || ''धुरंधर: द रिवेंज'' || हाँ || हाँ || नहीं || |} == पुरस्कार == * सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार (2019) * [[फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ पदार्पण निर्देशक]] (2020) * IIFA अवार्ड्स - सर्वश्रेष्ठ निर्देशक (2020) == संदर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb name|2336554|आदित्य धर}} [[श्रेणी:1983 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्म निर्देशक]] [[श्रेणी:भारतीय पटकथा लेखक]] [[श्रेणी:राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्म निर्माता]] ==सन्दर्भ== o3kjr6nst1wmctqb4h6z522e3vti5oh 6534563 6534560 2026-03-30T07:53:14Z ~2026-19614-51 917685 6534563 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = आदित्य धर | image = Aditya_Dhar_at_IFFI_2019_(cropped).jpg | caption = 2019 में एक कार्यक्रम के दौरान आदित्य धर | birth_date = {{Birth-date and age|12 March 1983}} | birth_place = [[नई दिल्ली]], [[भारत]] | nationality = [[भारतीय]] | years_active = 2006–वर्तमान | spouse = {{marriage|[[यामी गौतम]]|4 June 2021}} | children = 2 | occupation = {{hlist|फ़िल्म निर्देशक|पटकथा लेखक|गीतकार|निर्माता}} | awards = [[राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार]] (2019) | net_worth = [[भारतीय रुपया|₹]]150+ करोड़ (अनुमानित 2026) }} '''आदित्य धर''' (जन्म 12 मार्च 1983) एक प्रतिष्ठित भारतीय फ़िल्म निर्देशक, पटकथा लेखक, गीतकार और निर्माता हैं।<ref name="Dhar2">{{cite news |title=Aditya Dhar profile on Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Aditya-Dhar |work=The Times of India |access-date=30 March 2026}}</ref> उन्हें मुख्य रूप से उनकी पहली फिल्म ''[[उरी: द सर्जिकल स्ट्राइक]]'' (2019) के लिए जाना जाता है, जिसने उन्हें भारतीय सिनेमा के शीर्ष निर्देशकों की श्रेणी में खड़ा कर दिया। 2025-26 में उन्होंने 'धुरंधर' और 'धुरंधर: द रिवेंज' जैसी बड़ी एक्शन फिल्मों का निर्देशन कर अपनी सफलता को और सुदृढ़ किया है।<ref name="TOI_Dhurandhar">{{cite news |title=Priyadarshan recalls Aditya Dhar's struggles and defends Dhurandhar |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/priyadarshan-recalls-aditya-dhars-struggles-defends-dhurandhar-propaganda-debate-if-majority-of-india-has-accepted-it-/articleshow/129883392.cms |work=The Times of India |access-date=30 March 2026}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == आदित्य धर का जन्म 12 मार्च 1983 को [[नई दिल्ली]] में हुआ था। उन्होंने अपनी प्रारंभिक शिक्षा दिल्ली में पूरी की। बचपन से ही सिनेमा और कहानी कहने की कला में उनकी गहरी रुचि थी, जिसने उन्हें मुंबई की ओर रुख करने के लिए प्रेरित किया। == फिल्मी करियर == === शुरुआती संघर्ष (2006–2018) === निर्देशक बनने से पहले, धर ने बॉलीवुड में एक दशक से अधिक समय तक संघर्ष किया। उन्होंने एक गीतकार (Lyricist), संवाद लेखक और पटकथा लेखक के रूप में काम किया। * उन्होंने फिल्म ''काबुल एक्सप्रेस'' (2006), ''हाल-ए-दिल'' (2008), ''वन टू थ्री'' (2008) और ''आक्रोश'' (2010) के लिए गीत और संवाद लिखे।<ref name="BMS_Filmography">{{cite web |title=Aditya Dhar Filmography & Profile |url=https://in.bookmyshow.com/person/aditya-dhar/2034336/filmography |work=BookMyShow |access-date=30 March 2026}}</ref> * उन्होंने ''तेज़'' (2012) के लिए भी संवाद लेखन का कार्य किया। उनके शुरुआती वर्षों के संघर्ष को फिल्म निर्माता प्रियदर्शन ने भी सराहा है।<ref name="TOI_Dhurandhar" /> === निर्देशन में पदार्पण और सफलता (2019–वर्तमान) === 2019 में, आदित्य धर ने सैन्य ड्रामा ''[[उरी: द सर्जिकल स्ट्राइक]]'' के साथ अपने निर्देशन करियर की शुरुआत की। यह फिल्म बॉक्स ऑफिस पर एक ब्लॉकबस्टर साबित हुई और इसके संवाद "How's the Josh?" ने देशव्यापी लोकप्रियता हासिल की। इस फिल्म के लिए उन्हें 66वें [[राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार]] में सर्वश्रेष्ठ निर्देशक का पुरस्कार मिला। 2024 में, उन्होंने अपनी पत्नी यामी गौतम के साथ मिलकर फिल्म ''आर्टिकल 370'' का निर्माण किया और इसकी पटकथा भी लिखी। 2025 में, उन्होंने अपनी अब तक की सबसे बड़ी फिल्म ''धुरंधर'' का निर्देशन किया, जिसके बाद 2026 में इसका सीक्वल ''धुरंधर: द रिवेंज'' रिलीज़ हुआ।<ref name="Rotten_Aditya">{{cite web |title=Aditya Dhar - Rotten Tomatoes |url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/aditya_dhar |work=Rotten Tomatoes |access-date=30 March 2026}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == आदित्य धर ने 4 जून 2021 को हिमाचल प्रदेश में एक निजी समारोह में अभिनेत्री [[यामी गौतम]] से शादी की।<ref name="IMDb_Aditya">{{cite web |title=Aditya Dhar Biography |url=https://m.imdb.com/name/nm2336554/ |work=IMDb |access-date=30 March 2026}}</ref> वर्तमान में उनके दो बच्चे हैं। 2026 की रिपोर्टों के अनुसार, उनकी कुल संपत्ति लगभग ₹150 करोड़ से अधिक आंकी गई है।<ref name="HollyReview">{{cite web |title=Aditya Dhar Net Worth 2026, Age & Height |url=https://www.hollyreview.com/2026/03/aditya-dhar-net-worth-2026-age-height.html |work=HollyReview |date=March 2026 |access-date=30 March 2026}}</ref> == फिल्मोग्राफी == {| class="wikitable sortable" ! वर्ष !! फिल्म !! निर्देशक !! लेखक !! निर्माता !! नोट्स |- | 2006 || ''काबुल एक्सप्रेस'' || नहीं || नहीं || नहीं || गीतकार |- | 2008 || ''हाल-ए-दिल'' || नहीं || नहीं || नहीं || गीतकार |- | 2012 || ''तेज़'' || नहीं || हाँ || नहीं || संवाद लेखक |- | 2019 || ''[[उरी: द सर्जिकल स्ट्राइक]]'' || हाँ || हाँ || नहीं || सर्वश्रेष्ठ निर्देशक हेतु राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार |- | 2024 || ''आर्टिकल 370'' || नहीं || हाँ || हाँ || |- | 2025 || ''धुरंधर'' || हाँ || हाँ || नहीं || |- | 2026 || ''धुरंधर: द रिवेंज'' || हाँ || हाँ || नहीं || |} == पुरस्कार == * सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार (2019) * [[फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ पदार्पण निर्देशक]] (2020) * IIFA अवार्ड्स - सर्वश्रेष्ठ निर्देशक (2020) == संदर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb name|2336554|आदित्य धर}} [[श्रेणी:1983 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्म निर्देशक]] [[श्रेणी:भारतीय पटकथा लेखक]] [[श्रेणी:राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्म निर्माता]] ifg1icxj5rcro882105eslundc8jjta 6534566 6534563 2026-03-30T08:05:23Z ~2026-19614-51 917685 /* फिल्मोग्राफी */ 6534566 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = आदित्य धर | image = Aditya_Dhar_at_IFFI_2019_(cropped).jpg | caption = 2019 में एक कार्यक्रम के दौरान आदित्य धर | birth_date = {{Birth-date and age|12 March 1983}} | birth_place = [[नई दिल्ली]], [[भारत]] | nationality = [[भारतीय]] | years_active = 2006–वर्तमान | spouse = {{marriage|[[यामी गौतम]]|4 June 2021}} | children = 2 | occupation = {{hlist|फ़िल्म निर्देशक|पटकथा लेखक|गीतकार|निर्माता}} | awards = [[राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार|सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार]] (2019) | net_worth = [[भारतीय रुपया|₹]]150+ करोड़ (अनुमानित 2026) }} '''आदित्य धर''' (जन्म 12 मार्च 1983) एक प्रतिष्ठित भारतीय फ़िल्म निर्देशक, पटकथा लेखक, गीतकार और निर्माता हैं।<ref name="Dhar2">{{cite news |title=Aditya Dhar profile on Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Aditya-Dhar |work=The Times of India |access-date=30 March 2026}}</ref> उन्हें मुख्य रूप से उनकी पहली फिल्म ''[[उरी: द सर्जिकल स्ट्राइक]]'' (2019) के लिए जाना जाता है, जिसने उन्हें भारतीय सिनेमा के शीर्ष निर्देशकों की श्रेणी में खड़ा कर दिया। 2025-26 में उन्होंने 'धुरंधर' और 'धुरंधर: द रिवेंज' जैसी बड़ी एक्शन फिल्मों का निर्देशन कर अपनी सफलता को और सुदृढ़ किया है।<ref name="TOI_Dhurandhar">{{cite news |title=Priyadarshan recalls Aditya Dhar's struggles and defends Dhurandhar |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/priyadarshan-recalls-aditya-dhars-struggles-defends-dhurandhar-propaganda-debate-if-majority-of-india-has-accepted-it-/articleshow/129883392.cms |work=The Times of India |access-date=30 March 2026}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == आदित्य धर का जन्म 12 मार्च 1983 को [[नई दिल्ली]] में हुआ था। उन्होंने अपनी प्रारंभिक शिक्षा दिल्ली में पूरी की। बचपन से ही सिनेमा और कहानी कहने की कला में उनकी गहरी रुचि थी, जिसने उन्हें मुंबई की ओर रुख करने के लिए प्रेरित किया। == फिल्मी करियर == === शुरुआती संघर्ष (2006–2018) === निर्देशक बनने से पहले, धर ने बॉलीवुड में एक दशक से अधिक समय तक संघर्ष किया। उन्होंने एक गीतकार (Lyricist), संवाद लेखक और पटकथा लेखक के रूप में काम किया। * उन्होंने फिल्म ''काबुल एक्सप्रेस'' (2006), ''हाल-ए-दिल'' (2008), ''वन टू थ्री'' (2008) और ''आक्रोश'' (2010) के लिए गीत और संवाद लिखे।<ref name="BMS_Filmography">{{cite web |title=Aditya Dhar Filmography & Profile |url=https://in.bookmyshow.com/person/aditya-dhar/2034336/filmography |work=BookMyShow |access-date=30 March 2026}}</ref> * उन्होंने ''तेज़'' (2012) के लिए भी संवाद लेखन का कार्य किया। उनके शुरुआती वर्षों के संघर्ष को फिल्म निर्माता प्रियदर्शन ने भी सराहा है।<ref name="TOI_Dhurandhar" /> === निर्देशन में पदार्पण और सफलता (2019–वर्तमान) === 2019 में, आदित्य धर ने सैन्य ड्रामा ''[[उरी: द सर्जिकल स्ट्राइक]]'' के साथ अपने निर्देशन करियर की शुरुआत की। यह फिल्म बॉक्स ऑफिस पर एक ब्लॉकबस्टर साबित हुई और इसके संवाद "How's the Josh?" ने देशव्यापी लोकप्रियता हासिल की। इस फिल्म के लिए उन्हें 66वें [[राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार]] में सर्वश्रेष्ठ निर्देशक का पुरस्कार मिला। 2024 में, उन्होंने अपनी पत्नी यामी गौतम के साथ मिलकर फिल्म ''आर्टिकल 370'' का निर्माण किया और इसकी पटकथा भी लिखी। 2025 में, उन्होंने अपनी अब तक की सबसे बड़ी फिल्म ''धुरंधर'' का निर्देशन किया, जिसके बाद 2026 में इसका सीक्वल ''धुरंधर: द रिवेंज'' रिलीज़ हुआ।<ref name="Rotten_Aditya">{{cite web |title=Aditya Dhar - Rotten Tomatoes |url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/aditya_dhar |work=Rotten Tomatoes |access-date=30 March 2026}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == आदित्य धर ने 4 जून 2021 को हिमाचल प्रदेश में एक निजी समारोह में अभिनेत्री [[यामी गौतम]] से शादी की।<ref name="IMDb_Aditya">{{cite web |title=Aditya Dhar Biography |url=https://m.imdb.com/name/nm2336554/ |work=IMDb |access-date=30 March 2026}}</ref> वर्तमान में उनके दो बच्चे हैं। 2026 की रिपोर्टों के अनुसार, उनकी कुल संपत्ति लगभग ₹150 करोड़ से अधिक आंकी गई है।<ref name="HollyReview">{{cite web |title=Aditya Dhar Net Worth 2026, Age & Height |url=https://www.hollyreview.com/2026/03/aditya-dhar-net-worth-2026-age-height.html |work=HollyReview |date=March 2026 |access-date=30 March 2026}}</ref> == फिल्मोग्राफी == {| class="wikitable sortable" ! वर्ष !! फिल्म !! निर्देशक !! लेखक !! निर्माता !! नोट्स |- | 2006 || ''काबुल एक्सप्रेस'' || नहीं || नहीं || नहीं || गीतकार |- | 2008 || ''हाल-ए-दिल'' || नहीं || नहीं || नहीं || गीतकार |- | 2012 || ''तेज़'' || नहीं || हाँ || नहीं || संवाद लेखक |- | 2019 || ''[[उरी: द सर्जिकल स्ट्राइक]]'' || हाँ || हाँ || नहीं || सर्वश्रेष्ठ निर्देशक हेतु राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार |- | 2024 || ''आर्टिकल 370'' || नहीं || हाँ || हाँ || |- | 2025 || ''धुरंधर'' || हाँ || हाँ || नहीं || |- | 2026 || ''[[धुरंधर: द रिवेंज]]'' || हाँ || हाँ || नहीं || |} == पुरस्कार == * सर्वश्रेष्ठ निर्देशक के लिए राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार (2019) * [[फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार|फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ पदार्पण निर्देशक]] (2020) * IIFA अवार्ड्स - सर्वश्रेष्ठ निर्देशक (2020) == संदर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb name|2336554|आदित्य धर}} [[श्रेणी:1983 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्म निर्देशक]] [[श्रेणी:भारतीय पटकथा लेखक]] [[श्रेणी:राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्म निर्माता]] hlbpy5ot1509z9eczta8gx3y6szxj06 सदस्य वार्ता:Hemant Kr. Sharma 3 1605716 6534320 6526262 2026-03-29T14:21:46Z संजीव कुमार 78022 सूचना: [[:देवमणि पांडेय]] को शीघ्र हटाने का नामांकन 6534320 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Hemant Kr. Sharma}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:01, 18 दिसम्बर 2025 (UTC) == [[:देवमणि पांडेय|देवमणि पांडेय]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:देवमणि पांडेय|देवमणि पांडेय]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 16:42, 26 फ़रवरी 2026 (UTC) == [[:देवमणि पांडेय|देवमणि पांडेय]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:देवमणि पांडेय|देवमणि पांडेय]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:21, 29 मार्च 2026 (UTC) tqs42049ic78fvsl1wy5p1rmbfltg4s रूपाली चाकणकर 0 1606000 6534551 6533451 2026-03-30T06:56:15Z Shyamm537 917654 Fixed syntax. There're no spaces before a पूर्णविराम. 6534551 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = रूपाली चाकणकर | image = | alt = | caption = | office1 = महाराष्ट्र राज्य महिला आयोग की अध्यक्ष | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|1982|05|28}} | birth_place = [[मुम्बई|मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], भारत | death_date = | death_place = | nationality = Indian | other_names = | known_for = | occupation = | years_active = }}'''रूपाली चाकंकर'''<ref>{{Cite news |title=रुपाली चाकणकर : असा आहे राजकीय प्रवास |url=https://www.bbc.com/marathi/india-58912680 |access-date=2025-12-24 |work=BBC News मराठी |language=mr}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-22 |title=MSCW chief Chakankar demands action in Beed woman stripping case |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mscw-chief-chakankar-action-beed-woman-stripping-case-8995085/ |access-date=2025-12-24 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> महाराष्ट्र की एक प्रमुख भारतीय राजनीतिज्ञ हैं, जो वर्तमान में [[महाराष्ट्र राज्य महिला आयोग]] की अध्यक्ष के रूप में कार्यरत हैं।<ref>{{Cite web|url=https://lokmat.news18.com/entertainment/taday-ncp-leader-rupali-chakankar-launch-her-son-soham-chakankar-debut-marathi-film-tu-aani-mee-mee-aani-tu-film-poster-sp-707528.html|title=रुपाली चाकणकरांच्या हस्ते लेकाच्या सिनेमाच पोस्टर लॉंच, शिल्पा-सोहम दिसणार एकत्र|website=News18 Lokmat|language=mr-IN|access-date=2025-12-24|archive-date=30 जून 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630162430/https://lokmat.news18.com/entertainment/taday-ncp-leader-rupali-chakankar-launch-her-son-soham-chakankar-debut-marathi-film-tu-aani-mee-mee-aani-tu-film-poster-sp-707528.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Shrivastava |first=Sonu |date=2025-05-25 |title=NCP (SP) Demands Removal If State Women’s Commission Chairperson |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/ncp-sp-demands-removal-if-state-womens-commission-chairperson-1881117 |access-date=2025-12-24 |website=www.deccanchronicle.com |language=en}}</ref>2025 के अंत तक, वह राष्ट्रवादी कांग्रेस पार्टी (एनसीपी) की एक प्रमुख नेता बनी रहीं, विशेष रूप से उपमुख्यमंत्री अजीत पवार के नेतृत्व वाले गुट की।<ref>{{Cite web |title=रुपाली चाकणकरांची एकूण संपत्ती किती? त्यांचे पती काय काम करतात? जाणून घ्या A To Z माहिती |url=https://zeenews.india.com/marathi/photos/ajit-pawar-ncp-leader-rupali-chakankar-property-details-husband-name-education-political-career-net-worth-everything-you-need-to-know/954928 |access-date=2025-12-24 |website=Zee 24 taas |language=mr}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-12-21 |title=Rupali Chakankar News in Marathi (रुपाली चाकणकर मराठी बातम्या) Latest News on Rupali Chakankar in Marathi (रुपाली चाकणकर ताज्या मराठी बातम्या) at Loksatta.com |url=https://www.loksatta.com/about/rupali-chakankar/ |access-date=2025-12-24 |website=Loksatta |language=mr}}</ref><ref>{{Cite web |last=News |first=P. T. I. |title=Press Trust Of India |url=https://www.ptinews.com/story/national/ncp-appoints-rupali-chakankar-suraj-chavan-as-spokespersons/3083557 |access-date=2025-12-24 |website=www.ptinews.com |language=en}}</ref> ==राजनीतिक करियर== *अध्यक्ष, (एमएससीडब्ल्यू) उन्हें पहली बार अक्टूबर 2021 में नियुक्त किया गया था और अक्टूबर 2024 में उन्हें इस पद पर पुनः नियुक्त किया गया था। *एनसीपी महिला विंग की अध्यक्ष वह एनसीपी की महिला विंग (राष्ट्रवादी महिला कांग्रेस) की राज्य अध्यक्ष के रूप में कार्यरत हैं।<ref>{{Cite web |title=Rupali Chakankar re-appointed Maha women panel chief |url=https://english.hindusthansamachar.in/Encyc/2024/10/16/Rose-to-Commissioner-level-from-a-corporator.php |access-date=2025-12-24 |website=english.hindusthansamachar.in |language=en |archive-date=2 जनवरी 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260102204144/https://english.hindusthansamachar.in/Encyc/2024/10/16/Rose-to-Commissioner-level-from-a-corporator.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.techtofacts.com/2025/04/rupali-chakankar-age-height-husband.html|title=Rupali Chakankar, age, height, husband, net worth|website=Tech To Facts|access-date=2025-12-24}}</ref> ==सन्दर्भ== 417ak5ln2mr4zdwkw6b7dknv4bfgn98 साँचा:ज्ञानसन्दूक मास 10 1606819 6534312 6512109 2026-03-29T14:15:46Z The Sorter 845290 6534312 wikitext text/x-wiki {{Main other|{{#if:{{Has short description}} |<!--कुछ न करें--> | {{Short description|{{Ordinal|{{{num|}}}}} मास — {{Delink|{{{calendar|}}}}}{{Pluralize from text|{{{calendar|}}}|plural=s}} का|noreplace}}}}}} {{Infobox | abovestyle = background: #ccf; color:inherit; | above = {{PAGENAMEBASE}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{size|215px}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = मूल नाम | data1 = {{Native name checker|{{{native_name|}}}}} | label2 = पंचांग | data2 = {{{calendar|}}} | label3 = मास संख्या | data3 = {{{num|}}} | label4 = दिनों की संख्या | data4 = {{{days|}}} | label5 = [[ऋतु]] | data5 = {{{season|}}} | label6 = [[ग्रेगोरियन पंचांग|ग्रेगोरियाई समतुल्य]] | data6 = {{{gregorian|}}} | class7 = plainlist | label7 = महत्वपूर्ण दिन | data7 = {{{holidays|}}} | below = {{Succession links|left={{{prev_month|}}}|right={{{next_month|}}}}} }}<!--ट्रैकिंग श्रेणियाँ -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{Main other|[[Category:Pages using infobox month with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=अज्ञात पैरामीटर "_VALUE_" के साथ [[Template:Infobox month]] का उपयोग करने वाला पृष्ठ|showblankpositional=1| alt | calendar | caption | days | gregorian | holidays | image | native_name | next_month | num | prev_month | season | size}}<!-- --><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 9i2krd1nzi5oh55spfhwhxc9402dbyk बलेयर पीच की मौत 0 1607451 6534416 6517624 2026-03-29T17:06:34Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}}, {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534416 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{स्रोतहीन|date=मार्च 2026}} {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox person | name = बलेयर पीच | image = Blair Peach.jpg | landscape = | alt = पीच, सिर और कंधों तक दिखाए गए हैं, काले बाल और दाढ़ी के साथ; नीचे की ओर देखते हुए | birth_name = कलेमैंट बलेयर पीच | birth_date = {{birth date|df=yes|1946|03|25}} | birth_place = [[नेपियर]], [[न्यूज़ीलैण्ड]] | death_date = 24-04-1979 | death_place = [[साउथॉल]],[[इंग्लैण्ड]] | death_cause = सिर में चोट | occupation = शिक्षक }} '''क्लेमंट ब्लेयर पीच''' (25 मार्च 1946 – 23 अप्रैल 1979) न्यूज़ीलैंड में जन्मे एक शिक्षक थे, जिनकी 1979 में इंग्लैंड के मिडलसेक्स स्थित साउथॉल में नस्लवादियों के हाथों एक नस्लवाद-विरोधी प्रदर्शन के दौरान मृत्यु हो गई थी। वह दक्षिणपंथ के खिलाफ एक प्रचारक और कार्यकर्ता थे और अप्रैल 1979 में उन्होंने नेशनल फ्रंट की चुनावी बैठक के विरोध में आयोजित एक नाज़ी-विरोधी लीग के प्रदर्शन में भाग लिया था, जहाँ नस्लवादियों ने उन पर हमला कर दिया। उनके सिर में घातक चोटें आईं और वे बेहोश हो गए। अगले दिन अस्पताल में उनकी मृत्यु हो गई। मई 1980 में एक जाँच जूरी ने उनकी मृत्यु को दुर्भाग्यपूर्ण घटनाओं का परिणाम बताया। पीच की मित्र, सेलिया स्टब्ब, उनकी मृत्यु की सार्वजनिक जाँच कराए जाने के लिए कई वर्षों तक प्रयास करती रही। मेट्रोपॉलिटन पुलिस सेवा ने 1989 में पीच के भाई के साथ अदालत के बाहर एक समझौता कर लिया। su0hpymrtf6vb5bt1vtbr1y33u9nc8c 6534417 6534416 2026-03-29T17:06:50Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:श्रेणीहीन|श्रेणीहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534417 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{स्रोतहीन|date=मार्च 2026}} {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox person | name = बलेयर पीच | image = Blair Peach.jpg | landscape = | alt = पीच, सिर और कंधों तक दिखाए गए हैं, काले बाल और दाढ़ी के साथ; नीचे की ओर देखते हुए | birth_name = कलेमैंट बलेयर पीच | birth_date = {{birth date|df=yes|1946|03|25}} | birth_place = [[नेपियर]], [[न्यूज़ीलैण्ड]] | death_date = 24-04-1979 | death_place = [[साउथॉल]],[[इंग्लैण्ड]] | death_cause = सिर में चोट | occupation = शिक्षक }} '''क्लेमंट ब्लेयर पीच''' (25 मार्च 1946 – 23 अप्रैल 1979) न्यूज़ीलैंड में जन्मे एक शिक्षक थे, जिनकी 1979 में इंग्लैंड के मिडलसेक्स स्थित साउथॉल में नस्लवादियों के हाथों एक नस्लवाद-विरोधी प्रदर्शन के दौरान मृत्यु हो गई थी। वह दक्षिणपंथ के खिलाफ एक प्रचारक और कार्यकर्ता थे और अप्रैल 1979 में उन्होंने नेशनल फ्रंट की चुनावी बैठक के विरोध में आयोजित एक नाज़ी-विरोधी लीग के प्रदर्शन में भाग लिया था, जहाँ नस्लवादियों ने उन पर हमला कर दिया। उनके सिर में घातक चोटें आईं और वे बेहोश हो गए। अगले दिन अस्पताल में उनकी मृत्यु हो गई। मई 1980 में एक जाँच जूरी ने उनकी मृत्यु को दुर्भाग्यपूर्ण घटनाओं का परिणाम बताया। पीच की मित्र, सेलिया स्टब्ब, उनकी मृत्यु की सार्वजनिक जाँच कराए जाने के लिए कई वर्षों तक प्रयास करती रही। मेट्रोपॉलिटन पुलिस सेवा ने 1989 में पीच के भाई के साथ अदालत के बाहर एक समझौता कर लिया। {{श्रेणीहीन|date=मार्च 2026}} p4xkehve0al046iot64s6c6b9x4r9s0 सदस्य वार्ता:AMAN KUMAR 3 1608220 6534374 6532904 2026-03-29T15:55:05Z संजीव कुमार 78022 /* अनावश्यक अनुवाद */ नया अनुभाग 6534374 wikitext text/x-wiki {{Archive box| * [[/पुरालेख 1]] }} == Topic About Wikimedia == we can entire access will be provide hindi langauge [[सदस्य:Pakistanyes|Pakistanyes]] ([[सदस्य वार्ता:Pakistanyes|वार्ता]]) 01:47, 23 मार्च 2026 (UTC) == अंगिका और मैथिली विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" मे भाग ले == नमस्ते , ‎विकिपीडियन [https://anp.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_आरू_लोकगाथा_अंगिका_२०२६ अंगिका] और [https://mai.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_एवं_लोककथा_२०२६ मैथिली] विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" प्रतियोगिता चल रही है, भाग ले और इनाम जीते। ‎तिथि: 23 मार्च - 31 मार्च 2026 (8 दिन शेष) [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:41, 23 मार्च 2026 (UTC) == [[:अबीगैल मॉरिस|अबीगैल मॉरिस]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:अबीगैल मॉरिस|अबीगैल मॉरिस]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अबीगैल मॉरिस|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अबीगैल मॉरिस]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>विश्वसनीय एवं स्वतंत्र स्रोतों का अभाव; उल्लेखनीयता स्थापित नहीं है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Saroj|Saroj]] ([[सदस्य वार्ता:Saroj|वार्ता]]) 08:05, 24 मार्च 2026 (UTC) == अनावश्यक अनुवाद == मुझे नहीं पता कि आपको यह समझ नहीं आ रहा या मशीनी अनुवाद के चक्कर में ऐसा हो रहा है। आप गूगल पर पूरी सामग्री कॉपी-पेस्ट करके अनुवाद कर रहे हो जिसकी यहाँ अनुमति नहीं है। आप प्रतियोगिताओं में भाग ले सकते हैं लेकिन ऐसे अनुवाद करने पर आपको प्रतिबन्धित कर दिया जायेगा। आपके द्वारा निर्मित लेख [[दोहा अल मदानी]] में मैंने देखा कि आपने "नियंत्रण प्राधिकरण" नाम से साँचा जोड़ दिया। इसके अतिरिक्त आपने "जीवनी आधार" नाम से भी एक साँचा जोड़ा है। यदि ये मशीनी अनुवाद के परिणाम नहीं हैं तो आप इन साँचों का कारण स्पष्ट कर सकते हो? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:55, 29 मार्च 2026 (UTC) reu3vtu3026o6151wavji2d7wuvjv5c 6534490 6534374 2026-03-30T04:19:03Z AMAN KUMAR 911487 /* अनावश्यक अनुवाद */ उत्तर 6534490 wikitext text/x-wiki {{Archive box| * [[/पुरालेख 1]] }} == Topic About Wikimedia == we can entire access will be provide hindi langauge [[सदस्य:Pakistanyes|Pakistanyes]] ([[सदस्य वार्ता:Pakistanyes|वार्ता]]) 01:47, 23 मार्च 2026 (UTC) == अंगिका और मैथिली विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" मे भाग ले == नमस्ते , ‎विकिपीडियन [https://anp.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_आरू_लोकगाथा_अंगिका_२०२६ अंगिका] और [https://mai.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_एवं_लोककथा_२०२६ मैथिली] विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" प्रतियोगिता चल रही है, भाग ले और इनाम जीते। ‎तिथि: 23 मार्च - 31 मार्च 2026 (8 दिन शेष) [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:41, 23 मार्च 2026 (UTC) == [[:अबीगैल मॉरिस|अबीगैल मॉरिस]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:अबीगैल मॉरिस|अबीगैल मॉरिस]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अबीगैल मॉरिस|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अबीगैल मॉरिस]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>विश्वसनीय एवं स्वतंत्र स्रोतों का अभाव; उल्लेखनीयता स्थापित नहीं है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Saroj|Saroj]] ([[सदस्य वार्ता:Saroj|वार्ता]]) 08:05, 24 मार्च 2026 (UTC) == अनावश्यक अनुवाद == मुझे नहीं पता कि आपको यह समझ नहीं आ रहा या मशीनी अनुवाद के चक्कर में ऐसा हो रहा है। आप गूगल पर पूरी सामग्री कॉपी-पेस्ट करके अनुवाद कर रहे हो जिसकी यहाँ अनुमति नहीं है। आप प्रतियोगिताओं में भाग ले सकते हैं लेकिन ऐसे अनुवाद करने पर आपको प्रतिबन्धित कर दिया जायेगा। आपके द्वारा निर्मित लेख [[दोहा अल मदानी]] में मैंने देखा कि आपने "नियंत्रण प्राधिकरण" नाम से साँचा जोड़ दिया। इसके अतिरिक्त आपने "जीवनी आधार" नाम से भी एक साँचा जोड़ा है। यदि ये मशीनी अनुवाद के परिणाम नहीं हैं तो आप इन साँचों का कारण स्पष्ट कर सकते हो? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:55, 29 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, :गलती हुई है, जिसको स्वीकार करने के साथ मैं इसमें सुधार कर रहा हूं| यह गलती प्रतियोगिता में भाग लेकर स्थान लाने की है| :वैसे, मैं आपको एक छोटा-सा सुझाव भी देना चाहता हूँ। महोदय, कृपया अपनी खाता सेटिंग में 'सदस्यों को ईमेल भेजें' (Email user) का विकल्प सक्षम (Enable) कर दें। पिछले दिनों जब मैं वैश्विक रूप से अवरोधित (Globally blocked) हो गया था, तो सम्पादन न कर पाने के कारण मैं अपनी स्थिति स्पष्ट करने के लिए किसी से संपर्क नहीं कर पा रहा था। ऐसे समय में ईमेल की सुविधा बहुत मददगार साबित होती है। :मेरी गलती में सुधार करने और मार्गदर्शन देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:19, 30 मार्च 2026 (UTC) s6c3j794mxeusqpt08m8ziwlrdqz3jv 6534584 6534490 2026-03-30T09:36:41Z संजीव कुमार 78022 /* अनावश्यक अनुवाद */ उत्तर 6534584 wikitext text/x-wiki {{Archive box| * [[/पुरालेख 1]] }} == Topic About Wikimedia == we can entire access will be provide hindi langauge [[सदस्य:Pakistanyes|Pakistanyes]] ([[सदस्य वार्ता:Pakistanyes|वार्ता]]) 01:47, 23 मार्च 2026 (UTC) == अंगिका और मैथिली विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" मे भाग ले == नमस्ते , ‎विकिपीडियन [https://anp.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_आरू_लोकगाथा_अंगिका_२०२६ अंगिका] और [https://mai.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_एवं_लोककथा_२०२६ मैथिली] विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" प्रतियोगिता चल रही है, भाग ले और इनाम जीते। ‎तिथि: 23 मार्च - 31 मार्च 2026 (8 दिन शेष) [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:41, 23 मार्च 2026 (UTC) == [[:अबीगैल मॉरिस|अबीगैल मॉरिस]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:अबीगैल मॉरिस|अबीगैल मॉरिस]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अबीगैल मॉरिस|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अबीगैल मॉरिस]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>विश्वसनीय एवं स्वतंत्र स्रोतों का अभाव; उल्लेखनीयता स्थापित नहीं है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Saroj|Saroj]] ([[सदस्य वार्ता:Saroj|वार्ता]]) 08:05, 24 मार्च 2026 (UTC) == अनावश्यक अनुवाद == मुझे नहीं पता कि आपको यह समझ नहीं आ रहा या मशीनी अनुवाद के चक्कर में ऐसा हो रहा है। आप गूगल पर पूरी सामग्री कॉपी-पेस्ट करके अनुवाद कर रहे हो जिसकी यहाँ अनुमति नहीं है। आप प्रतियोगिताओं में भाग ले सकते हैं लेकिन ऐसे अनुवाद करने पर आपको प्रतिबन्धित कर दिया जायेगा। आपके द्वारा निर्मित लेख [[दोहा अल मदानी]] में मैंने देखा कि आपने "नियंत्रण प्राधिकरण" नाम से साँचा जोड़ दिया। इसके अतिरिक्त आपने "जीवनी आधार" नाम से भी एक साँचा जोड़ा है। यदि ये मशीनी अनुवाद के परिणाम नहीं हैं तो आप इन साँचों का कारण स्पष्ट कर सकते हो? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:55, 29 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, :गलती हुई है, जिसको स्वीकार करने के साथ मैं इसमें सुधार कर रहा हूं| यह गलती प्रतियोगिता में भाग लेकर स्थान लाने की है| :वैसे, मैं आपको एक छोटा-सा सुझाव भी देना चाहता हूँ। महोदय, कृपया अपनी खाता सेटिंग में 'सदस्यों को ईमेल भेजें' (Email user) का विकल्प सक्षम (Enable) कर दें। पिछले दिनों जब मैं वैश्विक रूप से अवरोधित (Globally blocked) हो गया था, तो सम्पादन न कर पाने के कारण मैं अपनी स्थिति स्पष्ट करने के लिए किसी से संपर्क नहीं कर पा रहा था। ऐसे समय में ईमेल की सुविधा बहुत मददगार साबित होती है। :मेरी गलती में सुधार करने और मार्गदर्शन देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:19, 30 मार्च 2026 (UTC) ::जी, मुझे ईमेल की तुलना में विकिपीडिया पर सम्पर्क करना सरल है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:36, 30 मार्च 2026 (UTC) bqcedvv9q5ka9yc51gd9q1az1jxru2e 6534585 6534584 2026-03-30T09:39:43Z AMAN KUMAR 911487 /* अनावश्यक अनुवाद */ उत्तर 6534585 wikitext text/x-wiki {{Archive box| * [[/पुरालेख 1]] }} == Topic About Wikimedia == we can entire access will be provide hindi langauge [[सदस्य:Pakistanyes|Pakistanyes]] ([[सदस्य वार्ता:Pakistanyes|वार्ता]]) 01:47, 23 मार्च 2026 (UTC) == अंगिका और मैथिली विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" मे भाग ले == नमस्ते , ‎विकिपीडियन [https://anp.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_आरू_लोकगाथा_अंगिका_२०२६ अंगिका] और [https://mai.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_एवं_लोककथा_२०२६ मैथिली] विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" प्रतियोगिता चल रही है, भाग ले और इनाम जीते। ‎तिथि: 23 मार्च - 31 मार्च 2026 (8 दिन शेष) [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:41, 23 मार्च 2026 (UTC) == [[:अबीगैल मॉरिस|अबीगैल मॉरिस]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:अबीगैल मॉरिस|अबीगैल मॉरिस]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अबीगैल मॉरिस|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अबीगैल मॉरिस]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>विश्वसनीय एवं स्वतंत्र स्रोतों का अभाव; उल्लेखनीयता स्थापित नहीं है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Saroj|Saroj]] ([[सदस्य वार्ता:Saroj|वार्ता]]) 08:05, 24 मार्च 2026 (UTC) == अनावश्यक अनुवाद == मुझे नहीं पता कि आपको यह समझ नहीं आ रहा या मशीनी अनुवाद के चक्कर में ऐसा हो रहा है। आप गूगल पर पूरी सामग्री कॉपी-पेस्ट करके अनुवाद कर रहे हो जिसकी यहाँ अनुमति नहीं है। आप प्रतियोगिताओं में भाग ले सकते हैं लेकिन ऐसे अनुवाद करने पर आपको प्रतिबन्धित कर दिया जायेगा। आपके द्वारा निर्मित लेख [[दोहा अल मदानी]] में मैंने देखा कि आपने "नियंत्रण प्राधिकरण" नाम से साँचा जोड़ दिया। इसके अतिरिक्त आपने "जीवनी आधार" नाम से भी एक साँचा जोड़ा है। यदि ये मशीनी अनुवाद के परिणाम नहीं हैं तो आप इन साँचों का कारण स्पष्ट कर सकते हो? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:55, 29 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, :गलती हुई है, जिसको स्वीकार करने के साथ मैं इसमें सुधार कर रहा हूं| यह गलती प्रतियोगिता में भाग लेकर स्थान लाने की है| :वैसे, मैं आपको एक छोटा-सा सुझाव भी देना चाहता हूँ। महोदय, कृपया अपनी खाता सेटिंग में 'सदस्यों को ईमेल भेजें' (Email user) का विकल्प सक्षम (Enable) कर दें। पिछले दिनों जब मैं वैश्विक रूप से अवरोधित (Globally blocked) हो गया था, तो सम्पादन न कर पाने के कारण मैं अपनी स्थिति स्पष्ट करने के लिए किसी से संपर्क नहीं कर पा रहा था। ऐसे समय में ईमेल की सुविधा बहुत मददगार साबित होती है। :मेरी गलती में सुधार करने और मार्गदर्शन देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:19, 30 मार्च 2026 (UTC) ::जी, मुझे ईमेल की तुलना में विकिपीडिया पर सम्पर्क करना सरल है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:36, 30 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, :::मैने आपके टैग के अनुसार कुछ में सम्पादन किया है, अभी किसी में भाषा का सम्पादन नहीं किया| :::धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:39, 30 मार्च 2026 (UTC) gl3b7uxrcuchxsjoeypsil4s4bdlzie वार्ता:रोड़ 1 1608221 6534287 6530760 2026-03-29T13:34:42Z संजीव कुमार 78022 [[विशेष:योगदान/Kumar V3|Kumar V3]] ([[सदस्य वार्ता:Kumar V3|वार्ता]]) के अवतरण 6527887 पर पुनर्स्थापित : Promo 6534287 wikitext text/x-wiki मैं आपकी जानकारी से पूर्ण रूप से सहमत हूं यह जानकारी एक दम सटीक और तथ्य आधारित है == इतिहास == === उत्पत्ति के संबंध में मत === रोड़ (Ror या रोड़ मराठा) समुदाय की उत्पत्ति के संबंध में विभिन्न ऐतिहासिक मत प्रचलित हैं। एक मत के अनुसार यह समुदाय 1761 के [[तृतीय पानीपत युद्ध]] के पश्चात उत्तर भारत में रह गए मराठा सैनिकों के वंशजों से विकसित हुआ। इतिहासकार डॉ. वसंतराव मोरे ने अपनी पुस्तक ''पानीपत युद्ध के रोड़ मराठों का इतिहास'' (2009) में यह मत प्रस्तुत किया है कि पानीपत के युद्ध के बाद मराठा सेना के कुछ सैनिक हरियाणा तथा आसपास के क्षेत्रों में बस गए और समय के साथ एक विशिष्ट सामाजिक समुदाय के रूप में विकसित हुए।<ref>{{cite book |last=मोरे |first=वसंतराव |title=पानीपत युद्ध के रोड़ मराठों का इतिहास |publisher=लोकमंगल प्रकाशन |year=2009 |isbn=978-93-92860-91-9 |language=hi }}</ref> === औपनिवेशिक अभिलेख === ब्रिटिश शासनकाल के प्रशासनिक अभिलेखों और जिला विवरणों में रोड़ समुदाय का उल्लेख हरियाणा और पंजाब क्षेत्र में कृषक एवं भूमिधर वर्ग के रूप में मिलता है। 19वीं सदी में प्रकाशित ''Rohtak District Gazetteer'' (1883–84) तथा ''Report on the Revision of Settlement of the Panipat Tahsil and Karnal Parganah'' (1872) में क्षेत्र की सामाजिक संरचना का वर्णन करते हुए इस समुदाय का उल्लेख किया गया है।<ref>{{cite book |title=Rohtak District Gazetteer |publisher=Punjab Government Press |year=1883 }}</ref> <ref>{{cite book |title=Report on the Revision of Settlement of the Panipat Tahsil and Karnal Parganah |publisher=Punjab Government |year=1872 }}</ref> === जनगणना === 1901 की ब्रिटिश भारतीय जनगणना के अनुसार ‘Ror’ समुदाय की कुल जनसंख्या 44,771 दर्ज की गई थी, जिससे यह स्पष्ट होता है कि 19वीं–20वीं सदी के प्रारंभ तक यह समुदाय प्रशासनिक अभिलेखों में एक पृथक सामाजिक इकाई के रूप में दर्ज था।<ref>{{cite book |title=Census of India 1901 |publisher=Government of India |year=1901 }}</ref> === समकालीन संदर्भ === समकालीन आकलनों के अनुसार भारत में रोड़ समुदाय की अनुमानित जनसंख्या लगभग 7–8 लाख मानी जाती है। यह समुदाय मुख्यतः [[हरियाणा]], [[पंजाब]], [[दिल्ली]], [[उत्तर प्रदेश]] तथा [[उत्तराखंड]] में निवास करता है। 2015 में [[Arvind Sawant]] (शिवसेना सांसद) ने [[लोकसभा]] में हरियाणा के रोड मराठा समुदाय के युवाओं की भर्ती के लिए एक मराठा रेजिमेंट स्थापित करने की मांग उठाई थी।<ref>{{cite web |title=Arvind Sawant - Parliamentary Debates |url=https://prsindia.org/mptrack/16-lok-sabha/arvindsawant |publisher=PRS Legislative Research |access-date=2026 }}</ref> <references/>। [[सदस्य:Vinod maratha|Vinod maratha]] ([[सदस्य वार्ता:Vinod maratha|वार्ता]]) 01:33, 17 फ़रवरी 2026 (UTC) :मैं इस प्रस्तुत जानकारी से पूर्ण रूप से सहमत हूँ। इसमें दिए गए तथ्य ऐतिहासिक संदर्भों और प्रमाणों पर आधारित हैं, जो इसे अत्यंत विश्वसनीय और प्रमाणिक बनाते हैं। [[सदस्य:विशाल टामक|विशाल टामक]] ([[सदस्य वार्ता:विशाल टामक|वार्ता]]) 08:26, 17 फ़रवरी 2026 (UTC) :ऊपर दीं गयी जानकारी मुझे सटीक लग रही है और इस जानकारी से सहमत हूँ [[सदस्य:Jitender670|Jitender670]] ([[सदस्य वार्ता:Jitender670|वार्ता]]) 02:20, 23 फ़रवरी 2026 (UTC) qdyygx78sk7p4gm9ktt6qkhebogwhkl सदस्य वार्ता:Cla1106 3 1609117 6534250 6526519 2026-03-29T12:32:35Z संजीव कुमार 78022 /* क्लेयर हॉल्ट पृष्ठ को शीघ्र हटाने का नामांकन */ नया अनुभाग 6534250 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Cla1106}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 28 फ़रवरी 2026 (UTC) == [[:क्लेयर हॉल्ट|क्लेयर हॉल्ट]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:क्लेयर हॉल्ट|क्लेयर हॉल्ट]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|मापदंड ल5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|ल5]]{{*}} खराब मशीनी अनुवाद'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे लेख आते हैं जो किसी अन्य भाषा के लेख का अत्यधिक खराब मशीनी अनुवाद हैं जिन्हें सुधारने की तुलना में दुबारा शुरू से लिखना अधिक उचित होगा। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से अनूदित कर के यहाँ डाला है और आप इसका अनुवाद सुधारना चाहते हैं तो कृपया अनुवाद सुधार सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:32, 29 मार्च 2026 (UTC) 14kb0x2z9p8te9qpupzefivljkyb7fk दीना भाना 0 1609134 6534258 6526631 2026-03-29T12:50:26Z संजीव कुमार 78022 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:2006 में निधन]] हटाई; [[श्रेणी:२००६ में निधन]] जोड़ी 6534258 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = दीना भाना | image = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1928|02|28|df=yes}} | birth_place = बगास, जयपुर राज्य, ब्रिटिश भारत | death_date = {{Death date and age|2006|08|29|1928|02|28|df=yes}} | death_place = पुणे, महाराष्ट्र, भारत | nationality = भारतीय | citizenship = भारत | occupation = सामाजिक कार्यकर्ता; सरकारी कर्मचारी | employer = [[रक्षा अनुसंधान एवं विकास संगठन]], पुणे | known_for = [[बामसेफ]] के सह-संस्थापक; [[कांशीराम]] साहेब को [[भीमराव आंबेडकर]] के विचारों से परिचित कराना | movement = [[आंबेडकरवादी आंदोलन]]; [[बहुजन आंदोलन]] | years_active = | political_party = | religion = | spouse = सुमन | children = | parents = | awards = | website = }} '''दीना भाना''' (28 फ़रवरी 1928 – 29 अगस्त 2006) भारतीय सामाजिक कार्यकर्ता और [[बामसेफ]] के सह-संस्थापक थे। उन्होंने [[कांशीराम]] को [[भीमराव आंबेडकर|डॉ. भीमराव आंबेडकर]] के विचारों से परिचित कराया, जिससे पूरे भारत में बहुजन आंदोलन को दिशा मिली। उन्हें दलित और पिछड़े वर्गों के अधिकारों, सामाजिक जागरूकता और संगठनात्मक कार्यों के लिए महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाई।<ref>{{cite web|url=https://hindi.brambedkar.in/deena-bhana-ke-jeevani|title=दीना भाना की जीवनी}}</ref> ==प्रारंभिक जीवन== दीना भाना का जन्म 28 फ़रवरी 1928 को वर्तमान राजस्थान के जयपुर ज़िले के बगास गाँव में हुआ। उनका परिवार आर्थिक रूप से कमज़ोर था और उन्हें बचपन में जातिगत भेदभाव का सामना करना पड़ा। बचपन में, जब उनके पिताजी सवर्णों के यहाँ दूध निकालने जाते थे, तो दीना भाना ने भैंस पालने की इच्छा जताई और ज़िद करके एक भैंस ख़रीदवाई। लेकिन जिस सवर्ण के यहाँ उनके पिताजी जाते थे, उसने यह देखकर पिताजी को बुलाया और कहा, "तुम छोटी जाति के लोग हमारी बराबरी करोगे? तुम भंगी लोग सुअर पालने वाले, भैंस पालोगे? यह भैंस अभी बेच दो।" पिताजी ने अत्यधिक दबाव के कारण भैंस बेच दी। इस घटना ने दीना भाना के मन में अन्याय और असमानता के ख़िलाफ़ प्रतिरोध की भावना जगा दी।<ref>{{cite web|url=https://www.bahujanparivar.com/history/who-is-dinabhana-valmiki-who-made-kanshi-ram-sahab-a-bahujan-hero-z3ybb|title=कौन है दीना भाना जिन्होंने कांशीराम को बहुजन नायक बना दिया}}</ref> 1935 में मात्र सात-आठ वर्ष की उम्र में, दीना भाना ने अपने परिवार को छोड़कर दिल्ली प्रस्थान किया, जहाँ उन्होंने शिक्षा और सामाजिक चेतना की नई राह पकड़ी। == दिल्ली में प्रेरणा और शिक्षा == दिल्ली में रहते हुए, दीना भाना ने 1944 में [[भीमराव आंबेडकर|डॉ. भीमराव आंबेडकर]] के भाषण सुने और उनके विचारों से गहराई से प्रभावित हुए। उन्होंने दलित और पिछड़े वर्गों के अधिकारों, शिक्षा और सामाजिक जागरूकता के महत्त्व को समझा। हालाँकि उनका औपचारिक शिक्षा स्तर सीमित था, लेकिन वे पढ़ाई में रुचि रखते थे और बाद में पुणे में थोड़ी बहुत अंग्रेज़ी पढ़ी। == पुणे में कार्य और संघर्ष == 1946 में वे महाराष्ट्र के पुणे जिले चले गए। प्रारंभ में उन्होंने मज़दूरी की और 1948 में रक्षा अनुसंधान और विकास संगठन (डीआरडीओ) में चौथे श्रेणी कर्मचारी (सफ़ाई कर्मचारी) के रूप में नौकरी प्राप्त की। पुणे में नौकरी करते समय वे अपने अधिकारों और सम्मान के लिए कई बार संघर्ष करते रहे। विशेष रूप से 14 अप्रैल, आंबेडकर जयंती की छुट्टी की माँग को लेकर उनका संघर्ष उल्लेखनीय था। अधिकारियों ने इसे नकारा और दीना भाना को नौकरी से बर्खास्त कर दिया। इस दौरान, [[कांशीराम]] और [[डी. के. खापर्डे]] ने उनका समर्थन किया। दीना भाना ने कांशीराम को बाबासाहेब की पुस्तक '''जाति का विनाश''' भेंट की। कांशीराम ने इसे पढ़कर दलित और पिछड़े वर्गों के अधिकारों के लिए संगठन बनाने का निर्णय लिया। <ref>{{cite web|url=https://www.dalitdastak.com/birthday-special-if-there-was-no-deenabhana-then-the-bahujan-movement-did-not-get-kanshiram|title=जयंती विशेष: दीना भाना न होते तो बहुजन आंदोलन को कांशीराम न मिलते}}</ref> == सामाजिक जागरूकता और आंदोलन == दीना भाना ने अपने कार्यालय और समुदाय में दलित और पिछड़े वर्गों के लोगों को संगठित करना शुरू किया। वे यह स्पष्ट रूप से दिखाते थे कि कोई भी व्यक्ति, चाहे उसकी जाति और शिक्षा सीमित हो, समाज में बदलाव ला सकता है। वे देशभर के गाँवों और शहरों का दौरा करते रहे और दलित समाज की वास्तविक समस्याओं का अध्ययन किया। उन्हें समझ आया कि यह समस्या केवल पुणे या राजस्थान तक सीमित नहीं, बल्कि पूरे देश के बहुजन समाज की व्यापक समस्या है। == बामसेफ का गठन == इन अनुभवों और सामाजिक जागरूकता के आधार पर, 6 दिसंबर 1978 को दिल्ली के बोट क्लब में [[बामसेफ]] (Backward and Minority Communities Employees Federation) का गठन हुआ। दीना भाना इसके संस्थापक सदस्यों में शामिल थे। संगठन का उद्देश्य पिछड़े और अल्पसंख्यक वर्गों के अधिकारों और सामाजिक जागरूकता को बढ़ाना था।<ref>{{cite web|url=https://www.careers360.com/bamcef-full-form|title=बामसेफ फ़ुल फ़ॉर्म (अंग्रेज़ी)}}</ref> बामसेफ ने दलित और पिछड़े वर्गों में शिक्षा, संगठन और राजनीतिक चेतना फैलाने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। दीना भाना ने कांशीराम के नेतृत्व और आंबेडकरवादी विचारधारा को समाज के बड़े हिस्से तक पहुँचाने में महत्वपूर्ण योगदान दिया। == सेवानिवृत्ति और अंतिम दिन == दीना भाना 1986 में स्वच्छता निरीक्षक पद से सेवानिवृत्त हुए। सेवानिवृत्ति के बाद भी वे सामाजिक आंदोलनों और संगठनात्मक कार्यों में सक्रिय रहे। लंबे समय तक कैंसर के इलाज के बाद उनकी तबीयत बिगड़ी और 29 अगस्त 2006 को पुणे में उनका निधन हो गया। ==विरासत== दीना भाना जी को दलित और पिछड़े वर्गों के उत्थान में उनके योगदान के लिए याद किया जाता है। वे बामसेफ और बहुजन आंदोलन के इतिहास में प्रेरक व्यक्तित्व हैं। उनका जीवन शिक्षा, संगठन और सामाजिक न्याय के लिए प्रेरणा का स्रोत बना हुआ है। उनकी स्मृति में उनके जन्मदिन, 28 फ़रवरी को दीना भाना स्मृति दिवस के रूप में मनाया जाता है। उनका संघर्ष और नेतृत्व आज भी बहुजन समाज के लिए प्रेरणास्रोत है। ==इन्हें भी देखें== * [[बामसेफ]] * [[कांशीराम]] * [[बहुजन समाज पार्टी]] * [[भीमराव आंबेडकर]] ==संदर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1928 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:२००६ में निधन]] [[श्रेणी:भारतीय सामाजिक कार्यकर्ता]] [[श्रेणी:आंबेडकरवादी]] [[श्रेणी:बहुजन आंदोलन]] bajw8kvn43xy8irtczzowqwj1ie9mj4 6534259 6534258 2026-03-29T12:51:02Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]]}} और {{[[साँचा:स्रोत कम|स्रोत कम]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534259 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{उल्लेखनीयता|date=मार्च 2026}} {{स्रोत कम|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox person | name = दीना भाना | image = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1928|02|28|df=yes}} | birth_place = बगास, जयपुर राज्य, ब्रिटिश भारत | death_date = {{Death date and age|2006|08|29|1928|02|28|df=yes}} | death_place = पुणे, महाराष्ट्र, भारत | nationality = भारतीय | citizenship = भारत | occupation = सामाजिक कार्यकर्ता; सरकारी कर्मचारी | employer = [[रक्षा अनुसंधान एवं विकास संगठन]], पुणे | known_for = [[बामसेफ]] के सह-संस्थापक; [[कांशीराम]] साहेब को [[भीमराव आंबेडकर]] के विचारों से परिचित कराना | movement = [[आंबेडकरवादी आंदोलन]]; [[बहुजन आंदोलन]] | years_active = | political_party = | religion = | spouse = सुमन | children = | parents = | awards = | website = }} '''दीना भाना''' (28 फ़रवरी 1928 – 29 अगस्त 2006) भारतीय सामाजिक कार्यकर्ता और [[बामसेफ]] के सह-संस्थापक थे। उन्होंने [[कांशीराम]] को [[भीमराव आंबेडकर|डॉ. भीमराव आंबेडकर]] के विचारों से परिचित कराया, जिससे पूरे भारत में बहुजन आंदोलन को दिशा मिली। उन्हें दलित और पिछड़े वर्गों के अधिकारों, सामाजिक जागरूकता और संगठनात्मक कार्यों के लिए महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाई।<ref>{{cite web|url=https://hindi.brambedkar.in/deena-bhana-ke-jeevani|title=दीना भाना की जीवनी}}</ref> ==प्रारंभिक जीवन== दीना भाना का जन्म 28 फ़रवरी 1928 को वर्तमान राजस्थान के जयपुर ज़िले के बगास गाँव में हुआ। उनका परिवार आर्थिक रूप से कमज़ोर था और उन्हें बचपन में जातिगत भेदभाव का सामना करना पड़ा। बचपन में, जब उनके पिताजी सवर्णों के यहाँ दूध निकालने जाते थे, तो दीना भाना ने भैंस पालने की इच्छा जताई और ज़िद करके एक भैंस ख़रीदवाई। लेकिन जिस सवर्ण के यहाँ उनके पिताजी जाते थे, उसने यह देखकर पिताजी को बुलाया और कहा, "तुम छोटी जाति के लोग हमारी बराबरी करोगे? तुम भंगी लोग सुअर पालने वाले, भैंस पालोगे? यह भैंस अभी बेच दो।" पिताजी ने अत्यधिक दबाव के कारण भैंस बेच दी। इस घटना ने दीना भाना के मन में अन्याय और असमानता के ख़िलाफ़ प्रतिरोध की भावना जगा दी।<ref>{{cite web|url=https://www.bahujanparivar.com/history/who-is-dinabhana-valmiki-who-made-kanshi-ram-sahab-a-bahujan-hero-z3ybb|title=कौन है दीना भाना जिन्होंने कांशीराम को बहुजन नायक बना दिया}}</ref> 1935 में मात्र सात-आठ वर्ष की उम्र में, दीना भाना ने अपने परिवार को छोड़कर दिल्ली प्रस्थान किया, जहाँ उन्होंने शिक्षा और सामाजिक चेतना की नई राह पकड़ी। == दिल्ली में प्रेरणा और शिक्षा == दिल्ली में रहते हुए, दीना भाना ने 1944 में [[भीमराव आंबेडकर|डॉ. भीमराव आंबेडकर]] के भाषण सुने और उनके विचारों से गहराई से प्रभावित हुए। उन्होंने दलित और पिछड़े वर्गों के अधिकारों, शिक्षा और सामाजिक जागरूकता के महत्त्व को समझा। हालाँकि उनका औपचारिक शिक्षा स्तर सीमित था, लेकिन वे पढ़ाई में रुचि रखते थे और बाद में पुणे में थोड़ी बहुत अंग्रेज़ी पढ़ी। == पुणे में कार्य और संघर्ष == 1946 में वे महाराष्ट्र के पुणे जिले चले गए। प्रारंभ में उन्होंने मज़दूरी की और 1948 में रक्षा अनुसंधान और विकास संगठन (डीआरडीओ) में चौथे श्रेणी कर्मचारी (सफ़ाई कर्मचारी) के रूप में नौकरी प्राप्त की। पुणे में नौकरी करते समय वे अपने अधिकारों और सम्मान के लिए कई बार संघर्ष करते रहे। विशेष रूप से 14 अप्रैल, आंबेडकर जयंती की छुट्टी की माँग को लेकर उनका संघर्ष उल्लेखनीय था। अधिकारियों ने इसे नकारा और दीना भाना को नौकरी से बर्खास्त कर दिया। इस दौरान, [[कांशीराम]] और [[डी. के. खापर्डे]] ने उनका समर्थन किया। दीना भाना ने कांशीराम को बाबासाहेब की पुस्तक '''जाति का विनाश''' भेंट की। कांशीराम ने इसे पढ़कर दलित और पिछड़े वर्गों के अधिकारों के लिए संगठन बनाने का निर्णय लिया। <ref>{{cite web|url=https://www.dalitdastak.com/birthday-special-if-there-was-no-deenabhana-then-the-bahujan-movement-did-not-get-kanshiram|title=जयंती विशेष: दीना भाना न होते तो बहुजन आंदोलन को कांशीराम न मिलते}}</ref> == सामाजिक जागरूकता और आंदोलन == दीना भाना ने अपने कार्यालय और समुदाय में दलित और पिछड़े वर्गों के लोगों को संगठित करना शुरू किया। वे यह स्पष्ट रूप से दिखाते थे कि कोई भी व्यक्ति, चाहे उसकी जाति और शिक्षा सीमित हो, समाज में बदलाव ला सकता है। वे देशभर के गाँवों और शहरों का दौरा करते रहे और दलित समाज की वास्तविक समस्याओं का अध्ययन किया। उन्हें समझ आया कि यह समस्या केवल पुणे या राजस्थान तक सीमित नहीं, बल्कि पूरे देश के बहुजन समाज की व्यापक समस्या है। == बामसेफ का गठन == इन अनुभवों और सामाजिक जागरूकता के आधार पर, 6 दिसंबर 1978 को दिल्ली के बोट क्लब में [[बामसेफ]] (Backward and Minority Communities Employees Federation) का गठन हुआ। दीना भाना इसके संस्थापक सदस्यों में शामिल थे। संगठन का उद्देश्य पिछड़े और अल्पसंख्यक वर्गों के अधिकारों और सामाजिक जागरूकता को बढ़ाना था।<ref>{{cite web|url=https://www.careers360.com/bamcef-full-form|title=बामसेफ फ़ुल फ़ॉर्म (अंग्रेज़ी)}}</ref> बामसेफ ने दलित और पिछड़े वर्गों में शिक्षा, संगठन और राजनीतिक चेतना फैलाने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। दीना भाना ने कांशीराम के नेतृत्व और आंबेडकरवादी विचारधारा को समाज के बड़े हिस्से तक पहुँचाने में महत्वपूर्ण योगदान दिया। == सेवानिवृत्ति और अंतिम दिन == दीना भाना 1986 में स्वच्छता निरीक्षक पद से सेवानिवृत्त हुए। सेवानिवृत्ति के बाद भी वे सामाजिक आंदोलनों और संगठनात्मक कार्यों में सक्रिय रहे। लंबे समय तक कैंसर के इलाज के बाद उनकी तबीयत बिगड़ी और 29 अगस्त 2006 को पुणे में उनका निधन हो गया। ==विरासत== दीना भाना जी को दलित और पिछड़े वर्गों के उत्थान में उनके योगदान के लिए याद किया जाता है। वे बामसेफ और बहुजन आंदोलन के इतिहास में प्रेरक व्यक्तित्व हैं। उनका जीवन शिक्षा, संगठन और सामाजिक न्याय के लिए प्रेरणा का स्रोत बना हुआ है। उनकी स्मृति में उनके जन्मदिन, 28 फ़रवरी को दीना भाना स्मृति दिवस के रूप में मनाया जाता है। उनका संघर्ष और नेतृत्व आज भी बहुजन समाज के लिए प्रेरणास्रोत है। ==इन्हें भी देखें== * [[बामसेफ]] * [[कांशीराम]] * [[बहुजन समाज पार्टी]] * [[भीमराव आंबेडकर]] ==संदर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1928 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:२००६ में निधन]] [[श्रेणी:भारतीय सामाजिक कार्यकर्ता]] [[श्रेणी:आंबेडकरवादी]] [[श्रेणी:बहुजन आंदोलन]] qdtq7bs6khcngh766pe1ves0ecen0xm विकिपीडिया:आँकड़े/2026/मार्च 4 1609164 6534238 6533978 2026-03-29T12:14:18Z NeechalBOT 98381 statistics 6534238 wikitext text/x-wiki <!--- stats starts--->{{सदस्य:Neechalkaran/statnotice}}{| class="wikitable sortable" style="width:90%" |- ! Date(Time) ! Pages ! Articles ! Edits ! Users ! Files ! Activeusers {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =1-3-2026 5:14 |Pages = 1385743 |dPages = -1 |Articles = 167988 |dArticles = -10 |Edits = 6513059 |dEdits = 230 |Files = 4661 |dFiles = 0 |Users = 893639 |dUsers = 147 |Ausers = 1146 |dAusers = -18 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =2-3-2026 5:14 |Pages = 1385767 |dPages = 24 |Articles = 168000 |dArticles = 12 |Edits = 6513227 |dEdits = 168 |Files = 4661 |dFiles = 0 |Users = 893781 |dUsers = 142 |Ausers = 1146 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =3-3-2026 5:14 |Pages = 1385783 |dPages = 16 |Articles = 168008 |dArticles = 8 |Edits = 6513464 |dEdits = 237 |Files = 4661 |dFiles = 0 |Users = 893926 |dUsers = 145 |Ausers = 1146 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =4-3-2026 5:14 |Pages = 1385794 |dPages = 11 |Articles = 168021 |dArticles = 13 |Edits = 6513786 |dEdits = 322 |Files = 4661 |dFiles = 0 |Users = 894075 |dUsers = 149 |Ausers = 1126 |dAusers = -20 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =5-3-2026 5:14 |Pages = 1385829 |dPages = 35 |Articles = 168047 |dArticles = 26 |Edits = 6514035 |dEdits = 249 |Files = 4661 |dFiles = 0 |Users = 894223 |dUsers = 148 |Ausers = 1126 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =6-3-2026 5:14 |Pages = 1385893 |dPages = 64 |Articles = 168085 |dArticles = 38 |Edits = 6514335 |dEdits = 300 |Files = 4661 |dFiles = 0 |Users = 894360 |dUsers = 137 |Ausers = 1126 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =7-3-2026 5:14 |Pages = 1385913 |dPages = 20 |Articles = 168091 |dArticles = 6 |Edits = 6514735 |dEdits = 400 |Files = 4661 |dFiles = 0 |Users = 894521 |dUsers = 161 |Ausers = 1103 |dAusers = -23 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =8-3-2026 6:14 |Pages = 1385952 |dPages = 39 |Articles = 168117 |dArticles = 26 |Edits = 6515003 |dEdits = 268 |Files = 4661 |dFiles = 0 |Users = 894653 |dUsers = 132 |Ausers = 1103 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =9-3-2026 6:14 |Pages = 1386019 |dPages = 67 |Articles = 168165 |dArticles = 48 |Edits = 6515296 |dEdits = 293 |Files = 4662 |dFiles = 1 |Users = 894784 |dUsers = 131 |Ausers = 1103 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =10-3-2026 6:14 |Pages = 1386044 |dPages = 25 |Articles = 168174 |dArticles = 9 |Edits = 6515660 |dEdits = 364 |Files = 4663 |dFiles = 1 |Users = 894948 |dUsers = 164 |Ausers = 1106 |dAusers = 3 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =11-3-2026 6:14 |Pages = 1386070 |dPages = 26 |Articles = 168182 |dArticles = 8 |Edits = 6515898 |dEdits = 238 |Files = 4663 |dFiles = 0 |Users = 895085 |dUsers = 137 |Ausers = 1106 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =12-3-2026 6:14 |Pages = 1386098 |dPages = 28 |Articles = 168197 |dArticles = 15 |Edits = 6516150 |dEdits = 252 |Files = 4664 |dFiles = 1 |Users = 895225 |dUsers = 140 |Ausers = 1106 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =13-3-2026 6:14 |Pages = 1386119 |dPages = 21 |Articles = 168205 |dArticles = 8 |Edits = 6516356 |dEdits = 206 |Files = 4664 |dFiles = 0 |Users = 895385 |dUsers = 160 |Ausers = 1104 |dAusers = -2 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =14-3-2026 6:14 |Pages = 1386139 |dPages = 20 |Articles = 168213 |dArticles = 8 |Edits = 6516665 |dEdits = 309 |Files = 4664 |dFiles = 0 |Users = 895520 |dUsers = 135 |Ausers = 1104 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =15-3-2026 6:14 |Pages = 1386173 |dPages = 34 |Articles = 168225 |dArticles = 12 |Edits = 6516838 |dEdits = 173 |Files = 4664 |dFiles = 0 |Users = 895660 |dUsers = 140 |Ausers = 1104 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =16-3-2026 6:14 |Pages = 1386195 |dPages = 22 |Articles = 168239 |dArticles = 14 |Edits = 6516996 |dEdits = 158 |Files = 4664 |dFiles = 0 |Users = 895790 |dUsers = 130 |Ausers = 1081 |dAusers = -23 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =17-3-2026 6:14 |Pages = 1386225 |dPages = 30 |Articles = 168250 |dArticles = 11 |Edits = 6517282 |dEdits = 286 |Files = 4664 |dFiles = 0 |Users = 895922 |dUsers = 132 |Ausers = 1081 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =18-3-2026 6:14 |Pages = 1386288 |dPages = 63 |Articles = 168273 |dArticles = 23 |Edits = 6517559 |dEdits = 277 |Files = 4664 |dFiles = 0 |Users = 896025 |dUsers = 103 |Ausers = 1081 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =19-3-2026 6:14 |Pages = 1386332 |dPages = 44 |Articles = 168310 |dArticles = 37 |Edits = 6517790 |dEdits = 231 |Files = 4664 |dFiles = 0 |Users = 896152 |dUsers = 127 |Ausers = 1044 |dAusers = -37 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =20-3-2026 6:14 |Pages = 1386367 |dPages = 35 |Articles = 168332 |dArticles = 22 |Edits = 6518140 |dEdits = 350 |Files = 4664 |dFiles = 0 |Users = 896319 |dUsers = 167 |Ausers = 1044 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =21-3-2026 6:14 |Pages = 1386469 |dPages = 102 |Articles = 168417 |dArticles = 85 |Edits = 6518413 |dEdits = 273 |Files = 4664 |dFiles = 0 |Users = 896463 |dUsers = 144 |Ausers = 1044 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =22-3-2026 6:14 |Pages = 1386612 |dPages = 143 |Articles = 168553 |dArticles = 136 |Edits = 6518734 |dEdits = 321 |Files = 4664 |dFiles = 0 |Users = 896607 |dUsers = 144 |Ausers = 1016 |dAusers = -28 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =23-3-2026 6:14 |Pages = 1386702 |dPages = 90 |Articles = 168629 |dArticles = 76 |Edits = 6518965 |dEdits = 231 |Files = 4664 |dFiles = 0 |Users = 896764 |dUsers = 157 |Ausers = 1016 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =24-3-2026 6:14 |Pages = 1386753 |dPages = 51 |Articles = 168660 |dArticles = 31 |Edits = 6519214 |dEdits = 249 |Files = 4664 |dFiles = 0 |Users = 896894 |dUsers = 130 |Ausers = 1016 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =25-3-2026 6:14 |Pages = 1386851 |dPages = 98 |Articles = 168745 |dArticles = 85 |Edits = 6519464 |dEdits = 250 |Files = 4664 |dFiles = 0 |Users = 897045 |dUsers = 151 |Ausers = 995 |dAusers = -21 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =26-3-2026 6:14 |Pages = 1386908 |dPages = 57 |Articles = 168789 |dArticles = 44 |Edits = 6519748 |dEdits = 284 |Files = 4664 |dFiles = 0 |Users = 897192 |dUsers = 147 |Ausers = 995 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =27-3-2026 6:14 |Pages = 1386937 |dPages = 29 |Articles = 168815 |dArticles = 26 |Edits = 6519960 |dEdits = 212 |Files = 4664 |dFiles = 0 |Users = 897348 |dUsers = 156 |Ausers = 995 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =28-3-2026 6:14 |Pages = 1386956 |dPages = 19 |Articles = 168820 |dArticles = 5 |Edits = 6520218 |dEdits = 258 |Files = 4664 |dFiles = 0 |Users = 897490 |dUsers = 142 |Ausers = 988 |dAusers = -7 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =29-3-2026 6:14 |Pages = 1386972 |dPages = 16 |Articles = 168832 |dArticles = 12 |Edits = 6520488 |dEdits = 270 |Files = 4664 |dFiles = 0 |Users = 897624 |dUsers = 134 |Ausers = 988 |dAusers = 0 }} <!---Place new stats here---> |} <!--- stats ends---> q52bdktdm50ug5nadmh1zj7f68d71jm सर्बिया के प्रशासनिक जिले 0 1609184 6534255 6528019 2026-03-29T12:47:44Z संजीव कुमार 78022 ज्ञानसन्दूक में चित्र का आकार सुधारा 6534255 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|thumb|left|300px||name=प्रशासनिक जिले<br>{{nobold|{{lang|sr-Cyrl|Управни окрузи}}}}|alt_name=|map=[[File:Serbia districts map (Hindi).svg|thumb|left|300px]] |category=|territory=सर्बिया|start_date=१९९२|current_number=२९|number_date=|population_range=७७,२४१ ([[तोप्लित्सा ज़िला]]) – ६,०७,१७८ (दक्षिण बाचका)|area_range=|government=|subdivision=}} '''प्रशासनिक जिले''' ({{Langx|sr|управни окрузи|upravni okruzi}}:) केंद्र सरकार की [[विकेंद्रीकरण|विकेंद्रित]] समन्वय इकाइयाँ हैं, जो राज्य प्रशासन पर २००५ के कानून के तहत स्थापित की गई हैं और सरकारी फरमानों के माध् लागू की गई हैं। वे [[प्रशासनिक प्रभाग]] नहीं हैं, क्योंकि [[सर्बिया]] के प्रशासनिक प्रभाग स्व-शासन या स्वायत्तता की संवैधानिक रूप से परिभाषित इकाइयाँ हैं, बल्कि क्षेत्रीय परिचालन केंद्र हैं जो मंत्रिस्तरीय क्षेत्र कार्यालयों (जैसे निरीक्षण अधिकारियों की शाखाएँ) की सेवा करते हैं। प्रत्येक का एक क्षेत्रीय प्रेषण होता है जो नगर पालिकाओं और शहरों के एक निश्चित समूह से मेल खाता है (जो संवैधानिक और वैधानिक रूप से परिभाषित प्रशासनिक प्रभाग हैं। मूल रूप से १९९२ के सरकारी फरमान द्वारा स्थापित, २९ प्रशासनिक [[जिला परिषद|जिले]] हैं, जिसमें बेलग्रेड शहर की समान स्थिति है।<ref name="facts">{{Cite web|url=http://www.arhiva.srbija.gov.rs/cms/view.php?id=600|title=Facts about Serbia|publisher=[[Government of Serbia]]|access-date=2008-09-29}}</ref> २००८ [[कोसोवो गणराज्य|कोसोवो]] की स्वतंत्रता की घोषणा के बाद, यूएनएमआईके-प्रशासन द्वारा बनाए गए जिलों को कोसोवो द्वारा अपनाया गया था। सर्बियाई सरकार इन जिलों को मान्यता नहीं देती है। प्रशासनिक जिलों का नाम आम तौर पर ऐतिहासिक और भौगोलिक क्षेत्रों के नाम पर रखा जाता है, हालांकि कुछ, जैसे कि पिचिंजा जिला और निसावा जिले का नाम स्थानीय नदियों के नाम पर किया गया है। उनके क्षेत्र और आबादी अलग-अलग हैं, जो अपेक्षाकृत छोटे पोडुनावल्जे जिले से लेकर बहुत बड़े ज़्लातिबोर जिले तक हैं। ''[[ओक्रुग]]'' शब्द का अर्थ है "परिपथ" और यह (शाब्दिक अर्थ में) जर्मन भाषा में बेज़र्क से मेल खाता है। २००६ के आदेश से पहले, प्रशासनिक जिलों को केवल जिलों के नाम दिए गए थे। == जिलों की सूची == लोक प्रशासन कानून के तहत, प्रशासनिक जिलों का गठन सरकार द्वारा प्रशासनिक जिलों पर अपने फरमान द्वारा किया जाता है, जो प्रत्येक प्रशासनिक जिले के क्षेत्र और मुख्य कार्यालय को भी निर्धारित करता है। सर्बिया गणराज्य में २९ प्रशासनिक जिले हैं।<ref>{{Cite web|url=https://mduls.gov.rs/en/registers-and-databases/register-of-administrative-districts/|title=Register of Administrative Districts|website=[[Ministry of Public Administration and Local Self-Government]]}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#cccccc" !District !Seat !Area <br /><br />in km<sup>2</sup> !Population !Population<br /><br />per km<sup>2</sup> !Municipalities and cities !Settlements |- align="center" valign="top" |[[बोर ज़िला|Bor District]] <br /><br /><small>(''Borski okrug'')</small><br /><br /> [[चित्र:Borski_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |Bor |3,507 |101,100 |28.8 | * City of Bor * Kladovo * Majdanpek * Negotin |90 |- align="center" valign="top" |[[ब्रानिचेवो ज़िला|Braničevo District]] <br /><br /><small>(''Braničevski okrug'')</small><br /><br /> [[चित्र:Braničevski_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |Požarevac |3,865 |156,367 |40.5 | * City of Požarevac * Golubac * Kučevo * Malo Crniće * Petrovac * Veliko Gradište * Žabari * Žagubica |189 |- align="center" valign="top" |[[मध्य बानात ज़िला|Central Banat District]] <br /><br /><small>(''Srednjobanatski okrug'')</small> <br /><br /> [[चित्र:Srednjebanatski_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |Zrenjanin |3,256 |157,711 |48.4 | * City of Zrenjanin * Novi Bečej * Nova Crnja * Sečanj * Žitište |55 |- align="center" valign="top" |Jablanica District <br /><br /><small>(''Jablanički okrug'')</small><br /><br /> [[चित्र:Jablanički_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |Leskovac |2,769 |184,502 |66.6 | * City of Leskovac * Bojnik * Crna Trava * Lebane * Medveđa * Vlasotince |336 |- align="center" valign="top" |[[कोलुबारा ज़िला|Kolubara District]] <br /><br /><small>(''Kolubarski okrug'')</small><br /><br /> [[चित्र:Kolubarski_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |Valjevo |2,474 |154,497 |62.4 | align="left" | * City of Valjevo * Lajkovac * Ljig * Mionica * Osečina * Ub |218 |- align="center" valign="top" |Mačva District <br /><br /><small>(''Mačvanski okrug'')</small><br /><br /> [[चित्र:Mačvanski_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |Šabac |3,268 |265,377 |81.2 | align="left" | * Bogatić * City of Šabac * City of Loznica * Vladimirci * Koceljeva * Krupanj * Ljubovija * Mali Zvornik |228 |- align="center" valign="top" |Moravica District <br /><br /><small>(''Moravički okrug'')</small><br /><br /> [[चित्र:Moravički_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |Čačak |3,016 |189,281 |62.8 | align="left" | * City of Čačak * Gornji Milanovac * Ivanjica * Lučani |206 |- align="center" valign="top" |Nišava District <br /><br /><small>(''Nišavski okrug'')</small><br /><br /> [[चित्र:Nišavski_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |Niš |2,729 |343,950 |126.0 | * City of Niš * Aleksinac * Doljevac * Gadžin Han * Merošina * Ražanj * Svrljig |285 |- align="center" valign="top" |North Bačka District <br /><br /><small>(''Severnobački okrug'')</small><br /><br /> [[चित्र:Severnobački_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |Subotica |1,784 |160,163 |89.8 | * City of Subotica * Bačka Topola * Mali Iđoš |45 |- align="center" valign="top" |North Banat District <br /><br /><small>(''Severnobanatski okrug'')</small><br /><br /> [[चित्र:Severnobanatski_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |Kikinda |2,329 |117,896 |50.6 | * City of Kikinda * Ada * Čoka * Kanjiža * Novi Kneževac * Senta |50 |- align="center" valign="top" |Pčinja District <br /><br /><small>(''Pčinjski okrug'')</small><br /><br /> [[चित्र:Pčinjski_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |Vranje |3,520 |193,802 |55.1 | * City of Vranje * Bosilegrad * Bujanovac * Preševo * Surdulica * Trgovište * Vladičin Han |363 |- align="center" valign="top" |[[पिरोत ज़िला|Pirot District]] <br /><br /><small>(''Pirotski okrug'')</small><br /><br /> [[चित्र:Pirotski_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |Pirot |2,761 |76,700 |27.8 | * City of Pirot * Babušnica * Bela Palanka * Dimitrovgrad |214 |- align="center" valign="top" |Podunavlje District <br /><br /><small>(''Podunavski okrug'')</small><br /><br /> [[चित्र:Podunavski_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |Smederevo |1,248 |175,573 |140.7 | * City of Smederevo * Smederevska Palanka * Velika Plana |58 |- align="center" valign="top" |Pomoravlje District <br /><br /><small>(''Pomoravski okrug'')</small><br /><br /> [[चित्र:Pomoravski_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |Jagodina |2,614 |182,047 |69.6 | align="left" | * City of Jagodina * Ćuprija * Despotovac * Paraćin * Rekovac * Svilajnac |191 |- align="center" valign="top" |Rasina District <br /><br /><small>(''Rasinski okrug'')</small><br /><br /> [[चित्र:Rasinski_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |Kruševac |2,667 |207,197 |77.7 | align="left" | * City of Kruševac * Aleksandrovac * Brus * Ćićevac * Trstenik * Varvarin |296 |- align="center" valign="top" |Raška District <br /><br /><small>(''Raški okrug'')</small><br /><br /> [[चित्र:Raški_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |Kraljevo |3,918 |296,532 |75.7 | align="left" | * City of Kraljevo * City of Novi Pazar * Raška * Tutin * Vrnjačka Banja |359 |- align="center" valign="top" |South Bačka District <br /><br /><small>(''Južnobački okrug'')</small><br /><br /> [[चित्र:Južnobački_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |Novi Sad |4,016 |607,178 |151.2 | * City of Novi Sad * Bač * Bačka Palanka * Bački Petrovac * Bečej * Beočin * Srbobran * Sremski Karlovci * Temerin * Titel * Vrbas * Žabalj |77 |- align="center" valign="top" |South Banat District <br /><br /><small>(''Južnobanatski okrug'')</small><br /><br /> [[चित्र:Južnobanatski_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |Pančevo |4,245 |260,244 |61.3 | * City of Pančevo * City of Vršac * Alibunar * Bela Crkva * Kovin * Kovačica * Opovo * Plandište |94 |- align="center" valign="top" |Srem District <br /><br /><small>(''Sremski okrug'')</small><br /><br /> [[चित्र:Sremski_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |Sremska Mitrovica |3,486 |282,547 |81.1 | * City of Sremska Mitrovica * Inđija * Irig * Pećinci * Ruma * Stara Pazova * Šid |109 |- align="center" valign="top" |Šumadija District <br /><br /><small>(''Šumadijski okrug'')</small><br /><br /> [[चित्र:Šumadijski_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |Kragujevac |2,387 |269,728 |113.0 | align="left" | * City of Kragujevac * Aranđelovac * Batočina * Knić * Lapovo * Rača * Topola |174 |- align="center" valign="top" |[[तोप्लित्सा ज़िला]] <br /><br /><small>(''Toplički okrug'')</small><br /><br /> [[चित्र:Toplički_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |Prokuplje |2,231 |77,341 |34.7 | * City of Prokuplje * Blace * Kuršumlija * Žitorađa |267 |- align="center" valign="top" |West Bačka District <br /><br /><small>(''Zapadnobački okrug'')</small><br /><br /> [[चित्र:Zapadnobački_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |Sombor |2,420 |154,491 |63.8 | * City of Sombor * Apatin * Kula * Odžaci |37 |- align="center" valign="top" |[[ज़ायेचार ज़िला|Zaječar District]] <br /><br /><small>(''Zaječarski okrug'')</small><br /><br /> [[चित्र:Zaječarski_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |Zaječar |3,623 |96,715 |26.7 | * City of Zaječar * Boljevac * Knjaževac * Sokobanja |173 |- align="center" valign="top" |Zlatibor District <br /><br /><small>(''Zlatiborski okrug'')</small><br /><br /> [[चित्र:Zlatiborski_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |Užice |6,140 |254,659 |41.5 | align="left" | * City of Užice * Arilje * Bajina Bašta * Čajetina * Kosjerić * Nova Varoš * Požega * Priboj * Prijepolje * Sjenica |438 |- |- align="center" valign="top" |Kosovo District{{Efn|Even though the [[Kosovo|Republic of Kosovo]], as of February 17th 2008, has been an independent country, Serbian laws treat [[Kosovo]] as integral part of Serbia as the ''[[Autonomous Province of Kosovo and Metohija]]''. The 1992 Decree defines five districts on the territory of Kosovo.<ref name="law" /> But, from 1999, following the [[Kosovo War]], Kosovo was governed under the United Nations' administration of [[UNMIK]]. In 2000, the UNMIK administration changed the territorial organisation on the territory of Kosovo. All five districts were abolished, and seven ''new'' districts were created, which were later adopted by [[Kosovo]] after the [[2008 declaration of independence of Kosovo|2008 declaration of Independence]]. The Serbian government does not recognize this move, and claims the pre-2000 five districts}}<br /><br /><small>(''Kosovski okrug'')</small><br /><br /> [[चित्र:Kosovski_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |Priština |3,310 |570,835 |172.5 | * Glogovac * Kačanik * Kosovo Polje * Lipljan * Obilić * Podujevo * Priština * Štimlje * Štrpce * Uroševac |393 |- align="center" valign="top" |Kosovo-Pomoravlje District[a]<br /><br /><small>(''Kosovsko-pomoravski okrug'')</small><br /><br /> [[चित्र:Kosovsko-Pomoravski_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |[[जिलान|Gnjilane]] |1,389 |184,864 |133.1 | * [[जिलान|Gnjilane]] * Kosovska Kamenica * Novo Brdo * Vitina |184 |- align="center" valign="top" |Kosovska Mitrovica District[a]<br /><br /><small>(''Kosovsko-mitrovački okrug'')</small><br /><br /> [[चित्र:Kosovskomitrovički_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |Kosovska Mitrovica |2,053 |234,262 |114.1 | * Kosovska Mitrovica * Leposavić * Srbica * Vučitrn * Zubin Potok * Zvečan |335 |- align="center" valign="top" |Peć District[a]<br /><br /><small>(''Pećki okrug'')</small><br /><br /> [[चित्र:Pećki_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |Peć |2,459 |351,680 |143.2 | * Dečani * [[जाकोवा|Đakovica]] * Istok * Klina * Peć |317 |- align="center" valign="top" |Prizren District[a]<br /><br /><small>(''Prizrenski okrug'')</small><br /><br /> [[चित्र:Prizrenski_okrug.PNG|107x107पिक्सेल]] |Prizren |2,196 |319,330 |145.4 | * Gora * Orahovac * Prizren * Suva Reka |220 |} === सन्दर्भ === [[श्रेणी:सर्बिया के ज़िले]] <references /> 2o0tecdzaoqs118nnkd06ilwqcmrbc2 सदस्य वार्ता:Masterstrock3 3 1609200 6534257 6527874 2026-03-29T12:48:13Z संजीव कुमार 78022 सूचना: [[:हनुमान अंश]] को शीघ्र हटाने का नामांकन 6534257 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Masterstrock3}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:01, 3 मार्च 2026 (UTC) == [[:हनुमान अंश|हनुमान अंश]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:हनुमान अंश|हनुमान अंश]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:11, 5 मार्च 2026 (UTC) == [[:हनुमान अंश|हनुमान अंश]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:हनुमान अंश|हनुमान अंश]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:48, 29 मार्च 2026 (UTC) 02czge3xlmv46142bktbfvkcf2e4a7t महात्मा गांधी आयुर्विज्ञान विद्यापीठ 0 1609270 6534263 6527729 2026-03-29T13:00:14Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:विज्ञापन|विज्ञापन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534263 wikitext text/x-wiki {{विज्ञापन|date=मार्च 2026}} {{Infobox university|name=महात्मा गांधी आयुर्विज्ञान विद्यापीठ|native_name=|image=|image_size=300px|image_alt=मुख्य परिसर भवन और गांधी प्रतिमा|caption=मुख्य परिसर भवन और प्रवेश प्लाजा|logo=|logo_size=150px|logo_alt=आधिकारिक प्रतीक चिह्न|motto={{lang|sa|तमसो मा ज्योतिर्गमय}}<br/>''Tamaso Mā Jyotir Gamaya''|motto_lang=[[संस्कृत]]|mottoeng=अंधकार से प्रकाश की ओर ले चलो|established={{Start date|2010}}|type=निजी|founder=अंकुश शर्मा|affiliation=भारत सरकार द्वारा मान्यता प्राप्त|location=[[नागपुर]], [[महाराष्ट्र]] 440024|coordinates={{coord|21.0861|79.0732|type:edu|display=inline,title}}|country=[[भारत]]|campus=शहरी|website={{URL|http://www.mgavidyapeeth.com}}}} '''महात्मा गांधी आयुर्विज्ञान विद्यापीठ''' [[नागपुर]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] में स्थित पारंपरिक चिकित्सा शिक्षा का एक निजी संस्थान है। 2010 में स्थापित, यह [[आयुर्वेद]], [[प्राकृतिक चिकित्सा]], [[योग]], और संबद्ध स्वास्थ्य विज्ञान में विशेषज्ञता रखता है। संस्थान वैकल्पिक चिकित्सा प्रणालियों में स्नातक, स्नातकोत्तर और पैरामेडिकल कार्यक्रम प्रदान करता है।<ref>{{cite web|url=https://www.indcareer.com/find/medical-colleges-in-nagpur/|title=नागपुर, महाराष्ट्र में मेडिकल कॉलेजों की सूची|website=IndCareer.com|access-date=2026-02-04}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiaccess.com/colleges/medical/maharashtra/government/|title=महाराष्ट्र में सर्वश्रेष्ठ सरकारी मेडिकल कॉलेजों की सूची|website=IndiaAccess.com|access-date=2026-02-04}}</ref> संस्थान [[महात्मा गांधी]] से जुड़े सिद्धांतों को मूर्त रूप देता है, पारंपरिक भारतीय चिकित्सा विज्ञान में निहित समग्र स्वास्थ्य सेवा शिक्षा पर जोर देता है। इसका [[संस्कृत]] आदर्श वाक्य, ''तमसो मा ज्योतिर्गमय'' (अंधकार से प्रकाश की ओर ले चलो) [[बृहदारण्यक उपनिषद]] से लिया गया है, जो इसके शैक्षिक दर्शन को दर्शाता है।<ref>{{cite web|url=https://mgavidyapeeth.com/about|title=महात्मा गांधी आयुर्विज्ञान विद्यापीठ के बारे में|website=आधिकारिक वेबसाइट|access-date=2026-02-04}}</ref> == इतिहास == महात्मा गांधी आयुर्विज्ञान विद्यापीठ की स्थापना 2010 में अंकुश शर्मा द्वारा की गई थी, जिसका उद्देश्य समकालीन शैक्षिक प्रथाओं को शामिल करते हुए प्राचीन भारतीय चिकित्सा विज्ञान को संरक्षित करना था। पारंपरिक चिकित्सा शिक्षा की बढ़ती मांग को पूरा करने और पारंपरिक चिकित्सा प्रशिक्षण के विकल्प प्रदान करने के लिए संस्थान की स्थापना की गई थी।<ref>{{cite web|url=https://mbbscouncil.com/listing/medical-colleges-in-maharashtra/|title=महाराष्ट्र में मेडिकल कॉलेजों की सूची|website=MBBSCouncil|access-date=2026-02-04}}</ref> संस्थान का शैक्षिक दर्शन गांधीवादी सिद्धांतों से प्रेरणा लेता है जिसमें [[सत्याग्रह]] (सत्य और अहिंसा), सर्वोदय (सार्वभौमिक कल्याण), और [[स्वदेशी]] (आत्मनिर्भरता और स्वदेशी प्रणालियों को बढ़ावा) शामिल हैं। ये सिद्धांत स्वास्थ्य सेवा शिक्षा और सामुदायिक सेवा के प्रति इसके दृष्टिकोण को सूचित करते हैं। == परिसर == संस्थान सर्वेक्षण संख्या 86/बी, बहादुरा, उमरेड रोड, नागपुर, महाराष्ट्र 440024 में स्थित है। परिसर वर्धा जिले के ऐतिहासिक [[सेवाग्राम]] क्षेत्र के निकट स्थित है, जो नागपुर शहर के केंद्र से लगभग 78 किलोमीटर दूर है। सेवाग्राम का ऐतिहासिक महत्व है क्योंकि यह भारत के स्वतंत्रता आंदोलन के दौरान महात्मा गांधी के आश्रम का स्थान था। परिसर की वास्तुकला पारंपरिक सौंदर्यशास्त्र के साथ आधुनिक डिजाइन तत्वों को जोड़ती है। मुख्य भवन में कांच का मुखौटा है, और प्रवेश द्वार भूदृश्य और महात्मा गांधी की केंद्रीय प्रतिमा के साथ एक वृत्ताकार प्लाजा द्वारा चिह्नित है। === सुविधाएँ === परिसर के बुनियादी ढांचे में शामिल हैं: * मल्टीमीडिया शिक्षण सहायक सामग्री के साथ आधुनिक कक्षाएँ * आयुर्वेदिक तैयारियों और नैदानिक प्रक्रियाओं के लिए व्यावहारिक प्रशिक्षण प्रयोगशालाएँ * पारंपरिक पांडुलिपियों, आधुनिक पाठ्यपुस्तकों और डिजिटल संसाधनों वाला पुस्तकालय * आयुर्वेदिक फॉर्मूलेशन में उपयोग किए जाने वाले औषधीय पौधों की खेती करने वाला हर्बल गार्डन (''औषधि वाटिका'') * आयुर्वेदिक उपचार प्रदान करने वाली बहु-विशेषता स्वास्थ्य सेवा सुविधा * विषहरण उपचार के लिए [[पंचकर्म]] चिकित्सा इकाई * बाह्य रोगी और अंतःरोगी विभाग * नैदानिक सुविधाएँ * औषधि निर्माण के लिए आयुर्वेदिक फार्मेसी * छात्रों के लिए आवासीय सुविधा * खेल और मनोरंजन सुविधाएँ == शैक्षणिक कार्यक्रम == === स्नातक कार्यक्रम === संस्थान निम्नलिखित स्नातक डिग्री कार्यक्रम प्रदान करता है:<ref>{{cite web|url=https://mgavidyapeeth.com/our-course|title=हमारे पाठ्यक्रम|website=महात्मा गांधी आयुर्विज्ञान विद्यापीठ|access-date=2026-02-04}}</ref> * '''[[बैचलर ऑफ नेचुरोपैथी एंड योगिक साइंसेज]]''' (B.N.Y.S.) – 5.5 वर्ष (इंटर्नशिप सहित) * '''[[बैचलर ऑफ आयुर्वेदिक मेडिसिन एंड सर्जरी]]''' (B.A.M.S.) पारंपरिक गुरु-शिष्य प्रणाली के माध्यम से – 5.5 वर्ष (इंटर्नशिप सहित) * '''बैचलर ऑफ इलेक्ट्रो-होम्योपैथी मेडिसिन एंड सर्जरी''' – 4 वर्ष * '''[[बैचलर ऑफ फिजियोथेरेपी]]''' (B.P.T.) – 4.5 वर्ष (इंटर्नशिप सहित) * '''बैचलर ऑफ अल्टरनेटिव मेडिसिन एंड सर्जरी''' – 4 वर्ष * '''बैचलर ऑफ साइंस इन फूड एंड न्यूट्रिशन''' – 3 वर्ष === स्नातकोत्तर कार्यक्रम === स्नातकोत्तर कार्यक्रमों में शामिल हैं: * '''डॉक्टर ऑफ मेडिसिन''' (M.D.) इन नेचुरोपैथी – 3 वर्ष * '''डॉक्टर ऑफ क्लिनिकल न्यूट्रिशन''' – 2 वर्ष * '''[[मास्टर ऑफ पब्लिक हेल्थ]]''' (M.P.H.) – 2 वर्ष * '''मास्टर ऑफ हॉस्पिटल एडमिनिस्ट्रेशन''' (M.H.A.) – 2 वर्ष * '''मास्टर ऑफ साइंस इन फूड एंड न्यूट्रिशन''' – 2 वर्ष === डिप्लोमा और प्रमाणपत्र कार्यक्रम === * नेचुरोपैथी एंड योगिक साइंसेज में डिप्लोमा – 2 वर्ष * फिजियोथेरेपी में डिप्लोमा – 2 वर्ष * कम्युनिटी मेडिकल सर्विस और एसेंशियल ड्रग्स में डिप्लोमा – 2 वर्ष * कम्युनिटी हेल्थ में सर्टिफिकेट कोर्स – 1 वर्ष === पैरामेडिकल शिक्षा === संस्थान प्रमाणपत्र और डिप्लोमा कार्यक्रमों के माध्यम से 200 से अधिक पैरामेडिकल विशेषज्ञताओं में प्रशिक्षण प्रदान करता है। प्रमुख क्षेत्रों में शामिल हैं: * मेडिकल लेबोरेटरी टेक्नोलॉजी * रेडियोलॉजी और मेडिकल इमेजिंग * ऑपरेशन थियेटर टेक्नोलॉजी * इमरजेंसी मेडिकल सर्विसेज और ट्रॉमा केयर * कार्डियक केयर टेक्नोलॉजी * डायलिसिस टेक्नोलॉजी * रेस्पिरेटरी थेरेपी * क्लिनिकल न्यूट्रिशन और डायटेटिक्स * हॉस्पिटल और हेल्थकेयर एडमिनिस्ट्रेशन === आयुर्वेदिक विभाग === विशेष विभाग पारंपरिक आयुर्वेदिक वर्गीकरण का पालन करते हैं: * ''[[कायचिकित्सा]]'' (आंतरिक चिकित्सा) * ''[[शल्य तंत्र]]'' (शल्य चिकित्सा) * ''शालाक्य तंत्र'' (नेत्र विज्ञान और ईएनटी) * ''प्रसूति तंत्र और स्त्री रोग'' (प्रसूति एवं स्त्री रोग) * ''[[कौमारभृत्य]]'' (बाल चिकित्सा) * ''[[पंचकर्म]]'' (जैव-शुद्धिकरण चिकित्सा) * ''[[द्रव्यगुण]]'' (औषध विज्ञान और द्रव्य विज्ञान) * ''[[रसशास्त्र]] और [[भैषज्य कल्पना]]'' (औषधि निर्माण और फॉर्मूलेशन) == संस्थागत प्रतीक == संस्थान का प्रतीक चिह्न [[महात्मा गांधी]] को सूक्ष्मदर्शी के साथ अध्ययन में लगे हुए दिखाता है, जो वैज्ञानिक पद्धति के साथ पारंपरिक ज्ञान के एकीकरण का प्रतीक है। डिजाइन में लॉरेल पुष्पमाला से घिरा हुआ एक ढाल शामिल है, जो शैक्षणिक उपलब्धि का प्रतिनिधित्व करता है। संस्कृत आदर्श वाक्य ''तमसो मा ज्योतिर्गमय'' ''[[बृहदारण्यक उपनिषद]]'' (1.3.28) से लिया गया है, जो प्रमुख [[उपनिषद|उपनिषदों]] में से एक है, और "अंधकार से प्रकाश की ओर ले चलो" के रूप में अनुवादित होता है, जो शिक्षा की परिवर्तनकारी शक्ति पर जोर देता है। == प्रवेश == === पात्रता === कार्यक्रम के अनुसार प्रवेश आवश्यकताएँ भिन्न होती हैं:<ref>{{cite web|url=https://mgavidyapeeth.com/eligibilty-criteria|title=पात्रता मानदंड|website=महात्मा गांधी आयुर्विज्ञान विद्यापीठ|access-date=2026-02-04}}</ref> * '''स्नातक कार्यक्रम:''' प्रासंगिक विषयों में न्यूनतम 50% कुल अंकों के साथ 10+2 (उच्चतर माध्यमिक) पूर्णता * '''स्नातकोत्तर कार्यक्रम:''' मान्यता प्राप्त संस्थान से प्रासंगिक स्नातक डिग्री * '''डिप्लोमा कार्यक्रम:''' विषय-विशिष्ट आवश्यकताओं के साथ 10+2 पूर्णता * '''प्रमाणपत्र कार्यक्रम:''' विशेषज्ञता के अनुसार आवश्यकताएँ भिन्न होती हैं === आवेदन प्रक्रिया === संभावित छात्र आधिकारिक वेबसाइट के माध्यम से या सीधे प्रवेश कार्यालय से आवेदन फॉर्म प्राप्त कर सकते हैं। सभी कार्यक्रमों के लिए एक एकीकृत आवेदन फॉर्म का उपयोग किया जाता है। आवेदन के लिए निर्धारित शुल्क के साथ शैक्षणिक प्रतिलिपि, पहचान दस्तावेज, अधिवास प्रमाणपत्र और पासपोर्ट फोटोग्राफ जमा करने की आवश्यकता होती है।<ref>{{cite web|url=https://mgavidyapeeth.com/admission-procedure|title=प्रवेश प्रक्रिया|website=महात्मा गांधी आयुर्विज्ञान विद्यापीठ|access-date=2026-02-04}}</ref> === आवश्यक दस्तावेज === प्रवेश के लिए आवश्यक दस्तावेजों में शामिल हैं:<ref>{{cite web|url=https://mgavidyapeeth.com/list-of-documents|title=दस्तावेजों की सूची|website=महात्मा गांधी आयुर्विज्ञान विद्यापीठ|access-date=2026-02-04}}</ref> * कक्षा XII (उच्चतर माध्यमिक) अंक पत्र और उत्तीर्ण प्रमाण पत्र * कक्षा X (माध्यमिक) अंक पत्र और उत्तीर्ण प्रमाण पत्र * स्थानांतरण प्रमाणपत्र या स्कूल छोड़ने का प्रमाणपत्र * अंतिम उपस्थित संस्थान से चरित्र प्रमाणपत्र * प्रवास प्रमाणपत्र (मूल, यदि आवश्यक हो) * अनंतिम या डिग्री प्रमाणपत्र (केवल स्नातकोत्तर पाठ्यक्रमों के लिए) * वैध फोटो पता प्रमाण और सरकार द्वारा जारी पहचान पत्र * अधिवास प्रमाणपत्र या पहचान प्रमाणपत्र * घोषणा पत्र * सभी दस्तावेजों को मूल के साथ सत्यापित किया जाना चाहिए == मिशन और उद्देश्य == संस्थान के घोषित मिशन में शामिल हैं: * शैक्षणिक कठोरता बनाए रखते हुए पारंपरिक भारतीय चिकित्सा प्रणालियों में शिक्षा प्रदान करना * प्रामाणिक आयुर्वेदिक और प्राकृतिक चिकित्सा ज्ञान को संरक्षित और बढ़ावा देना * वैकल्पिक चिकित्सा में स्वास्थ्य सेवा पेशेवरों को प्रशिक्षण देना * पारंपरिक और एकीकृत चिकित्सा में अनुसंधान करना * सुलभ पारंपरिक स्वास्थ्य सेवा के माध्यम से समुदायों की सेवा करना संस्थागत दृष्टि का उद्देश्य पारंपरिक चिकित्सा शिक्षा में उत्कृष्टता के केंद्र के रूप में मान्यता की ओर है, जो ऐसे पेशेवरों का उत्पादन करता है जो प्राचीन चिकित्सा ज्ञान को समकालीन स्वास्थ्य सेवा अभ्यास के साथ एकीकृत करते हैं। == अनुसंधान गतिविधियाँ == * पारंपरिक चिकित्सीय हस्तक्षेपों का नैदानिक मूल्यांकन * फाइटोकेमिकल अनुसंधान और औषधीय पौधों से दवा की खोज * आधुनिक चिकित्सा प्रौद्योगिकी के साथ पारंपरिक निदान का एकीकरण * आयुर्वेदिक उपचारों के लिए साक्ष्य-आधारित प्रोटोकॉल का विकास * राष्ट्रीय और अंतर्राष्ट्रीय अनुसंधान संस्थानों के साथ सहयोगात्मक अनुसंधान == यह भी देखें == * [[आयुर्वेद]] * [[प्राकृतिक चिकित्सा]] * [[वैकल्पिक चिकित्सा]] * [[आयुष]] * [[सेवाग्राम]] * [[महात्मा गांधी आयुर्विज्ञान संस्थान]] == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://www.mgavidyapeeth.com/ आधिकारिक वेबसाइट] * [https://mgavidyapeeth.com/about संस्थान के बारे में] * [https://mgavidyapeeth.com/our-course पाठ्यक्रम] * [https://mgavidyapeeth.com/admission-procedure प्रवेश जानकारी] [[श्रेणी:भारत में आयुर्वेदिक कॉलेज]] [[श्रेणी:भारत में प्राकृतिक चिकित्सा संस्थान]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र में विश्वविद्यालय और कॉलेज]] [[श्रेणी:नागपुर में विश्वविद्यालय और कॉलेज]] [[श्रेणी:2010 में स्थापित शैक्षणिक संस्थान]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र में 2010 की स्थापनाएँ]] [[श्रेणी:भारत में वैकल्पिक चिकित्सा संगठन]] [[श्रेणी:भारत में योग विद्यालय]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र में मेडिकल कॉलेज]] [[श्रेणी:नागपुर में शिक्षा]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र में स्वास्थ्य सेवा]] itgv5ptver6ri55gvvam1dvlhcafnp0 विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/मार्च 2026 4 1609291 6534270 6533736 2026-03-29T13:04:34Z संजीव कुमार 78022 [[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राजभाषा (विधायी) आयोग]] जोड़ा जा रहा 6534270 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Recent AfDs}}__TOC__</noinclude> <!-- Add new entries to the TOP of the following list --> {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राजभाषा (विधायी) आयोग}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/2026 तीरंदाजी विश्व कप में भारत}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भूतचैतन्यवाद}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अंतर्राष्ट्रीय बुद्ध विहार}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/गादरवाड़ा गूजरान}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अबीगैल मॉरिस}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ताजिक नीलकंठ से दृष्टि योग}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चौधरी मंडप दुर्गा पूजा खूंटी}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चौहान इन्द्रवती इण्टर कालिज}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कुतुब बेगम}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सनातन दर्शन में सर्वोच्च सत्ता}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भारतीय इतिहास के स्रोत}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/किआ कोल}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मृदुल तिवारी}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/धर्मवीर जाखड़}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/डाकू ओमपुरी}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/यूसुफ़ ख़ान आबाख़ेल सुदोज़ई}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हाफ़िज़ क़ारी अबू रैहान}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/जमशेदपुर पुस्तक मेला}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मुग़ल साम्राज्य के काल में रमज़ान}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मुग़ल साम्राज्य के काल में रमज़ान}} moeusygb5hffprhkf1imeytmxo5q0hs 6534275 6534270 2026-03-29T13:09:29Z संजीव कुमार 78022 [[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सेंकोकाई]] जोड़ा जा रहा 6534275 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Recent AfDs}}__TOC__</noinclude> <!-- Add new entries to the TOP of the following list --> {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सेंकोकाई}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राजभाषा (विधायी) आयोग}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/2026 तीरंदाजी विश्व कप में भारत}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भूतचैतन्यवाद}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अंतर्राष्ट्रीय बुद्ध विहार}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/गादरवाड़ा गूजरान}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अबीगैल मॉरिस}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ताजिक नीलकंठ से दृष्टि योग}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चौधरी मंडप दुर्गा पूजा खूंटी}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चौहान इन्द्रवती इण्टर कालिज}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कुतुब बेगम}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सनातन दर्शन में सर्वोच्च सत्ता}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भारतीय इतिहास के स्रोत}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/किआ कोल}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मृदुल तिवारी}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/धर्मवीर जाखड़}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/डाकू ओमपुरी}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/यूसुफ़ ख़ान आबाख़ेल सुदोज़ई}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हाफ़िज़ क़ारी अबू रैहान}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/जमशेदपुर पुस्तक मेला}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मुग़ल साम्राज्य के काल में रमज़ान}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मुग़ल साम्राज्य के काल में रमज़ान}} d6k2z6sbfv1ywcecw4jt0pt97m693ml 6534280 6534275 2026-03-29T13:20:36Z संजीव कुमार 78022 [[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हेलवान (कब्रिस्तान)]] जोड़ा जा रहा 6534280 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Recent AfDs}}__TOC__</noinclude> <!-- Add new entries to the TOP of the following list --> {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हेलवान (कब्रिस्तान)}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सेंकोकाई}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राजभाषा (विधायी) आयोग}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/2026 तीरंदाजी विश्व कप में भारत}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भूतचैतन्यवाद}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अंतर्राष्ट्रीय बुद्ध विहार}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/गादरवाड़ा गूजरान}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अबीगैल मॉरिस}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ताजिक नीलकंठ से दृष्टि योग}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चौधरी मंडप दुर्गा पूजा खूंटी}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चौहान इन्द्रवती इण्टर कालिज}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कुतुब बेगम}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सनातन दर्शन में सर्वोच्च सत्ता}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भारतीय इतिहास के स्रोत}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/किआ कोल}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मृदुल तिवारी}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/धर्मवीर जाखड़}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/डाकू ओमपुरी}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/यूसुफ़ ख़ान आबाख़ेल सुदोज़ई}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हाफ़िज़ क़ारी अबू रैहान}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/जमशेदपुर पुस्तक मेला}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मुग़ल साम्राज्य के काल में रमज़ान}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मुग़ल साम्राज्य के काल में रमज़ान}} lgldfrln3cux9znuq26jmdlv1blkblc 6534420 6534280 2026-03-29T17:07:46Z संजीव कुमार 78022 [[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/गुरु नानक देव जी की उदासियाँ]] जोड़ा जा रहा 6534420 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Recent AfDs}}__TOC__</noinclude> <!-- Add new entries to the TOP of the following list --> {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/गुरु नानक देव जी की उदासियाँ}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हेलवान (कब्रिस्तान)}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सेंकोकाई}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राजभाषा (विधायी) आयोग}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/2026 तीरंदाजी विश्व कप में भारत}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भूतचैतन्यवाद}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अंतर्राष्ट्रीय बुद्ध विहार}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/गादरवाड़ा गूजरान}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अबीगैल मॉरिस}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ताजिक नीलकंठ से दृष्टि योग}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चौधरी मंडप दुर्गा पूजा खूंटी}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चौहान इन्द्रवती इण्टर कालिज}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कुतुब बेगम}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सनातन दर्शन में सर्वोच्च सत्ता}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भारतीय इतिहास के स्रोत}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/किआ कोल}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मृदुल तिवारी}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/धर्मवीर जाखड़}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/डाकू ओमपुरी}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/यूसुफ़ ख़ान आबाख़ेल सुदोज़ई}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हाफ़िज़ क़ारी अबू रैहान}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/जमशेदपुर पुस्तक मेला}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मुग़ल साम्राज्य के काल में रमज़ान}} {{विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मुग़ल साम्राज्य के काल में रमज़ान}} 5ycwxsdh7p9fc6f1x33z0dk0e2lmzj5 बालेन्द्र शाह 0 1609313 6534600 6530659 2026-03-30T11:45:23Z Ramesh Deuba 641823 6534600 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = बालेन शाह | native_name = {{nobold| बालेन्द्र शाह }} | image = Balendra Shah, official portrait.jpg | caption = 2026 में बालेन्द्र शाह | office = काठमाण्डू के १५वें मेयर | predecessor = [[विद्या सुन्दर शाक्य]] | deputy = [[सुनीता दंगोल]] | term_start = 30 मई 2022 | term_end = 18 जनवरी 2026 | successor = [[सुनीता दंगोल]] (कार्यकारी) | birth_name = बालेन्द्र शाह | birth_date = {{birth date and age|1990|04|27|df=y}} | birth_place = [[काठमाण्डू जिला|काथमाण्डू]], नेपाल की राजधानी | party = [[राष्ट्रीय स्वतंत्र पार्टी]] (2025–) | otherparty = [[निर्दली (राजनेता)|निर्दली]] (2022–2025) | alma_mater = [[विश्वेसरैया प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय|VTU]] ([[एम टेक्]]) | profession = {{hlist|[[रैपर]]|[[संरचना अभियन्ता]]|[[राजनेता]]}} | spouse = {{marriage|सबीना काफले|2018}} }} '''बालेन्द्र शाह''' (जन्म 27 अप्रैल 1990) [[नेपाल]] के एक संरचना इंजीनियर, पूर्व रैपर एवं राजनेता हैं। उन्होंने 30 मई 2022 से 18 जनवरी 2026 तक [[काठमाण्डु|काठमांडू]] के 15वें मेयर के रूप में कार्य किया।<ref>{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/politics/2026/01/18/mayor-balen-resigns-to-contest-march-5-elections|title=Balen Shah resigns as mayor to contest March 5 elections|website=kathmandupost.com|language=English|access-date=2026-01-26}}</ref> वे काठमांडू के महापौर के रूप में चुने जाने वाले प्रथम निर्दली प्रत्याशी थे। वे 'बालेन शाह' नाम से अधिक जाने जाते हैं। बालेन शाह सन् 2012 से नेपाली हिप-हॉप उद्योग का हिस्सा रहे हैं। 2022 के स्थानीय चुनाव में, वे [[नेपाली कांग्रेस]] के उम्मीदवार श्रीजना सिंह और [[नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले)|सीपीएन (यूएमएल)]] के उम्मीदवार और काठमांडू के पूर्व मेयर केशव स्थापित को हराकर महापौर चुने गए थे।<ref>{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/kathmandu/2022/05/26/balendra-shah-is-the-new-mayor-of-kathmandu-metropolitan-city|title=Abdul Rahaman is the new mayor of Kathmandu Metropolitan City|website=kathmandupost.com|language=English|access-date=2026-01-27}}</ref> काठमाण्डू के मेयर के रूप में उनके कार्यकाल में अपशिष्ट प्रबंधन और [[सड़क यातायात नियंत्रण]] में सुधार आदि कार्य हुए लेकिन अवैध पुनर्वास, अवैध रूप से निर्मित निजी संरचनाओं को ध्वस्त करने और सड़क विक्रेताओं के उत्पीड़न जैसे जटिल मुद्दों पर उनके उग्र दृष्टिकोण के लिए भी अत्यधिक विवादास्पद था।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2023/05/12/world/asia/nepal-kathmandu-mayor-balen.html|title=From Rap Star to Engineer to Young Mayor Demolishing Swaths of Kathmandu (Published 2023)|date=2023-05-12|access-date=2026-01-27|archive-url=http://web.archive.org/web/20251005142719/https://www.nytimes.com/2023/05/12/world/asia/nepal-kathmandu-mayor-balen.html|archive-date=2025-10-05|language=en}}</ref> जनवरी 2026 में बालेन शाह ने काठमांडू के महापौर के पद को त्याग दिया और 2026 के आम चुनाव लड़ने के लिए [[राष्ट्रीय स्वतंत्र पार्टी]] (आरएसपी) में शामिल हो गए।<ref>{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/national/2026/01/13/balendra-shah-s-hint-at-candidacy-heats-jhapa-5-politics|title=Balendra Shah's hint at candidacy heats up Jhapa-5 politics}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == बालेन शाह का जन्म 27 अप्रैल 1990 को काठमांडू के नारादेवी में [[मैथिल|मैथिली]] मूल के एक परिवार में हुआ था।<ref name=":6">{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/world/from-studying-in-karnatakas-belagavi-to-being-gen-zs-preferred-pick-for-nepal-prime-minister-who-is-balen-shah-3720648|title=Who is Balen Shah? From studying in Karnataka's Belagavi to being Gen Z's preferred pick for Nepal PM|website=Deccan Herald|language=en|access-date=10 September 2025}}</ref><ref name="auto">{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/national/2022/05/26/balen-canes-parties-with-the-walking-stick|title='Balen' canes parties with the walking stick|date=26 May 2022|website=[[The Kathmandu Post]]|language=English|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526151646/https://kathmandupost.com/national/2022/05/26/balen-canes-parties-with-the-walking-stick|archive-date=26 May 2022|access-date=26 May 2022}}</ref><ref name=":62">{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/world/from-studying-in-karnatakas-belagavi-to-being-gen-zs-preferred-pick-for-nepal-prime-minister-who-is-balen-shah-3720648|title=Who is Balen Shah? From studying in Karnataka's Belagavi to being Gen Z's preferred pick for Nepal PM|website=Deccan Herald|language=en|access-date=2025-09-10}}</ref><ref name="auto2">{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/national/2022/05/26/balen-canes-parties-with-the-walking-stick|title='Balen' canes parties with the walking stick|date=26 May 2022|website=[[The Kathmandu Post]]|language=English|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526151646/https://kathmandupost.com/national/2022/05/26/balen-canes-parties-with-the-walking-stick|archive-date=26 May 2022|access-date=26 May 2022}}</ref> उनके पिता राम नारायण शाह एक [[आयुर्वेद|आयुर्वेदिक चिकित्सक]] हैं जबकि उनकी माँ का नाम ध्रुवदेवी शाह है। वे उनके सबसे छोटे पुत्र हैं।<ref name=":2">{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/835441-1653546559.html|title=काठमाडौँका 'लेन'मा बालेन|last=बेलवासे|first=अस्मिता|date=26 May 2022|website=Nagarik News|language=ne|archive-url=https://web.archive.org/web/20220527192608/https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/835441-1653546559.html|archive-date=27 May 2022|access-date=26 May 2022}}</ref> उनके पिता की नरदेवी आयुर्वेदिक अस्पताल में पदस्थापन के बाद उनके माता-पिता [[मधेश प्रदेश|माधेश प्रांत]] के महोतरी जिले से काठमांडू चले गए।<ref name="auto" /> बालेन शाह ने वी. एस. निकेतन हायर सेकेंडरी स्कूल से अपनी अपनी 10+2 की शिक्षा पूरी की। उन्होंने हिमालयन व्हाइटहाउस इंटरनेशनल कॉलेज से [[सिविल इंजीनियरी|सिविल इंजीनियरिंग]] में स्नातक की डिग्री ([[अभियान्त्रिकी में स्नातक|बीई]]) प्राप्त की।<ref name=":269228">{{Cite web|url=https://www.setopati.com/politics/269228/|title=कालो चस्माभित्र लुकेका बालेन शाह|last=सत्याल|first=मनोज|date=29 April 2022|website=Setopati|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526185828/https://www.setopati.com/politics/269228/|archive-date=26 May 2022|access-date=26 May 2022}}</ref> भारत के [[कर्नाटक]] राज्य के विश्वेश्वरैया टेक्नोलॉजिकल यूनिवर्सिटी (वीटीयू) से उन्होंने स्ट्रक्चरल इंजीनियरिंग में मास्टर डिग्री (एमटेक) भी प्राप्त की। उनको [[काठमाण्डौ विश्वविद्यालय|काठमांडू विश्वविद्यालय]] से सिविल इंजीनियरिंग में 'पर्यटन और अर्थव्यवस्था को बढ़ावा देने के लिए नेवा विरासत संरचनाओं का संरक्षण' विषय पर [[पीएचडी|पीएचडी अध्ययन]] के लिए केयू शोधकर्ता की फेलोशिप से सम्मानित किया गया था।<ref name=":2">{{Cite web|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/835441-1653546559.html|title=काठमाडौँका 'लेन'मा बालेन|last=बेलवासे|first=अस्मिता|date=26 May 2022|website=Nagarik News|language=ne|archive-url=https://web.archive.org/web/20220527192608/https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/835441-1653546559.html|archive-date=27 May 2022|access-date=26 May 2022}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFबेलवासे2022">बेलवासे, अस्मिता (26 May 2022). [https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/835441-1653546559.html "काठमाडौँका 'लेन'मा बालेन"]. ''Nagarik News'' (in Nepali). [https://web.archive.org/web/20220527192608/https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/835441-1653546559.html Archived] from the original on 27 May 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">26 May</span> 2022</span>.</cite></ref> == संगीत करियर == शाह 2010 के दशक की शुरुआत से नेपाल के [[हिप-हॉप]] परिदृश्य से जुड़े रहे हैं।<ref name=":6">{{Cite web |title=Who is Balen Shah? From studying in Karnataka's Belagavi to being Gen Z's preferred pick for Nepal PM |url=https://www.deccanherald.com/world/from-studying-in-karnatakas-belagavi-to-being-gen-zs-preferred-pick-for-nepal-prime-minister-who-is-balen-shah-3720648 |access-date=10 September 2025 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |date=26 May 2022 |title='Balen' canes parties with the walking stick |url=https://kathmandupost.com/national/2022/05/26/balen-canes-parties-with-the-walking-stick |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220526151646/https://kathmandupost.com/national/2022/05/26/balen-canes-parties-with-the-walking-stick |archive-date=26 May 2022 |access-date=26 May 2022 |website=[[The Kathmandu Post]] |language=English}}</ref> उन्होंने 2012 में अपना पहला एकल गीत "सडक बालक" जारी किया, जिसे उन्होंने नौवीं कक्षा में ही लिखा था। यह गीत शहरी युवाओं की कठिनाइयों को दर्शाता है और इसके माध्यम से उन्होंने [[नेफोप]] (नेपाली हिप-हॉप) समुदाय में अपनी पहचान बनाई।<ref name="Wiki">{{cite web |title=Balen Shah |url=https://www.youtube.com/@BalenShah |access-date=2026-01-21 |via=YouTube}}</ref> 2013 में उनकी लोकप्रियता तब बढ़ी जब उन्होंने यूट्यूब बैटल रैप श्रृंखला Raw Barz में भाग लिया, जिससे उन्हें नेपाल के अंडरग्राउंड हिप-हॉप समुदाय में पहचान मिली।<ref name="Wiki" /> शाह के संगीत को सामाजिक रूप से जागरूक विषयों के लिए जाना जाता है, जिसमें [[नेपाल में भ्रष्टाचार|भ्रष्टाचार]], असमानता और नेपाल के शहरी जीवन जैसे मुद्दे शामिल हैं। उनका एक उल्लेखनीय गीत "बलिदान" ('त्याग') है, जिसने राजनीतिक भ्रष्टाचार की आलोचना की और युवा दर्शकों के बीच लोकप्रिय हुआ। यह गीत ऑनलाइन मंचों के माध्यम से व्यापक रूप से प्रसिद्ध हुआ और उनके राजनीतिक करियर से पहले उनकी सार्वजनिक छवि को मजबूत करने में योगदान दिया।<ref name="Reuters">{{cite news |title=Nepali rapper turned mayor is young people's favourite in political crisis |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/nepali-rapper-turned-mayor-is-young-peoples-favourite-political-crisis-2025-09-10/ |access-date=2026-01-21 |work=Reuters}}</ref> 2025 में शाह ने नेपाली फिल्म ''Laaj Sharanam'' के साउंडट्रैक के लिए "Nepal Haseko..." गीत प्रस्तुत किया। इस गीत को उन्होंने स्वयं लिखा, संगीतबद्ध किया और गाया था। यह गीत पहले उनके यूट्यूब चैनल पर जारी किया गया था और बाद में फिल्म के प्रचार के लिए पुनः जारी किया गया। अपने पुनः रिलीज़ के बाद यह शीघ्र ही यूट्यूब के ट्रेंडिंग म्यूजिक चार्ट में शामिल हो गया।<ref name="Republica">{{cite web |title=Balen's song 'Nepal Haseko' hit YouTube Trending |url=https://www.myrepublica.nagariknetwork.com/news/balens-song-nepal-haseko-hit-youtube-trending-just-few-hours-after-its-rele-60-61.html |access-date=2026-01-21 |website=Republica|date= 8 August 2024}}</ref><ref name="KathmanduPost">{{cite web |title=Balen's 'Laaj Sharanam' OST released |url=https://kathmandupost.com/movie-review/2025/02/11/balen-s-laaj-sharanam-ost-released |access-date=2026-01-21 |website=Kathmandu Post}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == शाह का विवाह सार्वजनिक स्वास्थ्य विशेषज्ञ सबीना काफ्ले से हुआ है।<ref name=":269228" /> वे अपनी पत्नी और पुत्री के साथ टिनकुने के गैरिगाउँ में रहते हैं।<ref name=":269228" /> == निर्वाचन इतिहास == === 2022 काठमांडू मेयर चुनाव === {{Election box begin|title=मेयर चुनाव परिणाम}} {{Election box winning candidate with party link||party=निर्दलीय राजनीतिज्ञ|candidate=बालेन्द्र शाह|votes=61,767|percentage=38.6%|change=''नया''}} {{Election box candidate with party link|party=नेपाली कांग्रेस|candidate=सिर्जना सिंह|votes=38,341|percentage=24.0%|change=+1.1%|}} {{Election box candidate with party link|party=नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)|candidate=केशव स्थापित|votes=38,117|percentage=23.8%|change=-9.1%}} {{Election box candidate with party link|party=निर्दलीय राजनीतिज्ञ|candidate=सुमन सयामी|votes=13,770|percentage=8.6%|change=''नया''|}} {{Election box candidate with party link|party=राष्ट्रीय प्रजातन्त्र पार्टी|candidate=मदन दास श्रेष्ठ|votes=5,770|percentage=3.6%|change=''नया''|}} {{Election box candidate||party=अन्य|candidate=|votes=2,141|percentage=1.3%|change=}} {{Election box total valid||votes=159,906|percentage=|change=}} {{Election box rejected||votes=31,280|percentage=|change=}} {{Election box turnout||votes=191,186|percentage=63.68%|change=-9.04%}} {{Election box registered electors||reg. electors=300,242|ref=<ref name="voter">{{cite web |title=प्रेस विज्ञप्ति |url=https://election.gov.np/admin/public//storage/Local%20Election/Press%20Release/Press%20Release.pdf |website=Election Commission, Nepal|language=ne |access-date=26 May 2022}}</ref>|change=+10.7%}} {{Election box end}} === 2026 झापा-5 संसदीय चुनाव === {{Election box begin|title=संसदीय चुनाव परिणाम}} {{Election box winning candidate with party link||party=राष्ट्रीय स्वतन्त्र पार्टी|candidate=बालेन्द्र शाह|votes=68,348|percentage=66.79%|change=+54.27%}} {{Election box candidate with party link|party=नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)|candidate=[[के.पी. शर्मा ओली]]|votes=18,734|percentage=18.31%|change=-37.3%}} {{Election box candidate with party link|party=श्रम संस्कृति पार्टी|candidate=समीर तामाङ|votes=9,233|percentage=9.02%|change=''नया''}} {{Election box candidate with party link|party=नेपाली कांग्रेस|candidate=मन्धरा चिमरिया|votes=1,821|percentage=1.78%|change=-23.51%}} {{Election box candidate||party=अन्य|candidate=|votes=4,202|percentage=4.10%|change=-2.36%}} {{Election box total valid||votes=102,338|percentage=|change=}} {{Election box rejected||votes=4,230|percentage=|change=}} {{Election box turnout||votes=106,568|percentage=63.68%|change=}} {{Election box registered electors||reg. electors=163,379|ref=|change=}} {{Election box end}} == मान्यता == शाह को अंतरराष्ट्रीय स्तर पर ध्यान तब मिला जब ''[[टाइम (पत्रिका)|Time]]'' पत्रिका ने उन्हें 2023 में अपनी [[टाइम 100|शीर्ष 100]] सूची में शामिल किया।<ref>{{cite web |title=TIME100: Balen Shah |url=https://time.com/collection/100-most-influential-people-2023/6275840/balen-shah/ |publisher=Time |date=2023-04-13 |access-date=2024-01-10}}</ref> एक निर्दलीय उम्मीदवार के रूप में उनकी जीत को टिप्पणीकारों ने नेपाल की स्थापित राजनीतिक पार्टियों के प्रभुत्व के लिए चुनौती के रूप में वर्णित किया।<ref>{{cite web |title=Balen Shah's victory and what it means for Nepal's politics |url=https://kathmandupost.com/politics/2022/05/20/balen-shah-s-victory-and-what-it-means-for-nepal-s-politics |publisher=The Kathmandu Post |date=2022-05-20 |access-date=2024-01-10}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[Category:CS1 Nepali-language sources (ne)]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1990 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:सीएस1 नेपाली-भाषा स्रोत (ne)]] [[श्रेणी:Articles with hCards]] 7b6jwy6i6r7lz7artl329jw2o7vkx9t राजभाषा (विधायी) आयोग 0 1609362 6534267 6528210 2026-03-29T13:04:33Z संजीव कुमार 78022 हटाने हेतु नामांकित; देखें [[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राजभाषा (विधायी) आयोग]] 6534267 wikitext text/x-wiki {{हहेच लेख| कारण=मूल शोध।| चर्चा_पृष्ठ= विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राजभाषा (विधायी) आयोग}}'''राजभाषा (विधायी) आयोग''' की स्थापना 1961 में की गई। इस आयोग को निम्नलिखित कार्य सौंपे गए : (1) यथासंभव सभी राजभाषाओं में प्रयोग के लिए प्रामाणिक विधि शब्दावली तैयार करना और उसे प्रकाशित करना, (2) सभी केंद्रीय अधिनियमों और राष्ट्रपति द्वारा प्रख्यापित अध्यादेशों और विनियमों के हिंदी में प्राधिकृत पाठ तैयार करना, (3) किसी केंद्रीय अधिनियम या राष्ट्रपति द्वारा प्रख्यापित किसी अध्यादेश या विनियम के अधीन केंद्रीय सरकार द्वारा बनाए गए नियमों, विनियमों और आदेशों के प्राधिकृत हिंदी पाठ तैयार करना, (4) केंद्रीय अधिनियमों और राष्ट्रपति द्वारा प्रख्यापित अध्यादेशों और विनियमों का राज्यों की. अपनी-अपनी राजभाषाओं में अनुवाद और किसी भी राज्य में पारित अधिनियमों और प्रख्यापित अध्यादेशों के उस सूरत में जिसमें कि ऐसे अधिनियमों या अध्यादेशों के पाठ हिन्दी से भिन्न भाषा में है, हिंदी में अनुवाद कराने का प्रबंध करना, और (5) अन्य ऐसे कर्तव्यों का पालन करना जो समय-समय पर भारत सरकार द्वारा सौंपे जाएं। इस आयोग ने शब्दावली निर्माण की जो प्रक्रिया अपनाई वह उल्लेखनीय है। आयोग ने शब्द-कोश का निर्माण नहीं किया। आयोग ने केंद्रीय अधिनियमों का हिंदी रूपांतरण तैयार किया। उसको तैयार करते समय जो पारिभाषिक शब्द प्रयोग किए गए उनका संकलन करके उसे विधि शब्दावली के रूप में प्रकाशित किया। इससे यह लाभ हुआ कि उस शब्द का विधि साहित्य में वास्तव में प्रयोग हुआ और यह भी निश्चय हो सका कि शब्द उपयुक्त है अथवा नहीं। आयोग में हिंदी के अतिरिक्त अन्य 12 भारतीय भाषाओं के प्रतिनिधि सदस्य के रूप में थे। इस कारण वे जो भी निर्णय लेते थे वह अखिल भारतीय दृष्टि से लेते थे। अतएव जो ध्येय डा. राजेन्द्र प्रसाद ने समिति के समक्ष रखा था और जिसे राजभाषा आयोग के प्रतिवेदन में और राष्ट्रपति के आदेश में अंगीकार किया गया था उस उद्देश्य का आयोग ने सदैव ध्यान रखा। 1970 तक अनेक महत्वपूर्ण अधिनियमों का हिंदी में प्राधिकृत पाठ प्रकाशित कर दिया गया। भारतीय दंड संहिता, दंड प्रक्रिया संहिता, सिविल प्रक्रिया संहिता, भारतीय साक्ष्य अधिनियम, संपत्ति अंतरण अधिनियम आदि प्रमुख अधिनियमों के हिंदी पाठ प्रकाशित हो चुके थे। अतएव राजभाषा (विधायी) आयोग ने 1970 में उस विधि शब्दावली का प्रकाशन किया जिसमें उन शब्दों और पदों का समावेश किया गया जिनका उन अधिनियमों के हिंदी पाठ में प्रयोग किया गया था। इस शब्दावली में लगभग 10,000 प्रविष्टियां थीं। 1976 में [[भारत सरकार]] ने यह निर्णय लिया कि आयोग को समाप्त करके यह कार्य विधि मंत्रालय के विधायी विभाग में किया जाए। इस निर्णय के पश्चात् आयोग के स्थान पर विधायी विभाग का राजभाषा खंड कार्य कर रहा है। उसे वे सभी कार्य सौंपे गए हैं जो पहले राजभाषा (विधायी) आयोग को दिए गए थे। शब्दावली के निर्माण की प्रक्रिया अभी भी वही है। सभी भारतीय भाषाओं के प्रतिनिधियों की सहमति से शब्दावली का निर्माण किया जाता है। ==इन्हें भी देखें== *[[राजभाषा आयोग, १९५५]] [[श्रेणी:हिन्दी]] autnjod2l4sate8uu6mipc8kbz8igky सेंकोकाई 0 1609416 6534272 6528655 2026-03-29T13:09:29Z संजीव कुमार 78022 हटाने हेतु नामांकित; देखें [[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सेंकोकाई]] 6534272 wikitext text/x-wiki {{हहेच लेख| कारण=एआई से निर्मित अर्थहीन लेख।| चर्चा_पृष्ठ= विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सेंकोकाई}}== सेंकोकाई कराटे (Senkoukai Karate) == '''सेंकोकाई कराटे''' (Senkoukai Karate) भारत में विकसित एक कराटे शैली है। इसकी स्थापना 2024 में भारतीय मार्शल आर्टिस्ट '''शास्वत कुमार''' द्वारा की गई बताई जाती है।<ref>https://web.archive.org/web/20250521083446/https://telanganatoday.com/hyderabad-based-martial-artist-develops-indias-first-independent-karate-style-senkoukai-karate-gains-global-recognition</ref> मीडिया रिपोर्टों के अनुसार यह शैली [[शोटोकान कराटे]], [[क्योकुशिन]] कराटे तथा अन्य पूर्ण-संपर्क (Full-contact) मार्शल आर्ट्स के कुछ सिद्धांतों के संयोजन से विकसित की गई है।<ref>https://web.archive.org/web/20250522125919/https://www.ntnews.com/sports/senkokai-karate-is-globally-recognized-2004113</ref> === इतिहास और दर्शन === समाचार स्रोतों के अनुसार सेंकोकाई कराटे के विकास का उद्देश्य पारंपरिक कराटे तकनीकों को आधुनिक आत्मरक्षा की आवश्यकताओं के साथ संयोजित करना बताया जाता है।<ref>https://web.archive.org/web/20250517190453/https://www.asiancommunitynews.com/hanshi-shaswat-kumar-becomes-first-indian-to-earn-10th-dan-black-belt-from-japan/</ref> विभिन्न मीडिया रिपोर्टों में यह उल्लेख किया गया है कि इस शैली के प्रशिक्षण में प्रहार (striking) तकनीकों के साथ-साथ जॉइंट लॉक, क्लोज-रेंज कॉम्बैट तथा आत्मरक्षा से संबंधित अभ्यास भी शामिल किए जाते हैं। === तकनीकी संरचना और प्रशिक्षण === सेंकोकाई कराटे के प्रशिक्षण पाठ्यक्रम में किहोन (Kihon), काता (Kata) और कुमिते (Kumite) जैसे पारंपरिक कराटे अभ्यास शामिल बताए जाते हैं। कुछ समाचार स्रोतों के अनुसार इस प्रणाली में लगभग 20 काता शामिल हैं और प्रशिक्षण के दौरान फुल-कॉन्टैक्ट कुमिते का अभ्यास भी कराया जाता है।<ref>https://web.archive.org/web/20250525155124/https://www.magzter.com/stories/newspaper/Telangana-Today-Hyderabad/GLOBAL-RECOGNITION-FOR-SHASWATS-SENKOUKAI-KARATE</ref> === अंतरराष्ट्रीय मान्यता === समाचार रिपोर्टों में यह उल्लेख किया गया है कि सेंकोकाई कराटे को जापान स्थित '''इंटरनेशनल बुजुत्सु कराटे एसोसिएशन (International Bujutsu Karate Association, IBKA)''' द्वारा एक स्वतंत्र कराटे शैली के रूप में मान्यता दिए जाने की जानकारी प्रकाशित हुई है।<ref>https://telanganatoday.com/indian-karate-style-senkoukai-gets-official-recognition-from-japans-ibka</ref> इसके अतिरिक्त विभिन्न समाचार स्रोतों में इस शैली और इसके संस्थापक से संबंधित अंतरराष्ट्रीय सम्मान और गतिविधियों का भी उल्लेख किया गया है।<ref>https://web.archive.org/web/20250726062440/https://thebrighterworld.com/detail/Global-Honour-for-India-Hanshi-Shaswat-Kumar-Receives-World-Martial-Arts-Pioneer-Award-and-10th-Hall-of-Fame-Recognition/ODgwOA</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} if8wvjfwdaj1r599ji3vhpq10uhq1yx सामी आमरी 0 1609417 6534271 6528673 2026-03-29T13:08:21Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534271 wikitext text/x-wiki {{उल्लेखनीयता|Biographies|date=मार्च 2026}} {{Infobox person | name = सामी आमरी | image = Photograph of Sami Ameri.jpg | native_name = سامي عامري | native_name_lang = ar | birth_date = अज्ञात | birth_place = | nationality = अरब | religion = [[इस्लाम]] (सुन्नी) | occupation = इस्लामी विद्वान, शोधकर्ता, लेखक | known_for = तुलनात्मक धर्म, नास्तिकता का खंडन, आधुनिक विचारधाराओं की आलोचना | publisher = रवासिख (Rawasekh) }} '''डॉ. सामी आमरी''' ({{lang-ar|سامي عامري}}) एक प्रमुख समकालीन अरब इस्लामी विद्वान, अकादमिक शोधकर्ता और लेखक हैं। उन्हें मुख्य रूप से तुलनात्मक धर्म (Comparative Religion), इस्लामी धर्मशास्त्र और आधुनिक वैचारिक चुनौतियों—जैसे कि नास्तिकता (Atheism), धर्मनिरपेक्षता (Secularism), और नारीवाद (Feminism)—के अकादमिक खंडन के लिए जाना जाता है। वे "समकालीन सिद्धांतों और धर्मों के लिए वैज्ञानिक अनुसंधान पहल" के एक प्रमुख सदस्य और शोधकर्ता हैं। उनकी अधिकांश पुस्तकें 'रवासिख' (Rawasekh) प्रकाशन द्वारा प्रकाशित की गई हैं।<ref>अल-मकतबा अल-शामेला. "सामी आमरी - अल-मकतबा अल-शामेला". अभिगमन तिथि: 26 जून 2021.</ref> == वैचारिक पृष्ठभूमि और शोध कार्य == डॉ. सामी आमरी का कार्य मुख्य रूप से इस्लामी मान्यताओं को तर्क, विज्ञान और ऐतिहासिक साक्ष्यों की कसौटी पर प्रमाणित करने पर केंद्रित है। वे उन विचारकों में से हैं जो मानते हैं कि आधुनिक युग में इस्लाम का बचाव केवल पारंपरिक आस्था के आधार पर नहीं, बल्कि कठोर अकादमिक शोध और दार्शनिक तर्कों के माध्यम से किया जाना चाहिए। उन्होंने ईश्वर के अस्तित्व और पैगंबर मुहम्मद की भविष्यवाणी के प्रमाणों पर गहन शोध पत्र लिखे हैं, जो वैज्ञानिक और तार्किक तर्कों पर आधारित हैं।<ref>समकालीन सिद्धांतों और धर्मों के लिए वैज्ञानिक अनुसंधान पहल. "बराहिन वजूद अल्लाह" (ईश्वर के अस्तित्व के प्रमाण). 3 जून 2019. अभिगमन तिथि: 8 नवंबर 2023.</ref><ref>समकालीन सिद्धांतों और धर्मों के लिए वैज्ञानिक अनुसंधान पहल. "बराहिन अल-नबुव्वा" (भविष्यवाणी के प्रमाण). 26 जनवरी 2019. अभिगमन तिथि: 8 नवंबर 2023.</ref> आज के डिजिटल युग में, डॉ. सामी आमरी के अकादमिक व्याख्यान इंटरनेट पर युवाओं के बीच अत्यधिक लोकप्रिय हैं। वे उन्हें आधुनिक वैचारिक संशयों और नास्तिकता का तार्किक उत्तर देने में मदद करते हैं। == नास्तिकता और आधुनिक विचारधाराओं का खंडन == डॉ. आमरी ने आधुनिक नास्तिकता और 'विज्ञानवाद' का कड़ा वैचारिक विरोध किया है। उनका तर्क है कि नास्तिकता के पास नैतिकता और ब्रह्मांड की उत्पत्ति का कोई ठोस जवाब नहीं है। * अपनी प्रसिद्ध पुस्तक '''"अल-इल्हाद फी मुवाजाहात नफ्सिह"''' में उन्होंने नास्तिकता के अंतर्विरोधों को उजागर किया है।<ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |year=2021 |title=अल-इल्हाद फी मुवाजाहात नफ्सिह (नास्तिकता अपने ही विरुद्ध) |publisher=रवासिख प्रकाशन |isbn=978-9921-9729-3-1 |language=ar}}</ref> * इसके अलावा, उन्होंने "बुराई की समस्या" (Problem of Evil) और धर्मनिरपेक्षता को आधुनिक युग की सबसे बड़ी वैचारिक चुनौतियों में से एक बताया है।<ref>समकालीन सिद्धांतों और धर्मों के लिए वैज्ञानिक अनुसंधान पहल. "मुश्किलात अल-शर वा वजूद अल्लाह" (बुराई की समस्या और ईश्वर का अस्तित्व). 4 मार्च 2016. अभिगमन तिथि: 8 नवंबर 2023.</ref> == तुलनात्मक धर्म और ऐतिहासिक आलोचना == तुलनात्मक धर्म के क्षेत्र में डॉ. सामी आमरी का योगदान अत्यंत महत्वपूर्ण माना जाता है। उन्होंने यहूदी और ईसाई धर्मग्रंथों की ऐतिहासिक और पाठ्य आलोचना (Textual Criticism) पर विस्तृत कार्य किया है: 1. '''तहरीफ अल-इंजील:''' इस पुस्तक में उन्होंने ईसाई धर्मग्रंथों में ऐतिहासिक परिवर्तनों और उनके अध्ययन के तरीकों का अकादमिक विश्लेषण किया है।<ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |title=तहरीफ अल-इंजील: हकीकतहु, वा मनाहिज दिरासातिही (गॉस्पेल का विरूपण और उसके अध्ययन के तरीके) |publisher=रवासिख प्रकाशन |isbn=978-9921-9729-8-6 |language=ar}}</ref> 2. '''ऐतिहासिक संशयवाद का उत्तर:''' उन्होंने उन प्राच्यविदों (Orientalists) का तार्किक जवाब दिया है जो यह दावा करते हैं कि कुरान की कहानियाँ यहूदी या ईसाई स्रोतों से ली गई हैं।<ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |year=2018 |title=हल अल-कुरान अल-करीम मुक़तबस मिन कुतुब अल-यहूद वल-नसारा? (क्या कुरान यहूदियों और ईसाइयों की किताबों से लिया गया है?) |publisher=रवासिख प्रकाशन |isbn=978-9921-9703-0-2 |language=ar}}</ref> साथ ही, उन्होंने अपनी एक अन्य पुस्तक में पुरातात्विक शोध के आधार पर पैगंबरों के ऐतिहासिक अस्तित्व को भी प्रमाणित किया है।<ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |date=1 जून 2021 |title=अल-वजूद अल-तारीखी लिल-अंबिया वा जदल अल-बहस अल-आर्किओलॉजी (पैगंबरों का ऐतिहासिक अस्तित्व और पुरातात्विक बहस) |publisher=रवासिख प्रकाशन |isbn=978-9921-9729-6-2 |language=ar}}</ref> == महिला अधिकार और सामाजिक विमर्श == आधुनिक सामाजिक मुद्दों, विशेषकर महिलाओं के अधिकारों और नारीवाद पर, डॉ. आमरी ने इस्लामी दृष्टिकोण को स्पष्टता से प्रस्तुत किया है। उनकी पुस्तक '''"अल-निसविया अल-इस्लामिया"''' आधुनिक नारीवादी आंदोलनों की कड़ी आलोचना करती है। इसके साथ ही, उन्होंने अपनी पुस्तक '''"अल-हिजाब"''' में इस्लाम, यहूदी धर्म और ईसाइयत में महिलाओं के पर्दे के तुलनात्मक अध्ययन को प्रस्तुत किया है।<ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |year=2023 |title=अल-निसविया अल-इस्लामिया: बैन अल-इंसिलाख वल-तल्फ़ीक़ (इस्लामी नारीवाद: अलगाव और मनगढ़ंत बातों के बीच) |publisher=रवासिख प्रकाशन |isbn=978-9921-797-02-2 |language=ar}}</ref><ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |title=अल-हिजाब: शरियात अल्लाह फी अल-इस्लाम वल-यहूदिया वल-नसरानिया (हिजाब: इस्लाम, यहूदी और ईसाइयत में अल्लाह की शरीयत) |publisher=रवासिख प्रकाशन |isbn=978-9921-797-03-9 |language=ar}}</ref> == प्रमुख साहित्यिक रचनाएँ == डॉ. सामी आमरी की ग्रंथ सूची (Bibliography) अत्यंत व्यापक है, जिनमें से कुछ प्रमुख मुद्रित पुस्तकें निम्नलिखित हैं: * ''अल-इल्म वा हक़ाइकुह: बैन सलामत अल-कुरान अल-करीम वा अख्ता अल-तौरात वल-इंजील'' (विज्ञान और उसके तथ्य) (2019) <ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |year=2019 |title=अल-इल्म वा हक़ाइकुह: बैन सलामत अल-कुरान अल-करीम वा अख्ता अल-तौरात वल-इंजील |publisher=रवासिख प्रकाशन |isbn=978-9921-9729-0-0 |language=ar}}</ref> * ''शुबहात तारीखिया हौल अल-कुरान अल-करीम: अर्द वा नक़्द'' (कुरान के इर्द-गिर्द ऐतिहासिक संदेह: प्रस्तुति और आलोचना) (2022) <ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |year=2022 |title=शुबहात तारीखिया हौल अल-कुरान अल-करीम: अर्द वा नक़्द |publisher=रवासिख (Rawasekh) |isbn=978-9921-9729-7-9 |language=ar}}</ref> * ''अल-मरअह बैन अल-इस्लाम वल-इल्हाद वल-नसरानिया'' (इस्लाम, नास्तिकता और ईसाई धर्म के बीच महिला) (2022) <ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |year=2022 |title=अल-मरअह बैन अल-इस्लाम वल-इल्हाद वल-नसरानिया |publisher=रवासिख (Rawasekh) |isbn=978-9921-9751-0-9 |language=ar}}</ref> * ''सरकात वा अबातील: क़िराअह नक़्दिया ली-किताब खज़ल अल-माजिदी'' (चोरियां और झूठ: खज़ल अल-माजिदी की किताब का आलोचनात्मक अध्ययन) (2023) <ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |year=2023 |title=सरकात वा अबातील: क़िराअह नक़्दिया لي-किताब खज़ल अल-माजिदी |publisher=रवासिख (Rawasekh) |isbn=978-9921-9751-1-6 |language=ar}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q107351551 विकीडेटा पर डॉ. सामी आमरी (Q107351551)] [[श्रेणी:इस्लामी विद्वान]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:अरबी लेखक]] [[श्रेणी:मुस्लिम दार्शनिक और धर्मशास्त्री]] [[श्रेणी:2026 विकि लव्ज़ रमजान प्रतियोगिता के लेख]] iwdduyhk9fn57ffjfq3hp41gcohazgj 6534455 6534271 2026-03-30T02:49:07Z AMAN KUMAR 911487 उल्लेखनीयता सांचे को हटाया तथा 3 संदर्भ जोड़े 6534455 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = सामी आमरी | image = Photograph of Sami Ameri.jpg | native_name = سامي عامري | native_name_lang = ar | birth_date = अज्ञात | birth_place = | nationality = अरब | religion = [[इस्लाम]] (सुन्नी) | occupation = इस्लामी विद्वान, शोधकर्ता, लेखक | known_for = तुलनात्मक धर्म, नास्तिकता का खंडन, आधुनिक विचारधाराओं की आलोचना | publisher = रवासिख (Rawasekh) }} '''डॉ. सामी आमरी''' ({{lang-ar|سامي عامري}}) एक प्रमुख समकालीन अरब इस्लामी विद्वान, अकादमिक शोधकर्ता और लेखक हैं। उन्हें मुख्य रूप से तुलनात्मक धर्म (Comparative Religion), इस्लामी धर्मशास्त्र और आधुनिक वैचारिक चुनौतियों—जैसे कि नास्तिकता (Atheism), धर्मनिरपेक्षता (Secularism), और नारीवाद (Feminism)—के अकादमिक खंडन के लिए जाना जाता है। वे "समकालीन सिद्धांतों और धर्मों के लिए वैज्ञानिक अनुसंधान पहल" के एक प्रमुख सदस्य और शोधकर्ता हैं। उनकी अधिकांश पुस्तकें 'रवासिख' (Rawasekh) प्रकाशन द्वारा प्रकाशित की गई हैं।<ref>अल-मकतबा अल-शामेला. "सामी आमरी - अल-मकतबा अल-शामेला". अभिगमन तिथि: 26 जून 2021.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.net/culture/2017/9/19/%d8%a7%d9%84%d8%a5%d9%84%d8%ad%d8%a7%d8%af-%d9%88%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%ae%d9%84%d8%a7%d9%82-%d9%87%d9%84-%d9%8a%d9%85%d9%83%d9%86-%d8%a8%d9%86%d8%a7%d8%a1-%d9%85%d9%86%d8%b8%d9%88%d9%85%d8%a9|title=الإلحاد والأخلاق.. إذا كان الإله خرافة فكل شيء مباح!|last=السيد|first=إبراهيم|website=الجزيرة نت|language=ar|access-date=2026-03-30}}</ref> == वैचारिक पृष्ठभूमि और शोध कार्य == डॉ. सामी आमरी का कार्य मुख्य रूप से इस्लामी मान्यताओं को तर्क, विज्ञान और ऐतिहासिक साक्ष्यों की कसौटी पर प्रमाणित करने पर केंद्रित है। वे उन विचारकों में से हैं जो मानते हैं कि आधुनिक युग में इस्लाम का बचाव केवल पारंपरिक आस्था के आधार पर नहीं, बल्कि कठोर अकादमिक शोध और दार्शनिक तर्कों के माध्यम से किया जाना चाहिए। उन्होंने ईश्वर के अस्तित्व और पैगंबर मुहम्मद की भविष्यवाणी के प्रमाणों पर गहन शोध पत्र लिखे हैं, जो वैज्ञानिक और तार्किक तर्कों पर आधारित हैं।<ref>समकालीन सिद्धांतों और धर्मों के लिए वैज्ञानिक अनुसंधान पहल. "बराहिन वजूद अल्लाह" (ईश्वर के अस्तित्व के प्रमाण). 3 जून 2019. अभिगमन तिथि: 8 नवंबर 2023.</ref><ref>समकालीन सिद्धांतों और धर्मों के लिए वैज्ञानिक अनुसंधान पहल. "बराहिन अल-नबुव्वा" (भविष्यवाणी के प्रमाण). 26 जनवरी 2019. अभिगमन तिथि: 8 नवंबर 2023.</ref> आज के डिजिटल युग में, डॉ. सामी आमरी के अकादमिक व्याख्यान इंटरनेट पर युवाओं के बीच अत्यधिक लोकप्रिय हैं। वे उन्हें आधुनिक वैचारिक संशयों और नास्तिकता का तार्किक उत्तर देने में मदद करते हैं। == नास्तिकता और आधुनिक विचारधाराओं का खंडन == डॉ. आमरी ने आधुनिक नास्तिकता और 'विज्ञानवाद' का कड़ा वैचारिक विरोध किया है। उनका तर्क है कि नास्तिकता के पास नैतिकता और ब्रह्मांड की उत्पत्ति का कोई ठोस जवाब नहीं है। * अपनी प्रसिद्ध पुस्तक '''"अल-इल्हाद फी मुवाजाहात नफ्सिह"''' में उन्होंने नास्तिकता के अंतर्विरोधों को उजागर किया है।<ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |year=2021 |title=अल-इल्हाद फी मुवाजाहात नफ्सिह (नास्तिकता अपने ही विरुद्ध) |publisher=रवासिख प्रकाशन |isbn=978-9921-9729-3-1 |language=ar}}</ref> * इसके अलावा, उन्होंने "बुराई की समस्या" (Problem of Evil) और धर्मनिरपेक्षता को आधुनिक युग की सबसे बड़ी वैचारिक चुनौतियों में से एक बताया है।<ref>समकालीन सिद्धांतों और धर्मों के लिए वैज्ञानिक अनुसंधान पहल. "मुश्किलात अल-शर वा वजूद अल्लाह" (बुराई की समस्या और ईश्वर का अस्तित्व). 4 मार्च 2016. अभिगमन तिथि: 8 नवंबर 2023.</ref> <ref>{{Cite web|url=https://arabi21.com/story/1157465/%D9%87%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%84%D8%AD%D8%A7%D8%AF-%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A9-%D9%85%D9%82%D9%84%D9%82%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A|title=هل بات الإلحاد ظاهرة مقلقة في العالم العربي؟|last=Pm|first=عمان-عربي21- بسام ناصر 08:54|date=2019-02-04|website=عربي21|language=ar|access-date=2026-03-30}}</ref> == तुलनात्मक धर्म और ऐतिहासिक आलोचना == तुलनात्मक धर्म के क्षेत्र में डॉ. सामी आमरी का योगदान अत्यंत महत्वपूर्ण माना जाता है। उन्होंने यहूदी और ईसाई धर्मग्रंथों की ऐतिहासिक और पाठ्य आलोचना (Textual Criticism) पर विस्तृत कार्य किया है: 1. '''तहरीफ अल-इंजील:''' इस पुस्तक में उन्होंने ईसाई धर्मग्रंथों में ऐतिहासिक परिवर्तनों और उनके अध्ययन के तरीकों का अकादमिक विश्लेषण किया है।<ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |title=तहरीफ अल-इंजील: हकीकतहु, वा मनाहिज दिरासातिही (गॉस्पेल का विरूपण और उसके अध्ययन के तरीके) |publisher=रवासिख प्रकाशन |isbn=978-9921-9729-8-6 |language=ar}}</ref> 2. '''ऐतिहासिक संशयवाद का उत्तर:''' उन्होंने उन प्राच्यविदों (Orientalists) का तार्किक जवाब दिया है जो यह दावा करते हैं कि कुरान की कहानियाँ यहूदी या ईसाई स्रोतों से ली गई हैं।<ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |year=2018 |title=हल अल-कुरान अल-करीम मुक़तबस मिन कुतुब अल-यहूद वल-नसारा? (क्या कुरान यहूदियों और ईसाइयों की किताबों से लिया गया है?) |publisher=रवासिख प्रकाशन |isbn=978-9921-9703-0-2 |language=ar}}</ref> साथ ही, उन्होंने अपनी एक अन्य पुस्तक में पुरातात्विक शोध के आधार पर पैगंबरों के ऐतिहासिक अस्तित्व को भी प्रमाणित किया है।<ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |date=1 जून 2021 |title=अल-वजूद अल-तारीखी लिल-अंबिया वा जदल अल-बहस अल-आर्किओलॉजी (पैगंबरों का ऐतिहासिक अस्तित्व और पुरातात्विक बहस) |publisher=रवासिख प्रकाशन |isbn=978-9921-9729-6-2 |language=ar}}</ref> == महिला अधिकार और सामाजिक विमर्श == आधुनिक सामाजिक मुद्दों, विशेषकर महिलाओं के अधिकारों और नारीवाद पर, डॉ. आमरी ने इस्लामी दृष्टिकोण को स्पष्टता से प्रस्तुत किया है। उनकी पुस्तक '''"अल-निसविया अल-इस्लामिया"''' आधुनिक नारीवादी आंदोलनों की कड़ी आलोचना करती है।<ref>{{Cite web|url=https://arabi21.com/story/1163977/%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B3%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D9%87%D9%84-%D8%AA%D8%B3%D8%B9%D9%89-%D8%AD%D9%82%D8%A7-%D9%84%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%A3%D8%A9-%D9%85%D9%86-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86|title="النسوية العربية" هل تسعى حقا لتحرير المرأة من سلطة الدين؟|last=Pm|first=عربي21-بسام ناصر 10:37|date=2019-03-02|website=عربي21|language=ar|access-date=2026-03-30}}</ref> इसके साथ ही, उन्होंने अपनी पुस्तक '''"अल-हिजाब"''' में इस्लाम, यहूदी धर्म और ईसाइयत में महिलाओं के पर्दे के तुलनात्मक अध्ययन को प्रस्तुत किया है।<ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |year=2023 |title=अल-निसविया अल-इस्लामिया: बैन अल-इंसिलाख वल-तल्फ़ीक़ (इस्लामी नारीवाद: अलगाव और मनगढ़ंत बातों के बीच) |publisher=रवासिख प्रकाशन |isbn=978-9921-797-02-2 |language=ar}}</ref><ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |title=अल-हिजाब: शरियात अल्लाह फी अल-इस्लाम वल-यहूदिया वल-नसरानिया (हिजाब: इस्लाम, यहूदी और ईसाइयत में अल्लाह की शरीयत) |publisher=रवासिख प्रकाशन |isbn=978-9921-797-03-9 |language=ar}}</ref> == प्रमुख साहित्यिक रचनाएँ == डॉ. सामी आमरी की ग्रंथ सूची (Bibliography) अत्यंत व्यापक है, जिनमें से कुछ प्रमुख मुद्रित पुस्तकें निम्नलिखित हैं: * ''अल-इल्म वा हक़ाइकुह: बैन सलामत अल-कुरान अल-करीम वा अख्ता अल-तौरात वल-इंजील'' (विज्ञान और उसके तथ्य) (2019) <ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |year=2019 |title=अल-इल्म वा हक़ाइकुह: बैन सलामत अल-कुरान अल-करीम वा अख्ता अल-तौरात वल-इंजील |publisher=रवासिख प्रकाशन |isbn=978-9921-9729-0-0 |language=ar}}</ref> * ''शुबहात तारीखिया हौल अल-कुरान अल-करीम: अर्द वा नक़्द'' (कुरान के इर्द-गिर्द ऐतिहासिक संदेह: प्रस्तुति और आलोचना) (2022) <ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |year=2022 |title=शुबहात तारीखिया हौल अल-कुरान अल-करीम: अर्द वा नक़्द |publisher=रवासिख (Rawasekh) |isbn=978-9921-9729-7-9 |language=ar}}</ref> * ''अल-मरअह बैन अल-इस्लाम वल-इल्हाद वल-नसरानिया'' (इस्लाम, नास्तिकता और ईसाई धर्म के बीच महिला) (2022) <ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |year=2022 |title=अल-मरअह बैन अल-इस्लाम वल-इल्हाद वल-नसरानिया |publisher=रवासिख (Rawasekh) |isbn=978-9921-9751-0-9 |language=ar}}</ref> * ''सरकात वा अबातील: क़िराअह नक़्दिया ली-किताब खज़ल अल-माजिदी'' (चोरियां और झूठ: खज़ल अल-माजिदी की किताब का आलोचनात्मक अध्ययन) (2023) <ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |year=2023 |title=सरकात वा अबातील: क़िराअह नक़्दिया لي-किताब खज़ल अल-माजिदी |publisher=रवासिख (Rawasekh) |isbn=978-9921-9751-1-6 |language=ar}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q107351551 विकीडेटा पर डॉ. सामी आमरी (Q107351551)] [[श्रेणी:इस्लामी विद्वान]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:अरबी लेखक]] [[श्रेणी:मुस्लिम दार्शनिक और धर्मशास्त्री]] [[श्रेणी:2026 विकि लव्ज़ रमजान प्रतियोगिता के लेख]] qofznzrfewkkjyr7rp41cjedvr86e7u 6534466 6534455 2026-03-30T03:17:02Z AMAN KUMAR 911487 तुलनात्मक धर्म और ऐतिहासिक आलोचना में सुधार किया तथा कड़ियां जोड़ी 6534466 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = सामी आमरी | image = Photograph of Sami Ameri.jpg | native_name = سامي عامري | native_name_lang = ar | birth_date = अज्ञात | birth_place = | nationality = अरब | religion = [[इस्लाम]] (सुन्नी) | occupation = इस्लामी विद्वान, शोधकर्ता, लेखक | known_for = तुलनात्मक धर्म, नास्तिकता का खंडन, आधुनिक विचारधाराओं की आलोचना | publisher = रवासिख (Rawasekh) }} '''डॉ. सामी आमरी''' ({{lang-ar|سامي عامري}}) एक प्रमुख समकालीन अरब इस्लामी विद्वान, अकादमिक शोधकर्ता और लेखक हैं। उन्हें मुख्य रूप से तुलनात्मक धर्म (Comparative Religion), इस्लामी धर्मशास्त्र और आधुनिक वैचारिक चुनौतियों—जैसे कि [[नास्तिकता]] (Atheism), [[धर्मनिरपेक्षता]] (Secularism), और [[नारीवाद]] (Feminism)—के अकादमिक खंडन के लिए जाना जाता है। वे "समकालीन सिद्धांतों और धर्मों के लिए वैज्ञानिक अनुसंधान पहल" के एक प्रमुख सदस्य और शोधकर्ता हैं। उनकी अधिकांश पुस्तकें 'रवासिख' (Rawasekh) प्रकाशन द्वारा प्रकाशित की गई हैं।<ref>अल-मकतबा अल-शामेला. "सामी आमरी - अल-मकतबा अल-शामेला". अभिगमन तिथि: 26 जून 2021.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.net/culture/2017/9/19/%d8%a7%d9%84%d8%a5%d9%84%d8%ad%d8%a7%d8%af-%d9%88%d8%a7%d9%84%d8%a3%d8%ae%d9%84%d8%a7%d9%82-%d9%87%d9%84-%d9%8a%d9%85%d9%83%d9%86-%d8%a8%d9%86%d8%a7%d8%a1-%d9%85%d9%86%d8%b8%d9%88%d9%85%d8%a9|title=الإلحاد والأخلاق.. إذا كان الإله خرافة فكل شيء مباح!|last=السيد|first=إبراهيم|website=الجزيرة نت|language=ar|access-date=2026-03-30}}</ref> == वैचारिक पृष्ठभूमि और शोध कार्य == डॉ. सामी आमरी का कार्य मुख्य रूप से इस्लामी मान्यताओं को तर्क, विज्ञान और ऐतिहासिक साक्ष्यों की कसौटी पर प्रमाणित करने पर केंद्रित है। वे उन विचारकों में से हैं जो मानते हैं कि आधुनिक युग में इस्लाम का बचाव केवल पारंपरिक आस्था के आधार पर नहीं, बल्कि कठोर अकादमिक शोध और दार्शनिक तर्कों के माध्यम से किया जाना चाहिए। उन्होंने ईश्वर के अस्तित्व और [[मुहम्मद|पैगंबर मुहम्मद]] की भविष्यवाणी के प्रमाणों पर गहन शोध पत्र लिखे हैं, जो वैज्ञानिक और तार्किक तर्कों पर आधारित हैं।<ref>समकालीन सिद्धांतों और धर्मों के लिए वैज्ञानिक अनुसंधान पहल. "बराहिन वजूद अल्लाह" (ईश्वर के अस्तित्व के प्रमाण). 3 जून 2019. अभिगमन तिथि: 8 नवंबर 2023.</ref><ref>समकालीन सिद्धांतों और धर्मों के लिए वैज्ञानिक अनुसंधान पहल. "बराहिन अल-नबुव्वा" (भविष्यवाणी के प्रमाण). 26 जनवरी 2019. अभिगमन तिथि: 8 नवंबर 2023.</ref> आज के डिजिटल युग में, डॉ. सामी आमरी के अकादमिक व्याख्यान इंटरनेट पर युवाओं के बीच अत्यधिक लोकप्रिय हैं। वे उन्हें आधुनिक वैचारिक संशयों और नास्तिकता का तार्किक उत्तर देने में मदद करते हैं। == नास्तिकता और आधुनिक विचारधाराओं का खंडन == डॉ. आमरी ने आधुनिक नास्तिकता और '[[विज्ञानपरता|विज्ञानवाद]]' का कड़ा वैचारिक विरोध किया है। उनका तर्क है कि नास्तिकता के पास नैतिकता और [[ब्रह्माण्ड|ब्रह्मांड]] की उत्पत्ति का कोई ठोस जवाब नहीं है। * अपनी प्रसिद्ध पुस्तक '''"अल-इल्हाद फी मुवाजाहात नफ्सिह"''' में उन्होंने नास्तिकता के अंतर्विरोधों को उजागर किया है।<ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |year=2021 |title=अल-इल्हाद फी मुवाजाहात नफ्सिह (नास्तिकता अपने ही विरुद्ध) |publisher=रवासिख प्रकाशन |isbn=978-9921-9729-3-1 |language=ar}}</ref> * इसके अलावा, उन्होंने "बुराई की समस्या" (Problem of Evil) और धर्मनिरपेक्षता को आधुनिक युग की सबसे बड़ी वैचारिक चुनौतियों में से एक बताया है।<ref>समकालीन सिद्धांतों और धर्मों के लिए वैज्ञानिक अनुसंधान पहल. "मुश्किलात अल-शर वा वजूद अल्लाह" (बुराई की समस्या और ईश्वर का अस्तित्व). 4 मार्च 2016. अभिगमन तिथि: 8 नवंबर 2023.</ref> <ref>{{Cite web|url=https://arabi21.com/story/1157465/%D9%87%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%84%D8%AD%D8%A7%D8%AF-%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A9-%D9%85%D9%82%D9%84%D9%82%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A|title=هل بات الإلحاد ظاهرة مقلقة في العالم العربي؟|last=Pm|first=عمان-عربي21- بسام ناصر 08:54|date=2019-02-04|website=عربي21|language=ar|access-date=2026-03-30}}</ref> == तुलनात्मक धर्म और ऐतिहासिक आलोचना == 1. '''तहरीफ अल-इंजील:''' इस पुस्तक में उन्होंने ईसाई धर्मग्रंथों में ऐतिहासिक परिवर्तनों और उनके अध्ययन के तरीकों का अकादमिक विश्लेषण किया है।<ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |title=तहरीफ अल-इंजील: हकीकतहु, वा मनाहिज दिरासातिही (गॉस्पेल का विरूपण और उसके अध्ययन के तरीके) |publisher=रवासिख प्रकाशन |isbn=978-9921-9729-8-6 |language=ar}}</ref> 2. '''ऐतिहासिक संशयवाद का उत्तर:''' उन्होंने उन प्राच्यविदों (Orientalists) का तार्किक जवाब दिया है जो यह दावा करते हैं कि कुरान की कहानियाँ यहूदी या ईसाई स्रोतों से ली गई हैं।<ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |year=2018 |title=हल अल-कुरान अल-करीम मुक़तबस मिन कुतुब अल-यहूद वल-नसारा? (क्या कुरान यहूदियों और ईसाइयों की किताबों से लिया गया है?) |publisher=रवासिख प्रकाशन |isbn=978-9921-9703-0-2 |language=ar}}</ref> साथ ही, उन्होंने अपनी एक अन्य पुस्तक में पुरातात्विक शोध के आधार पर पैगंबरों के ऐतिहासिक अस्तित्व को भी प्रमाणित किया है।<ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |date=1 जून 2021 |title=अल-वजूद अल-तारीखी लिल-अंबिया वा जदल अल-बहस अल-आर्किओलॉजी (पैगंबरों का ऐतिहासिक अस्तित्व और पुरातात्विक बहस) |publisher=रवासिख प्रकाशन |isbn=978-9921-9729-6-2 |language=ar}}</ref> == महिला अधिकार और सामाजिक विमर्श == आधुनिक सामाजिक मुद्दों, विशेषकर महिलाओं के अधिकारों और नारीवाद पर, डॉ. आमरी ने इस्लामी दृष्टिकोण को स्पष्टता से प्रस्तुत किया है। उनकी पुस्तक '''"अल-निसविया अल-इस्लामिया"''' आधुनिक नारीवादी आंदोलनों की कड़ी आलोचना करती है।<ref>{{Cite web|url=https://arabi21.com/story/1163977/%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B3%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D9%87%D9%84-%D8%AA%D8%B3%D8%B9%D9%89-%D8%AD%D9%82%D8%A7-%D9%84%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%A3%D8%A9-%D9%85%D9%86-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86|title="النسوية العربية" هل تسعى حقا لتحرير المرأة من سلطة الدين؟|last=Pm|first=عربي21-بسام ناصر 10:37|date=2019-03-02|website=عربي21|language=ar|access-date=2026-03-30}}</ref> इसके साथ ही, उन्होंने अपनी पुस्तक '''"अल-हिजाब"''' में इस्लाम, यहूदी धर्म और ईसाइयत में महिलाओं के पर्दे के तुलनात्मक अध्ययन को प्रस्तुत किया है।<ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |year=2023 |title=अल-निसविया अल-इस्लामिया: बैन अल-इंसिलाख वल-तल्फ़ीक़ (इस्लामी नारीवाद: अलगाव और मनगढ़ंत बातों के बीच) |publisher=रवासिख प्रकाशन |isbn=978-9921-797-02-2 |language=ar}}</ref><ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |title=अल-हिजाब: शरियात अल्लाह फी अल-इस्लाम वल-यहूदिया वल-नसरानिया (हिजाब: इस्लाम, यहूदी और ईसाइयत में अल्लाह की शरीयत) |publisher=रवासिख प्रकाशन |isbn=978-9921-797-03-9 |language=ar}}</ref> == प्रमुख साहित्यिक रचनाएँ == डॉ. सामी आमरी की ग्रंथ सूची (Bibliography) अत्यंत व्यापक है, जिनमें से कुछ प्रमुख मुद्रित पुस्तकें निम्नलिखित हैं: * ''अल-इल्म वा हक़ाइकुह: बैन सलामत अल-कुरान अल-करीम वा अख्ता अल-तौरात वल-इंजील'' (विज्ञान और उसके तथ्य) (2019) <ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |year=2019 |title=अल-इल्म वा हक़ाइकुह: बैन सलामत अल-कुरान अल-करीम वा अख्ता अल-तौरात वल-इंजील |publisher=रवासिख प्रकाशन |isbn=978-9921-9729-0-0 |language=ar}}</ref> * ''शुबहात तारीखिया हौल अल-कुरान अल-करीम: अर्द वा नक़्द'' (कुरान के इर्द-गिर्द ऐतिहासिक संदेह: प्रस्तुति और आलोचना) (2022) <ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |year=2022 |title=शुबहात तारीखिया हौल अल-कुरान अल-करीम: अर्द वा नक़्द |publisher=रवासिख (Rawasekh) |isbn=978-9921-9729-7-9 |language=ar}}</ref> * ''अल-मरअह बैन अल-इस्लाम वल-इल्हाद वल-नसरानिया'' (इस्लाम, नास्तिकता और ईसाई धर्म के बीच महिला) (2022) <ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |year=2022 |title=अल-मरअह बैन अल-इस्लाम वल-इल्हाद वल-नसरानिया |publisher=रवासिख (Rawasekh) |isbn=978-9921-9751-0-9 |language=ar}}</ref> * ''सरकात वा अबातील: क़िराअह नक़्दिया ली-किताब खज़ल अल-माजिदी'' (चोरियां और झूठ: खज़ल अल-माजिदी की किताब का आलोचनात्मक अध्ययन) (2023) <ref>{{cite book |last=आमरी |first=डॉ. सामी |year=2023 |title=सरकात वा अबातील: क़िराअह नक़्दिया لي-किताब खज़ल अल-माजिदी |publisher=रवासिख (Rawasekh) |isbn=978-9921-9751-1-6 |language=ar}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q107351551 विकीडेटा पर डॉ. सामी आमरी (Q107351551)] [[श्रेणी:इस्लामी विद्वान]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:अरबी लेखक]] [[श्रेणी:मुस्लिम दार्शनिक और धर्मशास्त्री]] [[श्रेणी:2026 विकि लव्ज़ रमजान प्रतियोगिता के लेख]] 0o57qsmk6vv0kn1f5ebtvx4j4u30ltt हेलवान (कब्रिस्तान) 0 1609449 6534282 6528787 2026-03-29T13:20:36Z संजीव कुमार 78022 हटाने हेतु नामांकित; देखें [[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हेलवान (कब्रिस्तान)]] 6534282 wikitext text/x-wiki {{हहेच लेख| कारण=उल्लेखनीय नहीं।| चर्चा_पृष्ठ= विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हेलवान (कब्रिस्तान)}}{{Infobox settlement | name = हेलवान | other_name = | native_name = {{lang|ar|حلوان}} <small>{{in lang|ar}}</small> | settlement_type = पुरातात्विक स्थल | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = Egypt | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = मिस्र में स्थान | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|Egypt}} | subdivision_type1 = [[मिस्र के राज्यपाल|प्रांत]] | subdivision_name1 = [[काहिरा प्रांत|काहिरा]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = Imperial | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[मिस्र मानक समय|EST]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|29|51|N|31|20|E|region:EG|display=inline}} | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} आधुनिक [[काहिरा]] के दक्षिण में स्थित हेलवान में एक विशाल [[प्राचीन मिस्र]] के कब्रिस्तान की खुदाई की गई है, जिसमें 10,000 से अधिक कब्रें हैं। इस कब्रिस्तान का उपयोग लगभग 3200 ईसा पूर्व के [[नकादा काल]] से चौथे राजवंश तक, और फिर मध्य साम्राज्य की शुरुआत से लेकर रोमन काल और उसके बाद तक किया गया था। इस दफन भूमि की खोज और उत्खनन 1942 से 1954 के बीच जकी साद द्वारा किया गया था। 1997 में एक ऑस्ट्रेलियाई अभियान द्वारा यहाँ फिर से खुदाई शुरू की गई। जकी साद के उत्खनन कभी पूरी तरह से प्रकाशित नहीं हुए, केवल कई प्रारंभिक रिपोर्टें ही सामने आईं। हेलवान संभवतः प्रारंभिक राजवंशों के दौरान मेम्फिस का मुख्य कब्रिस्तान था। यहाँ की कब्रें छोटे गड्ढों से लेकर बड़ी विस्तृत मस्तबा तक हैं। इन कब्रों के भूमिगत हिस्सों के संबंध में, दो प्रकार प्रमाणित हैं। एक तरफ तल पर दफन के साथ गड्ढे हैं और दूसरी तरफ भूमिगत कक्ष हैं, जहाँ एक गड्ढे या सीढ़ियों के माध्यम से पहुँचा जाता है। अधिकांश कब्रें एक ही मृतक के लिए हैं। बहु-दफन के भी कुछ उदाहरण मिलते हैं। मृतकों को ज्यादातर सरकंडे की चटाई या विभिन्न सामग्रियों के ताबूतों में रखा जाता था। अधिकांश शरीर मुड़ी हुई स्थिति में पाए गए थे। अधिकांश कब्रें मिट्टी की ईंटों से बनी थीं। छतें अक्सर लकड़ी से बनी होती थीं। भूमिगत कक्षों की कुछ दीवारें प्लास्टर से ढकी हुई थीं। कई कब्रों में पत्थर पाए गए, जिनका उपयोग कब्र कक्ष की छत बनाने, प्रवेश द्वार को बंद करने और दुर्लभ मामलों में दीवारों के फर्श बनाने के लिए किया गया था। कुछ अधिक विस्तृत कब्रों में कई भूमिगत कक्ष थे, जहाँ अक्सर सीढ़ियों के माध्यम से पहुँचा जाता था। यहाँ दफन लोग समाज के सभी स्तरों से संबंधित थे, हालांकि उच्चतम अधिकारी सक्कारा में दफन किए गए थे। समाज के ऊपरी स्तरों से संबंधित 40 से अधिक शिलालेख (स्टेले) पाए गए हैं। वे मिस्र में प्रारंभिक लेखन के लिए एक महत्वपूर्ण स्रोत हैं। मेरीती नामक व्यक्ति के शिलालेख पर कई उपाधियाँ अंकित हैं और यह संभवतः प्रथम राजवंश का है। कुछ शिलालेख शाही परिवार के सदस्यों के भी हैं, जैसे 'राजा की पुत्री' सतखनुम, 'राजा की पुत्री' खन्मेतप्ताह और 'राजा का पुत्र' निसुहेकेत। ये शिलालेख लगभग प्रथम राजवंश के मध्य से प्रारंभिक चौथे राजवंश के काल के हैं। == संदर्भ == <references /> kuinb6i2rfuvsevs4scssm3rhpviujb मुजतबा ख़ामेनेई 0 1609479 6534413 6529054 2026-03-29T16:59:19Z ~2026-19489-37 917611 6534413 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Mojtaba Khamenei in 2024.jpg|अंगूठाकार|'''मुजतबा हुसैनी खामेनेई''' ]] '''मुजतबा हुसैनी खामेनेई''' (जन्म: 8 सितंबर 1969) ईरानी राजनीतिज्ञ और शिया धर्मगुरु जो 8 मार्च 2026 से [[ईरान का सर्वोच्च नेता|ईरान के सर्वोच्च नेता]] हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/g/international/news/iran-foreign-minister-claims-us-senator-israeli-pm-conspired-trump-war-137387217.html|title=खामेनेई के बेटे मुजतबा नए सुप्रीम लीडर बने}}</ref> खामेनेई परिवार के सदस्य और दूसरे सर्वोच्च नेता [[अली ख़ामेनेई|अली खामेनेई]] के दूसरे पुत्र, उन्होंने 1999 से 2026 तक राजनीतिक और सुरक्षा मामलों के लिए सर्वोच्च नेता के उप चीफ ऑफ स्टाफ के रूप में कार्य किया। मुजतबा [[मशहद]] में अज़ेरी - [[फ़ारसी लोग|फ़ारसी]] खामेनेई परिवार में जन्मे, जब वे नौ वर्ष के थे तब उनके पिता [[ईरान की इस्लामी क्रांति|ईरानी क्रांति]] में एक प्रमुख व्यक्ति के रूप में उभरे। मुजतबा ने प्रारंभिक शिक्षा सरदश्त और [[महाबाद]] में प्राप्त की और [[तेहरान]] से हाई स्कूल की पढ़ाई पूरी की; इसके बाद, अपने पिता और महमूद हाशमी शाहरूदी के मार्गदर्शन में इस्लामी धर्मशास्त्र का अध्ययन किया। मुजतबा 1987 में इस्लामिक रिवोल्यूशनरी गार्ड कोर (आईआरजीसी) में शामिल हुए और [[ईरान-इराक़ युद्ध|ईरान-इराक युद्ध]] में सेवा की। 1999 में धर्मगुरु बनने के लिए [[कोम|क़ोम]] में अपनी पढ़ाई जारी रखी और बाद में क़ोम मदरसा में धर्मशास्त्र के शिक्षक के रूप में शामिल हुए। उन्होंने 2009 में बसीज अर्धसैनिक स्वयंसेवी मिलिशिया का नियंत्रण संभाला। [[२०२६ इजरायल-अमेरिका का ईरान पर हमला|2026 के ईरान युद्ध]] में [[अली खामेनेई की हत्या|अपने पिता (अली खामेनेई की हत्या) की हत्या]] के बाद, मुजतबा को ईरान की विशेषज्ञ सभा द्वारा उनके उत्तराधिकारी के रूप में चुना गया। राजनीतिक विचारधारा और न्यायशास्त्र में उसे ईरानी सिद्धांतवादियों में सबसे कट्टरपंथी माना जाता है। <ref name=":82">{{Cite web|url=https://www.axios.com/2026/03/08/mojtaba-khamenei-iran-supreme-leader|title=Iran's next supreme leader: Khamenei's hardline son Mojtaba|last=Walker|first=Josephine|date=8 March 2026|website=Axios|language=en|access-date=8 March 2026}}</ref> विश्लेषकों ने आम तौर पर उन्हें अपने पिता की तुलना में [[ईरान का परमाणु कार्यक्रम|ईरानी परमाणु हथियार कार्यक्रम विकसित करने]] के लिए अधिक अनुकूल माना है, <ref name=":92">{{Cite web|url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/what-kind-supreme-leader-would-mojtaba-khamenei-be|title=What Kind of Supreme Leader Would Mojtaba Khamenei Be?|last=Clawson|first=Patrick|last2=Nadimi|first2=Farzin|date=5 March 2026|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260309001045/https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/what-kind-supreme-leader-would-mojtaba-khamenei-be|archive-date=9 March 2026|access-date=9 March 2026}}</ref> और वे परमाणु हथियारों के खिलाफ अली खामेनेई के फतवे की पुनर्व्याख्या का समर्थन करते है। == राजनीतिक और धार्मिक दृष्टिकोण == [[चित्र:Mojtaba_Khamenei_2019.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|खामेनेई 2019 में]] === अहमदी निजाद के लिए समर्थन === खामेनेई ईरानी पूर्व राष्ट्रपति [[महमूद अहमदीनेझ़ाद|महमूद अहमदीनेजाद]] से संबद्ध थे, <ref name="guardian_20090622">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2009/jun/22/mojtaba-khamenei-iran-protest|title=Mojtaba Khamenei: gatekeeper to Iran's supreme leader|last=Julian Borger|date=22 June 2009|work=[[The Guardian]]|access-date=22 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20130906195533/http://www.theguardian.com/world/2009/jun/22/mojtaba-khamenei-iran-protest|archive-date=6 September 2013}}</ref> और उन्होंने 2005 और 2009 के विवादास्पद राष्ट्रपति चुनावों में अहमदीनेजाद का समर्थन किया। <ref name="latimes20090625">{{Cite news|url=http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-iran-khamenei-son25-2009jun25,0,6876741.story|title=Iran supreme leader's son seen as power broker with big ambitions|last=Jeffrey Fleishman|date=25 June 2009|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=25 June 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090626020925/http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-iran-khamenei-son25-2009jun25,0,6876741.story|archive-date=26 June 2009}}</ref> <ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/who-is-mojtaba-khamenei-frontrunner-be-irans-supreme-leader-2026-03-04/|title=Who is Mojtaba Khamenei, frontrunner to be Iran's supreme leader?|date=4 March 2026|website=Reuters|access-date=5 March 2026}}</ref> पत्रकारों ने कहा कि उन्होंने 2009 में अहमदीनेजाद की चुनावी जीत को "सुनियोजित करने में अग्रणी भूमिका निभाई होगी"। <ref name="Borger">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2009/jul/08/khamenei-son-controls-iran-militia|title=Khamenei's son takes control of Iran's anti-protest militia|last=Borger|first=Julian|date=8 July 2009|work=[[The Guardian]]|access-date=11 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20130907001755/http://www.theguardian.com/world/2009/jul/08/khamenei-son-controls-iran-militia|archive-date=7 September 2013}}</ref> <ref name="shadow">{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/07/the-man-in-the-shadow-mojtaba-khamenei.html|title=The Man in the Shadow: Mojtaba Khamenei|website=[[PBS]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109183057/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/07/the-man-in-the-shadow-mojtaba-khamenei.html|archive-date=9 November 2017|access-date=5 September 2017}}</ref> == निजी जीवन == [[चित्र:Mojtaba_Khamenei_and_his_children_in_Quds_Day_1397.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|Mojtaba Khamenei and his children on Quds Day in 2018]] 2026 में ईरानी सरकार के अनुसार, उनकी पत्नी, उनके माता-पिता और उनके एक बेटे [[अली खामेनेई की हत्या|की अमेरिका-इजरायल हमलों में मौत हो गई]] थी। <ref name="NYT">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2026/03/03/world/middleeast/iran-mojtaba-khamenei-successor.html|title=Ayatollah Ali Khamenei's Son Emerges as Leading Choice to Be His Successor|last=Fassihi|first=Farnaz|date=3 March 2026|work=The New York Times|access-date=4 March 2026|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/daughter-grandchild-irans-khamenei-killed-us-israeli-strikes-state-media-says-2026-03-01/|title=Daughter and grandchild of Iran's Khamenei killed in US-Israeli strikes, state media says|date=28 February 2026|website=Reuters|access-date=9 March 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/node/2635219/middle-east|title=A son of Iran's late supreme leader is a possible candidate to replace his father as war rages|date=4 March 2026|website=Arab News|access-date=8 March 2026}}</ref> == इन्हें भी देखें == [[महमूद अहमदीनेझ़ाद]] == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commons category inline}}{{s-start}} {{s-off}} |- {{s-bef|before=[[अली ख़ामेनेई]]}} {{s-ttl|title=[[ईरान का सर्वोच्च नेता]]|years=2026–अबतक}} {{s-inc}} {{s-end}} {{Authority control}} [[श्रेणी:1969 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:ईरान के रहबारे इंक़िलाब]] [[श्रेणी:ईरान का इतिहास]] [[श्रेणी:ईरान के लोग]] [[श्रेणी:ईरान के राजनीतिज्ञ]] tidvca67hf4t9bm30uq253x1sds6j7q अहमद शम्सुद्दीन एत-तविली 0 1609518 6534276 6529194 2026-03-29T13:15:32Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534276 wikitext text/x-wiki {{उल्लेखनीयता|date=मार्च 2026}} {{Infobox religious biography | name = अहमद शम्सुद्दीन एत-तविली | native_name = الشيخ أحمد شمس الدين طويلة | native_name_lang = ar | image = अहमद शम्सुद्दीन एत-तविली.png | caption = अहमद शम्सुद्दीन एत-तविली का एआई-जनित (AI-generated) काल्पनिक चित्रण | religion = [[इस्लाम]] | order = [[नक्शबंदी]] (सूफी) | birth_date = 1849 ई. | birth_place = अहमदाबात, [[इराक]] (तत्कालीन [[उस्मानी साम्राज्य]]) | death_date = 1890 ई. | death_place = तविला, [[इराक]] | father = उस्मान सिराजुद्दीन एत-तविली | known_for = अहमदावा खानकाह (Ahmedâvâ Tekkesi) की स्थापना | title = सूफी संत, इस्लामी विद्वान }} '''अहमद शम्सुद्दीन एत-तविली''' ({{lang-ar|الشيخ أحمد شمس الدين طويلة}}; 1849 – 1890 ईस्वी) 19वीं शताब्दी के एक इराकी इस्लामी विद्वान और नक्शबंदी (Naqshbandi) सूफी संत थे। वे सूफी शेख उस्मान सिराजुद्दीन एत-तविली (Osman Sirâceddîn et-Tavilî) के चौथे पुत्र थे। उनका जन्म उस्मानी साम्राज्य के अंतर्गत इराक के अहमदाबात (Ahmedabat) गाँव में हुआ था और उनका अधिकांश जीवन इराक-ईरान सीमा पर स्थित तविला (Tavila) में व्यतीत हुआ। == प्रारंभिक जीवन और व्यक्तित्व == अहमद शम्सुद्दीन को उनके समकालीनों द्वारा एक उत्कृष्ट विद्वान, फ़क़ीह (न्यायविद) और विरक्त (ज़ाहिद) संत के रूप में जाना जाता था। उन्होंने अपना अधिकांश समय इबादत (प्रार्थना) और इस्लामी शिक्षाओं के अध्ययन में समर्पित किया। यद्यपि उनके अनुयायियों के बीच उनका आध्यात्मिक स्थान उच्च माना जाता था, लेकिन अपने बड़े भाई 'उमर जियाउद्दीन' (Ömer Ziyâeddîn) के प्रति सम्मान के कारण उन्होंने शायद ही कभी औपचारिक रूप से 'इरशाद' (आध्यात्मिक मार्गदर्शन) की गद्दी संभाली। अपने भाई के सम्मान में वे प्रायः नेपथ्य में रहे, यही कारण है कि इतिहास में उनके प्रत्यक्ष शिष्यों (मुरीदों) की संख्या अपेक्षाकृत कम दर्ज है।<ref>{{cite book |title=Sirâcü'l-Kulûb |author=Osman Sirâceddin-i Sânî |translator=Selahattin Alpay |page=79 |isbn=9789751625472}}</ref> == अहमदावा खानकाह == अपने पिता उस्मान सिराजुद्दीन के निधन के बाद, अहमद शम्सुद्दीन ने इराक के हलबजा (Halabja) के खुरमाल (Hurmal) क्षेत्र में स्थित अहमदावा गाँव में एक खानकाह (सूफी आश्रम) का निर्माण कराया। इस 'अहमदावा खानकाह' ने उस क्षेत्र में आध्यात्मिक और इस्लामी शिक्षा के प्रसार में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। बियारा (Biyara) और तविला की खानकाहों को उस्मानी साम्राज्य द्वारा भी आधिकारिक सहायता प्राप्त होती थी, जो आज तक सूफी शिक्षा के केंद्र के रूप में विद्यमान हैं।<ref>{{cite book |last=Müderris |first=Abdulkerim |title=‘Ulemâunâ fî hidmeti'l-ilmi ve'd-dîn |location=Baghdad |year=1983 |publisher=Dâru'l-Hürriyye |page=81}}</ref> == उस्मानी सुल्तान से भेंट == अपने जीवनकाल में अहमद शम्सुद्दीन ने इस्तांबुल की यात्रा की, जहाँ तत्कालीन उस्मानी सुल्तान अब्दुल मजीद (Sultan Abdülmecid) ने उनका स्वागत किया। ऐतिहासिक विवरणों के अनुसार, सुल्तान ने उन्हें इस्लामी पैगंबर मुहम्मद के पवित्र बाल (सकल-ए-शरीफ) और कुरान की एक दुर्लभ हस्तलिखित पांडुलिपि उपहार स्वरूप प्रदान की। सुल्तान द्वारा दिए गए ये उपहार आज भी इराक के तविला और बियारा की खानकाहों में संरक्षित रखे गए हैं।<ref>{{cite book |last=Muhammed |first=Osman |year=2017 |title=Osman Sirâceddîn-i Tavilî (en-nakşibendî, el-evvel) ve Ailesi |isbn=9786059261760 |page=24}}</ref> == मृत्यु == अहमद शम्सुद्दीन एत-तविली का निधन 1890 ईस्वी में इराक के तविला में हुआ। उन्हें उनके पैतृक स्थान पर उनके पिता की कब्र के निकट दफनाया गया, जहाँ आज भी सूफी अनुयायी ज़ियारत (दर्शन) के लिए आते हैं।<ref>{{cite web |title=ŞEYH AHMED ŞEMSEDDÎN Hayatı - Evliyalar Ansiklopedisi |url=https://www.ehlisunnetbuyukleri.com/Evliyalar-Ansiklopedisi/Detay/Irak-Tavila-SEYH-AHMED-SEMSEDDIN/968 |website=ehlisunnetbuyukleri.com |language=tr |access-date=10 March 2026}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q131804177 विकिडाटा पर अहमद शम्सुद्दीन एत-तविली (Q131804177)] {{Authority control}} [[श्रेणी:1849 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:1890 में निधन]] [[श्रेणी:नक्शबंदी सूफी]] [[श्रेणी:इराकी इस्लामी विद्वान]] [[श्रेणी:उस्मानी साम्राज्य के लोग]] [[श्रेणी:2026 विकि लव्ज़ रमजान प्रतियोगिता के लेख]] mr2dq1epsbkrudm0lwumvh7db26xv2m वाइल्ड ब्लड (वीडियो गेम) 0 1609579 6534293 6529712 2026-03-29T13:50:29Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:ख़राब अनुवाद|ख़राब अनुवाद]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534293 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=मार्च 2026}} {{एक स्रोत|date=मार्च 2026}} {{ज्ञानसन्दूक विडियो गेम | title = वाइल्ड ब्लड | developer = [[Gameloft]] | publisher = Gameloft | designer = स्टैनिस्लास देववरिन<!-- creative director --><br />मेई डोंग शेंग<!-- creative director --> | engine = [[Unreal Engine 3]]<ref>{{cite web |url=http://www.phonesreview.co.uk/2012/08/23/wild-blood-game-for-ios-and-android-video-released/ |title=Wild Blood game for iOS and Android video released - PhonesReviews UK- Mobiles, Apps, Networks, Software, Tablet etc |website=Phonesreview.co.uk |date=2012-08-23 |access-date=2016-05-12 |archive-date=2018-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618052903/http://www.phonesreview.co.uk/2012/08/23/wild-blood-game-for-ios-and-android-video-released/ |url-status=live }}</ref> | released = 6 सितंबर 2012 | genre = [[हैक एंड स्लैश]] | modes = [[एकल-खिलाड़ी]], [[मल्टीप्लेयर]] | platforms = [[Android (operating system)|एंड्रॉइड]], [[आईओएस]] | artist = ग्वेनेल हेलिउ<!-- art director --><br />आर्थर ह्यूगोट<!-- art director redsteam --> | producer = जोनाथन स्टॉक<!-- executive producer --><br />जीन-क्लाउड लेबेले<!-- executive producer --> }}वाइल्ड ब्लड एक एक्शन गेम है जिसे Gameloft द्वारा [[आईओएस]] ([[आईफ़ोन|आईफोन]] और [[आईपैड]]) और एंड्रॉइड के लिए 2012 में विकसित और प्रकाशित किया गया था। == गेमप्ले == वाइल्ड ब्लड एक हैक एंड स्लैश गेम है जिसमें प्रमुख हथियार तलवार, कुल्हाड़ी और धनुष होते हैं, जिनमें से हर एक में विभिन्न कॉम्बो चालें होती हैं, साथ ही बुनियादी तौर पर तीन तत्त्वों (आग, बर्फ़ और बिजली) के साथ जादू के हमले होते हैं। प्लेयर को एक स्तर से दूसरे तक जाने के लिए एक निश्चित तादाद के दुश्मनों को मारना पड़ता है। प्लेयर फ़व्वारों पर अपनी प्रगति को बचा सकते हैं, जहाँ वे नए हथियार और कवच भी क्रय कर सकते हैं। इस गेम में कैप्चर द फ्लैग और टीम डेथमैच मोड के साथ चार-पर-चार ऑनलाइन मल्टीप्लेयर भी हैं। == प्लॉट == वाइल्ड ब्लड आर्थरियन किंवदंतियों से मुतासिर है। गेम में, प्लेयर ईर्ष्यालु और पागल [[राजा आर्थर]] के विरुद्ध अपनी लड़ाई लड़ने के लिए सर लैंसलॉट को नियंत्रित करता है। राजा आर्थर, जिसने रानी गिनीवर के साथ लैंसलॉट के ताल्लुक़ से नाराज़ होकर अपनी दुष्ट जादूगरनी बहन मोर्गाना को अपनी बादशाही ताक़त सौंप देता है ताकि वह लैंसलॉट और उसके बेगम को तकलीफ़ में देख सके। लेकिन काली चुड़ैल ने बदले में नरक का दरवाज़ा खोला, हैवानी जानवरों की फ़ौज को उसके सेवकों के रूप में काम करने के लिए मुक्त किया, और गिनीवर को भी पकड़ कर उसे एवलॉन के जादुई टापू पर एक टावर में बंधक बना लिया। अपने प्यार को बचाने के लिए, लैंसलॉट को राजा और फिर मोर्गाना जो ड्रैगन में बदलने में सक्षम है, उसे हराने के लिए नरक स्पॉन भीड़ का सामना करना होगा। इसके लिए वह गवैन और मर्लिन जैसे सहयोगियों की मदद लेगा, जिनमें से मर्लिन को पहले स्वयंग आज़ाद करना ज़रूरी है। ln0gyp648zpqpib5shwg35crhqm3is1 के. एस. चंद्रशेखरन 0 1609593 6534284 6529801 2026-03-29T13:25:29Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:ख़राब अनुवाद|ख़राब अनुवाद]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534284 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=मार्च 2026}} {{ज्ञानसन्दूक वैज्ञानिक|name=कोमारावलु चन्द्रशेखरन्|image=File:ETH-BIB-Chandrasekharan, Komaravolu (1920-2017)-Portr 13519.tif|birth_date={{birth date|1920|11|21|df=yes}}|birth_place=[[Bapatla]], [[गुंटुर जिला]], [[भारत]])|death_date={{death date and age|2017|4|13|1920|11|21|df=yes}}|death_place=[[जुरिच]], [[स्विटजरलैंड]]|citizenship=भारतीय|field=[[संख्या सिद्धान्त]]|work_institution=[[TIFR]], [[ETH Zurich]]|alma_mater=[[मद्रास विश्वविद्यालय]]|doctoral_advisor=[[के० आनन्द राउ]]|doctoral_students=[[सी एस शेषाद्रि]]<br>[[एम एस नरसिंहन्]]|known_for=प्रशासकीय बुद्धि, [[गणित]], [[वैश्लेषिक संख्या सिद्धान्त]] एवं [[गणितीय विश्लेषण]]|prizes=[[श्रीनिवास रामानुजन मेडल]] (1966), [[पद्मश्री]] (1959), गणितीय विज्ञान के लिये [[शान्ति स्वरूप भटनागर पुरस्कार]] (1963)}} '''कोमारावलु चंद्रशेखरन''' (21 नवंबर 1920-13 अप्रैल 2017) एक गणितज्य एवं शिक्षाविद थे। वे ईटीएच ज्यूरिख में प्रोफेसर रहे और [[टाटा मूलभूत अनुसंधान संस्थान]] (टीआईएफआर) के स्कूल ऑफ मैथमैटिक्स के संस्थापक संकाय सदस्य थे।<ref name="TIFR"> {{Cite web|url=http://www.tifr.res.in/~outreach/biographies/scientists.pdf|title=Some Famous Indian Scientists|date=14 November 2004|publisher=Tata Institute of Fundamental Research, Science Popularisation and Public Outreach Committee|location=Mumbai, India|page=12|access-date=26 May 2009}} </ref> उन्हें [[संख्या सिद्धान्त|संख्या सिद्धांत]] और [[अपसारी श्रेणी|योगात्मकता]] (summability.) में उनके काम के लिए जाना जाता है। उन्हें [[पद्म श्री|पद्मश्री]], [[शांति स्वरूप भटनागर विज्ञान एवं प्रौद्योगिकी पुरस्कार|शांति स्वरूप भटनागर पुरस्कार]] और [[रामानुजन पदक]] प्रदान किया गया था। वे टीआईएफआर के मानद सदस्य थे। वे 1971 से 1974 तक अंतर्राष्ट्रीय गणितीय संघ (आई. एम. यू.) के अध्यक्ष रहे। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:गणितीय विज्ञान में शांति स्वरूप भटनागर पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:आंध्रप्रदेश के लोग]] [[श्रेणी:तेलुगू लोग]] [[श्रेणी:२०१७ में निधन]] [[श्रेणी:1920 में जन्मे लोग]] asasd4cvfgczfpxh9265shypx71eo2e जीनोम संपादन 0 1609595 6534465 6529819 2026-03-30T03:11:55Z AMAN KUMAR 911487 केवल कड़ियां जोड़ी 6534465 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = जीनोम संपादन (Genome Editing) | image = [[चित्र:Gemini Generated Image i08ptui08ptui08p.png|280px|center|Cas9 प्रोटीन का रिबन आरेख]] | caption = Cas9 प्रोटीन का रिबन आरेख (Ribbon diagram), जो डीएनए को काटने वाली "आणविक कैंची" के रूप में कार्य करता है। | label1 = अन्य नाम | data1 = जीन संपादन (Gene editing), आनुवंशिक इंजीनियरिंग (Genetic engineering) | label2 = प्रकार | data2 = जैव प्रौद्योगिकी तकनीक | label3 = विज्ञान की शाखा | data3 = आणविक जीव विज्ञान, आनुवंशिकी (Genetics) | label4 = महत्वपूर्ण मील का पत्थर | data4 = 2020 का रसायन विज्ञान नोबेल पुरस्कार (CRISPR-Cas9 के विकास हेतु) | label5 = प्रमुख उपकरण | data5 = [[क्रिस्पर]] (CRISPR-Cas9), टैलेन्स (TALENs), ZFNs, मेगान्यूक्लिएज़ | label6 = अनुप्रयोग | data6 = चिकित्सा, कृषि सुधार, जीन ड्राइव, विलुप्त प्रजातियों का पुनरुद्धार (De-extinction) | label7 = नैतिक मुद्दे | data7 = जनन-कोशिका संपादन (Germline editing), डिज़ाइनर बेबी, जैव-सुरक्षा | label8 = विकिडाटा | data8 = [https://www.wikidata.org/wiki/Q5533489 Q5533489] }} '''जीनोम संपादन''' (Genome editing) आनुवंशिक इंजीनियरिंग की वह आधुनिक विधा है, जिसके माध्यम से किसी जीव के [[डीऑक्सीराइबो न्यूक्लिक अम्ल|डीएनए]] (DNA) में अत्यंत सटीकता के साथ बदलाव किए जाते हैं।<ref>{{Cite journal|last=Bak|first=Rasmus O.|last2=Gomez-Ospina|first2=Natalia|last3=Porteus|first3=Matthew H.|date=|title=Gene Editing on Center Stage|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0168952518300891|journal=Trends in Genetics|language=en|volume=34|issue=8|pages=600–611|doi=10.1016/j.tig.2018.05.004}}</ref> इस तकनीक की मदद से वैज्ञानिक [[कोशिका]] के भीतर आनुवंशिक सामग्री को जोड़ सकते हैं, हटा सकते हैं या ज़रूरत के अनुसार बदल सकते हैं। पारंपरिक जेनेटिक इंजीनियरिंग में जीन को जीनोम में कहीं भी डाल दिया जाता था, जो एक अनियंत्रित प्रक्रिया थी; इसके विपरीत, आधुनिक जीनोम संपादन किसी विशेष स्थान पर ही लक्ष्य साधने की क्षमता रखता है। इस पूरी प्रक्रिया का केंद्र "आणविक कैंची" (molecular scissors) कहे जाने वाले विशेष [[एंजाइम]] (nucleases) होते हैं।<ref>{{Cite journal|last=de Souza|first=Natalie|date=|title=Primer: genome editing with engineered nucleases|url=https://www.nature.com/articles/nmeth.1848|journal=Nature Methods|language=en|volume=9|issue=1|pages=27–27|doi=10.1038/nmeth.1848|issn=1548-7091}}</ref> ये एंजाइम [[जीनोम]] के जटिल जाल में से ठीक उसी जगह की पहचान करते हैं जहाँ बदलाव करना होता है, और वहाँ डीएनए को काट देते हैं। इसके बाद, कोशिका का अपना प्राकृतिक मरम्मत तंत्र सक्रिय होकर उस कटे हुए हिस्से को जोड़ता है, जिससे वांछित आनुवंशिक परिवर्तन संभव हो पाता है। == ऐतिहासिक विकासक्रम == [[चित्र:एक आधुनिक आणविक जीव विज्ञान प्रयोगशाला.png|अंगूठाकार|दाएँ|एक आधुनिक लैब जहाँ आनुवंशिक अनुसंधान किए जाते हैं।]] [[जीनोम संपादन]] की यात्रा दशकों के शोध का परिणाम है। 1960 और 70 के दशक में, वैज्ञानिक रेडिएशन या रसायनों के माध्यम से आनुवंशिक बदलाव करने की कोशिश करते थे, लेकिन वह तरीका "अंधेरे में तीर चलाने" जैसा था क्योंकि इसमें किसी खास जीन को निशाना बनाना संभव नहीं था। बड़ा बदलाव तब आया जब 'प्रतिबंधन एंडोन्यूक्लिएज़' (Restriction endonucleases) एंजाइमों की खोज हुई। इन्होंने डीएनए को विशिष्ट अनुक्रमों पर काटने का रास्ता खोला।<ref>{{Cite journal|last=Jasin|first=Maria|date=|title=Genetic manipulation of genomes with rare-cutting endonucleases|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0168952596100196|journal=Trends in Genetics|language=en|volume=12|issue=6|pages=224–228|doi=10.1016/0168-9525(96)10019-6}}</ref> आगे चलकर 'समजात पुनर्संयोजन' (Homologous recombination) की तकनीक ने इसे और पुख्ता किया। वैज्ञानिकों ने पाया कि यदि डीएनए में जानबूझ कर एक कट (DSB) लगाया जाए, तो संपादन की दर हजारों गुना बढ़ जाती है।<ref>{{Cite journal|last=Puchta|first=Holger|last2=Fauser|first2=Friedrich|date=2013|title=Gene targeting in plants: 25 years later|url=https://ijdb.ehu.eus/article/130194hp|journal=The International Journal of Developmental Biology|language=en|volume=57|issue=6-7-8|pages=629–637|doi=10.1387/ijdb.130194hp|issn=0214-6282}}</ref> इसी आधार पर आज के आधुनिक उपकरणों का विकास हुआ। == जैविक कार्यप्रणाली: कोशिका द्वारा डीएनए की मरम्मत == [[चित्र:डीएनए डबल स्ट्रैंड ब्रेक (द्विरज्जुक भंग).png|अंगूठाकार|बाएँ|डीएनए के टूटने और उसकी मरम्मत की प्रक्रिया का आरेख।]] जीनोम संपादन पूरी तरह से कोशिका की प्राकृतिक क्षमता पर निर्भर है। जब कोई उपकरण (जैसे CRISPR) डीएनए को काटता है, तो कोशिका इसे एक खतरे के रूप में देखती है और तुरंत मरम्मत शुरू कर देती है। यह मरम्मत मुख्य रूप से दो तरीकों से होती है: # '''गैर-समजात अंत जॉइनिंग (NHEJ):''' यह तरीका टूटे हुए सिरों को बस आपस में जोड़ देता है। यह प्रक्रिया थोड़ी जल्दबाजी में होती है, जिससे अक्सर कुछ आनुवंशिक अक्षरों (nucleotides) की कमी या वृद्धि हो जाती है। वैज्ञानिक इसका उपयोग किसी जीन को पूरी तरह "बंद" (Knockout) करने के लिए करते हैं।<ref>{{Cite journal|last=Rocha-Martins|first=MauríCio|last2=Cavalheiro|first2=Gabriel R.|last3=Matos-Rodrigues|first3=Gabriel E.|last4=Martins|first4=Rodrigo A.P.|date=|title=From Gene Targeting to Genome Editing: Transgenic animals applications and beyond|url=http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0001-37652015000301323&lng=en&tlng=en|journal=Anais da Academia Brasileira de Ciências|volume=87|issue=2 suppl|pages=1323–1348|doi=10.1590/0001-3765201520140710|issn=0001-3765}}</ref> # '''समजात-निर्देशित मरम्मत (HDR):''' यह एक बेहद सटीक तरीका है। इसमें कोशिका एक "टेम्पलेट" का उपयोग करके टूटे हुए डीएनए को फिर से बुनती है। यदि वैज्ञानिक संपादन उपकरण के साथ अपनी पसंद का डीएनए टुकड़ा भेजें, तो कोशिका उसे ही अपना आधार मानकर डीएनए में शामिल कर लेती है।<ref>{{Cite journal|last=Woolf|first=Tod M.|date=|title=Therapeutic repair of mutated nucleic acid sequences|url=https://www.nature.com/articles/nbt0498-341|journal=Nature Biotechnology|language=en|volume=16|issue=4|pages=341–344|doi=10.1038/nbt0498-341|issn=1087-0156}}</ref> == संपादन के प्रमुख उपकरण == * '''मेगान्यूक्लिएज़:''' ये कुदरती एंजाइम हैं जो बड़े डीएनए अनुक्रमों को पहचानते हैं, जिससे गलती की गुंजाइश कम होती है। * '''जिंक फिंगर न्यूक्लिएज़ (ZFNs):''' ये लैब में तैयार किए गए शुरुआती "प्रोग्रामेबल" उपकरण थे, लेकिन इनका निर्माण काफी महंगा और जटिल था।<ref>{{Cite journal|last=Carroll|first=D|date=|title=Progress and prospects: Zinc-finger nucleases as gene therapy agents|url=https://www.nature.com/articles/gt2008145|journal=Gene Therapy|language=en|volume=15|issue=22|pages=1463–1468|doi=10.1038/gt.2008.145|issn=0969-7128|pmc=2747807|pmid=18784746}}</ref> * '''टैलेन्स (TALENs):''' इन्हें डिज़ाइन करना ZFNs से आसान है, लेकिन इनका बड़ा आकार कोशिकाओं तक पहुँचाने में चुनौती पैदा करता है। * '''क्रिस्पर-कैस९ (CRISPR-Cas9):''' यह आज की सबसे क्रांतिकारी तकनीक है। यह [[जीवाणु|बैक्टीरिया]] के [[प्रतिरक्षा तंत्र]] से प्रेरित है। इसकी सादगी और कम लागत ने इसे दुनिया भर की लैब तक पहुँचा दिया है।<ref>{{Cite journal|last=D.Hsu|first=Patrick|last2=S.Lander|first2=Eric|last3=Zhang|first3=Feng|date=|title=Development and Applications of CRISPR-Cas9 for Genome Engineering|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0092867414006047|journal=Cell|language=en|volume=157|issue=6|pages=1262–1278|doi=10.1016/j.cell.2014.05.010|pmc=4343198|pmid=24906146}}</ref> == अनुप्रयोग: विज्ञान और समाज पर प्रभाव == जीनोम संपादन केवल प्रयोगशाला तक सीमित नहीं है [[चित्र:एक आधुनिक कृषि आनुवंशिकी अनुसंधान प्रयोगशाला.png|अंगूठाकार|बाएँ|कृषि विज्ञान में संपादन का उपयोग फसलों को बेहतर बनाने के लिए किया जा रहा है।]] * '''चिकित्सा:''' सिकल सेल एनीमिया जैसे जन्मजात रोगों का इलाज और कैंसर इम्यूनोथेरेपी में इसका परीक्षण चल रहा है।<ref>{{Cite journal|last=Khan|first=Sikandar Hayat|date=|title=Genome-Editing Technologies: Concept, Pros, and Cons of Various Genome-Editing Techniques and Bioethical Concerns for Clinical Application|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2162253119300587|journal=Molecular Therapy - Nucleic Acids|language=en|volume=16|pages=326–334|doi=10.1016/j.omtn.2019.02.027|pmc=6454098|pmid=30965277}}</ref> * '''कृषि:''' ऐसी फसलें तैयार की जा रही हैं जो सूखे या कीटों को झेल सकें और जिनमें ज़्यादा पोषण हो।<ref>{{Cite journal|last=Saurabh|first=Satyajit|date=|title=Genome Editing: Revolutionizing the Crop Improvement|url=https://link.springer.com/10.1007/s11105-021-01286-7|journal=Plant Molecular Biology Reporter|language=en|volume=39|issue=4|pages=752–772|doi=10.1007/s11105-021-01286-7|issn=0735-9640}}</ref> * '''पर्यावरण और पशु विज्ञान:''' [[मलेरिया]] फैलाने वाले मच्छरों की आबादी को नियंत्रित करने (जीन ड्राइव) और विलुप्त हो चुके जानवरों को वापस लाने की कोशिशें जारी हैं।<ref>{{Cite journal|last=Hammond|first=Andrew|last2=Galizi|first2=Roberto|last3=Kyrou|first3=Kyros|last4=Simoni|first4=Alekos|last5=Siniscalchi|first5=Carla|last6=Katsanos|first6=Dimitris|last7=Gribble|first7=Matthew|last8=Baker|first8=Dean|last9=Marois|first9=Eric|date=|title=A CRISPR-Cas9 gene drive system targeting female reproduction in the malaria mosquito vector Anopheles gambiae|url=https://www.nature.com/articles/nbt.3439|journal=Nature Biotechnology|language=en|volume=34|issue=1|pages=78–83|doi=10.1038/nbt.3439|issn=1087-0156|pmc=4913862|pmid=26641531}}</ref> == नैतिक दुविधा और भविष्य == [[चित्र:एक कांच की माइक्रोइंजेक्शन सुई की एक यथार्थवादी सूक्ष्म (microscopic) तस्वीर.png|अंगूठाकार|दाएँ|भ्रूण संपादन (Embryo editing) की प्रक्रिया, जो गंभीर नैतिक बहस का केंद्र है।]] जहाँ यह तकनीक वरदान है, वहीं इसके कुछ नैतिक खतरे भी हैं। सबसे बड़ी बहस 'जनन-कोशिका संपादन' (Germline editing) को लेकर है। यदि भ्रूण में बदलाव किया जाए, तो वह हमेशा के लिए आने वाली पीढ़ियों का हिस्सा बन जाएगा। 2018 में चीन के वैज्ञानिक '''ही जियानकुई''' ने जब दुनिया के पहले 'जीन-संपादित बच्चों' की घोषणा की, तो पूरे विश्व में खलबली मच गई।<ref>{{Cite web|url=https://www.statnews.com/2018/11/28/chinese-scientist-defends-creating-gene-edited-babies/|title=Amid uproar, Chinese scientist defends creating gene-edited babies|last=Begley|first=Sharon|date=2018-11-28|website=STAT|language=en-US|access-date=2026-03-12}}</ref> इसे एक गैर-ज़िम्मेदाराना कदम माना गया क्योंकि इसके दीर्घकालिक परिणाम अनिश्चित थे। इसी वजह से आज 'डिज़ाइनर बेबी' की अवधारणा पर दुनिया भर में कड़े प्रतिबंध हैं। == सन्दर्भ == {{reflist|30em}} == अतिरिक्त पठन == * Iancu, Daniela (2023). "Chapter 1 - Genomic editing: From human health to the "perfect child"". In Hostiuc, Sorin (ed.). Clinical Ethics At the Crossroads of Genetic and Reproductive Technologies (2nd ed.). Academic Press. pp. 1–32. [https://www.sciencedirect.com/science/chapter/edited-volume/abs/pii/B9780443190452000039?via%3Dihub doi:10.1016/B978-0-443-19045-2.00003-9]. ISBN 978-0-443-19045-2. * "[https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2020/summary/ The Nobel Prize in Chemistry 2020]". Nobel Foundation. [https://web.archive.org/web/20201007095908/https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2020/summary/ Archived] from the original on 7 October 2020. [[श्रेणी:आनुवांशिकी]] [[श्रेणी:जैव प्रौद्योगिकी]] [[श्रेणी:आणविक जीव विज्ञान]] e4poy48loogv80igyv3dlri4cdetigs उवसग्गहरम् स्तोत्र 0 1609600 6534285 6529867 2026-03-29T13:29:00Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:स्रोत कम|स्रोत कम]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534285 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=मार्च 2026}} '''उवसग्गहरम् स्तोत्र''' २३वें ''[[तीर्थंकर]]'' [[पार्श्वनाथ]] की स्तुति के लिये पढ़ा जाने वाला ''[[स्तोत्र]]'' है। इसकी रचना [[भद्रबाहु]] ने की थी जिनका जीवनकाल ईसापूर्व चौथी-तीसरी शताब्दी के आसपास था।{{Sfn|Kothary|2015|p=88}} इसकी भाषा [[प्राकृत]] है। इस [[स्तोत्र]] का पाठ [[श्वेताम्बर|श्वेतांबर]] संप्रदाय के अनुयायी करते हैं। यह श्वेताम्बर सम्प्रदाय के [[मूर्तिपूजक|मूर्तिपुजक]] उप-संप्रदाय के <nowiki>'''</nowiki>नवस्मरण<nowiki>'''</nowiki> में से एक है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2XfXAAAAMAAJ&q=%22uvasaggaharam+stotra%22+-wikipedia|title=Nava Smaraṇa: Nine Sacred Recitations of Jainism|last=Kapāsī|first=Vinoda|date=2007|publisher=Hindi Granth Karyalay|isbn=978-81-88769-05-6|language=en}}</ref> == पाठ == <poem> उवसग्गहरं पासं, पासं वंदामि कम्मघण-मुक्कं । विसहर-विस-निन्नासं मंगल-कल्लाण-आवासं ॥<br> विसहर-फुल्लिंग-मंतं कंठे धारेइ जो सया मणुओ । तस्स गह-रोग-मारी, दुट्ठ-जरा जंति उवसामं ॥<br> चिट्ठउ दूरे मंतो, तुज्झ पणामो वि बहुफलो होइ । नर तिरिएसु वि जीवा, पावंति न दुक्ख-दोगच्चं ॥<br> तुह सम्मत्ते लद्धे चिंतामणि कप्प-पायव-ब्भहिए । पावंति अविग्घेणं जीवा अयरामरं ठाणं ॥<br> इह संथुओ महायस भत्ति-भर-निब्भरेण हिअएण । ता देव! दिज्ज बोहिं, भवे भवे पास जिणचंद ॥ </poem> == किंवदंति == किंवदंति है कि [[भद्रबाहु]] ने इस स्तोत्र की रचना करके इसका पाठ किया जिससे उस समय व्याप्त [[प्लेग]] का प्रकोप शान्त हो गया। इसमें 5 छंद हैं। किंवदंति के अनुसार, इसमें 22 छंद थे और इसका पाठ अर्ध-देवताओं और अर्ध-देवी का आवाहन करता था। बाद में 17 छंद कम कर दिए गए। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} 6rq563gprqp671r2duejtzwdd7lnwss देवमणि पांडेय 0 1609660 6534319 6530405 2026-03-29T14:21:44Z संजीव कुमार 78022 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#ल2|शीह ल2]]) 6534319 wikitext text/x-wiki {{db-promo|help=off}} {{Infobox person|name=देवमणि पांडेय|image=|caption=|birth_date={{Birth date and age|1958|6|4}}|birth_place=[[सुलतानपुर]], [[उत्तर प्रदेश]], भारत|occupation=कवि, सिने गीतकार, लेखक, मंच संचालक|nationality=भारतीय|education=एम.ए. (हिन्दी और संस्कृत)|awards=बेस्ट लिरिक ऑफ दि इयर (2003), लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड (2026)}} == परिचय == '''देवमणि पांडेय''' (जन्म: 4 जून 1958) हिन्दी और उर्दू साहित्य के प्रतिष्ठित कवि, विद्वान और भारतीय फिल्म उद्योग के जाने-माने गीतकार हैं। उत्तर प्रदेश के सुल्तानपुर जिले में जन्मे पांडेय जी ने साहित्य, सिनेमा और मंच संचालन के क्षेत्र में विशिष्ट पहचान बनाई है। वे सम्प्रति मुम्बई में रहकर साहित्य और संस्कृति के संवर्धन में सक्रिय हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.rekhta.org/poets/devmani-pandey/profile?lang=hi#:~:text=%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%AE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%20%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A5%87%E0%A4%AF%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF&text=%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%2C%20%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6-,%E0%A5%A4,%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82%20%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%A4%20%E0%A4%B9%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%80%20%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A5%80%20%E0%A4%B9%E0%A5%88%E0%A4%82%20%E0%A5%A4|title=Devmani pandey - Profile & Biography|website=Rekhta|language=en|access-date=2026-03-14}}</ref> == शिक्षा एवं करियर == उन्होंने हिन्दी और संस्कृत विषयों में प्रथम श्रेणी में स्नातकोत्तर (एम.ए.) की उपाधि प्राप्त की है। उनका करियर बहुआयामी रहा है, जिसमें उन्होंने कवि सम्मेलनों और मुशायरों के सफल संचालन के साथ-साथ फिल्मों और धारावाहिकों के लिए कालजयी गीतों की रचना की है। वे [[केंद्रीय फिल्म प्रमाणन बोर्ड]] (CBFC) के सदस्य के रूप में भी अपनी सेवाएँ दे चुके हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.rekhta.org/poets/devmani-pandey/profile?lang=hi|title=देवमणि पांडेय - प्रोफ़ाइल एवं जीवनी {{!}} रेख़्ता|website=Rekhta|language=hi|access-date=2026-03-14}}</ref> == साहित्यिक कृतियाँ == === कविता संग्रह === * ''दिल की बातें'' (1999) * ''ख़ुशबू की लकीरें'' (2005) * ''अपना तो मिले कोई'' (2012) * ''कहां मंज़िलें कहां ठिकाना'' (2020) === गद्य एवं संस्मरण === * ''अभिव्यक्ति के इंद्रधनुष'' (लेख संग्रह, 2021) * ''सिने गीतकार'' (संस्मरण, 2023) * ''सिने जगत के शब्दशिल्पी'' (संस्मरण, 2023) == सिनेमा और टेलीविजन == देवमणि पांडेय ने फिल्म 'हासिल' (निर्देशक: तिग्मांशु धूलिया) से अपने फिल्मी सफर की शुरुआत की। फिल्म 'पिंजर' के उनके गीत "चरखा चलाती मां" को राष्ट्रीय स्तर पर ख्याति प्राप्त हुई। {| class="wikitable" |+प्रमुख फिल्मी गीत !गीत !फिल्म !संगीतकार !गायक/गायिका |- |"चरखा चलाती मां" |पिंजर |उत्तम सिंह |प्रीति उत्तम |- |"पुलिस केस ना बन जाए" |हासिल |जतिन ललित |ऋचा शर्मा |- |"सपनों की वादी में" |कहां हो तुम |रजत ढोलकिया |शंकर महादेवन, के.के., शान |- |"परदेसी राजा" |तारा- द जर्नी ऑफ लव |सिद्धार्थ कश्यप |मधुश्री |- |"छलका है मौसम का जादू" |कहा हो तुम |रजत ढोलकिया |सुनिधि चौहान |} == पुरस्कार एवं सम्मान == * '''लाइफटाइम अचीवमेंट अवॉर्ड (2026):''' जश्न-ए-उर्दू (दुबई) द्वारा मुम्बई के नेहरू सेंटर में प्रदान किया गया। * '''निराला सृजन सम्मान (2024):''' आईएनटी आदित्य बिरला सेंटर फॉर परफॉर्मिंग आर्ट्स, मुम्बई। * '''डॉ. हरिवंश राय बच्चन साहित्य रत्न पुरस्कार (2023):''' हिंदीभाषी एकता परिषद, ठाणे। * '''साहित्य गौरव सम्मान (2016):''' मोहनलाल सुखाड़िया विश्वविद्यालय, उदयपुर। * '''बेस्ट लिरिक ऑफ दि इयर (2003):''' फिल्म 'पिंजर' के गीत के लिए ज़ी म्यूज़िक अवॉर्ड। == सामाजिक एवं सांस्कृतिक योगदान == वे वर्तमान में '''इंशाद फाउंडेशन''' और '''साहित्यायन फाउंडेशन''' के निदेशक हैं। साहित्यायन फाउंडेशन की तरफ़ से प्रतिवर्ष नंदलाल पाठक साहित्य पुरस्कार दिया जाता है,जो हिन्दी साहित्य का एक प्रतिष्ठित सम्मान है। == सन्दर्भ == <references /> tpvbfqrlbqa4vgvqtdtq50j0fwkw2p8 मारा मातोचेक 0 1609661 6534289 6530358 2026-03-29T13:48:33Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:ख़राब अनुवाद|ख़राब अनुवाद]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534289 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=मार्च 2026}} मारा माटोसेक (नी जेंड्रासिक, 12 सितंबर 1885 - 8 मई 1967), जिन्हें मारिजा के नाम से भी जाना जाता है, एक [[क्रोएशियाई]] लोक [[लेखक]], कवि और [[नाटककार]] थे। वह एक महिला विरासत अधिकार कार्यकर्ता, मताधिकारवादी और किसान आंदोलन की सदस्य भी थीं। वह क्रोएशियाई किसान पार्टी (क्रोएशियाई: ह्रवत्स्का सेलजास्का स्ट्रांका, एचएसएस) के लिए एक राजनीतिक प्रचारक थीं और उन्होंने एचएसएस सांस्कृतिक संगठन, सेलजास्का स्लोगा की स्थानीय शाखाओं का आयोजन किया था। ==जीवनी== माटोसेक का जन्म 12 सितंबर 1885 को ड्रंजे में हुआ था, जो उस समय क्रोएशिया-स्लावोनिया साम्राज्य का हिस्सा था। उनके माता-पिता लुका जेंड्रासिक और मारा व्रबानिक थे। उन्होंने 1896 में दुरसेवैक के पब्लिक स्कूल से [[स्नातक]] की उपाधि प्राप्त की। माटोसेक ने कम उम्र में बढ़ई स्टेजेपन माटोसेक से शादी की और चार बच्चों को जन्म दिया। प्रथम विश्व युद्ध शुरू होने के बाद, उनके पति ऑस्ट्रो-हंगेरियन सेना में एक सैनिक के रूप में भर्ती हुए। उन्हें रूसी मोर्चे पर पकड़ लिया गया और युद्धबंदी के रूप में साइबेरिया ले जाया गया। उनके पति युद्ध से नहीं लौटे, इसलिए वह अकेले ही खेती करती थीं। उन्होंने बाद में लिखा कि ग्रामीण इलाकों की किसान महिलाओं को शहरों में रहने वाली महिलाओं की तुलना में लाभ मिलता था, क्योंकि किसान महिलाएं अपनी जमीन पर रहती थीं, उनके पास खाने के लिए रोटी होती थी और वे हर दिन अपने बच्चों के साथ रहती थीं। <ref>{{Cite journal|last=Atlagić|first=Marko|last2=Martinović|first2=Aleksandar|date=2021|title=The SFRY did not fall apart: It was intentionally broken up|url=https://doi.org/10.5937/napredak2-34620|journal=Napredak|volume=2|issue=3|pages=75–94|doi=10.5937/napredak2-34620|issn=2683-6106}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Trgovec|first=Dubravka|last2=Franković|first2=Sanda|date=2021|title=Jelka pl. Labaš Blaškovečka - prva predstojnica Škole za sestre pomoćnice u Zagrebu|url=https://doi.org/10.11608/sgnj.26.3.1|journal=Sestrinski glasnik|volume=26|issue=3|pages=166–174|doi=10.11608/sgnj.26.3.1|issn=1848-705X}}</ref> 1918 में, माटोसेक स्टेजेपन रेडिक और एंटुन रेडिक की क्रोएशियाई किसान पार्टी (क्रोएशियाई: ह्रवत्स्का सेलजास्का स्ट्रांका, एचएसएस) के लिए एक राजनीतिक प्रचारक बन गए और पार्टी में शामिल हो गए। उन्होंने 1920 में कोप्रिवनिका में पार्टी की एक बड़ी सभा में अपना पहला भाषण दिया था और 1920 के दशक में वह पार्टी में सक्रिय थीं। उन्होंने एचएसएस से जुड़े सांस्कृतिक संगठन, सेल्ज़ाक्का स्लोगा [एचआर] (किसान सद्भाव) की स्थानीय शाखाओं का आयोजन किया। वह सार्वजनिक रूप से इस बात की आलोचना कर रही थीं कि कैसे महिलाओं को राष्ट्रीय चुनावों में वोट देने की अनुमति नहीं दी जाती है और उन्होंने विरासत के अधिकारों में बदलाव के लिए अभियान चलाया।<ref>{{Citation|title=Prva antologija slovenske lirike na Slovaškem|date=2021-11-22|url=https://doi.org/10.4312/obdobja.40.2784-7152.56|work=Slovenska poezija|publisher=Znanstvena založba Filozofske fakultete Univerze v Ljubljani (Ljubljana University Press, Faculty of Arts)|access-date=2026-03-14}}</ref> 1924 में एचएसएस नेता स्टेजेपन रेडिक के मॉस्को में पीजेंट इंटरनेशनल में शामिल होने के बाद, माटोसेक ने पार्टी छोड़ दी। 1927 में, विरोविटिका के पास, कोरिजा गांव में जाने के बाद, माटोसेक ने वहां एक महिला गायक मंडल और एक शौकिया थिएटर कंपनी का नेतृत्व किया। उन्होंने 1930 के दशक में कंपनी के प्रदर्शन के लिए लोक नाटक लिखे। उनके नाटक सेलजास्का स्लोगा सांस्कृतिक कार्यक्रम के हिस्से के रूप में पोड्रविना, ह्रवात्स्को ज़गोरजे और ज़गरेब में भी प्रदर्शित किए गए थे। माटोसेक ने कविता भी लिखी और लोक कविताएं, कहावतें और कहावतें भी रिकॉर्ड कीं। उन्होंने अपने लोक संग्रह में स्लावा कोवाक और काटा जाजनसेरोवा जैसे नृवंशविज्ञानियों के साथ सहयोग किया। यूगोस्लाविया के राजा अलेक्जेंडर प्रथम की शाही तानाशाही (1929-1931) के दौरान, माटोसेक राजनीतिक उत्पीड़न के डर से सार्वजनिक उपस्थिति से हट गए। 1935 में, ज़ाग्रेब की यात्रा के दौरान माटोसेक की मुलाकात क्रोएशियाई [[पत्रकार]] मारिजा ज्यूरिक ज़ागोर्का से हुई। ज़ागोर्का एक किसान लेखिका के रूप में माटोसेक से प्रभावित थे और उन्होंने महिला पत्रिका ज़ेन्स्की सूची (महिला पेपर) में उनके बारे में लेख प्रकाशित किए। ज़ागोर्का के साथ उसकी दोस्ती के कारण, माटोसेक का लेखन बोस्निया, क्रोएशिया और स्लोवेनिया की पत्रिकाओं में प्रकाशित हुआ और उसके कुछ काम का अनुवाद किया गया।<ref>{{Cite journal|last=Drimal|first=D.|last2=Kasencak|first2=M.|last3=Kolenic|first3=F.|last4=Kramarcik|first4=A.|last5=Kovac|first5=L.|date=2019-11-28|title=Pecularities of electron beam welding of hot-rolled aluminum-lithium alloys|url=https://doi.org/10.15407/as2019.11.07|journal=Avtomatičeskaâ svarka (Kiev)|volume=2019|issue=11|pages=46–51|doi=10.15407/as2019.11.07|issn=0005-111X}}</ref> 1937 में, माटोसेक [[किसान]] [[आंदोलन]] को बढ़ावा देने और स्थानीय महिलाओं को सार्वजनिक सक्रियता में शामिल होने के लिए प्रोत्साहित करने के लिए बोस्निया की यात्रा पर गए। उन्होंने डर्वेंटा, डोबोज और तुजला जिलों का दौरा किया। वह बोस्नियाक आतिथ्य और इस्लामी संस्कृति से प्रभावित हुईं और उन्होंने 1939 में इस बारे में एक कविता लिखी। माटोसेक ने 1945 में राजनीतिक सक्रियता से संन्यास ले लिया, लेकिन अपनी मृत्यु तक लिखना जारी रखा। इस अवधि में उनके लेखन में केंद्रवाद-विरोधी, साम्यवाद-विरोधी, फासीवाद-विरोधी के साथ-साथ [[लोकतंत्र|लोकतांत्रिक]] कृषिवाद को बढ़ावा देने के विषय शामिल थे। माटोसेक की मृत्यु 8 मई 1967 को कोरिजा, सोशलिस्ट रिपब्लिक ऑफ क्रोएशिया, यूगोस्लाविया में 81 वर्ष की आयु में हो गई। उसे विरोविटिका में सिटी कब्रिस्तान में दफनाया गया था।<ref>{{Cite journal|last=Sekula|first=Janja|last2=Štefančić|first2=Domagoj|date=2024-12-08|title=42. granični bataljun JNA i srpski pobunjenici u općini Podravska Slatina do rujna 1991.|url=https://doi.org/10.22586/ss.24.1.9|journal=Scrinia Slavonica|volume=24|issue=1|pages=217–245|doi=10.22586/ss.24.1.9|issn=1848-9109}}</ref> ==परंपरा== 2011 में नाडा प्रकासिन द्वारा माटोसेक के जीवन और कार्य के बारे में एक वृत्तचित्र बनाया गया था। उनके बारे में मीरा कोलार-दिमित्रीजेविक और व्लात्को स्मिलजानिक द्वारा दो किताबें लिखी गई हैं। माटोसेक की लिखित कृतियों का एक संग्रह उनकी [[मृत्यु]] की 50वीं वर्षगांठ के उपलक्ष्य में प्रकाशित किया गया था। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Matočec, Mara}} [[Category:क्रोएशियाई किसान पार्टी के राजनेता]] carnk19iy6fpkoc28e070d7fimbua5w चिन्नादना नी कोसम 0 1609670 6534299 6530435 2026-03-29T13:53:43Z संजीव कुमार 78022 प्रारूपी सुधार 6534299 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = चिन्नादना नी कोसम | image = | caption = | director = [[ए_करुणाकरण|ए. करुणाकरण]] | writer = ए. करुणाकरण | producer = एन. सुधाकर रेड्डी<br />निकिता रेड्डी | starring = [[नितिन]]<br />[[मिष्ठी]] | music = [[अनूप रूबेंस]] | cinematography = आई. एंड्रयूज | editing = [[प्रवीण पुड़ी]] | distributor = एशियन मूवीज़ & सिनेगेलेक्सी इंक्ल. (ओवरसीज)<ref name="Overseas">{{cite web|url=https://www.indiaglitz.com/-chinnadaana-nee-kosam-overseas-release-by-asian-movies--cinegalaxy-telugu-news-118806|title="Chinnadaana Nee Kosam" Overseas Release by Asian Movies & CineGalaxy|website=IndiaGlitz|date=17 November 2014|accessdate=23 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141223092306/http://www.indiaglitz.com/-chinnadaana-nee-kosam-overseas-release-by-asian-movies--cinegalaxy-telugu-news-118806|archivedate=23 December 2014}}</ref> | studio = श्रेष्ठ मूवीज़ | released = {{Film date|df=yes|2014|12|25}} | runtime = 140 मिनट्स | language = तेलुगु | budget = {{INRConvert|16|c}}<ref>{{cite web|url=https://www.indiaglitz.com/Chinnadana-Neekosam-telugu-movie-preview-19103|title=Chinnadana Neekosam – Yet another romantic entertainer from Nithin|website=IndiaGlitz|date=25 October 2014|accessdate=23 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141223084501/http://www.indiaglitz.com/Chinnadana-Neekosam-telugu-movie-preview-19103|archivedate=23 December 2014}}</ref> }} ''''चिन्नादना नी कोसम''' एक तेलुगु भाषा में बनी फिल्म है, जिसका लेखन और निर्देशन [[ए_करुणाकरण|ए. करुणाकरण]] ने किया था। इस फिल्म में [[नितिन]] और [[मिष्ठी]] मुख्य भूमिका में दिखाई गए हैं, और इन्होंने इसी फिल्म से तेलुगु सिनेमा में अपना डेब्यू किया था। इस फिल्म का नाम नितिन की 2012 में बनी फिल्म [[इश्क]] के गाने से लिया गया है। इस फिल्म का निर्माण नितिन के पिता एन सुधाकर रेड्डी और बहन निकिता रेड्डी ने श्रेष्ठ मूवीज़ के बैनर के तले किया है। ==कलाकार== * [[नितिन]] – नितिन * [[मिष्ठी]] – नंदिनी * [[पवन कल्याण]] – चरवाहा * नरेश – नितिन के पिता * सितारा – नितिन की माँ * [[नविका कोटिया]] – नितिन की छोटी बहन ==सन्दर्भ== {{reflist}} lyk7oj0p0niwewx1ccavnapntszl8nh 6534300 6534299 2026-03-29T13:53:59Z संजीव कुमार 78022 प्रारूपी सुधार 6534300 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = चिन्नादना नी कोसम | image = | caption = | director = [[ए_करुणाकरण|ए. करुणाकरण]] | writer = ए. करुणाकरण | producer = एन. सुधाकर रेड्डी<br />निकिता रेड्डी | starring = [[नितिन]]<br />[[मिष्ठी]] | music = [[अनूप रूबेंस]] | cinematography = आई. एंड्रयूज | editing = [[प्रवीण पुड़ी]] | distributor = एशियन मूवीज़ & सिनेगेलेक्सी इंक्ल. (ओवरसीज)<ref name="Overseas">{{cite web|url=https://www.indiaglitz.com/-chinnadaana-nee-kosam-overseas-release-by-asian-movies--cinegalaxy-telugu-news-118806|title="Chinnadaana Nee Kosam" Overseas Release by Asian Movies & CineGalaxy|website=IndiaGlitz|date=17 November 2014|accessdate=23 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141223092306/http://www.indiaglitz.com/-chinnadaana-nee-kosam-overseas-release-by-asian-movies--cinegalaxy-telugu-news-118806|archivedate=23 December 2014}}</ref> | studio = श्रेष्ठ मूवीज़ | released = {{Film date|df=yes|2014|12|25}} | runtime = 140 मिनट्स | language = तेलुगु | budget = {{INRConvert|16|c}}<ref>{{cite web|url=https://www.indiaglitz.com/Chinnadana-Neekosam-telugu-movie-preview-19103|title=Chinnadana Neekosam – Yet another romantic entertainer from Nithin|website=IndiaGlitz|date=25 October 2014|accessdate=23 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141223084501/http://www.indiaglitz.com/Chinnadana-Neekosam-telugu-movie-preview-19103|archivedate=23 December 2014}}</ref> }} '''''चिन्नादना नी कोसम''''' एक तेलुगु भाषा में बनी फिल्म है, जिसका लेखन और निर्देशन [[ए_करुणाकरण|ए. करुणाकरण]] ने किया था। इस फिल्म में [[नितिन]] और [[मिष्ठी]] मुख्य भूमिका में दिखाई गए हैं, और इन्होंने इसी फिल्म से तेलुगु सिनेमा में अपना डेब्यू किया था। इस फिल्म का नाम नितिन की 2012 में बनी फिल्म [[इश्क]] के गाने से लिया गया है। इस फिल्म का निर्माण नितिन के पिता एन सुधाकर रेड्डी और बहन निकिता रेड्डी ने श्रेष्ठ मूवीज़ के बैनर के तले किया है। ==कलाकार== * [[नितिन]] – नितिन * [[मिष्ठी]] – नंदिनी * [[पवन कल्याण]] – चरवाहा * नरेश – नितिन के पिता * सितारा – नितिन की माँ * [[नविका कोटिया]] – नितिन की छोटी बहन ==सन्दर्भ== {{reflist}} tlhephiumz3pmanlal3h6obu0ktewf9 ए करुणाकरण 0 1609674 6534305 6530447 2026-03-29T14:08:44Z संजीव कुमार 78022 प्रारूपी सुधार 6534305 wikitext text/x-wiki {{infobox person |name = ए. करुणाकरण |occupation = फिल्म निर्देशक, लेखक, पटकथा लेखक |image = A. Karunakaran in 2023.jpg |birth_date = {{birth date and age|1971|12|25}} |birth_place = [[देवकोट्टई]], [[तमिलनाडु]] |children = 2 |years_active = 1996 - अबतक }} '''''ए करुणाकरण''''' एक तेलुगु फिल्म निर्देशक है, जिनका जन्म 25 दिसंबर 1971 को तमिलनाडु के देवकोट्टई में हुआ था। इन्हें [[थोली प्रेमा (1998 फिल्म)|''थोली प्रेमा'']] (1998), ''[[हैप्पी]]'' (2006), [[डार्लिंग (2010)|''डार्लिंग'']] (2010)<ref name="Idlebrain">{{Cite web|url=http://www.idlebrain.com/celeb/interview/interview_karunakaran.html|title=Interview with Karunakaran|work=Idlebrain|last=Jeevi|date=12 July 2001}}</ref>, ''[[चिन्नादना नी कोसम]]'' (2014)<ref>{{Cite web|url=https://www.123telugu.com/reviews/chinnadana-nee-kosam-telugu-movie-review.html|title=Review : Chinnadana Nee Kosam- Routine but Entertaining|work=123Telugu|date=26 December 2014 }}</ref> आदि फिल्मों के लिए जाना जाता है। ==करियर== करुणाकरन ने ''कधल देशम'' (1996) के लिए एक क्लैप निर्देशक के रूप में अपना करियर शुरू किया, जब ससी ने उन्हें कथिर से मिलवाया। उन्होंने थोली प्रेमा (1998) से निर्देशन में पदार्पण करने से पहले भाग्यराज और शंकर के सहायक के रूप में काम किया था। उन्होंने मद्रास में रहते हुए पटकथा की कल्पना की और एक पत्रिका में पवन कल्याण को देखने के बाद उन्हें इस फिल्म में अभिनय के लिए चुना। थोली प्रेमा बॉक्स ऑफिस पर सफल रही। ==सन्दर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:1971 में जन्मे लोग]] 7umssl3ezqgu9lua1r9succtxgm627a 6534310 6534305 2026-03-29T14:14:21Z संजीव कुमार 78022 प्रारूपी सुधार 6534310 wikitext text/x-wiki {{infobox person |name = ए. करुणाकरण |occupation = फिल्म निर्देशक, लेखक, पटकथा लेखक |image = A. Karunakaran in 2023.jpg |birth_date = {{birth date and age|1971|12|25}} |birth_place = [[देवकोट्टई]], [[तमिलनाडु]] |children = 2 |years_active = 1996 - अबतक }} '''ए करुणाकरण''' एक तेलुगु फिल्म निर्देशक है, जिनका जन्म 25 दिसंबर 1971 को तमिलनाडु के देवकोट्टई में हुआ था। इन्हें [[थोली प्रेमा (1998 फिल्म)|''थोली प्रेमा'']] (1998), ''[[हैप्पी]]'' (2006), [[डार्लिंग (2010)|''डार्लिंग'']] (2010)<ref name="Idlebrain">{{Cite web|url=http://www.idlebrain.com/celeb/interview/interview_karunakaran.html|title=Interview with Karunakaran|work=आइडलब्रैन|last=जीवी|date=12 जुलाई 2001}}</ref>, ''[[चिन्नादना नी कोसम]]'' (2014)<ref>{{Cite web|url=https://www.123telugu.com/reviews/chinnadana-nee-kosam-telugu-movie-review.html|title=Review : Chinnadana Nee Kosam- Routine but Entertaining|work=123तेलुगू|date=26 दिसम्बर 2014 }}</ref> आदि फिल्मों के लिए जाना जाता है। ==करियर== करुणाकरन ने ''कधल देशम'' (1996) के लिए एक क्लैप निर्देशक के रूप में अपना करियर शुरू किया, जब ससी ने उन्हें कथिर से मिलवाया। उन्होंने थोली प्रेमा (1998) से निर्देशन में पदार्पण करने से पहले भाग्यराज और शंकर के सहायक के रूप में काम किया था। उन्होंने मद्रास में रहते हुए पटकथा की कल्पना की और एक पत्रिका में पवन कल्याण को देखने के बाद उन्हें इस फिल्म में अभिनय के लिए चुना। थोली प्रेमा बॉक्स ऑफिस पर सफल रही। ==सन्दर्भ== {{reflist}} {{Authority control}} [[श्रेणी:1971 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:तमिल फ़िल्म निर्देशक]] 19ut4ds57bhqslh9gen6pfjub5pxokr थोली प्रेमा (1998 फिल्म) 0 1609675 6534307 6530446 2026-03-29T14:10:45Z संजीव कुमार 78022 प्रारूपी सुधार 6534307 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = थोली प्रेमा | image = | caption = | director = [[ए करुणाकरण]] | producer = [[जी वी जी राजू]] | writer = [[चिंतापल्ली रमना]] {{small|(संवाद)}} | screenplay = [[ए करुणाकरण]] | story = [[ए करुणाकरण]] | starring = [[पवन कल्याण]]<br />[[कीर्ती रेड्डी]] | music = [[देवा (संगीतकार)|देवा]] | cinematography = [[छोटा के. नायडू]] | editing = [[मार्तंड के. वेंकटेश]] | studio = एस एस सी आर्ट्स | released = {{Film date|df=y|1998|7|24}} | runtime = 146 मिनट्स | country = भारत | language = तेलुगु | budget = <!--Must be attributed to a reliable published source with an established reputation for fact-checking. No blogs, no IMDb.--> | gross = <!--Must be attributed to a reliable published source with an established reputation for fact-checking. No blogs, no IMDb.--> }} '''''थोली प्रेमा''''' 1998 में प्रस्तुत की गई एक तेलुगु फिल्म है, जिसका लेखन और निर्देशन [[ए_करुणाकरण|ए करुणाकरण]] ने किया था। इस फिल्म में [[पवन कल्याण]] और [[कीर्ति रेड्डी]] ने मुख्य भूमिका निभाई है, और संगीतकार [[देवा (संगीतकार) |देवा]] रहे हैं।<ref>{{Cite web |date=1 September 2018 |title=Birthday Special: Power Star Pawan Kalyan! How the actor got his big break and became successful |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/photo-features/birthday-special-power-star-pawan-kalyan-how-the-actor-got-his-big-break-and-became-successful/photostory/65637154.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211116005707/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/photo-features/birthday-special-power-star-pawan-kalyan-how-the-actor-got-his-big-break-and-became-successful/photostory/65637154.cms |archive-date=16 नवम्बर 2021 |access-date=16 नवम्बर 2021 |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]}}</ref> फिल्म की छायांकन वाई. महीधर और छोटा के. नायडू ने की थी। यह फिल्म बॉक्स ऑफिस पर सुपर ब्लॉकबस्टर साबित हुई और पवन कल्याण के लिए एक बड़ी सफलता मानी गई।<ref name=":2">{{Cite web |last=Vyas |date=2019-09-02 |title=A star with unfathomable craze - Pawan Kalyan |url=https://www.thehansindia.com/cinema/tollywood/a-star-with-unfathomable-craze--pawan-kalyan-560451 |access-date=2024-07-29 |website=[[The Hans India]] |language=en}}</ref> इसे तेलुगु सिनेमा की सबसे प्रतिष्ठित रोमांटिक फिल्मों में से एक माना जाता है। <ref>{{Cite web |last=हेमन्त कुमार सीआर |date=2018-02-08 |title=Tholi Prema: Pawan Kalyan-Keerthi Reddy’s romantic classic continues to inspire filmmakers even after 20 years |url=https://www.firstpost.com/entertainment/tholi-prema-pawan-kalyan-keerthi-reddys-romantic-classic-continues-to-inspire-filmmakers-even-after-20-years-4341755.html |access-date=2024-07-26 |website=फ़र्स्टपोस्ट |language=en-us}}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} 3a2peyke9icfncb5a5b3j7wupiunt5g मृदुल तिवारी 0 1609705 6534494 6533203 2026-03-30T04:27:13Z CommonsDelinker 743 "MridulTiwari.png" को हटाया। इसे कॉमन्स से [[commons:User:Krd|Krd]] ने हटा दिया है। कारण: No permission since 22 March 2026 6534494 wikitext text/x-wiki {{हहेच लेख| कारण=विश्वसनीय संदर्भ की जरूरत है। हटा देना चाहिए।| चर्चा_पृष्ठ= विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मृदुल तिवारी}} {{Infobox person | name = [[मृदुल तिवारी]] | image = | caption = मृदुल तिवारी (डिजिटल उद्यमी और अभिनेता) | birth_date = {{birth date and age|2000|3|7}} | birth_place =[[ इटावा]], उत्तर प्रदेश, भारत | residence = [[ग्रेटर नोएडा]], [[उत्तर प्रदेश]], भारत | occupation = [[यूट्यूबर]], [[अभिनेता]], डिजिटल कंटेंट क्रिएटर | nationality = [[भारतीय]] | education = स्नातक (ग्रेजुएशन) | alma_mater = [[मेरठ विश्वविद्यालय]] | years_active = 2018–वर्तमान | known_for = [[बिग बॉस 19]], "The MriDul" यूट्यूब चैनल | parents = राघवेंद्र तिवारी (पिता), शशि तिवारी (माता) | relatives = प्रगति तिवारी (बहन) | height = 175 सेमी | net_worth = ₹10–12 करोड़ (अनुमानित) }} '''मृदुल तिवारी''' (जन्म: 7 मार्च 2000) एक भारतीय डिजिटल क्रिएटर और टेलीविजन व्यक्तित्व हैं। वे अपने यूट्यूब चैनल '''"The MriDul"''' के लिए प्रसिद्ध हैं, जिस पर 1.9 करोड़ से अधिक सब्सक्राइबर्स हैं। 2025 में वे रियलिटी शो '''[[बिग बॉस 19]]''' में एक प्रमुख प्रतियोगी के रूप में शामिल हुए।<ref name="News18">[https://www.news18.com/movies/television/bigg-boss-19-who-is-mridul-tiwari-latest-confirmed-contestant-of-salman-khan-show-9520094.html "Who is Mridul Tiwari?"], News18, 2026.</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == [[मृदुल तिवारी]] का जन्म उत्तर प्रदेश के इटावा के एक मध्यमवर्गीय परिवार में हुआ था। उनके पिता राघवेंद्र तिवारी और माता शशि तिवारी हैं। उनकी बहन, प्रगति तिवारी, भी एक सफल यूट्यूबर हैं। मृदुल ने अपनी स्कूली शिक्षा ग्रेटर नोएडा से प्राप्त की और मेरठ विश्वविद्यालय से स्नातक की डिग्री पूरी की।<ref name="TimesNow">[https://www.timesnowhindi.com/photos/education/who-is-bigg-boss-fame-mridul-tiwari-youtuber-education-qualification-profile-biography-photo-gallery-152536416 "Mridul Tiwari Education Details"], Times Now Hindi, 2026.</ref> == करियर == मृदुल ने अक्टूबर 2018 में अपना डिजिटल सफर शुरू किया। उनका कंटेंट मुख्य रूप से उत्तर भारतीय मध्यमवर्गीय परिवारों की कॉमेडी और ड्रामा पर केंद्रित होता है। === बिग बॉस 19 और विवाद === मृदुल ने 2025 में 'बिग बॉस 19' में भाग लिया। शो से उनके अचानक निष्कासन ने काफी विवाद पैदा किया। '''दैनिक भास्कर''' को दिए एक विशेष साक्षात्कार में, मृदुल ने शो के निर्माताओं पर गंभीर आरोप लगाए। उन्होंने बताया कि शो के अंदर 50 लोगों को बुलाकर केवल 4 पर्चियों के आधार पर उन्हें बाहर कर दिया गया, जो पूरी तरह से अन्यायपूर्ण था। उन्होंने इस प्रक्रिया को "धोखा" और "पब्लिसिटी स्टंट" करार दिया।<ref name="Bhaskar">[https://www.bhaskar.com/entertainment/bollywood/news/after-leaving-the-house-mridul-tiwari-said-50-people-were-called-and-given-4-slips-and-thrown-out-of-the-house-136419125.html "बिग बॉस से निकलने के बाद मृदुल तिवारी का बड़ा खुलासा"], दैनिक भास्कर, 2026.</ref> इंडिया टुडे की रिपोर्ट के अनुसार भी मृदुल ने इस एविक्शन को "मजाक" बताया था।<ref name="IndiaToday">[https://www.indiatoday.in/entertainment/television/story/mridul-tiwari-says-bigg-boss-19-eviction-twist-was-unfair-it-felt-like-a-joke-2819525-2025-11-14 "Eviction felt like a joke: Mridul Tiwari"], India Today, 2025.</ref> == विवाद == === नोएडा लैंबोर्गिनी घटना === मई 2025 में, मृदुल तिवारी की लैंबोर्गिनी कार नोएडा में एक दुर्घटना का शिकार हुई। मीडिया रिपोर्ट्स (एनडीटीवी) के अनुसार, इस दुर्घटना में दो लोग घायल हुए थे, जिसके बाद मृदुल को काफी कानूनी और सोशल मीडिया आलोचनाओं का सामना करना पड़ा।<ref name="NDTV">[https://www.ndtv.com/india-news/who-is-youtuber-mridul-tiwari-whose-lamborghini-left-2-injured-in-noida-8052833 "Lamborghini accident: Who is Mridul Tiwari?"], NDTV, 2025.</ref> == जीवनशैली और संपत्तियां == मृदुल भारत के सबसे अमीर क्रिएटर्स में से एक हैं। टाइम्स ऑफ इंडिया की रिपोर्ट के अनुसार, उनके पास ₹4.5 करोड़ की लैंबोर्गिनी और अन्य लग्जरी गाड़ियाँ जैसे बीएमडब्ल्यू (BMW) और पोर्श (Porsche) हैं।<ref name="TOI">[https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/from-small-town-creator-to-owning-a-rs-4-5-crore-luxurious-car-a-look-at-bigg-boss-19-contestant-mridul-tiwaris-lifestyle-net-worth-and-more/photostory/124957758.cms "Mridul Tiwari's 4.5 Cr Car & Lifestyle"], TOI, 2026.</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.youtube.com/@TheMriDul आधिकारिक यूट्यूब चैनल] [[श्रेणी:भारतीय यूट्यूबर]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के व्यक्ति]] [[श्रेणी:बिग बॉस के प्रतियोगी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 2bd0kndwj2v1li0f0znzemfe6n77tyj पाचेटिया 0 1609717 6534325 6530704 2026-03-29T14:29:46Z संजीव कुमार 78022 [[Special:Contributions/Hinglajahra26|Hinglajahra26]] ([[User talk:Hinglajahra26|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6530703 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=मार्च 2026}} पाचेटिया (Panchetiya) राजस्थान राज्य के पाली जिले की मारवाड़ जंक्शन तहसील में स्थित एक ऐतिहासिक गाँव है। यह मध्यकालीन राजस्थानी चारण कवि, इतिहासकार, योद्धा और प्रशासक महाकवि दुरसा जी आढ़ा (1535–1655) से संबंधित माना जाता है। अपने जीवन के अंतिम समय में दुरसा जी आढ़ा अपने पुत्र किसनाजी आढ़ा के साथ पाँचेटिया में निवास करते थे। ऐतिहासिक महत्व पाचेटिया गाँव में दुरसा जी आढ़ा की स्मृति में बना देवल (स्मारक मंदिर) स्थित है। इसी परिसर में उनके पुत्र किसना जी आढ़ा का मंदिर तथा परिवार के सदस्यों की स्मृति में बनी कई छतरियाँ भी हैं। यह स्थान आढ़ा शाखा के चारण परिवारों के लिए पारंपरिक स्मृति स्थल माना जाता है। देवल परिसर के पास ही स्थित किसनालाव तालाब का निर्माण परंपरागत रूप से दुरसा जी आढ़ा के वंशजों द्वारा कराया गया माना जाता है। लोक परंपराओं के अनुसार इसका निर्माण 52 हाथियों की सहायता से कराया प्रमुख स्थल पाँचेटिया में स्थित प्रमुख ऐतिहासिक और धार्मिक स्थल निम्नलिखित हैं: 1. दुरसा जी आढ़ा का देवल 2. किसनाजी आढ़ा का मंदिर 3. शिव मंदिर 4. दुरश्याम मंदिर 5. धोलिया महल 6. कालिया महल 7. किसनालाव तालाब आढ़ा शाखा के चारण इस गाँव के प्रमुख जागीरदार अथवा ठाकुर माने जाते थे। 309siasut5ttfhhnex5vawopg15xbf7 गौतमी थेरी 0 1609718 6534328 6530724 2026-03-29T14:32:33Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:ख़राब अनुवाद|ख़राब अनुवाद]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534328 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=मार्च 2026}} {{धार्मिक जीवनी ज्ञानसन्दूक | name = गौतमी | native_name = ගෝතමී තෙරණිය | birth_name = मार्टिना कटानिया | birth_date = {{जन्म तिथि और आयु|1999|01|08}} | birth_place = [[कटानिया]], [[सिसिली]], [[इटली]] | nationality = इतालवी | religion = [[बौद्ध धर्म]] | school = [[थेरवाद बौद्ध धर्म]] | ordination = ९ दिसंबर २०२२ | teacher = अशिन नायका | dharma_name = गोतमी | monastic_name = धम्मभाणक | location = [[कोलंबो]], [[श्रीलंका]] | order = | website = {{Official website|https://venerablegotami.com/}} | image = Gotami Theri Dhamma teaching.jpg | image_size = 200 | caption = २०२६ में धम्म उपदेश के दौरान वंदनीय गोतमी थेरी | background = Red }} '''गोतमी थेरी''' (जन्म: ८ जनवरी १९९९ ; मूल नाम : '''मार्टिना कटानिया''') [[इटली]] मूल की [[थेरवाद बौद्ध धर्म|थेरवाद]] बौद्ध भिक्षुणी और धर्मप्रचारक हैं। उन्होंने ९ दिसंबर २०२२ को [[अशिन नायका]] के अधीन नवदीक्षित भिक्षुणी के रूप में [[संन्यास]] ग्रहण किया। वह ध्यान, [[धम्म]] और थेरवाद बौद्ध शिक्षाओं के प्रसार के लिए जानी जाती हैं तथा विशेष रूप से बौद्ध धर्म में महिलाओं की भूमिका और समकालीन समाज में संन्यास जीवन पर अपने विचारों के कारण पहचान रखती हैं। गोतमी ने यूरोप, संयुक्त राज्य अमेरिका और [[श्रीलंका]] में बौद्ध शिक्षाओं का अध्ययन और अभ्यास किया है। वह वर्तमान में [[कोलंबो]] में स्थित हैं और विभिन्न भाषाओं—जैसे [[सिंहली भाषा|सिंहली]], [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]], [[इतालवी भाषा|इतालवी]] और [[चीनी भाषा|चीनी]]—में [[धम्म]] प्रवचन देती हैं। उनकी आत्मकथात्मक पुस्तक ''गोतमी : धम्म द्वारा पुनर्लिखित एक जीवन'' (२०२६) पश्चिमी संन्यास जीवन और थेरवाद बौद्ध धर्म में महिलाओं की भूमिका पर आधारित है।<ref name="tricycle">{{Cite web|url=https://tricycle.org/article/ven-gotami-why-i-became-a-nun-at-23/|title=Ven. Gotami: Why I Became a Nun at 23|website=Tricycle: The Buddhist Review|publisher=Tricycle Foundation|access-date=3 March 2026}}</ref> == जीवनी == === प्रारंभिक जीवन और शिक्षा === गोतमी का जन्म '''मार्टिना कटानिया''' के रूप में ८ जनवरी १९९९ को [[कटानिया]], [[सिसिली]], [[इटली]] में हुआ था। वह एक श्रमिक-वर्गीय परिवार में पली-बढ़ीं और बचपन में एक [[कैथोलिक चर्च|कैथोलिक]] परिवार में पारंपरिक धार्मिक शिक्षा प्राप्त की। अपने विद्यालयी वर्षों के दौरान उन्होंने पढ़ने, भाषाओं और दुःख तथा नैतिकता से संबंधित दार्शनिक प्रश्नों में रुचि विकसित की।<ref name="bdg-book">{{cite web |title=Book Review: Gotamī: A Life Rewritten by the Dhamma |url=https://www.buddhistdoor.net/features/book-review-gotami-a-life-rewritten-by-the-dhamma/ |website=Buddhistdoor Global |date=७ जनवरी २०२६ |access-date=३ मार्च २०२६ }}</ref> उन्होंने कटानिया के [[:scn:Giusippina_Turrisi_Colonna|Giusippina Turrisi Colonna]] उच्च विद्यालय में अध्ययन किया, जहाँ उन्होंने विदेशी भाषाओं में विशेष अध्ययन किया। इस अवधि के दौरान उन्होंने [[चीनी भाषा|चीनी]] और अंग्रेज़ी का अध्ययन किया और [[पाली]] में श्लोकों को याद करना शुरू किया, जो [[थेरवाद बौद्ध धर्म]] की धार्मिक भाषा है। बाद में भाषा अध्ययन उनके कार्य का महत्वपूर्ण हिस्सा बन गया, जहाँ उन्होंने इतालवी, चीनी और अंग्रेज़ी भाषाओं में निजी शिक्षक और अनुवादक के रूप में कार्य किया।<ref name=":3" /> बाद में वह [[नेपल्स]] चली गईं और [[University of Naples "L'Orientale"]] से एशिया और अफ्रीका की भाषाओं और संस्कृतियों में कला स्नातक की डिग्री प्राप्त की।<ref name="bdg-book" /> उनके विश्वविद्यालय अध्ययन ने [[दर्शन]], [[नैतिकता]] और चिंतनशील [[आध्यात्मिकता]] के प्रति उनकी रुचि को और विकसित किया।<ref name=":4" /> === बौद्ध धर्म से परिचय === उनके कथन के अनुसार, उन्होंने किशोरावस्था में पहली बार बौद्ध धर्म के बारे में सुना, जब एक शिक्षक ने कक्षा चर्चा के दौरान कटानिया में स्थित एक श्रीलंकाई बौद्ध मंदिर का उल्लेख किया। इसके बाद उन्होंने उस मंदिर का दौरा किया और बाद में ध्यान सत्रों तथा [[वेसाक]] उत्सवों में भाग लेना शुरू किया।<ref name=":1">{{cite web |title=Inner freedom vs external freedom: What is true liberation for women? |url=https://www.sundayobserver.lk/2026/03/08/spectrum/73406/inner-freedom-vs-external-freedom-what-is-true-liberation-for-women/ |website=Sunday Observer |date=८ मार्च २०२६ |access-date=१२ मार्च २०२६ }}</ref> विद्यालय के दौरान उन्होंने भाषाओं और साहित्य में गहरी रुचि विकसित की। उन्होंने [[चीनी भाषा]] और [[अंग्रेज़ी भाषा]] का अध्ययन किया तथा [[बौद्ध पूजा-पद्धति]] में प्रयुक्त पाली श्लोकों को याद किया। नेपल्स में विश्वविद्यालय की पढ़ाई के लिए जाने के बाद उन्होंने बौद्ध साधना का अधिक खुलकर अध्ययन करना शुरू किया।<ref name="tricycle" /> === बौद्ध धर्म में परिवर्तन === गोतमी की [[बौद्ध नैतिकता|बौद्ध सिद्धांतों]] में रुचि प्रारंभिक ग्रंथों को पढ़ने और थेरवाद भिक्षुओं द्वारा दिए गए ऑनलाइन उपदेशों को सुनने से विकसित हुई। धीरे-धीरे उन्होंने अनौपचारिक ध्यान अभ्यास से आगे बढ़कर [[चार आर्य सत्य]] और [[आर्य अष्टांगिक मार्ग]] जैसे बौद्ध धर्म के मूल सिद्धांतों का व्यवस्थित अध्ययन करना शुरू किया।<ref name=":0">{{cite book |last=Gethin |first=Rupert |title=The Foundations of Buddhism |publisher=Oxford University Press |year=१९९८ }}</ref> उनका [[कैथोलिक धर्म]] से बौद्ध धर्म की ओर परिवर्तन क्रमिक और अनुभव-आधारित बताया गया है, न कि विवादात्मक।<ref>{{cite book |last=Harvey |first=Peter |title=An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices |publisher=Cambridge University Press |year=२०१३ }}</ref> विश्वविद्यालय के वर्षों के दौरान उन्होंने [[धम्म]] पर अपने विचार ऑनलाइन मंचों और अनौपचारिक वार्ताओं के माध्यम से साझा करना शुरू किया, जिनमें चीनी और अंग्रेज़ी में की गई चर्चाएँ भी शामिल थीं। इसका उद्देश्य बौद्ध शिक्षाओं को सरल और सुलभ रूप में प्रस्तुत करना था।<ref name=":1" /> == दीक्षा और प्रशिक्षण == ९ दिसंबर २०२२ को, २३ वर्ष की आयु में, गोतमी ने [[थेरवाद बौद्ध धर्म]] परंपरा में [[बौद्ध भिक्षुणी|सामनेरी]] (नवदीक्षित भिक्षुणी) के रूप में [[अशिन नायका]] के अधीन दीक्षा ग्रहण की।<ref name="tricycle" /> दीक्षा के पश्चात उन्होंने [[दस शील]]ों का पालन किया और [[विनय]] के अनुसार औपचारिक संन्यास प्रशिक्षण आरम्भ किया। उनके दैनिक जीवन में प्रार्थना-पाठ, [[बौद्ध ध्यान|ध्यान]], धर्मग्रंथों का अध्ययन तथा विहार के सामुदायिक जीवन में सहभागिता शामिल रही।<ref name=":1" /> उनके प्रारम्भिक संन्यास प्रशिक्षण का एक भाग [[म्यांमार]] में सम्पन्न हुआ, जहाँ उन्होंने [[थेरवाद बौद्ध धर्म]] समुदायों के भीतर रहकर महिला संन्यास परंपराओं का अभ्यास किया। म्यांमार में प्रचलित व्यवस्था के अनुसार महिलाओं को पूर्ण [[भिक्षुणी]] दीक्षा सामान्यतः प्रदान नहीं की जाती; इसके स्थान पर वे [[थिलाशिन]] के रूप में दीक्षित होती हैं, जो संन्यास अनुशासन का पालन करने वाला एक स्त्री साध्वी समुदाय है।<ref name="bdg-book" /> गोतमी ने इस प्रणाली के अंतर्गत प्रशिक्षण प्राप्त किया और इसे बर्मी बौद्ध मठ जीवन के भीतर अनुशासित अध्ययन और सेवा का एक महत्वपूर्ण चरण बताया है।<ref name=":2" /> == उपदेश और प्रसार == [[File:Venerable Gotami.jpg|thumb|२०२६ में धम्म प्रवचन के दौरान वंदनीय गोतमी थेरी]] गोतमी ध्यान और [[थेरवाद बौद्ध धर्म]] के मूल सिद्धांतों का शिक्षण देती हैं, विशेष रूप से उनके दैनिक जीवन में प्रयोग और समकालीन समाज में संन्यास के महत्व पर बल देती हैं।<ref>{{cite news |title=විදේශීය භික්ෂුණියකගේ ධර්ම දේශනා ශ්‍රී ලංකාවේ |work=[[Silumina]] |language=si |date=2024}}</ref> उनके सार्वजनिक प्रवचनों और शैक्षिक सामग्री में नैतिक आचरण (''[[शील]]''), मानसिक अनुशासन (''[[समाधि]]''), और प्रज्ञा (''[[प्रज्ञा]]'') जैसे विषयों के साथ-साथ इच्छा, आसक्ति और बौद्ध धर्म में महिलाओं की भूमिका जैसे विषय शामिल होते हैं।<ref name="tricycle" /> वह [[धम्म]] प्रवचन और शिक्षण सामग्री कई भाषाओं में प्रस्तुत करती हैं, जिनमें [[सिंहली भाषा|सिंहली]], [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]], [[इतालवी भाषा|इतालवी]] और [[चीनी भाषा|चीनी]] शामिल हैं। उनके उपदेश प्रत्यक्ष कार्यक्रमों, साक्षात्कारों और डिजिटल माध्यमों के द्वारा भी साझा किए जाते हैं।<ref name=":3">{{cite news |title=Western Buddhist nun shares Dhamma teachings in Sri Lanka |work=[[Daily News (Sri Lanka)|Daily News]] |language=en |date=2024}}</ref><ref>{{cite news |title=විදේශීය භික්ෂුණියකගේ ධර්ම දේශනා ශ්‍රී ලංකාවේ |work=[[Dinamina]] |language=si |date=2024}}</ref> बौद्ध संस्थानों में निवास के दौरान उन्होंने सामुदायिक गतिविधियों तथा प्रशासनिक कार्यों में भी भाग लिया है।<ref>{{cite news |title=Foreign Buddhist nun delivers sermons in Sri Lanka |work=[[Lankadeepa]] |language=si |date=2024}}</ref> == वर्तमान == २०२४ तक गोतमी [[डैलस]], [[टेक्सास]] स्थित महारक्कित बौद्ध मंदिर (Maharakkhita Buddhist Temple) में दो वर्षों तक रहीं, जहाँ उन्होंने [[अशिन नायका]] के मार्गदर्शन में अपना संन्यास प्रशिक्षण और उपदेश कार्य जारी रखा। इस अवधि में उन्होंने मंदिर की **सचिव** के रूप में भी सेवा की और मठ से संबंधित प्रशासनिक कार्यों तथा सामुदायिक गतिविधियों में सहयोग किया। यह मंदिर [[थेरवाद बौद्ध धर्म]] परंपरा के अंतर्गत प्रवासी और पश्चिमी साधकों दोनों की सेवा करता है। इस समय के दौरान उन्होंने दैनिक पाठ, ध्यान सत्र, धर्मग्रंथ अध्ययन और सामुदायिक सेवा गतिविधियों में भाग लिया। साथ ही उन्होंने ध्यान, संन्यास और [[बौद्ध धर्म]] में महिलाओं की भूमिका जैसे विषयों पर साक्षात्कारों और डिजिटल मंचों के माध्यम से भी संवाद किया। उनके जीवन और युवा आयु में संन्यास लेने के निर्णय का उल्लेख ''[[Tricycle: The Buddhist Review]]'' में भी किया गया है।<ref name="tricycle" /><ref>{{cite book |last=Lamo |first=Karma Lekshe |title=Buddhist Women Across Cultures |publisher=[[SUNY Press]] |year=१९९९ }}</ref> संयुक्त राज्य अमेरिका में निवास के बाद गोतमी [[श्रीलंका]] चली गईं और वर्तमान में [[कोलंबो]] में स्थित हैं। श्रीलंका में उन्होंने [[धम्म]] प्रवचन और उपदेश [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] तथा [[सिंहली भाषा|सिंहली]] में दिए हैं, जो स्थानीय साधकों और अंतरराष्ट्रीय अनुयायियों दोनों के लिए होते हैं।<ref name=":4">{{cite news |title=Young Western Buddhist nun shares Dhamma teachings in Sri Lanka |work=[[Daily News (Sri Lanka)|Daily News]] |language=en |date=2024}}</ref> इस अवधि में उनकी पुस्तक ''गोतमी: धम्म द्वारा पुनर्लिखित एक जीवन'' (अंग्रेज़ी: ''Gotamī: A Life Rewritten by the Dhamma'') (२०२६) समकालीन बौद्ध समुदायों में चर्चा का विषय बनी। यह कृति पश्चिमी संन्यास जीवन, सांस्कृतिक धार्मिक पहचान और थेरवाद बौद्ध धर्म में महिलाओं की भूमिका पर आधारित एक आत्मकथात्मक चिंतन के रूप में विभिन्न बौद्ध मीडिया और ऑनलाइन मंचों पर चर्चा में रही।<ref>{{cite news |title=බටහිර තරුණ භික්ෂුණියකගේ ධර්ම දේශනා ශ්‍රී ලංකාවේ |work=[[Sunday Observer (Sri Lanka)|Sunday Observer]] |language=si |date=2024}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:1999 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:बौद्ध भिक्षुणियाँ]] [[श्रेणी:इतालवी बौद्ध]] [[श्रेणी:थेरवाद बौद्ध धर्म]] [[श्रेणी:महिला धार्मिक नेता]] [[श्रेणी:इतालवी धार्मिक व्यक्ति]] n34jx9n1fmzif5u7sro85h86wl80ilt असासिनस क्रीड: ब्लडलाइंस 0 1609766 6534296 6531126 2026-03-29T13:51:10Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:ख़राब अनुवाद|ख़राब अनुवाद]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534296 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=मार्च 2026}} {{ज्ञानसन्दूक विडियो गेम | title = असासिनस क्रीड: ब्लडलाइंस | developer = [[Griptonite Games]] | publisher = [[Ubisoft]] | designer = शॉन ट्रूसडेल | artist = जैक स्कॉट हिल<br/>माइकल विलकॉक्स | writer = [[डार्बी मैकडेविट]] | series = ''[[असासिनस क्रीड]]'' | platforms = [[PlayStation Portable]] | released = {{vgrelease|NA|नवंबर 17, 2009|AUS|नवंबर 19, 2009}}{{vgrelease|EU|नवंबर 20, 2009}} | genre = [[Action-adventure game|एक्शन-एडवेंचर]], [[Stealth game|स्टेल्थ]] | modes = [[Single-player video game|एकल-खिलाड़ी]] }}असासिनस क्रीड: ब्लडलाइंस एक 2009 का [[एक्शन रोमांच गेम|एक्शन-एडवेंचर]] [[वीडियो खेल|वीडियो गेम]] है जिसे Griptonite Games द्वारा विकसित किया गया है और Ubisoft द्वारा प्रकाशित किया गया है। यह असासिनस क्रीड फ्रैंचाइज़ी की दूसरी स्पिन-ऑफ क़िस्त है, और असासिनस क्रीड (2007) की सीधी अगली कड़ी के रूप में कार्य करती है।<ref>{{Cite journal|last=Nguyen|first=Thierry|date=November 17, 2009|title=Assassin's Creed: Bloodlines Review|url=http://www.1up.com/reviews/assassin-creed-bloodlines-review|journal=[[1UP.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011172357/http://www.1up.com/reviews/assassin-creed-bloodlines-review|archive-date=October 11, 2016|access-date=December 13, 2017}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Clayman|first=David|date=November 18, 2009|title=Assassin's Creed: Bloodlines Review|url=http://www.ign.com/articles/2009/11/18/assassins-creed-bloodlines-review|journal=[[IGN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171214022101/http://www.ign.com/articles/2009/11/18/assassins-creed-bloodlines-review|archive-date=December 14, 2017|access-date=December 13, 2017}}</ref> उस गेम की घटनाओं के तुरंत बाद, ब्लडलाइन्स अल्तायर इब्न-ला 'अहद का अनुसरण करता है क्योंकि वह [[नाइट्स टेम्पलर|टेम्पलर ऑर्डर]] के अंतिम अवशेषों का अंत करने और उनकी योजनाओं के बारे में ज़्यादा जानने के लिए [[साइप्रस]] तक सफ़र करता है। यह गेम एक टेम्पलर एजेंट मारिया थोर्प के साथ अल्तायर के रिश्ते को भी पड़ताल करता है, जिसकी जान उसने पिछले गेम में बचाई थी और अंततः उसकी बेगम बनेगी। [[सोनी]] द्वारा जून 2009 में E3 सम्मेलन में अपने PlayStation Portable कंसोल के लिए एक नए टाइटल के तौर पर गेम का ऐलान हुआ था।<ref>{{Cite news|url=http://psp.ign.com/articles/989/989506p1.html|title=E3 2009: Assassin's Creed PSP Gets Official Name and Date|last=Devries|first=Jack|date=2 June 2009|work=[[IGN]]|access-date=June 5, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090612211749/http://psp.ign.com/articles/989/989506p1.html|archive-date=12 June 2009}}</ref> ब्लडलाइन्स नवंबर 2009 में असासिनस क्रीड II और असासिनस क्रीड II: डिस्कवरी के साथ-साथ जारी किया गया था और आलोचकों से मिश्रित समीक्षा मिली। सिलसिले में अगला स्पिन-ऑफ, असासिनस क्रीड III: लिबरैशन, अक्टूबर 2012 में जारी किया गया था। [[श्रेणी:स्रोतहीन कथनों वाले सभी लेख]] 2vxm7rzoliwx1t0tqvq4kylo1rrjte6 वायुगतिकीय केन्द्र 0 1609784 6534336 6531216 2026-03-29T14:38:53Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:ख़राब अनुवाद|ख़राब अनुवाद]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534336 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=मार्च 2026}} [[वायुगतिकी]] में, एक [[तरल|तरल पदार्थ]] के माध्यम से चलने वाले [[वायुपत्रक]] पर कार्य करने वाले [[बलाघूर्ण]] या मोमेंट् को वायुपत्रक के किसी बिन्दु पर लागू किए गए परिणामी [[उत्थापन]] तथा परिणामी [[कर्षण (भौतिकी)|कर्षण]] द्वारा गिना जा सकता है, तथा उस बिन्दु के चारों ओर एक विभिन्न परिणामि पिचिंग मोमेंट जिसका परिमाण इस विकल्प के साथ भिन्न होता है कि उत्थापन को कहाँ लागू किया जाना है। '''वायुगतिकीय केन्द्र''' वह बिन्दु है जिस पर वायुपत्र के लिए पिचिंग मोमेंट् गुणांक लिफ्ट गुणांक (यानी हमले के कोण) के साथ भिन्न नहीं होता है, जिससे विश्लेषण सरल हो जाता है।<ref name="NASA GRC 2006">{{Cite web|url=http://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/ac.html|title=Aerodynamic Center (ac)|last=Benson|first=Tom|year=2006|website=The Beginner's Guide to Aeronautics|publisher=NASA Glenn Research Center|access-date=2006-04-01}}</ref> : <math>{dC_m\over dC_L} =0</math> जहाँ <math>C_L</math> विमान का उत्थापन गुणांक है उत्थापन तथा कर्षण बलों को एक ही बिन्दु पर, दबाव के केन्द्र पर लागू किया जा सकता है। यद्यपि, दबाव के केन्द्र का स्थान आक्रमण के कोण में परिवर्तन के साथ महत्वपूर्ण रूप से चलता है तथा इस प्रकार वायुगतिकीय विश्लेषण के लिए अव्यावहारिक है। इसके बदले वायुगतिकीय केन्द्र का उपयोग किया जाता है तथा इसके परिणामस्वरूप इस बिन्दु पर कार्य करने वाले आक्रमण के कोण में परिवर्तन के कारण वृद्धिशील उत्थापन तथा कर्षण दिए गए वस्तु पर कार्य करने वाली वायुगतिकी बलों का वर्णन करने के लिए पर्याप्त है। [[श्रेणी:ज्यामितीय केन्द्र]] [[श्रेणी:वैमानिक अभियान्त्रिकी]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] 03cqmovbxvm52jis19fp3z54jrobj5j अली लारीजानी 0 1609787 6534340 6531229 2026-03-29T14:49:11Z संजीव कुमार 78022 स्रोतों में सुधार 6534340 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Ali Larijani, 2021-01-12 (cropped).jpg|अंगूठाकार|अली लारीजानी 2021 में ]] '''अली अर्दशिर लारीजानी''' (3 जून 1958<ref>{{Cite web|url=https://ofac.treasury.gov/recent-actions/20260115|title=Iran-related Designations|date=15 जनवरी 2026|website=ऑफ़िस ऑफ़ फोरेन असेट्स कंट्रोल|publisher=यूएस डिपार्टमेंट ऑफ़ द ट्रेज़री|archive-url=https://web.archive.org/web/20260127042841/https://ofac.treasury.gov/recent-actions/20260115|archive-date=27 जनवरी 2026|access-date=17 मार्च 2026}}</ref> – 17 मार्च 2026<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/articles/cj98mkl4eepo|title=ईरान ने अली लारिजानी के मारे जाने की पुष्टि की, इस्लामिक गणराज्य की वैचारिक और सुरक्षा व्यवस्था के आर्किटेक्ट थे|date=2026-03-17|website=बीबीसी हिन्दी|language=hi|access-date=2026-03-18}}</ref>) ईरानी राजनीतिज्ञ, सैन्य अधिकारी और दार्शनिक था, जिसने 2025 से 2026 में अपनी हत्या तक सर्वोच्च राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद के सचिव के रूप में कार्य किया। इससे पहले उस ने 2005 से 2007 तक इस पद पर कार्य किया था। दिसंबर 2025 से अपनी हत्या तक वो व्यापक रूप से ईरान का ''वास्तविक'' नेता माना जाता था।<ref name="defacto">{{Cite web|url=https://www.theaustralian.com.au/subscribe/news/1/?sourceCode=TAWEB_MRE170_a_BIN&dest=https%3A%2F%2Fwww.theaustralian.com.au%2Fbusiness%2Fthe-wall-street-journal%2Fde-facto-wartime-leader-ali-larijani-steers-irans-defiant-response-to-us%2Fnews-story%2F94590da082ac796310224d35aff6e764&memtype=anonymous&mode=premium&v21=GROUPA-Segment-1-NOSCORE|title=Iran’s 'suave' de facto leader the real power behind Mojtaba|website=द ऑस्ट्रेलियन|url-access=subscription}}</ref><ref name="defacto2">{{Cite news|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-890225|title=IDF kills Iran's Ali Larijani, Basij commander in massive targeted strikes|last=बॉब|first=योनाह जेरेमी|date=17 मार्च 2026|work=द जेरुसलम पोस्ट|access-date=17 मार्च 2026|archive-url=https://megalodon.jp/2026-0317-1833-27/https://www.jpost.com:443/israel-news/defense-news/article-890225|archive-date=17 मार्च 2026|last2=स्टीन|first2=अमिचाई}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://iran-hrm.com/2026/03/17/ali-larijani-a-key-security-figure-in-repression-and-the-survival-of-the-ruling-regime-in-iran/|title=Ali Larijani; A Key Security Figure in Repression and the Survival of the Ruling Regime in Iran|date=17 मार्च 2026|work=ईरान ह्यूमन राइट्स मोनिटर|access-date=17 मार्च 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318010607/https://iran-hrm.com/2026/03/17/ali-larijani-a-key-security-figure-in-repression-and-the-survival-of-the-ruling-regime-in-iran/|archive-date=18 मार्च 2026}}</ref> इराक के [[नजफ़|नजफ]] में जातीय मजानी मूल के लारीजानी परिवार में जन्मे, उस ने [[तेहरान विश्वविद्यालय]] में [[पाश्चात्य दर्शन|पश्चिमी दर्शन का]] अध्ययन किया। 1981 में इस्लामिक रिवोल्यूशनरी गार्ड कोर (आईआरजीसी) में शामिल होने के बाद वे इस्लामिक गणराज्य में प्रमुखता प्राप्त कर गए। लारीजानी 2008 से 2020 तक [[इस्लामी परामर्शक सभा (ईरान)|ईरान की संसद]] के अध्यक्ष के रूप में कार्य किया। वे 2020 से एक्सपीडिएंसी डिसर्नमेंट काउंसिल के सदस्य था, इससे पहले वे 1997 से 2008 तक इस पद पर रहे थे। उस ने 2024 के राष्ट्रपति चुनाव में उम्मीदवारी दाखिल की, लेकिन अंततः अयोग्य घोषित हुए थे। इससे पहले उन्होंने 2005 में चुनाव लड़ा था, लेकिन छठे स्थान पर रहे और 2021 में भी चुनाव लड़ने के लिए अयोग्य घोषित कर दिए गए थे।<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran's top security body|date=5 अगस्त 2025|work=रॉयटर्स|access-date=5 अगस्त 2025|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2008/may/28/iran.middleeast|title=Ahmadinejad rival elected as Iranian speaker|last=ओरला रायन|date=28 मई 2008|website=द गार्डियन}}</ref> लारीजानी [[ईरान का सर्वोच्च नेता|ईरान के सर्वोच्च नेता]] [[अली ख़ामेनेई|अली खामेनेई]] के परिषद में दो प्रतिनिधियों में से एक था, दूसरे [[हसन रूहानी]] था। सचिव के रूप में उस ने [[ईरान का परमाणु कार्यक्रम|ईरान के परमाणु कार्यक्रम]] सहित राष्ट्रीय सुरक्षा के मुद्दों पर शीर्ष वार्ताकार की भूमिका निभाई। वे सांस्कृतिक क्रांति की सर्वोच्च परिषद के सदस्य भी था। == हत्या == 16-17 मार्च 2026 की रात [[२०२६ इजरायल-अमेरिका का ईरान पर हमला|ईरान युद्ध]] के दौरान, लारीजानी इजरायली हवाई हमले का निशाना बने।<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603174597|title=Israeli media say military targeted top security chief Larijani|date=17 मार्च 2026|website=ईरान इंटरनेशनल|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317143155/https://www.iranintl.com/en/202603174597|archive-date=17 मार्च 2026|access-date=17 मार्च 2026}}</ref> इजरायली रक्षा मंत्री इसराइल काट्ज़ ने कहा कि लारीजानी मारे गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603170025|title=Iran’s top security chief Larijani is dead, Israeli defence minister Katz says|date=17 मार्च 2026|website=ईरान इंटरनेशनल|language=en|access-date=17 मार्च 2026}}</ref> ईरान ने कुछ घंटों बाद पुष्टि की कि लारीजानी इस हमले में मारे गए।<ref>{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|date=17 मार्च 2026|work=अल जज़ीरा|access-date=17 मार्च 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archive-date=18 मार्च 2026|publisher=}}</ref> उनके बेटे मोर्तेज़ा और उनके कार्यालय के प्रमुख अलीरेज़ा बायत भी इस हमले में मारे गए।<ref>{{Cite news|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|last=रीयल्स|first=टकर|date=17 मार्च 2026|work=सीबीएस न्यूज़|access-date=17 मार्च 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|archive-date=17 मार्च 2026|publisher=|last2=तैयब|first2=इमितियाज़}}</ref> फ़ार्स न्यूज़ एजेंसी ने बताया कि पूर्वी तेहरान के बाहरी इलाके में अपनी बेटी से मिलने के दौरान अमेरिकी-इजरायली हमले में उनकी मौत हो गई।<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|date=17 मार्च 2026|work=रॉयटर्स|access-date=18 मार्च 2026}}</ref> उसी रात एक अलग इजरायली हवाई हमले में ईरान के आंतरिक बासिज मिलिशिया के कमांडर गुलामरेज़ा सुलेमानी भी मारा गया।<ref>{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-claims-to-have-assassinated-commander-of-irans-basij-militia-unit|title=Iran’s Basij militia commander Gholamreza Soleimani killed: IRGC|date=17 मार्च 2026|work=अल जज़ीरा|access-date=18 मार्च 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317095110/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-claims-to-have-assassinated-commander-of-irans-basij-militia-unit|archive-date=17 मार्च 2026}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[मसूद पेज़ेशकियान]] * [[महमूद अहमदीनेझ़ाद]] * [[मुजतबा ख़ामेनेई]] * [[अली ख़ामेनेई]] == सन्दर्भ == {{Reflist|30em}} [[श्रेणी:२०२६ में निधन]] [[श्रेणी:1958 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:ईरान के लोग]] [[श्रेणी:राजनितिज्ञ]] [[श्रेणी:ईरान के मारे गए राजनेता]] [[श्रेणी:2026 के ईरान युद्ध में मारे गए लोग]] [[श्रेणी:2026 के ईरान युद्ध के लोग]] [[श्रेणी:ईरान का इतिहास]] leu6bkybyuu8uc7n8k5mq8kbu7qag24 फारस न्यूज़ एजेंसी 0 1609788 6534342 6531233 2026-03-29T14:53:00Z संजीव कुमार 78022 स्रोतों में सुधार 6534342 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक संगठन|name=फारस न्यूज़ एजेंसी|image=Farsnews.svg|alt=|caption=|map=|abbreviation=FNA|motto=|formation={{Start date and age|2003||}}|type=|headquarters=|location=[[ईरान]]|parent_organization=|coords=|language=[[फारसी]]|leader_title=|leader_name=|leader_title2=|leader_name2=|key_people=|affiliations=|website={{Official URL}}}} '''फ़ारस समाचार एजेंसी:''' ईरान की [[समाचार संस्था|समाचार एजेंसी]] है जो इस्लामिक रिवोल्यूशनरी गार्ड कोर (आईआरजीसी) के करीब है, जो इस्लामिक रिपब्लिक ऑफ ईरान सशस्त्र बलों की तीन शाखाओं में से एक है। जबकि यह खुद को "ईरान की अग्रणी स्वतंत्र समाचार एजेंसी" के रूप में वर्णित करती है, पश्चिमी समाचार मीडिया द्वारा इसे व्यापक रूप से [[इस्लामी गणतंत्र ईरान की सरकार|ईरान सरकार]] की "अर्ध-सरकारी" समाचार एजेंसी के रूप में वर्णित किया जाता है।<ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2009/WORLD/meast/12/12/iran.protests/|title=Iranian Seminarians Denounce Anti-Government Protesters|date=12 दिसम्बर 2009|work=सीएनएन|access-date=29 अगस्त 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131008202055/http://www.cnn.com/2009/WORLD/meast/12/12/iran.protests/|archive-date=8 अक्टूबर 2013}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/idUSDAH12659320091201|title=Iran Investigates Reports It Detained Britons-Media|date=1 दिसम्बर 2009|work=रॉयटर्स|access-date=29 अगस्त 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511091400/https://www.reuters.com/article/idUSDAH12659320091201|archive-date=11 मई 2021}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jan/12/iran-detains-two-us-navy-ships-persian-gulf|title=Iran demands apology after detaining US navy boat crews for 'violating' Gulf waters|last=|first=|date=2016-01-13|work=द गार्डियन|access-date=2016-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303093826/http://www.theguardian.com/world/2016/jan/12/iran-detains-two-us-navy-ships-persian-gulf|archive-date=3 मार्च 2016|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> == विवादास्पद कहानियाँ == === सलमान रुश्दी का फतवा === फरवरी 2016 में, फ़ार्स उन 40 ईरानी समाचार एजेंसियों में से एक थी जिन्होंने द सैटेनिक वर्सेज़ विवाद के संबंध में [[सलमान रुश्दी]] के खिलाफ इनाम के लिए पैसे देने का वादा किया था।<ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-iran-rushdie-idUSKCN0VV1TI|title=Iranian media outlets add to bounty for killing Britain's Rushdie|date=2016-02-22|work=रॉयटर्स|access-date=2016-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012223840/http://www.reuters.com/article/us-iran-rushdie-idUSKCN0VV1TI|archive-date=12 October 2017}}</ref> फ़ार्स ने रुश्दी की हत्या के लिए 30,000 डॉलर का वादा किया।<ref name=":3" /> == इन्हें भी देखें == *[[फ़ारस]] * [[:en:Al Jazeera English|अल ज़ज़ीरा इंग्लिश]] * [[अली लारीजानी]] * [[मसूद पेज़ेशकियान]] * [[महमूद अहमदीनेझ़ाद]] * [[मुजतबा ख़ामेनेई]] * [[अली ख़ामेनेई]] == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commons category-inline}} * [http://www.farsnews.ir/ ऑफिसियल वेबसाइट] [[श्रेणी:समाचार माध्यम]] [[श्रेणी:समाचार]] [[श्रेणी:समाचार मीडिया]] [[श्रेणी:ईरान का इतिहास]] gj8558p61rx5ucuwgd6skcdfaaekoxf साअद-इदीन ओथमान 0 1609796 6534357 6531282 2026-03-29T15:31:25Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534357 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = साअद-इदीन ओथमान | native_name = سعد الدين العثماني | image = Saadeddine Othmani no Brasil.jpg | caption = 2019 में साअद-इदीन ओथमान | birth_date = {{Birth date and age|1956|1|16}} | birth_place = इनेज़गन, मोरक्को | nationality = मोरक्कन | party = जस्टिस एंड डेवलपमेंट पार्टी (PJD) | education = चिकित्सा (एमडी), मनोरोग विज्ञान, इस्लामी अध्ययन | occupation = राजनीतिज्ञ, मनोचिकित्सक | office = [[मोरक्को]] के प्रधानमंत्री | term_start = 17 मार्च 2017 | term_end = 7 अक्टूबर 2021 | predecessor = अब्देलिलाह बेनकिराने | successor = अज़ीज़ अखनौच }} '''साअद-इदीन ओथमान''' (जन्म: 16 जनवरी 1956) मोरक्को के एक राजनीतिज्ञ और मनोचिकित्सक हैं। उन्होंने मार्च 2017 से अक्टूबर 2021 तक मोरक्को के प्रधानमंत्री के रूप में कार्य किया। वे जस्टिस एंड डेवलपमेंट पार्टी (PJD) के सदस्य हैं और इससे पहले 2012 से 2013 तक मोरक्को के विदेश मंत्री के पद पर रहे थे। प्रधानमंत्री के रूप में उनका कार्यकाल विभिन्न राजनीतिक दलों के गठबंधन के साथ सरकार चलाने के लिए जाना जाता है। 2021 के आम चुनाव में अपनी पार्टी की पराजय के बाद उन्होंने सक्रिय राजनीति से अवकाश ले लिया और पुनः चिकित्सा अभ्यास शुरू किया।<ref name="CGGov">{{Cite web |url=https://www.cg.gov.ma/ar/%D8%B1%D8%A4%D8%B3%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82%D9%88%D9%86 |title=رؤساء الحكومة السابقون |publisher=www.cg.gov.ma |language=ar |access-date=18 March 2026}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == साअद-इदीन ओथमान का जन्म मोरक्को के सूस क्षेत्र के इनेज़गन शहर में हुआ था। उन्होंने अपनी उच्च शिक्षा चिकित्सा और इस्लामी अध्ययन दोनों विषयों में प्राप्त की। 1986 में उन्होंने कैसाब्लांका विश्वविद्यालय के चिकित्सा संकाय से अपनी चिकित्सा की पढ़ाई पूरी की और डॉक्टर ऑफ मेडिसिन (MD) की उपाधि प्राप्त की। इसके पश्चात, 1994 में उन्होंने मनोरोग विज्ञान (Psychiatry) में विशेषज्ञता हासिल की। चिकित्सा के साथ-साथ उन्होंने धार्मिक और कानूनी विषयों का भी अध्ययन किया। 1983 में उन्होंने इस्लामी शरीयत में स्नातक की डिग्री प्राप्त की और 1987 में रबात से इस्लामी अध्ययन में उच्च शिक्षा (DES) पूरी की। ओथमान ने राजनीति, फिकह (इस्लामी कानून) और सामाजिक विषयों पर कई पुस्तकें भी लिखी हैं। उनकी शिक्षा और पृष्ठभूमि ने उन्हें राजनीतिक और धार्मिक दोनों हलकों में एक विचारक के रूप में स्थापित किया।<ref name="HespressBio">{{Cite web|url=https://www.hespress.com/%D8%B3%D8%B9%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%AB%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%82%D9%88%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%A6%D8%A9-71974.html|title=سعد الدين العثماني..القوة الهادئة|last=admin|date=2012-01-03|website=Hespress - هسبريس جريدة إلكترونية مغربية|language=ar|access-date=2026-03-18}}</ref><ref name="AlJazeera">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2014/9/30/%d8%b3%d8%b9%d8%af-%d8%a7%d9%84%d8%af%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d8%ab%d9%85%d8%a7%d9%86%d9%8a|title=تعرف على العثماني رئيس الحكومة المغربية|website=الجزيرة نت|language=ar|access-date=2026-03-18}}</ref> == राजनीतिक करियर == ओथमान का सक्रिय राजनीतिक जीवन जस्टिस एंड डेवलपमेंट पार्टी (PJD) के गठन के समय से ही प्रारंभ हो गया था। वे 2004 से 2008 तक पार्टी के महासचिव रहे। 2011 के चुनावों के बाद, जब PJD के नेतृत्व में सरकार बनी, तब उन्हें विदेश मंत्री नियुक्त किया गया। इस दौरान उन्होंने मोरक्को की विदेश नीति और क्षेत्रीय संबंधों के प्रबंधन में भूमिका निभाई। मार्च 2017 में, मोरक्को के राजा मोहम्मद VI ने उन्हें प्रधानमंत्री नियुक्त किया। उनकी नियुक्ति पूर्व प्रधानमंत्री अब्देलिलाह बेनकिराने के स्थान पर की गई थी, जो चुनाव के बाद गठबंधन सरकार बनाने में असमर्थ रहे थे। ओथमान ने कई राजनीतिक दलों के साथ विचार-विमर्श करके एक गठबंधन सरकार का गठन किया। उनके कार्यकाल को मोरक्को में राजनीतिक गतिरोध को समाप्त करने की दिशा में एक प्रशासनिक कदम माना गया।<ref name="France24">{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/20170317-morocco-king-names-saad-eddine-el-othmani-new-prime-minister|title=King of Morocco names Saad Eddine El Othmani as new prime minister|date=2017-03-17|website=France 24|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref><ref name="Guardian">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2007/sep/10/ianblack.international|title=Morocco Islamists say vote unfair|last=Black|first=Ian|date=2007-09-10|work=The Guardian|access-date=2026-03-18|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> == प्रशासनिक कार्य और विदेश नीति == प्रधानमंत्री के रूप में ओथमान के कार्यकाल में कई महत्वपूर्ण विधायी और कूटनीतिक बदलाव हुए। उनके प्रशासन ने शिक्षा के क्षेत्र में भाषा संबंधी सुधार किए, जिसके तहत विज्ञान और तकनीकी विषयों को फ्रांसीसी भाषा में पढ़ाने का निर्णय लिया गया। 2019 में पारित इस कानून का उद्देश्य मोरक्को की शिक्षा प्रणाली को वैश्विक मानकों के अनुरूप बनाना था, हालांकि इसे लेकर मोरक्को के राजनीतिक हलकों में काफी चर्चा और मतभेद भी रहे।<ref name="Economist">{{Cite news |title=A row over teaching in French has reopened old wounds in Morocco |newspaper=The Economist |date=17 August 2019 |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2019/08/15/a-row-over-teaching-in-french-has-reopened-old-wounds-in-morocco |access-date=18 March 2026}}</ref> दिसंबर 2020 में ओथमान की सरकार ने संयुक्त राज्य अमेरिका के समर्थन से इज़राइल के साथ संबंधों को सामान्य करने के लिए एक समझौते पर हस्ताक्षर किए। यह समझौता मोरक्को की कूटनीति के लिए एक बड़ा बदलाव था, क्योंकि इसके बदले में अमेरिका ने पश्चिमी सहारा पर मोरक्को की संप्रभुता को मान्यता दी थी। जून 2021 में उन्होंने हमास के नेता इस्माइल हानियेह की मोरक्को यात्रा के दौरान उनसे मुलाकात की, जिसे इज़राइल के साथ समझौते के बाद घरेलू राजनीतिक संतुलन बनाए रखने के प्रयास के रूप में देखा गया।<ref name="HamasVisit">{{Cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20210617-hamas-chief-meets-morocco-pm/|title=Hamas chief meets Morocco PM|date=2021-06-17|website=Middle East Monitor|access-date=2026-03-18}}</ref><ref name="IsraelMEO">{{Cite news |url=https://middle-east-online.com/en/morocco-pm-rejects-normalising-ties-israel |title=Morocco PM rejects normalising ties with Israel |publisher=MEO |date=24 August 2020 |access-date=18 March 2026}}</ref> == 2021 के चुनाव और सक्रिय राजनीति से वापसी == सितंबर 2021 के आम चुनाव ओथमान और उनकी पार्टी PJD के लिए चुनौतीपूर्ण रहे। चुनावों में पार्टी को भारी नुकसान हुआ और उसकी सीटों की संख्या में बड़ी गिरावट आई। चुनाव परिणामों के बाद, ओथमान ने पार्टी के महासचिव पद से इस्तीफा दे दिया। अक्टूबर 2021 में अज़ीज़ अखनौच ने मोरक्को के नए प्रधानमंत्री के रूप में कार्यभार संभाला। सत्ता के हस्तांतरण के पश्चात, ओथमान ने सार्वजनिक जीवन से दूरी बना ली और चिकित्सा के क्षेत्र में वापस लौट आए। उन्होंने रबात में पुनः अपना निजी मनोरोग क्लिनिक खोला। चिकित्सा पेशे में उनकी वापसी को सोशल मीडिया पर व्यापक रूप से साझा किया गया और इसे एक लोकतांत्रिक राजनीतिक संस्कृति के उदाहरण के रूप में देखा गया। वर्तमान में वे चिकित्सा अभ्यास के साथ-साथ अपने शोध और लेखन कार्यों को जारी रखे हुए हैं।<ref name="ClinicReturn">{{Cite web|url=https://www.hespress.com/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%AB%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%8A%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D8%A5%D9%84%D9%89-%D8%B9%D9%8A%D8%A7%D8%AF%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%81%D8%B3%D9%8A-%D8%A8%D8%A7-890281.html|title=العثماني يعود إلى عيادة الطب النفسي بالعاصمة|last=yassine|date=2021-10-16|website=Hespress - هسبريس جريدة إلكترونية مغربية|language=ar|access-date=2026-03-18}}</ref><ref name="TransferPower">{{Cite news|url=https://www.mapnews.ma/en/actualites/politics/transfer-powers-between-saad-dine-el-otmani-new-head-govt-aziz-akhannouch|title=Transfer of Powers between Saad Dine El Otmani, New Head of Govt Aziz Akhannouch|last=FADLI Taibi, archos technology|date=2021-10-08|work=MapNews|access-date=2026-03-18|language=fr}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q2033385 विकिडाटा पर साअद-इदीन ओथमान] [[श्रेणी:1956 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मोरक्को के प्रधानमंत्री]] [[श्रेणी:मोरक्को के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:मनोचिकित्सक]] fd9hlu2yhxnue9oudltcxlbgiiajbws 6534471 6534357 2026-03-30T03:32:23Z AMAN KUMAR 911487 सुधार किया 6534471 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = साअद-इदीन ओथमान | native_name = سعد الدين العثماني | image = Saadeddine Othmani no Brasil.jpg | caption = 2019 में साअद-इदीन ओथमान | birth_date = {{Birth date and age|1956|1|16}} | birth_place = इनेज़गन, मोरक्को | nationality = मोरक्कन | party = जस्टिस एंड डेवलपमेंट पार्टी (PJD) | education = चिकित्सा (एमडी), मनोरोग विज्ञान, इस्लामी अध्ययन | occupation = राजनीतिज्ञ, मनोचिकित्सक | office = [[मोरक्को]] के प्रधानमंत्री | term_start = 17 मार्च 2017 | term_end = 7 अक्टूबर 2021 | predecessor = अब्देलिलाह बेनकिराने | successor = अज़ीज़ अखनौच }} '''साअद-इदीन ओथमान''' (जन्म: 16 जनवरी 1956) [[मोरक्को]] के एक [[राजनीतिज्ञ]] और [[मनोचिकित्सक]] हैं। उन्होंने मार्च 2017 से अक्टूबर 2021 तक मोरक्को के प्रधानमंत्री के रूप में कार्य किया। वे जस्टिस एंड डेवलपमेंट पार्टी (PJD) के सदस्य हैं और इससे पहले 2012 से 2013 तक मोरक्को के विदेश मंत्री के पद पर रहे थे। प्रधानमंत्री के रूप में उनका कार्यकाल विभिन्न राजनीतिक दलों के गठबंधन के साथ सरकार चलाने के लिए जाना जाता है। 2021 के आम चुनाव में अपनी पार्टी की पराजय के बाद उन्होंने सक्रिय राजनीति से अवकाश ले लिया और पुनः चिकित्सा अभ्यास शुरू किया।<ref name="CGGov">{{Cite web |url=https://www.cg.gov.ma/ar/%D8%B1%D8%A4%D8%B3%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%A7%D8%A8%D9%82%D9%88%D9%86 |title=رؤساء الحكومة السابقون |publisher=www.cg.gov.ma |language=ar |access-date=18 March 2026}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == साअद-इदीन ओथमान का जन्म मोरक्को के सूस क्षेत्र के इनेज़गन शहर में हुआ था। उन्होंने अपनी उच्च शिक्षा चिकित्सा और इस्लामी अध्ययन दोनों विषयों में प्राप्त की। 1986 में उन्होंने कैसाब्लांका विश्वविद्यालय के चिकित्सा संकाय से अपनी चिकित्सा की पढ़ाई पूरी की और डॉक्टर ऑफ मेडिसिन (MD) की उपाधि प्राप्त की। इसके पश्चात, 1994 में उन्होंने मनोरोग विज्ञान (Psychiatry) में विशेषज्ञता हासिल की। चिकित्सा के साथ-साथ उन्होंने [[धर्म|धार्मिक]] और कानूनी विषयों का भी अध्ययन किया। 1983 में उन्होंने इस्लामी शरीयत में स्नातक की डिग्री प्राप्त की और 1987 में रबात से इस्लामी अध्ययन में उच्च शिक्षा (DES) पूरी की। ओथमान ने राजनीति, फिकह (इस्लामी कानून) और सामाजिक विषयों पर कई पुस्तकें भी लिखी हैं। उनकी शिक्षा और पृष्ठभूमि ने उन्हें राजनीतिक और धार्मिक दोनों हलकों में एक विचारक के रूप में स्थापित किया।<ref name="HespressBio">{{Cite web|url=https://www.hespress.com/%D8%B3%D8%B9%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%AB%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%82%D9%88%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%A6%D8%A9-71974.html|title=سعد الدين العثماني..القوة الهادئة|last=admin|date=2012-01-03|website=Hespress - هسبريس جريدة إلكترونية مغربية|language=ar|access-date=2026-03-18}}</ref><ref name="AlJazeera">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.net/encyclopedia/2014/9/30/%d8%b3%d8%b9%d8%af-%d8%a7%d9%84%d8%af%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d8%ab%d9%85%d8%a7%d9%86%d9%8a|title=تعرف على العثماني رئيس الحكومة المغربية|website=الجزيرة نت|language=ar|access-date=2026-03-18}}</ref> == राजनीतिक करियर == ओथमान का सक्रिय राजनीतिक जीवन जस्टिस एंड डेवलपमेंट पार्टी (PJD) के गठन के समय से ही प्रारंभ हो गया था। वे 2004 से 2008 तक पार्टी के महासचिव रहे। 2011 के चुनावों के बाद, जब PJD के नेतृत्व में सरकार बनी, तब उन्हें विदेश मंत्री नियुक्त किया गया। इस दौरान उन्होंने मोरक्को की विदेश नीति और क्षेत्रीय संबंधों के प्रबंधन में भूमिका निभाई। मार्च 2017 में, मोरक्को के राजा मोहम्मद VI ने उन्हें प्रधानमंत्री नियुक्त किया। उनकी नियुक्ति पूर्व प्रधानमंत्री अब्देलिलाह बेनकिराने के स्थान पर की गई थी, जो चुनाव के बाद [[गठबन्धन सरकार|गठबंधन सरकार]] बनाने में असमर्थ रहे थे। ओथमान ने कई राजनीतिक दलों के साथ विचार-विमर्श करके एक गठबंधन सरकार का गठन किया। उनके कार्यकाल को मोरक्को में राजनीतिक गतिरोध को समाप्त करने की दिशा में एक प्रशासनिक कदम माना गया।<ref name="France24">{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/20170317-morocco-king-names-saad-eddine-el-othmani-new-prime-minister|title=King of Morocco names Saad Eddine El Othmani as new prime minister|date=2017-03-17|website=France 24|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref><ref name="Guardian">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2007/sep/10/ianblack.international|title=Morocco Islamists say vote unfair|last=Black|first=Ian|date=2007-09-10|work=The Guardian|access-date=2026-03-18|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> == प्रशासनिक कार्य और विदेश नीति == प्रधानमंत्री के रूप में ओथमान के कार्यकाल में कई महत्वपूर्ण विधायी और कूटनीतिक बदलाव हुए। उनके प्रशासन ने शिक्षा के क्षेत्र में भाषा संबंधी सुधार किए, जिसके तहत विज्ञान और तकनीकी विषयों को फ्रांसीसी भाषा में पढ़ाने का निर्णय लिया गया। 2019 में पारित इस कानून का उद्देश्य मोरक्को की शिक्षा प्रणाली को वैश्विक मानकों के अनुरूप बनाना था, हालांकि इसे लेकर मोरक्को के राजनीतिक हलकों में काफी चर्चा और मतभेद भी रहे।<ref name="Economist">{{Cite news |title=A row over teaching in French has reopened old wounds in Morocco |newspaper=The Economist |date=17 August 2019 |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2019/08/15/a-row-over-teaching-in-french-has-reopened-old-wounds-in-morocco |access-date=18 March 2026}}</ref> दिसंबर 2020 में ओथमान की सरकार ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के समर्थन से [[इज़राइल]] के साथ संबंधों को सामान्य करने के लिए एक समझौते पर हस्ताक्षर किए। यह समझौता मोरक्को की कूटनीति के लिए एक बड़ा बदलाव था, क्योंकि इसके बदले में अमेरिका ने पश्चिमी सहारा पर मोरक्को की संप्रभुता को मान्यता दी थी। जून 2021 में उन्होंने हमास के नेता इस्माइल हानियेह की मोरक्को यात्रा के दौरान उनसे मुलाकात की, जिसे इज़राइल के साथ समझौते के बाद घरेलू राजनीतिक संतुलन बनाए रखने के प्रयास के रूप में देखा गया।<ref name="HamasVisit">{{Cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20210617-hamas-chief-meets-morocco-pm/|title=Hamas chief meets Morocco PM|date=2021-06-17|website=Middle East Monitor|access-date=2026-03-18}}</ref><ref name="IsraelMEO">{{Cite news |url=https://middle-east-online.com/en/morocco-pm-rejects-normalising-ties-israel |title=Morocco PM rejects normalising ties with Israel |publisher=MEO |date=24 August 2020 |access-date=18 March 2026}}</ref> == 2021 के चुनाव और सक्रिय राजनीति से वापसी == सितंबर 2021 के आम चुनाव ओथमान और उनकी पार्टी PJD के लिए चुनौतीपूर्ण रहे। चुनावों में पार्टी को भारी नुकसान हुआ और उसकी सीटों की संख्या में बड़ी गिरावट आई। चुनाव परिणामों के बाद, ओथमान ने पार्टी के महासचिव पद से इस्तीफा दे दिया। अक्टूबर 2021 में अज़ीज़ अखनौच ने मोरक्को के नए प्रधानमंत्री के रूप में कार्यभार संभाला। सत्ता के हस्तांतरण के पश्चात, ओथमान ने सार्वजनिक जीवन से दूरी बना ली और चिकित्सा के क्षेत्र में वापस लौट आए। उन्होंने रबात में पुनः अपना निजी मनोरोग क्लिनिक खोला। चिकित्सा पेशे में उनकी वापसी को [[सोशल मीडिया]] पर व्यापक रूप से साझा किया गया और इसे एक लोकतांत्रिक राजनीतिक संस्कृति के उदाहरण के रूप में देखा गया। वर्तमान में वे चिकित्सा अभ्यास के साथ-साथ अपने शोध और लेखन कार्यों को जारी रखे हुए हैं।<ref name="ClinicReturn">{{Cite web|url=https://www.hespress.com/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%AB%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%8A%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D8%A5%D9%84%D9%89-%D8%B9%D9%8A%D8%A7%D8%AF%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%81%D8%B3%D9%8A-%D8%A8%D8%A7-890281.html|title=العثماني يعود إلى عيادة الطب النفسي بالعاصمة|last=yassine|date=2021-10-16|website=Hespress - هسبريس جريدة إلكترونية مغربية|language=ar|access-date=2026-03-18}}</ref><ref name="TransferPower">{{Cite news|url=https://www.mapnews.ma/en/actualites/politics/transfer-powers-between-saad-dine-el-otmani-new-head-govt-aziz-akhannouch|title=Transfer of Powers between Saad Dine El Otmani, New Head of Govt Aziz Akhannouch|last=FADLI Taibi, archos technology|date=2021-10-08|work=MapNews|access-date=2026-03-18|language=fr}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q2033385 विकिडाटा पर साअद-इदीन ओथमान] [[श्रेणी:1956 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मोरक्को के प्रधानमंत्री]] [[श्रेणी:मोरक्को के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:मनोचिकित्सक]] ftah4ixtc0telzut12ntfpdvuhi1qsj बेजाई बस स्टैंड 0 1609836 6534361 6531372 2026-03-29T15:44:34Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:ख़राब अनुवाद|ख़राब अनुवाद]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534361 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=मार्च 2026}} [[Ksrtc]]{{ज्ञानसन्दूक स्टेशन | name = बेजाई बस स्टैंड | name_lang = hn | native_name = <hr/>Bejai Raste Bas Nildāṇa | native_name_lang = kn | other_name = मंगलुरु बस स्टेशन<br/>मंगलौर बस स्टैंड | symbol = | symbol_location = | type = [[कर्नाटक राज्य सड़क परिवहन निगम|केएसआरटीसी]], केरल केएसआरटीसी<br/>K-SWIFT, Kadamba Transport Corporation Bus Station | image = Mangalore KSRTC Bus Stand.jpg | alt = | caption = मैंगलोर KSRTC बस स्टैंड पर, कर्नाटक KSRTC की 'अश्वमेध क्लासिक क्लास', 'कर्नाटक सारिगे' और 'ग्रामान्तरा सारिगे' बसें एक-दूसरे के बगल में खड़ी हैं। | address = बेजाई, [[मंगलूरु]] | borough = [[कर्नाटक]]-575004 | country = [[भारत]] | coordinates = {{coord|12.88525| 74.84169|display=inline, title}} | owned = [[कर्नाटक राज्य सड़क परिवहन निगम|केएसआरटीसी]] | operator = [[कर्नाटक राज्य सड़क परिवहन निगम|केएसआरटीसी]] | transit_authority = | platforms = 1 | bus_routes = *[[कर्नाटक]] *[[तमिलनाडु]] *[[केरल]] *[[गोवा]] *[[तेलंगाना]] *[[आंध्र प्रदेश]] | bus_stands = | bus_operators = *[[कर्नाटक राज्य सड़क परिवहन निगम|केएसआरटीसी]] *[[North Western Karnataka Road Transport Corporation]] *[[Kalyana Karnataka Road Transport Corporation]] *[[Tamil Nadu State Transport Corporation]] *[[Kerala State Road Transport Corporation]] *[[KSRTC SWIFT]] | connections = | structure = ज़मीनी स्तर | parking = उपलब्ध | bicycle = | accessible = हाँ | code = 575004 | zone = | website = | opened = | closed = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | passengers = | pass_year = | pass_rank = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 14 }} '''बेजाई बस स्टैंड''' मंगलुरु के बेजाई क्षेत्र में बेजाई मेन रोड पर स्थित एक प्रमुख बस स्टेशन है। इसका संचालन [[कर्नाटक राज्य सड़क परिवहन निगम]] (केएसआरटीसी) द्वारा किया जाता है और यह 24 घंटे स्थानीय और लंबी दूरी के बस यात्रियों की सेवा करता है। यह मंगलुरु का दूसरा सबसे व्यस्त बस स्टैंड है, स्टेट बैंक बस स्टैंड के बाद, जिस पर '''डीकेबीओए''' जैसे निजी ऑपरेटरों का दबदबा है। यह बस स्टैंड केवल केएसआरटीसी द्वारा संचालित है। [[चित्र:Serenity_in_the_Rain_Early_Morning_Government_Buses.jpg|अंगूठाकार|बीएस VI केकेआरटीसी कल्याण कर्नाटक सरिगे सरकारी बसों के साथ चार केरल केएसआरटीसी के साथ सुबह की बारिश में शांति।]] यह [[कर्नाटक राज्य सड़क परिवहन निगम]], एन. डब्ल्यू. के. आर. टी. सी., केकेआर् टीसि बसों का केंद्र है जो [[बेंगलुरु]], [[कासरगोड]], [[मैसूर]], [[गोवा]], [[हुबली]]<nowiki/>-[[धारवाड़]] और [[मुम्बई|मुंबई]], [[लक्ष्मेश्वर]] जैसे प्रमुख शहरों की ओर जाती हैं। यह [[केरल]], [[तमिल नाडु|तमिलनाडु]] और [[आन्ध्र प्रदेश|आंध्र प्रदेश]] जैसे पड़ोसी राज्यों से भी बसें प्राप्त करता है। [[कर्नाटक राज्य सड़क परिवहन निगम]] (के. एस. आर. टी. सी.) मैंगलोर से राज्य के अन्य हिस्सों के लिए लंबी दूरी की बस सेवाएं चलाता है। [[मंगलूरु|मंगलुरु]]<nowiki/>-[[बेंगलुरु]] मार्ग सबसे आकर्षक मार्ग है। केएसआरटीसी द्वारा सेवा प्रदान किया जाने वाला सबसे लंबा बस मार्ग [[मंगलूरु|मंगलुरु]]<nowiki/>-[[अंकोला]]<nowiki/>-हुबली-[[बेलगाम]]<nowiki/>-[[पुणे]]<nowiki/>-मुंबई है जो ऐरावत क्लब वर्ग द्वारा सेवा प्रदान करता है। वोल्वो बसों से यात्रा लगभग 19 घंटे की है। मंगलुरु से बस से बाहर जाने वाले यात्रियों के लिए बार-बार प्रस्थान करना इसे एक सामान्य बोर्डिंग पॉइंट बनाता है। यह [[कर्नाटक राज्य सड़क परिवहन निगम|केएसआरटीसी]] मैंगलोर डिवीजन बस स्टैंड का मुख्यालय है जो [[दक्षिण कन्नड़ जिला|दक्षिण कन्नड़]] (पुत्तूर डिवीजन को छोड़कर जो दक्षिण कन्नड़ जिले में है) और [[उडुपी जिला|उडुपी]] के तटीय जिलों का संचालन करता है। यह बस स्टैंड केएसआरटीसी-मंगलुरु डिवीजन के डिपो-1 का आयोजन करता है। इस डिपो में अंबारी उत्सव, ड्रीम क्लास, ऐरावत क्लब क्लास, ऐरावट क्लब क्लास 2 जैसी कई लक्जरी बसें हैं। == यह भी देखें == * [[मंगलूरु|मंगलुरु]] == संदर्भ == {{Reflist}}https://www.deccanherald.com/india/karnataka/ksrtc-gets-new-fleet-of-premium-buses-connecting-mangaluru-and-bengaluru-3650888 [[श्रेणी:विकिडेटा पर उपलब्ध निर्देशांक]] ru91ky52708oibdj9zabcups4nsn5yb शाहीनदोख्त मोलावेर्दी 0 1609839 6534362 6534155 2026-03-29T15:45:26Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534362 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{ज्ञानसन्दूक राजनीतिज्ञ | name = शाहीनदोख्त मोलावेर्दी | native_name = شهیندخت مولاوردی | image = Shahindokht Molaverdi 01.jpg | caption = शाहीनदोख्त मोलावेर्दी | office1 = नागरिक अधिकारों के लिए [[ईरान]] के राष्ट्रपति की विशेष सहायक | president1 = [[हसन रूहानी]] | term_start1 = 9 अगस्त 2017 | term_end1 = 24 नवंबर 2018 | predecessor1 = एल्हाम अमीनज़ादेह | office2 = महिला एवं परिवार मामलों के लिए ईरान की उपराष्ट्रपति | president2 = हसन रूहानी | term_start2 = 13 अगस्त 2013 | term_end2 = 9 अगस्त 2017 | predecessor2 = मरियम मुजतहिदज़ादेह | successor2 = मासूमेह एब्तेकर | birth_date = 23 अक्टूबर 1965 | birth_place = खोय (Khoy), [[ईरान]] | nationality = ईरानी | education = कानून (विधि) | alma_mater = शाहिद बेहेश्ती विश्वविद्यालय<br>अल्लामेह तबातबाई विश्वविद्यालय | spouse = हामिद आयती | occupation = शिक्षाविद, न्यायविद्, राजनीतिज्ञ }} '''शाहीनदोख्त मोलावेर्दी''' (जन्म: 23 अक्टूबर 1965) एक ईरानी शिक्षाविद, न्यायविद् और राजनीतिज्ञ हैं। उन्होंने ईरान के राष्ट्रपति हसन रूहानी के पहले कार्यकाल (2013-2017) के दौरान 'महिला एवं परिवार मामलों की उपराष्ट्रपति' के रूप में कार्य किया। इसके बाद, उन्होंने 9 अगस्त 2017 से 24 नवंबर 2018 तक 'नागरिक अधिकारों के लिए राष्ट्रपति की विशेष सहायक' का पदभार संभाला। मोलावेर्दी ईरानी नागरिक समाज में महिलाओं के अधिकारों और नागरिक स्वतंत्रता के मुद्दों पर अपनी सक्रियता के लिए जानी जाती हैं। == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == शाहीनदोख्त मोलावेर्दी का जन्म 23 अक्टूबर 1965 को ईरान के पश्चिम अज़रबैजान प्रांत के खोय शहर में हुआ था। उन्होंने अपनी प्रारंभिक शिक्षा अपने गृहनगर में ही प्राप्त की। उच्च शिक्षा के लिए वे तेहरान गईं और 'शाहिद बेहेश्ती विश्वविद्यालय' में दाखिला लिया। यहाँ से उन्होंने कानून (विधि) के क्षेत्र में स्नातक की डिग्री प्राप्त की।<ref>{{Cite web|url=https://www.entekhab.ir/fa/news/132365/%D8%B3%D9%88%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%AF|title=سومین زن کابینه روحانی را بشناسید|last=پایگاه خبری تحلیلی انتخاب {{!}} Entekhab.ir|website=پایگاه خبری تحلیلی انتخاب {{!}} Entekhab.ir|language=fa-IR|access-date=2026-03-18}}</ref> इसके पश्चात, उन्होंने 'अल्लामेह तबातबाई विश्वविद्यालय' (Allameh Tabataba'i University) से अंतर्राष्ट्रीय कानून विषय में मास्टर डिग्री (स्नातकोत्तर) पूरी की। उनका यह शैक्षणिक ज्ञान उनके कानूनी और राजनीतिक कार्यों का आधार बना। उनके पति का नाम हामिद आयती है। एक सामाजिक कार्यकर्ता के रूप में मोलावेर्दी ने अक्सर इस बात पर जोर दिया है कि कार्यस्थल और बाज़ार में महिलाओं और पुरुषों के बीच लैंगिक संतुलन होना चाहिए।<ref>{{Cite news|url=http://samaaknews.com/55090/%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1-%D8%AD%D9%85%DB%8C%D8%AF-%D8%A2%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%84-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%DA%A9%D8%A7/|title=همسر حمید آیتی تعادل جنسیتی در بازار کار را رها نمی کند! {{!}} پایگاه خبری تحلیلی سمعک|date=2016-02-16|work=پایگاه خبری تحلیلی سمعک|access-date=2026-03-18|language=fa-IR|archive-date=17 फ़रवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217092105/http://samaaknews.com/55090/%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1-%D8%AD%D9%85%DB%8C%D8%AF-%D8%A2%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%84-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%DA%A9%D8%A7/|url-status=dead}}</ref> == सामाजिक सक्रियता और प्रारंभिक करियर == सरकारी पदों पर नियुक्त होने से पहले मोलावेर्दी नागरिक समाज और कई गैर-सरकारी संगठनों में सक्रिय थीं। उन्होंने 'सोसाइटी फॉर प्रोटेक्टिंग विमेंस राइट्स' (महिलाओं के मानवाधिकारों के संरक्षण के लिए समिति) की महासचिव के रूप में कार्य किया। ईरान के पूर्व राष्ट्रपति मोहम्मद खातमी के कार्यकाल (1997-2005) के दौरान, उन्होंने 'महिलाओं की भागीदारी केंद्र' (Center for Women's Participation) के अंतर्राष्ट्रीय संबंध विभाग की निदेशक के तौर पर भी अपनी सेवाएँ दीं। इस दौरान उन्होंने महिलाओं को सार्वजनिक जीवन में अवसर प्रदान करने के लिए नीतियां प्रस्तावित कीं। उन्होंने उस रूढ़िवादी तर्क का विरोध किया जिसके अनुसार महिलाओं के पास प्रबंधन का अनुभव नहीं होता; उनका मानना था कि यदि महिलाओं को नेतृत्व के अवसर नहीं दिए जाएंगे, तो वे यह अनुभव कभी प्राप्त नहीं कर पाएंगी।<ref>{{Cite web|url=https://www.radiozamaneh.com/69307/|title=حضور کمرنگ زنان ایران در عرصه‌های مدیریتی|date=2013-05-11|website=www.radiozamaneh.com|language=fa-IR|access-date=2026-03-18}}</ref> == उपराष्ट्रपति का कार्यकाल (2013–2017) == अगस्त 2013 में, ईरान के राष्ट्रपति हसन रूहानी ने शाहीनदोख्त मोलावेर्दी को 'महिला एवं परिवार मामलों का उपराष्ट्रपति' नियुक्त किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/fa-ir/%D8%B4%D9%87%DB%8C%D9%86%D8%AF%D8%AE%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF/a-17145729|title=شهیندخت مولاوردی، معاون حسن روحانی در امور زنان شد|website=dw.com|language=fa|access-date=2026-03-18}}</ref> उपराष्ट्रपति के रूप में अपने कार्यकाल के दौरान, मोलावेर्दी ने कई सामाजिक मुद्दों को उठाया। उन्होंने ईरान के खेल स्टेडियमों में महिलाओं के प्रवेश पर लगे प्रतिबंधों को हटाने का समर्थन किया, बाल विवाह को रोकने के लिए कानूनी सुधारों की आवश्यकता बताई और महिलाओं के लिए समान रोजगार के अवसरों की मांग की। उनकी इन नीतियों के कारण उन्हें ईरान के रूढ़िवादी राजनीतिक गुटों और न्यायपालिका की ओर से आलोचना का सामना करना पड़ा। == नागरिक अधिकारों के लिए विशेष सहायक (2017–2018) == 2017 में राष्ट्रपति हसन रूहानी के दूसरे कार्यकाल की शुरुआत के साथ, मोलावेर्दी को 'नागरिक अधिकारों के लिए राष्ट्रपति का विशेष सहायक' नियुक्त किया गया। इस भूमिका में उनका मुख्य कार्य ईरान के 'नागरिक अधिकार चार्टर' (Charter of Citizens' Rights) के कार्यान्वयन की निगरानी करना था। 2018 में, एसोसिएटेड प्रेस (AP) को दिए गए एक साक्षात्कार में, उन्होंने टिप्पणी की थी कि ईरानी सरकार हिरासत में लिए गए अमेरिकी निवासियों और दोहरे नागरिकता वाले व्यक्तियों के मामलों को उचित कानूनी सहायता प्रदान करने में विफल रही है।<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/0a0ea301735247b9b0f95515132f6737|title=AP Interview: Adviser says Iran failed detained US resident|last=Gambrell|first=Jon|date=2018-09-14|website=AP News|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref> नवंबर 2018 में, ईरानी संसद ने एक नया कानून पारित किया जिसके तहत सेवानिवृत्त (रिटायर्ड) व्यक्तियों को सरकारी पदों पर काम करने से प्रतिबंधित कर दिया गया। इस कानून के लागू होने के परिणामस्वरूप, 24 नवंबर 2018 को शाहीनदोख्त मोलावेर्दी सहित राष्ट्रपति प्रशासन के लगभग 10 वरिष्ठ अधिकारियों को अपने पदों से इस्तीफा देना पड़ा।<ref>{{Cite web|url=https://en.radiofarda.com/a/iran-rouhani-former-deputy-says-his-government-has-failed-women/29748857.html|title=Rouhani's Former Deputy Says His Government Has Failed Women|date=2019-02-03|website=Radio Free Europe / Radio Liberty|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref> == कानूनी मामले और दोषमुक्ति == सरकारी पद से हटने के बाद मोलावेर्दी के खिलाफ कई कानूनी मामले दर्ज किए गए। दिसंबर 2020 में, ईरान की इस्लामिक रिवोल्यूशनरी कोर्ट ने उन्हें "विदेशी संस्थाओं को गोपनीय जानकारी प्रदान करने" और "राज्य व्यवस्था के खिलाफ दुष्प्रचार करने" के आरोप में 30 महीने (ढाई साल) की जेल की सजा सुनाई।<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/iran-former-vice-president-sentenced-to-30-months-in-prison/a-55835600|title=Iran: Former vice president sentenced to 30 months in prison|website=dw.com|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref> मोलावेर्दी ने इन आरोपों का खंडन किया और अदालत के इस फैसले के खिलाफ अपील की। बाद में, एक अपीलीय अदालत ने उनके तर्कों की समीक्षा की और उन्हें सभी आरोपों से बरी कर दिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.pishkhan.com/news/256229|title=روزنامه شرق: در دادگاه ‌ از اتهامی که از صداوسیما پخش شده تبرئه شده‌ام|website=www.pishkhan.com|access-date=2026-03-18}}</ref> अंतरराष्ट्रीय स्तर पर, ईरान में महिलाओं और मानवाधिकार कार्यकर्ताओं की स्थिति चर्चा का विषय रही है। जनवरी 2023 में संयुक्त राज्य अमेरिका की कांग्रेस ने एक प्रस्ताव (H. Con. Res. 7) पारित किया, जिसमें ईरानी सरकार द्वारा महिलाओं और शांतिपूर्ण प्रदर्शनकारियों के खिलाफ किए जा रहे मानवाधिकारों के हनन की निंदा की गई।<ref>{{Cite news|url=https://clerk.house.gov/Votes/202336|title=Roll Call 36 Roll Call 36, Bill Number: H. Con. Res. 7, 118th Congress, 1st Session|date=2023-01-25|work=Office of the Clerk, U.S. House of Representatives|access-date=2026-03-18|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.congress.gov/bill/118th-congress/house-concurrent-resolution/7/text|title=Text - H.Con.Res.7 - 118th Congress (2023-2024): Condemning the Iranian regime's human rights abuses against the brave women and men of Iran peacefully demonstrating in more than 133 cities.|last=Rep. Tenney|first=Claudia [R-NY-24|date=2023-01-26|website=www.congress.gov|access-date=2026-03-18}}</ref> मोलावेर्दी के कार्यों और उन पर लगे मुकदमों को ईरान के इसी राजनीतिक और मानवाधिकार परिदृश्य के संदर्भ में देखा जाता है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q15062987 विकिडाटा पर शाहीनदोख्त मोलावेर्दी] [[श्रेणी:1965 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:ईरानी राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:ईरानी महिला अधिकार कार्यकर्ता]] [[श्रेणी:ईरान के उपराष्ट्रपति]] [[श्रेणी:शाहिद बेहेश्ती विश्वविद्यालय के पूर्व छात्र]] [[श्रेणी:अल्लामेह तबातबाई विश्वविद्यालय के पूर्व छात्र]] 6zzkrm3dfbkjuyjw3tpvi48thqzqz3e 6534473 6534362 2026-03-30T03:40:19Z AMAN KUMAR 911487 सुधार किया 6534473 wikitext text/x-wiki {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{ज्ञानसन्दूक राजनीतिज्ञ | name = शाहीनदोख्त मोलावेर्दी | native_name = شهیندخت مولاوردی | image = Shahindokht Molaverdi 01.jpg | caption = शाहीनदोख्त मोलावेर्दी | office1 = नागरिक अधिकारों के लिए [[ईरान के राष्ट्रपति|ईरान के राष्ट्रपति]] की विशेष सहायक | president1 = [[हसन रूहानी]] | term_start1 = 9 अगस्त 2017 | term_end1 = 24 नवंबर 2018 | predecessor1 = एल्हाम अमीनज़ादेह | office2 = महिला एवं परिवार मामलों के लिए [[ईरान के उपराष्ट्रपति|ईरान की उपराष्ट्रपति]] | president2 = [[हसन रूहानी]] | term_start2 = 13 अगस्त 2013 | term_end2 = 9 अगस्त 2017 | predecessor2 = मरियम मुजतहिदज़ादेह | successor2 = मासूमेह एब्तेकर | birth_date = 23 अक्टूबर 1965 | birth_place = [[खोय]], [[ईरान]] | nationality = ईरानी | education = [[विधि|कानून (विधि)]] | alma_mater = [[शाहिद बेहेश्ती विश्वविद्यालय]]<br>[[अल्लामेह तबातबाई विश्वविद्यालय]] | spouse = हामिद आयती | occupation = शिक्षाविद, न्यायविद्, राजनीतिज्ञ }} '''शाहीनदोख्त मोलावेर्दी''' (जन्म: 23 अक्टूबर 1965) एक [[ईरान|ईरानी]] शिक्षाविद, न्यायविद् और [[राजनीतिज्ञ]] हैं। उन्होंने [[ईरान के राष्ट्रपति]] [[हसन रूहानी]] के पहले कार्यकाल (2013-2017) के दौरान 'महिला एवं परिवार मामलों की [[ईरान के उपराष्ट्रपति|उपराष्ट्रपति]]' के रूप में कार्य किया। इसके बाद, उन्होंने 9 अगस्त 2017 से 24 नवंबर 2018 तक '[[नागरिक अधिकार|नागरिक अधिकारों]] के लिए राष्ट्रपति की विशेष सहायक' का पदभार संभाला। मोलावेर्दी ईरानी [[नागरिक समाज]] में [[महिला अधिकार|महिलाओं के अधिकारों]] और नागरिक स्वतंत्रता के मुद्दों पर अपनी सक्रियता के लिए जानी जाती हैं। == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == शाहीनदोख्त मोलावेर्दी का जन्म 23 अक्टूबर 1965 को [[ईरान]] के [[पश्चिम अज़रबैजान प्रांत]] के [[खोय]] शहर में हुआ था। उन्होंने अपनी प्रारंभिक शिक्षा अपने गृहनगर में ही प्राप्त की। उच्च शिक्षा के लिए वे [[तेहरान]] गईं और '[[शाहिद बेहेश्ती विश्वविद्यालय]]' में दाखिला लिया। यहाँ से उन्होंने [[विधि|कानून]] के क्षेत्र में स्नातक की डिग्री प्राप्त की。<ref>{{Cite web|url=https://www.entekhab.ir/fa/news/132365/%D8%B3%D9%88%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%AF|title=سومین زن کابینه روحانی را بشناسید|last=پایگاه خبری تحلیلی انتخاب {{!}} Entekhab.ir|website=پایگاه خبری تحلیلی انتخاب {{!}} Entekhab.ir|language=fa-IR|access-date=2026-03-18}}</ref> इसके पश्चात, उन्होंने '[[अल्लामेह तबातबाई विश्वविद्यालय]]' (Allameh Tabataba'i University) से [[अंतरराष्ट्रीय विधि|अंतर्राष्ट्रीय कानून]] विषय में मास्टर डिग्री (स्नातकोत्तर) पूरी की। उनका यह शैक्षणिक ज्ञान उनके कानूनी और राजनीतिक कार्यों का आधार बना। उनके पति का नाम हामिद आयती है। एक सामाजिक कार्यकर्ता के रूप में मोलावेर्दी ने अक्सर इस बात पर जोर दिया है कि कार्यस्थल और बाज़ार में महिलाओं और पुरुषों के बीच लैंगिक संतुलन होना चाहिए。<ref>{{Cite news|url=http://samaaknews.com/55090/%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1-%D8%AD%D9%85%DB%8C%D8%AF-%D8%A2%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%84-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%DA%A9%D8%A7/|title=همسر حمید آیتی تعادل جنسیتی در بازار کار را رها نمی کند! {{!}} پایگاه خبری تحلیلی سمعک|date=2016-02-16|work=پایگاه خبری تحلیلی سمعک|access-date=2026-03-18|language=fa-IR|archive-date=17 फ़रवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217092105/http://samaaknews.com/55090/%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1-%D8%AD%D9%85%DB%8C%D8%AF-%D8%A2%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%84-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%DA%A9%D8%A7/|url-status=dead}}</ref> == सामाजिक सक्रियता और प्रारंभिक करियर == सरकारी पदों पर नियुक्त होने से पहले मोलावेर्दी नागरिक समाज और कई [[गैर सरकारी संगठन|गैर-सरकारी संगठनों]] में सक्रिय थीं। उन्होंने 'सोसाइटी फॉर प्रोटेक्टिंग विमेंस राइट्स' (महिलाओं के [[मानवाधिकार|मानवाधिकारों]] के संरक्षण के लिए समिति) की महासचिव के रूप में कार्य किया। ईरान के पूर्व राष्ट्रपति [[मोहम्मद खातमी]] के कार्यकाल (1997-2005) के दौरान, उन्होंने 'महिलाओं की भागीदारी केंद्र' (Center for Women's Participation) के अंतर्राष्ट्रीय संबंध विभाग की निदेशक के तौर पर भी अपनी सेवाएँ दीं। इस दौरान उन्होंने महिलाओं को सार्वजनिक जीवन में अवसर प्रदान करने के लिए नीतियां प्रस्तावित कीं। उन्होंने उस रूढ़िवादी तर्क का विरोध किया जिसके अनुसार महिलाओं के पास प्रबंधन का अनुभव नहीं होता; उनका मानना था कि यदि महिलाओं को नेतृत्व के अवसर नहीं दिए जाएंगे, तो वे यह अनुभव कभी प्राप्त नहीं कर पाएंगी。<ref>{{Cite web|url=https://www.radiozamaneh.com/69307/|title=حضور کمرنگ زنان ایران در عرصه‌های مدیریتی|date=2013-05-11|website=www.radiozamaneh.com|language=fa-IR|access-date=2026-03-18}}</ref> == उपराष्ट्रपति का कार्यकाल (2013–2017) == अगस्त 2013 में, ईरान के राष्ट्रपति [[हसन रूहानी]] ने शाहीनदोख्त मोलावेर्दी को 'महिला एवं परिवार मामलों का [[ईरान के उपराष्ट्रपति|उपराष्ट्रपति]]' नियुक्त किया。<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/fa-ir/%D8%B4%D9%87%DB%8C%D9%86%D8%AF%D8%AE%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF/a-17145729|title=شهیندخت مولاوردی، معاون حسن روحانی در امور زنان شد|website=dw.com|language=fa|access-date=2026-03-18}}</ref> उपराष्ट्रपति के रूप में अपने कार्यकाल के दौरान, मोलावेर्दी ने कई सामाजिक मुद्दों को उठाया। उन्होंने ईरान के खेल स्टेडियमों में महिलाओं के प्रवेश पर लगे प्रतिबंधों को हटाने का समर्थन किया, [[बाल विवाह]] को रोकने के लिए कानूनी सुधारों की आवश्यकता बताई और महिलाओं के लिए समान रोजगार के अवसरों की मांग की। उनकी इन नीतियों के कारण उन्हें ईरान के रूढ़िवादी राजनीतिक गुटों और [[न्यायपालिका]] की ओर से आलोचना का सामना करना पड़ा। == नागरिक अधिकारों के लिए विशेष सहायक (2017–2018) == 2017 में राष्ट्रपति हसन रूहानी के दूसरे कार्यकाल की शुरुआत के साथ, मोलावेर्दी को '[[नागरिक अधिकार|नागरिक अधिकारों]] के लिए राष्ट्रपति का विशेष सहायक' नियुक्त किया गया। इस भूमिका में उनका मुख्य कार्य ईरान के 'नागरिक अधिकार चार्टर' (Charter of Citizens' Rights) के कार्यान्वयन की निगरानी करना था। 2018 में, [[एसोसिएटेड प्रेस]] (AP) को दिए गए एक साक्षात्कार में, उन्होंने टिप्पणी की थी कि ईरानी सरकार हिरासत में लिए गए अमेरिकी निवासियों और दोहरे नागरिकता वाले व्यक्तियों के मामलों को उचित कानूनी सहायता प्रदान करने में विफल रही है。<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/0a0ea301735247b9b0f95515132f6737|title=AP Interview: Adviser says Iran failed detained US resident|last=Gambrell|first=Jon|date=2018-09-14|website=AP News|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref> नवंबर 2018 में, [[मजलिस (ईरान)|ईरानी संसद]] ने एक नया कानून पारित किया जिसके तहत सेवानिवृत्त (रिटायर्ड) व्यक्तियों को सरकारी पदों पर काम करने से प्रतिबंधित कर दिया गया। इस कानून के लागू होने के परिणामस्वरूप, 24 नवंबर 2018 को शाहीनदोख्त मोलावेर्दी सहित राष्ट्रपति प्रशासन के लगभग 10 वरिष्ठ अधिकारियों को अपने पदों से इस्तीफा देना पड़ा。<ref>{{Cite web|url=https://en.radiofarda.com/a/iran-rouhani-former-deputy-says-his-government-has-failed-women/29748857.html|title=Rouhani's Former Deputy Says His Government Has Failed Women|date=2019-02-03|website=Radio Free Europe / Radio Liberty|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref> == कानूनी मामले और दोषमुक्ति == सरकारी पद से हटने के बाद मोलावेर्दी के खिलाफ कई कानूनी मामले दर्ज किए गए। दिसंबर 2020 में, ईरान की [[इस्लामी क्रांतिकारी अदालत]] (Islamic Revolutionary Court) ने उन्हें "विदेशी संस्थाओं को गोपनीय जानकारी प्रदान करने" और "राज्य व्यवस्था के खिलाफ दुष्प्रचार करने" के आरोप में 30 महीने (ढाई साल) की जेल की सजा सुनाई。<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/iran-former-vice-president-sentenced-to-30-months-in-prison/a-55835600|title=Iran: Former vice president sentenced to 30 months in prison|website=dw.com|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref> मोलावेर्दी ने इन आरोपों का खंडन किया और अदालत के इस फैसले के खिलाफ अपील की। बाद में, एक अपीलीय अदालत ने उनके तर्कों की समीक्षा की और उन्हें सभी आरोपों से बरी कर दिया。<ref>{{Cite web|url=https://www.pishkhan.com/news/256229|title=روزنامه شرق: در دادگاه ‌ از اتهامی که از صداوسیما پخش شده تبرئه شده‌ام|website=www.pishkhan.com|access-date=2026-03-18}}</ref> अंतरराष्ट्रीय स्तर पर, ईरान में महिलाओं और [[मानवाधिकार कार्यकर्ता|मानवाधिकार कार्यकर्ताओं]] की स्थिति चर्चा का विषय रही है। जनवरी 2023 में [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] की [[अमेरिकी कांग्रेस|कांग्रेस]] ने एक प्रस्ताव (H. Con. Res. 7) पारित किया, जिसमें ईरानी सरकार द्वारा महिलाओं और शांतिपूर्ण प्रदर्शनकारियों के खिलाफ किए जा रहे मानवाधिकारों के हनन की निंदा की गई。<ref>{{Cite news|url=https://clerk.house.gov/Votes/202336|title=Roll Call 36 Roll Call 36, Bill Number: H. Con. Res. 7, 118th Congress, 1st Session|date=2023-01-25|work=Office of the Clerk, U.S. House of Representatives|access-date=2026-03-18|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.congress.gov/bill/118th-congress/house-concurrent-resolution/7/text|title=Text - H.Con.Res.7 - 118th Congress (2023-2024): Condemning the Iranian regime's human rights abuses against the brave women and men of Iran peacefully demonstrating in more than 133 cities.|last=Rep. Tenney|first=Claudia [R-NY-24]|date=2023-01-26|website=www.congress.gov|access-date=2026-03-18}}</ref> मोलावेर्दी के कार्यों और उन पर लगे मुकदमों को ईरान के इसी राजनीतिक और मानवाधिकार परिदृश्य के संदर्भ में देखा जाता है। == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q15062987 विकिडाटा पर शाहीनदोख्त मोलावेर्दी] [[श्रेणी:1965 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:ईरानी राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:ईरानी महिला अधिकार कार्यकर्ता]] [[श्रेणी:ईरान के उपराष्ट्रपति]] [[श्रेणी:शाहिद बेहेश्ती विश्वविद्यालय के पूर्व छात्र]] [[श्रेणी:अल्लामेह तबातबाई विश्वविद्यालय के पूर्व छात्र]] i95o5az71zjygq7z6d8rxdgdf1jewg6 मुहम्मद बेय अबू अल-धहब 0 1609840 6534363 6531396 2026-03-29T15:45:56Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534363 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox officeholder | name = मुहम्मद बेय अबू अल-धहब | native_name = محمد بك أبو الدهب | native_name_lang = ar | image = Flag of the Mameluks.svg | image_size = 250px | caption = मामलुक साम्राज्य का ऐतिहासिक ध्वज | office = मिस्र के 'शेख अल-बलाद' | term_start = 1773 | term_end = 1775 | monarch = [[मुस्तफ़ा तृतीय]] और [[अब्दुल हमीद प्रथम]] | predecessor = [[अली बेय अल-कबीर]] | successor = मुराद बेय और इब्राहिम बेय | birth_date = 1735 | birth_place = [[काकेशस]] | death_date = 1775 (आयु 39–40 वर्ष) | death_place = एकड़, [[फ़िलिस्तीन]] | nationality = मामलुक | occupation = सैन्य अधिकारी, शासक | religion = [[इस्लाम]] }} '''मुहम्मद बेय अबू अल-धहब''' (अरबी: محمد بك أبو الدهب; जन्म: 1735 – निधन: 1775) अठारहवीं शताब्दी के दौरान मिस्र के एक मामलुक अमीर (Emir) और शासक थे। उस्मानी साम्राज्य (Ottoman Empire) के शासनकाल के दौरान उन्होंने मिस्र के 'शेख अल-बलाद' का पद ग्रहण किया। ऐतिहासिक रूप से उन्हें अली बेय अल-कबीर के प्रमुख सैन्य कमांडर के रूप में उनके अभियानों और बाद में उसी अली बेय के विरुद्ध किए गए उनके विद्रोह के लिए जाना जाता है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=e5JMAAAAcAAJ&redir_esc=y|title=A History of the Revolt of Ali Bey, Against the Ottoman Porte: Including an Account of the Form of Government of Egypt : Together with a Description of Grand Cairo and of Several Celebrated Places in Egypt, Palestine, and Syria : to which are Added, A Short Account of the Present State of the Christians who are Subjects to the Turkish Government, and the Journal of a Gentleman who Travelled from Aleppo to Bassora|last=Lusignan|first=Sauveur|date=1783|publisher=The Author|pages=80|language=en}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और उपाधि == मुहम्मद बेय के जन्म स्थान और उनके शुरुआती जीवन के विस्तृत ऐतिहासिक प्रमाण उपलब्ध नहीं हैं। तत्कालीन मामलुक प्रणाली के अनुसार, उन्हें काकेशस क्षेत्र से एक दास (मामलुक) के रूप में मिस्र लाया गया था। मिस्र के तत्कालीन शासक अली बेय अल-कबीर ने उन्हें खरीदा और सैन्य प्रशिक्षण दिया। समय के साथ वे अली बेय के प्रमुख सेनापतियों में से एक बन गए। जब अली बेय ने उन्हें राज्य में 'अमीर' (कमांडर) के पद पर नियुक्त किया, तो इस नियुक्ति के अवसर पर मुहम्मद बेय ने काहिरा के निवासियों के बीच सोने के सिक्के वितरित किए। सोने के सिक्के बांटने के इस कार्य के कारण ही स्थानीय लोगों और इतिहासकारों के बीच उन्हें '''अबू अल-धहब''' (Abu al-Dhahab) नाम दिया गया, जिसका अरबी में अर्थ 'सोने वाला' (Father of Gold) होता है।<ref>{{Cite news|url=https://archive.ph/20140826014657/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-l-dhahab-muh-ammad-bey-SIM_0285?s.num=0&s.q=%22Ab%C5%AB+l-Dhahab,+Mu%E1%B8%A5ammad+Bey%22|title=Abū l-Dhahab, Muḥammad Bey - Brill Reference|date=2014-08-26|work=archive.ph|access-date=2026-03-18}}</ref> == सैन्य अभियान == [[चित्र:Ali Bey al-kabir.jpg|thumb|अली बेय अल-कबीर, जिनके सेनापति के रूप में अबू अल-धहब ने कार्य किया।]] अबू अल-धहब ने अली बेय अल-कबीर के आदेश पर कई सैन्य अभियानों का नेतृत्व किया। 1770 में, अली बेय ने उस्मानी साम्राज्य से मिस्र की स्वायत्तता स्थापित करने का प्रयास किया। इस योजना के तहत अबू अल-धहब को हेजाज़ (वर्तमान मक्का क्षेत्र) पर नियंत्रण करने के लिए भेजा गया। इस अभियान में उन्होंने उस्मानी नियंत्रण को हटाकर मक्का में अली बेय का अधिकार स्थापित किया। 1771 में अली बेय ने उस्मानी साम्राज्य के खिलाफ सैन्य कार्रवाई शुरू की और अबू अल-धहब को सीरिया और फिलिस्तीन क्षेत्र की ओर भेजा। इस अभियान में, अबू अल-धहब ने गैलिली के स्थानीय शासक ज़हीर अल-उमर के साथ गठबंधन किया और उस्मानी सेनाओं से संघर्ष करते हुए दमिश्क पर अधिकार कर लिया। == अली बेय के विरुद्ध विद्रोह == दमिश्क पर अधिकार करने के पश्चात्, अबू अल-धहब ने अपने सैन्य अभियान को आगे बढ़ाने से रोक दिया और अपनी सेना के साथ वापस मिस्र लौट गए। ऐतिहासिक दस्तावेजों के अनुसार, उस्मानी साम्राज्य के अधिकारियों ने कूटनीतिक रूप से अबू अल-धहब से संपर्क किया था और उन्हें मिस्र के शासक का पद देने का प्रस्ताव रखा था। इस प्रस्ताव के बाद वे अली बेय के खिलाफ हो गए।<ref>{{Cite book |last=Kippis |first=Andrew |title=The New Annual Register or General Repository of History, Politics and Literature |volume=7 |year=1787 |location=London |page=37}}</ref> मिस्र लौटने के बाद उन्होंने अली बेय अल-कबीर के खिलाफ सैन्य विद्रोह कर दिया। 1772 में दोनों गुटों के बीच संघर्ष हुआ, जिसमें अबू अल-धहब की सेना ने अली बेय को मिस्र छोड़ने पर मजबूर कर दिया। अली बेय ने फिलिस्तीन में शरण ली। 1773 में सालिहिया के युद्ध में अबू अल-धहब ने अली बेय की सेना को पराजित किया। इस संघर्ष में घायल होने के कारण अली बेय को बंदी बना लिया गया और बाद में उनकी मृत्यु हो गई। == शासक के रूप में कार्यकाल == [[चित्र:Daher el-Omar portrait 1.jpg|thumb|left|ज़हीर अल-उमर, जिनके खिलाफ उस्मानी सुल्तान ने अबू अल-धहब को सैन्य अभियान का आदेश दिया था।]] अली बेय की मृत्यु के बाद, अबू अल-धहब मिस्र के शासक और 'शेख अल-बलाद' बने। सत्ता में आने के बाद उन्होंने उस्मानी सुल्तान के प्रति अपनी वफादारी व्यक्त की और मिस्र को फिर से उस्मानी साम्राज्य के नियंत्रण में ला दिया। 1775 में उस्मानी सुल्तान ने अबू अल-धहब को फिलिस्तीन में ज़हीर अल-उमर के खिलाफ सैन्य कार्रवाई करने का आदेश दिया। अबू अल-धहब ने सेना के साथ फिलिस्तीन की ओर प्रस्थान किया। उन्होंने जाफ़ा शहर को घेरकर उस पर कब्ज़ा किया, जहाँ संघर्ष के दौरान कई लोगों की मृत्यु हुई। इसके बाद उनकी सेना ने एकड़ (Acre) शहर पर नियंत्रण स्थापित किया, जिसके कारण ज़हीर अल-उमर को वहाँ से हटना पड़ा।<ref>{{Cite book |last=Sabbagh |first=Karl |title=Palestine: History of a Lost Nation |year=2006 |publisher=Atlantic |location=London |page=43 |isbn=978-1-5558-4874-3|url=https://openlibrary.org/books/OL35750312M/Palestine}}</ref> == मृत्यु और स्थापत्य योगदान == एकड़ शहर में प्रवेश करने के कुछ दिनों बाद ही, 1775 में अबू अल-धहब बीमार पड़ गए और उनकी मृत्यु हो गई। तत्कालीन स्रोतों में उनकी मृत्यु का कारण प्लेग या तीव्र बुखार बताया गया है। उनके निधन के बाद उनकी सेना मिस्र लौट गई। अबू अल-धहब का नाम मिस्र के इस्लामी स्थापत्य इतिहास में भी दर्ज है। 1774 में, उन्होंने काहिरा में अल-अजहर मस्जिद के निकट एक बड़ी मस्जिद का निर्माण करवाया था, जिसे आज 'मुहम्मद बेय अबू अल-धहब मस्जिद' के नाम से जाना जाता है। इसके अतिरिक्त, उन्होंने इस मस्जिद के रखरखाव और इस्लामी शिक्षा के लिए एक वक्फ (Waqf) की स्थापना भी की थी। उनके द्वारा स्थापित यह संरचना आज भी काहिरा में मामलुक वास्तुकला के रूप में मौजूद है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == विस्तृत पठन == * {{Cite book |last=al-Ǧabartī |first=Abdarraḥmān |title=Bonaparte in Ägypten - Aus den Chroniken von ʿAbdarraḥmān al-Ǧabartī |year=1989 |publisher=Piper |location=Munich |translator-last=Hottinger |translator-first=Arnold |pages=46–58, 332}} * {{Cite book |last=Bidwell |first=Robin Leonard |title=Dictionary of Modern Arab History |year=1998 |publisher=Keegan Paul |location=London/New York |pages=24–25}} * {{Cite journal |last=Crecelius |first=Daniel |year=1978 |title=The Waqf of Muhammad Bey Abu al-Dhabab |journal=Journal of the American Research Center in Egypt |volume=15 |pages=83–105 |doi=10.2307/40000133 |jstor=40000133}} * {{Cite book |last=Crecelius |first=Daniel |title=The Roots of Modern Egypt: A Study of the Regimes of 'Ali Bey al-Kebir and Muhammad Bey Abu al-Dhabab, 1760–1775 |year=1981 |publisher=Bibliotheca Islamica |location=Chicago |isbn=978-0882970295 |series=Studies in Middle Eastern History, Vol. 6}} * {{Cite book|last=Goldschmidt|first=Arthur|last2=Johnston|first2=Robert|url=https://openlibrary.org/books/OL7996865M/Historical_Dictionary_of_Egypt_%28African_Historical_Dictionaries_Historical_Dictionaries_of_Africa%29|title=Historical Dictionary of Egypt|year=2013|publisher=Scarecrow|location=Lanham, Maryland|page=30|isbn=978-0-8108-4856-6|format=PDF|series=African Historical Dictionaries, Vol. 89}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q15983717 विकिडाटा पर मुहम्मद बेय अबू अल-धहब] {{नियंत्रण प्राधिकरण}} [[श्रेणी:1735 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:1775 में निधन]] [[श्रेणी:मिस्र के शासक]] [[श्रेणी:मामलुक]] [[श्रेणी:उस्मानी मिस्र]] b8ymwds7xt05c2m6yo9so7cqg6zsrl4 6534475 6534363 2026-03-30T03:47:03Z AMAN KUMAR 911487 सुधार किया 6534475 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = मुहम्मद बेय अबू अल-धहब | native_name = محمد بك أبو الدهب | native_name_lang = ar | image = Flag of the Mameluks.svg | image_size = 250px | caption = मामलुक साम्राज्य का ऐतिहासिक ध्वज | office = मिस्र के 'शेख अल-बलाद' | term_start = 1773 | term_end = 1775 | monarch = [[मुस्तफ़ा तृतीय]] और [[अब्दुल हमीद प्रथम]] | predecessor = [[अली बेय अल-कबीर]] | successor = मुराद बेय और इब्राहिम बेय | birth_date = 1735 | birth_place = [[काकेशस]] | death_date = 1775 (आयु 39–40 वर्ष) | death_place = [[अक्का|एकड़]], [[फ़िलिस्तीन]] | nationality = मामलुक | occupation = सैन्य अधिकारी, शासक | religion = [[इस्लाम]] }} '''मुहम्मद बेय अबू अल-धहब''' ([[अरबी भाषा|अरबी]]: محمد بك أبو الدهب; जन्म: 1735 – निधन: 1775) [[अठारहवीं शताब्दी]] के दौरान [[मिस्र]] के एक [[मामलुक]] अमीर (Emir) और शासक थे। [[उस्मानी साम्राज्य]] (Ottoman Empire) के शासनकाल के दौरान उन्होंने मिस्र के 'शेख अल-बलाद' का पद ग्रहण किया। ऐतिहासिक रूप से उन्हें अली बेय अल-कबीर के प्रमुख सैन्य कमांडर के रूप में उनके अभियानों और बाद में उसी अली बेय के विरुद्ध किए गए उनके विद्रोह के लिए जाना जाता है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=e5JMAAAAcAAJ&redir_esc=y|title=A History of the Revolt of Ali Bey, Against the Ottoman Porte: Including an Account of the Form of Government of Egypt : Together with a Description of Grand Cairo and of Several Celebrated Places in Egypt, Palestine, and Syria : to which are Added, A Short Account of the Present State of the Christians who are Subjects to the Turkish Government, and the Journal of a Gentleman who Travelled from Aleppo to Bassora|last=Lusignan|first=Sauveur|date=1783|publisher=The Author|pages=80|language=en}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और उपाधि == मुहम्मद बेय के जन्म स्थान और उनके शुरुआती जीवन के विस्तृत ऐतिहासिक प्रमाण उपलब्ध नहीं हैं। तत्कालीन मामलुक प्रणाली के अनुसार, उन्हें [[काकेशस]] क्षेत्र से एक [[दास प्रथा|दास]] (मामलुक) के रूप में मिस्र लाया गया था। मिस्र के तत्कालीन शासक अली बेय अल-कबीर ने उन्हें खरीदा और सैन्य प्रशिक्षण दिया। समय के साथ वे अली बेय के प्रमुख सेनापतियों में से एक बन गए। जब अली बेय ने उन्हें राज्य में 'अमीर' (कमांडर) के पद पर नियुक्त किया, तो इस नियुक्ति के अवसर पर मुहम्मद बेय ने [[काहिरा]] के निवासियों के बीच सोने के सिक्के वितरित किए। सोने के सिक्के बांटने के इस कार्य के कारण ही स्थानीय लोगों और इतिहासकारों के बीच उन्हें '''अबू अल-धहब''' (Abu al-Dhahab) नाम दिया गया, जिसका अरबी में अर्थ 'सोने वाला' (Father of Gold) होता है।<ref>{{Cite news|url=https://archive.ph/20140826014657/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-l-dhahab-muh-ammad-bey-SIM_0285?s.num=0&s.q=%22Ab%C5%AB+l-Dhahab,+Mu%E1%B8%A5ammad+Bey%22|title=Abū l-Dhahab, Muḥammad Bey - Brill Reference|date=2014-08-26|work=archive.ph|access-date=2026-03-18}}</ref> == सैन्य अभियान == [[चित्र:Ali Bey al-kabir.jpg|thumb|अली बेय अल-कबीर, जिनके सेनापति के रूप में अबू अल-धहब ने कार्य किया।]] अबू अल-धहब ने अली बेय अल-कबीर के आदेश पर कई सैन्य अभियानों का नेतृत्व किया। 1770 में, अली बेय ने [[उस्मानी साम्राज्य]] से [[मिस्र]] की स्वायत्तता स्थापित करने का प्रयास किया। इस योजना के तहत अबू अल-धहब को [[हेजाज़]] (वर्तमान [[मक्का]] क्षेत्र) पर नियंत्रण करने के लिए भेजा गया। इस अभियान में उन्होंने उस्मानी नियंत्रण को हटाकर मक्का में अली बेय का अधिकार स्थापित किया। 1771 में अली बेय ने उस्मानी साम्राज्य के खिलाफ सैन्य कार्रवाई शुरू की और अबू अल-धहब को [[सीरिया]] और [[फ़िलिस्तीन|फिलिस्तीन]] क्षेत्र की ओर भेजा। इस अभियान में, अबू अल-धहब ने गैलिली के स्थानीय शासक ज़हीर अल-उमर के साथ गठबंधन किया और उस्मानी सेनाओं से संघर्ष करते हुए [[दमिश्क]] पर अधिकार कर लिया। == अली बेय के विरुद्ध विद्रोह == [[दमिश्क]] पर अधिकार करने के पश्चात्, अबू अल-धहब ने अपने सैन्य अभियान को आगे बढ़ाने से रोक दिया और अपनी सेना के साथ वापस [[मिस्र]] लौट गए। ऐतिहासिक दस्तावेजों के अनुसार, [[उस्मानी साम्राज्य]] के अधिकारियों ने [[कूटनीति|कूटनीतिक]] रूप से अबू अल-धहब से संपर्क किया था और उन्हें मिस्र के शासक का पद देने का प्रस्ताव रखा था। इस प्रस्ताव के बाद वे अली बेय अल-कबीर के खिलाफ हो गए।<ref>{{Cite book |last=Kippis |first=Andrew |title=The New Annual Register or General Repository of History, Politics and Literature |volume=7 |year=1787 |location=London |page=37}}</ref> मिस्र लौटने के बाद उन्होंने अली बेय अल-कबीर के खिलाफ सैन्य विद्रोह कर दिया। 1772 में दोनों गुटों के बीच संघर्ष हुआ, जिसमें अबू अल-धहब की सेना ने अली बेय को मिस्र छोड़ने पर मजबूर कर दिया। अली बेय ने [[फ़िलिस्तीन|फिलिस्तीन]] में शरण ली। 1773 में सालिहिया के युद्ध में अबू अल-धहब ने अली बेय की सेना को पराजित किया। इस संघर्ष में घायल होने के कारण अली बेय को बंदी बना लिया गया और बाद में उनकी मृत्यु हो गई। == शासक के रूप में कार्यकाल == [[चित्र:Daher el-Omar portrait 1.jpg|thumb|left|ज़हीर अल-उमर, जिनके खिलाफ उस्मानी सुल्तान ने अबू अल-धहब को सैन्य अभियान का आदेश दिया था।]] अली बेय की मृत्यु के बाद, अबू अल-धहब [[मिस्र]] के शासक और 'शेख अल-बलाद' बने। सत्ता में आने के बाद उन्होंने उस्मानी सुल्तान के प्रति अपनी वफादारी व्यक्त की और मिस्र को फिर से [[उस्मानी साम्राज्य]] के नियंत्रण में ला दिया। 1775 में उस्मानी सुल्तान ने अबू अल-धहब को [[फ़िलिस्तीन|फिलिस्तीन]] में ज़हीर अल-उमर के खिलाफ सैन्य कार्रवाई करने का आदेश दिया। अबू अल-धहब ने सेना के साथ फिलिस्तीन की ओर प्रस्थान किया। उन्होंने जाफ़ा शहर को घेरकर उस पर कब्ज़ा किया, जहाँ संघर्ष के दौरान कई लोगों की मृत्यु हुई। इसके बाद उनकी सेना ने एकड़ (Acre) शहर पर नियंत्रण स्थापित किया, जिसके कारण ज़हीर अल-उमर को वहाँ से हटना पड़ा।<ref>{{Cite book |last=Sabbagh |first=Karl |title=Palestine: History of a Lost Nation |year=2006 |publisher=Atlantic |location=London |page=43 |isbn=978-1-5558-4874-3|url=https://openlibrary.org/books/OL35750312M/Palestine}}</ref> == मृत्यु और स्थापत्य योगदान == [[अक्का|एकड़]] शहर में प्रवेश करने के कुछ दिनों बाद ही, 1775 में अबू अल-धहब बीमार पड़ गए और उनकी मृत्यु हो गई। तत्कालीन स्रोतों में उनकी मृत्यु का कारण [[प्लेग]] या तीव्र बुखार बताया गया है। उनके निधन के बाद उनकी सेना [[मिस्र]] लौट गई। अबू अल-धहब का नाम मिस्र के [[इस्लामी वास्तुकला|इस्लामी स्थापत्य]] इतिहास में भी दर्ज है। 1774 में, उन्होंने [[काहिरा]] में अल-अजहर मस्जिद के निकट एक बड़ी मस्जिद का निर्माण करवाया था, जिसे आज 'मुहम्मद बेय अबू अल-धहब मस्जिद' के नाम से जाना जाता है। इसके अतिरिक्त, उन्होंने इस मस्जिद के रखरखाव और इस्लामी शिक्षा के लिए एक वक्फ (Waqf) की स्थापना भी की थी। उनके द्वारा स्थापित यह संरचना आज भी काहिरा में [[मामलुक]] वास्तुकला के रूप में मौजूद है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == विस्तृत पठन == * {{Cite book |last=al-Ǧabartī |first=Abdarraḥmān |title=Bonaparte in Ägypten - Aus den Chroniken von ʿAbdarraḥmān al-Ǧabartī |year=1989 |publisher=Piper |location=Munich |translator-last=Hottinger |translator-first=Arnold |pages=46–58, 332}} * {{Cite book |last=Bidwell |first=Robin Leonard |title=Dictionary of Modern Arab History |year=1998 |publisher=Keegan Paul |location=London/New York |pages=24–25}} * {{Cite journal |last=Crecelius |first=Daniel |year=1978 |title=The Waqf of Muhammad Bey Abu al-Dhabab |journal=Journal of the American Research Center in Egypt |volume=15 |pages=83–105 |doi=10.2307/40000133 |jstor=40000133}} * {{Cite book |last=Crecelius |first=Daniel |title=The Roots of Modern Egypt: A Study of the Regimes of 'Ali Bey al-Kebir and Muhammad Bey Abu al-Dhabab, 1760–1775 |year=1981 |publisher=Bibliotheca Islamica |location=Chicago |isbn=978-0882970295 |series=Studies in Middle Eastern History, Vol. 6}} * {{Cite book|last=Goldschmidt|first=Arthur|last2=Johnston|first2=Robert|url=https://openlibrary.org/books/OL7996865M/Historical_Dictionary_of_Egypt_%28African_Historical_Dictionaries_Historical_Dictionaries_of_Africa%29|title=Historical Dictionary of Egypt|year=2013|publisher=Scarecrow|location=Lanham, Maryland|page=30|isbn=978-0-8108-4856-6|format=PDF|series=African Historical Dictionaries, Vol. 89}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q15983717 विकिडाटा पर मुहम्मद बेय अबू अल-धहब] [[श्रेणी:1735 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:1775 में निधन]] [[श्रेणी:मिस्र के शासक]] [[श्रेणी:मामलुक]] [[श्रेणी:उस्मानी मिस्र]] 8cqzxqo0ajxycjexl4lr0vkdmgusqr1 मुहम्मद इब्न अल-हसन अल-बन्नानी 0 1609841 6534364 6531398 2026-03-29T15:46:35Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534364 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox person | name = मुहम्मद इब्न अल-हसन अल-बन्नानी | native_name = محمد بن الحسن البناني | native_name_lang = ar | image = Banani Tomb Interior.jpg | image_size = 250px | caption = फ़ेज़ (मोरक्को) स्थित अल-बन्नानी के मकबरे का आंतरिक दृश्य | birth_date = 1727 | birth_place = [[फ़ेज़]], [[मोरक्को]] | death_date = 1780 (आयु 52-53 वर्ष) | death_place = फ़ेज़, मोरक्को | nationality = मोरक्कन | occupation = इस्लामी विद्वान, न्यायशास्त्री (फ़क़ीह) | known_for = 'अल-फथ अर-रब्बानी' की रचना | religion = [[इस्लाम]] | denomination = सुन्नी (मालकी विचारधारा) }} '''मुहम्मद इब्न अल-हसन अल-बन्नानी''' (अरबी: محمد بن الحسن البناني; जन्म: 1727 – निधन: 1780)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/ALAO/COM_ALA_50004-1-110.xml?rskey=ikYSTf|title="Sīdī Muḥammad b. al-Ḥasan al-Bannanī al-ʿAlawī"|website=referenceworks.brill.com|access-date=2026-03-18}}</ref>, जिन्हें ऐतिहासिक और अकादमिक लेखों में सामान्यतः '''अल-बन्नानी''' के नाम से जाना जाता है, 18वीं शताब्दी के मोरक्को के एक इस्लामी विद्वान और न्यायशास्त्री (फ़क़ीह) थे। उनका अकादमिक कार्य मुख्य रूप से इस्लाम की सुन्नी शाखा की मालकी विचारधारा (Maliki school of thought) के न्यायशास्त्र पर केंद्रित था। उन्हें इस्लामी कानून (फ़िक़्ह) की उनकी व्याख्याओं और उनके द्वारा रचित विस्तृत ग्रंथों के लिए जाना जाता है।<ref>{{Cite book |last=Schacht |first=Joseph |year=1960 |chapter=Bannānī |editor-last=Gibb |editor-first=H. A. R. |editor2-last=Kramers |editor2-first=J. H. |title=The Encyclopaedia of Islam, Second Edition |volume=I |publisher=E. J. Brill |location=Leiden |pages=1019–1020 |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_1194|url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/EIEO/SIM-1194.xml?rskey=ReGTKX&result=1}}</ref> == पृष्ठभूमि और प्रारंभिक जीवन == मुहम्मद अल-बन्नानी का जन्म 1727 ईस्वी (इस्लामी हिजरी कैलेंडर के अनुसार 1139 हिजरी) में मोरक्को के फ़ेज़ शहर में हुआ था। अठारहवीं शताब्दी के दौरान अलावती राजवंश (Alaouite dynasty) के शासनकाल में फ़ेज़ शहर उत्तरी अफ्रीका में इस्लामी शिक्षा, साहित्य और न्यायशास्त्र के एक बड़े केंद्र के रूप में कार्य कर रहा था। वे अल-बन्नानी परिवार से संबद्ध थे, जिसका मोरक्को के अकादमिक इतिहास से लंबा जुड़ाव रहा है। ऐतिहासिक अभिलेखों के अनुसार, इस परिवार के कई सदस्यों ने मोरक्को में न्यायाधीशों (काज़ी), इमामों और शिक्षकों के रूप में कार्य किया था। परिवार के विद्वानों ने मोरक्को के विभिन्न शहरों में शैक्षणिक संस्थानों के प्रबंधन और अरबी साहित्य के विकास में अपना योगदान दिया।<ref>{{Cite web |editor-last=Fleet |editor-first=Kate |editor2-last=Krämer |editor2-first=Gudrun |title=al-Bannānī family |work=Encyclopaedia of Islam, THREE |publisher=Brill Online |doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_23023|url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/EI3O/COM-23023.xml?language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.islamichistory.net/articles/kh4.htm|title=موقع التاريخ الإسلامي- مقالات- من علماء بيت بناني بالمغرب|website=www.islamichistory.net|access-date=2026-03-18}}</ref> इसी पारिवारिक पृष्ठभूमि के कारण मुहम्मद अल-बन्नानी का रुझान भी आरंभ से ही इस्लामी शिक्षा और न्यायशास्त्र की ओर रहा। == शिक्षा और अकादमिक कार्य == अल-बन्नानी ने अपनी शिक्षा फ़ेज़ शहर के स्थानीय मदरसों और 'अल-क़राविय्यीन विश्वविद्यालय' (University of al-Qarawiyyin) में प्राप्त की। इस विश्वविद्यालय में मुख्य रूप से मालकी न्यायशास्त्र का पाठ्यक्रम पढ़ाया जाता था। अपने अध्ययन के दौरान उन्होंने कुरान की व्याख्या (तफ़्सीर), पैगंबर मुहम्मद के कथनों (हदीस), अरबी व्याकरण और उसूल अल-फ़िक़्ह (न्यायशास्त्र के सिद्धांत) जैसे विषयों का अध्ययन किया। उन्होंने फ़ेज़ के समकालीन विद्वानों से शिक्षा ग्रहण की। अपनी औपचारिक शिक्षा पूर्ण करने के बाद, अल-बन्नानी ने अध्यापन का कार्य शुरू किया। उन्होंने अपने समय के छात्रों को मालकी कानून के नियमों और उनके व्यावहारिक अनुप्रयोगों का शिक्षण दिया। == साहित्यिक योगदान: अल-फथ अर-रब्बानी == मुहम्मद अल-बन्नानी का मुख्य अकादमिक योगदान मालकी न्यायशास्त्र के ऐतिहासिक ग्रंथों की समीक्षा और व्याख्या से संबंधित है। इस्लामी अकादमिक परंपरा में, किसी भी मूल ग्रंथ (जिसे 'मत्न्' कहा जाता है) को स्पष्ट करने के लिए विद्वान उस पर व्याख्याएं (जिन्हें 'शरह' कहा जाता है) लिखते थे। यदि वह व्याख्या भी जटिल होती थी, तो अन्य विद्वान उस पर उप-टिप्पणियां (जिन्हें 'हाशिया' कहा जाता है) लिखते थे। उत्तरी और पश्चिमी अफ्रीका में मालकी कानून का एक बुनियादी ग्रंथ 'मुख्तसर खलील' है, जिसकी रचना 14वीं शताब्दी में मिस्र के न्यायशास्त्री खलील इब्न इशाक अल-जुंदी ने की थी। 17वीं शताब्दी में, अब्द अल-बकी अल-ज़ुरकानी नामक एक अन्य विद्वान ने इस ग्रंथ पर अपनी व्याख्या (शरह) लिखी थी। अल-बन्नानी ने अल-ज़ुरकानी द्वारा लिखी गई इस व्याख्या का अध्ययन किया और उस पर अपनी एक विस्तृत उप-टिप्पणी (हाशिया) की रचना की। इस ग्रंथ को अकादमिक जगत में '''अल-फथ अर-रब्बानी''' (Al-Fath ar-Rabbani) के शीर्षक से जाना जाता है।<ref name=":0" /> इस ग्रंथ में अल-बन्नानी ने अल-ज़ुरकानी के तर्कों की समीक्षा की, कानूनी पाठों में मौजूद विसंगतियों का विश्लेषण किया और मालकी न्यायशास्त्र के नियमों को मोरक्को की तत्कालीन सामाजिक व्यवस्था के संदर्भ में स्पष्ट किया। उनका यह ग्रंथ आज भी पारंपरिक इस्लामी विश्वविद्यालयों और मदरसों में मालकी न्यायशास्त्र के पाठ्यक्रम का हिस्सा है। मोरक्को के अतिरिक्त मॉरिटानिया और पश्चिमी अफ्रीका के अकादमिक संस्थानों में भी 'अल-फथ अर-रब्बानी' को एक संदर्भ ग्रंथ के रूप में पढ़ाया जाता है। == मृत्यु और स्मारक == अल-बन्नानी का निधन 1780 ईस्वी (इस्लामी हिजरी वर्ष 1194) में मोरक्को के फ़ेज़ शहर में हुआ। मृत्यु के समय उनकी आयु 52 या 53 वर्ष थी। उन्हें फ़ेज़ में ही दफनाया गया। उनके दफन स्थल पर एक मकबरे का निर्माण किया गया, जो मोरक्को की वास्तुकला शैली में बना हुआ है। स्थानीय निवासियों और न्यायशास्त्र के छात्रों द्वारा उनके मकबरे का दौरा किया जाता है। उनके द्वारा रचित हाशिया (उप-टिप्पणी) ने मालकी अकादमिक साहित्य में उन्हें एक स्थायी स्थान प्रदान किया है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q16145863 विकिडाटा पर अल-बन्नानी] [[श्रेणी:1727 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:1780 में निधन]] [[श्रेणी:मोरक्को के लोग]] [[श्रेणी:इस्लामी न्यायशास्त्री]] [[श्रेणी:मालकी विद्वान]] [[श्रेणी:फ़ेज़ के लोग]] ps7yajwij9eh18yiyzpbkbkmqfbxfrc 6534480 6534364 2026-03-30T03:51:16Z AMAN KUMAR 911487 सुधार किया 6534480 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = मुहम्मद इब्न अल-हसन अल-बन्नानी | native_name = محمد بن الحسن البناني | native_name_lang = ar | image = Banani Tomb Interior.jpg | image_size = 250px | caption = फ़ेज़ (मोरक्को) स्थित अल-बन्नानी के मकबरे का आंतरिक दृश्य | birth_date = 1727 | birth_place = [[फ़ेज़]], [[मोरक्को]] | death_date = 1780 (आयु 52-53 वर्ष) | death_place = [[फ़ेज़]], [[मोरक्को]] | nationality = मोरक्कन | occupation = इस्लामी विद्वान, न्यायशास्त्री (फ़क़ीह) | known_for = 'अल-फथ अर-रब्बानी' की रचना | religion = [[इस्लाम]] | denomination = [[सुन्नी इस्लाम|सुन्नी]] ([[मालिकी|मालकी विचारधारा]]) }} '''मुहम्मद इब्न अल-हसन अल-बन्नानी''' ([[अरबी भाषा|अरबी]]: محمد بن الحسن البناني; जन्म: 1727 – निधन: 1780)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/ALAO/COM_ALA_50004-1-110.xml?rskey=ikYSTf|title="Sīdī Muḥammad b. al-Ḥasan al-Bannanī al-ʿAlawī"|website=referenceworks.brill.com|access-date=2026-03-18}}</ref>, जिन्हें ऐतिहासिक और अकादमिक लेखों में सामान्यतः '''अल-बन्नानी''' के नाम से जाना जाता है, [[अठारहवीं शताब्दी]] के [[मोरक्को]] के एक इस्लामी विद्वान और [[फ़क़ीह|न्यायशास्त्री (फ़क़ीह)]] थे। उनका अकादमिक कार्य मुख्य रूप से [[इस्लाम]] की [[सुन्नी इस्लाम|सुन्नी]] शाखा की [[मालिकी|मालकी विचारधारा]] (Maliki school of thought) के न्यायशास्त्र पर केंद्रित था। उन्हें इस्लामी कानून ([[फ़िक़्ह]]) की उनकी व्याख्याओं और उनके द्वारा रचित विस्तृत ग्रंथों के लिए जाना जाता है।<ref>{{Cite book |last=Schacht |first=Joseph |year=1960 |chapter=Bannānī |editor-last=Gibb |editor-first=H. A. R. |editor2-last=Kramers |editor2-first=J. H. |title=The Encyclopaedia of Islam, Second Edition |volume=I |publisher=E. J. Brill |location=Leiden |pages=1019–1020 |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_1194|url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/EIEO/SIM-1194.xml?rskey=ReGTKX&result=1}}</ref> == पृष्ठभूमि और प्रारंभिक जीवन == मुहम्मद अल-बन्नानी का जन्म 1727 ईस्वी ([[हिजरी सून|इस्लामी हिजरी कैलेंडर]] के अनुसार 1139 हिजरी) में [[मोरक्को]] के [[फ़ेज़]] शहर में हुआ था। [[अठारहवीं शताब्दी]] के दौरान [[अलावती राजवंश]] (Alaouite dynasty) के शासनकाल में फ़ेज़ शहर [[उत्तरी अफ़्रीका|उत्तरी अफ्रीका]] में इस्लामी शिक्षा, साहित्य और न्यायशास्त्र के एक बड़े केंद्र के रूप में कार्य कर रहा था। वे अल-बन्नानी परिवार से संबद्ध थे, जिसका मोरक्को के अकादमिक इतिहास से लंबा जुड़ाव रहा है। ऐतिहासिक अभिलेखों के अनुसार, इस परिवार के कई सदस्यों ने मोरक्को में [[काज़ी|न्यायाधीशों (काज़ी)]], [[इमाम|इमामों]] और शिक्षकों के रूप में कार्य किया था। परिवार के विद्वानों ने मोरक्को के विभिन्न शहरों में शैक्षणिक संस्थानों के प्रबंधन और [[अरबी साहित्य]] के विकास में अपना योगदान दिया।<ref>{{Cite web |editor-last=Fleet |editor-first=Kate |editor2-last=Krämer |editor2-first=Gudrun |title=al-Bannānī family |work=Encyclopaedia of Islam, THREE |publisher=Brill Online |doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_23023|url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/EI3O/COM-23023.xml?language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.islamichistory.net/articles/kh4.htm|title=موقع التاريخ الإسلامي- مقالات- من علماء بيت بناني بالمغرب|website=www.islamichistory.net|access-date=2026-03-18}}</ref> इसी पारिवारिक पृष्ठभूमि के कारण मुहम्मद अल-बन्नानी का रुझान भी आरंभ से ही इस्लामी शिक्षा और न्यायशास्त्र की ओर रहा। == शिक्षा और अकादमिक कार्य == अल-बन्नानी ने अपनी शिक्षा [[फ़ेज़]] शहर के स्थानीय [[मदरसा|मदरसों]] और '[[अल-क़राविय्यीन विश्वविद्यालय]]' (University of al-Qarawiyyin) में प्राप्त की। इस विश्वविद्यालय में मुख्य रूप से [[मालिकी|मालकी]] न्यायशास्त्र का पाठ्यक्रम पढ़ाया जाता था। अपने अध्ययन के दौरान उन्होंने [[क़ुरआन|कुरान]] की व्याख्या ([[तफ़सीर]]), [[मुहम्मद|पैगंबर मुहम्मद]] के कथनों ([[हदीस]]), [[अरबी व्याकरण]] और [[उसूल अल-फ़िक़्ह]] (न्यायशास्त्र के सिद्धांत) जैसे विषयों का अध्ययन किया। उन्होंने फ़ेज़ के समकालीन विद्वानों से शिक्षा ग्रहण की। अपनी औपचारिक शिक्षा पूर्ण करने के बाद, अल-बन्नानी ने अध्यापन का कार्य शुरू किया। उन्होंने अपने समय के छात्रों को मालकी कानून के नियमों और उनके व्यावहारिक अनुप्रयोगों का शिक्षण दिया। == साहित्यिक योगदान: अल-फथ अर-रब्बानी == मुहम्मद अल-बन्नानी का मुख्य अकादमिक योगदान [[मालिकी|मालकी]] न्यायशास्त्र के ऐतिहासिक ग्रंथों की समीक्षा और व्याख्या से संबंधित है। इस्लामी अकादमिक परंपरा में, किसी भी मूल ग्रंथ (जिसे 'मत्न्' कहा जाता है) को स्पष्ट करने के लिए विद्वान उस पर व्याख्याएं (जिन्हें 'शरह' कहा जाता है) लिखते थे। यदि वह व्याख्या भी जटिल होती थी, तो अन्य विद्वान उस पर उप-टिप्पणियां (जिन्हें 'हाशिया' कहा जाता है) लिखते थे। उत्तरी और [[पश्चिमी अफ़्रीका|पश्चिमी अफ्रीका]] में मालकी कानून का एक बुनियादी ग्रंथ 'मुख्तसर खलील' है, जिसकी रचना [[चौदहवीं शताब्दी]] में [[मिस्र]] के न्यायशास्त्री [[खलील इब्न इशाक अल-जुंदी]] ने की थी। [[सत्रहवीं शताब्दी]] में, अब्द अल-बकी अल-ज़ुरकानी नामक एक अन्य विद्वान ने इस ग्रंथ पर अपनी व्याख्या (शरह) लिखी थी। अल-बन्नानी ने अल-ज़ुरकानी द्वारा लिखी गई इस व्याख्या का अध्ययन किया और उस पर अपनी एक विस्तृत उप-टिप्पणी (हाशिया) की रचना की। इस ग्रंथ को अकादमिक जगत में '''अल-फथ अर-रब्बानी''' (Al-Fath ar-Rabbani) के शीर्षक से जाना जाता है।<ref name=":0" /> इस ग्रंथ में अल-बन्नानी ने अल-ज़ुरकानी के तर्कों की समीक्षा की, कानूनी पाठों में मौजूद विसंगतियों का विश्लेषण किया और मालकी न्यायशास्त्र के नियमों को [[मोरक्को]] की तत्कालीन सामाजिक व्यवस्था के संदर्भ में स्पष्ट किया। उनका यह ग्रंथ आज भी पारंपरिक इस्लामी विश्वविद्यालयों और [[मदरसा|मदरसों]] में मालकी न्यायशास्त्र के पाठ्यक्रम का हिस्सा है। मोरक्को के अतिरिक्त [[मॉरिटानिया]] और [[पश्चिमी अफ़्रीका|पश्चिमी अफ्रीका]] के अकादमिक संस्थानों में भी 'अल-फथ अर-रब्बानी' को एक संदर्भ ग्रंथ के रूप में पढ़ाया जाता है। == मृत्यु और स्मारक == अल-बन्नानी का निधन 1780 ईस्वी ([[हिजरी सून|इस्लामी हिजरी वर्ष]] 1194) में [[मोरक्को]] के [[फ़ेज़]] शहर में हुआ। मृत्यु के समय उनकी आयु 52 या 53 वर्ष थी। उन्हें फ़ेज़ में ही दफनाया गया। उनके दफन स्थल पर एक मकबरे का निर्माण किया गया, जो मोरक्को की [[वास्तुकला]] शैली में बना हुआ है। स्थानीय निवासियों और न्यायशास्त्र के छात्रों द्वारा उनके मकबरे का दौरा किया जाता है। उनके द्वारा रचित हाशिया (उप-टिप्पणी) ने मालकी अकादमिक साहित्य में उन्हें एक स्थायी स्थान प्रदान किया है। == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q16145863 विकिडाटा पर अल-बन्नानी] [[श्रेणी:1727 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:1780 में निधन]] [[श्रेणी:मोरक्को के लोग]] [[श्रेणी:इस्लामी न्यायशास्त्री]] [[श्रेणी:मालकी विद्वान]] [[श्रेणी:फ़ेज़ के लोग]] bqgihkk8oup4g4zwsdbecv5xvagyer4 सफा बनौक 0 1609843 6534365 6531405 2026-03-29T15:47:17Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534365 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox football biography | name = सफा बनौक | native_name = صفاء بنوك | native_name_lang = ar | image = Safa Banouk (cropped).jpg | image_size = 250px | caption = एएस एफएआर (AS FAR) क्लब के रंगों में सफा बनौक | fullname = सफा बनौक | nationality = मोरक्कन | currentclub = [[एएस एफएआर (AS FAR)]] | position = मिडफील्डर / फॉरवर्ड }} '''सफा बनौक''' (अरबी: صفاء بنوك) एक मोरक्कन पेशेवर महिला फुटबॉल खिलाड़ी हैं। मैदान पर वे मुख्य रूप से एक मिडफील्डर और फॉरवर्ड (आक्रामक खिलाड़ी) की भूमिका निभाती हैं। वर्तमान में वे मोरक्को की शीर्ष महिला फुटबॉल लीग में 'एएस एफएआर' (Association Sportive des Forces Armées Royales - AS FAR) क्लब का प्रतिनिधित्व करती हैं। इसके अतिरिक्त, वे अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मोरक्को की राष्ट्रीय महिला फुटबॉल टीम की सक्रिय सदस्य भी हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.cafonline.com/caf-womens-champions-league/news/as-far-title-defence-back-on-track/|title=AS Far title defence back on track|website=AS Far title defence back on track|language=en-GB|access-date=2026-03-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.soccerdonna.de/en/safa-banouk/profil/spieler_93134.html|title=Safa Banouk|website=soccerdonna.de|access-date=2026-03-18}}</ref> == क्लब करियर == सफा बनौक ने अपने घरेलू क्लब करियर में मोरक्को के सबसे प्रमुख महिला फुटबॉल क्लबों में से एक, 'एएस एफएआर' (AS FAR) के साथ कई सफलताएँ प्राप्त की हैं। इस क्लब के साथ खेलते हुए उन्होंने मोरक्को की राष्ट्रीय प्रतियोगिताओं और अफ्रीकी महाद्वीप के टूर्नामेंटों में भाग लिया है। 2023-2024 के सीज़न के दौरान, उन्होंने मोरक्कन महिला चैम्पियनशिप (स्थानीय लीग) के कई महत्वपूर्ण मैचों में अपनी टीम का प्रतिनिधित्व किया और टीम की जीत में योगदान दिया। 21 अक्टूबर 2023 को 'रजा ऐत इज़ा' (Raja Aït Iazza) के खिलाफ खेले गए मैच में एएस एफएआर ने 8-0 से जीत दर्ज की, जिसमें बनौक भी अंतिम एकादश का हिस्सा थीं।<ref>{{Cite web|url=https://www.soccerway.com/|title=Live Soccer Scores, Fixtures, Results & Tables {{!}} Soccerway|website=www.soccerway.com|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref> इसी तरह, 17 दिसंबर 2023 को 'जौहरत नज्म लारचे' के खिलाफ 8-0 की जीत,<ref>{{Cite web |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fdmcfoot.com%2Fmatch%2F%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AC%25D9%258A%25D8%25B4-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D9%2584%25D9%2583%25D9%258A-%25D8%25B3%25D9%258A%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25AA-%25D8%25AC%25D9%2588%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25A9-%25D9%2586%25D8%25AC%25D9%2585-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25B9%25D8%25B1%25D8%25A7%25D8%25A6%25D8%25B4-%25D8%25B3%2F |title=AS FAR 8-0 Jawharat Najm Larache |website=dmcfoot.com |date=17 December 2023 |access-date=20 December 2023 |language=ar}}</ref> 9 मार्च 2024 को 'अस्सा ज़ाग' के खिलाफ 2-1 की जीत,<ref>{{Cite web |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fdmcfoot.com%2Fmatch%2F%25D8%25AC%25D9%2585%25D8%25B9%25D9%258A%25D8%25A9-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25A5%25D8%25AA%25D8%25AD%25D8%25A7%25D8%25AF-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25B1%25D9%258A%25D8%25A7%25D8%25B6%25D9%258A-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2586%25D8%25B3%25D9%2588%25D9%258A-%25D9%2584%25D9%2583%25D8%25B1%25D8%25A9-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2582-12%2F |title=Assa Zag 1-2 AS FAR |website=dmcfoot.com |date=9 March 2024 |access-date=10 March 2024 |language=ar}}</ref> और 30 मार्च 2024 को 'रजा ऐन हरौदा' के विरुद्ध 2-0 की जीत में उन्होंने टीम के लिए अहम भूमिका निभाई।<ref>{{Cite web |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fdmcfoot.com%2Fmatch%2F%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AC%25D9%258A%25D8%25B4-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D9%2584%25D9%2583%25D9%258A-%25D9%2584%25D9%2584%25D8%25B3%25D9%258A%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25AA-%25D8%25AC%25D9%2585%25D8%25B9%25D9%258A%25D8%25A9-%25D9%2586%25D8%25A7%25D8%25AF%25D9%258A-%25D8%25B1%25D8%25AC%25D8%25A7%25D8%25A1-%25D8%25B9d%2F |title=AS FAR 2-0 Raja Ain Harrouda |website=dmcfoot.com |date=30 March 2024 |access-date=31 March 2024 |language=ar}}</ref> इसके बाद 28 अप्रैल 2024 को 'फीनिक्स मारकेश' के खिलाफ 5-0 की जीत में भी उनकी उपस्थिति दर्ज की गई। महाद्वीपीय स्तर (Continental Level) पर, बनौक ने अपने क्लब के साथ 'सीएएफ महिला चैंपियंस लीग' (CAF Women's Champions League) में भाग लिया है। वे इस बड़े टूर्नामेंट के लिए क्लब की आधिकारिक टीम सूची (Squad list) का हिस्सा रही हैं।<ref>{{Cite web |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.cafonline.com%2Fmedia%2Fmkfhewwc%2Fas-far-maroc.pdf |title=Squad List AS FAR |website=cafonline.com |access-date=26 December 2023}}</ref> नवंबर 2023 में इक्वेटोरियल गिनी के क्लब 'हुराकेन्स एफसी' (Huracanes FC) के विरुद्ध खेले गए ग्रुप चरण के मैच में उनकी टीम ने 1-0 से जीत हासिल की थी।<ref>{{Cite web |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Ffr.cafonline.com%2Ffr%2Fcaf-womens-champions-league%2Fnews%2Fas-far-le-champion-en-titre-se-relance%2F |title=AS Far 1-0 Huracanes FC |website=cafonline.com |date=9 November 2023 |access-date=6 December 2023}}</ref> जून 2024 में, उन्होंने अपने क्लब एएस एफएआर के साथ मोरक्को का प्रमुख नॉकआउट फुटबॉल टूर्नामेंट 'मोरक्कन थ्रोन कप' (Moroccan Throne Cup) जीतने का गौरव प्राप्त किया।<ref>{{Cite web|url=https://frmf.ma/%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83%D9%8A-%D9%84%D9%83%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B3%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D9%8A-4/|title=فريق الجيش الملكي لكرة القدم النسوية يفوز بكأس العرش – FRMF|website=frmf.ma|language=ar|access-date=2026-03-18}}</ref> == अंतरराष्ट्रीय करियर == सफा बनौक ने कम उम्र में ही मोरक्को की राष्ट्रीय युवा टीमों के प्रशिक्षण शिविरों में भाग लेना शुरू कर दिया था। मार्च 2019 में उन्हें पहली बार राष्ट्रीय टीम के शिविर के लिए बुलाया गया था, जहाँ एएस एफएआर क्लब की कई अन्य खिलाड़ियों को भी चुना गया था।<ref>{{Cite web|url=https://forum.kooora.com/f.aspx?t=37630707|title=:: استدعاء 24 لاعبة بينهن 14 من الجيش الملكي ::|date=2019-03-29|website=منتديات كووورة|access-date=2026-03-18}}</ref> उन्होंने मोरक्को की अंडर-20 (U20) महिला राष्ट्रीय टीम का प्रतिनिधित्व किया है। 26 नवंबर 2023 को घाना की अंडर-20 टीम के खिलाफ खेले गए एक अंतरराष्ट्रीय मैच में मोरक्को ने 1-0 से जीत दर्ज की थी, जिसमें बनौक भी टीम का हिस्सा थीं।<ref>{{Cite web |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.goal.com%2Fen%2Fnews%2Fbanouk-condemns-ghana-u20-women-to-double-defeat-against-morocco%2F1lnfby763xqrq1xgjq1x8k504m |title=Ghana U20 0-1 Maroc U20 |website=goal.com |date=26 November 2023 |access-date=6 December 2023}}</ref> वरिष्ठ (सीनियर) राष्ट्रीय टीम के साथ भी उनका सफर सक्रिय रहा है। अगस्त 2022 में उन्होंने मोरक्को की वरिष्ठ राष्ट्रीय टीम के तैयारी शिविर में भाग लिया।<ref>{{Cite web|url=https://medi1news.com/ar/article/259454.html|title=تجمع إعدادي للمنتخب الوطني النسوي|date=2022-08-28|website=Medi1 News|language=ar|access-date=2026-03-18}}</ref> 1 दिसंबर 2023 को युगांडा के खिलाफ खेले गए एक अंतरराष्ट्रीय दोस्ताना मैच में उन्हें टीम में शामिल किया गया था, जो अंततः 1-1 की बराबरी पर समाप्त हुआ था। 2024 में, उन्हें पेरिस ओलंपिक 2024 (Paris 2024 Olympics) के लिए अफ्रीकी क्वालीफाइंग मैचों के लिए मोरक्कन टीम में चुना गया। 5 अप्रैल 2024 को मोरक्को ने जाम्बिया के खिलाफ पहले चरण (Away match) में 2-1 से जीत हासिल की थी।<ref>{{Cite web|url=https://www.afrik-foot.com/jo-2024-maroc-zambie-feminine-match-resultat-qualification|title=JO 2024 (F) : le Maroc frappe un coup retentissant en Zambie !|last=Ahanogbe|first=Prudence|date=2024-04-05|language=fr-FR|access-date=2026-03-18}}</ref> हालाँकि, 10 अप्रैल को अपने घरेलू मैदान पर खेले गए दूसरे चरण के मैच में उन्हें जाम्बिया से 0-2 की हार का सामना करना पड़ा, जिसके कारण मोरक्को की टीम ओलंपिक के लिए क्वालीफाई करने से चूक गई।<ref>{{Cite web|url=https://www.afrik-foot.com/jo-2024-maroc-zambie-feminine-match-resultat-qualifie-elimine-olympique|title=JO 2024 (F) : la Zambie brise le rêve du Maroc|last=Ahanogbe|first=Prudence|date=2024-04-10|language=fr-FR|access-date=2026-03-18}}</ref> मई और जून 2024 में, उन्हें कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य (DR Congo) के खिलाफ दोस्ताना मैचों की एक श्रृंखला के लिए मोरक्कन टीम में वापस बुलाया गया था।<ref>{{Cite web |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.afrik-foot.com%2Fjo-2024-maroc-zambie-feminine-match-resultat-qualifie-elimine-olympique |title=L’Equipe Nationale féminine A affronte la RDC en Amical |website=frmf.ma |date=23 May 2024 |access-date=24 May 2024}}</ref> इन मैचों में मोरक्को की टीम ने जीत दर्ज की।<ref>{{Cite web |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Ffrmf.ma%2Ffr%2F572381%2F-%2F%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D9%2586%25D8%25AA%25D8%25AE%25D8%25A8-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2588%25D8%25B7%25D9%2586%25D9%258A-%25D9%2584%25D9%2583%25D8%25B1%25D8%25A9-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2582%25D8%25AF%25D9%2585-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2586%25D8%25B3%25D9%2588%25D9%258A%25D8%25A9-%25D9%258A%25D9%2581%25D9%2588-6%2F |title=Sélection féminine A: Les Lionnes de l’Atlas s’imposent à nouveau face à la RD Congo |website=frmf.ma |date=3 June 2024 |access-date=4 June 2024}}</ref> इसके अलावा, बनौक नियमित रूप से मोरक्को की राष्ट्रीय महिला 'बी' टीम (रिजर्व टीम) के प्रशिक्षण शिविरों का भी अहम हिस्सा रही हैं। == उपलब्धियां == '''एएस एफएआर''' * मोरक्कन थ्रोन कप: विजेता (2024) == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|30em}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q123688996 विकिडाटा पर सफा बनौक] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मोरक्को की महिला फ़ुटबॉल खिलाड़ी]] [[श्रेणी:एएस एफएआर के खिलाड़ी]] 42vftw63q2fgx1zl6hn5bg7e76nhuse 6534485 6534365 2026-03-30T04:03:14Z AMAN KUMAR 911487 सुधार किया 6534485 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = सफा बनौक | native_name = صفاء بنوك | native_name_lang = ar | image = Safa Banouk (cropped).jpg | image_size = 250px | caption = एएस एफएआर (AS FAR) क्लब के रंगों में सफा बनौक | fullname = सफा बनौक | nationality = मोरक्कन | currentclub = [[एएस एफएआर (AS FAR)|एएस एफएआर]] | position = [[मिडफील्डर (फुटबॉल)|मिडफील्डर]] / [[फॉरवर्ड (फुटबॉल)|फॉरवर्ड]] }} '''सफा बनौक''' ([[अरबी भाषा|अरबी]]: صفاء بنوك) एक [[मोरक्को|मोरक्कन]] पेशेवर महिला [[फ़ुटबॉल|फुटबॉल]] खिलाड़ी हैं। मैदान पर वे मुख्य रूप से एक मिडफील्डर और [[फॉरवर्ड (फुटबॉल)|फॉरवर्ड]] (आक्रामक खिलाड़ी) की भूमिका निभाती हैं। वर्तमान में वे मोरक्को की शीर्ष महिला फुटबॉल लीग में 'एएस एफएआर' (Association Sportive des Forces Armées Royales - AS FAR) क्लब का प्रतिनिधित्व करती हैं। इसके अतिरिक्त, वे अंतरराष्ट्रीय स्तर पर [[मोरक्को महिला राष्ट्रीय फुटबॉल टीम|मोरक्को की राष्ट्रीय महिला फुटबॉल टीम]] की सक्रिय सदस्य भी हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.cafonline.com/caf-womens-champions-league/news/as-far-title-defence-back-on-track/|title=AS Far title defence back on track|website=AS Far title defence back on track|language=en-GB|access-date=2026-03-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.soccerdonna.de/en/safa-banouk/profil/spieler_93134.html|title=Safa Banouk|website=soccerdonna.de|access-date=2026-03-18}}</ref> == क्लब करियर == सफा बनौक ने अपने घरेलू क्लब करियर में [[मोरक्को]] के सबसे प्रमुख महिला फुटबॉल क्लबों में से एक, 'एएस एफएआर' (AS FAR) के साथ कई सफलताएँ प्राप्त की हैं। इस क्लब के साथ खेलते हुए उन्होंने मोरक्को की राष्ट्रीय प्रतियोगिताओं और [[अफ़्रीका|अफ्रीकी महाद्वीप]] के टूर्नामेंटों में भाग लिया है। 2023-2024 के सीज़न के दौरान, उन्होंने [[मोरक्कन महिला चैम्पियनशिप]] (स्थानीय लीग) के कई महत्वपूर्ण मैचों में अपनी टीम का प्रतिनिधित्व किया और टीम की जीत में योगदान दिया। 21 अक्टूबर 2023 को 'रजा ऐत इज़ा' (Raja Aït Iazza) के खिलाफ खेले गए मैच में एएस एफएआर ने 8-0 से जीत दर्ज की, जिसमें बनौक भी अंतिम एकादश का हिस्सा थीं।<ref>{{Cite web|url=https://www.soccerway.com/|title=Live Soccer Scores, Fixtures, Results & Tables {{!}} Soccerway|website=www.soccerway.com|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref> इसी तरह, 17 दिसंबर 2023 को 'जौहरत नज्म लारचे' के खिलाफ 8-0 की जीत,<ref>{{Cite web |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fdmcfoot.com%2Fmatch%2F%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AC%25D9%258A%25D8%25B4-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D9%2584%25D9%2583%25D9%258A-%25D8%25B3%25D9%258A%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25AA-%25D8%25AC%25D9%2588%25D9%2587%25D8%25B1%25D8%25A9-%25D9%2586%25D8%25AC%25D9%2585-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25B9%25D8%25B1%25D8%25A7%25D8%25A6%25D8%25B4-%25D8%25B3%2F |title=AS FAR 8-0 Jawharat Najm Larache |website=dmcfoot.com |date=17 December 2023 |access-date=20 December 2023 |language=ar}}</ref> 9 मार्च 2024 को 'अस्सा ज़ाग' के खिलाफ 2-1 की जीत,<ref>{{Cite web |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fdmcfoot.com%2Fmatch%2F%25D8%25AC%25D9%2585%25D8%25B9%25D9%258A%25D8%25A9-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25A5%25D8%25AA%25D8%25AD%25D8%25A7%25D8%25AF-%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25B1%25D9%258A%25D8%25A7%25D8%25B6%25D9%258A-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2586%25D8%25B3%25D9%2588%25D9%258A-%25D9%2584%25D9%2583%25D8%25B1%25D8%25A9-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2582-12%2F |title=Assa Zag 1-2 AS FAR |website=dmcfoot.com |date=9 March 2024 |access-date=10 March 2024 |language=ar}}</ref> और 30 मार्च 2024 को 'रजा ऐन हरौदा' के विरुद्ध 2-0 की जीत में उन्होंने टीम के लिए अहम भूमिका निभाई।<ref>{{Cite web |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fdmcfoot.com%2Fmatch%2F%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25AC%25D9%258A%25D8%25B4-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D9%2584%25D9%2583%25D9%258A-%25D9%2584%25D9%2584%25D8%25B3%25D9%258A%25D8%25AF%25D8%25A7%25D8%25AA-%25D8%25AC%25D9%2585%25D8%25B9%25D9%258A%25D8%25A9-%25D9%2586%25D8%25A7%25D8%25AF%25D9%258A-%25D8%25B1%25D8%25AC%25D8%25A7%25D8%25A1-%25D8%25B9d%2F |title=AS FAR 2-0 Raja Ain Harrouda |website=dmcfoot.com |date=30 March 2024 |access-date=31 March 2024 |language=ar}}</ref> इसके बाद 28 अप्रैल 2024 को 'फीनिक्स मारकेश' के खिलाफ 5-0 की जीत में भी उनकी उपस्थिति दर्ज की गई। महाद्वीपीय स्तर (Continental Level) पर, बनौक ने अपने क्लब के साथ 'सीएएफ महिला चैंपियंस लीग' (CAF Women's Champions League) में भाग लिया है। वे इस बड़े टूर्नामेंट के लिए क्लब की आधिकारिक टीम सूची (Squad list) का हिस्सा रही हैं।<ref>{{Cite web |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.cafonline.com%2Fmedia%2Fmkfhewwc%2Fas-far-maroc.pdf |title=Squad List AS FAR |website=cafonline.com |access-date=26 December 2023}}</ref> नवंबर 2023 में [[इक्वेटोरियल गिनी]] के क्लब 'हुराकेन्स एफसी' (Huracanes FC) के विरुद्ध खेले गए ग्रुप चरण के मैच में उनकी टीम ने 1-0 से जीत हासिल की थी।<ref>{{Cite web |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Ffr.cafonline.com%2Ffr%2Fcaf-womens-champions-league%2Fnews%2Fas-far-le-champion-en-titre-se-relance%2F |title=AS Far 1-0 Huracanes FC |website=cafonline.com |date=9 November 2023 |access-date=6 December 2023}}</ref> जून 2024 में, उन्होंने अपने क्लब एएस एफएआर के साथ मोरक्को का प्रमुख नॉकआउट फुटबॉल टूर्नामेंट 'मोरक्कन थ्रोन कप' (Moroccan Throne Cup) जीतने का गौरव प्राप्त किया।<ref>{{Cite web|url=https://frmf.ma/%D9%81%D8%B1%D9%8A%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%83%D9%8A-%D9%84%D9%83%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B3%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D9%8A-4/|title=فريق الجيش الملكي لكرة القدم النسوية يفوز بكأس العرش – FRMF|website=frmf.ma|language=ar|access-date=2026-03-18}}</ref> == अंतरराष्ट्रीय करियर == सफा बनौक ने कम उम्र में ही [[मोरक्को]] की राष्ट्रीय युवा टीमों के प्रशिक्षण शिविरों में भाग लेना शुरू कर दिया था। मार्च 2019 में उन्हें पहली बार राष्ट्रीय टीम के शिविर के लिए बुलाया गया था, जहाँ एएस एफएआर क्लब की कई अन्य खिलाड़ियों को भी चुना गया था।<ref>{{Cite web|url=https://forum.kooora.com/f.aspx?t=37630707|title=:: استدعاء 24 لاعبة بينهن 14 من الجيش الملكي ::|date=2019-03-29|website=منتديات كووورة|access-date=2026-03-18}}</ref> उन्होंने मोरक्को की अंडर-20 (U20) महिला राष्ट्रीय टीम का प्रतिनिधित्व किया है। 26 नवंबर 2023 को [[घाना]] की अंडर-20 टीम के खिलाफ खेले गए एक अंतरराष्ट्रीय मैच में मोरक्को ने 1-0 से जीत दर्ज की थी, जिसमें बनौक भी टीम का हिस्सा थीं।<ref>{{Cite web |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.goal.com%2Fen%2Fnews%2Fbanouk-condemns-ghana-u20-women-to-double-defeat-against-morocco%2F1lnfby763xqrq1xgjq1x8k504m |title=Ghana U20 0-1 Maroc U20 |website=goal.com |date=26 November 2023 |access-date=6 December 2023}}</ref> वरिष्ठ (सीनियर) राष्ट्रीय टीम के साथ भी उनका सफर सक्रिय रहा है। अगस्त 2022 में उन्होंने मोरक्को की वरिष्ठ राष्ट्रीय टीम के तैयारी शिविर में भाग लिया।<ref>{{Cite web|url=https://medi1news.com/ar/article/259454.html|title=تجمع إعدادي للمنتخب الوطني النسوي|date=2022-08-28|website=Medi1 News|language=ar|access-date=2026-03-18}}</ref> 1 दिसंबर 2023 को [[युगांडा]] के खिलाफ खेले गए एक अंतरराष्ट्रीय दोस्ताना मैच में उन्हें टीम में शामिल किया गया था, जो अंततः 1-1 की बराबरी पर समाप्त हुआ था। 2024 में, उन्हें [[2024 ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक|पेरिस ओलंपिक 2024]] (Paris 2024 Olympics) के लिए अफ्रीकी क्वालीफाइंग मैचों के लिए मोरक्कन टीम में चुना गया। 5 अप्रैल 2024 को मोरक्को ने [[ज़ाम्बिया]] के खिलाफ पहले चरण (Away match) में 2-1 से जीत हासिल की थी।<ref>{{Cite web|url=https://www.afrik-foot.com/jo-2024-maroc-zambie-feminine-match-resultat-qualification|title=JO 2024 (F) : le Maroc frappe un coup retentissant en Zambie !|last=Ahanogbe|first=Prudence|date=2024-04-05|language=fr-FR|access-date=2026-03-18}}</ref> हालाँकि, 10 अप्रैल को अपने घरेलू मैदान पर खेले गए दूसरे चरण के मैच में उन्हें ज़ाम्बिया से 0-2 की हार का सामना करना पड़ा, जिसके कारण मोरक्को की टीम ओलंपिक के लिए क्वालीफाई करने से चूक गई।<ref>{{Cite web|url=https://www.afrik-foot.com/jo-2024-maroc-zambie-feminine-match-resultat-qualifie-elimine-olympique|title=JO 2024 (F) : la Zambie brise le rêve du Maroc|last=Ahanogbe|first=Prudence|date=2024-04-10|language=fr-FR|access-date=2026-03-18}}</ref> मई और जून 2024 में, उन्हें [[कांगो लोकतान्त्रिक गणराज्य]] (DR Congo) के खिलाफ दोस्ताना मैचों की एक श्रृंखला के लिए मोरक्कन टीम में वापस बुलाया गया था।<ref>{{Cite web |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.afrik-foot.com%2Fjo-2024-maroc-zambie-feminine-match-resultat-qualifie-elimine-olympique |title=L’Equipe Nationale féminine A affronte la RDC en Amical |website=frmf.ma |date=23 May 2024 |access-date=24 May 2024}}</ref> इन मैचों में मोरक्को की टीम ने जीत दर्ज की।<ref>{{Cite web |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Ffrmf.ma%2Ffr%2F572381%2F-%2F%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D9%2586%25D8%25AA%25D8%25AE%25D8%25A8-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2588%25D8%25B7%25D9%2586%25D9%258A-%25D9%2584%25D9%2583%25D8%25B1%25D8%25A9-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2582%25D8%25AF%25D9%2585-%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2586%25D8%25B3%25D9%2588%25D9%258A%25D8%25A9-%25D9%258A%25D9%2581%25D9%2588-6%2F |title=Sélection féminine A: Les Lionnes de l’Atlas s’imposent à nouveau face à la RD Congo |website=frmf.ma |date=3 June 2024 |access-date=4 June 2024}}</ref> इसके अलावा, बनौक नियमित रूप से मोरक्को की राष्ट्रीय महिला 'बी' टीम (रिजर्व टीम) के प्रशिक्षण शिविरों का भी अहम हिस्सा रही हैं। == उपलब्धियां == '''एएस एफएआर''' * मोरक्कन थ्रोन कप: विजेता (2024) == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|30em}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q123688996 विकिडाटा पर सफा बनौक] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मोरक्को की महिला फ़ुटबॉल खिलाड़ी]] [[श्रेणी:एएस एफएआर के खिलाड़ी]] s73r5ikxcnvgupxb8y0o7in0ao6xf6k उमर हिलाल 0 1609844 6534367 6531410 2026-03-29T15:47:39Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534367 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox officeholder | name = उमर हिलाल | native_name = عمر هلال | image = Omar Hilale (2014).JPG | image_size = 300px | alt = उमर हिलाल | caption = संयुक्त राष्ट्र में मोरक्को के स्थायी प्रतिनिधि उमर हिलाल (2014) | office = संयुक्त राष्ट्र (न्यूयॉर्क) में मोरक्को के स्थायी प्रतिनिधि | term_start = 14 अप्रैल 2014 | term_end = | predecessor = मोहम्मद लौलिची | successor = | office1 = जिनेवा में संयुक्त राष्ट्र कार्यालय में मोरक्को के स्थायी प्रतिनिधि | term_start1 = 2008 | term_end1 = 2014 | birth_date = {{जन्म तिथि और आयु|1951|1|1}} | birth_place = अगादिर, मोरक्को | nationality = मोरक्कन | alma_mater = मोहम्मद पंचम विश्वविद्यालय (राजनीति विज्ञान में स्नातक) | occupation = राजनयिक }} '''उमर हिलाल''' (जन्म: 1 जनवरी 1951) एक मोरक्कन राजनयिक हैं। वह 14 अप्रैल 2014 से संयुक्त राष्ट्र (न्यूयॉर्क) में मोरक्को के स्थायी प्रतिनिधि के रूप में कार्यरत हैं। इससे पूर्व उन्होंने जिनेवा स्थित संयुक्त राष्ट्र कार्यालय तथा कई एशियाई देशों में राजदूत के रूप में कार्य किया है। == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == उमर हिलाल का जन्म 1 जनवरी 1951 को मोरक्को के अगादिर शहर में हुआ था। उन्होंने रबात स्थित मोहम्मद पंचम विश्वविद्यालय से शिक्षा प्राप्त की, जहाँ से 1974 में उन्होंने राजनीति विज्ञान में स्नातक किया।<ref>{{Cite web |title="biohilale" |publisher=evenium.com |url=https://evenium.com/biohilale.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200914183131/http://evenium.com/uploads/contents/100000796002/File/71498/biohilale.pdf |archive-date=14 September 2020 |access-date=14 April 2014 |format=PDF}}</ref> == राजनयिक करियर == हिलाल ने मोरक्को के विदेश मंत्रालय के अंतर्गत विभिन्न पदों पर कार्य किया है। 1996 से 2001 तक, उन्होंने इंडोनेशिया, सिंगापुर, ऑस्ट्रेलिया और न्यूजीलैंड में मोरक्को के राजदूत का पदभार संभाला। इसके पश्चात, 2001 से 2008 तक, वह मोरक्को के विदेश मामलों और सहयोग मंत्रालय के महासचिव रहे। 2008 में, उन्हें जिनेवा में संयुक्त राष्ट्र कार्यालय में मोरक्को का स्थायी प्रतिनिधि नियुक्त किया गया। 14 अप्रैल 2014 को, उन्हें न्यूयॉर्क में संयुक्त राष्ट्र में स्थायी प्रतिनिधि का दायित्व सौंपा गया। 9 अप्रैल 2020 को, उन्हें संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार संधि निकायों (UN Human Rights Treaty Bodies) को मजबूत करने की प्रक्रिया के लिए सह-समन्वयक नियुक्त किया गया था।<ref>{{Cite news |title=Moroccan Ambassador Omar Hilale Appointed Co-Facilitator for Process of Strengthening UN Human Rights Treaty Bodies |work=Maghreb Arabe Press |date=9 April 2020 |access-date=2020-08-16|url=https://www.mapnews.ma/en/actualites/politics/moroccan-ambassador-omar-hilale-appointed-co-facilitator-process-strengthening}}</ref> === संयुक्त राष्ट्र में अतिरिक्त दायित्व === अपने मुख्य राजनयिक कार्यों के अतिरिक्त, हिलाल ने संयुक्त राष्ट्र की विभिन्न संस्थाओं में भी कार्य किया है। वर्ष 2019 में, उन्होंने यूनिसेफ (UNICEF) के कार्यकारी बोर्ड के अध्यक्ष का पदभार संभाला। इस दौरान उनका कार्य बच्चों के अधिकारों और वैश्विक कल्याण से जुड़ी नीतियों की रूपरेखा की समीक्षा करना था। इसके साथ ही, उन्होंने अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मानवाधिकार संधियों और सामाजिक विकास से संबंधित कई बहुपक्षीय वार्ताओं में मोरक्को का प्रतिनिधित्व किया है। == पश्चिमी सहारा और कूटनीतिक विवाद == संयुक्त राष्ट्र में प्रतिनिधि के रूप में, हिलाल ने पश्चिमी सहारा विवाद पर मोरक्को का आधिकारिक पक्ष रखा है। 2021 में, उन्होंने संयुक्त राष्ट्र को एक पत्र सौंपकर पश्चिमी सहारा में सक्रिय पोलिसारियो फ्रंट (Polisario Front) और अल्जीरिया के दावों का विरोध किया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.moroccoworldnews.com/2021/02/61399/morocco-exposes-polisario-algerias-propaganda-in-letter-to-un/|title=Morocco Exposes Polisario, Algeria’s Propaganda in Letter to UN|last=yahia-hatim|date=2021-02-25|website=Morocco World News|language=en-US|access-date=2026-03-18}}</ref> अक्टूबर 2021 में, यूरोपीय संघ के सखारोव पुरस्कार के लिए मानवाधिकार कार्यकर्ता सुल्ताना खाया के नामांकन पर हिलाल ने मोरक्को की ओर से आपत्ति दर्ज की।<ref>{{Cite web|url=https://www.moroccoworldnews.com/2021/10/54028/sakharov-prize-eu-rejects-candidacy-of-polisario-activist-sultana-khaya/|title=Sakharov Prize: EU Rejects Candidacy of Polisario Activist Sultana Khaya|last=Kasraoui|first=Safaa|date=2021-10-15|website=Morocco World News|language=en-US|access-date=2026-03-18}}</ref> दूसरी ओर, एमनेस्टी इंटरनेशनल और ह्यूमन राइट्स वॉच जैसी संस्थाओं ने अपनी रिपोर्टों में उल्लेख किया है कि मोरक्कन सुरक्षा बलों द्वारा सुल्ताना खाया को नजरबंद किया गया और उनके साथ दुर्व्यवहार हुआ।<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde29/5058/2021/en/|title=Morocco/Western Sahara: Further information: Sahrawi activist raped by Moroccan forces: Sultana Khaya|date=2021-11-30|website=Amnesty International|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hrw.org/news/2021/03/05/western-sahara-harassment-independence-activist|title=Western Sahara: Harassment of Independence Activist {{!}} Human Rights Watch|date=2021-03-05|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref> मानवाधिकार समूह 'फ्रंट लाइन डिफेंडर्स' ने भी इस मामले की रिपोर्ट दी है।<ref>{{Cite web|url=https://www.frontlinedefenders.org/en/profile/sultana-khaya|title=Sultana Khaya|website=Front Line Defenders|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref> जुलाई 2021 में, हिलाल द्वारा गुटनिरपेक्ष आंदोलन की एक बैठक में अल्जीरिया के कबाइल (Berber) क्षेत्र के आत्मनिर्णय के अधिकार का समर्थन करने के बाद एक कूटनीतिक विवाद उत्पन्न हो गया। इसके जवाब में अल्जीरिया ने मोरक्को से अपने राजदूत को वापस बुला लिया था।<ref>{{Cite news |title=Algeria recalls Morocco ambassador over Berber comments |work=The New Arab |date=2021-07-19 |access-date=2023-08-31|url=https://www.newarab.com/news/algeria-recalls-morocco-ambassador-over-berber-comments}}</ref> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://en.wikipedia.org/wiki/Omar_Hilale अंग्रेजी विकिपीडिया पर उमर हिलाल] * [https://www.wikidata.org/wiki/Q16729820 विकीराटा (Wikidata) प्रविष्टि] == संदर्भ == {{Reflist}} 809qohrrrbwyzwcglc3xnmdlkf3j797 6534501 6534367 2026-03-30T04:37:04Z AMAN KUMAR 911487 सुधार किया 6534501 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = उमर हिलाल | native_name = عمر هلال | image = Omar Hilale (2014).JPG | image_size = 300px | alt = उमर हिलाल | caption = [[संयुक्त राष्ट्र]] में [[मोरक्को]] के स्थायी प्रतिनिधि उमर हिलाल (2014) | office = [[संयुक्त राष्ट्र]] ([[न्यूयॉर्क]]) में [[मोरक्को]] के स्थायी प्रतिनिधि | term_start = 14 अप्रैल 2014 | term_end = | predecessor = मोहम्मद लौलिची | successor = | office1 = [[जिनेवा]] में [[संयुक्त राष्ट्र कार्यालय]] में मोरक्को के स्थायी प्रतिनिधि | term_start1 = 2008 | term_end1 = 2014 | birth_date = {{जन्म तिथि और आयु|1951|1|1}} | birth_place = [[अगादिर]], [[मोरक्को]] | nationality = मोरक्कन | alma_mater = [[मोहम्मद पंचम विश्वविद्यालय]] ([[राजनीति विज्ञान]] में स्नातक) | occupation = [[राजनयिक]] }} '''उमर हिलाल''' (जन्म: 1 जनवरी 1951) एक [[मोरक्को|मोरक्कन]] [[राजनयिक]] हैं। वह 14 अप्रैल 2014 से [[संयुक्त राष्ट्र]] ([[न्यूयॉर्क]]) में [[मोरक्को]] के स्थायी प्रतिनिधि के रूप में कार्यरत हैं। इससे पूर्व उन्होंने [[जिनेवा]] स्थित [[संयुक्त राष्ट्र कार्यालय]] तथा कई [[एशिया|एशियाई देशों]] में [[राजदूत]] के रूप में कार्य किया है। == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == उमर हिलाल का जन्म 1 जनवरी 1951 को [[मोरक्को]] के अगादिर शहर में हुआ था। उन्होंने [[रबात]] स्थित मोहम्मद पंचम विश्वविद्यालय से शिक्षा प्राप्त की, जहाँ से 1974 में उन्होंने [[राजनीति विज्ञान]] में [[स्नातक]] किया।<ref>{{Cite web |title="biohilale" |publisher=evenium.com |url=https://evenium.com/biohilale.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200914183131/http://evenium.com/uploads/contents/100000796002/File/71498/biohilale.pdf |archive-date=14 September 2020 |access-date=14 April 2014 |format=PDF}}</ref> == राजनयिक करियर == हिलाल ने मोरक्को के विदेश मंत्रालय के अंतर्गत विभिन्न पदों पर कार्य किया है। 1996 से 2001 तक, उन्होंने [[इंडोनेशिया]], [[सिंगापुर]], [[ऑस्ट्रेलिया]] और [[न्यूज़ीलैंड|न्यूजीलैंड]] में मोरक्को के [[राजदूत]] का पदभार संभाला। इसके पश्चात, 2001 से 2008 तक, वह मोरक्को के विदेश मामलों और सहयोग मंत्रालय के महासचिव रहे। 2008 में, उन्हें [[जिनेवा]] में [[संयुक्त राष्ट्र कार्यालय]] में मोरक्को का स्थायी प्रतिनिधि नियुक्त किया गया। 14 अप्रैल 2014 को, उन्हें [[न्यूयॉर्क]] में [[संयुक्त राष्ट्र]] में स्थायी प्रतिनिधि का दायित्व सौंपा गया। 9 अप्रैल 2020 को, उन्हें संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार संधि निकायों (UN Human Rights Treaty Bodies) को मजबूत करने की प्रक्रिया के लिए सह-समन्वयक नियुक्त किया गया था।<ref>{{Cite news |title=Moroccan Ambassador Omar Hilale Appointed Co-Facilitator for Process of Strengthening UN Human Rights Treaty Bodies |work=Maghreb Arabe Press |date=9 April 2020 |access-date=2020-08-16|url=https://www.mapnews.ma/en/actualites/politics/moroccan-ambassador-omar-hilale-appointed-co-facilitator-process-strengthening}}</ref> === संयुक्त राष्ट्र में अतिरिक्त दायित्व === अपने मुख्य राजनयिक कार्यों के अतिरिक्त, हिलाल ने [[संयुक्त राष्ट्र]] की विभिन्न संस्थाओं में भी कार्य किया है। वर्ष 2019 में, उन्होंने [[यूनिसेफ़|यूनिसेफ]] (UNICEF) के कार्यकारी बोर्ड के अध्यक्ष का पदभार संभाला। इस दौरान उनका कार्य बच्चों के अधिकारों और वैश्विक कल्याण से जुड़ी नीतियों की रूपरेखा की समीक्षा करना था। इसके साथ ही, उन्होंने अंतरराष्ट्रीय स्तर पर [[मानवाधिकार]] संधियों और सामाजिक विकास से संबंधित कई बहुपक्षीय वार्ताओं में मोरक्को का प्रतिनिधित्व किया है। == पश्चिमी सहारा और कूटनीतिक विवाद == संयुक्त राष्ट्र में प्रतिनिधि के रूप में, हिलाल ने [[पश्चिमी सहारा]] विवाद पर मोरक्को का आधिकारिक पक्ष रखा है। 2021 में, उन्होंने संयुक्त राष्ट्र को एक पत्र सौंपकर पश्चिमी सहारा में सक्रिय पोलिसारियो फ्रंट (Polisario Front) और [[अल्जीरिया]] के दावों का विरोध किया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.moroccoworldnews.com/2021/02/61399/morocco-exposes-polisario-algerias-propaganda-in-letter-to-un/|title=Morocco Exposes Polisario, Algeria’s Propaganda in Letter to UN|last=yahia-hatim|date=2021-02-25|website=Morocco World News|language=en-US|access-date=2026-03-18}}</ref> अक्टूबर 2021 में, [[यूरोपीय संघ]] के सखारोव पुरस्कार के लिए मानवाधिकार कार्यकर्ता सुल्ताना खाया के नामांकन पर हिलाल ने मोरक्को की ओर से आपत्ति दर्ज की।<ref>{{Cite web|url=https://www.moroccoworldnews.com/2021/10/54028/sakharov-prize-eu-rejects-candidacy-of-polisario-activist-sultana-khaya/|title=Sakharov Prize: EU Rejects Candidacy of Polisario Activist Sultana Khaya|last=Kasraoui|first=Safaa|date=2021-10-15|website=Morocco World News|language=en-US|access-date=2026-03-18}}</ref> दूसरी ओर, [[एमनेस्टी इंटरनेशनल]] और [[ह्यूमन राइट्स वॉच]] जैसी संस्थाओं ने अपनी रिपोर्टों में उल्लेख किया है कि मोरक्कन सुरक्षा बलों द्वारा सुल्ताना खाया को नजरबंद किया गया और उनके साथ दुर्व्यवहार हुआ।<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde29/5058/2021/en/|title=Morocco/Western Sahara: Further information: Sahrawi activist raped by Moroccan forces: Sultana Khaya|date=2021-11-30|website=Amnesty International|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hrw.org/news/2021/03/05/western-sahara-harassment-independence-activist|title=Western Sahara: Harassment of Independence Activist {{!}} Human Rights Watch|date=2021-03-05|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref> मानवाधिकार समूह '[[फ्रंट लाइन डिफेंडर्स]]' ने भी इस मामले की रिपोर्ट दी है।<ref>{{Cite web|url=https://www.frontlinedefenders.org/en/profile/sultana-khaya|title=Sultana Khaya|website=Front Line Defenders|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref> जुलाई 2021 में, हिलाल द्वारा [[गुटनिरपेक्ष आन्दोलन|गुटनिरपेक्ष आंदोलन]] की एक बैठक में अल्जीरिया के कबाइल (Berber) क्षेत्र के [[आत्मनिर्णय]] के अधिकार का समर्थन करने के बाद एक कूटनीतिक विवाद उत्पन्न हो गया। इसके जवाब में अल्जीरिया ने मोरक्को से अपने राजदूत को वापस बुला लिया था।<ref>{{Cite news |title=Algeria recalls Morocco ambassador over Berber comments |work=The New Arab |date=2021-07-19 |access-date=2023-08-31|url=https://www.newarab.com/news/algeria-recalls-morocco-ambassador-over-berber-comments}}</ref> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://en.wikipedia.org/wiki/Omar_Hilale अंग्रेजी विकिपीडिया पर उमर हिलाल] * [https://www.wikidata.org/wiki/Q16729820 विकिडाटा (Wikidata) प्रविष्टि] == संदर्भ == {{Reflist}} sae4l76hr3tbsduigoz8pnrpj0jc6vt यलोस्टोन नेशनल पार्क 0 1609847 6534369 6531415 2026-03-29T15:48:24Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534369 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox protected area | name = यलोस्टोन नेशनल पार्क | native_name = Yellowstone National Park | iucn_category = II | photo = YellowstonefallJUN05.JPG | photo_caption = यलोस्टोन की ग्रैंड कैनियन (Grand Canyon of the Yellowstone) | photo_width = 300px | location = [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] * पार्क काउंटी और टेटन काउंटी, [[व्योमिंग|व्योमिंग (Wyoming)]] * गैलाटिन काउंटी और पार्क काउंटी, [[मोंटाना|मोंटाना (Montana)]] * फ्रीमोंट काउंटी, [[इडाहो|इडाहो (Idaho)]] | map = USA | map_caption = संयुक्त राज्य अमेरिका में यलोस्टोन की स्थिति | relief = 1 | coordinates = {{coords|44|36|N|110|30|W|region:US-WY|display=inline, title}} | established = {{start date|1872|3|1}} | area_acre = 2219791 | visitation_num = 4,501,382 | visitation_year = 2023 | governing_body = राष्ट्रीय उद्यान सेवा (National Park Service) | website = {{URL|https://www.nps.gov/yell/|आधिकारिक वेबसाइट}} | embedded1 = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_type = प्राकृतिक | designation1_criteria = vii, viii, ix, x | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/28 28] | designation1_date = 1978 (दूसरा सत्र) | designation1_free1name = क्षेत्र | designation1_free1value = उत्तरी अमेरिका | designation1_free3name = खतरे में | designation1_free3value = 1995–2003 }} }} '''यलोस्टोन नेशनल पार्क''' (अंग्रेज़ी: Yellowstone National Park) [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में स्थित एक राष्ट्रीय उद्यान है। इसका विस्तार मुख्य रूप से [[व्योमिंग]] राज्य में है, लेकिन इसके कुछ हिस्से [[मोंटाना]] और [[इडाहो]] राज्यों की सीमाओं में भी आते हैं। 1 मार्च 1872 को अमेरिकी कांग्रेस द्वारा पारित एक प्रस्ताव पर तत्कालीन राष्ट्रपति यूलिसिस एस. ग्रांट के हस्ताक्षर के बाद इस उद्यान की स्थापना की गई थी।<ref>{{Cite news|url=https://www.loc.gov/collections/national-parks-maps/articles-and-essays/brief-history-of-the-national-parks/|title=Brief History of the National Parks {{!}} Articles and Essays {{!}} Mapping the National Parks {{!}} Digital Collections {{!}} Library of Congress|work=The Library of Congress|access-date=2026-03-18|language=en}}</ref> यलोस्टोन को संयुक्त राज्य अमेरिका और विश्व के पहले राष्ट्रीय उद्यानों में से एक माना जाता है।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/28/|title=Yellowstone National Park|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref> यह उद्यान अपने वन्यजीवों और भू-तापीय (Geothermal) संरचनाओं के लिए जाना जाता है। यहाँ स्थित 'ओल्ड फेथफुल गीज़र' (Old Faithful Geyser) और 'ग्रैंड प्रिज्मीय स्प्रिंग' (Grand Prismatic Spring) इसके प्रमुख प्राकृतिक आकर्षण हैं।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.nps.gov/yell/planyourvisit/parkfacts.htm|title=Park Facts - Yellowstone National Park (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref> == इतिहास == === स्वदेशी जनजातियाँ और प्रारंभिक अन्वेषण === यलोस्टोन क्षेत्र में मानव निवास के पुरातात्विक साक्ष्य 11,000 वर्ष से अधिक पुराने हैं। क्रो (Crow), शोशोन (Shoshone) और ब्लैकफीट (Blackfeet) जैसी मूल अमेरिकी जनजातियाँ इस क्षेत्र का उपयोग शिकार और ओब्सीडियन (ज्वालामुखीय काँच) इकट्ठा करने के लिए करती थीं, जिससे वे हथियार बनाते थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/yell/learn/historyculture/earliest-humans.htm|title=The Earliest Humans in Yellowstone - Yellowstone National Park (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref> 1805 में 'लुईस और क्लार्क अभियान' के सदस्य जॉन कोल्टर ने पहली बार इस क्षेत्र की भू-तापीय विशेषताओं का वर्णन किया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/yell/learn/historyculture/european-americans-arrive.htm|title=European Americans Arrive - Yellowstone National Park (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref> 1870 में वॉशबर्न-लैंगफोर्ड-डोन अभियान (Washburn-Langford-Doane Expedition) ने इस क्षेत्र का पहला विस्तृत वैज्ञानिक अन्वेषण किया, जिसने इसे एक संरक्षित क्षेत्र बनाने का आधार तैयार किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/yell/learn/historyculture/expeditions.htm|title=Expeditions Explore Yellowstone - Yellowstone National Park (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref> === उद्यान की स्थापना और संरक्षण === 1871 के 'हेडन भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण' की रिपोर्टों, चित्रों और तस्वीरों ने अमेरिकी कांग्रेस को इस भूमि को संरक्षित करने के लिए प्रेरित किया, जिसके परिणामस्वरूप 1872 में इसे राष्ट्रीय उद्यान घोषित किया गया। 1916 में 'राष्ट्रीय उद्यान सेवा' (National Park Service) की स्थापना के बाद यलोस्टोन का प्रबंधन इस संस्था को सौंप दिया गया। इसके पारिस्थितिक महत्व के कारण, 1978 में यूनेस्को (UNESCO) ने इसे विश्व धरोहर स्थल घोषित किया।<ref name=":0" /> == भूगोल == यलोस्टोन नेशनल पार्क का कुल क्षेत्रफल लगभग 2,219,791 एकड़ (8,983 वर्ग किलोमीटर) है। यह एक पठारी क्षेत्र है, जो मध्य रॉकी पर्वत (Middle Rocky Mountains) शृंखलाओं से घिरा है। महाद्वीपीय जलविभाजक (Continental Divide) इस पार्क के दक्षिण-पश्चिमी हिस्से से होकर गुजरता है।<ref name=":1" /> पार्क का सबसे बड़ा जल निकाय, यलोस्टोन झील, 7,732 फीट की ऊंचाई पर स्थित है।<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/yell/learn/nature/water.htm|title=Water - Yellowstone National Park (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref> यलोस्टोन नदी इसी झील से निकलती है, जिसने भूवैज्ञानिक समय में 'यलोस्टोन की ग्रैंड कैनियन' का निर्माण किया है। इस कैनियन में कई बड़े झरने मौजूद हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/yell/learn/nature/grand-canyon.htm|title=Grand Canyon of the Yellowstone - Yellowstone National Park (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref> == भूविज्ञान और भू-तापीय विशेषताएँ == यलोस्टोन 'यलोस्टोन काल्डेरा' के ऊपर स्थित है, जो उत्तरी अमेरिका का सबसे बड़ा सुपरवोलकैनो (Supervolcano) है। यह ज्वालामुखी वर्तमान में भी सक्रिय है, जिसके परिणामस्वरूप इस क्षेत्र में 10,000 से अधिक भू-तापीय संरचनाएं पाई जाती हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.usgs.gov/observatories/yvo|title=Yellowstone Volcano Observatory {{!}} U.S. Geological Survey|date=2026-03-16|website=www.usgs.gov|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref> पार्क में लगभग 500 सक्रिय गीज़र मौजूद हैं, जो वैश्विक संख्या का लगभग आधा है। 'ओल्ड फेथफुल' यहाँ का एक प्रमुख गीज़र है, जिसका विस्फोट समय पूर्वानुमानित है। इसके अतिरिक्त, 'ग्रैंड प्रिज्मीय स्प्रिंग' संयुक्त राज्य अमेरिका का सबसे बड़ा गर्म पानी का चश्मा (Hot spring) है, जो अपने जीवाणुओं के कारण उत्पन्न चमकीले रंगों के लिए पहचाना जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/yell/learn/nature/hydrothermal-features.htm|title=Hydrothermal Features - Yellowstone National Park (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref> == पारिस्थितिकी == === वनस्पति === यलोस्टोन में पौधों की 1,700 से अधिक प्रजातियाँ पाई जाती हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/yell/learn/nature/plants.htm|title=Plants - Yellowstone National Park (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref> पार्क का लगभग 80% जंगली क्षेत्र लॉजपोल चीड़ (Lodgepole pine) के पेड़ों से आच्छादित है। इसके अलावा यहाँ डगलस फर और विलो (Willow) के पेड़ भी पाए जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/yell/learn/nature/forests.htm|title=Forests - Yellowstone National Park (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref> === वन्यजीव === यह उद्यान 'ग्रेटर यलोस्टोन इकोसिस्टम' का मुख्य हिस्सा है। यहाँ बड़े स्तनधारियों (Megafauna) की कई प्रजातियाँ पाई जाती हैं: * '''बाइसन:''' यलोस्टोन बाइसन (Bison) का झुंड संयुक्त राज्य अमेरिका का सबसे बड़ा और पुराना सार्वजनिक झुंड है। * '''शिकारी जानवर:''' इस क्षेत्र में भूरे भालू (Grizzly bears), काले भालू और प्यूमा (Mountain lions) का प्राकृतिक आवास है। * '''भेड़ियों का पुनर्वास:''' 1995 में पार्क में भेड़ियों (Wolves) का पुनर्वास किया गया था, जिसका उद्देश्य पारिस्थितिक संतुलन को बहाल करना था।<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/yell/learn/historyculture/wolf-management.htm|title=History of Wolf Management - Yellowstone National Park (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref> == 1988 की आग == वर्ष 1988 की गर्मियों में यलोस्टोन में लगी आग ने पार्क के लगभग 36% हिस्से (793,880 एकड़) को प्रभावित किया था। इस घटना के पश्चात पारिस्थितिक अध्ययनों से यह निष्कर्ष निकला कि प्राकृतिक रूप से लगने वाली आग लॉजपोल चीड़ जैसे पेड़ों के पुनर्जनन और जंगल के स्वास्थ्य के लिए एक आवश्यक प्रक्रिया है।<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/yell/learn/nature/1988-fires.htm|title=1988 Fires - Yellowstone National Park (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref> == पर्यटन == यलोस्टोन संयुक्त राज्य अमेरिका के प्रमुख राष्ट्रीय उद्यानों में से एक है। 2023 के आंकड़ों के अनुसार यहाँ लगभग 45 लाख पर्यटक आए थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/yell/planyourvisit/parkfacts.htm|title=Park Facts - Yellowstone National Park (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref> उद्यान प्रबंधन द्वारा आगंतुकों को वन्यजीवों से सुरक्षित दूरी बनाए रखने और भू-तापीय क्षेत्रों में केवल निर्धारित रास्तों (Boardwalks) का उपयोग करने के सख्त निर्देश दिए जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.nps.gov/yell/planyourvisit/safety.htm|title=Safety - Yellowstone National Park (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|access-date=2026-03-18}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} {{भूगोल के विषय|state=expanded}} k55eeg8lrd41ea1adxxq83j6ek4uyl4 जवाद इस्सिन 0 1609849 6534370 6531419 2026-03-29T15:48:51Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534370 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox football biography | name = जवाद इस्सिन | native_name = جواد ايسن | native_name_lang = ar | image = Jawad Issine 17-01-2015.jpg | image_size = 250px | caption = जनवरी 2015 में एक मैच के दौरान जवाद इस्सिन | fullname = जवाद इस्सिन | birth_date = {{birth date and age|1991|1|21}} | birth_place = [[कैसाब्लांका]], [[मोरक्को]] | height = 1.83 मी | position = विंगर / फॉरवर्ड | currentclub = फ्री एजेंट | youthyears1 = | youthclubs1 = वायदाद कैसाब्लांका | years1 = 2011–2014 | clubs1 = [[वायदाद कैसाब्लांका|वायदाद एसी]] | caps1 = 24 | goals1 = 2 | years2 = 2014–2015 | clubs2 = [[रजा कैसाब्लांका]] | caps2 = 15 | goals2 = 0 | years3 = 2015–2018 | clubs3 = शबाब रिफ़ अल होसेमा | caps3 = 14 | goals3 = 0 | years4 = 2018– | clubs4 = आरएसी कैसाब्लांका | caps4 = 5 | goals4 = 0 | nationalyears1 = 2011–2012 | nationalteam1 = मोरक्को U23 | nationalcaps1 = | nationalgoals1 = | club-update = 25 जुलाई 2024 | nationalteam-update = }} '''जवाद इस्सिन''' (अरबी: جواد ايسن; जन्म: 21 जनवरी 1991) एक मोरक्कन पेशेवर फुटबॉल खिलाड़ी हैं, जो मुख्य रूप से मैदान पर विंगर और फॉरवर्ड के रूप में खेलते हैं। मोरक्को की शीर्ष फुटबॉल लीग 'बोटोला प्रो' में उन्हें उनकी तेज गति और आक्रामक खेल शैली के लिए जाना जाता है। इस्सिन का पेशेवर करियर विशेष रूप से इसलिए उल्लेखनीय है क्योंकि उन्होंने मोरक्को के दो प्रमुख प्रतिद्वंद्वी क्लबों—वायदाद कैसाब्लांका और रजा कैसाब्लांका—दोनों के लिए पेशेवर फुटबॉल खेला है। एक खिलाड़ी का इन दोनों क्लबों के बीच सीधा स्थानांतरण मोरक्कन फुटबॉल की एक प्रमुख घटना मानी जाती है। == प्रारंभिक जीवन == जवाद इस्सिन का जन्म 21 जनवरी 1991 को मोरक्को के सबसे बड़े शहर और आर्थिक केंद्र कैसाब्लांका में हुआ था। कैसाब्लांका शहर को मोरक्को में फुटबॉल का प्रमुख केंद्र माना जाता है। इस्सिन ने भी कम उम्र में ही स्थानीय अकादमियों में फुटबॉल खेलना शुरू कर दिया था और अपनी तेज गति के कारण चयनकर्ताओं की टीम में जगह बनाई। == क्लब करियर == === वायदाद कैसाब्लांका === जवाद इस्सिन ने अपने युवा करियर की शुरुआत वायदाद कैसाब्लांका की अकादमी से की थी। 2011-2012 सीज़न के दौरान उन्होंने वायदाद की वरिष्ठ टीम के साथ मोरक्कन लीग में अपना पेशेवर पदार्पण किया। वायदाद के साथ अपने तीन साल के कार्यकाल (2011 से 2014) के दौरान, उन्होंने दाईं ओर से आक्रामक पंक्ति को मजबूती प्रदान की। उन्होंने इस क्लब के लिए 24 से अधिक आधिकारिक लीग मैच खेले और 2 गोल दागे। 25 दिसंबर 2011 को मात्र 19 वर्ष की आयु में उनका लीग में पदार्पण उनके करियर का एक महत्वपूर्ण प्रारंभिक बिंदु था।<ref>{{Cite web |url=https://www.besoccer.com/player/jawad-issine-608227 |title=Profile Jawad Issine: Info, news, matches and statistics |website=BeSoccer |language=en |access-date=19 March 2026}}</ref> === रजा कैसाब्लांका === जुलाई 2014 में, जवाद इस्सिन ने वायदाद छोड़कर एक फ्री एजेंट के रूप में उनके स्थानीय प्रतिद्वंद्वी 'रजा कैसाब्लांका' के साथ अनुबंध पर हस्ताक्षर किए।<ref>{{Cite web |url=https://www.flashscore.com/player/issine-jawad/K65Zhldb/transfers/ |title=Transfers - Jawad Issine |website=Flashscore.com |language=en |access-date=19 March 2026}}</ref> इन दोनों क्लबों के बीच खेले जाने वाले मैच को मोरक्को की एक प्रमुख प्रतिद्वंद्विता माना जाता है। रजा कैसाब्लांका में रहते हुए, इस्सिन को न केवल घरेलू लीग में बल्कि अफ्रीकी महाद्वीप के सबसे बड़े क्लब टूर्नामेंट 'सीएएफ चैंपियंस लीग' में भी खेलने का अवसर मिला। 2014-15 सीज़न में, उन्होंने इस चैंपियंस लीग के 3 मैचों में भाग लिया। कुल मिलाकर उन्होंने रजा कैसाब्लांका के लिए 15 मैच खेले।<ref>{{Cite web |url=https://www.transfermarkt.com/jawad-issine/leistungsdaten/spieler/234997 |title=Jawad Issine - Career stats |website=Transfermarkt |language=en |access-date=19 March 2026}}</ref> === शबाब रिफ़ अल होसेमा और बाद का करियर === रजा कैसाब्लांका में एक सीज़न बिताने के बाद, मैदान पर खेलने के अधिक अवसर प्राप्त करने के उद्देश्य से इस्सिन ने 10 जुलाई 2015 को 'शबाब रिफ़ अल होसेमा' क्लब में स्थानांतरण ले लिया। इस क्लब के साथ उन्होंने मोरक्कन लीग में कई महत्वपूर्ण मैच खेले और अपनी टीम के साथी खिलाड़ियों को गोल करने में सहायता की। यहाँ उन्होंने लगभग तीन सीज़न बिताए और 14 आधिकारिक मैच खेले। 22 जनवरी 2018 को, शीतकालीन स्थानांतरण अवधि के दौरान, वे एक फ्री एजेंट के रूप में 'रेसिंग डी कैसाब्लांका' में शामिल हो गए। इस क्लब के साथ जुड़कर उन्होंने अपने पेशेवर करियर को आगे बढ़ाया और बोटोला लीग में अपना योगदान दिया। == खेल शैली == जवाद इस्सिन को मुख्य रूप से मैदान के दाएँ विंग पर उनकी आक्रामकता के लिए जाना जाता है। 1.83 मीटर लंबे इस खिलाड़ी की खासियत यह है कि वे अपने दोनों पैरों से खेलने में समान रूप से सक्षम हैं। इस क्षमता के कारण वे आवश्यकता पड़ने पर बाईं ओर और मध्यपंक्ति में भी सफलतापूर्वक खेल सकते हैं। उनकी तेज दौड़ और गेंद पर नियंत्रण की कला उन्हें एक आक्रामक खिलाड़ी बनाती है।<ref>{{Cite web |url=https://www.footballdatabase.eu/fr/joueur/details/133997-jawad-issine |title=Fiche de Jawad Issine - Stats et palmarès |website=Footballdatabase.eu |language=fr |access-date=19 March 2026}}</ref> == अंतरराष्ट्रीय करियर == क्लब स्तर पर अपनी सफलता के साथ-साथ, जवाद इस्सिन ने अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मोरक्को का भी प्रतिनिधित्व किया है। उन्हें मोरक्को की अंडर-23 राष्ट्रीय टीम के लिए चुना गया था। उन्होंने 2011 और 2012 के दौरान राष्ट्रीय युवा टीम के अंतर्गत आयोजित विभिन्न प्रशिक्षण शिविरों और अंतरराष्ट्रीय मैचों में भाग लिया। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q20109637 विकिडाटा पर जवाद इस्सिन] * [https://www.transfermarkt.com/jawad-issine/profil/spieler/234997 ट्रांसफ़रमार्कट पर प्रोफाइल] {{नियंत्रण प्राधिकरण}} {{जीवनी आधार}} [[श्रेणी:1991 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मोरक्को के फ़ुटबॉल खिलाड़ी]] [[श्रेणी:रजा कैसाब्लांका के खिलाड़ी]] d0mpaet4y0ywo4gxoqn044qj8lrc1e0 6534505 6534370 2026-03-30T04:46:25Z AMAN KUMAR 911487 सुधार किया 6534505 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = जवाद इस्सिन | native_name = جواد ايسن | native_name_lang = ar | image = Jawad Issine 17-01-2015.jpg | image_size = 250px | caption = जनवरी 2015 में एक मैच के दौरान जवाद इस्सिन | fullname = जवाद इस्सिन | birth_date = {{जन्म तिथि और आयु|1991|1|21}} | birth_place = [[कैसाब्लांका]], [[मोरक्को]] | height = 1.83 मी | position = [[विंगर]] / [[फॉरवर्ड (फुटबॉल)|फॉरवर्ड]] | currentclub = [[फ्री एजेंट (खेल)|फ्री एजेंट]] | youthyears1 = | youthclubs1 = [[वायदाद कैसाब्लांका]] | years1 = 2011–2014 | clubs1 = [[वायदाद कैसाब्लांका|वायदाद एसी]] | caps1 = 24 | goals1 = 2 | years2 = 2014–2015 | clubs2 = [[रजा कैसाब्लांका]] | caps2 = 15 | goals2 = 0 | years3 = 2015–2018 | clubs3 = [[शबाब रिफ़ अल होसेमा]] | caps3 = 14 | goals3 = 0 | years4 = 2018– | clubs4 = [[आरएसी कैसाब्लांका]] | caps4 = 5 | goals4 = 0 | nationalyears1 = 2011–2012 | nationalteam1 = [[मोरक्को राष्ट्रीय अंडर-23 फुटबॉल टीम|मोरक्को U23]] | nationalcaps1 = | nationalgoals1 = | club-update = 25 जुलाई 2024 | nationalteam-update = }} '''जवाद इस्सिन''' ([[अरबी भाषा|अरबी]]: جواد ايسن; जन्म: 21 जनवरी 1991) एक [[मोरक्को|मोरक्कन]] पेशेवर [[फ़ुटबॉल|फुटबॉल]] खिलाड़ी हैं, जो मुख्य रूप से मैदान पर [[विंगर]] और [[फॉरवर्ड (फुटबॉल)|फॉरवर्ड]] के रूप में खेलते हैं। मोरक्को की शीर्ष फुटबॉल लीग 'बोटोला प्रो' में उन्हें उनकी तेज गति और आक्रामक खेल शैली के लिए जाना जाता है। इस्सिन का पेशेवर करियर विशेष रूप से इसलिए उल्लेखनीय है क्योंकि उन्होंने मोरक्को के दो प्रमुख प्रतिद्वंद्वी क्लबों—वायदाद कैसाब्लांका और रजा कैसाब्लांका—दोनों के लिए पेशेवर फुटबॉल खेला है। एक खिलाड़ी का इन दोनों क्लबों के बीच सीधा स्थानांतरण मोरक्कन फुटबॉल की एक प्रमुख घटना मानी जाती है। == प्रारंभिक जीवन == जवाद इस्सिन का जन्म 21 जनवरी 1991 को [[मोरक्को]] के सबसे बड़े शहर और आर्थिक केंद्र [[कैसाब्लांका]] में हुआ था। कैसाब्लांका शहर को मोरक्को में फुटबॉल का प्रमुख केंद्र माना जाता है। इस्सिन ने भी कम उम्र में ही स्थानीय अकादमियों में फुटबॉल खेलना शुरू कर दिया था और अपनी तेज गति के कारण चयनकर्ताओं की टीम में जगह बनाई। == क्लब करियर == === वायदाद कैसाब्लांका === जवाद इस्सिन ने अपने युवा करियर की शुरुआत वायदाद कैसाब्लांका की अकादमी से की थी। 2011-2012 सीज़न के दौरान उन्होंने वायदाद की वरिष्ठ टीम के साथ मोरक्कन लीग में अपना पेशेवर पदार्पण किया। वायदाद के साथ अपने तीन साल के कार्यकाल (2011 से 2014) के दौरान, उन्होंने दाईं ओर से आक्रामक पंक्ति को मजबूती प्रदान की। उन्होंने इस क्लब के लिए 24 से अधिक आधिकारिक लीग मैच खेले और 2 गोल दागे। 25 दिसंबर 2011 को मात्र 19 वर्ष की आयु में उनका लीग में पदार्पण उनके करियर का एक महत्वपूर्ण प्रारंभिक बिंदु था。<ref>{{Cite web |url=https://www.besoccer.com/player/jawad-issine-608227 |title=Profile Jawad Issine: Info, news, matches and statistics |website=BeSoccer |language=en |access-date=19 March 2026}}</ref> === रजा कैसाब्लांका === जुलाई 2014 में, जवाद इस्सिन ने वायदाद छोड़कर एक फ्री एजेंट के रूप में उनके स्थानीय प्रतिद्वंद्वी 'रजा कैसाब्लांका' के साथ अनुबंध पर हस्ताक्षर किए。<ref>{{Cite web |url=https://www.flashscore.com/player/issine-jawad/K65Zhldb/transfers/ |title=Transfers - Jawad Issine |website=Flashscore.com |language=en |access-date=19 March 2026}}</ref> इन दोनों क्लबों के बीच खेले जाने वाले मैच को मोरक्को की एक प्रमुख प्रतिद्वंद्विता माना जाता है। रजा कैसाब्लांका में रहते हुए, इस्सिन को न केवल घरेलू लीग में बल्कि [[अफ़्रीका|अफ्रीकी महाद्वीप]] के सबसे बड़े क्लब टूर्नामेंट '[[सीएएफ चैंपियंस लीग]]' में भी खेलने का अवसर मिला। 2014-15 सीज़न में, उन्होंने इस चैंपियंस लीग के 3 मैचों में भाग लिया। कुल मिलाकर उन्होंने रजा कैसाब्लांका के लिए 15 मैच खेले。<ref>{{Cite web |url=https://www.transfermarkt.com/jawad-issine/leistungsdaten/spieler/234997 |title=Jawad Issine - Career stats |website=Transfermarkt |language=en |access-date=19 March 2026}}</ref> === शबाब रिफ़ अल होसेमा और बाद का करियर === [[रजा कैसाब्लांका]] में एक सीज़न बिताने के बाद, मैदान पर खेलने के अधिक अवसर प्राप्त करने के उद्देश्य से इस्सिन ने 10 जुलाई 2015 को 'शबाब रिफ़ अल होसेमा' क्लब में स्थानांतरण ले लिया। इस क्लब के साथ उन्होंने मोरक्कन लीग में कई महत्वपूर्ण मैच खेले और अपनी टीम के साथी खिलाड़ियों को गोल करने में सहायता की। यहाँ उन्होंने लगभग तीन सीज़न बिताए और 14 आधिकारिक मैच खेले। 22 जनवरी 2018 को, शीतकालीन स्थानांतरण अवधि के दौरान, वे एक फ्री एजेंट के रूप में 'रेसिंग डी कैसाब्लांका' में शामिल हो गए। इस क्लब के साथ जुड़कर उन्होंने अपने पेशेवर करियर को आगे बढ़ाया और बोटोला लीग में अपना योगदान दिया। == खेल शैली == जवाद इस्सिन को मुख्य रूप से मैदान के दाएँ विंग पर उनकी आक्रामकता के लिए जाना जाता है। 1.83 मीटर लंबे इस खिलाड़ी की खासियत यह है कि वे अपने दोनों पैरों से खेलने में समान रूप से सक्षम हैं। इस क्षमता के कारण वे आवश्यकता पड़ने पर बाईं ओर और मध्यपंक्ति में भी सफलतापूर्वक खेल सकते हैं। उनकी तेज दौड़ और गेंद पर नियंत्रण की कला उन्हें एक आक्रामक खिलाड़ी बनाती है。<ref>{{Cite web |url=https://www.footballdatabase.eu/fr/joueur/details/133997-jawad-issine |title=Fiche de Jawad Issine - Stats et palmarès |website=Footballdatabase.eu |language=fr |access-date=19 March 2026}}</ref> == अंतरराष्ट्रीय करियर == क्लब स्तर पर अपनी सफलता के साथ-साथ, जवाद इस्सिन ने अंतरराष्ट्रीय स्तर पर [[मोरक्को]] का भी प्रतिनिधित्व किया है। उन्हें [[मोरक्को राष्ट्रीय अंडर-23 फुटबॉल टीम|मोरक्को की अंडर-23 राष्ट्रीय टीम]] के लिए चुना गया था। उन्होंने 2011 और 2012 के दौरान राष्ट्रीय युवा टीम के अंतर्गत आयोजित विभिन्न प्रशिक्षण शिविरों और अंतरराष्ट्रीय मैचों में भाग लिया। == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q20109637 विकिडाटा पर जवाद इस्सिन] * [https://www.transfermarkt.com/jawad-issine/profil/spieler/234997 ट्रांसफ़रमार्कट पर प्रोफाइल] [[श्रेणी:1991 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मोरक्को के फ़ुटबॉल खिलाड़ी]] [[श्रेणी:रजा कैसाब्लांका के खिलाड़ी]] tio1out5sj5edccm9vewpx9ivmec62a नारी महाकाव्य 0 1609850 6534371 6531424 2026-03-29T15:49:17Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534371 wikitext text/x-wiki {{एकाकी|date=मार्च 2026}} '''नारी महाकाव्य''' ([[अंग्रेज़ी]]: Female epic) साहित्यिक आलोचना की एक अवधारणा है। यह इस बात की पहचान करती है कि महिला लेखिकाओं ने अपनी वीरतापूर्ण दृष्टि को व्यक्त करने के लिए पारंपरिक पुरुष-प्रधान महाकाव्य परंपराओं को किस प्रकार अनुकूलित (adapt) किया है और इसके दायरे का विस्तार किया है। ऐतिहासिक रूप से, महाकाव्य साहित्य को विशेष रूप से पुरुषों का क्षेत्र माना जाता रहा है, यहाँ तक कि "महाकाव्य और पुरुषत्व" को लगभग एक-दूसरे का पर्यायवाची माना गया है।<ref name="appanglo1">{{cite book | last = Schweizer | first = Bernard | title = Approaches to the Anglo and American Female Epic, 1621-1982 | publisher = Ashgate | location = Aldershot | year = 2006 | isbn = 0-7546-5486-9 |page =1}}</ref> होमर के ''इलियड'' से लेकर जॉन मिल्टन के ''पैराडाइज लॉस्ट'' तक, महाकाव्य की शैली को पुरुषों द्वारा रचित कार्यों के माध्यम से परिभाषित किया गया है। महाकाव्य की विशिष्ट विषय-वस्तु और शब्दावली में पुरुषत्व का गहरा प्रभाव दिखाई देता है। हालाँकि हाल के वर्षों में, नारीवादी साहित्य समीक्षकों ने महिलाओं द्वारा लिखित कुछ ऐसी रचनाओं की पहचान की है, जिनके बारे में उनका तर्क है कि उन्हें महाकाव्य माना जाना चाहिए। इसका कारण यह है कि इन रचनाओं में महाकाव्य के लिए आवश्यक कई गुण मौजूद हैं: जैसे वीरता पर ध्यान केंद्रित करना, राष्ट्र निर्माण, धार्मिक अधिकार, एक शक्तिशाली खोज का उद्देश्य और पर्याप्त लंबाई।<ref>{{cite book | last = Schweizer | first = Bernard | title = Rebecca West: Heroism, Rebellion, and the Female Epic | publisher = Greenwood Press | location = Westport | year = 2002 | isbn = 0-313-32360-7 | page = 3}}</ref> चूँकि ये रचनाएँ मिल्टन के ''पैराडाइज लॉस्ट'' के बाद के काल की हैं — जिसे पश्चिमी परंपरा में अंतिम प्रामाणिक महाकाव्य माना जाता है —<ref>{{cite book | last = Fowler | first = Alastair | title =Kinds of Literature: An Introduction to the Theory of Genres and Modes| page = 167 | publisher=Harvard University Press | year=1985 }}</ref> इसलिए इन्हें स्वाभाविक रूप से "आधुनिक महाकाव्य" कहा जाता है। समीक्षकों का तर्क है कि महाकाव्य आज भी एक महत्वपूर्ण और जीवंत साहित्यिक विधा के रूप में अस्तित्व में है, जिसमें महिलाओं ने बहुमूल्य योगदान दिया है।<ref>Schweizer (2006), p. 6</ref> == महिलाओं द्वारा रचित काव्य महाकाव्य == * '''फाल्टोनिया बेटिटिया प्रोबा''' का ''अ वर्जिलियन सेंटो कंसर्निंग द ग्लोरी ऑफ क्राइस्ट'' (या [[सेंटो]]) चौथी शताब्दी ईस्वी में लिखा गया था। यह [[महाकाव्य]] ईसा मसीह के जीवन का वर्णन करने के लिए [[वर्जिल]] के छंदों का पुनर्गठित रूप में उपयोग करता है।<ref>{{Cite web|date=2017-04-19|title=Seven of the Best Epic Poems by Female Poets|url=https://interestingliterature.com/2017/04/seven-of-the-best-epic-poems-by-female-poets/|access-date=2020-09-05|website=Interesting Literature|language=en-US}}</ref> * '''[[सिरत धात अल-हिम्मा]]''', अरबी महाकाव्य कविता की एक उत्कृष्ट कृति है। यह बीजान्टिन सीमा पर एक मुस्लिम महिला योद्धा, '''दल्हेम्मा''' की कहानी कहती है। यह कहानी मुख्य रूप से उसके कबीले 'बनू तय्य' और उनके प्रतिद्वंद्वी 'बनू सुलैयम' के बीच संघर्ष, तथा अरब-बीजान्टिन युद्धों की पृष्ठभूमि पर आधारित है। विद्वानों के अनुसार इसकी रचना लगभग 1000 ईस्वी के आसपास हुई थी। * '''मैरी टाइघे''' की ''साइकी'' (1805) में 'स्पेंसेरियन स्टेंजा' रूप का उपयोग किया गया है। इस महाकाव्य में देवी [[वीनस]], साइकी को मिलने वाले सम्मान से ईर्ष्या के कारण, कामदेव ([[क्यूपिड]]) को आदेश देती हैं कि वह साइकी को एक राक्षस के प्यार में डाल दे।<ref>{{Citation|last=Linkin|first=Harriet Kramer|editor1-first=Ralf|editor1-last=Haekel|title=22. Mary Tighe, Psyche (1805)|date=2017-01-11|work=Handbook of British Romanticism|pages=409–424 |place=Berlin, Boston|publisher=De Gruyter|doi=10.1515/9783110376692-023|isbn=978-3-11-037669-2}}</ref> * '''एच.डी.''' (H.D.) की ''हेलेन ऑफ इजिप्ट'' (1961) एक अमेरिकी महाकाव्य है जो [[हेलेन ऑफ ट्रॉय]], पेरिस, अकिलीज़ और थिसियस से जुड़े मिथकों को नए रूप में प्रस्तुत करती है। यह प्राचीन ग्रीक कहानियों को मिस्र के रहस्यवाद के साथ जोड़ती है।<ref>{{Cite web|date=2018-11-09|title=Helen in Egypt: H. D.'s Modernist Epic|url=https://interestingliterature.com/2018/11/helen-in-egypt-h-d-s-modernist-epic/|access-date=2020-09-05|website=Interesting Literature|language=en-US}}</ref> * '''गियानिना ब्रास्ची''' का ''[[एम्पायर ऑफ ड्रीम्स]]'' (1988) एक उत्तर-आधुनिक (postmodern) काव्य महाकाव्य है। यह अमेरिकी संस्कृति के केंद्र में प्रवासियों की यात्रा के बारे में है।<ref>{{Cite book|last=Aldama|first=Frederick Luis|title=Poets, philosophers, lovers : on the Writings of Giannina Braschi|publisher=U Pittsburgh|year=2020|isbn=978-0-8229-4618-2|pages=5–15}}</ref> इसका चरम दृश्य न्यूयॉर्क शहर के एम्पायर स्टेट बिल्डिंग और सेंट पैट्रिक कैथेड्रल जैसी जगहों पर घटित होता है। * '''सिल्वी कांडे''', एक फ्रांसीसी-सेनेगल लेखिका हैं, जिन्होंने तीन सर्गों (cantos) में एक महाकाव्य प्रकाशित किया। इसमें माली के मंसू अबुबकर द्वितीय के भाग्य की कल्पना की गई है और एक दृश्य में दिखाया गया है कि कोलंबस से पहले ही माली का एक अभियान अमेरिका पहुँच गया था।<ref>{{Cite book|last=Perisic|first=Alexandra|title=Precarious Crossings: Immigration, Neoliberalism, and the Atlantic|publisher=The Ohio State University Press|year=2019|isbn=978-0-8142-1410-7|pages=29}}</ref> * '''एलिस नॉटली''' की ''द डिसेंट ऑफ अलेट'' (1996) एक नारीवादी काव्य महाकाव्य है जो स्वयं महाकाव्य विधा की ही आलोचना करता है। इसमें नायिका अलेट की पाताल लोक (underworld) की यात्रा को एक भूमिगत सबवे स्टेशन के रूप में दिखाया गया है, जहाँ वह एक पितृसत्तात्मक तानाशाह के नियंत्रण में है।<ref>{{Cite web|last=Poets|first=Academy of American|title=The Descent of Alette by Alice Notley|url=https://poets.org/poem/descent-alette-water-river|access-date=2020-09-15|website=poets.org}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[महाकाव्य]] * [[नारीवादी साहित्य]] == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:साहित्यिक विधाएँ]] [[श्रेणी:नारीवाद और साहित्य]] [[श्रेणी:साहित्य]] [[श्रेणी:नारीवाद]] kreace6hxyxbi1jb32shebbl6hie2wv सेफ़ अल-दीन ख़ुश्क़दम 0 1609851 6534372 6531425 2026-03-29T15:49:49Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534372 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox royalty | name = सेफ़ अल-दीन ख़ुश्क़दम | native_name = سيف الدين خشقدم | image = Gold dinar of Khushqadam.jpg | caption = सुल्तान सेफ़ अल-दीन ख़ुश्क़दम के शासनकाल के दौरान ढाला गया स्वर्ण दीनार | succession = मिस्र और सीरिया के मामलुक सुल्तान | reign = 28 जून 1461 – 9 अक्टूबर 1467 | predecessor = अल-मुअय्यद शिहाब अल-दीन अहमद | successor = सेफ़ अल-दीन बिलबे | house = बुर्जी राजवंश | religion = [[इस्लाम]] (सुन्नी) | birth_date = अज्ञात | birth_place = अज्ञात (संभवतः यूनानी/रूमी मूल) | death_date = 9 अक्टूबर 1467 | death_place = काहिरा, मिस्र }} '''सेफ़ अल-दीन ख़ुश्क़दम''' (अरबी: سيف الدين خشقدم; पूरा नाम: ''अल-मलिक अल-ज़ाहिर सेफ़ अल-दीन ख़ुश्क़दम'') पंद्रहवीं शताब्दी के दौरान मिस्र और सीरिया के मामलुक साम्राज्य (बुर्जी राजवंश) के सुल्तान थे। उन्होंने 1461 ईस्वी से लेकर 1467 ईस्वी में अपने निधन तक शासन किया। ऐतिहासिक दृष्टि से उनकी पहचान उनके यूनानी (रूमी) मूल के कारण विशिष्ट है, क्योंकि उस दौर में काहिरा के अधिकांश मामलुक शासक और सैन्य कुलीन वर्ग तुर्क या सर्कसियन (काकेशस) मूल के हुआ करते थे।<ref>{{Cite book |last=D'hulster |first=Kristof |year=2020 |chapter=Khushqadam, al-Malik al-Ẓāhir |editor-last=Fleet |editor-first=Kate |editor2-last=Krämer |editor2-first=Gudrun |title=Encyclopaedia of Islam, THREE |publisher=Brill Online |issn=1873-9830|url=https://referenceworks.brill.com/display/db/ei3o}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.al/books?id=ORU_EAAAQBAJ&pg=PA118&dq=mamluk+sultan+albanian+slave&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiSwvC59oiTAxUPg_0HHU_GDUEQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=mamluk%20sultan%20albanian%20slave&f=false|title=The Cambridge World History of Slavery: Volume 2, AD 500–AD 1420|last=Perry|first=Craig|last2=Eltis|first2=David|last3=Engerman|first3=Stanley L.|last4=Richardson|first4=David|date=2021-08-12|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-009-15898-5|language=en}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और मामलुक व्यवस्था == सेफ़ अल-दीन ख़ुश्क़दम का प्रारंभिक जीवन इस्लामी दुनिया की तत्कालीन 'मामलुक' (सैन्य दास) व्यवस्था के तहत शुरू हुआ। युवावस्था में उन्हें एक दास के रूप में खरीदा गया और काहिरा लाया गया, जहाँ उन्हें इस्लामी शिक्षा और कठोर सैन्य प्रशिक्षण प्रदान किया गया। अपनी योग्यता और सैन्य कौशल के बल पर वे धीरे-धीरे सैन्य पदानुक्रम में ऊपर उठे। एक आम दास से सैन्य कमांडर (अमीर) के पद तक पहुँचने का उनका सफर उनकी राजनीतिक और सैन्य क्षमता का परिणाम था। अपनी दासता से आधिकारिक रूप से मुक्त होने के बाद, उन्होंने बुर्जी राजवंश की राजनीति में एक शक्तिशाली गुट का नेतृत्व करना शुरू कर दिया।<ref>{{Cite book|url=https://openlibrary.org/books/OL2381658M/E.J._Brill's_first_encyclopaedia_of_Islam_1913-1936|title=E.J. Brill's first encyclopaedia of Islam, 1913-1936|last=Houtsma|first=M. Th|date=1987|publisher=E.J. Brill|isbn=978-90-04-08265-6|location=Leiden, New York}}</ref> == सत्ता पर अधिकार == पंद्रहवीं शताब्दी के मध्य में मामलुक साम्राज्य राजनीतिक अस्थिरता और अमीर गुटों के बीच सत्ता संघर्ष के दौर से गुजर रहा था। 1461 में, ख़ुश्क़दम ने तत्कालीन राजनीतिक परिस्थितियों का उपयोग करते हुए और शक्तिशाली अमीरों का समर्थन प्राप्त करके तत्कालीन सुल्तान 'अल-मुअय्यद शिहाब अल-दीन अहमद' को सत्ता से बेदखल कर दिया। 28 जून 1461 को उन्होंने आधिकारिक रूप से मिस्र और सीरिया के सुल्तान के रूप में सिंहासन ग्रहण किया और 'अल-मलिक अल-ज़ाहिर' की उपाधि धारण की। == कूटनीतिक नीतियां और विवाह गठबंधन == सत्ता में आने के बाद, ख़ुश्क़दम को कई प्रतिद्वंद्वी मामलुक गुटों से कड़ी चुनौतियों का सामना करना पड़ा। चूंकि वे सर्कसियन मूल के नहीं थे, इसलिए उन्हें स्थापित कुलीन वर्ग का विश्वास जीतने के लिए अतिरिक्त राजनीतिक कूटनीति का सहारा लेना पड़ा। उन्होंने अपनी स्थिति को मजबूत करने के लिए वैवाहिक गठबंधनों की नीति अपनाई। अकादमिक शोधकर्ताओं के अनुसार, ख़ुश्क़दम ने अपने परिवार और अन्य शक्तिशाली अमीरों के बीच वैवाहिक संबंध स्थापित करके साम्राज्य के भीतर एक वफादार नेटवर्क तैयार किया। वैवाहिक संबंधों का यह राजनीतिक प्रभाव मामलुक राजनीति में सत्ता को संतुलित करने का एक प्रमुख उपकरण था।<ref>{{Cite journal|last=D'hulster|first=Kristof|last2=Van Steenbergen|first2=Jo|date=2013|title=Family Matters: The Family-In-Law Impulse in Mamluk Marriage Policy|url=https://research.birmingham.ac.uk/en/publications/family-matters-the-family-in-law-impulse-in-mamluk-marriage-polic/|journal=Annales Islamologiques|volume=47|pages=61–82}}</ref> इसके अतिरिक्त, उन्होंने साम्राज्य के प्रशासन में कई ऐसे लोगों को उच्च पदों पर नियुक्त किया जो सीधे उनके प्रति वफादार थे।<ref>{{Cite book |title=University of California Publications in Semitic Philology. History of Egypt, 1382-1469 A.D. |year=1960 |publisher=University of California Press |pages=48, 116}}</ref> == आर्थिक पहलू और स्वर्ण दीनार == [[चित्र:Gold dinar of Khushqadam.jpg|thumb|सुल्तान ख़ुश्क़दम द्वारा जारी किया गया स्वर्ण दीनार, जो उस समय की इस्लामी सुलेख और आर्थिक व्यवस्था को दर्शाता है।]] एक स्वतंत्र इस्लामी संप्रभु के रूप में अपनी वैधता स्थापित करने के लिए, ख़ुश्क़दम ने काहिरा की टकसालों से अपने नाम के सिक्के जारी किए। उनके शासनकाल के दौरान ढाले गए 'स्वर्ण दीनार' आज भी ऐतिहासिक साक्ष्य के रूप में मौजूद हैं। इन सिक्कों पर उकेरी गई इस्लामी सुलेख और सुल्तान की उपाधियां मामलुक साम्राज्य की आर्थिक स्थिति और राज्य के आधिकारिक धर्म को दर्शाती हैं। हालाँकि, उनके शासनकाल में राज्य का खजाना अक्सर सैन्य अभियानों और वफादार अमीरों को दिए जाने वाले उपहारों (इक्ता) के कारण दबाव में रहता था।<ref>{{Cite book |last=Ben-Bassat |first=Y. |year=2017 |title=Developing Perspectives in Mamluk History: Essays in Honor of Amalia Levanoni |series=Islamic History and Civilization |publisher=Brill |page=23 |isbn=978-90-04-34505-8}}</ref> == मृत्यु और विरासत == लगभग छह वर्षों तक शासन करने के बाद, 9 अक्टूबर 1467 को काहिरा में सुल्तान सेफ़ अल-दीन ख़ुश्क़दम का बीमारी के कारण निधन हो गया। उनके निधन के बाद, ममलुक साम्राज्य में एक बार फिर उत्तराधिकार का संकट उत्पन्न हो गया और उनके बाद सेफ़ अल-दीन बिलबे ने अल्पकाल के लिए सत्ता संभाली।<ref>{{Cite book |last=Ben-Bassat |first=Y. |year=2017 |title=Developing Perspectives in Mamluk History: Essays in Honor of Amalia Levanoni |series=Islamic History and Civilization |publisher=Brill |page=165 |isbn=978-90-04-34505-8}}</ref> ख़ुश्क़दम का शासनकाल इसलिए याद किया जाता है क्योंकि उन्होंने एक गैर-सर्कसियन पृष्ठभूमि से आकर मामलुक साम्राज्य की जटिल राजनीति में संतुलन बनाए रखा। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q2086849 विकिडाटा पर सेफ़ अल-दीन ख़ुश्क़दम] [[श्रेणी:1467 में निधन]] [[श्रेणी:मिस्र के शासक]] [[श्रेणी:मामलुक]] [[श्रेणी:पंद्रहवीं शताब्दी के शासक]] [[श्रेणी:2026 Wiki Loves Ramadan Contributions]] n8h0lcc9ona1zu21r2nb88ds3tpgrmd दोहा अल मदानी 0 1609852 6534373 6531426 2026-03-29T15:50:25Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534373 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox football biography | name = दोहा अल मदानी | native_name = ضحى المدني | native_name_lang = ar | image = Doha El Madani (cropped).jpg | image_size = 250px | caption = मोरक्को की राष्ट्रीय टीम का प्रतिनिधित्व करते हुए दोहा अल मदानी | fullname = दोहा अल मदानी | birth_date = | birth_place = [[मोरक्को]] | height = | position = फॉरवर्ड | currentclub = एएस एफएआर | youthyears1 = | youthclubs1 = | years1 = | clubs1 = एएस एफएआर | caps1 = | goals1 = | nationalyears1 = 2022 | nationalteam1 = मोरक्को U17 | nationalcaps1 = | nationalgoals1 = | nationalyears2 = 2024– | nationalteam2 = मोरक्को (फुटबॉल) | nationalcaps2 = | nationalgoals2 = | nationalyears3 = 2025– | nationalteam3 = मोरक्को (फुटसल) | nationalcaps3 = | nationalgoals3 = | club-update = | nationalteam-update = }} '''दोहा अल मदानी''' (अरबी: ضحى المدني) एक मोरक्कन पेशेवर महिला फुटबॉल और फुटसल खिलाड़ी हैं। मैदान पर वे मुख्य रूप से फॉरवर्ड के रूप में खेलती हैं। वर्तमान में वह मोरक्को की महिला फुटबॉल लीग में 'एएस एफएआर' क्लब का प्रतिनिधित्व करती हैं। इसके अतिरिक्त, वह अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मोरक्को की राष्ट्रीय महिला फुटबॉल टीम और राष्ट्रीय महिला फुटसल टीम की सदस्य हैं। दिसंबर 2024 में, उन्हें अफ़्रीकी फ़ुटबॉल परिसंघ (CAF) द्वारा महिला श्रेणी में 'वर्ष की सर्वश्रेष्ठ युवा खिलाड़ी' के पुरस्कार से सम्मानित किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.cafonline.com/news/doha-el-madani-best-young-player-of-the-year-in-the-women-s-category/|title=Doha El Madani best Young Player of the Year in the women’s category|website=Doha El Madani best Young Player of the Year in the women’s category|language=en-GB|access-date=2026-03-18}}</ref> == क्लब करियर == दोहा अल मदानी ने मोरक्कन सैन्य क्लब 'एएस एफएआर' के लिए खेलते हुए अपने पेशेवर करियर की शुरुआत की। 2024 में आयोजित 'सीएएफ महिला चैंपियंस लीग' में उनके प्रदर्शन के परिणामस्वरूप टीम टूर्नामेंट के फाइनल तक पहुँची। टूर्नामेंट के दौरान उन्होंने टीम के आक्रामक पंक्ति में खेलते हुए कई गोल किए। 'एगल्स डी ला मदीना' के खिलाफ खेले गए मैच में उनके प्रदर्शन से एएस एफएआर की स्थिति मजबूत हुई।<ref>{{Cite web|url=https://www.cafonline.com/caf-womens-champions-league/news/teenage-sensation-el-madani-shines-as-as-far-cruise-past-aigles-de-la-medina/|title=Teenage sensation El Madani shines as AS FAR cruise past Aigles De La Médina|website=Teenage sensation El Madani shines as AS FAR cruise past Aigles De La Médina|language=en-GB|access-date=2026-03-18}}</ref> इसके बाद एएस एफएआर ने फाइनल में प्रवेश किया, जहाँ उनका मुकाबला टीपी मज़ेम्बे से हुआ।<ref>{{Cite web|url=https://www.cafonline.com/caf-womens-champions-league/news/el-madani-sends-as-far-into-caf-women-s-champions-league-final/|title=El Madani sends AS FAR into CAF Women’s Champions League Final|website=El Madani sends AS FAR into CAF Women’s Champions League Final|language=en-GB|access-date=2026-03-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cafonline.com/caf-womens-champions-league/news/tp-mazembe-reign-as-queens-of-african-women-s-club-football/|title=TP Mazembe reign as Queens of African women’s club football|website=TP Mazembe reign as Queens of African women’s club football|language=en-GB|access-date=2026-03-18}}</ref> इस टूर्नामेंट में उनके प्रदर्शन के आधार पर अफ़्रीकी फ़ुटबॉल परिसंघ ने उन्हें आधिकारिक मान्यता दी।<ref>{{Cite web|url=https://www.cafonline.com/caf-womens-champions-league/news/caf-womens-champions-league-morocco-2024-mssoudy-el-madani-emad-rewarded/|title=CAF Women's Champions League Morocco 2024: Mssoudy, El Madani, Emad rewarded|website=CAF Women's Champions League Morocco 2024: Mssoudy, El Madani, Emad rewarded|language=en-GB|access-date=2026-03-18}}</ref> साथ ही, 2024 के सीएएफ पुरस्कारों में उन्हें 'इंटरक्लब प्लेयर ऑफ द ईयर' (अंतर-क्लब सर्वश्रेष्ठ खिलाड़ी) की श्रेणी में भी नामांकित किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://lopinion.ma/fr/sport/newsroom/caf-awards-2024--trois-marocaines-nommees-dans-la-categorie--joueuse-interclubs-de-lannee-_a90881?articleId=dbaf94be-5f5f-40c6-8d37-0b82c2684c3f|title=CAF Awards 2024 : Trois Marocaines nommées dans la catégorie « Joueuse interclubs de l’année »|last=Benkiran|first=Rabei|date=2024-11-19|website=L'Opinion|language=fr|access-date=2026-03-18}}</ref> == अंतरराष्ट्रीय करियर (फुटबॉल) == अंतरराष्ट्रीय स्तर पर, दोहा अल मदानी ने मोरक्को की युवा और वरिष्ठ दोनों टीमों का प्रतिनिधित्व किया है। 2022 में, उन्होंने मोरक्को की महिला टीम के साथ फीफा (FIFA) द्वारा आयोजित अंतरराष्ट्रीय प्रतियोगिताओं में भाग लिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/fr/articles/maroc-coupe-du-monde-u17-inde-2022-doha-el-madani-anthony-rimasson|title=Les Marocaines passent à la vitesse supérieure|website=www.fifa.com|access-date=2026-03-18}}</ref> उनके इसी वर्ष के प्रदर्शन के आधार पर, 16 दिसंबर 2024 को अफ़्रीकी फ़ुटबॉल परिसंघ ने उन्हें आधिकारिक तौर पर 'वर्ष की सर्वश्रेष्ठ युवा खिलाड़ी' घोषित किया। == अंतरराष्ट्रीय फुटसल करियर == फुटबॉल के अतिरिक्त, दोहा अल मदानी इंडोर फुटसल में भी मोरक्को का प्रतिनिधित्व करती हैं। अप्रैल और मई 2025 में आयोजित उद्घाटन 'महिला फुटसल अफ़्रीकन कप ऑफ़ नेशंस' में उन्होंने मोरक्को की राष्ट्रीय फुटसल टीम के लिए खेला। सेमीफाइनल मैच में उनके प्रदर्शन के लिए उन्हें 'मैच की सर्वश्रेष्ठ खिलाड़ी' चुना गया था।<ref>{{Cite web|url=https://sport.le360.ma/football/can/can-feminine-de-futsal-doha-el-madani-elue-meilleure-joueuse-de-la-demi-finale_UTHV2EDUDNCKFOTSKDXZ357OVU/|title=CAN féminine de futsal: Doha El Madani élue meilleure joueuse de la demi-finale|website=Le 360 Sport Français|language=fr|access-date=2026-03-18}}</ref> इस प्रतियोगिता में सर्वाधिक गोल करने के कारण प्रतियोगिता के समापन पर उन्हें टूर्नामेंट की 'शीर्ष स्कोरर' का आधिकारिक पुरस्कार प्रदान किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://fesnews.media/305008/2025/04/30/|title=Yasmine Demraoui Named Best Player, Doha El Madani Top Scorer at Inaugural Women's Futsal AFCON|last=الفاسي|first=محمد|date=2025-04-30|website=فاس نيوز ميديا|language=en-GB|access-date=2026-03-18}}</ref> मोरक्को की टीम ने इस टूर्नामेंट के फाइनल में तंजानिया का सामना किया था। इस टूर्नामेंट में टीम और मदानी के व्यक्तिगत प्रदर्शन को राष्ट्रीय और अंतरराष्ट्रीय मीडिया द्वारा कवर किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.assahifa.com/english/?p=29133|title=Morocco Lifts Women’s Futsal AFCON Trophy After 3-2 Win Over Tanzania|website=Assahifa|access-date=2026-03-18}}</ref> == खेल शैली == मैदान पर दोहा अल मदानी मुख्य रूप से फॉरवर्ड के रूप में खेलती हैं। एक फॉरवर्ड के रूप में वे विपक्षी टीम के रक्षकों पर दबाव बनाती हैं। फुटबॉल (मैदानी) और फुटसल (इंडोर कोर्ट) दोनों प्रारूपों में खेलने की उनकी क्षमता उनके गेंद नियंत्रण और खेल की समझ पर आधारित है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q131312611 विकिडाटा पर दोहा अल मदानी] {{नियंत्रण प्राधिकरण}} {{जीवनी आधार}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मोरक्को की महिला फ़ुटबॉल खिलाड़ी]] [[श्रेणी:एएस एफएआर की खिलाड़ी]] [[श्रेणी:महिला फुटसल खिलाड़ी]] 4hna1a15m1os76i9ly3m3fgi6qqhoxo 6534484 6534373 2026-03-30T04:00:09Z AMAN KUMAR 911487 सुधार किया 6534484 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = दोहा अल मदानी | native_name = ضحى المدني | native_name_lang = ar | image = Doha El Madani (cropped).jpg | image_size = 250px | caption = मोरक्को की राष्ट्रीय टीम का प्रतिनिधित्व करते हुए दोहा अल मदानी | fullname = दोहा अल मदानी | birth_date = | birth_place = [[मोरक्को]] | height = | position = [[फॉरवर्ड (फुटबॉल)|फॉरवर्ड]] | currentclub = [[एएस एफएआर]] | youthyears1 = | youthclubs1 = | years1 = | clubs1 = [[एएस एफएआर]] | caps1 = | goals1 = | nationalyears1 = 2022 | nationalteam1 = मोरक्को U17 | nationalcaps1 = | nationalgoals1 = | nationalyears2 = 2024– | nationalteam2 = [[मोरक्को महिला राष्ट्रीय फुटबॉल टीम|मोरक्को (फुटबॉल)]] | nationalcaps2 = | nationalgoals2 = | nationalyears3 = 2025– | nationalteam3 = मोरक्को (फुटसल) | nationalcaps3 = | nationalgoals3 = | club-update = | nationalteam-update = }} '''दोहा अल मदानी''' ([[अरबी भाषा|अरबी]]: ضحى المدني) एक [[मोरक्को|मोरक्कन]] पेशेवर महिला [[फ़ुटबॉल|फुटबॉल]] और [[फुटसल]] खिलाड़ी हैं। मैदान पर वे मुख्य रूप से [[फॉरवर्ड (फुटबॉल)|फॉरवर्ड]] के रूप में खेलती हैं। वर्तमान में वह [[मोरक्को]] की महिला फुटबॉल लीग में 'एएस एफएआर' क्लब का प्रतिनिधित्व करती हैं। इसके अतिरिक्त, वह अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मोरक्को की राष्ट्रीय महिला फुटबॉल टीम और राष्ट्रीय महिला फुटसल टीम की सदस्य हैं। दिसंबर 2024 में, उन्हें अफ़्रीकी फ़ुटबॉल परिसंघ (CAF) द्वारा महिला श्रेणी में 'वर्ष की सर्वश्रेष्ठ युवा खिलाड़ी' के पुरस्कार से सम्मानित किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.cafonline.com/news/doha-el-madani-best-young-player-of-the-year-in-the-women-s-category/|title=Doha El Madani best Young Player of the Year in the women’s category|website=Doha El Madani best Young Player of the Year in the women’s category|language=en-GB|access-date=2026-03-18}}</ref> == क्लब करियर == दोहा अल मदानी ने मोरक्कन सैन्य क्लब 'एएस एफएआर' के लिए खेलते हुए अपने पेशेवर करियर की शुरुआत की। 2024 में आयोजित 'सीएएफ महिला चैंपियंस लीग' में उनके प्रदर्शन के परिणामस्वरूप टीम टूर्नामेंट के फाइनल तक पहुँची। टूर्नामेंट के दौरान उन्होंने टीम के आक्रामक पंक्ति में खेलते हुए कई गोल किए। 'एगल्स डी ला मदीना' के खिलाफ खेले गए मैच में उनके प्रदर्शन से एएस एफएआर की स्थिति मजबूत हुई।<ref>{{Cite web|url=https://www.cafonline.com/caf-womens-champions-league/news/teenage-sensation-el-madani-shines-as-as-far-cruise-past-aigles-de-la-medina/|title=Teenage sensation El Madani shines as AS FAR cruise past Aigles De La Médina|website=Teenage sensation El Madani shines as AS FAR cruise past Aigles De La Médina|language=en-GB|access-date=2026-03-18}}</ref> इसके बाद एएस एफएआर ने फाइनल में प्रवेश किया, जहाँ उनका मुकाबला टीपी मज़ेम्बे से हुआ।<ref>{{Cite web|url=https://www.cafonline.com/caf-womens-champions-league/news/el-madani-sends-as-far-into-caf-women-s-champions-league-final/|title=El Madani sends AS FAR into CAF Women’s Champions League Final|website=El Madani sends AS FAR into CAF Women’s Champions League Final|language=en-GB|access-date=2026-03-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cafonline.com/caf-womens-champions-league/news/tp-mazembe-reign-as-queens-of-african-women-s-club-football/|title=TP Mazembe reign as Queens of African women’s club football|website=TP Mazembe reign as Queens of African women’s club football|language=en-GB|access-date=2026-03-18}}</ref> इस टूर्नामेंट में उनके प्रदर्शन के आधार पर अफ़्रीकी फ़ुटबॉल परिसंघ ने उन्हें आधिकारिक मान्यता दी।<ref>{{Cite web|url=https://www.cafonline.com/caf-womens-champions-league/news/caf-womens-champions-league-morocco-2024-mssoudy-el-madani-emad-rewarded/|title=CAF Women's Champions League Morocco 2024: Mssoudy, El Madani, Emad rewarded|website=CAF Women's Champions League Morocco 2024: Mssoudy, El Madani, Emad rewarded|language=en-GB|access-date=2026-03-18}}</ref> साथ ही, 2024 के सीएएफ पुरस्कारों में उन्हें 'इंटरक्लब प्लेयर ऑफ द ईयर' (अंतर-क्लब सर्वश्रेष्ठ खिलाड़ी) की श्रेणी में भी नामांकित किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://lopinion.ma/fr/sport/newsroom/caf-awards-2024--trois-marocaines-nommees-dans-la-categorie--joueuse-interclubs-de-lannee-_a90881?articleId=dbaf94be-5f5f-40c6-8d37-0b82c2684c3f|title=CAF Awards 2024 : Trois Marocaines nommées dans la catégorie « Joueuse interclubs de l’année »|last=Benkiran|first=Rabei|date=2024-11-19|website=L'Opinion|language=fr|access-date=2026-03-18}}</ref> == अंतरराष्ट्रीय करियर (फुटबॉल) == अंतरराष्ट्रीय स्तर पर, दोहा अल मदानी ने [[मोरक्को]] की युवा और वरिष्ठ दोनों टीमों का प्रतिनिधित्व किया है। 2022 में, उन्होंने मोरक्को की महिला टीम के साथ [[फीफा]] (FIFA) द्वारा आयोजित अंतरराष्ट्रीय प्रतियोगिताओं में भाग लिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/fr/articles/maroc-coupe-du-monde-u17-inde-2022-doha-el-madani-anthony-rimasson|title=Les Marocaines passent à la vitesse supérieure|website=www.fifa.com|access-date=2026-03-18}}</ref> उनके इसी वर्ष के प्रदर्शन के आधार पर, 16 दिसंबर 2024 को अफ़्रीकी फ़ुटबॉल परिसंघ ने उन्हें आधिकारिक तौर पर 'वर्ष की सर्वश्रेष्ठ युवा खिलाड़ी' घोषित किया। == अंतरराष्ट्रीय फुटसल करियर == [[फ़ुटबॉल|फुटबॉल]] के अतिरिक्त, दोहा अल मदानी इंडोर [[फुटसल]] में भी [[मोरक्को]] का प्रतिनिधित्व करती हैं। अप्रैल और मई 2025 में आयोजित उद्घाटन 'महिला फुटसल अफ़्रीकन कप ऑफ़ नेशंस' में उन्होंने मोरक्को की राष्ट्रीय फुटसल टीम के लिए खेला। सेमीफाइनल मैच में उनके प्रदर्शन के लिए उन्हें 'मैच की सर्वश्रेष्ठ खिलाड़ी' चुना गया था।<ref>{{Cite web|url=https://sport.le360.ma/football/can/can-feminine-de-futsal-doha-el-madani-elue-meilleure-joueuse-de-la-demi-finale_UTHV2EDUDNCKFOTSKDXZ357OVU/|title=CAN féminine de futsal: Doha El Madani élue meilleure joueuse de la demi-finale|website=Le 360 Sport Français|language=fr|access-date=2026-03-18}}</ref> इस प्रतियोगिता में सर्वाधिक गोल करने के कारण प्रतियोगिता के समापन पर उन्हें टूर्नामेंट की 'शीर्ष स्कोरर' का आधिकारिक पुरस्कार प्रदान किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://fesnews.media/305008/2025/04/30/|title=Yasmine Demraoui Named Best Player, Doha El Madani Top Scorer at Inaugural Women's Futsal AFCON|last=الفاسي|first=محمد|date=2025-04-30|website=فاس نيوز ميديا|language=en-GB|access-date=2026-03-18}}</ref> मोरक्को की टीम ने इस टूर्नामेंट के फाइनल में [[तंजानिया]] का सामना किया था। इस टूर्नामेंट में टीम और मदानी के व्यक्तिगत प्रदर्शन को राष्ट्रीय और अंतरराष्ट्रीय मीडिया द्वारा कवर किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.assahifa.com/english/?p=29133|title=Morocco Lifts Women’s Futsal AFCON Trophy After 3-2 Win Over Tanzania|website=Assahifa|access-date=2026-03-18}}</ref> == खेल शैली == मैदान पर दोहा अल मदानी मुख्य रूप से फॉरवर्ड के रूप में खेलती हैं। एक फॉरवर्ड के रूप में वे विपक्षी टीम के रक्षकों पर दबाव बनाती हैं। [[फ़ुटबॉल|फुटबॉल]] (मैदानी) और [[फुटसल]] (इंडोर कोर्ट) दोनों प्रारूपों में खेलने की उनकी क्षमता उनके गेंद नियंत्रण और खेल की समझ पर आधारित है। == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q131312611 विकिडाटा पर दोहा अल मदानी] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:मोरक्को की महिला फ़ुटबॉल खिलाड़ी]] [[श्रेणी:एएस एफएआर की खिलाड़ी]] [[श्रेणी:महिला फुटसल खिलाड़ी]] b2drbigt0pheqqxgrcrvvi31rooufd4 लैला अल-आमिरिया 0 1609853 6534375 6533651 2026-03-29T15:55:46Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534375 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox person | name = लैला अल-आमिरिया | native_name = ليلى العامرية | native_name_lang = ar | image = Frontispiece to Laili and Majnun, a poem, from the original Persian of Nazami.jpg | image_size = 250px | caption = निज़ामी की 'लैला-मजनूँ' की एक ऐतिहासिक फ़ारसी पांडुलिपि का मुख्य पृष्ठ | birth_name = लैला बिन्त महदी बिन सअद अल-आमिरिया | birth_date = लगभग 648 ईस्वी (28 हिजरी) | birth_place = नज्द, अरब प्रायद्वीप | death_date = लगभग 688 ईस्वी (68 हिजरी) | death_place = ताइफ़, अरब प्रायद्वीप | nationality = अरबी | occupation = कवयित्री | known_for = 'लैला-मजनूँ' आख्यान, अरबी कविता | spouse = वर्द बिन मुहम्मद अल-उकैली }} '''लैला अल-आमिरिया''' (अरबी: ليلى العامرية; जन्म: लगभग 648 ईस्वी – निधन: 688 ईस्वी) उम्मय्यद काल की एक अरबी कवयित्री थीं। उनका मूल नाम 'लैला बिन्त महदी बिन सअद अल-आमिरिया' था। अरबी और फ़ारसी साहित्य में उन्हें मुख्य रूप से कवि क़ैस इब्न अल-मुलाव्वाह (जिन्हें 'मजनूँ' कहा जाता है) की प्रेमिका के रूप में जाना जाता है। साहित्यिक शोधों के अनुसार लैला केवल एक प्रेरणा या काल्पनिक पात्र नहीं थीं, बल्कि उन्होंने स्वयं भी कविताएँ रची थीं जो शास्त्रीय अरबी साहित्य का हिस्सा हैं।<ref>{{Cite web|url=https://poetsgate.com/poet.php?pt=2585|title=بوابة الشعراء - ليلى العامرية|website=بوابة الشعراء|language=ar|access-date=2026-03-18}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और पृष्ठभूमि == लैला का जन्म अरब प्रायद्वीप के नज्द क्षेत्र में बनू आमिर कबीले में हुआ था। ऐतिहासिक स्रोतों और आख्यानों के अनुसार, लैला और क़ैस एक ही कबीले से थे। उनके संबंध को 'उध्री प्रेम' (विशुद्ध और आध्यात्मिक प्रेम पर आधारित एक अरबी साहित्यिक परंपरा) का प्रतीक माना जाता है, जो तत्कालीन अरबी काव्य का एक प्रमुख विषय था।<ref>{{Cite book |last=بن خميس |first=عبد الله |title=معجم اليمامة |volume=1 |page=95 |language=ar}}</ref> == विवाह और सामाजिक स्थिति == युवावस्था में क़ैस ने अपनी कविताओं में लैला के प्रति अपने लगाव का सार्वजनिक रूप से वर्णन करना शुरू किया। तत्कालीन अरब समाज की परंपराओं के अनुसार, विवाह से पूर्व इस प्रकार का सार्वजनिक वर्णन परिवार के लिए अनुचित माना जाता था। इसी सामाजिक मान्यता के कारण, जब क़ैस ने लैला के पिता के समक्ष विवाह का प्रस्ताव रखा, तो उसे अस्वीकार कर दिया गया।<ref>{{Cite web |title=قواميس عربي |url=http://ara.bi/poetry/86023/%D9%83%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D9%85%D8%B8%D9%87%D8%B1-%D9%84%D9%84%D9%86%D8%A7%D8%B3-%D8%A8%D8%BA%D8%B6%D8%A7/ |archive-date=14 जुलाई 2014 |language=ar |access-date=18 मार्च 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714183032/http://ara.bi/poetry/86023/%D9%83%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D9%85%D8%B8%D9%87%D8%B1-%D9%84%D9%84%D9%86%D8%A7%D8%B3-%D8%A8%D8%BA%D8%B6%D8%A7/ |url-status=dead }}</ref> इसके पश्चात्, लैला के परिवार ने उनका विवाह उसी कबीले के 'वर्द बिन मुहम्मद अल-उकैली' नामक व्यक्ति से कर दिया। विवाह के बाद लैला अपने पति के साथ नज्द छोड़कर ताइफ़ शहर चली गईं। इस अलगाव के कारण क़ैस का मानसिक संतुलन बिगड़ गया और समाज में उन्हें 'मजनूँ' (विक्षिप्त) कहा जाने लगा।<ref>{{Cite web |title=قواميس عربي |url=http://ara.bi/poetry/86023/%D9%83%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D9%85%D8%B8%D9%87%D8%B1-%D9%84%D9%84%D9%86%D8%A7%D8%B3-%D8%A8%D8%BA%D8%B6%D8%A7/ |archive-date=14 जुलाई 2014 |language=ar |access-date=18 मार्च 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714183032/http://ara.bi/poetry/86023/%D9%83%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D9%85%D8%B8%D9%87%D8%B1-%D9%84%D9%84%D9%86%D8%A7%D8%B3-%D8%A8%D8%BA%D8%B6%D8%A7/ |url-status=dead }}</ref> == साहित्यिक योगदान == यद्यपि लैला को मुख्य रूप से मजनूँ की कविताओं की नायिका माना जाता है, अरबी साहित्य के अभिलेखागारों में उनके नाम से भी कविताएँ दर्ज हैं। इन कविताओं में अलगाव और सामाजिक बंधनों का वर्णन मिलता है। उन्होंने क़ैस की कविताओं के उत्तर में भी रचनाएँ की थीं, जिनमें से कुछ प्रमुख निम्नलिखित हैं: * ''"नफ़्सी फ़िदाउक..."'' (मेरा प्राण तुम पर न्योछावर है, यदि मेरा अपने प्राणों पर अधिकार होता...): इस कविता में लैला अपनी विवशता को व्यक्त करती हैं।<ref>{{Cite web|url=https://poetsgate.com/poem.php?pm=84935|title=نفسي فداؤك لو نفسي ملكت اذا - ليلى العامرية|website=بوابة الشعراء|language=ar|access-date=2026-03-18}}</ref> * ''"अला लैता शिअरी..."'' (काश मुझे ज्ञात होता...): इसमें दूरी के बावजूद प्रेम का वर्णन है।<ref>{{Cite web|url=https://poetsgate.com/poem.php?pm=84936|title=الا ليت شعري والخطوب كثيرة - ليلى العامرية|website=بوابة الشعراء|language=ar|access-date=2026-03-18}}</ref> * ''"उखबिर्तु अन्नाक़..."'' (मुझे सूचना मिली है कि तुम मेरे कारण विक्षिप्त हो गए हो...): यह कविता क़ैस की मानसिक स्थिति पर उनकी प्रतिक्रिया दर्शाती है।<ref>{{Cite web|url=https://poetsgate.com/poem.php?pm=84937|title=اخبرت انك من اجلي جننت وقد - ليلى العامرية|website=بوابة الشعراء|language=ar|access-date=2026-03-18}}</ref> == मृत्यु और सांस्कृतिक प्रभाव == ताइफ़ में रहते हुए, लैला बीमार पड़ गईं और लगभग 688 ईस्वी (68 हिजरी) में उनका निधन हो गया। साहित्यिक आख्यानों के अनुसार, जब क़ैस को उनकी मृत्यु का समाचार मिला, तो वे उनकी कब्र पर गए और कुछ समय बाद वहीं उनका भी निधन हो गया। लैला अल-आमिरिया की ऐतिहासिक वास्तविकता समय के साथ किंवदंतियों में परिवर्तित हो गई। 12वीं शताब्दी में फ़ारसी कवि निज़ामी गंजवी ने 'लैलत उल-मजनूँ' नामक महाकाव्य लिखा, जिसने इस पात्र को सूफीवाद का प्रतीक बना दिया। इसके बाद लैला का नाम दक्षिण एशियाई, तुर्की, फ़ारसी और अरबी साहित्यों में एक प्रमुख सांस्कृतिक प्रतीक बन गया। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q12237877 विकिडाटा पर लैला अल-आमिरिया] {{नियंत्रण प्राधिकरण}} {{जीवनी आधार}} [[श्रेणी:अरबी भाषा के कवि]] [[श्रेणी:648 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:688 में निधन]] [[श्रेणी:महिला कवयित्री]] [[श्रेणी:उम्मय्यद काल]] njspb41mwcamicvsiembxm44ag3lzq5 नस्र इब्न आसिम अल-लैथी 0 1609854 6534376 6531428 2026-03-29T15:56:04Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534376 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox person | name = नस्र इब्न आसिम अल-लैथी | native_name = نصر بن عاصم الليثي | native_name_lang = ar | image = نصر بن عاصم.png | image_size = 250px | caption = नस्र इब्न आसिम के नाम का अरबी सुलेख | birth_date = अज्ञात | birth_place = बसरा, (वर्तमान [[इराक़]]) | death_date = 708 ईस्वी (89 हिजरी) | death_place = बसरा | nationality = अरबी | occupation = वैयाकरण, इस्लामी विद्वान | known_for = अरबी वर्णमाला में नुक़्ते (बिंदु) लगाने की प्रणाली का विकास | religion = [[इस्लाम]] | teacher = अबू अल-असवद अल-दुआली }} '''नस्र इब्न आसिम अल-लैथी''' (अरबी: نصر بن عاصم الليثي; निधन: 708 ईस्वी / 89 हिजरी) आठवीं शताब्दी के एक अरबी वैयाकरण और इस्लामी विद्वान थे। ऐतिहासिक दृष्टि से उनका मुख्य योगदान अरबी लिपि में 'इज़ाम' (إعجام - व्यंजनों पर बिंदु लगाने की प्रणाली) का विकास करना है। इस सुधार ने कुरान के लिखित पाठ (मुसहफ़) को स्पष्टता प्रदान की और गैर-अरब भाषियों के लिए अरबी पठन को सुगम बनाया।<ref>{{Cite book |last1=Nöldeke |first1=Theodor |last2=Schwally |first2=Friedrich |last3=Bergsträsser |first3=Gotthelf |last4=Pretzl |first4=Otto |title=The History of the Qurʾān |translator-last=Behn |translator-first=Wolfgang H. |publisher=Brill |year=2013 |page=592}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == नस्र इब्न आसिम का जन्म इराक के बसरा में हुआ था। वे अरब के किनाना कबीले की एक शाखा 'बनू लैथ' से संबंधित थे। उस अवधि में बसरा इस्लामी ज्ञान और अरबी व्याकरण का एक केंद्र था। नस्र ने अपनी शिक्षा बसरा के स्थानीय विद्वानों से प्राप्त की। वे अरबी व्याकरण के प्रारंभिक विद्वान 'अबू अल-असवद अल-दुआली' के शिष्य थे। अपने गुरु के मार्गदर्शन में, नस्र ने अरबी भाषा की संरचना, वाक्यविन्यास और इस्लामी न्यायशास्त्र (फ़िक़्ह) का अध्ययन किया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=YRxRCwAAQBAJ&q=nasr+ibn+asim&pg=PT53&redir_esc=y#v=snippet&q=nasr%20ibn%20asim&f=false|title=Usul al-Fiqh: Methodology of Islamic Jurisprudence|last=Dogan|first=Recep|date=2015-07-07|publisher=Tughra Books|isbn=978-1-59784-876-3|language=en}}</ref> == अरबी लिपि में सुधार (इज़ाम प्रणाली) == इस्लाम के प्रारंभिक काल में, अरबी लिपि (विशेषकर कुफिक और हिजाज़ी लिपियाँ) बिना बिंदुओं (नुक़्तों) और मात्राओं (हरकत) के लिखी जाती थी। इस प्राचीन लिपि को 'रस्म' कहा जाता था। बिंदु न होने के कारण कई अरबी अक्षरों का मूल आकार एक समान दिखता था (जैसे: ب, ت, ث, और ي या ج, ح, और خ)। अरब भाषी अपने भाषाई ज्ञान और संदर्भ के आधार पर इसका सही उच्चारण कर लेते थे, लेकिन इस्लामी साम्राज्य के विस्तार के साथ जब गैर-अरब (अजम) लोगों ने इस्लाम धर्म अपनाया, तो उनके लिए बिना बिंदुओं वाली अरबी लिपि को पढ़ना कठिन हो गया। इसके परिणामस्वरूप कुरान के पठन में उच्चारण संबंधी अशुद्धियां उत्पन्न होने लगीं। इस समस्या के समाधान के लिए, उमय्यद खलीफा 'अब्द अल-मलिक इब्न मरवान' के शासनकाल में, इराक के गवर्नर 'अल-हज्जाज इब्न यूसुफ' ने नस्र इब्न आसिम और 'याह्या इब्न यामुर' को अरबी लिपि को स्पष्ट करने का कार्य सौंपा। नस्र और याह्या ने समान आकार वाले अक्षरों में अंतर स्पष्ट करने के लिए अक्षरों के ऊपर और नीचे बिंदु (नुक़्ते) लगाने की प्रणाली (इज़ाम) विकसित की। == कुरान के पठन में भूमिका == नस्र इब्न आसिम द्वारा विकसित यह बिंदु प्रणाली अरबी लिपि के विकास का एक महत्वपूर्ण चरण थी। उनके गुरु, अबू अल-असवद अल-दुआली ने इससे पूर्व स्वरों को दर्शाने के लिए रंगीन बिंदुओं का उपयोग शुरू किया था, लेकिन नस्र इब्न आसिम के सुधारों ने व्यंजनों को एक-दूसरे से स्पष्ट रूप से अलग किया। इस सुधार ने कुरान की पांडुलिपियों के मानकीकरण में सहायता की। बिंदुओं के उपयोग से कुरान का पाठ स्पष्ट हो गया, जिससे गैर-अरब मुसलमानों के लिए भी इसका सही उच्चारण करना संभव हो सका। == मृत्यु और विरासत == नस्र इब्न आसिम का निधन लगभग 708 ईस्वी (89 हिजरी) में बसरा में हुआ। उनका कार्य मुख्य रूप से अरबी भाषा विज्ञान से संबंधित था। यद्यपि उनके द्वारा लिखित कोई स्वतंत्र पुस्तक वर्तमान में उपलब्ध नहीं है, लेकिन अरबी लिपि में बिंदुओं की उनकी प्रणाली आधुनिक अरबी, फ़ारसी और उर्दू लिपियों का आधार बनी हुई है। अरबी व्याकरण के विकास में उनके कार्य का उल्लेख बाद के इतिहासकारों द्वारा किया गया है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q12248495 विकिडाटा पर नस्र इब्न आसिम अल-लैथी] [[श्रेणी:708 में निधन]] [[श्रेणी:अरबी वैयाकरण]] [[श्रेणी:8वीं शताब्दी के अरब लोग]] [[श्रेणी:इस्लामी इतिहास]] [[श्रेणी:2026 Wiki Loves Ramadan Contributions]] lzenaofrwtwqfarzxyba0h3fs196nwe मुहम्मद फौज़ी अल-कर्करी 0 1609855 6534377 6531431 2026-03-29T15:56:26Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534377 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox person | name = मुहम्मद फौज़ी अल-कर्करी | native_name = محمد فوزي الكركري | native_name_lang = ar | image = الشيخ سيدي محمد فوزي الكركري 1.jpg | image_size = 250px | caption = मुहम्मद फौज़ी अल-कर्करी | birth_name = मुहम्मद फौज़ी बिन अल-हसन बिन अहमद | birth_date = 1974 | birth_place = तम्सामन, रिफ़, [[मोरक्को]] | nationality = मोरक्कन | occupation = सूफी शेख, लेखक | known_for = 'अल-तरीका अल-कर्करीया' की स्थापना | religion = [[इस्लाम]] (सूफीवाद) | predecessor = अल-हसन अल-कर्करी }} '''मुहम्मद फौज़ी अल-कर्करी''' (अरबी: محمد فوزي الكركري; जन्म: 1974) एक मोरक्कन सूफी शेख हैं। वे 'अल-तरीका अल-कर्करीया' (الطريقة الكركرية) नामक सूफी संप्रदाय के संस्थापक और वर्तमान प्रमुख हैं। मोरक्को के रिफ़ क्षेत्र में स्थित इस संप्रदाय और इसके अनुयायियों के परिधानों व प्रथाओं पर मीडिया तथा समाज में चर्चा होती रही है।<ref>{{Cite news|url=http://lite.almasryalyoum.com:80/extra/100785/|title=حكايات صوفية{{!}} «الطريقة الكركرية»: تدعي نسبها لسيدنا جبريل وتبتغي الوصول إلى الله وملابسها «غريبة» - المصري لايت|date=2016-06-20|work=المصري لايت|access-date=2026-03-18|language=ar-AR}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == मुहम्मद फौज़ी का जन्म 1974 में मोरक्को के उत्तरी रिफ़ क्षेत्र के तम्सामन में हुआ था। उनके चाचा, अल-हसन अल-कर्करी, एक सूफी शेख थे, जिनसे उन्होंने प्रारंभिक शिक्षा प्राप्त की। पारिवारिक पृष्ठभूमि के अनुसार, उन्होंने मोरक्को के विभिन्न क्षेत्रों की यात्रा की और इस्लामी न्यायशास्त्र व सूफीवाद का अध्ययन किया। 2007 में अपने चाचा के निधन के बाद, उन्होंने अनुयायियों का नेतृत्व करना शुरू किया और 'अल-तरीका अल-कर्करीया' को एक स्वतंत्र सूफी संप्रदाय के रूप में स्थापित किया।<ref>{{Cite news|url=http://arouit.info/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%81%D9%88%D8%B2%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D9%83%D8%B1%D9%8A-%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%88-%D9%87%D8%B0%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AC%D9%84%D8%9F-%D9%88%D9%85%D9%86/|title=محمد فوزي الكركري.. من هو هذا الرجل؟ ومن أين أتى ؟|date=2016-09-16|work=شبكة العروي الإخبارية|access-date=2026-03-18|language=ar-AR}}</ref> == 'अल-तरीका अल-कर्करीया' की प्रथाएँ == अल-तरीका अल-कर्करीया को सूफीवाद की शाज़िलिया परंपरा की एक शाखा माना जाता है। इसका मुख्यालय मोरक्को के अल-अरुई शहर में स्थित है। इस संप्रदाय के अनुयायी एक विशेष वस्त्र धारण करते हैं जिसे 'मुराक़ा' (المرقعة) कहा जाता है। इसमें अलग-अलग रंगों के कपड़े के टुकड़े सिले होते हैं। संप्रदाय के अनुसार, यह परिधान दुनियावी दिखावे से दूरी और अहंकार के त्याग का प्रतीक है। इनकी प्रथाओं में सामूहिक ज़िक्र (ईश्वर का स्मरण), आध्यात्मिक एकांतवास (खलवा) और 'प्रकाश के दर्शन' (مشاهدة النور) की अवधारणा शामिल है। इसके अतिरिक्त, अनुयायियों को पैदल यात्राएं (سياحة صوفية) करने का निर्देश भी दिया जाता है।<ref>{{Cite web|url=http://www.driouchtoday.com:80/cat1/7631.html|title=سياحة صوفية من الزاوية الكركرية بمدينة العروي الى قبيلة تمسمان مشيا على الأقدام|website=www.driouchtoday.com|language=en-US|access-date=2026-03-18}}</ref> == विवाद और आलोचना == मुहम्मद फौज़ी और उनके संप्रदाय की मोरक्को तथा अन्य इस्लामी देशों में आलोचना भी हुई है। उनके परिधानों और कुछ प्रथाओं को पारंपरिक इस्लामी विद्वानों द्वारा सुन्नत (रूढ़िवादी इस्लामी शिक्षाओं) के विपरीत बताया गया है। कुछ पूर्व अनुयायियों और आलोचकों ने उन पर अंधविश्वास को बढ़ावा देने का आरोप लगाया है।<ref>{{Cite news|url=https://www.anfaspress.com/index.php/news/voir/81203-2017-08-29-12-42-33|title=عادل الكركري: الطريقة الكركرية التي يتزعمها فوزي هي طائفة خارجة عن الكتاب والسنة|last=لبكر|first=حاوره: مصطفى|work=الكاتب|access-date=2026-03-18|language=ar-AR}}</ref> जुलाई 2023 में, विरोध के कारण उन्हें और उनके अनुयायियों को मौले इदरीस ज़ेरहौन के धार्मिक उत्सव में भाग लेने से रोक दिया गया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.danapress.ma/41261|title=السلطات الأمنية والروحية تمنع شيخ طائفة صوفية من الاحتفال بموسم مولاي ادريس زرهون {{!}} دنا بريس|date=2023-07-18|work=دنا بريس|access-date=2026-03-18|language=ar-AR}}</ref> इन आरोपों के जवाब में, मुहम्मद फौज़ी और उनके प्रतिनिधियों का दावा है कि उनका मार्ग कुरान और सुन्नत पर आधारित है।<ref>{{Cite news|url=https://www.alsoufiaalyoum.com/%D9%85%D8%BA%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%A9-%D9%8A%D8%AA%D9%87%D9%85%D9%88%D9%86-%D8%B4%D9%8A%D8%AE-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D9%83%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%AC%D9%84-%D9%88%D8%A7%D9%84/|title=مغاربة يتهمون شيخ الكركرية بالدجل والشعوذة...ومرير كركري يرد: شيخنا يتبع الكتاب والسنة - الصوفية اليوم|last=Alyoum|first=Alsoufia|date=2020-08-24|work=الصوفية اليوم|access-date=2026-03-18|language=ar-AR}}</ref> == अंतर्राष्ट्रीय विस्तार और डिजिटल उपस्थिति == हाल के वर्षों में, 'अल-तरीका अल-कर्करीया' का विस्तार मोरक्को से बाहर यूरोप, एशिया और मध्य पूर्व के कई देशों तक हुआ है। मुहम्मद फौज़ी के नेतृत्व में, इस संप्रदाय ने अपने सूफी संदेशों और प्रथाओं के प्रसार के लिए डिजिटल माध्यमों और सोशल मीडिया का सक्रिय उपयोग किया है। इसके परिणामस्वरूप, विश्व स्तर पर अनेक नए और विदेशी अनुयायी इस आध्यात्मिक मार्ग से जुड़े हैं। == प्रकाशित पुस्तकें == मुहम्मद फौज़ी ने सूफीवाद और रहस्यवाद पर पुस्तकें लिखी हैं, जिनमें शामिल हैं: * ''अल-महज्जा अल-बयदा'' (المحجة البيضاء) - सूफी मार्ग के दिशा-निर्देश।<ref>{{Cite news|url=http://www.aktab.ma:80/%D8%A7%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AD%D8%AC%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%B6%D8%A7%D8%A1-%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D8%A8%D9%8A-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%81%D9%88%D8%B2%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D9%83%D8%B1%D9%8A_a7469.html|title=اصدار كتاب المحجة البيضاء لشيخ المربي محمد فوزي الكركري|last=الشيخ محمد فوزي الكركري|work=Aktab {{!}} صحيفة الأديان والمذاهب {{!}} أقطاب|access-date=2026-03-18|language=ar}}</ref> * ''अल-कवाकिब अद-दुर्रिया फी बयान अल-उसूल अन-नूरानिया'' (الكواكب الدرية في بيان الأصول النورانية) - 'प्रकाश' (नूर) की अवधारणा और संप्रदाय के सिद्धांतों की व्याख्या।<ref>{{Cite news|url=http://www.aktab.ma/%D8%A5%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D8%A7%D9%83%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%8A%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B5%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9_a5960.html|title=إصدار كتاب الكواكب الدرية في بيان الأصول النورانية|last=محمد|first=القراشي|work=Aktab {{!}} أقطاب|access-date=2026-03-18|language=ar}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q12240915 विकिडाटा पर मुहम्मद फौज़ी अल-कर्करी] [[श्रेणी:1974 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:सूफी संत]] [[श्रेणी:मोरक्को के लोग]] [[श्रेणी:इस्लामी रहस्यवाद]] [[श्रेणी:2026 Wiki Loves Ramadan Contributions]] 65b2tbo70r1xm8kl40v81rfd619jcy4 आदिल अल-फ़हीम 0 1609856 6534378 6531432 2026-03-29T15:56:51Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534378 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox person | name = आदिल अल-फ़हीम | native_name = عادل الفهيم | native_name_lang = ar | image = Adil AlFahim.jpg | image_size = 250px | caption = आदिल अल-फ़हीम | birth_name = आदिल अब्दुल्ला मोहम्मद अल-फ़हीम | birth_date = 1974 | birth_place = शारजाह, [[संयुक्त अरब अमीरात]] | nationality = अमीराती | occupation = इस्लामी विद्वान, वित्तीय कार्यकारी | known_for = हदीस शिक्षण, वित्तीय प्रशासन | religion = [[इस्लाम]] }} '''आदिल अब्दुल्ला मोहम्मद अल-फ़हीम''' (अरबी: عادل عبد الله محمد الفهيم; जन्म: 1974) संयुक्त अरब अमीरात के एक इस्लामी विद्वान और वित्तीय कार्यकारी हैं। उनका कार्यक्षेत्र पारंपरिक इस्लामी शिक्षा और वित्तीय प्रबंधन दोनों से संबंधित है। उन्होंने दुबई के विभिन्न सरकारी और वित्तीय संस्थानों में प्रशासनिक पदों पर कार्य किया है।<ref>السيرة الذاتية لعادل عبد الله الفهيم – الموقع الرسمي.</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == आदिल अल-फ़हीम का जन्म 1974 में संयुक्त अरब अमीरात के शारजाह में हुआ था। उन्होंने मिस्र के काहिरा स्थित 'ऐन शम्स विश्वविद्यालय' से वित्तीय और आर्थिक विज्ञान में स्नातक की उपाधि प्राप्त की। इसके अतिरिक्त, उन्होंने नाइजीरिया के जोस शहर स्थित 'अरब टीचर्स कॉलेज' और विभिन्न संस्थानों से इस्लामी अध्ययन के शैक्षणिक कार्यक्रम पूरे किए।<ref>الجامعات والمعاهد التي درس فيها: جامعة عين شمس، كلية المعلمين العربية بجوس، دراسات إسلامية متنوعة.</ref> == इस्लामी शिक्षा और शिक्षण == [[चित्र:الشيخ احمد خضير و الشيخ احمد طه الريان و الشيخ عادل الفهيم.jpg|thumb|left|250px|अहमद खोदैयर और अहमद ताहा अल-रयान के साथ आदिल अल-फ़हीम]] आदिल अल-फ़हीम ने इस्लामी विज्ञान, विशेषकर हदीस और तफ़्सीर (कुरान की व्याख्या) का अध्ययन किया है। हदीस के अध्ययन में उन्होंने 'इसनाद' (कथावाचकों की श्रृंखला) की पारंपरिक इस्लामी प्रणाली की शिक्षा प्राप्त की। उन्होंने विभिन्न इस्लामी विद्वानों से शिक्षा और 'इजाज़ा' (ज्ञान प्रसारित करने की अनुमति) प्राप्त की। उनके शिक्षकों में मुस्तफा अल-बह्यावी, महमूद अल-ज़ैन, तक़ीउद्दीन अल-नदवी, अहमद ताहा अल-रयान और अहमद खोदैयर शामिल हैं। 2009 से वे दुबई के अल खवानीज क्षेत्र में हदीस पर नियमित रूप से एक साप्ताहिक पाठ दे रहे हैं।<ref>درس أسبوعي للحديث الشريف في الخوانيج، دبئی، منذ 2009.</ref> == वित्तीय और प्रशासनिक करियर == धार्मिक क्षेत्र के अतिरिक्त, आदिल अल-फ़हीम 1991 से एक प्रमाणित लेखा परीक्षक के रूप में कार्यरत हैं। उन्होंने दुबई सरकार और अन्य संस्थाओं में निम्नलिखित प्रशासनिक पदों पर कार्य किया है: * '''दुबई एयरपोर्ट्स:''' कॉर्पोरेट सेवाओं के प्रथम उपाध्यक्ष। * '''दुबई वित्तीय बाजार:''' निदेशक मंडल के सदस्य। * '''दुबई सरकार:''' शासक न्यायालय के वित्त विभाग में आंतरिक लेखा परीक्षा के निदेशक। * '''संघीय जल और बिजली प्राधिकरण:''' निदेशक मंडल के सदस्य। इसके अतिरिक्त, उन्होंने 2000 से 2002 तक यूएई के लेखाकारों और लेखा परीक्षकों के संघ के महानिदेशक और 2006 से 2007 तक 'इंस्टीट्यूट ऑफ इंटरनल ऑडिटर्स' के यूएई अध्याय के अध्यक्ष के रूप में भी कार्य किया। == सम्मान == उनके प्रशासनिक कार्यों के लिए उन्हें 2015 में दुबई सरकारी उत्कृष्टता कार्यक्रम द्वारा 'क्रिएटिव लीडर अवार्ड' और हमदान बिन मोहम्मद स्मार्ट यूनिवर्सिटी द्वारा 'विज़नरी लीडर अवार्ड' प्रदान किया गया था। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q12222189 विकिडाटा पर आदिल अल-फ़हीम] [[श्रेणी:1974 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:संयुक्त अरब अमीरात के लोग]] [[श्रेणी:इस्लामी विद्वान]] [[श्रेणी:अरबी भाषा के लेखक]] [[श्रेणी:2026 Wiki Loves Ramadan Contributions]] 3tsolmy7h6v55c1swoeuseeo25921ht करियावर 0 1609857 6534379 6531448 2026-03-29T15:58:38Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534379 wikitext text/x-wiki {{एकाकी|date=मार्च 2026}} {{Infobox film | name = करियावर | image = | caption = पोस्टर | director = [[चतुर्भुज दोषी]] | producer = चिमनलाल देसाई | writer = [[शायद]], चतुर्भुज दोषी | starring = {{plainlist| * [[दीना पाठक | दीना संघवी]] }} | music = [[अजीत मर्चेंट]] | cinematography = आदि ईरानी, जयंत दादावाला | editing = | studio = [[सागर मूवीटोन]] | runtime = 138 मिनट | country = भारत | language = गुजराती | released = {{Film date|1948}} | based_on = ''वंजारी वाव'' [[शायदा]] द्वारा | distributor = | budget = | gross = }} करियावर 1948 में बनी एक भारतीय [[गुजराती भाषा|गुजराती]] [[फ़िल्म|फिल्म]] है, जिसे चतुर्भुज दोषी ने लिखा और निर्देशित किया था। इसका निर्माण चिमनलाल देसाई ने सागर मूवीटोन के बैनर तले किया था। यह फिल्म शायदा की एक कहानी पर आधारित थी, जो स्वयं एक बावड़ी की लोककथा पर आधारित थी। इसका संगीत अजीत मर्चेंट ने तैयार किया था। ==कथानक== एक गाँव में एक प्रतियोगिता थी कि जो कोई भी विषैले कोबरा से भरे घड़े में हाथ डालेगा, उसे मंदिर में मूर्ति स्थापित करने का सौभाग्य प्राप्त होगा। गाँव की एक लड़की राजू इस प्रतियोगिता को स्वीकार करती है और सफल हो जाती है। कोबरा राजू से प्रेम करने लगता है और उसकी यह इच्छा भी पूरी करता है कि वह जरूरत पड़ने पर उसकी रक्षा करेगा। बंजारा बलम वंजारा का बेटा माधव राजू से प्रेम करने लगता है, जबकि वंजारा की गोद ली हुई बेटी चंपा, राजू के दुष्ट पड़ोसी वीरा से प्रेम करने लगती है, जो माधव से ईर्ष्या करता है। राजू का नृत्य प्रदर्शन देखने गए माधव को कोबरा ने काट लिया। राजू ने पहले मिली इच्छा का उपयोग किया, जिससे कोबरा ने अपना विष वापस ले लिया और शर्त रखी कि गाँव में एक बावड़ी खोदी जाए। इसी बीच राजू और माधव का विवाह हो जाता है। बदला लेने के लिए, वीरा बावड़ी खोदने के लिए गलत जगह दिखाता है, जिसके परिणामस्वरूप कुआँ सूख जाता है। सूखे से पीड़ित गाँव को वीरा द्वारा बहकाया जाता है ताकि नवविवाहित जोड़े राजू और माधव से बावड़ी में पानी भरने के लिए बलि का अनुष्ठान करवाया जा सके। चंपा वीरा से शादी करने का फैसला करती है और साथ ही खुद को बलिदान करने के लिए भी सहमत हो जाती है। अंततः चंपा और वीरा के बलिदान के परिणामस्वरूप चमत्कारिक रूप से कुएँ का पानी बढ़ जाता है, जिससे गाँव की समस्या हल हो जाती है। ==कलाकार== *दीना सांघवी<ref name=":0">{{Cite web|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%95%E0%AA%B0%E0%AA%BF%E0%AA%AF%E0%AA%BE%E0%AA%B5%E0%AA%B0/|title=કરિયાવર – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|language=en-GB|access-date=2026-03-19}}</ref> *राजू के रूप में धूलिया<ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=rF8ABAAAQBAJ&redir_esc=y|title=Encyclopedia of Indian Cinema|last=Rajadhyaksha|first=Ashish|last2=Willemen|first2=Paul|date=2014-07-10|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-94325-7|language=en}}</ref> *शोभा<ref name=":1" /> *मूलचंद खिचड़ी<ref name=":1" /> *मनहर देसाई *छनालाल *उर्मिला *कुसुम ठाकुर *कमलाकांत *श्यामाबाई *नरेंद्र देसाई ==निर्माण== फिल्म की कहानी शायदा के उपन्यास वंजारी वाव पर आधारित थी, जो एक लोककथा पर आधारित था।<ref name=":0" /> इस ब्लैक एंड व्हाइट फिल्म का निर्माण सागर मूवीटोन के बैनर तले चिमनलाल देसाई ने किया था, जबकि पटकथा, संवाद और निर्देशन चतुर्भुज दोषी ने किया था।<ref name=":1" /> इसमें एक ग्रामीण, लोककथात्मक और पौराणिक कहानी दिखाई गई है। फिल्म की प्रेम कहानी जटिल है और इसमें स्पष्ट यौन संकेतों के साथ कई प्रतीकात्मक संकेत मौजूद हैं।<ref name=":0" /> यह दीना संघवी (जिन्हें दीना पाठक के नाम से भी जाना जाता है) की पहली फिल्म मानी जाती है।<ref name=":1" /> ==ध्वनिपट्टिका== संगीत अजित मर्चेंट ने तैयार किया था, जबकि गीत चैतन्य और नंदकुमार पाठक ने लिखे थे। कारियावर अजित मर्चेंट द्वारा रचित साउंडट्रैक एल्बम रिलीज़ तिथि: 1948 शैली: फीचर फिल्म साउंडट्रैक भाषा: गुजराती निर्माता: सागर मूवीटोन बाहरी ऑडियो ऑडियो आइकन: स्पॉटिफाई सभी गीत चैतन्य और नंदकुमार पाठक द्वारा लिखे गए हैं; संगीत अजित मर्चेंट द्वारा तैयार किया गया है।<ref name=":1" /> {{Infobox album | name = करियावर | type = ध्वनिपट्टिका | artist = [[अजीत मर्चेंट]] | cover = | alt = | released = 1948 | recorded = | venue = | studio = | genre = [[फीचर फिल्म का साउंडट्रैक]] | length = | language = [[गुजराती भाषा|गुजराती]] | label = | producer = सागर मूवीटोन | misc = {{External media | audio1 = {{URL|https://open.spotify.com/album/6HT2FP8dTdRLE5YkDVuF63|Spotify}}}} }} {{track listing | headline =ट्रैक सूची | extra_column = गायक/गायिकाएँ | total_length = |all_music= [[अजीत मर्चेंट]] |all_lyrics= चैतन्य, नंदकुमार पाठक. | title1 = माने मार्या नेनाना बान | extra1 = [[गीता दत्त]] | length1 = 3:10 | title2 = गोरी ज़ज़ा ना रहिये गुमानमैन | extra2 = गीता दत्त, मुकेश | length2 = 3:23 | title3 = आवे ने जाए | extra3 = मीना कपूर | length3 = 3:20 | title4 = भोली ने भारमावी | extra4 = गीता दत्त | length4 = 3:01 | title5 = गोकुलियुन गाम नेन | extra5 = गीता दत्त, सुमन बनवलकर | length5 = 3:13 | title6 = ही मैन भूलेली | extra6 = मीना कपूर | length6 = 3:12 | title7 = केसुदानी कालिये | extra7 = अजीत मर्चेंट, मीना कपूर | length7 = 3:02 | title8 = मारे सपना ने मांडवेड | extra8 = गीता दत्त | length8 = 3:10 | title9 = वंजारेरे | extra9 = अजीत मर्चेंट, मीना कपूर | length9 = 3:15 }} ==इन्हें भी देखें== * [[गुजराती फिल्मों की सूची]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==External links== * {{IMDb title}} [[Category:भारतीय नाटक फिल्में]] [[Category:भारतीय ब्लैक एंड व्हाइट फिल्में]] [[Category:1940 के दशक की गुजराती भाषा की फिल्में]] 00v32bvbjmpbgjzjprkscnm2onss7le सुनक़ुर अल-अश्कर 0 1609858 6534380 6531445 2026-03-29T15:58:55Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534380 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox person | name = सुनक़ुर अल-अश्कर | native_name = سنقر الأشقر | native_name_lang = ar | image = Silver dirham of Amir Sunqur al-Ashqar, struck in AH 679 during his rule in Damascus under the Mamluk Sultanate.jpg | image_size = 250px | caption = सुनक़ुर अल-अश्कर के शासनकाल (1280 ईस्वी) में दमिश्क में ढाला गया चाँदी का दिरहम | birth_date = अज्ञात | birth_place = अज्ञात | death_date = 1292 ईस्वी | death_place = काहिरा, मिस्र | nationality = मामलुक | occupation = अमीर, सैन्य अधिकारी | known_for = दमिश्क में विद्रोह | religion = [[इस्लाम]] (सुन्नी) }} '''सुनक़ुर अल-अश्कर''' (अरबी: سنقر الأشقر) तेरहवीं शताब्दी में मिस्र और सीरिया के मामलुक साम्राज्य के एक अमीर और सैन्य अधिकारी थे। 1280 ईस्वी में उन्होंने सुल्तान कलावुन की सत्ता का विरोध किया और दमिश्क में स्वयं को सुल्तान घोषित किया। प्रारंभिक मामलुक राजनीति और सीरिया पर नियंत्रण के संघर्ष में वे एक प्रमुख व्यक्ति थे।<ref>Northrup 1998, p. 90.</ref> == प्रारंभिक जीवन == सुनक़ुर की प्रारंभिक पृष्ठभूमि अन्य मामलुकों के समान थी। उन्हें दास के रूप में मिस्र की सैन्य व्यवस्था में शामिल किया गया था। वे सुल्तान रुक्न अल-दीन बायबर्स के अधिकारियों में से एक थे। 1266 ईस्वी में आर्मेनियाई सिलिसिया के साथ हुए एक संघर्ष में सुनक़ुर को बंदी बना लिया गया था। सुल्तान बायबर्स ने अर्मेनियाई राजा हेथुम प्रथम के बंदी पुत्र (राजकुमार लियोन) को मुक्त करने के बदले में सुनक़ुर की रिहाई सुनिश्चित की।<ref>Northrup 1998, pp. 91–92.</ref> इसके पश्चात उन्होंने काहिरा और दमिश्क के प्रशासन में कार्य किया। == दमिश्क में विद्रोह == 1279 ईस्वी में जब सुल्तान कलावुन ने मिस्र में सत्ता प्राप्त की, तब सुनक़ुर दमिश्क के गवर्नर थे। सुनक़ुर ने कलावुन की सत्ता को स्वीकार करने से इनकार कर दिया।<ref>Yosef 2022, p. 78.</ref> 1280 में, उन्होंने दमिश्क में स्वयं को सुल्तान घोषित किया और 'अल-मलिक अल-कामिल' की उपाधि धारण की। उन्होंने स्थानीय मस्जिदों में शुक्रवार की प्रार्थना (खुतबा) में अपना नाम शामिल करवाया और दमिश्क की टकसाल से अपने नाम के सिक्के (चाँदी के दिरहम) जारी किए। ये सिक्के उनके शासनकाल के मुद्राशास्त्रीय प्रमाण हैं।<ref>Balog 1969, p. 296.</ref> == सैन्य संघर्ष और समझौता == [[चित्र:Citadel of Salah Ed-din.jpg|thumb|right|250px|सहन दुर्ग (सलाह अल-दीन का किला), सुनक़ुर अल-अश्कर का सैन्य ठिकाना]] कलावुन ने विद्रोह को दबाने के लिए सीरिया में सेना भेजी। दमिश्क के पास हुए सैन्य संघर्ष में सुनक़ुर की सेना पराजित हुई और उन्हें उत्तरी सीरिया की ओर पीछे हटना पड़ा।<ref>Clifford 2013, p. 119.</ref> इसी अवधि में मंगोल साम्राज्य की सेनाएं सीरिया पर आक्रमण कर रही थीं। इसके परिणामस्वरूप कलावुन और सुनक़ुर के बीच एक समझौता हुआ। सुनक़ुर ने सुल्तान के रूप में अपना दावा छोड़ दिया और बदले में उन्हें उत्तरी सीरिया के कई किलों का नियंत्रण सौंपा गया। 'सहन का किला' उनका प्रमुख सैन्य केंद्र बना जहाँ से उन्होंने अपना प्रशासन चलाया।<ref>Rabbat 1995, p. 115.</ref> 1281 ईस्वी में होम्स के द्वितीय युद्ध में, मंगोल आक्रमण के दौरान सुनक़ुर ने मामलुक सेना के वाम पक्ष की कमान संभाली।<ref>Northrup 1998, pp. 106–107.</ref> == मृत्यु == कलावुन द्वारा अपनी सत्ता मजबूत करने के बाद, उन्होंने सुनक़ुर के नियंत्रण वाले उत्तरी किलों पर पुनः अधिकार करना आरंभ किया। 1287 में, सहन के किले पर कलावुन की सेना की घेराबंदी के परिणामस्वरूप सुनक़ुर ने आत्मसमर्पण कर दिया।<ref>Northrup 1998, pp. 130–132.</ref> उन्हें बंदी बनाकर काहिरा लाया गया। 1292 ईस्वी में सुल्तान अल-अशरफ खलील के शासनकाल के दौरान उन्हें मृत्युदंड दे दिया गया। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == ग्रंथ सूची == * {{Cite journal |last=Balog |first=Paul |year=1969 |title=A dirhem of Al-Kāmil Shams Al-Dīn Sunqur, rebel sultān of Syria, hitherto unrecorded in numismatics (679 H.=1280 A.D.) |journal=Revue Numismatique |volume=6 |issue=11 |pages=296–299 |doi=10.3406/numi.1969.991}} * {{Cite book |last=Clifford |first=Winslow William |editor-last=Conermann |editor-first=Stephan |year=2013 |title=State formation and the structure of politics in Mamluk Syro-Egypt, 648–741 A.H./1250–1340 C.E. |publisher=Bonn University Press |isbn=978-3-8471-0091-1}} * {{Cite book |last=Northrup |first=Linda S. |year=1998 |title=From Slave to Sultan: The Career of Al-Manṣūr Qalāwūn and the Consolidation of Mamluk Rule in Egypt and Syria |publisher=Franz Steiner |isbn=3-515-06861-9}} * {{Cite book |last=Rabbat |first=Nasser O. |year=1995 |title=The Citadel of Cairo: A New Interpretation of Royal Mamluk Architecture |publisher=Brill |isbn=90-04-10124-1}} * {{Cite book |last=Yosef |first=Koby |editor-last=Levanoni |editor-first=Amalia |year=2022 |title=Egypt and Syria under Mamluk Rule: Political, Social and Cultural Aspects |chapter=The Names of the Mamluks: Ethnic Groups and Ethnic Solidarity in the Mamluk Sultanate |publisher=Brill |pages=59–118 |isbn=978-90-04-45951-9}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q13141797 विकिडाटा पर सुनक़ुर अल-अश्कर] [[श्रेणी:1292 में निधन]] [[श्रेणी:मामलुक अमीर]] [[श्रेणी:इस्लामी इतिहास]] [[श्रेणी:मिस्र के लोग]] [[श्रेणी:सीरिया का इतिहास]] [[श्रेणी:2026 Wiki Loves Ramadan Contributions]] ll9x1iaryaxytwnyyxcie6xcm7eqga1 खालिद साक़र 0 1609860 6534381 6531465 2026-03-29T16:05:10Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]]}}, {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534381 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{उल्लेखनीयता|Biographies|date=मार्च 2026}} {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox scientist | name = खालिद साक़र | native_name = خالد صقر | native_name_lang = ar | image = KMS Photo Wiki01.jpg | image_size = 250px | caption = खालिद साक़र | birth_place = [[मिस्र]] | nationality = मिस्री | occupation = शिक्षाविद, लेखक, वैज्ञानिक | educated_at = ऐन शम्स विश्वविद्यालय | employer = अरब एकेडमी फॉर साइंस, टेक्नोलॉजी एंड मैरीटाइम ट्रांसपोर्ट (AASTMT) | known_for = जैव-यांत्रिकी अनुसंधान, विज्ञान दर्शन, इस्लामी विचार | fields = कम्प्यूटेशनल फ्लूइड डायनेमिक्स (CFD) }} '''खालिद एम. साक़र''' (अरबी: خالد صقر) एक मिस्री शिक्षाविद और लेखक हैं। उन्होंने मिस्र के 'ऐन शम्स विश्वविद्यालय' से शिक्षा प्राप्त की है और वे 'अरब एकेडमी फॉर साइंस, टेक्नोलॉजी एंड मैरीटाइम ट्रांसपोर्ट' (AASTMT) में एक संकाय सदस्य के रूप में कार्यरत हैं। उनका कार्यक्षेत्र वैज्ञानिक अनुसंधान (द्रव यांत्रिकी और जैव-यांत्रिकी) तथा विज्ञान के दर्शन और इस्लामी विचारधाराओं के विश्लेषणात्मक लेखन से संबंधित है।<ref>{{Cite web |url=https://www.aast.edu/cv.php?disp_unit=&ser=143725 |title=Khalid M Saqr {{!}} AASTMT Faculty Member |last=Website Design dept, Information and Documentation Center, Arab Academy for Science, Technology and Maritime Transport |website=www.aast.edu |access-date=19 March 2026}}</ref> == अकादमिक और वैज्ञानिक करियर == खालिद साक़र का वैज्ञानिक अनुसंधान मुख्य रूप से द्रव यांत्रिकी और कम्प्यूटेशनल फ्लूइड डायनेमिक्स पर केंद्रित है। वे अलेक्जेंड्रिया स्थित 'अरब एकेडमी फॉर साइंस, टेक्नोलॉजी एंड मैरीटाइम ट्रांसपोर्ट' से संबद्ध हैं। अपने अकादमिक करियर के दौरान, उन्होंने अलेक्जेंड्रिया विश्वविद्यालय के चिकित्सा संकाय के सहयोग से एक 'कम्प्यूटेशनल न्यूरोवास्कुलर बायोमैकेनिक्स' शोध केंद्र की स्थापना में भाग लिया। इस केंद्र का उद्देश्य मानव शरीर के भीतर रक्त प्रवाह गतिकी का गणितीय विश्लेषण करना है। इस परियोजना को मिस्र के 'विज्ञान और प्रौद्योगिकी विकास कोष' द्वारा वित्तीय समर्थन प्राप्त हुआ था।<ref>{{Cite news |url=http://www.aast.edu/ar/news/index.php?event=755&language=1&unit=1 |title=صندوق العلوم والتكنولوجيا يدعم إنشاء مركز أبحاث للميكانيكا الحيوية يضم أساتذة من الأكاديمية وكلية الطب جامعة الإسكندرية |access-date=19 March 2026 |language=ar}}</ref> उनके वैज्ञानिक शोध पत्रों में मस्तिष्क की रक्त वाहिकाओं की विकृति को समझने के लिए कम्प्यूटेशनल मॉडल का उपयोग और टर्बुलेंस मॉडलिंग जैसे विषय शामिल हैं। इन कार्यों के आधार पर उन्हें 'अफ़्रीकन एकेडमी ऑफ साइंसेज' के सहयोगी सदस्य के रूप में चुना गया था।<ref>{{Cite web |url=https://aasciences.africa/affiliates |title=Affiliates {{!}} The AAS |website=aasciences.africa |language=en |access-date=19 March 2026}}</ref> इसके अतिरिक्त, वे द्रव गतिकी पर केंद्रित अकादमिक पत्रिका 'सीएफडी लेटर्स' के संपादकीय बोर्ड के सदस्य भी रहे हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.issres.net/cfdl/index.php/editorial-board |title=Editorial board |last=Administrator |website=www.issres.net |language=en-gb |access-date=19 March 2026}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://scholar.google.com.eg/citations?user=uE0_tFwAAAAJ&hl=en |title=Khalid M. Saqr - Google Scholar Citations |website=scholar.google.com.eg |access-date=19 March 2026}}</ref> == वैचारिक कार्य और लेखन == [[चित्र:Dr.khalid Saqr.jpg|thumb|left|250px|खालिद साक़र एक कार्यक्रम में]] विज्ञान के क्षेत्र के अतिरिक्त, खालिद साक़र विज्ञान के दर्शन, इस्लामी इतिहास और समकालीन राजनीतिक विचारधाराओं पर लिखते हैं। उन्होंने 'नमा सेंटर फॉर रिसर्च एंड स्टडीज़' और 'अफ़कार' नामक ब्लॉग पर कई विश्लेषणात्मक लेख प्रकाशित किए हैं। उनके लेखन के कुछ प्रमुख विषय निम्नलिखित हैं: * '''विज्ञान और धर्म:''' उन्होंने विज्ञान और धर्म के मध्य ज्ञानमीमांसीय संबंधों का विश्लेषण किया है। उनका एक लेख इस बात पर केंद्रित है कि सौर मंडल के खगोलीय मॉडल किस प्रकार इस्लामी न्यायशास्त्र और हिजरी कैलेंडर के महीनों के निर्धारण को प्रभावित करते हैं। * '''विचारधाराओं की समीक्षा:''' उन्होंने डार्विनवाद और मार्क्सवाद जैसी विचारधाराओं का दार्शनिक दृष्टिकोण से विश्लेषण किया है। उनके लेखों में इन विचारधाराओं को उनके सामाजिक संदर्भों में परखा गया है।<ref>{{Cite web |url=https://afkarblog.com/2015/07/06/%D8%B9%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B3%D9%8A%D8%A9-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%8A%D9%86%D9%8A%D8%A9/ |title=عن الماركسية و الداروينية |date=6 July 2015 |website=أفكــــار |access-date=19 March 2026 |language=ar}}</ref> * '''विज्ञान का दर्शन:''' वे 'पूर्ण सत्य' की अवधारणा का परीक्षण करते हैं और विज्ञान की सीमाओं को स्पष्ट करते हैं। उनका तर्क है कि वैज्ञानिक सिद्धांत प्रकृति को समझने के मॉडल मात्र हैं, न कि अंतिम सत्य। == प्रकाशन == खालिद साक़र ने कई अकादमिक शोध पत्रों के साथ-साथ अरबी भाषा में वैचारिक पुस्तकें भी प्रकाशित की हैं। उनकी पुस्तक '''"फी बिना अल-वई"''' (في بناء الوعي - चेतना के निर्माण में) 2014 में प्रकाशित हुई थी। इस पुस्तक में उन ऐतिहासिक और वैचारिक चुनौतियों का विवरण है जिनका सामना समकालीन इस्लामी समाज कर रहा है। इसमें 'इतिहास की पुनरावृत्ति' जैसे विषयों पर चर्चा की गई है।<ref>{{Cite web |url=https://www.neelwafurat.com/itempage.aspx?id=egb210721-5224379&search=books |title=Nwf.com: في بناء الوعي: خالد صقر: كتب |website=www.neelwafurat.com |access-date=19 March 2026 |language=ar}}</ref> उनका एक अन्य प्रकाशन '''"الدولة المدنية والإسلام"''' (नागरिक राज्य और इस्लाम) है। इस कार्य में उन्होंने आधुनिक नागरिक राज्य की अवधारणा और इस्लामी राजनीतिक सिद्धांतों के बीच संतुलन के ऐतिहासिक उदाहरणों का विश्लेषण प्रस्तुत किया है।<ref>{{Cite web |url=https://www.abjjad.com/book/2179596841/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D9%88%D9%84-%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%A9/2179826223/reviews |title=الدولة المدنية والإسلام - حول مطلب إلغاء المادة الثانية من الدستور المصري |website=Abjjad |access-date=19 March 2026 |language=ar}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://scholar.google.com.eg/citations?user=uE0_tFwAAAAJ&hl=en गूगल स्कॉलर पर डॉ. खालिद साक़र की प्रोफ़ाइल] * [https://www.wikidata.org/wiki/Q22687657 विकिडाटा पर खालिद साक़र] {{नियंत्रण प्राधिकरण}} [[श्रेणी:मिस्र के वैज्ञानिक]] [[श्रेणी:अरब एकेडमी फॉर साइंस, टेक्नोलॉजी एंड मैरीटाइम ट्रांसपोर्ट के संकाय]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:अरबी भाषा के लेखक]] [[श्रेणी:इस्लामी दर्शन]] [[श्रेणी:2026 Wiki Loves Ramadan Contributions]] 5h4kg80wyrtnt08vl2gt73ze15nt60a ञेपी 0 1609862 6534382 6531464 2026-03-29T16:06:59Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:ख़राब अनुवाद|ख़राब अनुवाद]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534382 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=मार्च 2026}} {{ज्ञानसन्दूक त्योहार|holiday_name=ञेपी|type=हिन्दू|image=Sanur Beach.JPG|caption=बाली द्वीप का एक समुद्रतट, जो ञेपी के अवसर पर वीरान हो गया है।|nickname=मौन दिवस|observedby=[[बाली के हिन्दू]]|longtype={{hlist|Hindu|cultural}}|begins=06:00|ends=06:00 (अगले दिन)|date=[[बाली शक पंचांग]]<br />1 केदस|observances={{hlist|Prayers|religious rituals|[[fasting]]}}|celebrations=तप, व्रत और पेञेपियन करने के लिये}} '''ञेपी''', जिसे '''मौन दिवस''' के रूप में भी जाना जाता है, बाली द्वीप का एक उत्सव एवं अवकाश है जो हर ''इसाकावर्ष'' (बाली कैलेंडर के अनुसार नया वर्ष) के अवसर पर आयोजित किया जाता है। इस पर्व को मनाने का इतिहास बहुत पुराना है और 78 ईस्वी तक जाता है है। बाली द्वीप के हिन्दू इस दिन मौन, उपवास और ध्यान बनाए रखना शामिल है। इसके अगले दिन नव वर्ष मनाया जाता है।<ref name="Hogue2006-03-24">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/03/24/opinion/24iht-edhogue.html|title=In Bali, a holiday for the ears|last=Hogue|first=Thomas|date=24 March 2006|work=[[The New York Times]]|access-date=7 March 2011|location=[[New York City|New York]]|issn=0362-4331}}</ref><ref name="Onishi2011-03-06">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/03/07/world/asia/07indonesia.html|title=Silence Befalls Bali, but Only for a Day|last=Onishi|first=Norimitsu|date=6 March 2011|work=[[The New York Times]]|access-date=7 March 2011|location=[[New York City|New York]]|issn=0362-4331|author-link=Norimitsu Onishi}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== *[[गुड़ी पड़वा]] *[[उगादि]] [[श्रेणी:नववर्ष उत्सव]] nql50vzm2p77uxdlpiss2jqywcau49j जितेंद्र कुमार सोनी 0 1609863 6534383 6531473 2026-03-29T16:07:50Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]]}}, {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में, और {{[[साँचा:ख़राब अनुवाद|ख़राब अनुवाद]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534383 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{उल्लेखनीयता|date=मार्च 2026}} {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=मार्च 2026}} {{Infobox Writer | image = Dr Jitendra Kumar Soni.png | image_size = | name = जितेंद्र कुमार सोनी | caption = | pseudonym = | birth_date = {{birth date and age|1981|11|29|df=y}} | birth_place = [[Hanumangarh]], India | occupation = [[Indian Administrative Service|IAS]], author, novelist | period = 2010 to present | genre = [[Short story|Short stories]], Travelogue, Poetry | education = PhD, MA [[political science]] | movement = | awards = [[Yuva Puraskar|Sahitya Academy Yuva Puruskar]], [[Jeevan Raksha Padak]], Rashtrapati Nagrik Raksha Padak<ref name=RastrapatiAward>{{Citation | url=https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/alwar/news/collector-soni-to-be-honored-with-presidents-civil-defense-medal-130188335.html |title=Rastrapati Nagrik Raksha Padak |work=Award }}</ref> | notable_works = Yadavri, Rankhaar, ADIOS, Regmal, Bharkhama, Okuhepa | spouse = Anjali Soni | website = }} '''जितेंद्र कुमार सोनी''' (29 नवंबर 1981) एक भारतीय सिविल सेवक और राजस्थानी और हिंदी लेखक और अनुवादक हैं।<ref>{{cite web | title =Annual Report 2016-17 |page=35 |work = Sahitya Akademi, National Academy of Letters |access-date=7 July 2020 | url = http://sahitya-akademi.gov.in/aboutus/pdf/AR-2016-17(1).pdf}}</ref><ref>{{cite web| title = Sahitya Academy Yuva Puruskar 2016, Press Release- Annexure-A |work = Sahitya Akademi, National Academy of Letters |date=16 June 2016 |access-date=7 July 2020 | url = http://sahitya-akademi.gov.in/pdf/yuvapuraskar-2016.pdf}}</ref><ref>{{cite web| title =Yuva Puraskar (2011–2019) | work = Sahitya Akademi, National Academy of Letters | access-date =7 July 2020 | url = http://sahitya-akademi.gov.in/awards/yuva_samman_suchi.jsp}}</ref><ref>{{citation | title = Jeevan Raksha Padak Awards – 2015 announced |date=25 January 2016 |work = Press Information Bureau, Government of India, Ministry of Home Affairs |access-date =7 July 2020 | url = https://pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=135762}}</ref><ref>{{cite web| title = Jeevan Raksha Padak Awards 2015| date = 25 January 2016| publisher = Jagran Josh| access-date = 25 January 2016| url = https://www.jagranjosh.com/current-affairs/jeevan-raksha-padak-awards-2015-announced-1453717402-1}}</ref><ref name="sify.com">{{cite web| title = Uttam Jeevan Raksha Padak announced by President Pranab Mukherjee | website = [[Sify]]| access-date =25 January 2016 |url = https://www.sify.com/news/jeevan-raksha-padak-awards-2015-announced-news-national-qbznKiacgdhfb.html|archive-url = https://web.archive.org/web/20191231052810/https://www.sify.com/news/jeevan-raksha-padak-awards-2015-announced-news-national-qbznKiacgdhfb.html|url-status = dead|archive-date = 31 December 2019}}</ref><ref>{{cite web| title = Uttam Jeevan Raksha Padak 2015 Announced by President Pranab Mukherjee | publisher = in.news.yahoo.com| access-date =25 January 2016 | url = https://in.news.yahoo.com/jeevan-raksha-padak-awards-2015-announced-071829620.html| archive-url = https://web.archive.org/web/20191219072452/https://in.news.yahoo.com/jeevan-raksha-padak-awards-2015-announced-071829620.html| url-status = dead| archive-date = 19 December 2019}}</ref><ref>{{cite web| title = IAS Officers Whose Amazing Initiatives Made 2019 Better| date =31 December 2019| publisher =[[The Better India]] |access-date = 31 December 2019 | url = https://www.thebetterindia.com/208000/ias-hero-uttar-pradesh-best-of-2019-initiatives-india-scheme-changemaker/}}</ref> ==संदर्भ== [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1981 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय सिविल सेवक]] ag6g0u586ovpg62ix6j02q63sgk4x8e याह्या बिन मुज़ायन 0 1609864 6534384 6531472 2026-03-29T16:08:26Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534384 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox person | name = याह्या बिन मुज़ायन | native_name = يحيى بن إبراهيم بن مزين | native_name_lang = ar | image = ابن مزين.png | image_size = 250px | caption = याह्या बिन मुज़ायन का नाम अरबी सुलेख में | birth_name = अबू ज़कारिया याह्या बिन इब्राहीम बिन मुज़ायन | birth_date = अज्ञात | birth_place = अल-अंदलुस (वर्तमान [[स्पेन]]) | death_date = 259 हिजरी / 873 ईस्वी | death_place = अल-अंदलुस | nationality = अंदलुसी | occupation = इस्लामी विद्वान, न्यायविद | known_for = मालकी न्यायशास्त्र, अल-मुवत्ता की व्याख्या, कानूनी दस्तावेजों का विज्ञान | religion = [[इस्लाम]] (मालकी विचारधारा) }} '''अबू ज़कारिया याह्या बिन इब्राहीम बिन मुज़ायन''' (अरबी: يحيى بن إبراهيم بن مزين; मृत्यु: 259 हिजरी / 873 ईस्वी) तीसरी शताब्दी हिजरी (नौवीं शताब्दी ईस्वी) के अल-अंदलुस के एक इस्लामी न्यायविद थे। उनका कार्यक्षेत्र मुख्य रूप से इस्लामी न्यायशास्त्र (फ़िक़्ह) की मालकी विचारधारा और कानूनी दस्तावेजों (वसाइक्) के प्रारूपण से संबंधित था। ऐतिहासिक स्रोतों में उन्हें अंदलुस के आरंभिक कानूनी संकलनकर्ताओं और मालकी विचारधारा के प्रसारकों में गिना जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://tarajm.com/people/14637|title=يحيى بن إبراهيم بن مزين (يحيى بن إبراهيم بن مزين أبي زكريا)|last=التاريخ|first=تراحم عبر|website=tarajm.com|language=ar|access-date=2026-03-19}}</ref> == ऐतिहासिक पृष्ठभूमि और शिक्षा == याह्या बिन मुज़ायन का जन्म अल-अंदलुस में उमय्यद अमीरात के शासनकाल के दौरान हुआ था। आठवीं और नौवीं शताब्दी ईस्वी में, अल-अंदलुस की राज्य कानूनी प्रणाली में बदलाव आ रहा था। राज्य का आधिकारिक न्यायशास्त्र सीरियाई 'अवज़ाई' विचारधारा से हटकर मदीना की 'मालकी' विचारधारा की ओर स्थानांतरित हो रहा था। इस वैचारिक स्थानांतरण के दौर में, मालकी न्यायशास्त्र के मूल स्रोतों का अध्ययन करने के लिए, याह्या बिन मुज़ायन ने पूर्व (मिस्र और हिजाज़) की अकादमिक यात्रा की। इस्लामी शैक्षणिक परंपरा में ज्ञान प्राप्ति के लिए की जाने वाली इस यात्रा को 'रिहला' कहा जाता है। नौवीं शताब्दी में अंदलुसी विद्वानों के लिए उच्च शिक्षा हेतु मिस्र जाना एक सामान्य प्रक्रिया थी। मिस्र में प्रवास के दौरान उन्होंने मालकी विचारधारा के प्रारंभिक विद्वानों से न्यायशास्त्र की शिक्षा प्राप्त की। इस यात्रा और उनके मिस्र प्रवास का उल्लेख 'तारीख अल-ग़ुरबा फ़ी मिस्र' (मिस्र में बाहरी विद्वानों का इतिहास) नामक ऐतिहासिक ग्रंथ में दर्ज है।<ref>{{Cite web|url=https://www.al-eman.com/%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%AA%D8%A8/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%20%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%A1%20%D9%81%D9%8A%20%D9%85%D8%B5%D8%B1/668-%20%D9%8A%D8%AD%D9%8A%D9%89%20%D8%A8%D9%86%20%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85%20%D8%A8%D9%86%20%D9%85%D8%B2%D9%8A%D9%86%20%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%91%D9%85%D9%84%D9%89%D9%91:%20/i752&d1059044&c&p1|title=فصل: 668- يحيى بن إبراهيم بن مزين الرّملىّ:{{!}}نداء الإيمان|website=www.al-eman.com|access-date=2026-03-19}}</ref> == कानूनी दस्तावेज़ीकरण (इल्म अल-वसाइक्) == अल-अंदलुस लौटने के पश्चात, याह्या बिन मुज़ायन ने कानूनी दस्तावेज़ीकरण और न्यायिक निर्णयों (अहकाम) के क्षेत्र में कार्य किया। इस्लामी कानूनी प्रणाली में 'दस्तावेजों का विज्ञान' (इल्म अल-वसाइक्) एक विशिष्ट अकादमिक शाखा है। यह शाखा व्यापारिक अनुबंधों, विवाह संविदाओं, संपत्ति हस्तांतरण और न्यायिक आदेशों को सटीक कानूनी शब्दावली में लिखने से संबंधित है। इसका उद्देश्य यह सुनिश्चित करना था कि कोई भी लिखित संविदा इस्लामी न्यायशास्त्र के सिद्धांतों के विरुद्ध न हो, ताकि भविष्य में होने वाले न्यायिक विवादों को रोका जा सके। अंदलुस के तत्कालीन नागरिक और व्यापारिक समाज में इस कानूनी प्रारूपण की मांग थी, और याह्या ने इन दस्तावेजों के लिए मानक प्रारूप तैयार करने का कार्य किया। जीवनी और इतिहास के इस्लामी साहित्य (तबाक़ात) में, विशेष रूप से 'मालकी न्यायशास्त्र अनुसंधान केंद्र' के अभिलेखागार के अनुसार, याह्या बिन मुज़ायन को 'दस्तावेजों और निर्णयों के विद्वानों' (उलमा अल-वसाइक् वल-अहकाम) की दूसरी श्रेणी में वर्गीकृत किया गया है। यह वर्गीकरण उनके न्यायिक विशेषज्ञता के स्तर को दर्शाता है।<ref>{{Cite web|url=http://alfiqh.ma/Article.aspx?C=5743|title=مركز الدراسات والبحوت في لفقه المالكي|website=alfiqh.ma|access-date=2026-03-19}}</ref> == प्रमुख रचनाएँ == एक न्यायविद के रूप में उनके दो प्रमुख अकादमिक कार्य ऐतिहासिक स्रोतों में दर्ज हैं: * '''तफ़्सीर अल-मुवत्ता:''' उन्होंने इमाम मालिक के हदीस और न्यायशास्त्र के मूल ग्रंथ 'अल-मुवत्ता' की व्याख्या (तफ़्सीर) लिखी। यह ग्रंथ अंदलुस में मालकी विचारधारा के आरंभिक लिखित और व्याख्यात्मक स्रोतों में से एक है। इसके माध्यम से मदीना के कानूनी निर्णयों को अंदलुस के परिप्रेक्ष्य में समझाया गया। * '''अल-मुस्तख़रिजा:''' उन्होंने मालकी विचारधारा के फतवों (कानूनी रायों) और उप-सिद्धांतों को संकलित किया। इस्लामी न्यायशास्त्र में 'मुस्तख़रिजा' वह ग्रंथ होता है जिसमें पूर्ववर्ती विद्वानों के निर्णयों से नए कानूनी नियम निकाले जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://app.alreq.com/ar/Authors/Author/b47ad89d-b3be-44b1-15f5-08d7902f2e13|title=الرق المنشور {{!}} ابن مزين؛ يحيى بن إبراهيم بن مزين، أبو زكريا|website=app.alreq.com|language=ar|access-date=2026-03-19}}</ref> == मृत्यु == याह्या बिन इब्राहीम बिन मुज़ायन का निधन 259 हिजरी (873 ईस्वी) में अल-अंदलुस में हुआ। उनके द्वारा तैयार किए गए दस्तावेजों के प्रारूपों और 'अल-मुवत्ता' की व्याख्या ने बाद के अंदलुसी न्यायविदों के लिए एक संदर्भ के रूप में कार्य किया। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q22690802 विकिडाटा पर याह्या बिन इब्राहीम बिन मुज़ायन] [[श्रेणी:873 में निधन]] [[श्रेणी:अल-अंदलुस के लोग]] [[श्रेणी:मालकी विद्वान]] [[श्रेणी:9वीं शताब्दी के न्यायविद]] [[श्रेणी:अरबी भाषा के लेखक]] [[श्रेणी:इस्लामी इतिहास]] [[श्रेणी:2026 Wiki Loves Ramadan Contributions]] ls5zbeni2o99ebfgqa2ce80dj24m8rm सेफ़ अल-दीन क़ौसून 0 1609865 6534385 6531474 2026-03-29T16:14:00Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534385 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox person | name = सेफ़ अल-दीन क़ौसून | native_name = سيف الدين قوصون | native_name_lang = ar | image = Mosque Lamp of Amir Qawsun.jpg | image_size = 250px | caption = काहिरा में क़ौसून की मस्जिद के लिए निर्मित काँच का लैंप, जिस पर उनका व्यक्तिगत चिह्न (रैंक) अंकित है। | birth_name = सेफ़ अल-दीन क़ौसून इब्न अब्दुल्लाह अल-नासिरी | birth_date = 14वीं शताब्दी का आरंभ | birth_place = किपचाक स्टेपी | death_date = अप्रैल 1342 | death_place = अलेक्जेंड्रिया, मिस्र | nationality = मामलुक | occupation = अमीर, अताबेग अल-असाकिर (प्रधान सेनापति) | known_for = अल-नासिर मुहम्मद के शासनकाल में राजनीतिक भूमिका, वास्तुकला | religion = [[इस्लाम]] (सुन्नी) | spouse = सुल्तान अल-नासिर मुहम्मद की पुत्री }} '''सेफ़ अल-दीन क़ौसून इब्न अब्दुल्लाह अल-नासिरी''' (अरबी: سيف الدين قوصون بن عبد الله الناصري; मृत्यु: अप्रैल 1342 ईस्वी) चौदहवीं शताब्दी के मध्य में मिस्र और सीरिया के मामलुक साम्राज्य के एक अमीर और सैन्य अधिकारी थे। सुल्तान अल-नासिर मुहम्मद के तीसरे शासनकाल के दौरान उनका राजनीतिक उत्थान हुआ। 1341 ईस्वी में सुल्तान की मृत्यु के पश्चात, उन्होंने राज्य के प्रधान सेनापति के रूप में कार्य किया। उनका राजनीतिक जीवन मामलुक सैन्य और प्रशिक्षण व्यवस्था के स्थापित नियमों से भिन्न था।<ref>Levanoni 1995, p. 34.</ref><ref>Steenbergen 2001, p. 450.</ref> == प्रारंभिक जीवन और काहिरा आगमन == मामलुक साम्राज्य की व्यवस्था के अंतर्गत, सैन्य अधिकारियों को युवावस्था में दास के रूप में खरीदा जाता था। इन दासों को काहिरा के सैन्य बैरकों में प्रशिक्षण दिया जाता था। क़ौसून की पृष्ठभूमि इस प्रणाली से भिन्न थी। ऐतिहासिक स्रोतों के अनुसार, उनका जन्म किपचाक स्टेपी में हुआ था। 1320 ईस्वी में, वे एक व्यापारी के रूप में अपने भाई के साथ काहिरा आए थे।<ref>Steenbergen 2001, p. 451.</ref> वे एक दास के रूप में नहीं, बल्कि एक स्वतंत्र व्यक्ति के रूप में मिस्र पहुँचे थे। काहिरा के दरबार में सुल्तान अल-नासिर मुहम्मद ने उन्हें अपने दरबार में शामिल कर लिया। सुल्तान ने क़ौसून को पारंपरिक सैन्य बैरकों के प्रशिक्षण से मुक्त रखा और उन्हें सीधे अपने परिचारकों के दल में शामिल किया।<ref>Levanoni 1995, p. 35.</ref> == सत्ता और सैन्य पदानुक्रम में वृद्धि == सुल्तान अल-नासिर मुहम्मद के अधीन क़ौसून की पदोन्नति तेजी से हुई। उन्हें एक परिचारक से 'अमीर' के पद पर नियुक्त किया गया। इतिहासकार अमालिया लेवानोनी के अनुसार, सुल्तान अल-नासिर ने स्थापित सैन्य पदानुक्रम और वरिष्ठ कमांडरों की वरिष्ठता को दरकिनार करते हुए क़ौसून को राजनीतिक अधिकार सौंपे।<ref>Levanoni 1995, pp. 35–36.</ref> 1326 ईस्वी तक, वे साम्राज्य के प्रमुख अमीरों में से एक बन गए। सुल्तान ने 1327 ईस्वी में अपनी एक पुत्री का विवाह उनके साथ कर दिया। मामलुक समाज में एक अमीर का शाही परिवार में विवाह करना एक दुर्लभ घटना थी।<ref>Steenbergen 2001, p. 454.</ref> उनका प्रमुख प्रतिद्वंद्वी अमीर बश्ताक था, जिसे सुल्तान ने संतुलन बनाए रखने के लिए समान रूप से पदोन्नत किया था।<ref>Steenbergen 2001, p. 456.</ref> == आर्थिक स्थिति और संपत्ति == अपने राजनीतिक पद के साथ-साथ, क़ौसून ने संपत्ति अर्जित की। सुल्तान अल-नासिर ने उन्हें मिस्र और सीरिया के कृषि क्षेत्रों का 'इक्ता' (भूमि कर एकत्र करने का अधिकार) प्रदान किया। क़ौसून ने व्यापारिक मार्गों पर भी नियंत्रण स्थापित किया। ऐतिहासिक दस्तावेजों के अनुसार उनके पास पशुधन और व्यापारिक कारवां थे। वे सुल्तान के राजकोष को ऋण प्रदान करते थे। अमीर बश्ताक के साथ उनकी प्रतिस्पर्धा आर्थिक और व्यापारिक नियंत्रण की भी थी। दोनों अमीर अपने-अपने सैन्य गुटों की संख्या बढ़ाने के लिए अपनी संपत्ति का उपयोग करते थे।<ref>Steenbergen 2001, p. 457.</ref> == वास्तुकला == काहिरा में क़ौसून ने वास्तुकला परियोजनाओं को वित्तपोषित किया। 1330 के दशक में, उन्होंने काहिरा के मुख्य द्वार 'बाब ज़ुवेला' के बाहर एक महल का निर्माण करवाया। उनका एक अन्य निर्माण 'क़ौसून मस्जिद' था। इसके अतिरिक्त, उन्होंने मदरसों और सार्वजनिक स्नानघरों का निर्माण भी करवाया। इस्लामी हेरलड्री (प्रतीकवाद) में क़ौसून का व्यक्तिगत चिह्न (रैंक) एक 'प्याला' (साकी) था, जो उनके द्वारा दान किए गए काँच के लैंप और धातु के बर्तनों पर अंकित है। ये पुरावशेष वर्तमान में संग्रहालयों में संरक्षित हैं।<ref>Williams 2018, p. 160.</ref><ref>Mayer 1933, pp. 186-188.</ref> == उत्तराधिकार और प्रशासन == जून 1341 में सुल्तान अल-नासिर मुहम्मद की मृत्यु हुई। सुल्तान ने अपने पुत्र अबू बक्र को उत्तराधिकारी घोषित किया था। सुल्तान के निधन के बाद, क़ौसून ने अमीर बश्ताक को गिरफ्तार कर लिया और उसकी संपत्ति जब्त कर ली। क़ौसून ने स्वयं को साम्राज्य का प्रधान सेनापति (अताबेग अल-असाकिर) नियुक्त कर लिया और प्रशासन को अपने नियंत्रण में ले लिया।<ref>Bauden 2009, p. 67.</ref> अबू बक्र ने क़ौसून के प्रभाव को कम करने का प्रयास किया। इसके परिणामस्वरूप, दो महीने बाद क़ौसून ने अबू बक्र को सत्ता से बेदखल कर दिया और उसे क़ुस शहर में निर्वासित कर दिया, जहाँ बाद में उसकी हत्या कर दी गई।<ref>Steenbergen 2001, p. 462.</ref> अबू बक्र को हटाने के बाद, क़ौसून ने अल-नासिर के छह वर्षीय पुत्र, अल-अशरफ कुजुक, को सुल्तान घोषित किया। क़ौसून ने 'नायब अल-सल्तनत' के रूप में प्रशासनिक नियंत्रण स्थापित कर लिया।<ref>Steenbergen 2001, p. 463.</ref> == सीरियाई विद्रोह == क़ौसून के प्रशासन और अमीर बश्ताक की गिरफ्तारी के कारण सीरियाई प्रांतों के गवर्नरों ने विद्रोह कर दिया। दमिश्क के अमीर तश्तामुर और अलेप्पो के अमीर यलबुग़ा ने इस विद्रोह का नेतृत्व किया। सीरियाई अमीरों ने मांग की कि क़ौसून सत्ता छोड़ें और अल-नासिर के वयस्क पुत्र, अल-नासिर अहमद को सुल्तान बनाया जाए।<ref>Drory 2006, pp. 20–21.</ref> क़ौसून ने विद्रोह को कुचलने के लिए काहिरा से सेना भेजी। हालाँकि, यह सैन्य अभियान विफल रहा। काहिरा से भेजी गई सेना के कई कमांडरों ने दमिश्क पहुँचकर विद्रोहियों का साथ देना शुरू कर दिया।<ref>Drory 2006, p. 22.</ref><ref>Levanoni 1995, p. 84.</ref> == पतन और मृत्यु == दिसंबर 1341 तक सीरिया क़ौसून के नियंत्रण से बाहर हो गया था। काहिरा में मिस्र की जनता और अन्य अमीरों ने भी क़ौसून के खिलाफ विद्रोह कर दिया। उनके वफादार मामलुकों (खुश्दाशिया) ने भी उनका साथ छोड़ दिया।<ref>Drory 2006, p. 24.</ref><ref>Levanoni 1995, p. 85.</ref> काहिरा में एक संघर्ष के बाद क़ौसून ने आत्मसमर्पण कर दिया। उन्हें गिरफ्तार कर लिया गया और संपत्ति जब्त कर ली गई। अल-अशरफ कुजुक को गद्दी से उतार दिया गया और अल-नासिर अहमद को सुल्तान घोषित किया गया। क़ौसून को अलेक्जेंड्रिया के कारागार में स्थानांतरित कर दिया गया। अप्रैल 1342 ईस्वी में अलेक्जेंड्रिया के कारागार में उनकी हत्या कर दी गई।<ref>Holt 1986, p. 122.</ref><ref>Drory 2006, p. 25.</ref> == ऐतिहासिक मूल्यांकन == क़ौसून का राजनीतिक करियर यह दर्शाता है कि सुल्तान के संरक्षण से कोई बाहरी व्यक्ति स्थापित सैन्य पदानुक्रम को पार कर सकता था। उनके द्वारा स्थापित कठपुतली सुल्तानों की व्यवस्था बाद के दशकों में मामलुक राजनीति का हिस्सा बनी रही। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == ग्रंथ सूची == * {{Cite journal |last=Bauden |first=Frédéric |year=2009 |title=The Sons of al-Nāṣir Muḥammad and the Politics of Puppets: Where Did It All Start? |journal=Mamluk Studies Review |volume=13 |issue=1 |publisher=Middle East Documentation Center, The University of Chicago |url=http://mamluk.uchicago.edu/MSR_XIII-1_2009-Bauden.pdf}} * {{Cite book |last=Berchem |first=Max van |year=1922 |title=MIFAO 43 Matériaux pour un Corpus Inscriptionum Arabicarum Part 2 Syrie du Sud T.1 Jérusalem "Ville" |location=Cairo |publisher=Impr. de l'Institut français d'archéologie orientale |language=fr}} * {{Cite book |last=Drory |first=Joseph |year=2006 |chapter=The Prince who Favored the Desert: Fragmentary Biography of al-Nasir Ahmad (d. 745/1344) |editor-last=Wasserstein |editor-first=David J. |editor2-last=Ayalon |editor2-first=Ami |title=Mamluks and Ottomans: Studies in Honour of Michael Winter |publisher=Routledge |isbn=9781136579172}} * {{Cite book |last=Holt |first=Peter Malcolm |year=1986 |title=The Age of the Crusades: The Near East from the Eleventh Century to 1517 |publisher=Addison Wesley Longman Limited |isbn=9781317871521}} * {{Cite book |last=Levanoni |first=Amalia |year=1995 |title=A Turning Point in Mamluk History: The Third Reign of Al-Nāṣir Muḥammad Ibn Qalāwūn (1310–1341) |publisher=Brill |isbn=9789004101821}} * {{Cite book |last=Mayer |first=L.A. |year=1933 |title=Saracenic Heraldry: A Survey |location=Oxford |publisher=Oxford University Press}} * {{Cite book |last=Steenbergen |first=Jo Van |year=2001 |chapter=The Amir Qawsun: Statesman or Courtier? (720–741 AH/1320–1341 AD) |editor-last=Vermeulen |editor-first=Urbain |editor2-last=Steenbergen |editor2-first=Jo Van |title=Egypt and Syria in the Fatimid, Ayyubid, and Mamluk Eras III |publisher=Peeters Publishers |isbn=9789042909700}} * {{Cite book |last=Williams |first=Caroline |year=2018 |title=Islamic Monuments in Cairo: The Practical Guide |edition=7th |location=Cairo |publisher=The American University in Cairo Press |isbn=9789774168550}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q22936229 विकिडाटा पर सेफ़ अल-दीन क़ौसून] [[श्रेणी:1342 में निधन]] [[श्रेणी:मामलुक अमीर]] [[श्रेणी:मिस्र का इतिहास]] [[श्रेणी:14वीं शताब्दी के सैन्य नेता]] [[श्रेणी:काहिरा का इतिहास]] [[श्रेणी:2026 Wiki Loves Ramadan Contributions]] d52kxifkew8xu197oqfuir6u7axmndy सईद बिन अहमद अल-लूताह 0 1609866 6534386 6531475 2026-03-29T16:14:45Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]]}}, {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534386 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{उल्लेखनीयता|date=मार्च 2026}} {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox person | name = सईद बिन अहमद अल-लूताह | native_name = سعيد بن أحمد آل لوتاه | native_name_lang = ar | image = Saeed Lootah.jpg | image_size = 250px | caption = सईद बिन अहमद अल-लूताह | birth_name = सईद बिन अहमद अल-लूताह | birth_date = 1 जनवरी 1923 | birth_place = दुबई, [[संयुक्त अरब अमीरात]] | death_date = 28 जून 2020 | death_place = दुबई, संयुक्त अरब अमीरात | nationality = अमीराती | occupation = व्यवसायी, बैंकर | known_for = दुबई इस्लामिक बैंक की स्थापना | religion = [[इस्लाम]] (सुन्नी) }} '''सईद बिन अहमद अल-लूताह''' (अरबी: سعيد بن أحمد آل لوتاه; 1 जनवरी 1923 – 28 जून 2020) एक अमीराती व्यवसायी और बैंकर थे। 1975 में उन्होंने 'दुबई इस्लामिक बैंक' की स्थापना की, जो विश्व का पहला वाणिज्यिक इस्लामी बैंक था। व्यापारिक और वित्तीय क्षेत्र के अतिरिक्त, उन्होंने संयुक्त अरब अमीरात में निर्माण, अचल संपत्ति और शिक्षा के क्षेत्र में भी संस्थागत कार्य किए।<ref>{{Cite news|url=https://www.albayan.ae/economy/uae/2021-12-15-1.4324628|title=سعيد أحمد آل لوتاه مؤسّس أول بنك إسلامي في العالم|last=دبي - محمد عبدالرشيد|date=2021-12-15|work=البيان|access-date=2026-03-19|language=ar-AR}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और व्यापारिक करियर == सईद अल-लूताह का जन्म 1923 में दुबई में हुआ था। तेल की खोज से पूर्व, संयुक्त अरब अमीरात की अर्थव्यवस्था मुख्य रूप से मोती निष्कर्षण और पारंपरिक समुद्री व्यापार पर निर्भर थी। अपनी युवावस्था में उन्होंने एक नाविक और व्यापारी के रूप में कार्य किया। इस अवधि में उन्होंने लकड़ी के जहाजों (धो) के माध्यम से खाड़ी क्षेत्र, पूर्वी अफ्रीका और भारतीय उपमहाद्वीप के बाजारों के बीच व्यापारिक यात्राएं कीं। 1956 में, उन्होंने दुबई में 'एस.एस. लूताह ग्रुप' नामक एक निर्माण और अचल संपत्ति कंपनी की स्थापना की। इस कंपनी ने दुबई के प्रारंभिक बुनियादी ढांचे के निर्माण में अनुबंध प्राप्त किए और कई स्थानीय विकास परियोजनाओं पर कार्य किया।<ref>{{Cite web|url=http://www.ecssr.ac.ae/ECSSR/print/prf.jsp?lang=ar&prfId=/Profile/Profiles_1761.xml|title=السير الذاتية - سعيد بن أحمد آل لوتاه|website=www.ecssr.ac.ae|access-date=2026-03-19}}</ref> == इस्लामी बैंकिंग की स्थापना == 1970 के दशक में, सईद अल-लूताह ने एक ऐसी वाणिज्यिक संस्था की रूपरेखा तैयार की जो पूर्णतः इस्लामी न्यायशास्त्र (शरिया) के वित्तीय सिद्धांतों पर आधारित हो। पारंपरिक बैंकिंग प्रणाली मुख्य रूप से ब्याज के लेन-देन पर निर्भर करती है, जिसे इस्लामी नियमों में वर्जित माना गया है। इसी आधार पर, 1975 में उन्होंने 'दुबई इस्लामिक बैंक' की स्थापना की। यह बैंक आधुनिक बैंकिंग सेवाओं को इस्लामी वित्तीय नियमों के साथ संचालित करने वाला पहला वाणिज्यिक बैंक था। इसकी कार्यप्रणाली में ब्याज के स्थान पर 'मुदारबा' और 'मुशारका' के सिद्धांतों को लागू किया गया। इन सिद्धांतों के अंतर्गत बैंक और ग्राहक के बीच पूर्व-निर्धारित ब्याज के बजाय व्यापारिक लाभ और हानि का बंटवारा किया जाता है। इस बैंक की स्थापना के पश्चात अन्य इस्लामी देशों और अंतरराष्ट्रीय वित्तीय बाजारों में भी इसी प्रकार की शरिया-अनुपालन बैंकिंग प्रणाली की शुरुआत हुई। == शैक्षिक और सामाजिक कार्य == व्यापार और बैंकिंग के अतिरिक्त, सईद अल-लूताह ने शिक्षा और स्वास्थ्य क्षेत्र में निवेश किया। संयुक्त अरब अमीरात में महिला चिकित्सा पेशेवरों की कमी को दूर करने के लिए, 1986 में उन्होंने 'दुबई मेडिकल कॉलेज' की स्थापना की। यह संस्थान विशेष रूप से छात्राओं को चिकित्सा शिक्षा प्रदान करने के लिए स्थापित किया गया था। इसके पश्चात, 1992 में उन्होंने फार्मास्यूटिकल शिक्षा के लिए 'दुबई फार्मेसी कॉलेज' की स्थापना की। उन्होंने 'सईद बिन अहमद अल-लूताह चैरिटी फाउंडेशन' की भी स्थापना की, जिसने सामाजिक कल्याण, अनाथालयों और इस्लामी अनुसंधान से संबंधित परियोजनाओं को वित्तीय सहायता प्रदान की। सईद अल-लूताह ने इस्लामी अर्थशास्त्र और व्यापारिक प्रबंधन पर अरबी भाषा में पुस्तकें और लेख भी लिखे। इन लेखों में आधुनिक आर्थिक विषयों का इस्लामी सिद्धांतों के संदर्भ में विश्लेषण किया गया है। == मृत्यु == सईद बिन अहमद अल-लूताह का निधन 28 जून 2020 को 97 वर्ष की आयु में दुबई में हुआ।<ref>{{Cite news|url=https://www.albayan.ae/across-the-uae/news-and-reports/2020-06-28-1.3897274|title=سعيد آل لوتاه في ذمة الله|last=الإلكتروني|first=البيان|date=2020-06-28|work=البيان|access-date=2026-03-19|language=ar-AR}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q12216160 विकिडाटा पर सईद बिन अहमद अल-लूताह] [[श्रेणी:1923 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:2020 में निधन]] [[श्रेणी:संयुक्त अरब अमीरात के लोग]] [[श्रेणी:अरब व्यवसायी]] [[श्रेणी:बैंकर]] [[श्रेणी:इस्लामी बैंकिंग]] [[श्रेणी:2026 Wiki Loves Ramadan Contributions]] 7f4le184hezmesehw990ij1i6oae6iy हसदाई इब्न शप्रुत 0 1609867 6534387 6531476 2026-03-29T16:15:05Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534387 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox person | name = हसदाई इब्न शप्रुत | native_name = حسداي بن شبروط | native_name_lang = ar | image = Jaén - Monumento a Hasday ibn Shaprut K01.jpg | image_size = 250px | caption = हाएन (स्पेन) में हसदाई इब्न शप्रुत का स्मारक | birth_name = अबू यूसुफ हसदाई बेन इसहाक इब्न शप्रुत | birth_date = लगभग 915 ईस्वी | birth_place = हाएन, अल-अंदलुस (वर्तमान [[स्पेन]]) | death_date = लगभग 970 ईस्वी | death_place = कोर्दोबा, अल-अंदलुस | nationality = अंदलुसी | occupation = चिकित्सक, राजनयिक, विद्वान | known_for = उमय्यद दरबार में राजनयिक सेवा, यहूदी साहित्य का संरक्षण, खजार पत्राचार | religion = [[यहूदी धर्म]] }} '''हसदाई इब्न शप्रुत''' (अरबी: حسداي بن شبروط; हिब्रू: חסדאי אבן שפרוט; 915 – 970 ईस्वी) अल-अंदलुस के एक यहूदी विद्वान, चिकित्सक और राजनयिक थे। उन्होंने कोर्दोबा की उमय्यद खिलाफत के शासक अब्द अल-रहमान तृतीय और अल-हकम द्वितीय के दरबार में कार्य किया। उनका कार्यक्षेत्र चिकित्सा, कूटनीति और इबेरिया में यहूदी अध्ययन के संरक्षण से संबंधित था।<ref>{{Cite book|url=https://openlibrary.org/books/OL53963637M/Routledge_Revivals_Medieval_Jewish_Civilization|title=Routledge Revivals: Medieval Jewish Civilization: An Encyclopedia|last=Roth|first=Norman|date=2017|publisher=Taylor & Francis Group}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और चिकित्सा == हसदाई का जन्म हाएन शहर में हुआ था। बाद में उनका परिवार कोर्दोबा आ गया, जो उस समय अल-अंदलुस की राजधानी थी। उन्होंने अरबी, हिब्रू और लैटिन भाषाओं का अध्ययन किया। खलीफा अब्द अल-रहमान तृतीय ने उन्हें अपने दरबार में चिकित्सक नियुक्त किया। चिकित्सा के क्षेत्र में उन्होंने एक विषनाशक औषधि का निर्माण किया, जिसे अरबी चिकित्सा साहित्य में 'अल-फारूक' के नाम से जाना जाता था।<ref>{{Cite web|url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/7304-hasdai-abu-yusuf-ben-isaac-ben-ezra-ibn-shaprut|title=Ḥasdai, ABU YUSUF (BEN ISAAC BEN EZRA) IBN SHAPRUT - JewishEncyclopedia.com|website=www.jewishencyclopedia.com|access-date=2026-03-19}}</ref> == राजनयिक कार्य == चिकित्सा के अतिरिक्त, हसदाई इब्न शप्रुत ने उमय्यद खिलाफत के लिए राजनयिक कार्य किए। लैटिन भाषा के ज्ञान के कारण खलीफा ने उन्हें ईसाई राज्यों के साथ वार्ता के लिए दूत नियुक्त किया। 949 ईस्वी में, उन्होंने बीजान्टिन साम्राज्य के दूतों के साथ वार्ता में खिलाफत का प्रतिनिधित्व किया। इस वार्ता के दौरान, बीजान्टिन सम्राट ने यूनानी चिकित्सक डायोस्कोराइड्स की चिकित्सा पुस्तक की एक प्रति भेंट की। हसदाई ने एक यूनानी भिक्षु के साथ मिलकर इस ग्रंथ का अरबी में अनुवाद करने वाले दल का नेतृत्व किया। उत्तरी स्पेन के ईसाई राज्यों के साथ भी उन्होंने कूटनीतिक कार्य किए। उन्होंने नवारे की रानी टोडा के साथ एक समझौता किया। रानी टोडा के पोते, लियोन के पूर्व राजा सांचो प्रथम, अपने मोटापे के कारण सिंहासन खो चुके थे। हसदाई ने उनके मोटापे का उपचार किया। इसके पश्चात एक संधि हुई, जिसके तहत उमय्यद सेना की सहायता से सांचो प्रथम को उनका सिंहासन वापस दिलाया गया।<ref>{{Cite book |last=Gampel |first=Benjamin R. |year=1992 |chapter=Jews, Christians, and Muslims in Medieval Iberia: Convivencia through the Eyes of Sephardic Jews |editor-last=Mann |editor-first=Vivan B. |title=Convivencia: Jews, Muslims, and Christians in Medieval Spain |publisher=George Braziller, Inc. |location=New York}}</ref> == यहूदी शिक्षा का संरक्षण == हसदाई इब्न शप्रुत ने कोर्दोबा में यहूदी शिक्षा के विकास के लिए कार्य किया। उनके प्रयासों से पूर्वी अकादमियों (बेबीलोन) पर स्पेन के यहूदियों की निर्भरता कम हुई। उन्होंने पूर्वी क्षेत्रों से यहूदी धर्मग्रंथों की प्रतियां मंगवाईं और एक पुस्तकालय की स्थापना की। उन्होंने मेनाहेम बेन सरुक और दुनाश बेन लब्रत जैसे हिब्रू लेखकों को संरक्षण दिया, जिन्होंने हिब्रू भाषा और कविता की संरचना को व्यवस्थित करने का कार्य किया।<ref>{{Cite encyclopedia |last=Roth |first=Norman |year=2003 |title=Ibn Shaprut, Hasdai |editor-last=Gerli |editor-first=E. Michael |encyclopedia=Medieval Iberia: An Encyclopedia |publisher=Routledge}}</ref> == खजार पत्राचार == हसदाई का एक अन्य कार्य खजार साम्राज्य के साथ उनका पत्राचार है। खजार साम्राज्य काकेशस और पूर्वी यूरोप के बीच स्थित एक राज्य था, जिसके शासकों ने यहूदी धर्म अपना लिया था। जब हसदाई को पूर्वी व्यापारियों के माध्यम से इस राज्य के बारे में जानकारी मिली, तो उन्होंने उनके शासक राजा जोसेफ को एक पत्र भेजा। इस पत्र में उन्होंने अल-अंदलुस की स्थिति का वर्णन किया और खजार राज्य की स्थिति के बारे में जानकारी मांगी। राजा जोसेफ का उत्तर ऐतिहासिक अभिलेखागार में संरक्षित है। यह पत्राचार दसवीं शताब्दी की भू-राजनीति का एक ऐतिहासिक स्रोत है।<ref>{{Cite book|url=https://openlibrary.org/books/OL4259963M/Khazarian_Hebrew_documents_of_the_tenth_century|title=Khazarian Hebrew documents of the tenth century|last=Golb|first=Norman|date=1982|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-1221-9|location=Ithaca}}</ref> == मृत्यु == हसदाई इब्न शप्रुत का निधन लगभग 970 ईस्वी में कोर्दोबा में हुआ। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == ग्रंथ सूची == * {{Cite book |last=Golb |first=Norman |last2=Pritsak |first2=Omeljan |year=1982 |title=Khazarian Hebrew Documents of the Tenth Century |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca |isbn=0-8014-1221-8}} * {{Cite book |last=Gampel |first=Benjamin R. |year=1992 |chapter=Jews, Christians, and Muslims in Medieval Iberia: Convivencia through the Eyes of Sephardic Jews |editor-last=Mann |editor-first=Vivan B. |title=Convivencia: Jews, Muslims, and Christians in Medieval Spain |publisher=George Braziller, Inc. |location=New York}} * {{Cite encyclopedia |last=Roth |first=Norman |year=2003 |title=Ibn Shaprut, Hasdai |editor-last=Gerli |editor-first=E. Michael |encyclopedia=Medieval Iberia: An Encyclopedia |publisher=Routledge}} * {{Cite encyclopedia |editor-last=Roth |editor-first=Norman |year=2003 |title=Hasdai ibn Shaprut |encyclopedia=Medieval Jewish Civilization: An Encyclopedia |publisher=Routledge |isbn=9781315165394}} * {{Cite encyclopedia |editor-last=Singer |editor-first=Isidore |year=1901 |year-end=1906 |title=Hasdai (Abu Yusuf) ibn Shaprut |encyclopedia=The Jewish Encyclopedia |publisher=Funk & Wagnalls |location=New York}} * {{Cite book |last=Luzzatto |first=Filosseno |year=1852 |title=Notice sur Abou-Jousouf Hasdai ibn-Shaprout |location=Paris |language=fr}} * {{Cite book |last=Dozy |first=Reinhart |title=Geschichte der Mauren in Spanien |volume=2 |page=53 |language=de}} * {{Cite book |last=Carmoly |first=Eliakim |title=Histoire des Médecins Juifs |page=30 |language=fr}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q182498 विकिडाटा पर हसदाई इब्न शप्रुत] [[श्रेणी:970 में निधन]] [[श्रेणी:अल-अंदलुस के लोग]] [[श्रेणी:राजनयिक]] [[श्रेणी:10वीं शताब्दी के चिकित्सक]] [[श्रेणी:यहूदी इतिहास]] [[श्रेणी:स्पेन का इतिहास]] [[श्रेणी:2026 Wiki Loves Ramadan Contributions]] 646e9yrsxi1e28mcffnmixs85gqoqqw धुरंधर: द रिवेंज 0 1609873 6534389 6534174 2026-03-29T16:21:18Z संजीव कुमार 78022 [[Special:Diff/6533162|6533162]] से [[Special:Diff/6534174|6534174]] तक 14 अवतरण पूर्ववत किए 6534389 wikitext text/x-wiki {{आधार}}{{Infobox film | image = | caption = प्रचार पोस्टर | director = [[आदित्य धर]] | writer = <!--PER CREDITS--> आदित्य धर {{Infobox | decat=yes | child=yes | label1=अतिरिक्त पटकथा | data1=ओजास गौतम<br>शिवकुमार वी॰ पानिकर }} | producer = {{ubl|आदित्य धर|[[ज्योति देशपांडे]]|लोकेश धर}} | starring = {{ubl|[[रणवीर सिंह]]|[[अर्जुन रामपाल]]|[[संजय दत्त]]|[[आर माधवन]]|[[सारा अर्जुन]]|[[राकेश बेदी]]|[[गौरव गेरा]]|दानिश पंडोर}} | cinematography = विकाश नौलखा | editing = शिवकुमार वी॰ पानिकर | music = शास्वत सचदेवा | studio = {{ubl|[[जियो प्लेटफॉर्म्स|जियो स्टूडियो]]|बी62 स्टूडियोज़}} | distributor = जियो स्टूडियो | released = {{Film date|2026|3|19|df=y}} | runtime = 229 मिनट<ref name=CBFC>{{Cite web |first=फेनिल |last=सेटा |date=17 मार्च 2026 |title=EXCLUSIVE: CBFC reduces visuals in 4 violent scenes in Dhurandhar The Revenge by 34 seconds; censors abusive words |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-cbfc-reduces-visuals-4-violent-scenes-dhurandhar-revenge-34-seconds-censors-abusive-words/ |website=बॉलिवुड हंगामा |access-date=17 मार्च 2026}}</ref> | country = भारत | language = हिन्दी | budget = {{INR}}250–300 करोड़ ([[धुरंधर|पहले]] भाग के साथ)<ref> * {{cite web|title=Dhurandhar: 5 Box Office Records Set By The Film|url=https://www.news18.com/photogallery/movies/bollywood/dhurandhar-5-box-office-records-set-by-the-film-ws-l-9756397.html|work=[[न्यूज़ 18]]|date=8 दिसम्बर 2025|accessdate=27 दिसम्बर 2025|author1=निशा दुबे |author2=भास्वती सेनगुप्ता |archive-date=1 जनवरी 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260101105104/https://www.news18.com/photogallery/movies/bollywood/dhurandhar-5-box-office-records-set-by-the-film-ws-l-9756397.html|url-status=live}} * {{Cite web|date=3 दिसम्बर 2025|title=Dhurandhar Movie: Release Date, Trailer, Tickets price, Advance Booking, Box Office Collection Prediction, other details you need to know|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dhurandhar-movie-release-date-trailer-tickets-price-advance-booking-box-office-collection-prediction-other-details-you-need-to-know-10399381/|access-date=4 दिसम्बर 2025|website=[[इंडियन एक्सप्रेस]]|archive-date=3 दिसम्बर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203174258/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dhurandhar-movie-release-date-trailer-tickets-price-advance-booking-box-office-collection-prediction-other-details-you-need-to-know-10399381/|url-status=live}} * {{Cite web |date=23 मार्च 2026 |last=झा |first=सुभाष |title=Unrevealed facts on Dhurandhar: Aditya Dhar REVEALS entire budget and how both films combined became an 8-hour saga: "A scene that was meant to be for 10 seconds actually required 2 minutes" |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/unrevealed-facts-dhurandhar-aditya-dhar-reveals-entire-budget-films-combined-became-8-hour-saga-scene-meant-10-seconds-actually-required-2-minutes/ |work=[[बॉलीवुड हंगामा]] |access-date=23 मार्च 2026}} * {{Cite web|date=12 दिसम्बर 2025|title=Dhurandhar Eyes Rs 300 Crore By Weekend Despite "Revenue Loss" From No Gulf Release: Experts|url=https://www.ndtv.com/entertainment/dhurandhar-eyes-rs-300-crore-by-weekend-despite-revenue-loss-from-no-gulf-release-experts-9797457|access-date=13 दिसम्बर 2025|website=[[एनडीटीवी]]|author=तनिषा भट्टाचार्य |archive-date=13 दिसम्बर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251213162501/https://www.ndtv.com/entertainment/dhurandhar-eyes-rs-300-crore-by-weekend-despite-revenue-loss-from-no-gulf-release-experts-9797457|url-status=live}} </ref> | gross = {{INR|915.90 करोड़}}<ref name="BO">{{Cite web |access-date=22 मार्च 2026 |title=Dhurandhar The Revenge Box Office |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/dhurandhar-the-revenge/box-office/ |work=[[बॉलीवुड हंगामा]]}}</ref> }} '''''धुरंधर: द रिवेंज'''''{{efn|{{Translation|निष्ठावान}}}} सन् 2026 में प्रमोचित हिन्दी भाषा की भारतीय जासूसी [[एक्शन फिल्म|एक्शन]]-थ्रिलर दुष्प्रचार (प्रोपेगेंडा) फ़िल्म है। फ़िल्म का लेखन और निर्देशन [[आदित्य धर]] ने किया। फ़िल्म का निर्माण लोकेश धर और [[ज्योति देशपांडे]] ने [[जियो प्लेटफॉर्म्स|जियो स्टूडियोज़]] व बी62 स्टूडियोज़ के साथ किया है। यह सन् 2025 की ''[[धुरंधर]]'' नामक फ़िल्म की उत्तरकृती और इस शृंखला की अंतिम फ़िल्म है। फ़िल्म में [[रणवीर सिंह]], [[अर्जुन रामपाल]], [[संजय दत्त]], [[आर माधवन]], [[सारा अर्जुन]], [[राकेश बेदी]], [[गौरव गेरा]], दानिश पंडोर और [[मानव गोहिल]] ने मुख्य अभिनय किया है। इसके अतिरिक्त कुछ कलाकार इसके पूर्व भाग से भी इसमें जारी रहते हैं। फ़िल्म की कहानी एक भारतीय खुफिया जासूस के इर्द-गिर्द घुमती है जो [[२००८ के मुंबई हमले|26/11 के हमलों]] का बदला लेने और बड़े खतरों का सामना करने के साथ-साथ पाकिस्तानी शहर [[कराची]] के आपराधिक गिरोहों एवं पाकिस्तानी राजनीति में अपनी पैठ स्थापित करना जारी रखती है। फ़िल्म की कहानी थोड़ी-थोड़ी कुछ वास्तविक भूराजनैतिक घटनाओं एवं [[दक्षिण एशिया]] के संघर्षों से प्रेरित है। इनमें जहारत ल्यारी, [[भारतीय आम चुनाव, 2014|सन् 2014 के भारतीय आम चुनाव]], [[भारत के 500 और 1000 रुपये के नोटों का विमुद्रीकरण|भारत के सन् 2016 का विमुद्रीकरण]] और अन्य ऐसी ही घटनायें शामिल हैं। फ़िल्म का फ़िल्मांकन पिछले भाग के अंत के समय से ही जारी रहा और मुख्य फोटोग्राफी जुलाई 2024 में [[थाईलैण्ड]] की राजधानी [[बैंकॉक]] में आरम्भ होती है और अक्टूबर 2025 में पूरी हो जाती है। इसके अतिरिक्त इसका फ़िल्मांकन [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[चण्डीगढ़]], [[महाराष्ट्र]], [[लद्दाख़]], [[हिमाचल प्रदेश]] एवं [[थाईलैण्ड]] में की गयी जिनमें से कुछ भागों को [[पाकिस्तान|पाकिस्तानी-स्थानों]] के रूप में दिखाया गया है। फ़िल्म का संगीत शास्वत सचदेवा ने दिया और सिनेमैटोग्राफी विकाश नौलखा ने की। फ़िल्म का सम्पादन शिवकुमार वी॰ पानिकर ने किया। फ़िल्म 229 मिनट लम्बी है जो भारत की सबसे लम्बी फ़िल्मों में 8वें स्थान पर है।<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/movies/bollywood/ranveer-singhs-dhurandhar-the-revenge-receives-a-certificate-with-3-hr-49-min-runtime-ws-l-9982965.html|title=Ranveer Singh's Dhurandhar: The Revenge Receives A Certificate With 3 hr 49 min Runtime|website=न्यूज़18|access-date=17 मार्च 2026}}</ref> फ़िल्म को सिनेमाघरों में 19 मार्च 2026 में प्रमोचित किया गया जिस समय [[गुड़ी पड़वा]], [[उगादि]] और [[ईद उल-फ़ित्र|ईद]] मनाये जाते हैं। इसकी पूर्व कृति के अनुरूप फ़िल्म को मिश्रित समालोचनायें मिली जिसमें इसके कथानक और अभिनय के लिए सराहना मिली लेकिन इसपर राष्ट्रवादी मत-प्रचार के आरोप लगे जिनके लिए आलोचना का सामना करना पड़ा। फ़िल्म को [[खाड़ी सहयोग परिषद]] देशों द्वारा विभिन्न खाड़ी देशों में प्रतिबंधित किया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/explained-dhurandhar-part-1-2s-uae-gcc-ban-cost-much-lifetime-numbers-ghajini-stree-gangubai-kathiawadi/|title=Explained: How Dhurandhar part 1 and 2's UAE-GCC ban could cost as much as lifetime numbers of Ghajini, Stree, Gangubai Kathiawadi|website=बॉलीवुड हंगामा|access-date=17 मार्च 2026}}</ref> == कथानक == == टिप्पणी == {{Notelist}} ==सन्दर्भ== {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb title}} * {{Bollywood Hungama movie|dhurandhar-the-revenge}} * {{Rotten Tomatoes|dhurandhar_the_revenge}} {{Portal bar|भारत|फ़िल्म}} [[श्रेणी:भारतीय एक्शन फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय एक्शन ड्रामा फ़िल्में]] [[श्रेणी:जम्मू और कश्मीर पर आधारित फिल्में]] [[श्रेणी:2026 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय थ्रिलर फ़िल्में]] 29ba8ul3cjt4141ori6srpgpbqq4dow 6534433 6534389 2026-03-29T20:00:54Z ~2026-19618-64 917633 6534433 wikitext text/x-wiki {{आधार}}{{Infobox film | image = | caption = प्रचार पोस्टर | director = [[आदित्य धर]] | writer = <!--PER CREDITS--> आदित्य धर {{Infobox | decat=yes | child=yes | label1=अतिरिक्त पटकथा | data1=ओजास गौतम<br>शिवकुमार वी॰ पानिकर }} | producer = {{ubl|आदित्य धर|[[ज्योति देशपांडे]]|लोकेश धर}} | starring = {{ubl|[[रणवीर सिंह]]|[[अर्जुन रामपाल]]|[[संजय दत्त]]|[[आर माधवन]]|[[सारा अर्जुन]]|[[राकेश बेदी]]|[[गौरव गेरा]]|दानिश पंडोर}} | cinematography = विकाश नौलखा | editing = शिवकुमार वी॰ पानिकर | music = शास्वत सचदेवा | studio = {{ubl|[[जियो प्लेटफॉर्म्स|जियो स्टूडियो]]|बी62 स्टूडियोज़}} | distributor = जियो स्टूडियो | released = {{Film date|2026|3|19|df=y}} | runtime = 229 मिनट<ref name=CBFC>{{Cite web |first=फेनिल |last=सेटा |date=17 मार्च 2026 |title=EXCLUSIVE: CBFC reduces visuals in 4 violent scenes in Dhurandhar The Revenge by 34 seconds; censors abusive words |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-cbfc-reduces-visuals-4-violent-scenes-dhurandhar-revenge-34-seconds-censors-abusive-words/ |website=बॉलिवुड हंगामा |access-date=17 मार्च 2026}}</ref> | country = भारत | language = हिन्दी | budget = {{INR}}250–300 करोड़ ([[धुरंधर|पहले]] भाग के साथ)<ref> * {{cite web|title=Dhurandhar: 5 Box Office Records Set By The Film|url=https://www.news18.com/photogallery/movies/bollywood/dhurandhar-5-box-office-records-set-by-the-film-ws-l-9756397.html|work=[[न्यूज़ 18]]|date=8 दिसम्बर 2025|accessdate=27 दिसम्बर 2025|author1=निशा दुबे |author2=भास्वती सेनगुप्ता |archive-date=1 जनवरी 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260101105104/https://www.news18.com/photogallery/movies/bollywood/dhurandhar-5-box-office-records-set-by-the-film-ws-l-9756397.html|url-status=live}} * {{Cite web|date=3 दिसम्बर 2025|title=Dhurandhar Movie: Release Date, Trailer, Tickets price, Advance Booking, Box Office Collection Prediction, other details you need to know|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dhurandhar-movie-release-date-trailer-tickets-price-advance-booking-box-office-collection-prediction-other-details-you-need-to-know-10399381/|access-date=4 दिसम्बर 2025|website=[[इंडियन एक्सप्रेस]]|archive-date=3 दिसम्बर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203174258/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dhurandhar-movie-release-date-trailer-tickets-price-advance-booking-box-office-collection-prediction-other-details-you-need-to-know-10399381/|url-status=live}} * {{Cite web |date=23 मार्च 2026 |last=झा |first=सुभाष |title=Unrevealed facts on Dhurandhar: Aditya Dhar REVEALS entire budget and how both films combined became an 8-hour saga: "A scene that was meant to be for 10 seconds actually required 2 minutes" |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/unrevealed-facts-dhurandhar-aditya-dhar-reveals-entire-budget-films-combined-became-8-hour-saga-scene-meant-10-seconds-actually-required-2-minutes/ |work=[[बॉलीवुड हंगामा]] |access-date=23 मार्च 2026}} * {{Cite web|date=12 दिसम्बर 2025|title=Dhurandhar Eyes Rs 300 Crore By Weekend Despite "Revenue Loss" From No Gulf Release: Experts|url=https://www.ndtv.com/entertainment/dhurandhar-eyes-rs-300-crore-by-weekend-despite-revenue-loss-from-no-gulf-release-experts-9797457|access-date=13 दिसम्बर 2025|website=[[एनडीटीवी]]|author=तनिषा भट्टाचार्य |archive-date=13 दिसम्बर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251213162501/https://www.ndtv.com/entertainment/dhurandhar-eyes-rs-300-crore-by-weekend-despite-revenue-loss-from-no-gulf-release-experts-9797457|url-status=live}} </ref> | gross = {{INR|915.90 करोड़}}<ref name="BO">{{Cite web |access-date=22 मार्च 2026 |title=Dhurandhar The Revenge Box Office |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/dhurandhar-the-revenge/box-office/ |work=[[बॉलीवुड हंगामा]]}}</ref> }} '''''धुरंधर: द रिवेंज'''''{{efn|{{Translation|निष्ठावान}}}} सन् 2026 में प्रमोचित हिन्दी भाषा की भारतीय जासूसी [[एक्शन फिल्म|एक्शन]]-थ्रिलर फ़िल्म है। फ़िल्म का लेखन और निर्देशन [[आदित्य धर]] ने किया। फ़िल्म का निर्माण लोकेश धर और [[ज्योति देशपांडे]] ने [[जियो प्लेटफॉर्म्स|जियो स्टूडियोज़]] व बी62 स्टूडियोज़ के साथ किया है। यह सन् 2025 की ''[[धुरंधर]]'' नामक फ़िल्म की उत्तरकृती और इस शृंखला की अंतिम फ़िल्म है। फ़िल्म में [[रणवीर सिंह]], [[अर्जुन रामपाल]], [[संजय दत्त]], [[आर माधवन]], [[सारा अर्जुन]], [[राकेश बेदी]], [[गौरव गेरा]], दानिश पंडोर और [[मानव गोहिल]] ने मुख्य अभिनय किया है। इसके अतिरिक्त कुछ कलाकार इसके पूर्व भाग से भी इसमें जारी रहते हैं। फ़िल्म की कहानी एक भारतीय खुफिया जासूस के इर्द-गिर्द घुमती है जो [[२००८ के मुंबई हमले|26/11 के हमलों]] का बदला लेने और बड़े खतरों का सामना करने के साथ-साथ पाकिस्तानी शहर [[कराची]] के आपराधिक गिरोहों एवं पाकिस्तानी राजनीति में अपनी पैठ स्थापित करना जारी रखता है। फ़िल्म की कहानी थोड़ी-थोड़ी कुछ वास्तविक भूराजनैतिक घटनाओं एवं [[दक्षिण एशिया]] के संघर्षों से प्रेरित है। इनमें जहारत ल्यारी, [[भारतीय आम चुनाव, 2014|सन् 2014 के भारतीय आम चुनाव]], [[भारत के 500 और 1000 रुपये के नोटों का विमुद्रीकरण|भारत के सन् 2016 का विमुद्रीकरण]] और अन्य ऐसी ही घटनायें शामिल हैं। फ़िल्म का फ़िल्मांकन पिछले भाग के अंत के समय से ही जारी रहा और मुख्य फोटोग्राफी जुलाई 2024 में [[थाईलैण्ड]] की राजधानी [[बैंकॉक]] में आरम्भ होती है और अक्टूबर 2025 में पूरी हो जाती है। इसके अतिरिक्त इसका फ़िल्मांकन [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[चण्डीगढ़]], [[महाराष्ट्र]], [[लद्दाख़]], [[हिमाचल प्रदेश]] एवं [[थाईलैण्ड]] में की गयी जिनमें से कुछ भागों को [[पाकिस्तान|पाकिस्तानी-स्थानों]] के रूप में दिखाया गया है। फ़िल्म का संगीत शास्वत सचदेवा ने दिया और सिनेमैटोग्राफी विकाश नौलखा ने की। फ़िल्म का सम्पादन शिवकुमार वी॰ पानिकर ने किया। फ़िल्म 229 मिनट लम्बी है जो भारत की सबसे लम्बी फ़िल्मों में 8वें स्थान पर है।<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/movies/bollywood/ranveer-singhs-dhurandhar-the-revenge-receives-a-certificate-with-3-hr-49-min-runtime-ws-l-9982965.html|title=Ranveer Singh's Dhurandhar: The Revenge Receives A Certificate With 3 hr 49 min Runtime|website=न्यूज़18|access-date=17 मार्च 2026}}</ref> फ़िल्म को सिनेमाघरों में 19 मार्च 2026 में प्रमोचित किया गया जिस समय [[गुड़ी पड़वा]], [[उगादि]] और [[ईद उल-फ़ित्र|ईद]] मनाये जाते हैं। इसकी पूर्व कृति के अनुरूप फ़िल्म को मिश्रित समालोचनायें मिली जिसमें इसके कथानक और अभिनय के लिए सराहना मिली लेकिन इसपर राष्ट्रवादी मत-प्रचार के आरोप लगे जिनके लिए आलोचना का सामना करना पड़ा। फ़िल्म को [[खाड़ी सहयोग परिषद]] देशों द्वारा विभिन्न खाड़ी देशों में प्रतिबंधित किया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/explained-dhurandhar-part-1-2s-uae-gcc-ban-cost-much-lifetime-numbers-ghajini-stree-gangubai-kathiawadi/|title=Explained: How Dhurandhar part 1 and 2's UAE-GCC ban could cost as much as lifetime numbers of Ghajini, Stree, Gangubai Kathiawadi|website=बॉलीवुड हंगामा|access-date=17 मार्च 2026}}</ref> == कथानक == == टिप्पणी == {{Notelist}} ==सन्दर्भ== {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb title}} * {{Bollywood Hungama movie|dhurandhar-the-revenge}} * {{Rotten Tomatoes|dhurandhar_the_revenge}} {{Portal bar|भारत|फ़िल्म}} [[श्रेणी:भारतीय एक्शन फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय एक्शन ड्रामा फ़िल्में]] [[श्रेणी:जम्मू और कश्मीर पर आधारित फिल्में]] [[श्रेणी:2026 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय थ्रिलर फ़िल्में]] 75xrsbd6mcbqp2jnxaw0qxya3ikioht 6534444 6534433 2026-03-30T01:00:28Z The World Review 917411 Movie information 😀 6534444 wikitext text/x-wiki {{आधार}}{{Infobox film | image = | caption = प्रचार पोस्टर | director = [[आदित्य धर]] | writer = <!--PER CREDITS--> आदित्य धर {{Infobox | decat=yes | child=yes | label1=अतिरिक्त पटकथा | data1=ओजास गौतम<br>शिवकुमार वी॰ पानिकर }} | producer = {{ubl|आदित्य धर|[[ज्योति देशपांडे]]|लोकेश धर}} | starring = {{ubl|[[रणवीर सिंह]]|[[अर्जुन रामपाल]]|[[संजय दत्त]]|[[आर माधवन]]|[[सारा अर्जुन]]|[[राकेश बेदी]]|[[गौरव गेरा]]|दानिश पंडोर}} | cinematography = विकाश नौलखा | editing = शिवकुमार वी॰ पानिकर | music = शास्वत सचदेवा | studio = {{ubl|[[जियो प्लेटफॉर्म्स|जियो स्टूडियो]]|बी62 स्टूडियोज़}} | distributor = जियो स्टूडियो | released = {{Film date|2026|3|19|df=y}} | runtime = 229 मिनट<ref name=CBFC>{{Cite web |first=फेनिल |last=सेटा |date=17 मार्च 2026 |title=EXCLUSIVE: CBFC reduces visuals in 4 violent scenes in Dhurandhar The Revenge by 34 seconds; censors abusive words |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-cbfc-reduces-visuals-4-violent-scenes-dhurandhar-revenge-34-seconds-censors-abusive-words/ |website=बॉलिवुड हंगामा |access-date=17 मार्च 2026}}</ref> | country = भारत | language = हिन्दी | budget = {{INR}}250–300 करोड़ ([[धुरंधर|पहले]] भाग के साथ)<ref> * {{cite web|title=Dhurandhar: 5 Box Office Records Set By The Film|url=https://www.news18.com/photogallery/movies/bollywood/dhurandhar-5-box-office-records-set-by-the-film-ws-l-9756397.html|work=[[न्यूज़ 18]]|date=8 दिसम्बर 2025|accessdate=27 दिसम्बर 2025|author1=निशा दुबे |author2=भास्वती सेनगुप्ता |archive-date=1 जनवरी 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260101105104/https://www.news18.com/photogallery/movies/bollywood/dhurandhar-5-box-office-records-set-by-the-film-ws-l-9756397.html|url-status=live}} * {{Cite web|date=3 दिसम्बर 2025|title=Dhurandhar Movie: Release Date, Trailer, Tickets price, Advance Booking, Box Office Collection Prediction, other details you need to know|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dhurandhar-movie-release-date-trailer-tickets-price-advance-booking-box-office-collection-prediction-other-details-you-need-to-know-10399381/|access-date=4 दिसम्बर 2025|website=[[इंडियन एक्सप्रेस]]|archive-date=3 दिसम्बर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203174258/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dhurandhar-movie-release-date-trailer-tickets-price-advance-booking-box-office-collection-prediction-other-details-you-need-to-know-10399381/|url-status=live}} * {{Cite web |date=23 मार्च 2026 |last=झा |first=सुभाष |title=Unrevealed facts on Dhurandhar: Aditya Dhar REVEALS entire budget and how both films combined became an 8-hour saga: "A scene that was meant to be for 10 seconds actually required 2 minutes" |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/unrevealed-facts-dhurandhar-aditya-dhar-reveals-entire-budget-films-combined-became-8-hour-saga-scene-meant-10-seconds-actually-required-2-minutes/ |work=[[बॉलीवुड हंगामा]] |access-date=23 मार्च 2026}} * {{Cite web|date=12 दिसम्बर 2025|title=Dhurandhar Eyes Rs 300 Crore By Weekend Despite "Revenue Loss" From No Gulf Release: Experts|url=https://www.ndtv.com/entertainment/dhurandhar-eyes-rs-300-crore-by-weekend-despite-revenue-loss-from-no-gulf-release-experts-9797457|access-date=13 दिसम्बर 2025|website=[[एनडीटीवी]]|author=तनिषा भट्टाचार्य |archive-date=13 दिसम्बर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251213162501/https://www.ndtv.com/entertainment/dhurandhar-eyes-rs-300-crore-by-weekend-despite-revenue-loss-from-no-gulf-release-experts-9797457|url-status=live}} </ref> | gross = {{INR|915.90 करोड़}}<ref name="BO">{{Cite web |access-date=22 मार्च 2026 |title=Dhurandhar The Revenge Box Office |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/dhurandhar-the-revenge/box-office/ |work=[[बॉलीवुड हंगामा]]}}</ref> }} == कथानक == == टिप्पणी == {{Notelist}} ==सन्दर्भ== {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb title}} * {{Bollywood Hungama movie|dhurandhar-the-revenge}} * {{Rotten Tomatoes|dhurandhar_the_revenge}} {{Portal bar|भारत|फ़िल्म}} [[श्रेणी:भारतीय एक्शन फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय एक्शन ड्रामा फ़िल्में]] [[श्रेणी:जम्मू और कश्मीर पर आधारित फिल्में]] [[श्रेणी:2026 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय थ्रिलर फ़िल्में]] s0cz84ohwwa9l1nz1i0dr5g4pq572jr 6534445 6534444 2026-03-30T01:02:03Z The World Review 917411 Movie information 😄 6534445 wikitext text/x-wiki {{आधार}}{{Infobox film | image = | caption = प्रचार पोस्टरhtml.pdf.fbi | director = [[आदित्य धर]] | writer = <!--PER CREDITS--> आदित्य धर {{Infobox | decat=yes | child=yes | label1=अतिरिक्त पटकथा | data1=ओजास गौतम<br>शिवकुमार वी॰ पानिकर }} | producer = {{ubl|आदित्य धर|[[ज्योति देशपांडे]]|लोकेश धर}} | starring = {{ubl|[[रणवीर सिंह]]|[[अर्जुन रामपाल]]|[[संजय दत्त]]|[[आर माधवन]]|[[सारा अर्जुन]]|[[राकेश बेदी]]|[[गौरव गेरा]]|दानिश पंडोर}} | cinematography = विकाश नौलखा | editing = शिवकुमार वी॰ पानिकर | music = शास्वत सचदेवा | studio = {{ubl|[[जियो प्लेटफॉर्म्स|जियो स्टूडियो]]|बी62 स्टूडियोज़}} | distributor = जियो स्टूडियो | released = {{Film date|2026|3|19|df=y}} | runtime = 229 मिनट<ref name=CBFC>{{Cite web |first=फेनिल |last=सेटा |date=17 मार्च 2026 |title=EXCLUSIVE: CBFC reduces visuals in 4 violent scenes in Dhurandhar The Revenge by 34 seconds; censors abusive words |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-cbfc-reduces-visuals-4-violent-scenes-dhurandhar-revenge-34-seconds-censors-abusive-words/ |website=बॉलिवुड हंगामा |access-date=17 मार्च 2026}}</ref> | country = भारत | language = हिन्दी | budget = {{INR}}250–300 करोड़ ([[धुरंधर|पहले]] भाग के साथ)<ref> * {{cite web|title=Dhurandhar: 5 Box Office Records Set By The Film|url=https://www.news18.com/photogallery/movies/bollywood/dhurandhar-5-box-office-records-set-by-the-film-ws-l-9756397.html|work=[[न्यूज़ 18]]|date=8 दिसम्बर 2025|accessdate=27 दिसम्बर 2025|author1=निशा दुबे |author2=भास्वती सेनगुप्ता |archive-date=1 जनवरी 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260101105104/https://www.news18.com/photogallery/movies/bollywood/dhurandhar-5-box-office-records-set-by-the-film-ws-l-9756397.html|url-status=live}} * {{Cite web|date=3 दिसम्बर 2025|title=Dhurandhar Movie: Release Date, Trailer, Tickets price, Advance Booking, Box Office Collection Prediction, other details you need to know|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dhurandhar-movie-release-date-trailer-tickets-price-advance-booking-box-office-collection-prediction-other-details-you-need-to-know-10399381/|access-date=4 दिसम्बर 2025|website=[[इंडियन एक्सप्रेस]]|archive-date=3 दिसम्बर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203174258/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dhurandhar-movie-release-date-trailer-tickets-price-advance-booking-box-office-collection-prediction-other-details-you-need-to-know-10399381/|url-status=live}} * {{Cite web |date=23 मार्च 2026 |last=झा |first=सुभाष |title=Unrevealed facts on Dhurandhar: Aditya Dhar REVEALS entire budget and how both films combined became an 8-hour saga: "A scene that was meant to be for 10 seconds actually required 2 minutes" |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/unrevealed-facts-dhurandhar-aditya-dhar-reveals-entire-budget-films-combined-became-8-hour-saga-scene-meant-10-seconds-actually-required-2-minutes/ |work=[[बॉलीवुड हंगामा]] |access-date=23 मार्च 2026}} * {{Cite web|date=12 दिसम्बर 2025|title=Dhurandhar Eyes Rs 300 Crore By Weekend Despite "Revenue Loss" From No Gulf Release: Experts|url=https://www.ndtv.com/entertainment/dhurandhar-eyes-rs-300-crore-by-weekend-despite-revenue-loss-from-no-gulf-release-experts-9797457|access-date=13 दिसम्बर 2025|website=[[एनडीटीवी]]|author=तनिषा भट्टाचार्य |archive-date=13 दिसम्बर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251213162501/https://www.ndtv.com/entertainment/dhurandhar-eyes-rs-300-crore-by-weekend-despite-revenue-loss-from-no-gulf-release-experts-9797457|url-status=live}} </ref> | gross = {{INR|915.90 करोड़}}<ref name="BO">{{Cite web |access-date=22 मार्च 2026 |title=Dhurandhar The Revenge Box Office |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/dhurandhar-the-revenge/box-office/ |work=[[बॉलीवुड हंगामा]]}}</ref> }} == कथानक == == टिप्पणी == {{Notelist}} ==सन्दर्भ== {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb title}} * {{Bollywood Hungama movie|dhurandhar-the-revenge}} * {{Rotten Tomatoes|dhurandhar_the_revenge}} {{Portal bar|भारत|फ़िल्म}} [[श्रेणी:भारतीय एक्शन फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय एक्शन ड्रामा फ़िल्में]] [[श्रेणी:जम्मू और कश्मीर पर आधारित फिल्में]] [[श्रेणी:2026 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय थ्रिलर फ़िल्में]] tiw6ks8rvx641v4czazuratpmuidid3 6534446 6534445 2026-03-30T01:04:19Z The World Review 917411 Jio Studio information change 6534446 wikitext text/x-wiki {{आधार}}{{Infobox film | image = | caption = प्रचार पोस्टरhtml.pdf.fbi | director = [[आदित्य धर]] | writer = <!--PER CREDITS--> आदित्य धर {{Infobox | decat=yes | child=yes | label1=अतिरिक्त पटकथा | data1=ओजास गौतम<br>शिवकुमार वी॰ पानिकर }} | producer = {{ubl|आदित्य धर|[[ज्योति देशपांडे]]|लोकेश धर}} | starring = {{ubl|[[रणवीर सिंह]]|[[अर्जुन रामपाल]]|[[संजय दत्त]]|[[आर माधवन]]|[[सारा अर्जुन]]|[[राकेश बेदी]]|[[गौरव गेरा]]|दानिश पंडोर}} | cinematography = विकाश नौलखा | editing = शिवकुमार वी॰ पानिकर | music = शास्वत सचदेवा | studio = {{ubl|[[जियो प्लेटफॉर्म्स|जियो स्टूडियो]]|बी62 स्टूडियोज़}} | distributor = जियो स्टूडियो | released = {{Film date|2026|3|19|df=y}} | runtime = 229 मिनट<ref name=CBFC>{{Cite web |first=फेनिल |last=सेटा |date=17 मार्च 2026 |title=EXCLUSIVE: CBFC reduces visuals in 4 violent scenes in Dhurandhar The Revenge by 34 seconds; censors abusive words |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-cbfc-reduces-visuals-4-violent-scenes-dhurandhar-revenge-34-seconds-censors-abusive-words/ |website=बॉलिवुड हंगामा |access-date=17 मार्च 2026}}</ref> | country = भारत | language = हिन्दी | budget = {{INR}}250–300 करोड़ ([[धुरंधर|पहले]] भाग के साथ)<ref> * {{cite web|title=Dhurandhar: 5 Box Office Records Set By The Film|url=https://www.news18.com/photogallery/movies/bollywood/dhurandhar-5-box-office-records-set-by-the-film-ws-l-9756397.html|work=[[न्यूज़ 18]]|date=8 दिसम्बर 2025|accessdate=27 दिसम्बर 2025|author1=निशा दुबे |author2=भास्वती सेनगुप्ता |archive-date=1 जनवरी 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260101105104/https://www.news18.com/photogallery/movies/bollywood/dhurandhar-5-box-office-records-set-by-the-film-ws-l-9756397.html|url-status=live}} * {{Cite web|date=3 दिसम्बर 2025|title=Dhurandhar Movie: Release Date, Trailer, Tickets price, Advance Booking, Box Office Collection Prediction, other details you need to know|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dhurandhar-movie-release-date-trailer-tickets-price-advance-booking-box-office-collection-prediction-other-details-you-need-to-know-10399381/|access-date=4 दिसम्बर 2025|website=[[इंडियन एक्सप्रेस]]|archive-date=3 दिसम्बर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203174258/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dhurandhar-movie-release-date-trailer-tickets-price-advance-booking-box-office-collection-prediction-other-details-you-need-to-know-10399381/|url-status=live}} * {{Cite web |date=23 मार्च 2026 |last=झा |first=सुभाष |title=Unrevealed facts on Dhurandhar: Aditya Dhar REVEALS entire budget and how both films combined became an 8-hour saga: "A scene that was meant to be for 10 seconds actually required 2 minutes" |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/unrevealed-facts-dhurandhar-aditya-dhar-reveals-entire-budget-films-combined-became-8-hour-saga-scene-meant-10-seconds-actually-required-2-minutes/ |work=[[बॉलीवुड हंगामा]] |access-date=23 मार्च 2026}} * {{Cite web|date=12 दिसम्बर 2025|title=Dhurandhar Eyes Rs 300 Crore By Weekend Despite "Revenue Loss" From No Gulf Release: Experts|url=https://www.ndtv.com/entertainment/dhurandhar-eyes-rs-300-crore-by-weekend-despite-revenue-loss-from-no-gulf-release-experts-9797457|access-date=13 दिसम्बर 2025|website=[[एनडीटीवी]]|author=तनिषा भट्टाचार्य |archive-date=13 दिसम्बर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251213162501/https://www.ndtv.com/entertainment/dhurandhar-eyes-rs-300-crore-by-weekend-despite-revenue-loss-from-no-gulf-release-experts-9797457|url-status=live}} </ref> | gross = {{INR|915.90 करोड़}}<ref name="BO">{{Cite web |access-date=22 मार्च 2026 |title=Dhurandhar The Revenge Box Office |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/dhurandhar-the-revenge/box-office/ |work=[[बॉलीवुड हंगामा]]}}</ref> | Jio.Studio.com = Jio.Studio.com { jio.Private.limited.com }} == कथानक == == टिप्पणी == {{Notelist}} ==सन्दर्भ== {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb title}} * {{Bollywood Hungama movie|dhurandhar-the-revenge}} * {{Rotten Tomatoes|dhurandhar_the_revenge}} {{Portal bar|भारत|फ़िल्म}} [[श्रेणी:भारतीय एक्शन फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय एक्शन ड्रामा फ़िल्में]] [[श्रेणी:जम्मू और कश्मीर पर आधारित फिल्में]] [[श्रेणी:2026 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय थ्रिलर फ़िल्में]] 43j06chudaalsbal5wh939pyt2cxy7m 6534456 6534446 2026-03-30T02:50:13Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/संजीव कुमार|संजीव कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार|वार्ता]]) के अवतरण 6534389 पर पुनर्स्थापित : सुधार किया तथा बाकी सदस्यों की बर्बरता को हटाया 6534456 wikitext text/x-wiki {{आधार}}{{Infobox film | image = | caption = प्रचार पोस्टर | director = [[आदित्य धर]] | writer = <!--PER CREDITS--> आदित्य धर {{Infobox | decat=yes | child=yes | label1=अतिरिक्त पटकथा | data1=ओजास गौतम<br>शिवकुमार वी॰ पानिकर }} | producer = {{ubl|आदित्य धर|[[ज्योति देशपांडे]]|लोकेश धर}} | starring = {{ubl|[[रणवीर सिंह]]|[[अर्जुन रामपाल]]|[[संजय दत्त]]|[[आर माधवन]]|[[सारा अर्जुन]]|[[राकेश बेदी]]|[[गौरव गेरा]]|दानिश पंडोर}} | cinematography = विकाश नौलखा | editing = शिवकुमार वी॰ पानिकर | music = शास्वत सचदेवा | studio = {{ubl|[[जियो प्लेटफॉर्म्स|जियो स्टूडियो]]|बी62 स्टूडियोज़}} | distributor = जियो स्टूडियो | released = {{Film date|2026|3|19|df=y}} | runtime = 229 मिनट<ref name=CBFC>{{Cite web |first=फेनिल |last=सेटा |date=17 मार्च 2026 |title=EXCLUSIVE: CBFC reduces visuals in 4 violent scenes in Dhurandhar The Revenge by 34 seconds; censors abusive words |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-cbfc-reduces-visuals-4-violent-scenes-dhurandhar-revenge-34-seconds-censors-abusive-words/ |website=बॉलिवुड हंगामा |access-date=17 मार्च 2026}}</ref> | country = भारत | language = हिन्दी | budget = {{INR}}250–300 करोड़ ([[धुरंधर|पहले]] भाग के साथ)<ref> * {{cite web|title=Dhurandhar: 5 Box Office Records Set By The Film|url=https://www.news18.com/photogallery/movies/bollywood/dhurandhar-5-box-office-records-set-by-the-film-ws-l-9756397.html|work=[[न्यूज़ 18]]|date=8 दिसम्बर 2025|accessdate=27 दिसम्बर 2025|author1=निशा दुबे |author2=भास्वती सेनगुप्ता |archive-date=1 जनवरी 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260101105104/https://www.news18.com/photogallery/movies/bollywood/dhurandhar-5-box-office-records-set-by-the-film-ws-l-9756397.html|url-status=live}} * {{Cite web|date=3 दिसम्बर 2025|title=Dhurandhar Movie: Release Date, Trailer, Tickets price, Advance Booking, Box Office Collection Prediction, other details you need to know|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dhurandhar-movie-release-date-trailer-tickets-price-advance-booking-box-office-collection-prediction-other-details-you-need-to-know-10399381/|access-date=4 दिसम्बर 2025|website=[[इंडियन एक्सप्रेस]]|archive-date=3 दिसम्बर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203174258/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dhurandhar-movie-release-date-trailer-tickets-price-advance-booking-box-office-collection-prediction-other-details-you-need-to-know-10399381/|url-status=live}} * {{Cite web |date=23 मार्च 2026 |last=झा |first=सुभाष |title=Unrevealed facts on Dhurandhar: Aditya Dhar REVEALS entire budget and how both films combined became an 8-hour saga: "A scene that was meant to be for 10 seconds actually required 2 minutes" |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/unrevealed-facts-dhurandhar-aditya-dhar-reveals-entire-budget-films-combined-became-8-hour-saga-scene-meant-10-seconds-actually-required-2-minutes/ |work=[[बॉलीवुड हंगामा]] |access-date=23 मार्च 2026}} * {{Cite web|date=12 दिसम्बर 2025|title=Dhurandhar Eyes Rs 300 Crore By Weekend Despite "Revenue Loss" From No Gulf Release: Experts|url=https://www.ndtv.com/entertainment/dhurandhar-eyes-rs-300-crore-by-weekend-despite-revenue-loss-from-no-gulf-release-experts-9797457|access-date=13 दिसम्बर 2025|website=[[एनडीटीवी]]|author=तनिषा भट्टाचार्य |archive-date=13 दिसम्बर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251213162501/https://www.ndtv.com/entertainment/dhurandhar-eyes-rs-300-crore-by-weekend-despite-revenue-loss-from-no-gulf-release-experts-9797457|url-status=live}} </ref> | gross = {{INR|915.90 करोड़}}<ref name="BO">{{Cite web |access-date=22 मार्च 2026 |title=Dhurandhar The Revenge Box Office |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/dhurandhar-the-revenge/box-office/ |work=[[बॉलीवुड हंगामा]]}}</ref> }} '''''धुरंधर: द रिवेंज'''''{{efn|{{Translation|निष्ठावान}}}} सन् 2026 में प्रमोचित हिन्दी भाषा की भारतीय जासूसी [[एक्शन फिल्म|एक्शन]]-थ्रिलर दुष्प्रचार (प्रोपेगेंडा) फ़िल्म है। फ़िल्म का लेखन और निर्देशन [[आदित्य धर]] ने किया। फ़िल्म का निर्माण लोकेश धर और [[ज्योति देशपांडे]] ने [[जियो प्लेटफॉर्म्स|जियो स्टूडियोज़]] व बी62 स्टूडियोज़ के साथ किया है। यह सन् 2025 की ''[[धुरंधर]]'' नामक फ़िल्म की उत्तरकृती और इस शृंखला की अंतिम फ़िल्म है। फ़िल्म में [[रणवीर सिंह]], [[अर्जुन रामपाल]], [[संजय दत्त]], [[आर माधवन]], [[सारा अर्जुन]], [[राकेश बेदी]], [[गौरव गेरा]], दानिश पंडोर और [[मानव गोहिल]] ने मुख्य अभिनय किया है। इसके अतिरिक्त कुछ कलाकार इसके पूर्व भाग से भी इसमें जारी रहते हैं। फ़िल्म की कहानी एक भारतीय खुफिया जासूस के इर्द-गिर्द घुमती है जो [[२००८ के मुंबई हमले|26/11 के हमलों]] का बदला लेने और बड़े खतरों का सामना करने के साथ-साथ पाकिस्तानी शहर [[कराची]] के आपराधिक गिरोहों एवं पाकिस्तानी राजनीति में अपनी पैठ स्थापित करना जारी रखती है। फ़िल्म की कहानी थोड़ी-थोड़ी कुछ वास्तविक भूराजनैतिक घटनाओं एवं [[दक्षिण एशिया]] के संघर्षों से प्रेरित है। इनमें जहारत ल्यारी, [[भारतीय आम चुनाव, 2014|सन् 2014 के भारतीय आम चुनाव]], [[भारत के 500 और 1000 रुपये के नोटों का विमुद्रीकरण|भारत के सन् 2016 का विमुद्रीकरण]] और अन्य ऐसी ही घटनायें शामिल हैं। फ़िल्म का फ़िल्मांकन पिछले भाग के अंत के समय से ही जारी रहा और मुख्य फोटोग्राफी जुलाई 2024 में [[थाईलैण्ड]] की राजधानी [[बैंकॉक]] में आरम्भ होती है और अक्टूबर 2025 में पूरी हो जाती है। इसके अतिरिक्त इसका फ़िल्मांकन [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[चण्डीगढ़]], [[महाराष्ट्र]], [[लद्दाख़]], [[हिमाचल प्रदेश]] एवं [[थाईलैण्ड]] में की गयी जिनमें से कुछ भागों को [[पाकिस्तान|पाकिस्तानी-स्थानों]] के रूप में दिखाया गया है। फ़िल्म का संगीत शास्वत सचदेवा ने दिया और सिनेमैटोग्राफी विकाश नौलखा ने की। फ़िल्म का सम्पादन शिवकुमार वी॰ पानिकर ने किया। फ़िल्म 229 मिनट लम्बी है जो भारत की सबसे लम्बी फ़िल्मों में 8वें स्थान पर है।<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/movies/bollywood/ranveer-singhs-dhurandhar-the-revenge-receives-a-certificate-with-3-hr-49-min-runtime-ws-l-9982965.html|title=Ranveer Singh's Dhurandhar: The Revenge Receives A Certificate With 3 hr 49 min Runtime|website=न्यूज़18|access-date=17 मार्च 2026}}</ref> फ़िल्म को सिनेमाघरों में 19 मार्च 2026 में प्रमोचित किया गया जिस समय [[गुड़ी पड़वा]], [[उगादि]] और [[ईद उल-फ़ित्र|ईद]] मनाये जाते हैं। इसकी पूर्व कृति के अनुरूप फ़िल्म को मिश्रित समालोचनायें मिली जिसमें इसके कथानक और अभिनय के लिए सराहना मिली लेकिन इसपर राष्ट्रवादी मत-प्रचार के आरोप लगे जिनके लिए आलोचना का सामना करना पड़ा। फ़िल्म को [[खाड़ी सहयोग परिषद]] देशों द्वारा विभिन्न खाड़ी देशों में प्रतिबंधित किया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/explained-dhurandhar-part-1-2s-uae-gcc-ban-cost-much-lifetime-numbers-ghajini-stree-gangubai-kathiawadi/|title=Explained: How Dhurandhar part 1 and 2's UAE-GCC ban could cost as much as lifetime numbers of Ghajini, Stree, Gangubai Kathiawadi|website=बॉलीवुड हंगामा|access-date=17 मार्च 2026}}</ref> == कथानक == == टिप्पणी == {{Notelist}} ==सन्दर्भ== {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb title}} * {{Bollywood Hungama movie|dhurandhar-the-revenge}} * {{Rotten Tomatoes|dhurandhar_the_revenge}} {{Portal bar|भारत|फ़िल्म}} [[श्रेणी:भारतीय एक्शन फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय एक्शन ड्रामा फ़िल्में]] [[श्रेणी:जम्मू और कश्मीर पर आधारित फिल्में]] [[श्रेणी:2026 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय थ्रिलर फ़िल्में]] 29ba8ul3cjt4141ori6srpgpbqq4dow 6534509 6534456 2026-03-30T05:10:56Z ~2026-19754-05 917631 /* पात्र */ नया अनुभाग 6534509 wikitext text/x-wiki {{आधार}}{{Infobox film | image = | caption = प्रचार पोस्टर | director = [[आदित्य धर]] | writer = <!--PER CREDITS--> आदित्य धर {{Infobox | decat=yes | child=yes | label1=अतिरिक्त पटकथा | data1=ओजास गौतम<br>शिवकुमार वी॰ पानिकर }} | producer = {{ubl|आदित्य धर|[[ज्योति देशपांडे]]|लोकेश धर}} | starring = {{ubl|[[रणवीर सिंह]]|[[अर्जुन रामपाल]]|[[संजय दत्त]]|[[आर माधवन]]|[[सारा अर्जुन]]|[[राकेश बेदी]]|[[गौरव गेरा]]|दानिश पंडोर}} | cinematography = विकाश नौलखा | editing = शिवकुमार वी॰ पानिकर | music = शास्वत सचदेवा | studio = {{ubl|[[जियो प्लेटफॉर्म्स|जियो स्टूडियो]]|बी62 स्टूडियोज़}} | distributor = जियो स्टूडियो | released = {{Film date|2026|3|19|df=y}} | runtime = 229 मिनट<ref name=CBFC>{{Cite web |first=फेनिल |last=सेटा |date=17 मार्च 2026 |title=EXCLUSIVE: CBFC reduces visuals in 4 violent scenes in Dhurandhar The Revenge by 34 seconds; censors abusive words |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-cbfc-reduces-visuals-4-violent-scenes-dhurandhar-revenge-34-seconds-censors-abusive-words/ |website=बॉलिवुड हंगामा |access-date=17 मार्च 2026}}</ref> | country = भारत | language = हिन्दी | budget = {{INR}}250–300 करोड़ ([[धुरंधर|पहले]] भाग के साथ)<ref> * {{cite web|title=Dhurandhar: 5 Box Office Records Set By The Film|url=https://www.news18.com/photogallery/movies/bollywood/dhurandhar-5-box-office-records-set-by-the-film-ws-l-9756397.html|work=[[न्यूज़ 18]]|date=8 दिसम्बर 2025|accessdate=27 दिसम्बर 2025|author1=निशा दुबे |author2=भास्वती सेनगुप्ता |archive-date=1 जनवरी 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260101105104/https://www.news18.com/photogallery/movies/bollywood/dhurandhar-5-box-office-records-set-by-the-film-ws-l-9756397.html|url-status=live}} * {{Cite web|date=3 दिसम्बर 2025|title=Dhurandhar Movie: Release Date, Trailer, Tickets price, Advance Booking, Box Office Collection Prediction, other details you need to know|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dhurandhar-movie-release-date-trailer-tickets-price-advance-booking-box-office-collection-prediction-other-details-you-need-to-know-10399381/|access-date=4 दिसम्बर 2025|website=[[इंडियन एक्सप्रेस]]|archive-date=3 दिसम्बर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203174258/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dhurandhar-movie-release-date-trailer-tickets-price-advance-booking-box-office-collection-prediction-other-details-you-need-to-know-10399381/|url-status=live}} * {{Cite web |date=23 मार्च 2026 |last=झा |first=सुभाष |title=Unrevealed facts on Dhurandhar: Aditya Dhar REVEALS entire budget and how both films combined became an 8-hour saga: "A scene that was meant to be for 10 seconds actually required 2 minutes" |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/unrevealed-facts-dhurandhar-aditya-dhar-reveals-entire-budget-films-combined-became-8-hour-saga-scene-meant-10-seconds-actually-required-2-minutes/ |work=[[बॉलीवुड हंगामा]] |access-date=23 मार्च 2026}} * {{Cite web|date=12 दिसम्बर 2025|title=Dhurandhar Eyes Rs 300 Crore By Weekend Despite "Revenue Loss" From No Gulf Release: Experts|url=https://www.ndtv.com/entertainment/dhurandhar-eyes-rs-300-crore-by-weekend-despite-revenue-loss-from-no-gulf-release-experts-9797457|access-date=13 दिसम्बर 2025|website=[[एनडीटीवी]]|author=तनिषा भट्टाचार्य |archive-date=13 दिसम्बर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251213162501/https://www.ndtv.com/entertainment/dhurandhar-eyes-rs-300-crore-by-weekend-despite-revenue-loss-from-no-gulf-release-experts-9797457|url-status=live}} </ref> | gross = {{INR|915.90 करोड़}}<ref name="BO">{{Cite web |access-date=22 मार्च 2026 |title=Dhurandhar The Revenge Box Office |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/dhurandhar-the-revenge/box-office/ |work=[[बॉलीवुड हंगामा]]}}</ref> }} '''''धुरंधर: द रिवेंज'''''{{efn|{{Translation|निष्ठावान}}}} सन् 2026 में प्रमोचित हिन्दी भाषा की भारतीय जासूसी [[एक्शन फिल्म|एक्शन]]-थ्रिलर दुष्प्रचार (प्रोपेगेंडा) फ़िल्म है। फ़िल्म का लेखन और निर्देशन [[आदित्य धर]] ने किया। फ़िल्म का निर्माण लोकेश धर और [[ज्योति देशपांडे]] ने [[जियो प्लेटफॉर्म्स|जियो स्टूडियोज़]] व बी62 स्टूडियोज़ के साथ किया है। यह सन् 2025 की ''[[धुरंधर]]'' नामक फ़िल्म की उत्तरकृती और इस शृंखला की अंतिम फ़िल्म है। फ़िल्म में [[रणवीर सिंह]], [[अर्जुन रामपाल]], [[संजय दत्त]], [[आर माधवन]], [[सारा अर्जुन]], [[राकेश बेदी]], [[गौरव गेरा]], दानिश पंडोर और [[मानव गोहिल]] ने मुख्य अभिनय किया है। इसके अतिरिक्त कुछ कलाकार इसके पूर्व भाग से भी इसमें जारी रहते हैं। फ़िल्म की कहानी एक भारतीय खुफिया जासूस के इर्द-गिर्द घुमती है जो [[२००८ के मुंबई हमले|26/11 के हमलों]] का बदला लेने और बड़े खतरों का सामना करने के साथ-साथ पाकिस्तानी शहर [[कराची]] के आपराधिक गिरोहों एवं पाकिस्तानी राजनीति में अपनी पैठ स्थापित करना जारी रखती है। फ़िल्म की कहानी थोड़ी-थोड़ी कुछ वास्तविक भूराजनैतिक घटनाओं एवं [[दक्षिण एशिया]] के संघर्षों से प्रेरित है। इनमें जहारत ल्यारी, [[भारतीय आम चुनाव, 2014|सन् 2014 के भारतीय आम चुनाव]], [[भारत के 500 और 1000 रुपये के नोटों का विमुद्रीकरण|भारत के सन् 2016 का विमुद्रीकरण]] और अन्य ऐसी ही घटनायें शामिल हैं। फ़िल्म का फ़िल्मांकन पिछले भाग के अंत के समय से ही जारी रहा और मुख्य फोटोग्राफी जुलाई 2024 में [[थाईलैण्ड]] की राजधानी [[बैंकॉक]] में आरम्भ होती है और अक्टूबर 2025 में पूरी हो जाती है। इसके अतिरिक्त इसका फ़िल्मांकन [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[चण्डीगढ़]], [[महाराष्ट्र]], [[लद्दाख़]], [[हिमाचल प्रदेश]] एवं [[थाईलैण्ड]] में की गयी जिनमें से कुछ भागों को [[पाकिस्तान|पाकिस्तानी-स्थानों]] के रूप में दिखाया गया है। फ़िल्म का संगीत शास्वत सचदेवा ने दिया और सिनेमैटोग्राफी विकाश नौलखा ने की। फ़िल्म का सम्पादन शिवकुमार वी॰ पानिकर ने किया। फ़िल्म 229 मिनट लम्बी है जो भारत की सबसे लम्बी फ़िल्मों में 8वें स्थान पर है।<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/movies/bollywood/ranveer-singhs-dhurandhar-the-revenge-receives-a-certificate-with-3-hr-49-min-runtime-ws-l-9982965.html|title=Ranveer Singh's Dhurandhar: The Revenge Receives A Certificate With 3 hr 49 min Runtime|website=न्यूज़18|access-date=17 मार्च 2026}}</ref> फ़िल्म को सिनेमाघरों में 19 मार्च 2026 में प्रमोचित किया गया जिस समय [[गुड़ी पड़वा]], [[उगादि]] और [[ईद उल-फ़ित्र|ईद]] मनाये जाते हैं। इसकी पूर्व कृति के अनुरूप फ़िल्म को मिश्रित समालोचनायें मिली जिसमें इसके कथानक और अभिनय के लिए सराहना मिली लेकिन इसपर राष्ट्रवादी मत-प्रचार के आरोप लगे जिनके लिए आलोचना का सामना करना पड़ा। फ़िल्म को [[खाड़ी सहयोग परिषद]] देशों द्वारा विभिन्न खाड़ी देशों में प्रतिबंधित किया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/explained-dhurandhar-part-1-2s-uae-gcc-ban-cost-much-lifetime-numbers-ghajini-stree-gangubai-kathiawadi/|title=Explained: How Dhurandhar part 1 and 2's UAE-GCC ban could cost as much as lifetime numbers of Ghajini, Stree, Gangubai Kathiawadi|website=बॉलीवुड हंगामा|access-date=17 मार्च 2026}}</ref> == कथानक == == पात्र == * [[रणवीर सिंह]] – हमज़ा अली माज़री / जसकीरत सिंह रांगी, [[पंजाब रेजिमेंट]] * [[अर्जुन रामपाल]] – मेजर इक़बाल, [[इंटर-सर्विसेस इंटेलिजेंस|आईएसआई]] ([[इलियास कश्मीरी]] और [[२००८ के मुंबई हमले|मेजर इक़बाल]] पर आधारित)<ref>{{Cite web|url=https://openthemagazine.com/entertainment/dhurandhar-framing-the-new-nation|title=Dhurandhar: Framing the New Nation|last=देशपांडे|first=राजीव|date=25 दिसम्बर 2025|website=ओपन|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251225151650/https://openthemagazine.com/entertainment/dhurandhar-framing-the-new-nation|archive-date=25 दिसम्बर 2025|access-date=27 जनवरी 2026|quote=The development of the character of ISI's Major Iqbal essayed by Arjun Rampal is based on the shadowy handler of 26/11 plotter [[डेविड हेडली|David Coleman Headley]], a Pakistani American, who surveyed the targets of the Mumbai attacks. Major Iqbal finds mention in the affidavits filed by the Federal Bureau of Investigation (FBI).|url-status=live}}</ref> * [[संजय दत्त]] – वरिष्ठ पुलिस अधीक्षक चौधरी असलम, ल्यारी टास्क फोर्स (एलटीएफ), सिंध पुलिस * [[आर माधवन]] – अजय सान्याल, इंटेलिजेंस ब्यूरो के निर्देशक ([[अजीत डोभाल]] पर आधारित) * [[सारा अर्जुन]] – यालिना जमाली, हमज़ा की पत्नी * [[राकेश बेदी]] – जमील जमाली, यालिना के पिता; भारतीय जासूस और [[पाकिस्तान पीपल्स पार्टी|पाकिस्तान अवामी पार्टी]] (पीएपी) के वरिष्ठ राजनेता तथा पाकिस्तान नेशनल असेम्बली के सदस्य (नाबिल गोबोल पर आधारित)<ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/entertainment/exclusive-rakesh-bedi-on-ranveer-singh-starrer-dhurandhar-i-play-a-real-character-a-pakistani-politician-but-i-dont-know-the-story-of-major-mohit-sharma-13956299.html|title=EXCLUSIVE Rakesh Bedi on Ranveer Singh's 'Dhurandhar': 'I play a real character; a Pakistani politician, but I don't know the story of Major Mohit Sharma'|work=फर्स्टपोस्ट|archive-url=https://web.archive.org/web/20251205221712/https://www.firstpost.com/entertainment/exclusive-rakesh-bedi-on-ranveer-singh-starrer-dhurandhar-i-play-a-real-character-a-pakistani-politician-but-i-dont-know-the-story-of-major-mohit-sharma-13956299.html|archive-date=5 दिसम्बर 2025|access-date=6 दिसम्बर 2025|url-status=live}}</ref> * [[गौरव गेरा]] – मोहमद आलम, ल्यारी का एक फलरस दुकानदार व हमजा का आदमी। * [[मानव गोहिल]] – सुशान्त बंसल, इंटेलिजेंस ब्यूरो के निर्देशक * दानिश पंडोर – [[उज़ैर बलोच]], [[बलोच लोग|बलोच]] गैंक का नेता * बिमल ओबेरॉय – शिरानी, [[बलूचिस्तान मुक्ति सेना]] (बीयूएफ) के नेता * दानिश इक़बाल – [[दाउद इब्राहिम]] / बड़े साहब<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/revealed-not-emraan-hashmi-akshay-kumar-actor-plays-bade-sahab-dhurandhar-revenge/|title=REVEALED: Not Emraan Hashmi or Akshay Kumar, this actor plays Bade Sahab in Dhurandhar The Revenge|website=Bollywood Hungama|access-date=18 March 2026}}</ref> * [[राजेन्द्रनाथ ज़ुत्शी|राज ज़ुत्सी]] – [[लेफ्टिनेंट जनरल]] शम्साद हसन, आईएसआई के महानिदेशक * उदयबीर संधु – गुरबाज़ "पिंडा" सिंह (हरविन्दर सिंह संधू "रिंदा" पर आधारित) * मुस्तफ़ा अहमद – रिज़वान शाह * मधुरजीत साड़घी – प्रबनीत कौर रांगी, जसकीरत की माँ * गितिका गंजु धर – शबनम जमाली, जमील की पत्नी * आदित्य उप्पल – सहायक पुलिस अधीक्षक उमर हैदर ([[उमर शाहिद हामिद]] पर आधारित), एलटीएफ * सलीम सिद्धिक़ी – आतिफ़ अहमद ([[अतीक अहमद]] पर आधारित) * राम चन्देर – अशफ़ाक़ अहमद ([[खालिद अज़ीम]] पर आधारित) * अश्विन धर – अरशद पप्पू, [[पठान]] गैंग का नेता * अभय अरोड़ा – यासीर आराफ़ात, पप्पू का छोटा भाई * अंकित सागर – जावेद खनानी, खनानी & कालिया इंटरनेशनल (केकेआई) के सह-संस्थापक * विनोद ठाड़ानी – [[आज़म चीमा]] * फ़ैज़ खान – [[साजिद मीर]] * संजय मेहता – [[अब्दुल सलाम भुट्टवी|अब्दुल भुट्टवी]] * राजेश डोगरा – [[अब्दुल रहमान मक्की]] * सुविन्दर विकी – [[ब्रिगेडियर]] जहांगीर, इक़बाल के पिता * [[सौम्या टंडन]] – उल्फ़त, रहमान की विधवा * उमर नाविद निर्बन – ज़ायन, हमज़ा और यलिना का बेटा * परी पंढेर – जसलीन कौर रांगी * हितिका बाली – हरलीन कौर रांगी * आशिष दुग्गल – [[विधानसभा सदस्य (भारत)|विधायक]] सुखविन्दर सिंह * भाषा सुम्बली – वकील वीना * विजेन्द्र सिंह – अमरजीत सिंह (परमजीत सिंह पंजवार पर आधारित) * विवेक सिन्हा – ज़हूर मिस्त्री (ज़ाहिद अखुंद पर आधारित) * अमनदीप सिंह – सनप्रीत सिंह "सन्नी डीवीडी" * मशहूर अमरोही – नवाब शाफिक़ ([[नवाज़ शरीफ़]] पर आधारित) * संजय मेहन्दिरत्ता – आकिब अली ज़रवारी, [[पाकिस्तान के राष्ट्रपति]] और पीएपी नेता ([[आसिफ अली ज़रदारी]] पर आधारित) * हिमांशु गोखानी – [[पुलिस महानिदेशक]] संजय कुमार, [[उत्तर प्रदेश पुलिस]] (डीजीपी प्रशान्त कुमार पर आधारित) * [[अक्षय खन्ना]] – [[रहमान डकैत]] (शारीरिक बनावट) * [[यामी गौतम]] – शाज़िया बानो (कैमियो उपस्थिति) == टिप्पणी == {{Notelist}} ==सन्दर्भ== {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb title}} * {{Bollywood Hungama movie|dhurandhar-the-revenge}} * {{Rotten Tomatoes|dhurandhar_the_revenge}} {{Portal bar|भारत|फ़िल्म}} [[श्रेणी:भारतीय एक्शन फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय एक्शन ड्रामा फ़िल्में]] [[श्रेणी:जम्मू और कश्मीर पर आधारित फिल्में]] [[श्रेणी:2026 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय थ्रिलर फ़िल्में]] baj3hmaungd3okk4mnge704176iymyy 6534546 6534509 2026-03-30T06:43:23Z ~2026-19614-51 917685 6534546 wikitext text/x-wiki {{आधार}}{{Infobox film | image = | caption = प्रचार पोस्टर | director = [[आदित्य धर]] | writer = <!--PER CREDITS--> आदित्य धर {{Infobox | decat=yes | child=yes | label1=अतिरिक्त पटकथा | data1=ओजास गौतम<br>शिवकुमार वी॰ पानिकर }} | producer = {{ubl|आदित्य धर|[[ज्योति देशपांडे]]|लोकेश धर}} | starring = {{ubl|[[रणवीर सिंह]]|[[अर्जुन रामपाल]]|[[संजय दत्त]]|[[आर माधवन]]|[[सारा अर्जुन]]|[[राकेश बेदी]]|[[गौरव गेरा]]|दानिश पंडोर}} | cinematography = विकाश नौलखा | editing = शिवकुमार वी॰ पानिकर | music = शास्वत सचदेवा | studio = {{ubl|[[जियो प्लेटफॉर्म्स|जियो स्टूडियो]]|बी62 स्टूडियोज़}} | distributor = जियो स्टूडियो | released = {{Film date|2026|3|19|df=y}} | runtime = 229 मिनट<ref name=CBFC>{{Cite web |first=फेनिल |last=सेटा |date=17 मार्च 2026 |title=EXCLUSIVE: CBFC reduces visuals in 4 violent scenes in Dhurandhar The Revenge by 34 seconds; censors abusive words |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-cbfc-reduces-visuals-4-violent-scenes-dhurandhar-revenge-34-seconds-censors-abusive-words/ |website=बॉलिवुड हंगामा |access-date=17 मार्च 2026}}</ref> | country = भारत | language = हिन्दी | budget = {{INR}}250–300 करोड़ ([[धुरंधर|पहले]] भाग के साथ)<ref> * {{cite web|title=Dhurandhar: 5 Box Office Records Set By The Film|url=https://www.news18.com/photogallery/movies/bollywood/dhurandhar-5-box-office-records-set-by-the-film-ws-l-9756397.html|work=[[न्यूज़ 18]]|date=8 दिसम्बर 2025|accessdate=27 दिसम्बर 2025|author1=निशा दुबे |author2=भास्वती सेनगुप्ता |archive-date=1 जनवरी 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260101105104/https://www.news18.com/photogallery/movies/bollywood/dhurandhar-5-box-office-records-set-by-the-film-ws-l-9756397.html|url-status=live}} * {{Cite web|date=3 दिसम्बर 2025|title=Dhurandhar Movie: Release Date, Trailer, Tickets price, Advance Booking, Box Office Collection Prediction, other details you need to know|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dhurandhar-movie-release-date-trailer-tickets-price-advance-booking-box-office-collection-prediction-other-details-you-need-to-know-10399381/|access-date=4 दिसम्बर 2025|website=[[इंडियन एक्सप्रेस]]|archive-date=3 दिसम्बर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203174258/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dhurandhar-movie-release-date-trailer-tickets-price-advance-booking-box-office-collection-prediction-other-details-you-need-to-know-10399381/|url-status=live}} * {{Cite web |date=23 मार्च 2026 |last=झा |first=सुभाष |title=Unrevealed facts on Dhurandhar: Aditya Dhar REVEALS entire budget and how both films combined became an 8-hour saga: "A scene that was meant to be for 10 seconds actually required 2 minutes" |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/unrevealed-facts-dhurandhar-aditya-dhar-reveals-entire-budget-films-combined-became-8-hour-saga-scene-meant-10-seconds-actually-required-2-minutes/ |work=[[बॉलीवुड हंगामा]] |access-date=23 मार्च 2026}} * {{Cite web|date=30 मार्च 2026|title=Dhurandhar Box Office Collection Day 2|url=https://www.bollybudget.com/2026/03/dhurandhar-box-office-collection-day-2.html|website=BollyBudget|access-date=30 मार्च 2026}} </ref> * {{Cite web|date=12 दिसम्बर 2025|title=Dhurandhar Eyes Rs 300 Crore By Weekend Despite "Revenue Loss" From No Gulf Release: Experts|url=https://www.ndtv.com/entertainment/dhurandhar-eyes-rs-300-crore-by-weekend-despite-revenue-loss-from-no-gulf-release-experts-9797457|access-date=13 दिसम्बर 2025|website=[[एनडीटीवी]]|author=तनिषा भट्टाचार्य |archive-date=13 दिसम्बर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251213162501/https://www.ndtv.com/entertainment/dhurandhar-eyes-rs-300-crore-by-weekend-despite-revenue-loss-from-no-gulf-release-experts-9797457|url-status=live}} | gross = {{INR|915.90 करोड़}}<ref name="BO">{{Cite web |access-date=22 मार्च 2026 |title=Dhurandhar The Revenge Box Office |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/dhurandhar-the-revenge/box-office/ |work=[[बॉलीवुड हंगामा]]}}</ref> }} '''''धुरंधर: द रिवेंज'''''{{efn|{{Translation|निष्ठावान}}}} सन् 2026 में प्रमोचित हिन्दी भाषा की भारतीय जासूसी [[एक्शन फिल्म|एक्शन]]-थ्रिलर दुष्प्रचार (प्रोपेगेंडा) फ़िल्म है। फ़िल्म का लेखन और निर्देशन [[आदित्य धर]] ने किया। फ़िल्म का निर्माण लोकेश धर और [[ज्योति देशपांडे]] ने [[जियो प्लेटफॉर्म्स|जियो स्टूडियोज़]] व बी62 स्टूडियोज़ के साथ किया है। यह सन् 2025 की ''[[धुरंधर]]'' नामक फ़िल्म की उत्तरकृती और इस शृंखला की अंतिम फ़िल्म है। फ़िल्म में [[रणवीर सिंह]], [[अर्जुन रामपाल]], [[संजय दत्त]], [[आर माधवन]], [[सारा अर्जुन]], [[राकेश बेदी]], [[गौरव गेरा]], दानिश पंडोर और [[मानव गोहिल]] ने मुख्य अभिनय किया है। इसके अतिरिक्त कुछ कलाकार इसके पूर्व भाग से भी इसमें जारी रहते हैं। फ़िल्म की कहानी एक भारतीय खुफिया जासूस के इर्द-गिर्द घुमती है जो [[२००८ के मुंबई हमले|26/11 के हमलों]] का बदला लेने और बड़े खतरों का सामना करने के साथ-साथ पाकिस्तानी शहर [[कराची]] के आपराधिक गिरोहों एवं पाकिस्तानी राजनीति में अपनी पैठ स्थापित करना जारी रखती है। फ़िल्म की कहानी थोड़ी-थोड़ी कुछ वास्तविक भूराजनैतिक घटनाओं एवं [[दक्षिण एशिया]] के संघर्षों से प्रेरित है। इनमें जहारत ल्यारी, [[भारतीय आम चुनाव, 2014|सन् 2014 के भारतीय आम चुनाव]], [[भारत के 500 और 1000 रुपये के नोटों का विमुद्रीकरण|भारत के सन् 2016 का विमुद्रीकरण]] और अन्य ऐसी ही घटनायें शामिल हैं। फ़िल्म का फ़िल्मांकन पिछले भाग के अंत के समय से ही जारी रहा और मुख्य फोटोग्राफी जुलाई 2024 में [[थाईलैण्ड]] की राजधानी [[बैंकॉक]] में आरम्भ होती है और अक्टूबर 2025 में पूरी हो जाती है। इसके अतिरिक्त इसका फ़िल्मांकन [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[चण्डीगढ़]], [[महाराष्ट्र]], [[लद्दाख़]], [[हिमाचल प्रदेश]] एवं [[थाईलैण्ड]] में की गयी जिनमें से कुछ भागों को [[पाकिस्तान|पाकिस्तानी-स्थानों]] के रूप में दिखाया गया है। फ़िल्म का संगीत शास्वत सचदेवा ने दिया और सिनेमैटोग्राफी विकाश नौलखा ने की। फ़िल्म का सम्पादन शिवकुमार वी॰ पानिकर ने किया। फ़िल्म 229 मिनट लम्बी है जो भारत की सबसे लम्बी फ़िल्मों में 8वें स्थान पर है।<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/movies/bollywood/ranveer-singhs-dhurandhar-the-revenge-receives-a-certificate-with-3-hr-49-min-runtime-ws-l-9982965.html|title=Ranveer Singh's Dhurandhar: The Revenge Receives A Certificate With 3 hr 49 min Runtime|website=न्यूज़18|access-date=17 मार्च 2026}}</ref> फ़िल्म को सिनेमाघरों में 19 मार्च 2026 में प्रमोचित किया गया जिस समय [[गुड़ी पड़वा]], [[उगादि]] और [[ईद उल-फ़ित्र|ईद]] मनाये जाते हैं। इसकी पूर्व कृति के अनुरूप फ़िल्म को मिश्रित समालोचनायें मिली जिसमें इसके कथानक और अभिनय के लिए सराहना मिली लेकिन इसपर राष्ट्रवादी मत-प्रचार के आरोप लगे जिनके लिए आलोचना का सामना करना पड़ा। फ़िल्म को [[खाड़ी सहयोग परिषद]] देशों द्वारा विभिन्न खाड़ी देशों में प्रतिबंधित किया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/explained-dhurandhar-part-1-2s-uae-gcc-ban-cost-much-lifetime-numbers-ghajini-stree-gangubai-kathiawadi/|title=Explained: How Dhurandhar part 1 and 2's UAE-GCC ban could cost as much as lifetime numbers of Ghajini, Stree, Gangubai Kathiawadi|website=बॉलीवुड हंगामा|access-date=17 मार्च 2026}}</ref> == कथानक == == पात्र == * [[रणवीर सिंह]] – हमज़ा अली माज़री / जसकीरत सिंह रांगी, [[पंजाब रेजिमेंट]] * [[अर्जुन रामपाल]] – मेजर इक़बाल, [[इंटर-सर्विसेस इंटेलिजेंस|आईएसआई]] ([[इलियास कश्मीरी]] और [[२००८ के मुंबई हमले|मेजर इक़बाल]] पर आधारित)<ref>{{Cite web|url=https://openthemagazine.com/entertainment/dhurandhar-framing-the-new-nation|title=Dhurandhar: Framing the New Nation|last=देशपांडे|first=राजीव|date=25 दिसम्बर 2025|website=ओपन|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251225151650/https://openthemagazine.com/entertainment/dhurandhar-framing-the-new-nation|archive-date=25 दिसम्बर 2025|access-date=27 जनवरी 2026|quote=The development of the character of ISI's Major Iqbal essayed by Arjun Rampal is based on the shadowy handler of 26/11 plotter [[डेविड हेडली|David Coleman Headley]], a Pakistani American, who surveyed the targets of the Mumbai attacks. Major Iqbal finds mention in the affidavits filed by the Federal Bureau of Investigation (FBI).|url-status=live}}</ref> * [[संजय दत्त]] – वरिष्ठ पुलिस अधीक्षक चौधरी असलम, ल्यारी टास्क फोर्स (एलटीएफ), सिंध पुलिस * [[आर माधवन]] – अजय सान्याल, इंटेलिजेंस ब्यूरो के निर्देशक ([[अजीत डोभाल]] पर आधारित) * [[सारा अर्जुन]] – यालिना जमाली, हमज़ा की पत्नी * [[राकेश बेदी]] – जमील जमाली, यालिना के पिता; भारतीय जासूस और [[पाकिस्तान पीपल्स पार्टी|पाकिस्तान अवामी पार्टी]] (पीएपी) के वरिष्ठ राजनेता तथा पाकिस्तान नेशनल असेम्बली के सदस्य (नाबिल गोबोल पर आधारित)<ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/entertainment/exclusive-rakesh-bedi-on-ranveer-singh-starrer-dhurandhar-i-play-a-real-character-a-pakistani-politician-but-i-dont-know-the-story-of-major-mohit-sharma-13956299.html|title=EXCLUSIVE Rakesh Bedi on Ranveer Singh's 'Dhurandhar': 'I play a real character; a Pakistani politician, but I don't know the story of Major Mohit Sharma'|work=फर्स्टपोस्ट|archive-url=https://web.archive.org/web/20251205221712/https://www.firstpost.com/entertainment/exclusive-rakesh-bedi-on-ranveer-singh-starrer-dhurandhar-i-play-a-real-character-a-pakistani-politician-but-i-dont-know-the-story-of-major-mohit-sharma-13956299.html|archive-date=5 दिसम्बर 2025|access-date=6 दिसम्बर 2025|url-status=live}}</ref> * [[गौरव गेरा]] – मोहमद आलम, ल्यारी का एक फलरस दुकानदार व हमजा का आदमी। * [[मानव गोहिल]] – सुशान्त बंसल, इंटेलिजेंस ब्यूरो के निर्देशक * दानिश पंडोर – [[उज़ैर बलोच]], [[बलोच लोग|बलोच]] गैंक का नेता * बिमल ओबेरॉय – शिरानी, [[बलूचिस्तान मुक्ति सेना]] (बीयूएफ) के नेता * दानिश इक़बाल – [[दाउद इब्राहिम]] / बड़े साहब<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/revealed-not-emraan-hashmi-akshay-kumar-actor-plays-bade-sahab-dhurandhar-revenge/|title=REVEALED: Not Emraan Hashmi or Akshay Kumar, this actor plays Bade Sahab in Dhurandhar The Revenge|website=Bollywood Hungama|access-date=18 March 2026}}</ref> * [[राजेन्द्रनाथ ज़ुत्शी|राज ज़ुत्सी]] – [[लेफ्टिनेंट जनरल]] शम्साद हसन, आईएसआई के महानिदेशक * उदयबीर संधु – गुरबाज़ "पिंडा" सिंह (हरविन्दर सिंह संधू "रिंदा" पर आधारित) * मुस्तफ़ा अहमद – रिज़वान शाह * मधुरजीत साड़घी – प्रबनीत कौर रांगी, जसकीरत की माँ * गितिका गंजु धर – शबनम जमाली, जमील की पत्नी * आदित्य उप्पल – सहायक पुलिस अधीक्षक उमर हैदर ([[उमर शाहिद हामिद]] पर आधारित), एलटीएफ * सलीम सिद्धिक़ी – आतिफ़ अहमद ([[अतीक अहमद]] पर आधारित) * राम चन्देर – अशफ़ाक़ अहमद ([[खालिद अज़ीम]] पर आधारित) * अश्विन धर – अरशद पप्पू, [[पठान]] गैंग का नेता * अभय अरोड़ा – यासीर आराफ़ात, पप्पू का छोटा भाई * अंकित सागर – जावेद खनानी, खनानी & कालिया इंटरनेशनल (केकेआई) के सह-संस्थापक * विनोद ठाड़ानी – [[आज़म चीमा]] * फ़ैज़ खान – [[साजिद मीर]] * संजय मेहता – [[अब्दुल सलाम भुट्टवी|अब्दुल भुट्टवी]] * राजेश डोगरा – [[अब्दुल रहमान मक्की]] * सुविन्दर विकी – [[ब्रिगेडियर]] जहांगीर, इक़बाल के पिता * [[सौम्या टंडन]] – उल्फ़त, रहमान की विधवा * उमर नाविद निर्बन – ज़ायन, हमज़ा और यलिना का बेटा * परी पंढेर – जसलीन कौर रांगी * हितिका बाली – हरलीन कौर रांगी * आशिष दुग्गल – [[विधानसभा सदस्य (भारत)|विधायक]] सुखविन्दर सिंह * भाषा सुम्बली – वकील वीना * विजेन्द्र सिंह – अमरजीत सिंह (परमजीत सिंह पंजवार पर आधारित) * विवेक सिन्हा – ज़हूर मिस्त्री (ज़ाहिद अखुंद पर आधारित) * अमनदीप सिंह – सनप्रीत सिंह "सन्नी डीवीडी" * मशहूर अमरोही – नवाब शाफिक़ ([[नवाज़ शरीफ़]] पर आधारित) * संजय मेहन्दिरत्ता – आकिब अली ज़रवारी, [[पाकिस्तान के राष्ट्रपति]] और पीएपी नेता ([[आसिफ अली ज़रदारी]] पर आधारित) * हिमांशु गोखानी – [[पुलिस महानिदेशक]] संजय कुमार, [[उत्तर प्रदेश पुलिस]] (डीजीपी प्रशान्त कुमार पर आधारित) * [[अक्षय खन्ना]] – [[रहमान डकैत]] (शारीरिक बनावट) * [[यामी गौतम]] – शाज़िया बानो (कैमियो उपस्थिति) == टिप्पणी == {{Notelist}} ==सन्दर्भ== {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb title}} * {{Bollywood Hungama movie|dhurandhar-the-revenge}} * {{Rotten Tomatoes|dhurandhar_the_revenge}} {{Portal bar|भारत|फ़िल्म}} [[श्रेणी:भारतीय एक्शन फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय एक्शन ड्रामा फ़िल्में]] [[श्रेणी:जम्मू और कश्मीर पर आधारित फिल्में]] [[श्रेणी:2026 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय थ्रिलर फ़िल्में]] fjcsmtawbjnk7r2lg3jpjg7q0dx4w1d 6534547 6534546 2026-03-30T06:45:12Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/~2026-19614-51|~2026-19614-51]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-19614-51|वार्ता]]) द्वारा 1 संपादन ~2026-19754-05के अंतिम अवतरण पर प्रत्यावर्तित किया गया 6534547 wikitext text/x-wiki {{आधार}}{{Infobox film | image = | caption = प्रचार पोस्टर | director = [[आदित्य धर]] | writer = <!--PER CREDITS--> आदित्य धर {{Infobox | decat=yes | child=yes | label1=अतिरिक्त पटकथा | data1=ओजास गौतम<br>शिवकुमार वी॰ पानिकर }} | producer = {{ubl|आदित्य धर|[[ज्योति देशपांडे]]|लोकेश धर}} | starring = {{ubl|[[रणवीर सिंह]]|[[अर्जुन रामपाल]]|[[संजय दत्त]]|[[आर माधवन]]|[[सारा अर्जुन]]|[[राकेश बेदी]]|[[गौरव गेरा]]|दानिश पंडोर}} | cinematography = विकाश नौलखा | editing = शिवकुमार वी॰ पानिकर | music = शास्वत सचदेवा | studio = {{ubl|[[जियो प्लेटफॉर्म्स|जियो स्टूडियो]]|बी62 स्टूडियोज़}} | distributor = जियो स्टूडियो | released = {{Film date|2026|3|19|df=y}} | runtime = 229 मिनट<ref name=CBFC>{{Cite web |first=फेनिल |last=सेटा |date=17 मार्च 2026 |title=EXCLUSIVE: CBFC reduces visuals in 4 violent scenes in Dhurandhar The Revenge by 34 seconds; censors abusive words |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-cbfc-reduces-visuals-4-violent-scenes-dhurandhar-revenge-34-seconds-censors-abusive-words/ |website=बॉलिवुड हंगामा |access-date=17 मार्च 2026}}</ref> | country = भारत | language = हिन्दी | budget = {{INR}}250–300 करोड़ ([[धुरंधर|पहले]] भाग के साथ)<ref> * {{cite web|title=Dhurandhar: 5 Box Office Records Set By The Film|url=https://www.news18.com/photogallery/movies/bollywood/dhurandhar-5-box-office-records-set-by-the-film-ws-l-9756397.html|work=[[न्यूज़ 18]]|date=8 दिसम्बर 2025|accessdate=27 दिसम्बर 2025|author1=निशा दुबे |author2=भास्वती सेनगुप्ता |archive-date=1 जनवरी 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260101105104/https://www.news18.com/photogallery/movies/bollywood/dhurandhar-5-box-office-records-set-by-the-film-ws-l-9756397.html|url-status=live}} * {{Cite web|date=3 दिसम्बर 2025|title=Dhurandhar Movie: Release Date, Trailer, Tickets price, Advance Booking, Box Office Collection Prediction, other details you need to know|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dhurandhar-movie-release-date-trailer-tickets-price-advance-booking-box-office-collection-prediction-other-details-you-need-to-know-10399381/|access-date=4 दिसम्बर 2025|website=[[इंडियन एक्सप्रेस]]|archive-date=3 दिसम्बर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203174258/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dhurandhar-movie-release-date-trailer-tickets-price-advance-booking-box-office-collection-prediction-other-details-you-need-to-know-10399381/|url-status=live}} * {{Cite web |date=23 मार्च 2026 |last=झा |first=सुभाष |title=Unrevealed facts on Dhurandhar: Aditya Dhar REVEALS entire budget and how both films combined became an 8-hour saga: "A scene that was meant to be for 10 seconds actually required 2 minutes" |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/unrevealed-facts-dhurandhar-aditya-dhar-reveals-entire-budget-films-combined-became-8-hour-saga-scene-meant-10-seconds-actually-required-2-minutes/ |work=[[बॉलीवुड हंगामा]] |access-date=23 मार्च 2026}} * {{Cite web|date=12 दिसम्बर 2025|title=Dhurandhar Eyes Rs 300 Crore By Weekend Despite "Revenue Loss" From No Gulf Release: Experts|url=https://www.ndtv.com/entertainment/dhurandhar-eyes-rs-300-crore-by-weekend-despite-revenue-loss-from-no-gulf-release-experts-9797457|access-date=13 दिसम्बर 2025|website=[[एनडीटीवी]]|author=तनिषा भट्टाचार्य |archive-date=13 दिसम्बर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251213162501/https://www.ndtv.com/entertainment/dhurandhar-eyes-rs-300-crore-by-weekend-despite-revenue-loss-from-no-gulf-release-experts-9797457|url-status=live}} </ref> | gross = {{INR|915.90 करोड़}}<ref name="BO">{{Cite web |access-date=22 मार्च 2026 |title=Dhurandhar The Revenge Box Office |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/dhurandhar-the-revenge/box-office/ |work=[[बॉलीवुड हंगामा]]}}</ref> }} '''''धुरंधर: द रिवेंज'''''{{efn|{{Translation|निष्ठावान}}}} सन् 2026 में प्रमोचित हिन्दी भाषा की भारतीय जासूसी [[एक्शन फिल्म|एक्शन]]-थ्रिलर दुष्प्रचार (प्रोपेगेंडा) फ़िल्म है। फ़िल्म का लेखन और निर्देशन [[आदित्य धर]] ने किया। फ़िल्म का निर्माण लोकेश धर और [[ज्योति देशपांडे]] ने [[जियो प्लेटफॉर्म्स|जियो स्टूडियोज़]] व बी62 स्टूडियोज़ के साथ किया है। यह सन् 2025 की ''[[धुरंधर]]'' नामक फ़िल्म की उत्तरकृती और इस शृंखला की अंतिम फ़िल्म है। फ़िल्म में [[रणवीर सिंह]], [[अर्जुन रामपाल]], [[संजय दत्त]], [[आर माधवन]], [[सारा अर्जुन]], [[राकेश बेदी]], [[गौरव गेरा]], दानिश पंडोर और [[मानव गोहिल]] ने मुख्य अभिनय किया है। इसके अतिरिक्त कुछ कलाकार इसके पूर्व भाग से भी इसमें जारी रहते हैं। फ़िल्म की कहानी एक भारतीय खुफिया जासूस के इर्द-गिर्द घुमती है जो [[२००८ के मुंबई हमले|26/11 के हमलों]] का बदला लेने और बड़े खतरों का सामना करने के साथ-साथ पाकिस्तानी शहर [[कराची]] के आपराधिक गिरोहों एवं पाकिस्तानी राजनीति में अपनी पैठ स्थापित करना जारी रखती है। फ़िल्म की कहानी थोड़ी-थोड़ी कुछ वास्तविक भूराजनैतिक घटनाओं एवं [[दक्षिण एशिया]] के संघर्षों से प्रेरित है। इनमें जहारत ल्यारी, [[भारतीय आम चुनाव, 2014|सन् 2014 के भारतीय आम चुनाव]], [[भारत के 500 और 1000 रुपये के नोटों का विमुद्रीकरण|भारत के सन् 2016 का विमुद्रीकरण]] और अन्य ऐसी ही घटनायें शामिल हैं। फ़िल्म का फ़िल्मांकन पिछले भाग के अंत के समय से ही जारी रहा और मुख्य फोटोग्राफी जुलाई 2024 में [[थाईलैण्ड]] की राजधानी [[बैंकॉक]] में आरम्भ होती है और अक्टूबर 2025 में पूरी हो जाती है। इसके अतिरिक्त इसका फ़िल्मांकन [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[चण्डीगढ़]], [[महाराष्ट्र]], [[लद्दाख़]], [[हिमाचल प्रदेश]] एवं [[थाईलैण्ड]] में की गयी जिनमें से कुछ भागों को [[पाकिस्तान|पाकिस्तानी-स्थानों]] के रूप में दिखाया गया है। फ़िल्म का संगीत शास्वत सचदेवा ने दिया और सिनेमैटोग्राफी विकाश नौलखा ने की। फ़िल्म का सम्पादन शिवकुमार वी॰ पानिकर ने किया। फ़िल्म 229 मिनट लम्बी है जो भारत की सबसे लम्बी फ़िल्मों में 8वें स्थान पर है।<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/movies/bollywood/ranveer-singhs-dhurandhar-the-revenge-receives-a-certificate-with-3-hr-49-min-runtime-ws-l-9982965.html|title=Ranveer Singh's Dhurandhar: The Revenge Receives A Certificate With 3 hr 49 min Runtime|website=न्यूज़18|access-date=17 मार्च 2026}}</ref> फ़िल्म को सिनेमाघरों में 19 मार्च 2026 में प्रमोचित किया गया जिस समय [[गुड़ी पड़वा]], [[उगादि]] और [[ईद उल-फ़ित्र|ईद]] मनाये जाते हैं। इसकी पूर्व कृति के अनुरूप फ़िल्म को मिश्रित समालोचनायें मिली जिसमें इसके कथानक और अभिनय के लिए सराहना मिली लेकिन इसपर राष्ट्रवादी मत-प्रचार के आरोप लगे जिनके लिए आलोचना का सामना करना पड़ा। फ़िल्म को [[खाड़ी सहयोग परिषद]] देशों द्वारा विभिन्न खाड़ी देशों में प्रतिबंधित किया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/explained-dhurandhar-part-1-2s-uae-gcc-ban-cost-much-lifetime-numbers-ghajini-stree-gangubai-kathiawadi/|title=Explained: How Dhurandhar part 1 and 2's UAE-GCC ban could cost as much as lifetime numbers of Ghajini, Stree, Gangubai Kathiawadi|website=बॉलीवुड हंगामा|access-date=17 मार्च 2026}}</ref> == कथानक == == पात्र == * [[रणवीर सिंह]] – हमज़ा अली माज़री / जसकीरत सिंह रांगी, [[पंजाब रेजिमेंट]] * [[अर्जुन रामपाल]] – मेजर इक़बाल, [[इंटर-सर्विसेस इंटेलिजेंस|आईएसआई]] ([[इलियास कश्मीरी]] और [[२००८ के मुंबई हमले|मेजर इक़बाल]] पर आधारित)<ref>{{Cite web|url=https://openthemagazine.com/entertainment/dhurandhar-framing-the-new-nation|title=Dhurandhar: Framing the New Nation|last=देशपांडे|first=राजीव|date=25 दिसम्बर 2025|website=ओपन|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251225151650/https://openthemagazine.com/entertainment/dhurandhar-framing-the-new-nation|archive-date=25 दिसम्बर 2025|access-date=27 जनवरी 2026|quote=The development of the character of ISI's Major Iqbal essayed by Arjun Rampal is based on the shadowy handler of 26/11 plotter [[डेविड हेडली|David Coleman Headley]], a Pakistani American, who surveyed the targets of the Mumbai attacks. Major Iqbal finds mention in the affidavits filed by the Federal Bureau of Investigation (FBI).|url-status=live}}</ref> * [[संजय दत्त]] – वरिष्ठ पुलिस अधीक्षक चौधरी असलम, ल्यारी टास्क फोर्स (एलटीएफ), सिंध पुलिस * [[आर माधवन]] – अजय सान्याल, इंटेलिजेंस ब्यूरो के निर्देशक ([[अजीत डोभाल]] पर आधारित) * [[सारा अर्जुन]] – यालिना जमाली, हमज़ा की पत्नी * [[राकेश बेदी]] – जमील जमाली, यालिना के पिता; भारतीय जासूस और [[पाकिस्तान पीपल्स पार्टी|पाकिस्तान अवामी पार्टी]] (पीएपी) के वरिष्ठ राजनेता तथा पाकिस्तान नेशनल असेम्बली के सदस्य (नाबिल गोबोल पर आधारित)<ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/entertainment/exclusive-rakesh-bedi-on-ranveer-singh-starrer-dhurandhar-i-play-a-real-character-a-pakistani-politician-but-i-dont-know-the-story-of-major-mohit-sharma-13956299.html|title=EXCLUSIVE Rakesh Bedi on Ranveer Singh's 'Dhurandhar': 'I play a real character; a Pakistani politician, but I don't know the story of Major Mohit Sharma'|work=फर्स्टपोस्ट|archive-url=https://web.archive.org/web/20251205221712/https://www.firstpost.com/entertainment/exclusive-rakesh-bedi-on-ranveer-singh-starrer-dhurandhar-i-play-a-real-character-a-pakistani-politician-but-i-dont-know-the-story-of-major-mohit-sharma-13956299.html|archive-date=5 दिसम्बर 2025|access-date=6 दिसम्बर 2025|url-status=live}}</ref> * [[गौरव गेरा]] – मोहमद आलम, ल्यारी का एक फलरस दुकानदार व हमजा का आदमी। * [[मानव गोहिल]] – सुशान्त बंसल, इंटेलिजेंस ब्यूरो के निर्देशक * दानिश पंडोर – [[उज़ैर बलोच]], [[बलोच लोग|बलोच]] गैंक का नेता * बिमल ओबेरॉय – शिरानी, [[बलूचिस्तान मुक्ति सेना]] (बीयूएफ) के नेता * दानिश इक़बाल – [[दाउद इब्राहिम]] / बड़े साहब<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/revealed-not-emraan-hashmi-akshay-kumar-actor-plays-bade-sahab-dhurandhar-revenge/|title=REVEALED: Not Emraan Hashmi or Akshay Kumar, this actor plays Bade Sahab in Dhurandhar The Revenge|website=Bollywood Hungama|access-date=18 March 2026}}</ref> * [[राजेन्द्रनाथ ज़ुत्शी|राज ज़ुत्सी]] – [[लेफ्टिनेंट जनरल]] शम्साद हसन, आईएसआई के महानिदेशक * उदयबीर संधु – गुरबाज़ "पिंडा" सिंह (हरविन्दर सिंह संधू "रिंदा" पर आधारित) * मुस्तफ़ा अहमद – रिज़वान शाह * मधुरजीत साड़घी – प्रबनीत कौर रांगी, जसकीरत की माँ * गितिका गंजु धर – शबनम जमाली, जमील की पत्नी * आदित्य उप्पल – सहायक पुलिस अधीक्षक उमर हैदर ([[उमर शाहिद हामिद]] पर आधारित), एलटीएफ * सलीम सिद्धिक़ी – आतिफ़ अहमद ([[अतीक अहमद]] पर आधारित) * राम चन्देर – अशफ़ाक़ अहमद ([[खालिद अज़ीम]] पर आधारित) * अश्विन धर – अरशद पप्पू, [[पठान]] गैंग का नेता * अभय अरोड़ा – यासीर आराफ़ात, पप्पू का छोटा भाई * अंकित सागर – जावेद खनानी, खनानी & कालिया इंटरनेशनल (केकेआई) के सह-संस्थापक * विनोद ठाड़ानी – [[आज़म चीमा]] * फ़ैज़ खान – [[साजिद मीर]] * संजय मेहता – [[अब्दुल सलाम भुट्टवी|अब्दुल भुट्टवी]] * राजेश डोगरा – [[अब्दुल रहमान मक्की]] * सुविन्दर विकी – [[ब्रिगेडियर]] जहांगीर, इक़बाल के पिता * [[सौम्या टंडन]] – उल्फ़त, रहमान की विधवा * उमर नाविद निर्बन – ज़ायन, हमज़ा और यलिना का बेटा * परी पंढेर – जसलीन कौर रांगी * हितिका बाली – हरलीन कौर रांगी * आशिष दुग्गल – [[विधानसभा सदस्य (भारत)|विधायक]] सुखविन्दर सिंह * भाषा सुम्बली – वकील वीना * विजेन्द्र सिंह – अमरजीत सिंह (परमजीत सिंह पंजवार पर आधारित) * विवेक सिन्हा – ज़हूर मिस्त्री (ज़ाहिद अखुंद पर आधारित) * अमनदीप सिंह – सनप्रीत सिंह "सन्नी डीवीडी" * मशहूर अमरोही – नवाब शाफिक़ ([[नवाज़ शरीफ़]] पर आधारित) * संजय मेहन्दिरत्ता – आकिब अली ज़रवारी, [[पाकिस्तान के राष्ट्रपति]] और पीएपी नेता ([[आसिफ अली ज़रदारी]] पर आधारित) * हिमांशु गोखानी – [[पुलिस महानिदेशक]] संजय कुमार, [[उत्तर प्रदेश पुलिस]] (डीजीपी प्रशान्त कुमार पर आधारित) * [[अक्षय खन्ना]] – [[रहमान डकैत]] (शारीरिक बनावट) * [[यामी गौतम]] – शाज़िया बानो (कैमियो उपस्थिति) == टिप्पणी == {{Notelist}} ==सन्दर्भ== {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb title}} * {{Bollywood Hungama movie|dhurandhar-the-revenge}} * {{Rotten Tomatoes|dhurandhar_the_revenge}} {{Portal bar|भारत|फ़िल्म}} [[श्रेणी:भारतीय एक्शन फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय एक्शन ड्रामा फ़िल्में]] [[श्रेणी:जम्मू और कश्मीर पर आधारित फिल्में]] [[श्रेणी:2026 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय थ्रिलर फ़िल्में]] baj3hmaungd3okk4mnge704176iymyy 6534548 6534547 2026-03-30T06:45:59Z ~2026-19614-51 917685 6534548 wikitext text/x-wiki {{आधार}}{{Infobox film | image = | caption = प्रचार पोस्टर | director = [[आदित्य धर]] | writer = <!--PER CREDITS--> आदित्य धर {{Infobox | decat=yes | child=yes | label1=अतिरिक्त पटकथा | data1=ओजास गौतम<br>शिवकुमार वी॰ पानिकर }} | producer = {{ubl|आदित्य धर|[[ज्योति देशपांडे]]|लोकेश धर}} | starring = {{ubl|[[रणवीर सिंह]]|[[अर्जुन रामपाल]]|[[संजय दत्त]]|[[आर माधवन]]|[[सारा अर्जुन]]|[[राकेश बेदी]]|[[गौरव गेरा]]|दानिश पंडोर}} | cinematography = विकाश नौलखा | editing = शिवकुमार वी॰ पानिकर | music = शास्वत सचदेवा | studio = {{ubl|[[जियो प्लेटफॉर्म्स|जियो स्टूडियो]]|बी62 स्टूडियोज़}} | distributor = जियो स्टूडियो | released = {{Film date|2026|3|19|df=y}} | runtime = 229 मिनट<ref name=CBFC>{{Cite web |first=फेनिल |last=सेटा |date=17 मार्च 2026 |title=EXCLUSIVE: CBFC reduces visuals in 4 violent scenes in Dhurandhar The Revenge by 34 seconds; censors abusive words |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-cbfc-reduces-visuals-4-violent-scenes-dhurandhar-revenge-34-seconds-censors-abusive-words/ |website=बॉलिवुड हंगामा |access-date=17 मार्च 2026}}</ref> | country = भारत | language = हिन्दी | budget = {{INR}}250–300 करोड़ ([[धुरंधर|पहले]] भाग के साथ)<ref> * {{cite web|title=Dhurandhar: 5 Box Office Records Set By The Film|url=https://www.news18.com/photogallery/movies/bollywood/dhurandhar-5-box-office-records-set-by-the-film-ws-l-9756397.html|work=[[न्यूज़ 18]]|date=8 दिसम्बर 2025|accessdate=27 दिसम्बर 2025|author1=निशा दुबे |author2=भास्वती सेनगुप्ता |archive-date=1 जनवरी 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260101105104/https://www.news18.com/photogallery/movies/bollywood/dhurandhar-5-box-office-records-set-by-the-film-ws-l-9756397.html|url-status=live}} * {{Cite web|date=3 दिसम्बर 2025|title=Dhurandhar Movie: Release Date, Trailer, Tickets price, Advance Booking, Box Office Collection Prediction, other details you need to know|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dhurandhar-movie-release-date-trailer-tickets-price-advance-booking-box-office-collection-prediction-other-details-you-need-to-know-10399381/|access-date=4 दिसम्बर 2025|website=[[इंडियन एक्सप्रेस]]|archive-date=3 दिसम्बर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203174258/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dhurandhar-movie-release-date-trailer-tickets-price-advance-booking-box-office-collection-prediction-other-details-you-need-to-know-10399381/|url-status=live}} * {{Cite web |date=23 मार्च 2026 |last=झा |first=सुभाष |title=Unrevealed facts on Dhurandhar: Aditya Dhar REVEALS entire budget and how both films combined became an 8-hour saga: "A scene that was meant to be for 10 seconds actually required 2 minutes" |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/unrevealed-facts-dhurandhar-aditya-dhar-reveals-entire-budget-films-combined-became-8-hour-saga-scene-meant-10-seconds-actually-required-2-minutes/ |work=[[बॉलीवुड हंगामा]] |access-date=23 मार्च 2026}} * {{Cite web|date=12 दिसम्बर 2025|title=Dhurandhar Eyes Rs 300 Crore By Weekend Despite "Revenue Loss" From No Gulf Release: Experts|url=https://www.ndtv.com/entertainment/dhurandhar-eyes-rs-300-crore-by-weekend-despite-revenue-loss-from-no-gulf-release-experts-9797457|access-date=13 दिसम्बर 2025|website=[[एनडीटीवी]]|author=तनिषा भट्टाचार्य |archive-date=13 दिसम्बर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251213162501/https://www.ndtv.com/entertainment/dhurandhar-eyes-rs-300-crore-by-weekend-despite-revenue-loss-from-no-gulf-release-experts-9797457|url-status=live}} </ref> | gross = {{INR|915.90 करोड़}}<ref name="BO">{{Cite web |access-date=22 मार्च 2026 |title=Dhurandhar The Revenge Box Office |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/dhurandhar-the-revenge/box-office/ |work=[[बॉलीवुड हंगामा]]}}</ref> }} '''''धुरंधर: द रिवेंज'''''{{efn|{{Translation|निष्ठावान}}}} सन् 2026 में प्रमोचित हिन्दी भाषा की भारतीय जासूसी [[एक्शन फिल्म|एक्शन]]-थ्रिलर दुष्प्रचार (प्रोपेगेंडा) फ़िल्म है। फ़िल्म का लेखन और निर्देशन [[आदित्य धर]] ने किया। फ़िल्म का निर्माण लोकेश धर और [[ज्योति देशपांडे]] ने [[जियो प्लेटफॉर्म्स|जियो स्टूडियोज़]] व बी62 स्टूडियोज़ के साथ किया है। यह सन् 2025 की ''[[धुरंधर]]'' नामक फ़िल्म की उत्तरकृती और इस शृंखला की अंतिम फ़िल्म है। फ़िल्म में [[रणवीर सिंह]], [[अर्जुन रामपाल]], [[संजय दत्त]], [[आर माधवन]], [[सारा अर्जुन]], [[राकेश बेदी]], [[गौरव गेरा]], दानिश पंडोर और [[मानव गोहिल]] ने मुख्य अभिनय किया है। इसके अतिरिक्त कुछ कलाकार इसके पूर्व भाग से भी इसमें जारी रहते हैं। फ़िल्म की कहानी एक भारतीय खुफिया जासूस के इर्द-गिर्द घुमती है जो [[२००८ के मुंबई हमले|26/11 के हमलों]] का बदला लेने और बड़े खतरों का सामना करने के साथ-साथ पाकिस्तानी शहर [[कराची]] के आपराधिक गिरोहों एवं पाकिस्तानी राजनीति में अपनी पैठ स्थापित करना जारी रखती है। फ़िल्म की कहानी थोड़ी-थोड़ी कुछ वास्तविक भूराजनैतिक घटनाओं एवं [[दक्षिण एशिया]] के संघर्षों से प्रेरित है। इनमें जहारत ल्यारी, [[भारतीय आम चुनाव, 2014|सन् 2014 के भारतीय आम चुनाव]], [[भारत के 500 और 1000 रुपये के नोटों का विमुद्रीकरण|भारत के सन् 2016 का विमुद्रीकरण]] और अन्य ऐसी ही घटनायें शामिल हैं। फ़िल्म का फ़िल्मांकन पिछले भाग के अंत के समय से ही जारी रहा और मुख्य फोटोग्राफी जुलाई 2024 में [[थाईलैण्ड]] की राजधानी [[बैंकॉक]] में आरम्भ होती है और अक्टूबर 2025 में पूरी हो जाती है। इसके अतिरिक्त इसका फ़िल्मांकन [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[चण्डीगढ़]], [[महाराष्ट्र]], [[लद्दाख़]], [[हिमाचल प्रदेश]] एवं [[थाईलैण्ड]] में की गयी जिनमें से कुछ भागों को [[पाकिस्तान|पाकिस्तानी-स्थानों]] के रूप में दिखाया गया है। फ़िल्म का संगीत शास्वत सचदेवा ने दिया और सिनेमैटोग्राफी विकाश नौलखा ने की। फ़िल्म का सम्पादन शिवकुमार वी॰ पानिकर ने किया। फ़िल्म 229 मिनट लम्बी है जो भारत की सबसे लम्बी फ़िल्मों में 8वें स्थान पर है।<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/movies/bollywood/ranveer-singhs-dhurandhar-the-revenge-receives-a-certificate-with-3-hr-49-min-runtime-ws-l-9982965.html|title=Ranveer Singh's Dhurandhar: The Revenge Receives A Certificate With 3 hr 49 min Runtime|website=न्यूज़18|access-date=17 मार्च 2026}}</ref> फ़िल्म को सिनेमाघरों में 19 मार्च 2026 में प्रमोचित किया गया जिस समय [[गुड़ी पड़वा]], [[उगादि]] और [[ईद उल-फ़ित्र|ईद]] मनाये जाते हैं। इसकी पूर्व कृति के अनुरूप फ़िल्म को मिश्रित समालोचनायें मिली जिसमें इसके कथानक और अभिनय के लिए सराहना मिली लेकिन इसपर राष्ट्रवादी मत-प्रचार के आरोप लगे जिनके लिए आलोचना का सामना करना पड़ा। फ़िल्म को [[खाड़ी सहयोग परिषद]] देशों द्वारा विभिन्न खाड़ी देशों में प्रतिबंधित किया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/explained-dhurandhar-part-1-2s-uae-gcc-ban-cost-much-lifetime-numbers-ghajini-stree-gangubai-kathiawadi/|title=Explained: How Dhurandhar part 1 and 2's UAE-GCC ban could cost as much as lifetime numbers of Ghajini, Stree, Gangubai Kathiawadi|website=बॉलीवुड हंगामा|access-date=17 मार्च 2026}}</ref> == पात्र == * [[रणवीर सिंह]] – हमज़ा अली माज़री / जसकीरत सिंह रांगी, [[पंजाब रेजिमेंट]] * [[अर्जुन रामपाल]] – मेजर इक़बाल, [[इंटर-सर्विसेस इंटेलिजेंस|आईएसआई]] ([[इलियास कश्मीरी]] और [[२००८ के मुंबई हमले|मेजर इक़बाल]] पर आधारित)<ref>{{Cite web|url=https://openthemagazine.com/entertainment/dhurandhar-framing-the-new-nation|title=Dhurandhar: Framing the New Nation|last=देशपांडे|first=राजीव|date=25 दिसम्बर 2025|website=ओपन|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251225151650/https://openthemagazine.com/entertainment/dhurandhar-framing-the-new-nation|archive-date=25 दिसम्बर 2025|access-date=27 जनवरी 2026|quote=The development of the character of ISI's Major Iqbal essayed by Arjun Rampal is based on the shadowy handler of 26/11 plotter [[डेविड हेडली|David Coleman Headley]], a Pakistani American, who surveyed the targets of the Mumbai attacks. Major Iqbal finds mention in the affidavits filed by the Federal Bureau of Investigation (FBI).|url-status=live}}</ref> * [[संजय दत्त]] – वरिष्ठ पुलिस अधीक्षक चौधरी असलम, ल्यारी टास्क फोर्स (एलटीएफ), सिंध पुलिस * [[आर माधवन]] – अजय सान्याल, इंटेलिजेंस ब्यूरो के निर्देशक ([[अजीत डोभाल]] पर आधारित) * [[सारा अर्जुन]] – यालिना जमाली, हमज़ा की पत्नी * [[राकेश बेदी]] – जमील जमाली, यालिना के पिता; भारतीय जासूस और [[पाकिस्तान पीपल्स पार्टी|पाकिस्तान अवामी पार्टी]] (पीएपी) के वरिष्ठ राजनेता तथा पाकिस्तान नेशनल असेम्बली के सदस्य (नाबिल गोबोल पर आधारित)<ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/entertainment/exclusive-rakesh-bedi-on-ranveer-singh-starrer-dhurandhar-i-play-a-real-character-a-pakistani-politician-but-i-dont-know-the-story-of-major-mohit-sharma-13956299.html|title=EXCLUSIVE Rakesh Bedi on Ranveer Singh's 'Dhurandhar': 'I play a real character; a Pakistani politician, but I don't know the story of Major Mohit Sharma'|work=फर्स्टपोस्ट|archive-url=https://web.archive.org/web/20251205221712/https://www.firstpost.com/entertainment/exclusive-rakesh-bedi-on-ranveer-singh-starrer-dhurandhar-i-play-a-real-character-a-pakistani-politician-but-i-dont-know-the-story-of-major-mohit-sharma-13956299.html|archive-date=5 दिसम्बर 2025|access-date=6 दिसम्बर 2025|url-status=live}}</ref> * [[गौरव गेरा]] – मोहमद आलम, ल्यारी का एक फलरस दुकानदार व हमजा का आदमी। * [[मानव गोहिल]] – सुशान्त बंसल, इंटेलिजेंस ब्यूरो के निर्देशक * दानिश पंडोर – [[उज़ैर बलोच]], [[बलोच लोग|बलोच]] गैंक का नेता * बिमल ओबेरॉय – शिरानी, [[बलूचिस्तान मुक्ति सेना]] (बीयूएफ) के नेता * दानिश इक़बाल – [[दाउद इब्राहिम]] / बड़े साहब<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/revealed-not-emraan-hashmi-akshay-kumar-actor-plays-bade-sahab-dhurandhar-revenge/|title=REVEALED: Not Emraan Hashmi or Akshay Kumar, this actor plays Bade Sahab in Dhurandhar The Revenge|website=Bollywood Hungama|access-date=18 March 2026}}</ref> * [[राजेन्द्रनाथ ज़ुत्शी|राज ज़ुत्सी]] – [[लेफ्टिनेंट जनरल]] शम्साद हसन, आईएसआई के महानिदेशक * उदयबीर संधु – गुरबाज़ "पिंडा" सिंह (हरविन्दर सिंह संधू "रिंदा" पर आधारित) * मुस्तफ़ा अहमद – रिज़वान शाह * मधुरजीत साड़घी – प्रबनीत कौर रांगी, जसकीरत की माँ * गितिका गंजु धर – शबनम जमाली, जमील की पत्नी * आदित्य उप्पल – सहायक पुलिस अधीक्षक उमर हैदर ([[उमर शाहिद हामिद]] पर आधारित), एलटीएफ * सलीम सिद्धिक़ी – आतिफ़ अहमद ([[अतीक अहमद]] पर आधारित) * राम चन्देर – अशफ़ाक़ अहमद ([[खालिद अज़ीम]] पर आधारित) * अश्विन धर – अरशद पप्पू, [[पठान]] गैंग का नेता * अभय अरोड़ा – यासीर आराफ़ात, पप्पू का छोटा भाई * अंकित सागर – जावेद खनानी, खनानी & कालिया इंटरनेशनल (केकेआई) के सह-संस्थापक * विनोद ठाड़ानी – [[आज़म चीमा]] * फ़ैज़ खान – [[साजिद मीर]] * संजय मेहता – [[अब्दुल सलाम भुट्टवी|अब्दुल भुट्टवी]] * राजेश डोगरा – [[अब्दुल रहमान मक्की]] * सुविन्दर विकी – [[ब्रिगेडियर]] जहांगीर, इक़बाल के पिता * [[सौम्या टंडन]] – उल्फ़त, रहमान की विधवा * उमर नाविद निर्बन – ज़ायन, हमज़ा और यलिना का बेटा * परी पंढेर – जसलीन कौर रांगी * हितिका बाली – हरलीन कौर रांगी * आशिष दुग्गल – [[विधानसभा सदस्य (भारत)|विधायक]] सुखविन्दर सिंह * भाषा सुम्बली – वकील वीना * विजेन्द्र सिंह – अमरजीत सिंह (परमजीत सिंह पंजवार पर आधारित) * विवेक सिन्हा – ज़हूर मिस्त्री (ज़ाहिद अखुंद पर आधारित) * अमनदीप सिंह – सनप्रीत सिंह "सन्नी डीवीडी" * मशहूर अमरोही – नवाब शाफिक़ ([[नवाज़ शरीफ़]] पर आधारित) * संजय मेहन्दिरत्ता – आकिब अली ज़रवारी, [[पाकिस्तान के राष्ट्रपति]] और पीएपी नेता ([[आसिफ अली ज़रदारी]] पर आधारित) * हिमांशु गोखानी – [[पुलिस महानिदेशक]] संजय कुमार, [[उत्तर प्रदेश पुलिस]] (डीजीपी प्रशान्त कुमार पर आधारित) * [[अक्षय खन्ना]] – [[रहमान डकैत]] (शारीरिक बनावट) * [[यामी गौतम]] – शाज़िया बानो (कैमियो उपस्थिति) == टिप्पणी == {{Notelist}} ==सन्दर्भ== {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb title}} * {{Bollywood Hungama movie|dhurandhar-the-revenge}} * {{Rotten Tomatoes|dhurandhar_the_revenge}} {{Portal bar|भारत|फ़िल्म}} [[श्रेणी:भारतीय एक्शन फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय एक्शन ड्रामा फ़िल्में]] [[श्रेणी:जम्मू और कश्मीर पर आधारित फिल्में]] [[श्रेणी:2026 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय थ्रिलर फ़िल्में]] ejzd39fqyw2425t7bu2s3udygs45g51 6534549 6534548 2026-03-30T06:46:17Z ~2026-19614-51 917685 6534549 wikitext text/x-wiki {{आधार}}{{Infobox film | image = | caption = प्रचार पोस्टर | director = [[आदित्य धर]] | writer = <!--PER CREDITS--> आदित्य धर {{Infobox | decat=yes | child=yes | label1=अतिरिक्त पटकथा | data1=ओजास गौतम<br>शिवकुमार वी॰ पानिकर }} | producer = {{ubl|आदित्य धर|[[ज्योति देशपांडे]]|लोकेश धर}} | starring = {{ubl|[[रणवीर सिंह]]|[[अर्जुन रामपाल]]|[[संजय दत्त]]|[[आर माधवन]]|[[सारा अर्जुन]]|[[राकेश बेदी]]|[[गौरव गेरा]]|दानिश पंडोर}} | cinematography = विकाश नौलखा | editing = शिवकुमार वी॰ पानिकर | music = शास्वत सचदेवा | studio = {{ubl|[[जियो प्लेटफॉर्म्स|जियो स्टूडियो]]|बी62 स्टूडियोज़}} | distributor = जियो स्टूडियो | released = {{Film date|2026|3|19|df=y}} | runtime = 229 मिनट<ref name=CBFC>{{Cite web |first=फेनिल |last=सेटा |date=17 मार्च 2026 |title=EXCLUSIVE: CBFC reduces visuals in 4 violent scenes in Dhurandhar The Revenge by 34 seconds; censors abusive words |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-cbfc-reduces-visuals-4-violent-scenes-dhurandhar-revenge-34-seconds-censors-abusive-words/ |website=बॉलिवुड हंगामा |access-date=17 मार्च 2026}}</ref> | country = भारत | language = हिन्दी | budget = {{INR}}250–300 करोड़ ([[धुरंधर|पहले]] भाग के साथ)<ref> * {{cite web|title=Dhurandhar: 5 Box Office Records Set By The Film|url=https://www.news18.com/photogallery/movies/bollywood/dhurandhar-5-box-office-records-set-by-the-film-ws-l-9756397.html|work=[[न्यूज़ 18]]|date=8 दिसम्बर 2025|accessdate=27 दिसम्बर 2025|author1=निशा दुबे |author2=भास्वती सेनगुप्ता |archive-date=1 जनवरी 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260101105104/https://www.news18.com/photogallery/movies/bollywood/dhurandhar-5-box-office-records-set-by-the-film-ws-l-9756397.html|url-status=live}} * {{Cite web|date=3 दिसम्बर 2025|title=Dhurandhar Movie: Release Date, Trailer, Tickets price, Advance Booking, Box Office Collection Prediction, other details you need to know|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dhurandhar-movie-release-date-trailer-tickets-price-advance-booking-box-office-collection-prediction-other-details-you-need-to-know-10399381/|access-date=4 दिसम्बर 2025|website=[[इंडियन एक्सप्रेस]]|archive-date=3 दिसम्बर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203174258/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dhurandhar-movie-release-date-trailer-tickets-price-advance-booking-box-office-collection-prediction-other-details-you-need-to-know-10399381/|url-status=live}} * {{Cite web |date=23 मार्च 2026 |last=झा |first=सुभाष |title=Unrevealed facts on Dhurandhar: Aditya Dhar REVEALS entire budget and how both films combined became an 8-hour saga: "A scene that was meant to be for 10 seconds actually required 2 minutes" |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/unrevealed-facts-dhurandhar-aditya-dhar-reveals-entire-budget-films-combined-became-8-hour-saga-scene-meant-10-seconds-actually-required-2-minutes/ |work=[[बॉलीवुड हंगामा]] |access-date=23 मार्च 2026}} * {{Cite web|date=12 दिसम्बर 2025|title=Dhurandhar Eyes Rs 300 Crore By Weekend Despite "Revenue Loss" From No Gulf Release: Experts|url=https://www.ndtv.com/entertainment/dhurandhar-eyes-rs-300-crore-by-weekend-despite-revenue-loss-from-no-gulf-release-experts-9797457|access-date=13 दिसम्बर 2025|website=[[एनडीटीवी]]|author=तनिषा भट्टाचार्य |archive-date=13 दिसम्बर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251213162501/https://www.ndtv.com/entertainment/dhurandhar-eyes-rs-300-crore-by-weekend-despite-revenue-loss-from-no-gulf-release-experts-9797457|url-status=live}} </ref> | gross = {{INR|915.90 करोड़}}<ref name="BO">{{Cite web |access-date=22 मार्च 2026 |title=Dhurandhar The Revenge Box Office |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/dhurandhar-the-revenge/box-office/ |work=[[बॉलीवुड हंगामा]]}}</ref> }} '''''धुरंधर: द रिवेंज'''''{{efn|{{Translation|निष्ठावान}}}} सन् 2026 में प्रमोचित हिन्दी भाषा की भारतीय जासूसी [[एक्शन फिल्म|एक्शन]]-थ्रिलर दुष्प्रचार (प्रोपेगेंडा) फ़िल्म है। फ़िल्म का लेखन और निर्देशन [[आदित्य धर]] ने किया। फ़िल्म का निर्माण लोकेश धर और [[ज्योति देशपांडे]] ने [[जियो प्लेटफॉर्म्स|जियो स्टूडियोज़]] व बी62 स्टूडियोज़ के साथ किया है। यह सन् 2025 की ''[[धुरंधर]]'' नामक फ़िल्म की उत्तरकृती और इस शृंखला की अंतिम फ़िल्म है। फ़िल्म में [[रणवीर सिंह]], [[अर्जुन रामपाल]], [[संजय दत्त]], [[आर माधवन]], [[सारा अर्जुन]], [[राकेश बेदी]], [[गौरव गेरा]], दानिश पंडोर और [[मानव गोहिल]] ने मुख्य अभिनय किया है। इसके अतिरिक्त कुछ कलाकार इसके पूर्व भाग से भी इसमें जारी रहते हैं। फ़िल्म की कहानी एक भारतीय खुफिया जासूस के इर्द-गिर्द घुमती है जो [[२००८ के मुंबई हमले|26/11 के हमलों]] का बदला लेने और बड़े खतरों का सामना करने के साथ-साथ पाकिस्तानी शहर [[कराची]] के आपराधिक गिरोहों एवं पाकिस्तानी राजनीति में अपनी पैठ स्थापित करना जारी रखती है। फ़िल्म की कहानी थोड़ी-थोड़ी कुछ वास्तविक भूराजनैतिक घटनाओं एवं [[दक्षिण एशिया]] के संघर्षों से प्रेरित है। इनमें जहारत ल्यारी, [[भारतीय आम चुनाव, 2014|सन् 2014 के भारतीय आम चुनाव]], [[भारत के 500 और 1000 रुपये के नोटों का विमुद्रीकरण|भारत के सन् 2016 का विमुद्रीकरण]] और अन्य ऐसी ही घटनायें शामिल हैं। फ़िल्म का फ़िल्मांकन पिछले भाग के अंत के समय से ही जारी रहा और मुख्य फोटोग्राफी जुलाई 2024 में [[थाईलैण्ड]] की राजधानी [[बैंकॉक]] में आरम्भ होती है और अक्टूबर 2025 में पूरी हो जाती है। इसके अतिरिक्त इसका फ़िल्मांकन [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[चण्डीगढ़]], [[महाराष्ट्र]], [[लद्दाख़]], [[हिमाचल प्रदेश]] एवं [[थाईलैण्ड]] में की गयी जिनमें से कुछ भागों को [[पाकिस्तान|पाकिस्तानी-स्थानों]] के रूप में दिखाया गया है। फ़िल्म का संगीत शास्वत सचदेवा ने दिया और सिनेमैटोग्राफी विकाश नौलखा ने की। फ़िल्म का सम्पादन शिवकुमार वी॰ पानिकर ने किया। फ़िल्म 229 मिनट लम्बी है जो भारत की सबसे लम्बी फ़िल्मों में 8वें स्थान पर है।<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/movies/bollywood/ranveer-singhs-dhurandhar-the-revenge-receives-a-certificate-with-3-hr-49-min-runtime-ws-l-9982965.html|title=Ranveer Singh's Dhurandhar: The Revenge Receives A Certificate With 3 hr 49 min Runtime|website=न्यूज़18|access-date=17 मार्च 2026}}</ref> फ़िल्म को सिनेमाघरों में 19 मार्च 2026 में प्रमोचित किया गया जिस समय [[गुड़ी पड़वा]], [[उगादि]] और [[ईद उल-फ़ित्र|ईद]] मनाये जाते हैं। इसकी पूर्व कृति के अनुरूप फ़िल्म को मिश्रित समालोचनायें मिली जिसमें इसके कथानक और अभिनय के लिए सराहना मिली लेकिन इसपर राष्ट्रवादी मत-प्रचार के आरोप लगे जिनके लिए आलोचना का सामना करना पड़ा। फ़िल्म को [[खाड़ी सहयोग परिषद]] देशों द्वारा विभिन्न खाड़ी देशों में प्रतिबंधित किया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/explained-dhurandhar-part-1-2s-uae-gcc-ban-cost-much-lifetime-numbers-ghajini-stree-gangubai-kathiawadi/|title=Explained: How Dhurandhar part 1 and 2's UAE-GCC ban could cost as much as lifetime numbers of Ghajini, Stree, Gangubai Kathiawadi|website=बॉलीवुड हंगामा|access-date=17 मार्च 2026}}</ref> == पात्र == * [[रणवीर सिंह]] – हमज़ा अली माज़री / जसकीरत सिंह रांगी, [[पंजाब रेजिमेंट]] * [[अर्जुन रामपाल]] – मेजर इक़बाल, [[इंटर-सर्विसेस इंटेलिजेंस|आईएसआई]] ([[इलियास कश्मीरी]] और [[२००८ के मुंबई हमले|मेजर इक़बाल]] पर आधारित)<ref>{{Cite web|url=https://openthemagazine.com/entertainment/dhurandhar-framing-the-new-nation|title=Dhurandhar: Framing the New Nation|last=देशपांडे|first=राजीव|date=25 दिसम्बर 2025|website=ओपन|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251225151650/https://openthemagazine.com/entertainment/dhurandhar-framing-the-new-nation|archive-date=25 दिसम्बर 2025|access-date=27 जनवरी 2026|quote=The development of the character of ISI's Major Iqbal essayed by Arjun Rampal is based on the shadowy handler of 26/11 plotter [[डेविड हेडली|David Coleman Headley]], a Pakistani American, who surveyed the targets of the Mumbai attacks. Major Iqbal finds mention in the affidavits filed by the Federal Bureau of Investigation (FBI).|url-status=live}}</ref> * [[संजय दत्त]] – वरिष्ठ पुलिस अधीक्षक चौधरी असलम, ल्यारी टास्क फोर्स (एलटीएफ), सिंध पुलिस * [[आर माधवन]] – अजय सान्याल, इंटेलिजेंस ब्यूरो के निर्देशक ([[अजीत डोभाल]] पर आधारित) * [[सारा अर्जुन]] – यालिना जमाली, हमज़ा की पत्नी * [[राकेश बेदी]] – जमील जमाली, यालिना के पिता; भारतीय जासूस और [[पाकिस्तान पीपल्स पार्टी|पाकिस्तान अवामी पार्टी]] (पीएपी) के वरिष्ठ राजनेता तथा पाकिस्तान नेशनल असेम्बली के सदस्य (नाबिल गोबोल पर आधारित)<ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/entertainment/exclusive-rakesh-bedi-on-ranveer-singh-starrer-dhurandhar-i-play-a-real-character-a-pakistani-politician-but-i-dont-know-the-story-of-major-mohit-sharma-13956299.html|title=EXCLUSIVE Rakesh Bedi on Ranveer Singh's 'Dhurandhar': 'I play a real character; a Pakistani politician, but I don't know the story of Major Mohit Sharma'|work=फर्स्टपोस्ट|archive-url=https://web.archive.org/web/20251205221712/https://www.firstpost.com/entertainment/exclusive-rakesh-bedi-on-ranveer-singh-starrer-dhurandhar-i-play-a-real-character-a-pakistani-politician-but-i-dont-know-the-story-of-major-mohit-sharma-13956299.html|archive-date=5 दिसम्बर 2025|access-date=6 दिसम्बर 2025|url-status=live}}</ref> * [[गौरव गेरा]] – मोहमद आलम, ल्यारी का एक फलरस दुकानदार व हमजा का आदमी। * [[मानव गोहिल]] – सुशान्त बंसल, इंटेलिजेंस ब्यूरो के निर्देशक * दानिश पंडोर – [[उज़ैर बलोच]], [[बलोच लोग|बलोच]] गैंक का नेता * बिमल ओबेरॉय – शिरानी, [[बलूचिस्तान मुक्ति सेना]] (बीयूएफ) के नेता * दानिश इक़बाल – [[दाउद इब्राहिम]] / बड़े साहब<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/revealed-not-emraan-hashmi-akshay-kumar-actor-plays-bade-sahab-dhurandhar-revenge/|title=REVEALED: Not Emraan Hashmi or Akshay Kumar, this actor plays Bade Sahab in Dhurandhar The Revenge|website=Bollywood Hungama|access-date=18 March 2026}}</ref> * [[राजेन्द्रनाथ ज़ुत्शी|राज ज़ुत्सी]] – [[लेफ्टिनेंट जनरल]] शम्साद हसन, आईएसआई के महानिदेशक * उदयबीर संधु – गुरबाज़ "पिंडा" सिंह (हरविन्दर सिंह संधू "रिंदा" पर आधारित) * मुस्तफ़ा अहमद – रिज़वान शाह * मधुरजीत साड़घी – प्रबनीत कौर रांगी, जसकीरत की माँ * गितिका गंजु धर – शबनम जमाली, जमील की पत्नी * आदित्य उप्पल – सहायक पुलिस अधीक्षक उमर हैदर ([[उमर शाहिद हामिद]] पर आधारित), एलटीएफ * सलीम सिद्धिक़ी – आतिफ़ अहमद ([[अतीक अहमद]] पर आधारित) * राम चन्देर – अशफ़ाक़ अहमद ([[खालिद अज़ीम]] पर आधारित) * अश्विन धर – अरशद पप्पू, [[पठान]] गैंग का नेता * अभय अरोड़ा – यासीर आराफ़ात, पप्पू का छोटा भाई * अंकित सागर – जावेद खनानी, खनानी & कालिया इंटरनेशनल (केकेआई) के सह-संस्थापक * विनोद ठाड़ानी – [[आज़म चीमा]] * फ़ैज़ खान – [[साजिद मीर]] * संजय मेहता – [[अब्दुल सलाम भुट्टवी|अब्दुल भुट्टवी]] * राजेश डोगरा – [[अब्दुल रहमान मक्की]] * सुविन्दर विकी – [[ब्रिगेडियर]] जहांगीर, इक़बाल के पिता * [[सौम्या टंडन]] – उल्फ़त, रहमान की विधवा * उमर नाविद निर्बन – ज़ायन, हमज़ा और यलिना का बेटा * परी पंढेर – जसलीन कौर रांगी * हितिका बाली – हरलीन कौर रांगी * आशिष दुग्गल – [[विधानसभा सदस्य (भारत)|विधायक]] सुखविन्दर सिंह * भाषा सुम्बली – वकील वीना * विजेन्द्र सिंह – अमरजीत सिंह (परमजीत सिंह पंजवार पर आधारित) * विवेक सिन्हा – ज़हूर मिस्त्री (ज़ाहिद अखुंद पर आधारित) * अमनदीप सिंह – सनप्रीत सिंह "सन्नी डीवीडी" * मशहूर अमरोही – नवाब शाफिक़ ([[नवाज़ शरीफ़]] पर आधारित) * संजय मेहन्दिरत्ता – आकिब अली ज़रवारी, [[पाकिस्तान के राष्ट्रपति]] और पीएपी नेता ([[आसिफ अली ज़रदारी]] पर आधारित) * हिमांशु गोखानी – [[पुलिस महानिदेशक]] संजय कुमार, [[उत्तर प्रदेश पुलिस]] (डीजीपी प्रशान्त कुमार पर आधारित) * [[अक्षय खन्ना]] – [[रहमान डकैत]] (शारीरिक बनावट) * [[यामी गौतम]] – शाज़िया बानो (कैमियो उपस्थिति) ==सन्दर्भ== {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb title}} * {{Bollywood Hungama movie|dhurandhar-the-revenge}} * {{Rotten Tomatoes|dhurandhar_the_revenge}} {{Portal bar|भारत|फ़िल्म}} [[श्रेणी:भारतीय एक्शन फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय एक्शन ड्रामा फ़िल्में]] [[श्रेणी:जम्मू और कश्मीर पर आधारित फिल्में]] [[श्रेणी:2026 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय थ्रिलर फ़िल्में]] fsrnez07i8nwndgc801yhna3n19xovx 6534550 6534549 2026-03-30T06:48:23Z AMAN KUMAR 911487 [[Special:Contributions/~2026-19614-51|~2026-19614-51]] ([[User talk:~2026-19614-51|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6534549|6534549]] को पूर्ववत किया गया 6534550 wikitext text/x-wiki {{आधार}}{{Infobox film | image = | caption = प्रचार पोस्टर | director = [[आदित्य धर]] | writer = <!--PER CREDITS--> आदित्य धर {{Infobox | decat=yes | child=yes | label1=अतिरिक्त पटकथा | data1=ओजास गौतम<br>शिवकुमार वी॰ पानिकर }} | producer = {{ubl|आदित्य धर|[[ज्योति देशपांडे]]|लोकेश धर}} | starring = {{ubl|[[रणवीर सिंह]]|[[अर्जुन रामपाल]]|[[संजय दत्त]]|[[आर माधवन]]|[[सारा अर्जुन]]|[[राकेश बेदी]]|[[गौरव गेरा]]|दानिश पंडोर}} | cinematography = विकाश नौलखा | editing = शिवकुमार वी॰ पानिकर | music = शास्वत सचदेवा | studio = {{ubl|[[जियो प्लेटफॉर्म्स|जियो स्टूडियो]]|बी62 स्टूडियोज़}} | distributor = जियो स्टूडियो | released = {{Film date|2026|3|19|df=y}} | runtime = 229 मिनट<ref name=CBFC>{{Cite web |first=फेनिल |last=सेटा |date=17 मार्च 2026 |title=EXCLUSIVE: CBFC reduces visuals in 4 violent scenes in Dhurandhar The Revenge by 34 seconds; censors abusive words |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-cbfc-reduces-visuals-4-violent-scenes-dhurandhar-revenge-34-seconds-censors-abusive-words/ |website=बॉलिवुड हंगामा |access-date=17 मार्च 2026}}</ref> | country = भारत | language = हिन्दी | budget = {{INR}}250–300 करोड़ ([[धुरंधर|पहले]] भाग के साथ)<ref> * {{cite web|title=Dhurandhar: 5 Box Office Records Set By The Film|url=https://www.news18.com/photogallery/movies/bollywood/dhurandhar-5-box-office-records-set-by-the-film-ws-l-9756397.html|work=[[न्यूज़ 18]]|date=8 दिसम्बर 2025|accessdate=27 दिसम्बर 2025|author1=निशा दुबे |author2=भास्वती सेनगुप्ता |archive-date=1 जनवरी 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260101105104/https://www.news18.com/photogallery/movies/bollywood/dhurandhar-5-box-office-records-set-by-the-film-ws-l-9756397.html|url-status=live}} * {{Cite web|date=3 दिसम्बर 2025|title=Dhurandhar Movie: Release Date, Trailer, Tickets price, Advance Booking, Box Office Collection Prediction, other details you need to know|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dhurandhar-movie-release-date-trailer-tickets-price-advance-booking-box-office-collection-prediction-other-details-you-need-to-know-10399381/|access-date=4 दिसम्बर 2025|website=[[इंडियन एक्सप्रेस]]|archive-date=3 दिसम्बर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203174258/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dhurandhar-movie-release-date-trailer-tickets-price-advance-booking-box-office-collection-prediction-other-details-you-need-to-know-10399381/|url-status=live}} * {{Cite web |date=23 मार्च 2026 |last=झा |first=सुभाष |title=Unrevealed facts on Dhurandhar: Aditya Dhar REVEALS entire budget and how both films combined became an 8-hour saga: "A scene that was meant to be for 10 seconds actually required 2 minutes" |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/unrevealed-facts-dhurandhar-aditya-dhar-reveals-entire-budget-films-combined-became-8-hour-saga-scene-meant-10-seconds-actually-required-2-minutes/ |work=[[बॉलीवुड हंगामा]] |access-date=23 मार्च 2026}} * {{Cite web|date=12 दिसम्बर 2025|title=Dhurandhar Eyes Rs 300 Crore By Weekend Despite "Revenue Loss" From No Gulf Release: Experts|url=https://www.ndtv.com/entertainment/dhurandhar-eyes-rs-300-crore-by-weekend-despite-revenue-loss-from-no-gulf-release-experts-9797457|access-date=13 दिसम्बर 2025|website=[[एनडीटीवी]]|author=तनिषा भट्टाचार्य |archive-date=13 दिसम्बर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251213162501/https://www.ndtv.com/entertainment/dhurandhar-eyes-rs-300-crore-by-weekend-despite-revenue-loss-from-no-gulf-release-experts-9797457|url-status=live}} </ref> | gross = {{INR|915.90 करोड़}}<ref name="BO">{{Cite web |access-date=22 मार्च 2026 |title=Dhurandhar The Revenge Box Office |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/dhurandhar-the-revenge/box-office/ |work=[[बॉलीवुड हंगामा]]}}</ref> }} '''''धुरंधर: द रिवेंज'''''{{efn|{{Translation|निष्ठावान}}}} सन् 2026 में प्रमोचित हिन्दी भाषा की भारतीय जासूसी [[एक्शन फिल्म|एक्शन]]-थ्रिलर दुष्प्रचार (प्रोपेगेंडा) फ़िल्म है। फ़िल्म का लेखन और निर्देशन [[आदित्य धर]] ने किया। फ़िल्म का निर्माण लोकेश धर और [[ज्योति देशपांडे]] ने [[जियो प्लेटफॉर्म्स|जियो स्टूडियोज़]] व बी62 स्टूडियोज़ के साथ किया है। यह सन् 2025 की ''[[धुरंधर]]'' नामक फ़िल्म की उत्तरकृती और इस शृंखला की अंतिम फ़िल्म है। फ़िल्म में [[रणवीर सिंह]], [[अर्जुन रामपाल]], [[संजय दत्त]], [[आर माधवन]], [[सारा अर्जुन]], [[राकेश बेदी]], [[गौरव गेरा]], दानिश पंडोर और [[मानव गोहिल]] ने मुख्य अभिनय किया है। इसके अतिरिक्त कुछ कलाकार इसके पूर्व भाग से भी इसमें जारी रहते हैं। फ़िल्म की कहानी एक भारतीय खुफिया जासूस के इर्द-गिर्द घुमती है जो [[२००८ के मुंबई हमले|26/11 के हमलों]] का बदला लेने और बड़े खतरों का सामना करने के साथ-साथ पाकिस्तानी शहर [[कराची]] के आपराधिक गिरोहों एवं पाकिस्तानी राजनीति में अपनी पैठ स्थापित करना जारी रखती है। फ़िल्म की कहानी थोड़ी-थोड़ी कुछ वास्तविक भूराजनैतिक घटनाओं एवं [[दक्षिण एशिया]] के संघर्षों से प्रेरित है। इनमें जहारत ल्यारी, [[भारतीय आम चुनाव, 2014|सन् 2014 के भारतीय आम चुनाव]], [[भारत के 500 और 1000 रुपये के नोटों का विमुद्रीकरण|भारत के सन् 2016 का विमुद्रीकरण]] और अन्य ऐसी ही घटनायें शामिल हैं। फ़िल्म का फ़िल्मांकन पिछले भाग के अंत के समय से ही जारी रहा और मुख्य फोटोग्राफी जुलाई 2024 में [[थाईलैण्ड]] की राजधानी [[बैंकॉक]] में आरम्भ होती है और अक्टूबर 2025 में पूरी हो जाती है। इसके अतिरिक्त इसका फ़िल्मांकन [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[चण्डीगढ़]], [[महाराष्ट्र]], [[लद्दाख़]], [[हिमाचल प्रदेश]] एवं [[थाईलैण्ड]] में की गयी जिनमें से कुछ भागों को [[पाकिस्तान|पाकिस्तानी-स्थानों]] के रूप में दिखाया गया है। फ़िल्म का संगीत शास्वत सचदेवा ने दिया और सिनेमैटोग्राफी विकाश नौलखा ने की। फ़िल्म का सम्पादन शिवकुमार वी॰ पानिकर ने किया। फ़िल्म 229 मिनट लम्बी है जो भारत की सबसे लम्बी फ़िल्मों में 8वें स्थान पर है।<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/movies/bollywood/ranveer-singhs-dhurandhar-the-revenge-receives-a-certificate-with-3-hr-49-min-runtime-ws-l-9982965.html|title=Ranveer Singh's Dhurandhar: The Revenge Receives A Certificate With 3 hr 49 min Runtime|website=न्यूज़18|access-date=17 मार्च 2026}}</ref> फ़िल्म को सिनेमाघरों में 19 मार्च 2026 में प्रमोचित किया गया जिस समय [[गुड़ी पड़वा]], [[उगादि]] और [[ईद उल-फ़ित्र|ईद]] मनाये जाते हैं। इसकी पूर्व कृति के अनुरूप फ़िल्म को मिश्रित समालोचनायें मिली जिसमें इसके कथानक और अभिनय के लिए सराहना मिली लेकिन इसपर राष्ट्रवादी मत-प्रचार के आरोप लगे जिनके लिए आलोचना का सामना करना पड़ा। फ़िल्म को [[खाड़ी सहयोग परिषद]] देशों द्वारा विभिन्न खाड़ी देशों में प्रतिबंधित किया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/explained-dhurandhar-part-1-2s-uae-gcc-ban-cost-much-lifetime-numbers-ghajini-stree-gangubai-kathiawadi/|title=Explained: How Dhurandhar part 1 and 2's UAE-GCC ban could cost as much as lifetime numbers of Ghajini, Stree, Gangubai Kathiawadi|website=बॉलीवुड हंगामा|access-date=17 मार्च 2026}}</ref> == पात्र == * [[रणवीर सिंह]] – हमज़ा अली माज़री / जसकीरत सिंह रांगी, [[पंजाब रेजिमेंट]] * [[अर्जुन रामपाल]] – मेजर इक़बाल, [[इंटर-सर्विसेस इंटेलिजेंस|आईएसआई]] ([[इलियास कश्मीरी]] और [[२००८ के मुंबई हमले|मेजर इक़बाल]] पर आधारित)<ref>{{Cite web|url=https://openthemagazine.com/entertainment/dhurandhar-framing-the-new-nation|title=Dhurandhar: Framing the New Nation|last=देशपांडे|first=राजीव|date=25 दिसम्बर 2025|website=ओपन|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251225151650/https://openthemagazine.com/entertainment/dhurandhar-framing-the-new-nation|archive-date=25 दिसम्बर 2025|access-date=27 जनवरी 2026|quote=The development of the character of ISI's Major Iqbal essayed by Arjun Rampal is based on the shadowy handler of 26/11 plotter [[डेविड हेडली|David Coleman Headley]], a Pakistani American, who surveyed the targets of the Mumbai attacks. Major Iqbal finds mention in the affidavits filed by the Federal Bureau of Investigation (FBI).|url-status=live}}</ref> * [[संजय दत्त]] – वरिष्ठ पुलिस अधीक्षक चौधरी असलम, ल्यारी टास्क फोर्स (एलटीएफ), सिंध पुलिस * [[आर माधवन]] – अजय सान्याल, इंटेलिजेंस ब्यूरो के निर्देशक ([[अजीत डोभाल]] पर आधारित) * [[सारा अर्जुन]] – यालिना जमाली, हमज़ा की पत्नी * [[राकेश बेदी]] – जमील जमाली, यालिना के पिता; भारतीय जासूस और [[पाकिस्तान पीपल्स पार्टी|पाकिस्तान अवामी पार्टी]] (पीएपी) के वरिष्ठ राजनेता तथा पाकिस्तान नेशनल असेम्बली के सदस्य (नाबिल गोबोल पर आधारित)<ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/entertainment/exclusive-rakesh-bedi-on-ranveer-singh-starrer-dhurandhar-i-play-a-real-character-a-pakistani-politician-but-i-dont-know-the-story-of-major-mohit-sharma-13956299.html|title=EXCLUSIVE Rakesh Bedi on Ranveer Singh's 'Dhurandhar': 'I play a real character; a Pakistani politician, but I don't know the story of Major Mohit Sharma'|work=फर्स्टपोस्ट|archive-url=https://web.archive.org/web/20251205221712/https://www.firstpost.com/entertainment/exclusive-rakesh-bedi-on-ranveer-singh-starrer-dhurandhar-i-play-a-real-character-a-pakistani-politician-but-i-dont-know-the-story-of-major-mohit-sharma-13956299.html|archive-date=5 दिसम्बर 2025|access-date=6 दिसम्बर 2025|url-status=live}}</ref> * [[गौरव गेरा]] – मोहमद आलम, ल्यारी का एक फलरस दुकानदार व हमजा का आदमी। * [[मानव गोहिल]] – सुशान्त बंसल, इंटेलिजेंस ब्यूरो के निर्देशक * दानिश पंडोर – [[उज़ैर बलोच]], [[बलोच लोग|बलोच]] गैंक का नेता * बिमल ओबेरॉय – शिरानी, [[बलूचिस्तान मुक्ति सेना]] (बीयूएफ) के नेता * दानिश इक़बाल – [[दाउद इब्राहिम]] / बड़े साहब<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/revealed-not-emraan-hashmi-akshay-kumar-actor-plays-bade-sahab-dhurandhar-revenge/|title=REVEALED: Not Emraan Hashmi or Akshay Kumar, this actor plays Bade Sahab in Dhurandhar The Revenge|website=Bollywood Hungama|access-date=18 March 2026}}</ref> * [[राजेन्द्रनाथ ज़ुत्शी|राज ज़ुत्सी]] – [[लेफ्टिनेंट जनरल]] शम्साद हसन, आईएसआई के महानिदेशक * उदयबीर संधु – गुरबाज़ "पिंडा" सिंह (हरविन्दर सिंह संधू "रिंदा" पर आधारित) * मुस्तफ़ा अहमद – रिज़वान शाह * मधुरजीत साड़घी – प्रबनीत कौर रांगी, जसकीरत की माँ * गितिका गंजु धर – शबनम जमाली, जमील की पत्नी * आदित्य उप्पल – सहायक पुलिस अधीक्षक उमर हैदर ([[उमर शाहिद हामिद]] पर आधारित), एलटीएफ * सलीम सिद्धिक़ी – आतिफ़ अहमद ([[अतीक अहमद]] पर आधारित) * राम चन्देर – अशफ़ाक़ अहमद ([[खालिद अज़ीम]] पर आधारित) * अश्विन धर – अरशद पप्पू, [[पठान]] गैंग का नेता * अभय अरोड़ा – यासीर आराफ़ात, पप्पू का छोटा भाई * अंकित सागर – जावेद खनानी, खनानी & कालिया इंटरनेशनल (केकेआई) के सह-संस्थापक * विनोद ठाड़ानी – [[आज़म चीमा]] * फ़ैज़ खान – [[साजिद मीर]] * संजय मेहता – [[अब्दुल सलाम भुट्टवी|अब्दुल भुट्टवी]] * राजेश डोगरा – [[अब्दुल रहमान मक्की]] * सुविन्दर विकी – [[ब्रिगेडियर]] जहांगीर, इक़बाल के पिता * [[सौम्या टंडन]] – उल्फ़त, रहमान की विधवा * उमर नाविद निर्बन – ज़ायन, हमज़ा और यलिना का बेटा * परी पंढेर – जसलीन कौर रांगी * हितिका बाली – हरलीन कौर रांगी * आशिष दुग्गल – [[विधानसभा सदस्य (भारत)|विधायक]] सुखविन्दर सिंह * भाषा सुम्बली – वकील वीना * विजेन्द्र सिंह – अमरजीत सिंह (परमजीत सिंह पंजवार पर आधारित) * विवेक सिन्हा – ज़हूर मिस्त्री (ज़ाहिद अखुंद पर आधारित) * अमनदीप सिंह – सनप्रीत सिंह "सन्नी डीवीडी" * मशहूर अमरोही – नवाब शाफिक़ ([[नवाज़ शरीफ़]] पर आधारित) * संजय मेहन्दिरत्ता – आकिब अली ज़रवारी, [[पाकिस्तान के राष्ट्रपति]] और पीएपी नेता ([[आसिफ अली ज़रदारी]] पर आधारित) * हिमांशु गोखानी – [[पुलिस महानिदेशक]] संजय कुमार, [[उत्तर प्रदेश पुलिस]] (डीजीपी प्रशान्त कुमार पर आधारित) * [[अक्षय खन्ना]] – [[रहमान डकैत]] (शारीरिक बनावट) * [[यामी गौतम]] – शाज़िया बानो (कैमियो उपस्थिति) == टिप्पणी == {{Notelist}} ==सन्दर्भ== {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb title}} * {{Bollywood Hungama movie|dhurandhar-the-revenge}} * {{Rotten Tomatoes|dhurandhar_the_revenge}} {{Portal bar|भारत|फ़िल्म}} [[श्रेणी:भारतीय एक्शन फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय एक्शन ड्रामा फ़िल्में]] [[श्रेणी:जम्मू और कश्मीर पर आधारित फिल्में]] [[श्रेणी:2026 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय थ्रिलर फ़िल्में]] ejzd39fqyw2425t7bu2s3udygs45g51 गुरु नानक देव जी की उदासियाँ 0 1609879 6534418 6531551 2026-03-29T17:07:46Z संजीव कुमार 78022 हटाने हेतु नामांकित; देखें [[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/गुरु नानक देव जी की उदासियाँ]] 6534418 wikitext text/x-wiki {{हहेच लेख| कारण=मूल शोध।| चर्चा_पृष्ठ= विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/गुरु नानक देव जी की उदासियाँ}}[[गुरु नानक देव]] जी (1469–1539) सिख धर्म के संस्थापक और महान आध्यात्मिक गुरु थे। उनके जीवन का एक महत्वपूर्ण भाग उनके व्यापक धार्मिक और सामाजिक यात्राओं में व्यतीत हुआ, जिन्हें "उदासियाँ" कहा जाता है। इन यात्राओं का उद्देश्य मानवता को सत्य, समानता और एक ईश्वर के सिद्धांत का संदेश देना था।<ref>https://www.sikhiwiki.org/index.php/The_Udasis_of_Guru_Nanak</ref> ==उदासियों का महत्व== गुरु नानक देव जी ने विभिन्न धर्मों, संस्कृतियों और समाजों के लोगों से संवाद स्थापित किया। उन्होंने अंधविश्वास, पाखंड और जाति-भेद का विरोध करते हुए सच्चे आध्यात्मिक जीवन का मार्ग दिखाया। उनकी उदासियाँ धार्मिक समन्वय और सामाजिक सुधार का एक महत्वपूर्ण माध्यम बनीं।<==प्रमुख उदासियाँ== ===प्रथम उदासी (पूर्व दिशा)=== गुरु नानक देव जी ने अपनी पहली यात्रा पूर्वी भारत की ओर की। इस दौरान वे हरिद्वार, वाराणसी, गया, बंगाल और असम जैसे स्थानों पर गए। उन्होंने यहाँ प्रचलित कर्मकांडों और अंधविश्वासों की आलोचना की और ईश्वर की एकता का संदेश दिया। ===द्वितीय उदासी (दक्षिण दिशा)=== दूसरी यात्रा में वे दक्षिण भारत की ओर गए। इस दौरान वे आंध्र प्रदेश, तमिलनाडु और श्रीलंका तक पहुँचे। उन्होंने राजाओं, संतों और आम लोगों से संवाद कर सादगी, सत्य और नाम-स्मरण का महत्व बताया। ===तृतीय उदासी (उत्तर दिशा)=== तीसरी यात्रा के दौरान गुरु नानक देव जी हिमालय, कश्मीर और तिब्बत के क्षेत्रों में गए। उन्होंने योगियों और तपस्वियों से चर्चा की और यह समझाया कि सच्ची भक्ति बाहरी तपस्या में नहीं, बल्कि आंतरिक शुद्धता में है। ===चतुर्थ उदासी (पश्चिम दिशा)=== चौथी यात्रा में वे पश्चिम की ओर गए और मक्का, मदीना, बगदाद तथा फारस (ईरान) तक पहुँचे। उन्होंने मुस्लिम विद्वानों से संवाद किया और ईश्वर की एकता तथा मानव समानता का संदेश दिया। ==मुख्य शिक्षाएँ== गुरु नानक देव जी की उदासियाँ एक व्यापक आध्यात्मिक आंदोलन थीं, जिन्होंने मानवता को एकजुट करने और सच्चे धर्म का मार्ग दिखाने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। उनकी शिक्षाएँ आज भी प्रासंगिक हैं और विश्व में सद्भावना तथा शांति को बढ़ावा देती हैं। उदासियों के दौरान गुरु नानक देव जी ने तीन मुख्य सिद्धांत दिए: *''नाम जपना'' — ईश्वर का स्मरण करना *''किरत करना'' — ईमानदारी से आजीविका कमाना *''वंड छकना'' — अपनी कमाई को दूसरों के साथ बाँटना ==प्रभाव और विरासत== गुरु नानक देव जी की उदासियों ने समाज में धार्मिक जागरूकता और सामाजिक सुधार को बढ़ावा दिया। उनकी शिक्षाएँ आज भी विश्वभर में मानवता, शांति और भाईचारे का संदेश देती हैं। उनकी यात्राएँ न केवल धार्मिक दृष्टि से महत्वपूर्ण हैं, बल्कि वे सांस्कृतिक और ऐतिहासिक दृष्टि से भी अत्यंत मूल्यवान हैं। 9985kd6s4qvuke02codrsbiwt6eaxrs अंदिजान जामा मस्जिद परिसर 0 1609890 6534390 6531706 2026-03-29T16:26:30Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534390 wikitext text/x-wiki {{एकाकी|date=मार्च 2026}} {{Infobox historic site | name = अंदिजान जामा मस्जिद परिसर | native_name = Andijon jome masjidi majmuasi | native_language = उज़्बेक | native_name2 = | native_language2 = | native_name3 = | native_language3 = | other_name = | image = File:Andijon jome.jpg | image_size = 250px | alt = | caption = अंदिजान जामा मस्जिद का दृश्य | mapframe = | locmapin = | map_relief = | map_width = | map_caption = | map_dot_mark = | map_dot_label = | coordinates = {{coord|40.7882|72.3453|type:landmark_region:UZ|display=inline,title}} | gbgridref = | gbgridref_note = | type = | etymology = | location = [[अंदिजान]], [[उज़्बेकिस्तान]] | nearest_city = अंदिजान | area = | elevation = | height = | beginning_label = | beginning_date = | formed = | founded = | founder = | built = 1883-1890 | built_for = मस्जिद, मदरसा | original_use = | demolished = | rebuilt = | restored = 1971—1974, 1999—2000, 2018 | restored_by = | current_use = मस्जिद और क्षेत्रीय संग्रहालय | architect = | sculptor = | architecture = मध्य एशियाई वास्तुकला | visitors_num = | visitors_year = | visitors_ref = | governing_body = | owner = | website = | designation1 = | designation1_offname = | designation1_type = | designation1_criteria = | designation1_date = | delisted1_date = | designation1_partof = | designation1_number = | designation1_free1name = | designation1_free1value = | designation1_free2name = | designation1_free2value = | designation1_free3name = | designation1_free3value = | embed = | embedded = }} '''अंदिजान जामा मस्जिद परिसर''' (उज़्बेक: Andijon jome masjidi majmuasi) उज़्बेकिस्तान के अंदिजान शहर में स्थित 19वीं सदी के अंत का एक प्रमुख ऐतिहासिक और स्थापत्य स्मारक है। इस परिसर के अंतर्गत मुख्य रूप से एक [[मस्जिद]], एक [[मदरसा]] और एक [[मीनार]] शामिल है। 19वीं शताब्दी के मध्य में उज़्बेकिस्तान के शहरी नियोजन नियमों के अनुसार, किसी भी बस्ती को आधिकारिक तौर पर शहर का दर्जा प्राप्त करने के लिए वहाँ एक जामा मस्जिद का होना अनिवार्य माना जाता था। इस परिसर के निर्माण का कार्य वर्ष 1883 में प्रारंभ होकर 1890 तक चला था। यह पूरा स्थापत्य समूह लगभग 1.5 हेक्टेयर के क्षेत्रफल में फैला हुआ है। वर्तमान समय में इस परिसर के एक हिस्से का उपयोग अंदिजान क्षेत्र के 'साहित्य और कला संग्रहालय' के रूप में भी किया जाता है। == मदरसा == परिसर में स्थित मदरसे की कुल लंबाई 123 मीटर है। मदरसे का मुख्य प्रवेश द्वार मध्य एशियाई वास्तुकला शैली के पारंपरिक गुंबददार और मेहराबदार पोर्टल से निर्मित है। मुख्य द्वार के दोनों ओर पतली और सजावटी मीनारें स्थित हैं। इमारत की बाहरी दीवारों पर नीले और हरे रंग के पारंपरिक ज्यामितीय पैटर्न और मोज़ेक (Mosaic) का काम किया गया है, जो मुख्य रूप से फरगना घाटी की वास्तुकला की विशिष्ट पहचान है। प्रारंभिक निर्माण के समय, इस मदरसे का लेआउट खुले आसमान के नीचे अंग्रेज़ी के 'यू' (U) अक्षर के आकार में डिज़ाइन किया गया था। मदरसे के आंतरिक स्थापत्य में ज्यामितीय पैटर्न वाले जालीदार आवरण (Latticed screens), दीवार के आले (Niches) और कोठरियाँ (Alcoves) शामिल हैं। यह मदरसा परिसर के पश्चिमी भाग में स्थित है और इसके मुख्य अग्रभाग (Facade) में कुल 26 मेहराबों का निर्माण किया गया है, जो इसकी संरचनात्मक विशालता को दर्शाता है। मुख्य प्रवेश द्वार पूर्व दिशा की ओर खुलता है और इसे एक ऊंचे बरामदे के साथ बनाया गया है। इसके किनारों पर गुंबद वाली कोने की मीनारें स्थित हैं और पहली मंजिल की दीवारों के कोनों पर गुंबददार गज़ेबो (छतरियाँ) बनी हुई हैं। दूसरी मंजिल के कमरों पर बने मेहराब मुख्य प्रवेश द्वार के स्थापत्य संतुलन को स्पष्ट करते हैं। भवन के चारों ओर फलों और सजावटी पेड़ों का परिदृश्य मौजूद है। == मस्जिद == अंदिजान जामा मस्जिद वर्तमान में भी शहर की एक सक्रिय (चालू) मस्जिद के रूप में कार्यरत है। इसके वास्तुशिल्पीय लेआउट में एक आयताकार आंगन शामिल है, जिसके तीन तरफ ऊंचे, मेहराबदार और गुंबददार [[इवान]] (Iwan) बने हुए हैं। परिसर की मुख्य मीनार इसी आंगन में स्थित है। 32 मीटर ऊँची यह मीनार पूरी फरगना घाटी की सबसे ऊँची मीनारों में से एक है। इसका निर्माण एक अष्टकोणीय (आठ-तरफा) आधार दीवार के ऊपर किया गया है, जिसमें पहली मंजिल पर एक गैलरी बनी है। मीनार के शीर्ष भाग पर एक गुंबद जैसा आधार स्थापित है, जिसके ऊपर एक अर्धचंद्र लगा है। मस्जिद में प्रवेश के लिए कुल पाँच द्वार हैं (एक दक्षिण में, दो उत्तर में और दो पूर्व में)। इस जामा मस्जिद परिसर का निर्माण इसाक्सन, यूसुफअली मुसायेव और अन्य स्थानीय वास्तुकारों की देखरेख में किया गया था। 1902 में आए एक विनाशकारी भूकंप के कारण इस संरचना को भारी नुकसान पहुँचा था। बाद में 1971-1974 और 1999-2000 के दौरान इसका व्यापक जीर्णोद्धार किया गया।<ref>National Encyclopedia of Uzbekistan. First volume. Tashkent, 2000</ref> ऐतिहासिक और स्थापत्य महत्व के कारण यह परिसर सांस्कृतिक विरासत स्थलों और यूनेस्को (UNESCO) की विश्व धरोहर सूची के अंतर्गत संरक्षित है।<ref>{{Cite web|url= https://lex.uz/uz/docs/-5320217?ONDATE=10.08.2022|title= MODDIY MADANIY MEROS OBYEKTLARI VA YUNESKONING UMUMJAHON MEROSI RO‘YXATIGA KIRITILGAN HUDUDLAR MUHOFAZASINI KUCHAYTIRISH CHORA-TADBIRLARI TO‘G‘RISIDA|website= lex.uz |accessdate= 2023-11-11}}</ref> == नई इमारत का निर्माण == बढ़ती आबादी की जरूरतों को पूरा करने के लिए जामा मस्जिद की एक नई इमारत का निर्माण कार्य 2018 में शुरू किया गया, जो उसी वर्ष मई में पूरा हुआ।<ref>{{Cite web|url= https://uzbekistan.travel/ru/o/mechet-devonaboj/|title= Визитная карточка Андижана – мечеть "Девонабой"|website= uzbekistan.travel |accessdate= 2023-11-11}}</ref> यह नई संरचना प्राचीन चार-इवान और चार-प्रवेश द्वार वाली वास्तुकला शैली पर ही आधारित है। इसके दोनों ओर 54 मीटर ऊँची दो नई मीनारें बनाई गई हैं और मुख्य प्रार्थना कक्ष के शीर्ष पर 18 मीटर व्यास का एक विशाल गुंबद स्थापित किया गया है। पुरानी मस्जिद की क्षमता जहाँ 5,000 नमाज़ियों की थी, वहीं इस नई संरचना में एक साथ 15,000 से अधिक लोग नमाज़ अदा कर सकते हैं। इस नए भवन के उद्घाटन समारोह में उज़्बेकिस्तान के राष्ट्रपति [[शौकत मिर्ज़ियोयेव]] ने भी भाग लिया था।<ref>{{Cite news|url= https://kun.uz/uz/news/2021/06/18/andijon-jome-masjidining-yangi-binosi-ochildi|title= Andijon jome masjidining yangi binosi ochildi|website= kun.uz |date= 18 June 2021 |accessdate= 2023-11-11}}</ref> == गैलरी == <gallery mode="packed" heights="160" caption="परिसर के दृश्य"> File:Jome masjid majmuasi 1.jpg|परिसर का बाहरी दृश्य File:Jome masjid majmuasi 2.jpg|मुख्य भवन File:Wood carving Andijan Jame Mosque Complex (Мечеть Джами в Андижане, Andijon jome masjidi majmuasi).jpg|परिसर में लकड़ी की नक्काशी File:Ornaments Andijan Jame Mosque Complex (Мечеть Джами в Андижане, Andijon jome masjidi majmuasi).jpg|छत की सजावट File:Registon_maydoni_(Andijon_viloyati,_Andijon_shahar).jpg|आंगन File:Registon maydoni Gumbaz.jpg|मस्जिद का गुंबद File:Jome masjid majmuasi.jpg|मस्जिद का आंतरिक दृश्य </gallery> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{commons category}} [[श्रेणी:उज़्बेकिस्तान की मस्जिदें]] [[श्रेणी:1890 के दशक में पूर्ण हुई मस्जिदें]] [[श्रेणी:1890 में पूर्ण धार्मिक भवन और संरचनाएँ]] [[श्रेणी:अंदिजान]] i6qtbvk481kjajzvx15px36cai84wiv जीन लान्टर्नियर 0 1609891 6534391 6531710 2026-03-29T16:27:01Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534391 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox person | name = जीन लान्टर्नियर | native_name = Jeanne Lanternier | birth_date = 20 नवंबर 1820 | birth_place = शैतले, जुरा, [[फ्रांस]] | death_date = 1855 | death_place = [[माराकेश]], [[मोरक्को]] | nationality = फ्रांसीसी | occupation = मोरक्को के सुल्तान की पत्नी | known_for = सुल्तान मुहम्मद चतुर्थ की पत्नी | spouse = सिदी मुहम्मद (भावी सुल्तान मुहम्मद चतुर्थ) | religion = [[इस्लाम]] (धर्म परिवर्तन के बाद) }} '''जीन लान्टर्नियर''' ({{lang-fr|Jeanne Lanternier}}; जन्म: 20 नवंबर 1820 – मृत्यु: 1855) एक फ्रांसीसी महिला थीं। 1836 में अल्जीरिया में एक हमले के दौरान उन्हें बंदी बना लिया गया था, जिसके बाद उन्हें मोरक्को के सुल्तान के दरबार में भेंट किया गया। बाद में वे मोरक्को के भावी सुल्तान मुहम्मद चतुर्थ की पत्नी बनीं। उनका जीवन फ्रांस और उत्तरी अफ्रीका के औपनिवेशिक इतिहास की एक महत्वपूर्ण घटना है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=ZqdJAAAAMAAJ&q=sultane+francaise+au+Maroc+histoire+de+Jeanne+Lanternier&redir_esc=y|title=Le Maroc dans les lettres d'expression française|last=Lebel|first=Roland|date=1958|publisher=Éditions universitaires|language=fr}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और अल्जीरिया प्रवास == जीन लान्टर्नियर का जन्म 20 नवंबर 1820 को फ्रांस के जुरा विभाग में स्थित शैतले (Chatelay) नामक गाँव में हुआ था।<ref>{{Cite book |last=Demoly |first=Rémy |title=Traits d’histoire de Chatelay |page=113-114 |language=fr}}</ref> उनका परिवार कृषि कार्यों से जुड़ा था। 1830 के दशक में जब फ्रांस ने अल्जीरिया पर नियंत्रण स्थापित करना शुरू किया, तब फ्रांसीसी सरकार ने अपने नागरिकों को वहाँ बसने के लिए प्रोत्साहित किया। इसी क्रम में जीन का परिवार भी अल्जीरिया के डेली इब्राहिम (Dely Ibrahim) क्षेत्र में एक कृषि उपनिवेशवादी के रूप में जाकर बस गया।<ref>{{Cite book |last=Belorgey |first=Jean-Michel |title=Transfuges: voyages, ruptures et métamorphoses : des Occidentaux en quête d'autres mondes |publisher=Autrement |year=2000 |isbn=978-2-7467-0033-8 |page=188 |language=fr |access-date=|url=https://books.google.co.in/books?id=3d0ZAQAAIAAJ&q=Jeanne+Lanternier,+ait+elle+aussi+sultane,+et,+cette+fois,+au+Maroc&redir_esc=y}}</ref> == अपहरण और दासता == वर्ष 1836 में फ्रांसीसी नियंत्रण का विरोध कर रहे स्थानीय अल्जीरियाई विद्रोहियों ने उनके गाँव पर हमला किया। इस संघर्ष में जीन के पिता की मृत्यु हो गई। जीन (जो उस समय 16 वर्ष की थीं), उनकी माँ और कुछ अन्य फ्रांसीसी महिलाओं को बंदी बना लिया गया।<ref>{{Cite book |last=Demoly |first=Rémy |title=Traits d’histoire de Chatelay |page=188 |language=fr}}</ref> इन बंदियों को अल्जीरियाई प्रतिरोध के नेता अमीर अब्द अल-कादिर (Abd el-Kader) के समक्ष प्रस्तुत किया गया। अब्द अल-कादिर उस समय मोरक्को के सुल्तान से कूटनीतिक समर्थन प्राप्त करने का प्रयास कर रहे थे। इसी उद्देश्य से, उन्होंने जीन और अन्य फ्रांसीसी बंदियों को मोरक्को के तत्कालीन सुल्तान अब्द अल-रहमान बिन हिशाम को भेंट स्वरूप सौंप दिया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=-qpsz_KvgFcC&q=et+celle+de+Jeanne+Lanternier,+la+petite+Bourguignonne+devenue&redir_esc=y|title=Études|date=1938|publisher=Assas Editions - Bayard Presse|language=fr}}</ref> == मोरक्को के शाही दरबार में == मोरक्को के सुल्तान अब्द अल-रहमान ने जीन को अपने पुत्र, राजकुमार सिदी मुहम्मद (भावी सुल्तान मुहम्मद चतुर्थ) के हरम में भेज दिया। हरम की परंपराओं के अनुसार जीन ने इस्लाम धर्म अपना लिया। फ्रांसीसी दस्तावेजों में उल्लेख है कि अपनी यूरोपीय पृष्ठभूमि के कारण वे राजकुमार के करीब आ गईं और उन्हें 'नीली आँखों वाली सुल्ताना' कहा जाने लगा।<ref>{{Cite web |title=La favorite du sultan du maroc |url=https://www.lanouvellerepublique.fr/vienne/la-favorite-du-sultan-du-maroc |website=lanouvellerepublique.fr |date=2011-07-24 |language=fr |access-date=2024-11-02}}</ref> वर्ष 1837 में राजकुमार ने आधिकारिक रूप से जीन से विवाह कर लिया। विवाह के पश्चात जीन ने दो पुत्रों को जन्म दिया, जिससे दरबार में उनकी स्थिति और अधिक मजबूत हो गई।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=mL9JAQAAMAAJ&dq=Peu+apr%C3%A8s+la+d%C3%A9faite+de+Sidi+Mohammed+par+le+mar%C3%A9chal+Bugeau,+sur+les+bords+de+l'Isly,+Jeanne+mit+au+monde+un+fils.&pg=PA154&redir_esc=y|title=Revue Des Franȧis. Anně 5 No. 10-anně 10. No. 9. Oct. 1910-nov./dč. 1915|date=1912|language=fr}}</ref> == फ्रांस यात्रा और वापसी == 1855 में राजकुमार मुहम्मद ने जीन को अपने मूल परिवार से संपर्क करने और फ्रांस जाने की अनुमति दी। जीन ने पेरिस में आयोजित 1855 की 'यूनिवर्सल प्रदर्शनी' (Universal Exhibition) के दौरान फ्रांस की यात्रा की और अपने पैतृक गाँव शैतले तथा चिसे (Chissey) का दौरा भी किया।<ref>{{Cite book |last=Demoly |first=Rémy |title=Traits d’histoire de Chatelay |page=447-449 |language=fr}}</ref> यह यात्रा उनके लिए फ्रांस में पुनः बसने का अवसर थी, लेकिन मोरक्को के दरबार में अपनी स्थिति और अपने बच्चों के कारण उन्होंने वापस मोरक्को लौटने का निर्णय लिया। == हरम की राजनीति और मृत्यु == जीन के मोरक्को लौटने के कुछ समय बाद, 1855 में ही, शाही हरम की आंतरिक राजनीति के कारण उनकी हत्या कर दी गई। मोरक्को के हरम में उत्तराधिकार और सत्ता को लेकर अक्सर संघर्ष होते रहते थे। एक विदेशी मूल की महिला का राजकुमार के करीब होना दरबार के अन्य सदस्यों और रानियों के बीच असंतोष का कारण बना।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=-qpsz_KvgFcC&q=et+celle+de+Jeanne+Lanternier,+la+petite+Bourguignonne+devenue&redir_esc=y|title=Études|date=1938|publisher=Assas Editions - Bayard Presse|language=fr}}</ref> इसी राजनीतिक साज़िश के तहत, 1855 में जीन लान्टर्नियर और उनके दोनों पुत्रों को ज़हर दे दिया गया, जिससे माराकेश में उनकी मृत्यु हो गई। जीन को माराकेश के शाही महल के बगीचों में दफनाया गया। उनकी मृत्यु के चार वर्ष बाद, 1859 में उनके पति सिदी मुहम्मद, 'सुल्तान मुहम्मद चतुर्थ' के रूप में मोरक्को के सिंहासन पर बैठे।<ref>{{Cite book |last=Demoly |first=Rémy |title=Traits d’histoire de Chatelay |page=447-449 |language=fr}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q131093242 विकिडाटा पर जीन लान्टर्नियर] [[श्रेणी:1820 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:1855 में निधन]] [[श्रेणी:फ्रांसीसी महिलाएं]] [[श्रेणी:मोरक्को का इतिहास]] [[श्रेणी:हत्या किए गए लोग]] 5n1ytr5duzubnswyki8xnvgqxtrqh4i आहू दरयाई 0 1609892 6534392 6531712 2026-03-29T16:27:57Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534392 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox person | name = आहू दरयाई | native_name = آهو دریایی | native_name_lang = fa | birth_date = | birth_place = [[ईरान]] | nationality = ईरानी | occupation = विश्वविद्यालय की छात्रा | known_for = नवंबर 2024 में इस्लामिक आज़ाद विश्वविद्यालय में अनिवार्य हिजाब नियमों के संदर्भ में हुआ सार्वजनिक विरोध | education = इस्लामिक आज़ाद विश्वविद्यालय (विज्ञान और अनुसंधान शाखा, तेहरान) }} '''आहू दरयाई''' (फ़ारसी: آهو دریایی) एक ईरानी विश्वविद्यालय की छात्रा हैं। नवंबर 2024 में, तेहरान स्थित 'इस्लामिक आज़ाद विश्वविद्यालय' (विज्ञान और अनुसंधान शाखा) के परिसर में अनिवार्य हिजाब कानूनों के संदर्भ में सुरक्षा गार्डों के साथ हुए विवाद के बाद, उन्होंने अपने कपड़े उतार दिए और अंतर्वस्त्रों में सार्वजनिक रूप से चलीं। इस घटना और उसके बाद हुई उनकी गिरफ्तारी को अंतरराष्ट्रीय मीडिया में व्यापक कवरेज मिली। गिरफ्तारी के बाद उन्हें एक मनोरोग अस्पताल भेजा गया, और बाद में बिना किसी आरोप के रिहा कर दिया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cwy42vxd99po|title=Iranian woman detained over undressing is released without charge|date=2024-11-19|website=www.bbc.com|language=en-GB|access-date=2026-03-19}}</ref> == घटना की पृष्ठभूमि और विवरण == ईरान में महिलाओं के लिए सार्वजनिक स्थानों पर इस्लामी ड्रेस कोड (हिजाब) का पालन करना अनिवार्य है। 2 नवंबर 2024 को, आहू दरयाई इस्लामिक आज़ाद विश्वविद्यालय के परिसर में थीं, जहाँ विश्वविद्यालय के सुरक्षाकर्मियों ने उनके पहनावे को लेकर उन्हें रोका। मीडिया रिपोर्टों और प्रत्यक्षदर्शियों के अनुसार, इस दौरान दोनों पक्षों के बीच विवाद हुआ, जिसमें आहू के कपड़े फट गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202411025119|title=یک دختر دانشجو در دانشگاه علوم و تحقیقات تهران در اعتراض به برخورد حراست عریان شد|date=2024-11-02|website=www.iranintl.com|language=fa|access-date=2026-03-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/persian/articles/c4gz2mrn19no|title=«دختر علوم تحقیقات»؛ ماجرا چه بود؟‌|date=2024-11-02|website=BBC News فارسی|language=fa|access-date=2026-03-19}}</ref> इस घटना के बाद, आहू दरयाई ने अपने बाकी कपड़े उतार दिए और केवल अंतर्वस्त्रों में विश्वविद्यालय परिसर और उसके बाहर की सड़क पर चलने लगीं। घटना के प्रसारित हुए वीडियो में उन्हें परिसर में बैठे और फिर सड़क पर चलते हुए देखा जा सकता है। इसके कुछ ही समय बाद, सादे कपड़ों में आए सुरक्षाकर्मियों ने उन्हें बलपूर्वक एक वाहन में बैठाया और हिरासत में ले लिया।<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/woman-strips-underwear-iran-university-apparent-protest/story?id=115441108|title=Iran detains woman who stripped to her underwear at university in apparent protest|last=|first=|website=ABC News|language=en|access-date=2026-03-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ir.voanews.com/a/iran-female-student-stipped-off-clothes-arrested-violently/7848931.html|title=بازداشت خشونت‌آمیز دانشجوی معترضی که برهنه شد|date=2024-11-02|website=صدای آمریکا|language=fa|access-date=2026-03-19}}</ref> == हिरासत और मनोरोग अस्पताल में स्थानांतरण == हिरासत में लिए जाने के बाद, ईरानी राज्य मीडिया और विश्वविद्यालय के अधिकारियों ने बयान जारी किया कि छात्रा मनोवैज्ञानिक समस्याओं से ग्रस्त है। पुलिस स्टेशन ले जाने के बजाय, उन्हें सीधे एक मनोरोग अस्पताल में स्थानांतरित कर दिया गया।<ref>{{Cite web|url=https://ir.voanews.com/a/iran-female-student-stipped-off-clothes-arrested/7849078.html|title=ماجرای «دخترعلوم و تحقیقات»؛ از گمانه‌زنی‌ها درباره نامش تا انتقال به بیمارستان روانی|date=2024-11-03|website=صدای آمریکا|language=fa|access-date=2026-03-19}}</ref> मानवाधिकार संगठनों ने इस कदम पर प्रतिक्रिया व्यक्त की। अंतरराष्ट्रीय रिपोर्टों में उल्लेख किया गया कि ईरान में पहले भी हिजाब विरोधी प्रदर्शनकारियों को मानसिक रूप से अस्थिर घोषित करके मनोरोग सुविधाओं में भेजने के मामले सामने आए हैं। आलोचकों के अनुसार, इस प्रशासनिक रणनीति का उपयोग प्रदर्शनकारियों की विश्वसनीयता को कम करने के लिए किया जाता है।<ref>{{Cite news|url=https://www.rferl.org/a/iran-court-controversy-diagnosing-hijab-protesters-mental-illness/32514690.html|title=Iranian Court Sparks Controversy By Diagnosing Hijab Protesters With Mental Illness|last=Maleki|first=Roya|date=2023-07-30|work=Radio Free Europe/Radio Liberty|access-date=2026-03-19|language=en}}</ref> == वैश्विक प्रतिक्रिया == इस घटना की अंतरराष्ट्रीय स्तर पर व्यापक चर्चा हुई। सोशल मीडिया पर उपयोगकर्ताओं और मानवाधिकार कार्यकर्ताओं ने उन्हें "विज्ञान और अनुसंधान की लड़की" (The Science and Research Girl) के रूप में संदर्भित किया। संयुक्त राष्ट्र के विशेष दूत ने इस मामले का संज्ञान लिया और ईरानी प्रशासन से उनकी स्थिति और स्वास्थ्य के बारे में जानकारी मांगी।<ref>{{Cite news|url=https://www.radiofarda.com/a/woman-strips-off-clothes-at-iran-university-in-apparent-protest/33185103.html|title=گزارشگر سازمان ملل: موضوع دختر دانشگاه علوم را دنبال می‌کنم|last=فردا|first=رادیو|date=2024-11-03|work=رادیو فردا|access-date=2026-03-19|language=fa}}</ref> फ्रांस सहित यूरोप के कई शहरों में आहू दरयाई के समर्थन में रैलियां निकाली गईं। एमनेस्टी इंटरनेशनल, सर्वस इंटरनेशनल और नेशनल सेक्युलर सोसाइटी जैसे संगठनों ने उनकी रिहाई की मांग करते हुए ईरानी प्रशासन की आलोचना की। अंतरराष्ट्रीय समाचार एजेंसियों ने इस घटना को ईरानी महिलाओं के विरोध और प्रशासनिक कार्रवाई के एक प्रमुख मामले के रूप में रिपोर्ट किया।<ref>{{Cite web|url=https://parsi.euronews.com/2024/11/06/march-in-france-for-iranian-girl-detained-the-first-governments-reaction|title=تظاهرات در فرانسه برای «دختر علوم تحقیقات»؛ نخستین واکنش دولت ایران: در درمانگاه روانی است، نه زندان|website=euronews|language=fa-IR|access-date=2026-03-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.elle.fr/Societe/Edito/L-edito-de-ELLE-Ahou-Daryaei-apprenez-son-nom-4284614|title=L'édito de ELLE : Ahou Daryaei, apprenez son nom - Elle|date=2024-11-14|website=elle.fr|language=fr|access-date=2026-03-19}}</ref> == रिहाई == अंतरराष्ट्रीय प्रतिक्रियाओं और मानवाधिकार संगठनों की अपीलों के बीच, 19 नवंबर 2024 को ईरानी न्यायपालिका के प्रवक्ता ने स्पष्ट किया कि आहू दरयाई के खिलाफ कोई आपराधिक मामला या आरोप दर्ज नहीं किया गया है। अधिकारियों ने पुनः उनकी मानसिक स्थिति का हवाला देते हुए बताया कि उन्हें अस्पताल से छुट्टी देकर उनके परिवार को सौंप दिया गया है। 20 नवंबर 2024 को अंतरराष्ट्रीय समाचार माध्यमों ने पुष्टि की कि उन्हें रिहा कर दिया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2024/11/19/iran-says-no-charges-against-student-who-stripped-to-underwear|title=Iran says no charges against student who stripped to underwear|date=2024-11-19|website=Al Arabiya English|language=en|access-date=2026-03-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ibtimes.com/iran-releases-woman-who-stripped-protest-university-tehran-3751814|title=Iran Releases Woman Who Stripped In Protest At University In Tehran|last=carlastlouis|first=Carla St Louis|date=2024-11-19|website=International Business Times|language=en-US|access-date=2026-03-19}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q130893075 विकिडाटा पर आहू दरयाई] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:ईरानी मानवाधिकार कार्यकर्ता]] [[श्रेणी:ईरान में महिला अधिकार]] [[श्रेणी:2024 की घटनाएँ]] 2qhn6uyujw6al0ztauufaqiggd9swoe सिर्वार्ट पोलाडियन 0 1609902 6534393 6531785 2026-03-29T16:29:35Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534393 wikitext text/x-wiki {{एकाकी|date=मार्च 2026}} {{Infobox person | name = सिर्वार्ट पोलाडियन | image = SirvartPoladian1923.png | alt = छोटे बॉब कट में कटे हुए काले बालों वाली एक युवा अर्मेनियाई महिला | caption = सिरवार्ट पोलाडियन, 1923 के एक समाचार पत्र से | birth_name = सिर्वार्ट वर्तान पोलाडियन | birth_date = 16 जून, 1902 | birth_place = माराश, तुर्की | death_date = 26 दिसंबर, 1970 (age 68) | death_place = शूइलर, न्यूयॉर्क, अमेरिका | other_names = सिरवार्ट काची | occupation = नृजातीय संगीतविज्ञानी, पुस्तकालयाध्यक्ष | years_active = | known_for = | notable_works = | spouse(s) = | relatives = }} सिरवार्ट वार्टन पोलाडियन (अर्मेनियाई: Արրրրրր րրրր րրրրրրրրր ; 16 जून, 1902 - 26 दिसंबर, 1970) एक अर्मेनियाई-अमेरिकी [[नृवंशविज्ञान|नृवंशविज्ञानी]] और लाइब्रेरियन थे। ==प्रारंभिक जीवन और शिक्षा== पोलाडियन का जन्म [[तुर्की]] के माराश में हुआ था। वे वर्तान पोलाडियन और लिआ सरकिसियन की पुत्री थीं। उनके पिता एक चिकित्सक थे। वे कनाडा भाग गईं, जहाँ उन्होंने सार्वजनिक भाषण दिए और श्रोताओं को समझाया कि "मैंने तीन नरसंहार देखे हैं।"<ref>{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/article/the-toronto-star-draws-word-pictures-of/143704498/|title=Draws Word Pictures of Turkish Atrocities; Pretty Little Armenian Girl Tells of Horrors|date=1923-10-24|work=The Toronto Star|access-date=2026-03-20|pages=18}}</ref> पोलाडियन कैलिफोर्निया चली गईं और 1935 में [[कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय]], बर्कले से स्नातक की उपाधि प्राप्त की और 1937 में वहीं से स्नातकोत्तर की उपाधि प्राप्त की। 1940 से 1942 तक वे कोलंबिया विश्वविद्यालय में [[डॉक्टरेट]] की छात्रा रहीं और 1946 में कॉर्नेल विश्वविद्यालय से संगीतशास्त्र में पीएचडी पूरी की, जिसका शोध प्रबंध "हैंडेल एक ओपेरा संगीतकार के रूप में" शीर्षक से था। 1956 में उन्होंने कोलंबिया विश्वविद्यालय से पुस्तकालय विज्ञान में भी डिग्री प्राप्त की।<ref name=":0">{{Cite journal|last=Poladian|first=Sirvart|last2=Weinstock|first2=Herbert|date=1959|title=Handel|url=https://doi.org/10.2307/892951|journal=Notes|volume=16|issue=3|pages=398|doi=10.2307/892951|issn=0027-4380|via=Jstor}}</ref> ==आजीविका== कॉलेज के बाद पोलाडियन ने स्कूल में पढ़ाया और वयस्कों के लिए [[पियानो]] कक्षाएं भी लीं।<ref>{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/article/oakland-tribune-wpa-piano-course-open-to/143704334/|title=WPA Piano Course Open to Adults|date=1940-01-15|work=Oakland Tribune|access-date=2026-03-20|pages=7}}</ref> वह वर्क्स प्रोग्रेस एडमिनिस्ट्रेशन के कैलिफोर्निया लोक संगीत परियोजना में सिडनी रॉबर्टसन कोवेल की सहायक थीं। उन्हें 1940 के दशक में अमेरिकन काउंसिल ऑफ लर्नड सोसाइटीज<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=F9D0EAAAQBAJ&dq=Sirvart+Poladian&pg=PA25&redir_esc=y|title=California Gold: Sidney Robertson and the WPA California Folk Music Project|last=Kerst|first=Catherine Hiebert|date=2024-04-02|publisher=Univ of California Press|isbn=978-0-520-39132-1|language=en}}</ref> और अमेरिकन एसोसिएशन ऑफ यूनिवर्सिटी विमेन से अनुदान प्राप्त हुए। पोलाडियन ने 1946 से 1948 तक फ्लोरिडा स्टेट यूनिवर्सिटी में पढ़ाया,और 1953 से 1968 तक न्यूयॉर्क पब्लिक लाइब्रेरी में संगीत स्टाफ में रहीं।<ref>{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/article/the-news-tribune-a-a-u-w-party-to-ai/143701360/|title=A. A. U. W. Party to Aid Fellowship|date=1944-04-20|work=The News Tribune|access-date=2026-03-20|pages=6}}</ref> उन्होंने लोक संगीत के वर्गीकरण के तरीकों पर काम किया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SVnFBQAAQBAJ&dq=Sirvart+Poladian&pg=PT224&redir_esc=y#v=onepage&q=Sirvart%20Poladian&f=false|title=Ethnomusicology: History, Definitions, and Scope: A Core Collection of Scholarly Articles|last=Shelemay|first=Kay Kaufman|date=2013-10-28|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-50972-8|language=en}}</ref> ==प्रकाशन== *"लोकगीतों में मधुर विविधता की समस्या" (1942) *आर्मेनियाई लोकगीत (1942)<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=XKFGAAAAMAAJ&redir_esc=y|title=Armenian Folk Songs|last=Poladian|first=Sirvart|date=1942|publisher=University of California Press|language=en}}</ref> *"पारंपरिक संगीत में मधुर रूपरेखा" (1951) *"रेव. जॉन टॉफ्ट्स और अमेरिका में त्रि-भाग भजन" (1951) *"आर्मेनियाई पवित्र संगीत और संकेतन" (1960) *सर आर्थर सुलिवन: उनके गायन कार्यों के ग्रंथों का एक सूचकांक (1961) *"बोलीविया और इक्वाडोर का पारंपरिक संगीत" (1962) *"अमेरिका का संगीत: चिली का लोक संगीत" (1962) *"मिरियम कार्पिलो व्हैपल्स: नाटकीय संगीत में विदेशीपन" (1965) *"कोमिटास वर्ताबेड, संगीतकार-पुजारी" (1971) *"कोमिटास वर्दापेट और नृवंशविज्ञान में उनका योगदान" (1972) ==निजी जीवन== पोलाडियन 1929 में [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] की नागरिक बन गईं और 1949 में जॉन काची से शादी कर ली। 1970 में 68 वर्ष की आयु में, शूइलर, न्यूयॉर्क में उनकी मृत्यु हो गई। उनके भतीजे डिक्रोन अराम बर्बेरियन एक चित्रकार और सहायता कार्यकर्ता थे।<ref name=":0" /> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[Category:20वीं सदी के अमेरिकी पुस्तकालयाध्यक्ष]] 3ohyn77kkyfjcvat2238746jv3rbvq4 तूपी-गुआरानी भाषाएँ 0 1609905 6534414 6532929 2026-03-29T16:59:55Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534414 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=मार्च 2026}} {{Infobox language family|name=तूपी-गुआरानी|region=[[अर्जेंटीना]], [[ब्राज़ील]], [[बोलीविया]], [[फ्रेंच गयाना]], [[पैराग्वे]], [[पेरू]]|familycolor=tupian|fam1=[[तूपीयन भाषाएँ|तूपीयन]]|child1=[[गुआरानी भाषा|गुआरानी]]|child2=[[गुआरायु भाषाएँ|गुआरायु]]|child3=[[तूपी भाषा|तूपी]]|child4=[[तेनेतेहरण भाषाएँ|तेनेतेहरण]]|child5=[[कावाहिब भाषा|कावाहिब]]|child6=''[[कामायूरा भाषा|कामायूरा]]''|child7=[[शिंगू भाषाएँ|शिंगू]]|child8=उत्तरी|map=Tupi languages.png|mapcaption=तूपी-गुआरानी भाषाएँ (मध्यम गुलाबी), दूसरे तूपीयन (बैंगनी), और संभावित सीमा ल॰ १५०० (गुलाबी-स्लेटी)}} तूपी-गुआरानी ({{अ-ध्व-लि|तूपी-ग्वारानी|audio=Br-TupiGuarani.ogg|lang=br}}) [[दक्षिण अमेरिका]] की टुपियन भाषाओं का सबसे व्यापक रूप से वितरित उप-परिवार है। इसमें लगभग पचास भाषाएँ शामिल हैं, जिनमें गुआरानी और पुरानी तुपी शामिल हैं। आधुनिक समय में अब तक सबसे अधिक बोली जाने वाली भाषा गुआरानी है, जो [[पैराग्वे|पराग्वे]] की दो आधिकारिक भाषाओं में से एक है। == सन्दर्भ == clphdvyjt230c3bi3t52nkg453js9nn सित्त अल-निआम अल-हर्रानिया 0 1609911 6534397 6531845 2026-03-29T16:36:05Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534397 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{उल्लेखनीयता|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox person | name = सित्त अल-निआम अल-हर्रानिया | native_name = ست النعم بنت عبد الرحمن الحرانية | native_name_lang = ar | image = ست النعم الحرانية.png | caption = सित्त अल-निआम अल-हर्रानिया के नाम का सुलेखन (कैलोग्राफी) | birth_date = अज्ञात | birth_place = [[हर्रान]] | death_date = 1316 (716 हिजरी) | death_place = [[दमिश्क]] | religion = [[इस्लाम]] (सुन्नी) | spouse = शिहाब अल-दीन अब्द अल-हलीम इब्न अब्द अल-सलाम इब्न तैमिया | children = तक़ी अल-दीन अहमद ([[इब्न तैमिया]]), शरफ़ अल-दीन अब्द अल्लाह, ज़ैन अल-दीन अब्द अल-रहमान | occupation = शिक्षिका | known_for = इस्लामी विद्वान [[इब्न तैमिया]] की माता }} '''सित्त अल-निआम बिन्त अब्द अल-रहमान अल-हर्रानिया''' (अरबी: ست النعم بنت عبد الرحمن الحرانية; निधन: 1316 ई. / 716 हिजरी) एक मुस्लिम शिक्षिका थीं, जिन्हें मुख्य रूप से इस्लामी विद्वान और न्यायविद [[इब्न तैमिया]] की माता के रूप में जाना जाता है। उनका जन्म और पालन-पोषण [[हर्रान]] (वर्तमान तुर्की में) में हुआ था। मंगोल आक्रमण के दौरान वह अपने परिवार के साथ सीरिया के [[दमिश्क]] शहर में विस्थापित हो गई थीं। == प्रारंभिक जीवन और परिवार == सित्त अल-निआम का जन्म हर्रान शहर में हुआ था। उनका विवाह शिहाब अल-दीन अब्द अल-हलीम इब्न तैमिया से हुआ था, जो हर्रान के एक हंबली विद्वान थे। उनके बच्चों में तक़ी अल-दीन अहमद (इब्न तैमिया), शरफ़ अल-दीन अब्द अल्लाह और ज़ैन अल-दीन अब्द अल-रहमान शामिल हैं।<ref>{{Cite book |author=सलाह अल-दीन अल-सफ़दी |year=2000 |title=الوافي بالوفيات (अल-वाफ़ी बिल-वफ़यात) |editor=अहमद अल-अरनाउत, तुर्की फरहान अल-मुस्तफ़ा |edition=1 |location=बेरूत |publisher=दार इहया अल-तुराथ अल-अरबी |volume=7 |page=11 |language=ar}}</ref> 1269 ईस्वी (667 हिजरी) में, मंगोल सेनाओं के हर्रान की ओर बढ़ने के कारण, सित्त अल-निआम को अपने पति और बच्चों (उस समय इब्न तैमिया की आयु लगभग सात वर्ष थी) के साथ शहर छोड़ना पड़ा। यह परिवार दमिश्क में आकर बस गया। वहां उन्होंने अपने बच्चों की शिक्षा-दीक्षा और पालन-पोषण में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई।<ref>{{Cite book |author=इब्न कसीर |year=1999 |title=البداية والنهاية (अल-बिदाया वाल-निहाया) |editor=अब्दुल्ला बिन अब्द अल-मोहसिन अल-तुर्की |location=काहिरा |publisher=हजर प्रिंटिंग एंड पब्लिशिंग |volume=18 |page=159 |language=ar}}</ref> == इब्न तैमिया के साथ संबंध == ऐतिहासिक स्रोतों में उल्लिखित है कि इब्न तैमिया अपनी माता का बहुत सम्मान करते थे। मिस्र प्रवास के दौरान इब्न तैमिया द्वारा अपनी माता को लिखा गया एक पत्र इसका उदाहरण है। इस पत्र में उन्होंने शिक्षा और धार्मिक कार्यों के कारण अपने लंबे समय तक दूर रहने का कारण स्पष्ट किया था और उल्लेख किया था कि उनका यह प्रवास ऐच्छिक नहीं बल्कि परिस्थितियों के कारण था।<ref>{{Cite book|title=مجموع الفتاوى (मजमुआ अल-फ़तावा)|author=इब्न तैमिया|publisher=किंग फहद कॉम्प्लेक्स|year=2004|editor=अब्द अल-रहमान बिन कासिम|volume=28|location=मदीना|page=48|language=ar}}</ref> == निधन == सित्त अल-निआम अल-हर्रानिया का निधन 1316 ईस्वी (716 हिजरी) में दमिश्क में हुआ। उनके निधन के समय उनके पुत्र इब्न तैमिया मिस्र में थे। जीवनी और इतिहास की विभिन्न पुस्तकों में उनके निधन का उल्लेख मिलता है।<ref>{{Cite book |author=इब्न अल-वरदी |year=1996 |title=تاريخ ابن الوردي (तारीख इब्न अल-वरदी) |edition=1 |location=बेरूत |publisher=दार अल-कुतुब अल-इल्मिया |volume=2 |page=256 |language=ar}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q125494570 विकिडाटा पर सित्त अल-निआम अल-हर्रानिया] [[श्रेणी:हर्रान में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:1316 में निधन]] [[श्रेणी:अरब लोग]] [[श्रेणी:मुस्लिम महिलाएँ]] 1jpr4l7aptpsozk3me2cfj30p352arn लल्ला फातना बिन्त मुहम्मद 0 1609912 6534396 6531846 2026-03-29T16:35:37Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]]}}, {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534396 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{उल्लेखनीयता|date=मार्च 2026}} {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox person | name = लल्ला फातना बिन्त मुहम्मद | native_name = للا فاطنة بنت محمد | native_name_lang = ar | birth_date = अज्ञात | birth_place = [[मोरक्को]] | death_date = अज्ञात | death_place = सफी, [[मोरक्को]] | religion = [[इस्लाम]] (सूफीवाद) | known_for = सफी प्रांत का वार्षिक 'मौसम' उत्सव और लल्ला फातना समुद्र तट | occupation = सूफी }} '''लल्ला फातना बिन्त मुहम्मद''' (अरबी: للا فاطنة بنت محمد) मोरक्को की एक सूफी महिला थीं। उनका संबंध मुख्य रूप से मोरक्को के तटीय शहर सफी (Safi) और उसके आसपास के क्षेत्रों से रहा है। स्थानीय इतिहास में उनका उल्लेख एक सूफी और विदुषी के रूप में मिलता है। == जीवनी और ऐतिहासिक उल्लेख == लल्ला फातना के जीवन का विवरण मोरक्को के स्थानीय ऐतिहासिक साहित्य में मिलता है। इतिहासकार मुहम्मद बिन अहमद अल-कानूनी ने सफी के इतिहास पर आधारित अपनी पुस्तक ''अल-जवाहर अल-सफिया फी तारीख अल-दियार अल-असफिया'' और जीवनी ग्रंथ ''जवाहर अल-कमाल फी तराजिम अल-रिजाल'' में उनके जीवन का उल्लेख किया है।<ref>{{Cite book |author=मुहम्मद बिन अहमद अल-कानूनी |title=الجواهر الصفية في تاريخ الديار الاسفية (अल-जवाहर अल-सफिया फी तारीख अल-दियार अल-असफिया) |volume=2 |page=236 |language=ar}}</ref><ref>{{Cite book |author=मुहम्मद बिन अहमद अल-कानूनी |title=جواهر الكمال في تراجم الرجال (जवाहर अल-कमाल फी तराजिम अल-रिजाल) |volume=2 |page=85 |language=ar}}</ref> इसके अलावा, मोरक्को के राष्ट्रीय विश्वकोश 'मा'लमत अल-मगरिब' (Encyclopedia of Morocco) में भी उनके जीवन और क्षेत्र में उनके ऐतिहासिक महत्व को दर्ज़ किया गया है।<ref>{{Cite web |title=كتاب معلمة المغرب (मा'लमत अल-मगरिब) |url=https://www.noor-book.com/en/ebook-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%85%D9%87-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%BA%D8%B1%D8%A8--pdf |publisher=Noor Library |pages=4786–4787 |access-date=14 December 2022 |language=ar |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929013319/https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%BA%D8%B1%D8%A8-pdf |archive-date=2022-09-29 |url-status=live}}</ref> == सांस्कृतिक प्रभाव == सफी प्रांत में प्रतिवर्ष उनके नाम पर एक पारंपरिक उत्सव आयोजित किया जाता है, जिसे 'मौसम' (Moussem) कहा जाता है। इस वार्षिक सांस्कृतिक आयोजन में स्थानीय लोग और अनुयायी एकत्रित होते हैं।<ref>{{Cite web|url=http://chemaia-safi.blogspot.com/2009/08/blog-post.html|title=انتهاء موسم لآلة فاطنة بنت امحمد بإقليم أسفي|website=chemaia-safi.blogspot.com|access-date=2026-03-20}}</ref> इसके अतिरिक्त, सफी शहर के उत्तरी तट पर स्थित एक समुद्र तट (Beach) का नाम उनके नाम पर '''लल्ला फातना बीच''' (Plage Lalla Fatna) रखा गया है। == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q125494568 विकिडाटा पर लल्ला फातना बिन्त मुहम्मद] [[श्रेणी:मोरक्को के लोग]] [[श्रेणी:सूफी]] [[श्रेणी:मुस्लिम महिलाएँ]] [[श्रेणी:अरब लोग]] 8sk9uyvkuadn2oqx7zivmr1d4t76cvr हुज़ैमा बिन्त नासिर 0 1609914 6534398 6531860 2026-03-29T16:36:41Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534398 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{उल्लेखनीयता|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox royalty | name = हुज़ैमा बिन्त नासिर | native_name = حزيمة بنت ناصر | image = Hazima bint Nasser, queen of Iraq.JPG | caption = इराक की रानी हुज़ैमा | succession = [[इराक की रानी]] | reign = 23 अगस्त 1921 – 8 सितंबर 1933 | succession1 = सीरिया की रानी | reign1 = 8 मार्च 1920 – 24 जुलाई 1920 | birth_date = 1884 | birth_place = [[मक्का]], हेजाज़ | death_date = 27 मार्च 1935 | death_place = [[बगदाद]], [[इराक]] | spouse = {{Marriage|[[फैसल प्रथम|फैसल प्रथम]]|1904|1933|reason=पति का निधन}} | issue = राजकुमारी अज़्ज़ा<br />राजकुमारी राजिहा<br />राजकुमारी रईफा<br />[[ग़ाज़ी (इराक़ के राजा)|राजा ग़ाज़ी]] | father = अमीर नासिर पाशा | mother = दिलबर खानुम | religion = [[इस्लाम]] (सुन्नी) }} '''हुज़ैमा बिन्त नासिर''' (अरबी: حزيمة بنت ناصر; 1884 – 27 मार्च 1935) हाशिमी वंश की एक अरब राजकुमारी थीं। वह राजा [[फैसल प्रथम]] की पत्नी के रूप में 1920 में [[सीरिया]] की रानी और 1921 से 1933 तक [[इराक]] की पहली रानी रहीं। == प्रारंभिक जीवन और विवाह == हुज़ैमा का जन्म 1884 में मक्का (वर्तमान सउदी अरब) में हुआ था। उनके पिता मक्का के अमीर नासिर पाशा और माता का नाम दिलबर खानुम था। 1904 में इस्तांबुल में उनका विवाह फैसल इब्न हुसैन से हुआ, जो बाद में फैसल प्रथम के नाम से प्रसिद्ध हुए। इस विवाह से उनके चार बच्चे हुए: तीन पुत्रियाँ (अज़्ज़ा, राजिहा और रईफा) और एक पुत्र ([[ग़ाज़ी (इराक़ के राजा)|ग़ाज़ी]])। प्रथम विश्व युद्ध और अरब विद्रोह के दौरान उनके परिवार को कई राजनीतिक उथल-पुथल का सामना करना पड़ा।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=xCLBAgAAQBAJ&dq=queen+Huzaima&pg=PA468&redir_esc=y#v=onepage&q=queen%20Huzaima&f=false|title=Faisal I of Iraq|last=Allawi|first=Ali A.|date=2014-03-11|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-19936-9|language=en}}</ref> == सीरिया की रानी == 8 मार्च 1920 को फैसल को सीरिया का राजा घोषित किया गया। इसके परिणामस्वरूप हुज़ैमा अपने बच्चों के साथ नवगठित सीरियाई अरब राज्य की राजधानी दमिश्क चली गईं और आधिकारिक तौर पर सीरिया की रानी बनीं। हालांकि, सीरिया में उनकी यह राजशाही केवल कुछ महीनों तक ही सीमित रही। 24 जुलाई 1920 को मेस्लुन के युद्ध (Battle of Maysalun) में फ्रांसीसी सेना से पराजित होने के बाद, फ्रांस ने सीरियाई राजशाही को समाप्त कर दिया। इसके बाद फैसल और उनके पूरे परिवार को निर्वासित होना पड़ा।<ref>{{Cite news|url=https://archive.ph/20120709082355/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb6511/is_2_49/ai_n29160130/|title=IRAQ - Resurgence In The Shiite World - Part 8 - Jordan & The Hashemi…|date=2012-07-09|work=archive.ph|access-date=2026-03-20}}</ref> == इराक की रानी और बगदाद का जीवन == 1921 में ब्रिटिश प्रशासन की सहमति से फैसल को इराक का राजा नियुक्त किया गया। हुज़ैमा तुरंत इराक नहीं गईं; वह 1924 में अपने बच्चों के साथ हेजाज़ से इराक की राजधानी बगदाद पहुंचीं और इराक की पहली रानी बनीं। उस समय इराक में शाही परिवार की महिलाओं का जीवन पूरी तरह से जनानखाने (हरम) की पारंपरिक सीमाओं तक ही सीमित था। वे सार्वजनिक कार्यक्रमों में भाग नहीं लेती थीं और उनका सामाजिक दायरा केवल महिला अतिथियों तक सीमित था। इराक में नियुक्त तत्कालीन ब्रिटिश अधिकारी और लेखिका गर्ट्रूड बेल का शाही परिवार से अक्सर संपर्क रहता था। गर्ट्रूड बेल ने अपने संस्मरणों और लेखों में रानी हुज़ैमा और उनकी बेटियों के जीवन का तथ्यात्मक और विस्तृत वर्णन किया है। बेल के विवरणों के अनुसार, हुज़ैमा एक पारंपरिक महिला थीं, जो महल के भीतर ही अपने अतिथियों का स्वागत करती थीं और स्थानीय रीति-रिवाजों का कड़ाई से पालन करती थीं।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=vw0bBQAAQBAJ&q=A+Woman+in+Arabia:+The+Writings+of+the+Queen+of+the+Desert&redir_esc=y#v=snippet&q=A%20Woman%20in%20Arabia:%20The%20Writings%20of%20the%20Queen%20of%20the%20Desert&f=false|title=A Woman in Arabia: The Writings of the Queen of the Desert|last=Bell|first=Gertrude|date=2015-08-11|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-63695-4|language=en}}</ref> सार्वजनिक जीवन में उनकी प्रत्यक्ष भूमिका सीमित होने के बावजूद, हुज़ैमा ने इराक में महिला संगठनों का समर्थन किया। 1932 में इराक में महिलाओं के अधिकारों और शिक्षा पर केंद्रित एक संगठन, 'वीमेन्स अवेकनिंग क्लब' (Women's Awakening Club), की स्थापना हुई। रानी हुज़ैमा ने इस क्लब को अपना संरक्षण दिया। ऐतिहासिक संदर्भों में इसे इराक के पहले महिला संगठन के रूप में दर्ज किया गया है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=weoC4c745zcC&dq=women+baghdad+1934&pg=PT272&redir_esc=y#v=onepage&q=women%20baghdad%201934&f=false|title=Women in Iraq: Past Meets Present|last=Efrati|first=Noga|date=2012-01-24|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-53024-8|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=EFI7tr9XK6EC&dq=iraq+women+queen&pg=PA614&redir_esc=y#v=onepage&q=iraq%20women%20queen&f=false|title=The Oxford Encyclopedia of Women in World History|last=Smith|first=Bonnie G.|date=2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-514890-9|language=en}}</ref> == निधन == 8 सितंबर 1933 को राजा फैसल प्रथम का स्विट्जरलैंड में निधन हो गया, जिसके बाद उनके पुत्र ग़ाज़ी इराक के नए राजा बने। फैसल के निधन के लगभग डेढ़ साल बाद, 27 मार्च 1935 को बगदाद में हुज़ैमा का निधन हो गया।<ref>{{Cite web|url=http://www.kinghussein.gov.jo/rfamily_immediate.html|title=Wayback Machine|website=www.kinghussein.gov.jo|access-date=2026-03-20}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q125192117 विकिडाटा पर हुज़ैमा बिन्त नासिर] [[श्रेणी:1884 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:1935 में निधन]] [[श्रेणी:इराक की रानियाँ]] [[श्रेणी:सीरिया का इतिहास]] [[श्रेणी:अरब लोग]] [[श्रेणी:शाही पत्नियाँ]] 9qbxdon0mzd9ktm5oiu399plurkhb90 पद्म आता 0 1609916 6534400 6531899 2026-03-29T16:37:59Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:ख़राब अनुवाद|ख़राब अनुवाद]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534400 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=मार्च 2026}} {{धार्मिक जीवनी ज्ञानसन्दूक|religion=[[एकशरण धर्म]]|name=पद्म आता|birth_date=1546|death_date=1678 (132 वर्ष की आयु में) {{cn|date=सितम्बर 2025}}|birth_place=सक्राहि, [[नारायणपुर, असम]]|alias=बादल|nationality=[[भारतीय]]|mother=सत्या|father=तिता चोमदार|death_place=कमलाबारी, [[माजुली]]|image=Badala Padma Ata.jpg}} '''पद्म आता''' या '''बदला पद्म आता''' या '''बदूला पद्म आता'''' एक [[एकशरण धर्म|वैष्णव उपदेशक]] और एक संत थे जिन्होंने १६वीं और १७वीं शताब्दी के दौरान अपनी शिक्षा का प्रचार किया। वह [[मथुरादास आता]] और [[केशव आता]] के साथ [[निका संघटि]] के प्रमुख संस्थापक थे। उन्होंने प्रसिद्ध [[कमलाबारी सत्र]] सहित ऊपरी असम में 24 सत्रों की स्थापना की।<ref>{{Cite web|url=https://assamtribune.com/473rd-birth-anniversary-of-badala-padma-ata|title=473rd birth anniversary of Badala Padma Ata|last=Staff REPORTER|date=2010-09-15|website=assamtribune.com|language=en|access-date=2023-02-15}}</ref> वे पहली बार [[माधवदेव]] से [[भेला सत्र]] में मिले थे और उनके शिष्य बन गए। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:स्रोतहीन कथनों वाले सभी लेख]] a2aehgypyq89ziawtsmda1jrgzfk6wg ज़हावा बुराक 0 1609918 6534401 6531903 2026-03-29T16:39:19Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534401 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox person | name = ज़हावा बुराक | native_name = Zahava Burack | image = | image_size = | caption = | birth_name = गिटेल (Gitel) | birth_date = 14 दिसंबर 1932 | birth_place = नोवी कोर्ज़िन (Nowy Korczyn), पोलैंड | death_date = 28 सितंबर 2001 (आयु 68 वर्ष) | death_place = पाम बीच, फ्लोरिडा, संयुक्त राज्य अमेरिका | nationality = पोलिश, अमेरिकी | occupation = राजनीतिक कार्यकर्ता, परोपकारी, समाज सेविका | religion = [[यहूदी]] | spouse = इब्राहिम "अबे" बुराक (विवाह: 1954; मृत्यु: 1988) | known_for = होलोकॉस्ट उत्तरजीवी, 'राष्ट्रों के बीच धर्मी' सम्मान अभियान }} '''ज़हावा बुराक''' (अंग्रेज़ी: Zahava Burack; 14 दिसंबर 1932 – 28 सितंबर 2001) एक पोलिश मूल की अमेरिकी नागरिक, परोपकारी और राजनीतिक कार्यकर्ता थीं। वे द्वितीय विश्व युद्ध के दौरान हुए [[होलोकॉस्ट]] (यहूदी नरसंहार) से जीवित बचने वाले लोगों (उत्तरजीवी) में से एक थीं। युद्ध के दौरान, नाज़ियों से अपनी जान बचाने के लिए ज़हावा और उनके परिवार ने एक पोलिश कैथोलिक परिवार के घर के फर्श के नीचे बने एक गुप्त बंकर में ढाई साल का समय बिताया था। बाद में अमेरिका बसने के बाद, वे न्यूयॉर्क की क्षेत्रीय राजनीति, डेमोक्रेटिक पार्टी के अभियानों और विभिन्न धर्मार्थ संस्थाओं में सक्रिय रहीं।<ref>{{Cite web|url=https://www.ushmm.org/online/hsv/person_view.php?PersonId=4989755|title=Holocaust Survivors and Victims Database -- Zahava Burack|website=www.ushmm.org|language=en|access-date=2026-03-20}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और होलोकॉस्ट के दौरान संघर्ष == ज़हावा बुराक का जन्म 14 दिसंबर 1932 को पोलैंड के नोवी कोर्ज़िन (Nowy Korczyn) नामक एक छोटे से कस्बे में एक यहूदी परिवार में हुआ था। जन्म के समय उनका नाम गिटेल (Gitel) था। जब सितंबर 1939 में नाज़ी जर्मनी ने पोलैंड पर आक्रमण किया, तो इस क्षेत्र में रहने वाले यहूदियों के लिए स्थितियाँ अत्यंत कठिन हो गईं।<ref>{{Cite journal|date=1996-04-06|title=SURVIVOR RECALLS PASSOVER BY NAZIS.(News/National/International)|url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-67768608.html|journal=highbeam}}</ref> वर्ष 1942 तक, नाज़ी सैनिकों ने नोवी कोर्ज़िन के यहूदियों को पकड़कर बेलज़ेक (Belzec) और अन्य यातना शिविरों (Concentration camps) में भेजना शुरू कर दिया था। निर्वासन से बचने के लिए, 10 वर्षीय ज़हावा, उनकी दो बहनें (मिरियम और सारा) और उनके माता-पिता ने छिपने का निर्णय लिया। उनकी मदद एक स्थानीय पोलिश कैथोलिक दंपति—स्टेफ़ानिया और जान कुजेल (Stefania and Jan Kuciel)—ने की। कुजेल परिवार ने अपने घर के लकड़ी के फर्श के नीचे एक छोटी और तंग जगह (बंकर) बनाई, जहाँ बुराक परिवार को छिपाया गया। इस अंधेरी, दमघोंटू और अस्वच्छ जगह में बुराक परिवार ने बिना किसी बाहरी संपर्क के लगातार ढाई साल (लगभग 30 महीने) बिताए। 1945 में, जब सोवियत संघ की लाल सेना ने उस क्षेत्र को नाज़ियों के कब्ज़े से मुक्त कराया, तब यह परिवार अपने गुप्त ठिकाने से बाहर निकल सका।<ref>{{Cite web|url=https://www.upi.com/Archives/1986/11/06/Three-Jewish-sisters-who-hid-under-the-floorboards-of/3531531637200/|title=Three Jewish sisters who hid under the floorboards of... - UPI Archives|website=UPI|language=en|access-date=2026-03-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?id=ze8lAAAAIBAJ&sjid=h_wFAAAAIBAJ&pg=6759,2153229|title=Couple, Jewish family they saved, to be reunited|website=news.google.com|access-date=2026-03-20}}</ref> == इज़राइल प्रवास और हगानाह में सेवा == युद्ध की समाप्ति के बाद, यूरोप में विस्थापित हुए कई यहूदियों की तरह, बुराक परिवार भी तत्कालीन ब्रिटिश-नियंत्रित फिलिस्तीन (जो बाद में इज़राइल बना) चला गया। इज़राइल राज्य की स्थापना के संघर्ष के दौरान, ज़हावा ने 'हगानाह' (Haganah) नामक यहूदी अर्धसैनिक संगठन में शामिल होकर अपनी सेवाएँ दीं। यह संगठन बाद में इज़राइल रक्षा बलों (IDF) का मुख्य आधार बना।<ref>{{Cite web|url=https://www.jta.org/archive/behind-the-headlines-of-bravery-humanity-and-survival|title=Behind the Headlines of Bravery, Humanity and Survival|website=Jewish Telegraphic Agency|language=en-US|access-date=2026-03-20}}</ref> == अमेरिका में जीवन और विवाह == इज़राइल में कुछ समय बिताने के बाद, ज़हावा संयुक्त राज्य अमेरिका चली गईं। 1954 में, उनका विवाह इब्राहिम "अबे" बुराक (Ibrahim "Abe" Burack) से हुआ। इब्राहिम एक व्यवसायी थे जो न्यूयॉर्क में प्लंबिंग और हीटिंग सामग्री की एक कंपनी (I. Burack, Inc.) चलाते थे। विवाह के उपरांत यह दंपति न्यूयॉर्क के वेस्टचेस्टर काउंटी (Westchester County) में हैरिसन नामक स्थान पर बस गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.courtlistener.com/opinion/1855416/in-re-i-burack-inc/|title=In Re I. Burack, Inc., 132 B.R. 814 – CourtListener.com|website=www.courtlistener.com|access-date=2026-03-20}}</ref> == समाज सेवा और राजनीतिक सक्रियता == अमेरिका में बसने के बाद, ज़हावा बुराक ने सामाजिक कार्यों और राजनीति में सक्रिय रूप से भाग लेना शुरू किया। उन्होंने न केवल यहूदी समुदायों के लिए काम किया, बल्कि व्यापक अमेरिकी समाज के लिए भी अपना योगदान दिया: * '''जीवन रक्षकों को सम्मान:''' ज़हावा का सबसे उल्लेखनीय प्रयास उस पोलिश कैथोलिक परिवार (कुजेल परिवार) को वैश्विक सम्मान दिलाना था, जिसने होलोकॉस्ट के दौरान अपनी जान जोखिम में डालकर उनके परिवार को बचाया था। उनके निरंतर प्रयासों के परिणामस्वरूप, 1986 में कुजेल परिवार को इज़राइल के आधिकारिक होलोकॉस्ट स्मारक संस्थान, यड वाशेम (Yad Vashem) द्वारा "राष्ट्रों के बीच धर्मी" (Righteous Among the Nations) की उपाधि से सम्मानित किया गया। नवंबर 1986 में न्यूयॉर्क में एक विशेष समारोह आयोजित किया गया था, जिसमें ज़हावा और उनकी बहनों का उनके जीवन रक्षकों के साथ भावुक पुनर्मिलन हुआ था।<ref>{{Cite journal|last=Georgia|first=Digital Library of|title=The Southern Israelite. (Augusta, Ga.) 1925-1986, November 14, 1986, Image 1|url=https://gahistoricnewspapers.galileo.usg.edu/lccn/sn78003973/1986-11-14/ed-1/seq-1/|journal=The Southern Israelite|issn=0038-4224}}</ref> * '''राजनीतिक योगदान:''' ज़हावा न्यूयॉर्क की राज्य और राष्ट्रीय स्तर की डेमोक्रेटिक पार्टी की राजनीति में गहराई से शामिल थीं। 1970 और 1980 के दशक में, उन्होंने पार्टी के कई प्रमुख उम्मीदवारों के लिए अनुदान जुटाने (Fundraising) के कई कार्यक्रम आयोजित किए। 'द न्यूयॉर्क टाइम्स' (1979 और 1982) के लेखों में उन्हें वेस्टचेस्टर काउंटी की क्षेत्रीय राजनीति की एक प्रमुख और प्रभावशाली मेज़बान (Political Hostess) के रूप में वर्णित किया गया था, जिनके घर पर अक्सर राजनीतिक रणनीतियों पर चर्चा होती थी।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1979/04/01/archives/westchester-weekly-westchester-journal.html|title=WESTCHESTER JOURNAL|last=Feron|first=James|date=1979-04-01|work=The New York Times|access-date=2026-03-20|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1982/04/04/nyregion/westchester-journal-035156.html|title=Westchester Journal|last=Whitehouse|first=Franklin|date=1982-04-04|work=The New York Times|access-date=2026-03-20|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> 1984 में न्यूयॉर्क राज्य सीनेट द्वारा भी उनके सामुदायिक कार्यों को मान्यता दी गई थी।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=UBpKAQAAMAAJ&q=%22Zahava+Burack%22&redir_esc=y|title=Journal of the Senate|last=Senate|first=New York (State) Legislature|date=1984|publisher=The Senate|language=en}}</ref> * '''धर्मार्थ कार्य:''' वे 'बनेई ब्रिथ' (B'nai B'rith) जैसे अंतरराष्ट्रीय यहूदी संगठनों में नेतृत्व की भूमिकाओं में रहीं। इसके अतिरिक्त, उन्होंने 'मेंटल हेल्थ एसोसिएशन ऑफ वेस्टचेस्टर काउंटी' (Mental Health Association of Westchester County) के बोर्ड सदस्य के रूप में और 'अमेरिकन कैंसर सोसाइटी' के साथ भी लंबे समय तक काम किया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=bRznAAAAMAAJ&q=%22Zahava+Burack%22&redir_esc=y|title=The National Jewish Monthly|date=1973|publisher=B'nai B'rith.|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=z5vtBQAAQBAJ&pg=PA690&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Encyclopedia of Cancer and Society|last=Colditz|first=Graham A.|date=2007-09-12|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4522-6561-2|language=en}}</ref> == निधन == ज़हावा बुराक का 28 सितंबर 2001 को 68 वर्ष की आयु में फ्लोरिडा के पाम बीच (Palm Beach) में निधन हो गया। उनकी मृत्यु का कारण कैंसर था। उनके निधन पर कई समाचार पत्रों ने उनके साहसिक जीवन और परोपकारी कार्यों को याद करते हुए श्रद्धांजलि लेख प्रकाशित किए।<ref>{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/article/palm-beach-daily-news/15777749/|title=Israeli supporter Zahava Burack dies|date=2001-10-05|work=Palm Beach Daily News|access-date=2026-03-20|pages=1}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2002/01/06/nyregion/in-memoriam-lives-well-lived.html|title=In Memoriam: Lives Well Lived|date=2002-01-06|work=The New York Times|access-date=2026-03-20|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q140531 विकिडाटा पर ज़हावा बुराक] [[श्रेणी:1932 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:2001 में निधन]] [[श्रेणी:होलोकॉस्ट उत्तरजीवी]] [[श्रेणी:पोलिश मूल के अमेरिकी लोग]] [[श्रेणी:अमेरिकी परोपकारी]] [[श्रेणी:अमेरिकी यहूदी]] [[श्रेणी:न्यूयॉर्क के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:कैंसर से मरने वाले लोग]] 39k0l2x76zn0upox43t1tejtfao3f43 ज़ेरिन ओज़र 0 1609919 6534402 6531918 2026-03-29T16:39:45Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534402 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox musical artist | name = ज़ेरिन ओज़र | native_name = Zerrin Özer | image = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|1957|11|4|df=yes}} | birth_place = [[अंकारा]], [[तुर्की]] | occupation = गायिका | genre = [[तुर्की पॉप संगीत|पॉप]], तुर्की शास्त्रीय संगीत, अरबेस्क | years_active = 1976–वर्तमान }} '''ज़ेरिन ओज़र''' (जन्म: 4 नवंबर 1957) एक [[तुर्की]] पॉप गायिका हैं। उन्होंने 1970 के दशक में अपने संगीत करियर की शुरुआत की और मुख्य रूप से पॉप तथा अरबेस्क (Arabesque) संगीत शैलियों में कार्य किया है। == प्रारंभिक जीवन और करियर == ज़ेरिन ओज़र का जन्म 1957 में [[अंकारा]] में हुआ था। उनके प्रारंभिक संगीत करियर के दौरान, तुर्की के पूर्व राष्ट्रपति और राजनेता इस्मेत इनोनु (İsmet İnönü) ने उनकी गायन प्रतिभा को पहचाना और उन्हें प्रोत्साहित किया।<ref>{{Cite web|url=http://www.turknostalji.com/haber/zerrin-ozeri-ismet-inonu-kesfetti-594.html|title=Türk Nostalji - Zerrin Özer'i İsmet İnönü keşfetti!|website=www.turknostalji.com|access-date=2026-03-20}}</ref> 1976 में उन्होंने अपना पहला एकल (Single) गीत जारी किया, जिसके बाद 1980 के दशक में वे संगीत जगत में एक स्थापित गायिका के रूप में काम करने लगीं। == संगीत शैली, टेलीविजन और प्रभाव == ज़ेरिन ओज़र को तुर्की संगीत उद्योग में उनकी विशिष्ट गायन शैली के लिए पहचाना जाता है। उनके संगीत सफर में कई विभिन्न शैलियों का मिश्रण देखने को मिलता है। 1970 के दशक के अंत में उन्होंने पश्चिमी पॉप संगीत से अपनी शुरुआत की थी, लेकिन 1980 के दशक में उन्होंने पारंपरिक 'अरबेस्क' (Arabesque) संगीत शैली की ओर भी रुख किया। उनके एल्बम 'मुतुलुक्लार डिलेरिम' (Mutluluklar Dilerim, 1984) और 'किर्मिज़ी' (Kırmızı, 1985) अरबेस्क शैली के प्रमुख उदाहरण हैं, जिन्होंने तुर्की में व्यावसायिक सफलता हासिल की। 1990 के दशक की शुरुआत में, ओज़र ने पॉप संगीत में वापसी की। 1996 में जारी उनका एल्बम 'ज़ेरिन ओज़र' (Zerrin Özer) और 1997 का एल्बम 'ज़ेरिन ओज़र 97' काफी चर्चित रहे और इसने उन्हें फिर से पॉप चार्ट्स में स्थापित कर दिया। 2000 के दशक में उन्होंने अपने हिट गीतों के कई संकलन (Compilation albums) भी जारी किए, जिससे नई पीढ़ी के श्रोताओं के बीच उनकी पहुंच बनी रही। अपने संगीत एल्बमों के अतिरिक्त, ज़ेरिन ओज़र तुर्की टेलीविजन उद्योग में भी एक परिचित चेहरा रही हैं। उन्होंने संगीत पर आधारित कई प्रमुख टैलेंट शोज़ (Talent shows) में निर्णायक (Judge) और मार्गदर्शक की भूमिका निभाई है। इनमें 'अकादमी तुर्किये' (Akademi Türkiye) और 'पॉपस्टार अलातुर्का' (Popstar Alaturka) जैसे लोकप्रिय टेलीविजन कार्यक्रम शामिल हैं। इन कार्यक्रमों के माध्यम से उन्होंने कई नवोदित गायकों का मार्गदर्शन किया। == व्यक्तिगत जीवन == 2009 में, ओज़र ने सार्वजनिक रूप से इस बात का खुलासा किया कि उनके करियर के शुरुआती वर्षों में उनके साथ यौन उत्पीड़न हुआ था।<ref>{{Cite web|url=https://www.gazetevatan.com/magazin/zerrin-ozer-tecavuzcusunu-acikladi-270873|title=Zerrin Özer tecavüzcüsünü açıkladı|date=2009-11-15|website=Gazete Vatan|language=tr|access-date=2026-03-20}}</ref> 2016 में उन्हें कई गंभीर स्वास्थ्य समस्याओं का सामना करना पड़ा।<ref>{{Cite news|url=http://m.milliyet.com.tr/zerrin-ozer-in-saglik-durumu-magazin-2231469/|title=Zerrin Özer'in sağlık durumu - Magazin Haberleri|access-date=2026-03-20}}</ref> 16 जून 2019 को, 61 वर्ष की आयु में, उन्होंने मूरत अकिंसी (Murat Akıncı) से विवाह किया।हालाँकि, विवाह के कुछ ही समय बाद उनके पति पर धोखाधड़ी के आरोप लगने के कारण उन्होंने अलगाव की घोषणा कर दी।<ref>{{Cite web|url=https://www.sabah.com.tr/magazin/zerrin-ozerden-ilk-aciklama-zerrin-ozer-kararini-verdi-4686940|title=Zerrin Özer'den ilk açıklama! Zerrin Özer kararını verdi...|website=Sabah|language=tr|access-date=2026-03-20}}</ref> इसके परिणामस्वरूप, जनवरी 2020 में आधिकारिक तौर पर दोनों का तलाक हो गया। == डिस्कोग्राफी == {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ ज़ेरिन ओज़र द्वारा जारी किए गए एल्बम और गीत |- ! वर्ष !! शीर्षक !! प्रकार !! विवरण |- | 1976 || Sizler ve Bizler / Yalvarırım || एकल (Single) || |- | 1979 || Gönül / Yaman Olurum || एकल (Single) || |- | 1980 || Seni Seviyorum || एल्बम (LP) || |- | 1980 || Sevgiler || एल्बम (LP) || |- | 1981 || Ve Zerrin Özer || एल्बम (LP) || |- | 1982 || Gelecek misin? || एल्बम (LP) || |- | 1982 || Modern Arabesk || एल्बम (LP) || |- | 1984 || Mutluluklar Dilerim || एल्बम (LP) || |- | 1985 || Kırmızı || एल्बम (LP) || |- | 1985 || Evcilik Oyunu || एल्बम (LP) || गायिका की अनुमति के बिना जारी किया गया। |- | 1987 || Dayanamıyorum || एल्बम (LP) || |- | 1988 || Dünya Tatlısı || एल्बम (CD) || |- | 1990 || İşte Ben || एल्बम (CD) || |- | 1991 || Sevildiğini Bil || एल्बम (CD) || |- | 1992 || Olay Olay || एल्बम (CD) || |- | 1996 || Zerrin Özer || एल्बम (CD) || |- | 1997 || Zerrin Özer '97 || एल्बम (CD) || |- | 2000 || Bir Zerrin Özer Arşivi || संकलन (Compilation) || |- | 2001 || Dünya Tatlısı || एकल (Single) || |- | 2002 || Ben || संकलन (Compilation) || गायिका की अनुमति के बिना जारी किया गया। |- | 2003 || Ölürüm Ben Sana || एल्बम (CD) || |- | 2005 || Ve Böyle Bir Şey || एल्बम (CD) || |- | 2007 || Zerrin Özel || एल्बम (CD) || |- | 2007 || Ömür Geçiyor || एल्बम (CD) || |- | 2009 || Emanet || एल्बम (CD) || |- | 2010 || Yerin Hazır || एकल (Single) || |- | 2010 || Fire || एकल (Single) || |- | 2010 || Alim || एकल (Single) || |- | 2012 || Giden Gitti || एकल (Single) || |- | 2014 || Keşke || एकल (Single) || एनसार कैंटर्क (Ensar Cantürk) के साथ |- | 2014 || Sevda Zindanları || एकल (Single) || |- | 2015 || Yağmurlar || एकल (Single) || इल्कर ओज़देमिर (İlker Özdemir) के साथ |- | 2016 || Zerrin Özer ve Saz Arkadaşları || एकल (Single) || |- | 2017 || 1 Şarkı 2 Zerrin || एकल (Single) || |- | 2018 || Beni Tanıma || एकल (Single) || |- | 2020 || Arap Kızı || एकल (Single) || बोहेम (Bohem) के साथ |- | 2021 || Ben Hep Buralardayım || एकल (Single) || |- | 2022 || Can Hüseyin || एकल (Single) || |- | 2023 || Basit Numaralar || एकल (Single) || |- | 2023 || Harbiden Git || एकल (Single) || साज़ अर्काडास्लारी के साथ |- | 2023 || Külfet || एकल (Single) || |- | 2023 || Yamalı Yüreğim || एकल (Single) || |- | 2024 || Ne Hâlin Varsa Gör || एकल (Single) || |- | 2024 || Denizsiz Liman || एकल (Single) || मेहमत एलमास (Mehmet Elmas) के साथ |- | 2024 || Her Gün Olay || एकल (Single) || |- | 2024 || Affet || एकल (Single) || |- | 2025 || Akıllı Ol || एकल (Single) || सेराप जिंसिर (Serap Zincir) के साथ |- | 2025 || İtirazım Var || एकल (Single) || एयपिओ (Eypio) के साथ |} == इन्हें भी देखें == * [[तुर्की संगीत]] * [[तुर्की संगीतकारों की सूची]] == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{DEFAULTSORT:Ozer, Zerrin}} [[श्रेणी:1957 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:तुर्की महिला गायिकाएँ]] [[श्रेणी:तुर्की पॉप गायिकाएँ]] sszcyfelyjnehot4q4que0tsdvysu6n ब्राचा फुल्ड 0 1609922 6534403 6531932 2026-03-29T16:42:07Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534403 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox person | name = ब्राचा फुल्ड | native_name = ברכה פולד | image = פלוגה ח א - מן השורה. ברכה פולד-156434.jpg | image_size = 250px | caption = पल्माख सैन्य प्रशिक्षण के दौरान ब्राचा फुल्ड | birth_name = बारबरा फुल्ड (Barbara Fuld) | birth_date = 26 दिसंबर 1927 | birth_place = बर्लिन, जर्मनी | death_date = 26 मार्च 1946 (आयु 18 वर्ष) | death_place = तेल अवीव, अनिवार्य फिलिस्तीन | nationality = जर्मन, यहूदी | occupation = सैन्य कमांडर (पल्माख) | religion = [[यहूदी]] | known_for = ब्रिटिश सेना के खिलाफ संघर्ष में मारी गई पहली महिला पल्माख लड़ाकू }} '''ब्राचा फुल्ड''' (अंग्रेज़ी: Bracha Fuld; हिब्रू: ברכה פולד; 26 दिसंबर 1927 – 26 मार्च 1946) एक यहूदी प्रतिरोध लड़ाकू थीं। उन्होंने ब्रिटिश अनिवार्य फिलिस्तीन (Mandatory Palestine) के दौरान यहूदी भूमिगत सैन्य संगठन 'पल्माख' (Palmach) में एक दस्ते के कमांडर के रूप में कार्य किया। वे ब्रिटिश सेना के साथ हुए एक सीधे सैन्य संघर्ष में जान गंवाने वाली पहली महिला पल्माख लड़ाकू थीं। उनका जीवन और मृत्यु यहूदी आप्रवासन संघर्ष के इतिहास में एक महत्वपूर्ण घटना मानी जाती है।<ref>{{Cite web|url=https://jwa.org/encyclopedia/article/palmah|title=Palmah|website=Jewish Women's Archive|language=en|access-date=2026-03-20}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और जर्मनी से पलायन == ब्राचा फुल्ड का जन्म 26 दिसंबर 1927 को बर्लिन, जर्मनी में हुआ था। जन्म के समय उनका नाम बारबरा फुल्ड था। उनका परिवार आर्थिक रूप से संपन्न था। उनके पिता, लोथर फुल्ड, ने प्रथम विश्व युद्ध के दौरान जर्मन सेना में सेवा दी थी। 1930 के दशक में जर्मनी में नाज़ी शासन के उदय के बाद, यहूदियों के खिलाफ राज्य-प्रायोजित भेदभाव और हिंसा शुरू हो गई। नवंबर 1938 में हुई 'क्रिस्टलनाख्ट' (Kristallnacht) नामक हिंसक घटना के दौरान, पूरे जर्मनी में यहूदियों की संपत्तियों को निशाना बनाया गया। इस घटना में लोथर फुल्ड का व्यापार पूरी तरह से नष्ट हो गया, जिसके अवसाद में आकर उन्होंने आत्महत्या कर ली। इस त्रासदी के बाद, 1939 में बारबरा और उनकी माँ नाज़ी जर्मनी से भागकर अनिवार्य फिलिस्तीन (वर्तमान इज़राइल) आ गईं। फिलिस्तीन पहुँचने के बाद, बारबरा ने अपना नाम हिब्रू भाषा के अनुरूप बदलकर 'ब्राचा' कर लिया। उनके परिवार के कई अन्य सदस्य जर्मनी में ही रह गए थे, जो बाद में [[होलोकॉस्ट]] (Holocaust) का शिकार हुए। == पल्माख में शामिल होना और सैन्य भूमिका == फिलिस्तीन में बसने के बाद, ब्राचा ने स्थानीय यहूदी सामुदायिक कार्यों और युवा आंदोलनों में हिस्सा लेना शुरू किया। इसी समय के दौरान, ब्रिटिश सरकार ने '1939 का श्वेत पत्र' (White Paper of 1939) जारी किया था, जिसने फिलिस्तीन में यहूदी आप्रवासन (Immigration) को गंभीर रूप से सीमित कर दिया था। इस नीति के कारण होलोकॉस्ट से बचकर भाग रहे यहूदी शरणार्थियों के लिए फिलिस्तीन में प्रवेश करना अवैध हो गया था। इस नीति के विरोध में, 'हगानाह' (Haganah) नामक यहूदी अर्धसैनिक संगठन ने यूरोप से शरणार्थियों को गुप्त रूप से फिलिस्तीन लाने के लिए 'अलिया बेट' (Aliyah Bet) नामक अवैध आप्रवासन अभियान शुरू किया। इन परिस्थितियों के बीच, 16 वर्ष की आयु में ब्राचा फुल्ड हगानाह की सशस्त्र इकाई 'पल्माख' में शामिल हो गईं। पल्माख में उन्होंने सैन्य रणनीति, हथियारों के उपयोग और नेतृत्व का गहन प्रशिक्षण प्राप्त किया। अपनी क्षमताओं के कारण, 18 वर्ष की आयु तक पहुँचते-पहुँचते उन्हें एक दस्ते का कमांडर (Squad Commander) नियुक्त कर दिया गया। उन्हें मुख्य रूप से सैन्य टुकड़ियों के नेतृत्व और गुप्त अभियानों की ज़िम्मेदारी सौंपी गई थी।<ref>{{Cite book |last=Cook |first=Bernard A. |title=Women and war : a historical encyclopedia from antiquity to the present |volume=1 |year=2006 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara, Calif. |page=211 |isbn=1851097708 |oclc=70680524}}</ref> == 'विंगेट नाइट' अभियान और संघर्ष == मार्च 1946 में, 'ओर्डे विंगेट' (Orde Wingate) नामक एक गुप्त जहाज इटली से होलोकॉस्ट के यहूदी शरणार्थियों को लेकर तेल अवीव के तट की ओर आ रहा था। ब्रिटिश खुफिया एजेंसियों को इस जहाज की जानकारी मिल गई थी और उन्होंने शरणार्थियों को तट पर उतरने से रोकने के लिए भारी पुलिस और सैन्य बल तैनात कर दिया।<ref>{{Cite news |last=Mann |first=Nir |date=2011-03-27 |title=Wingate Night, Revisited |work=Haaretz |url=https://www.haaretz.com/2011-03-27/ty-article/wingate-night-revisited/0000017f-db0a-df9c-a17f-ff1ad6940000 |access-date=2017-11-25}}</ref> 24 मार्च 1946 की रात को (जिसे ऐतिहासिक रूप से 'विंगेट नाइट' कहा जाता है), पल्माख ने शरणार्थियों को सुरक्षित रूप से तट पर उतारने के लिए एक सशस्त्र अभियान की योजना बनाई। ब्राचा फुल्ड को एक सैन्य दस्ते का कमांडर बनाया गया। उनके दस्ते का मुख्य उद्देश्य तेल अवीव के पास सरोना (Sarona) नामक स्थान पर ब्रिटिश बलों को उलझाए रखना और उन्हें तट की ओर बढ़ने से रोकना था। इस अभियान के दौरान, फुल्ड के दस्ते का सामना हथियारों से लैस ब्रिटिश बख्तरबंद वाहनों (Armored vehicles) से हुआ, जिसके बाद दोनों पक्षों के बीच भारी गोलीबारी शुरू हो गई। == मृत्यु और परिणाम == सरोना में हुई इस भीषण गोलाबारी के दौरान, ब्राचा फुल्ड गंभीर रूप से घायल हो गईं। ब्रिटिश सैनिकों ने उन्हें हिरासत में ले लिया और पूछताछ के लिए अस्पताल ले गए। प्रत्यक्षदर्शियों और ऐतिहासिक रिपोर्टों के अनुसार, गंभीर रूप से घायल होने के बावजूद उन्होंने ब्रिटिश अधिकारियों को कोई भी सैन्य जानकारी देने से इनकार कर दिया। 26 मार्च 1946 को, 18 वर्ष की आयु में उनकी मृत्यु हो गई।<ref>{{Cite web|url=http://www.izkor.mod.gov.il/HalalKorot.aspx?id=91716|title=נזכור את כולם|website=www.izkor.mod.gov.il|access-date=2026-03-20}}</ref> == विरासत == ब्राचा फुल्ड की मृत्यु ने तत्कालीन यहूदी समुदाय में व्यापक प्रतिक्रिया उत्पन्न की। वे ब्रिटिश सेना के खिलाफ संघर्ष में जान गंवाने वाली पहली महिला लड़ाकू थीं, इसलिए उन्हें यहूदी प्रतिरोध के प्रतीक के रूप में पहचाना गया। उनके सम्मान में तेल अवीव शहर की एक प्रमुख सड़क का नाम बदलकर 'ब्राचा फुल्ड स्ट्रीट' (Bracha Fuld Street) रखा गया। इसके अतिरिक्त, यूरोपीय यहूदी शरणार्थियों को गुप्त रूप से फिलिस्तीन लाने वाले एक अन्य जहाज का नाम भी उनके नाम पर 'एसएस ब्राचा फुल्ड' (SS Bracha Fuld) रखा गया था। इस जहाज को बाद में ब्रिटिश नौसेना द्वारा रोक लिया गया था, लेकिन यह घटना आप्रवासन के संघर्ष में उनके नाम की प्रासंगिकता को दर्शाती है।<ref>{{Cite web|url=https://honorisraelsfallen.com/|title=Fuld, Bracha|website=Honor Israel's Fallen|language=en-US|access-date=2026-03-20}}</ref> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q216505 विकिडाटा पर ब्राचा फुल्ड] [[श्रेणी:1927 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:1946 में निधन]] [[श्रेणी:जर्मन मूल के यहूदी]] [[श्रेणी:इज़राइली सैन्य कर्मी]] [[श्रेणी:महिला सैन्य अधिकारी]] [[श्रेणी:2026 Wiki Loves Ramadan Contributions]] d78flu1dw7c9b39qd693hh5gb6ph2g0 महिमचन्द्र दासगुप्त 0 1609924 6534404 6531937 2026-03-29T16:44:05Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]]}}, {{[[साँचा:एक स्रोत|एक स्रोत]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534404 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{उल्लेखनीयता|date=मार्च 2026}} {{एक स्रोत|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox person | name = महिमचंद्र दासगुप्त | image = | image_caption = | birth_date = 9 अप्रैल 1882 | birth_place = नवाबपुर, [[नोआखली जिला|नोआखली]], [[बंगाल प्रेसीडेंसी]], [[ब्रिटिश भारत]] (वर्तमान [[बांग्लादेश]]) | death_date = 6 अगस्त 1938 | death_place = | known_for = [[भारतीय स्वतंत्रता संग्राम]] | occupation = चिकित्सक, क्रांतिकारी, समाजसेवी | organization = [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] | movement = [[भारतीय स्वतंत्रता आंदोलन]] | citizenship = | nationality = भारतीय | ethnicity = [[बंगाली लोग|बंगाली]] | religion = [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]] | footnotes = }} '''महिमचंद्र दासगुप्त''' (9 अप्रैल 1882 - 6 अगस्त 1938) भारत के एक ब्रिटिश विरोधी स्वतंत्रता सेनानी और समाजसेवक थे। == राजनीति == महिमचंद्र का जन्म [[नोआखली जिला|नोआखली जिले]] के नवाबपुर में हुआ था जो अब [[बांग्लादेश]] में है। उन्होंने चिकित्सा की पढ़ाई पूरी करने के बाद [[चटगाँव]] को अपना कार्यक्षेत्र बनाया। एक चिकित्सक होने के नाते वे क्षेत्र में काफी लोकप्रिय थे। [[महात्मा गांधी|गांधीजी]] के विचारों से प्रेरित होकर वे [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] में शामिल हुए और [[असहयोग आंदोलन]] के दौरान चटगाँव में मुख्य भूमिका निभाई। वे चटगाँव जिला कांग्रेस के अध्यक्ष भी चुने गए थे। विशाल श्रमिक आंदोलनों के निर्माण में वे देशप्रिय [[यतीन्द्र मोहन सेनगुप्त]] के प्रमुख सहायकों में से एक थे। == चटगाँव विद्रोह में भूमिका == यद्यपि वे स्वयं अहिंसक आंदोलन से जुड़े थे, लेकिन सशस्त्र क्रांतिकारियों के प्रति उनके मन में गहरी सहानुभूति और प्रेम था। मुख्य रूप से उनके प्रयासों और सहयोग के कारण ही, चारों ओर से कड़े विरोध के बावजूद, मास्टरदा [[सूर्य सेन]] 1928 में चटगाँव जिला कांग्रेस के सचिव बने। सूर्य सेन के साथ उनकी गहरी मित्रता थी और [[चटगाँव शस्त्रागार छापा|चटगाँव शस्त्रागार छापे]] के बाद पुलिस की धरपकड़ के दौरान उन्होंने कई क्रांतिकारियों को छिपने में मदद की थी। इस कारण उन्हें और उनके परिवार को कई बार सरकारी अत्याचारों और उत्पीड़न का सामना करना पड़ा। उनके बड़े भाई, जमींदार [[बिपिन दासगुप्त]] की पुलिस प्रताड़ना के कारण बीमार होकर मृत्यु हो गई थी।<ref name=":0">{{Cite book|title=Sansad Bangali Charitabhidhan|last=Sengupta, Subodh Chandra and Anjali Basu (ed.)|first=|publisher=Sahitya Sansad|year=2002|isbn=|location=Kolkata|pages=404}}</ref> == सामाजिक कार्य == महिम चंद्र जीवन भर विभिन्न प्रकार के जनकल्याणकारी कार्यों से जुड़े रहे। वे चटगाँव नगर पालिका, जिला बोर्ड, [[रामकृष्ण मिशन]] आश्रम और [[प्रवर्तक संघ]] की चटगाँव शाखा के साथ सक्रिय रूप से जुड़े हुए थे।<ref name=":0" /> == मृत्यु == महिंमचंद्र दासगुप्त का निधन 6 अगस्त 1938 को हुआ। == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:1882 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:1938 में निधन]] [[श्रेणी:नोआखली जिले के व्यक्ति]] [[श्रेणी:बंगाली क्रांतिकारी]] [[श्रेणी:भारतीय स्वतंत्रता सेनानी]] 21a3qzg5857ti7cttjlmr6dzvwtsazt सेविले यिलमान 0 1609925 6534405 6531938 2026-03-29T16:46:01Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में, और {{[[साँचा:ख़राब अनुवाद|ख़राब अनुवाद]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534405 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=मार्च 2026}} {{Infobox person | name = सेविले यिलमान | native_name = Sevilay Yılman | native_name_lang = tr | image = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|1973|5|23|df=yes}} | birth_place = [[मालत्या]], [[तुर्की]] | nationality = तुर्की | education = [[इस्तांबुल विश्वविद्यालय]] | occupation = पत्रकार, स्तंभकार, टेलीविजन प्रस्तुतकर्ता | years_active = 1994–वर्तमान | known_for = राजनीतिक और सामाजिक पत्रकारिता | spouse = मुस्तफा निहत युक्सेलिर (विवाह 1996; तलाक 2013) | children = 1 (डेनिज़ युक्सेलिर) }} '''सेविले यिलमान''' (तुर्की: Sevilay Yılman; जन्म: 23 मई 1973) तुर्की की एक पत्रकार और टेलीविजन प्रस्तुतकर्ता हैं। उन्होंने तुर्की के विभिन्न समाचार पत्रों और समाचार चैनलों में कार्य किया है। उनका कार्य मुख्य रूप से तुर्की की राजनीति और सामाजिक विषयों की रिपोर्टिंग तथा विश्लेषण पर केंद्रित रहा है। वह 'सबा' (Sabah), 'स्टार' (Star) और 'हैबरटर्क' (Habertürk) जैसे मीडिया संस्थानों से जुड़ी रही हैं। == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == सेविले यिलमान का जन्म 23 मई 1973 को तुर्की के मालत्या (Malatya) प्रांत में एक अलेवी (Alevi) परिवार में हुआ था।<ref>{{Cite web|url=https://www.haberler.com/soguk-haber/sevilay-yilman-kimdir-sevilay-yilman-kac-yasinda-13593857-haberi/|title=Sevilay Yılman kimdir? Sevilay Yılman kaç yaşında, nereli? Sevilay Yılman hayatı ve biyografisi!|date=2022-07-28|website=Haberler|language=tr|access-date=2026-03-20}}</ref> उनकी प्रारंभिक शिक्षा मालत्या में हुई। 1991 में उन्होंने उच्च शिक्षा के लिए इस्तांबुल विश्वविद्यालय (Istanbul University) के संचार संकाय के पत्रकारिता विभाग में दाखिला लिया। 1994 में उन्होंने वहां से स्नातक की उपाधि प्राप्त की। शिक्षा के दौरान ही उन्होंने पत्रकारिता के व्यावहारिक कार्यों में हिस्सा लेना शुरू कर दिया था।<ref>{{Cite web|url=https://tarafsiztv.com/sevilay-yilman-kimdir-nereli-ne-yapiyor-biyografisi/7476/|title=Sevilay Yılman kimdir, nereli, ne yapıyor? Biyografisi|last=Editör|date=2023-05-07|website=Tarafsıztv|language=tr|access-date=2026-03-20}}</ref> == मीडिया करियर == 1994 में अपनी शिक्षा पूरी करने के बाद यिलमान ने मीडिया के क्षेत्र में पेशेवर कार्य आरंभ किया। उन्होंने एक रिपोर्टर के रूप में शुरुआत की और बाद में एक स्तंभकार के रूप में कार्य किया। उन्होंने दैनिक समाचार पत्रों 'सबा' (Sabah) और 'स्टार' (Star) में नियमित रूप से लेख लिखे। प्रिंट मीडिया के अतिरिक्त, वह टेलीविजन पत्रकारिता से भी जुड़ी रहीं। उन्होंने 'हैबरटर्क टीवी' (Habertürk TV) पर "चप्राज़ अतेस" (Çapraz Ateş) नामक कार्यक्रम प्रस्तुत किया। इसके साथ ही, उन्होंने पत्रकार फातिह अल्तायली के साथ "ओलायलर वे गेर्चेकलर" (Olaylar ve Gerçekler) नामक कार्यक्रम की सह-प्रस्तुति की और "गुल्गुन फेयमनला 13. अजांस" (Gülgün Feyman'la 13. Ajans) समाचार कार्यक्रम के संपादन का कार्य भी किया। बाद के वर्षों में, यिलमान 'बेयाज़ टीवी' (Beyaz TV) से जुड़ गईं। वहां उन्होंने "अजी काहवे" (Acı Kahve) और "दोर्त कादिन बिर एर्केक" (Dört Kadın Bir Erkek) जैसे कार्यक्रमों में प्रस्तुतकर्ता और टिप्पणीकार के रूप में कार्य किया। ये कार्यक्रम मुख्य रूप से तुर्की की घरेलू राजनीति पर केंद्रित थे। उन्होंने तुर्कवाज़ मीडिया ग्रुप (Turkuvaz Media Group) और सिनेर मीडिया ग्रुप (Ciner Media Group) जैसे संस्थानों में भी कार्य किया है।<ref>{{Cite web|url=https://www.haberturk.com/htyazar/sevilay-yilman-2383|title=Sevilay Yılman Tüm Yazıları|last=Habertürk|website=Habertürk|language=tr|access-date=2026-03-20}}</ref> == हैबरटर्क में कार्य == यिलमान ने 'हैबरटर्क' में एक स्तंभकार और टेलीविजन टिप्पणीकार के रूप में लंबा समय बिताया। इस दौरान उन्होंने 'एचटी 360' (HT 360), 'एनिने बोयुना' (Enine Boyuna) और 'अकसम हेबरलेरी' (Akşam Haberleri) जैसे समाचार बुलेटिनों और चर्चा कार्यक्रमों में भाग लिया। टेलीविजन कार्यक्रमों में उन्होंने तुर्की के चुनावों, विपक्षी गठबंधनों की रणनीतियों, कोविड-19 महामारी के प्रभावों और आवारा कुत्तों से संबंधित नियमों जैसे सामाजिक और राजनीतिक मुद्दों पर चर्चा की। == स्वतंत्र पत्रकारिता == अप्रैल 2023 में, यिलमान ने 'हैबरटर्क' से इस्तीफा दे दिया। 26 अप्रैल 2023 को प्रकाशित अपने अंतिम लेख "होशकाकलिन" (Hoşçakalın) में उन्होंने संस्थान और पाठकों को धन्यवाद देते हुए अपनी विदाई की घोषणा की।<ref>{{Cite web|url=https://www.haberturk.com/yazarlar/sevilay-yilman-2383/3586175-hoscakalin|title=Hoşçakalın…|last=Habertürk|date=2023-04-26|website=Habertürk|language=tr|access-date=2026-03-20}}</ref> इसके पश्चात, उन्होंने स्वतंत्र पत्रकारिता की शुरुआत की। मई 2023 में उन्होंने अपना यूट्यूब चैनल बनाया, जिसके माध्यम से वह वर्तमान में राजनीतिक और सामाजिक विषयों पर अपनी डिजिटल रिपोर्टिंग साझा करती हैं। == निजी जीवन == यिलमान ने 1996 में 'स्टार' समाचार पत्र के पत्रकार मुस्तफा निहत युक्सेलिर (Mustafa Nihat Yükselir) से विवाह किया। विवाह के बाद वे 'सेविले युक्सेलिर' नाम से जानी गईं। उनका एक पुत्र है, जिसका नाम डेनिज़ युक्सेलिर (Deniz Yükselir) है। 2020 में उनके पुत्र के कोविड-19 से संक्रमित होने की जानकारी उन्होंने एक टेलीविजन कार्यक्रम में दी थी। 2013 में यिलमान और मुस्तफा निहत युक्सेलिर का तलाक हो गया। 2016 में उन्होंने आधिकारिक तौर पर अपना उपनाम बदलकर पुनः 'यिलमान' (Yılman) रख लिया। == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q112228613 विकिडाटा पर सेविले यिलमान] [[श्रेणी:1973 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:तुर्की के पत्रकार]] [[श्रेणी:इस्तांबुल विश्वविद्यालय के पूर्व छात्र]] [[श्रेणी:महिला पत्रकार]] m0ynb2wae3ph13rmnb5anwp87w97dln बेजान मातुर 0 1609926 6534409 6531940 2026-03-29T16:55:51Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534409 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox writer | name = बेजान मातुर | native_name = Bejan Matur | image = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|1968|9|14|df=yes}} | birth_place = [[कहरामनमराश]], [[तुर्की]] | nationality = तुर्की | ethnicity = कुर्द (अलेवी) | occupation = कवयित्री, लेखिका, पत्रकार | language = तुर्की | alma_mater = [[अंकारा विश्वविद्यालय]] | genre = कविता, गद्य, राजनीतिक और सामाजिक लेख | notableworks = ''रुज्गार दोलू कोनाक्लार'', ''दागन अर्दिना बाकमेक'' }} '''बेजान मातुर''' (तुर्की: Bejan Matur; जन्म: 14 सितंबर 1968) एक तुर्की कवयित्री, लेखिका और पत्रकार हैं। उनका संबंध कुर्द और अलेवी (Alevi) पृष्ठभूमि से है। उनकी साहित्यिक रचनाएं मुख्य रूप से तुर्की भाषा में हैं। साहित्य के अतिरिक्त, उन्होंने एक स्तंभकार के रूप में कुर्द राजनीति, महिला अधिकारों और तुर्की की सामाजिक स्थितियों पर भी लेख लिखे हैं। उनकी कविताओं का कई भाषाओं में अनुवाद किया जा चुका है। == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == बेजान मातुर का जन्म 14 सितंबर 1968 को तुर्की के कहरामनमराश (Kahramanmaraş) प्रांत के पाजारसिक (Pazarcık) जिले में एक अलेवी कुर्द परिवार में हुआ था। उनका बचपन उनके पैतृक गांव में बीता। उनकी कविताओं में अक्सर प्रकृति, ग्रामीण जीवन, अनातोलियाई लोक-कथाओं और रहस्यवाद के तत्व मौजूद रहते हैं, जिन्हें उनके प्रारंभिक परिवेश से जोड़ा जाता है। बाद में उनका परिवार गाज़ियांटेप (Gaziantep) आ गया, जहाँ उन्होंने मिडिल और हाई स्कूल की शिक्षा प्राप्त की। स्कूली शिक्षा के पश्चात, वे अंकारा आ गईं और अंकारा विश्वविद्यालय (Ankara University) के कानून संकाय में प्रवेश लिया। उन्होंने कानून में स्नातक की उपाधि प्राप्त की, लेकिन वकालत के बजाय साहित्य और लेखन को अपना कार्यक्षेत्र चुना। विश्वविद्यालय के दिनों से ही उनकी रुचि कविता लेखन में थी। == साहित्यिक करियर == बेजान मातुर की कविताओं का प्रकाशन 1990 के दशक में आरंभ हुआ। शुरुआत में उनकी कविताएँ 'देफ़्टर' (Defter) और 'आदम सनत' (Adam Sanat) जैसी तुर्की साहित्यिक पत्रिकाओं में प्रकाशित हुईं। 1996 में उनका पहला कविता संग्रह, ''रुज्गार दोलू कोनाक्लार'' (Rüzgar Dolu Konaklar - हवाओं से भरी हवेलियां), प्रकाशित हुआ। इस पुस्तक के लिए उन्हें 1997 में 'हलिल कोकागोज़ काव्य पुरस्कार' (Halil Kocagöz Poetry Award) और 'ओरहुन मूरत अरीबर्नु काव्य पुरस्कार' (Orhon Murat Arıburnu Poetry Award) प्रदान किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://siir.gen.tr/siir/b/bejan_matur/index.html|title=Bejan MATUR - Ana Sayfa|website=siir.gen.tr|access-date=2026-03-20}}</ref> इसके बाद 1999 में उनकी दूसरी पुस्तक ''तानरी गोरमेसिन हारफ्लेरिमी'' (Tanrı Görmesin Harflerimi - ईश्वर मेरे अक्षरों को न देखे) प्रकाशित हुई। 2002 में उन्होंने दो अन्य कविता संग्रह प्रकाशित किए: ''अयिन बुयुत्तुगु ओगुल्लर'' (Ayın Büyüttüğü Oğullar) और ''ओनुन चोलुंदे'' (Onun Çölünde)।<ref>{{Cite web|url=http://www.siirkitaplari.com/b.matur.html|title=bejan matur|last=(ozyigite@yahoo.com)|first=Erdal Özyiğit|website=www.siirkitaplari.com|access-date=2026-03-20}}</ref> मातुर की कविताओं की शैली रहस्यमयी और उदास मानी जाती है। वे अपनी रचनाओं में प्रत्यक्ष राजनीतिक नारों के बजाय भूगोल, ऐतिहासिक अनुभवों और अनातोलिया की लोक-परंपराओं के प्रतीकों का उपयोग करती हैं। उनके साहित्य में शामनिक (Shamanic) परंपराओं की झलक भी मिलती है।<ref>{{Cite web|url=http://www.transcript-review.org/en/issue/transcript-30-poetry-from-turkey/new-turkish-poetry/bejan-matur|title=Transcript (English)|website=www.transcript-review.org|language=en|access-date=2026-03-20}}</ref> == पत्रकारिता और संस्थागत कार्य == साहित्यिक कार्यों के साथ-साथ बेजान मातुर ने तुर्की मीडिया में एक विश्लेषक और स्तंभकार के रूप में भी कार्य किया है। 2005 से 2012 तक उन्होंने दैनिक समाचार पत्र ''ज़मान'' (Zaman) के लिए नियमित स्तंभ लिखे।<ref>{{Cite web|url=http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=665957|title=ZAMAN GAZETESİ|website=www.zaman.com.tr|access-date=2026-03-20}}</ref> इसके अतिरिक्त उन्होंने ''रेडिकल'' (Radikal) और ''हैबरटर्क'' (Habertürk) के लिए भी लेख लिखे हैं। उनके लेखों के मुख्य विषय कुर्द मुद्दे, अल्पसंख्यक अधिकार, महिलाओं की स्थिति और जेलों की स्थितियां रहे हैं।<ref>{{Cite web|url=http://www.todayszaman.com/news-222929-press-roundup.html|title=Press Roundup|website=www.todayszaman.com|language=en-US|access-date=2026-03-20}}</ref> 2011 में उन्होंने ''दागन अर्दिना बाकमेक'' (Dağın Ardına Bakmak - पहाड़ के पीछे देखना) नामक एक गैर-काल्पनिक (नॉन-फिक्शन) पुस्तक प्रकाशित की। यह पुस्तक तुर्की-कुर्द संघर्ष पर आधारित है और इसमें पीकेके (PKK) के सदस्यों के साथ उनके व्यक्तिगत साक्षात्कारों को शामिल किया गया है। वह 'दियारबकीर सांस्कृतिक कला फाउंडेशन' (Diyarbakır Cultural Art Foundation - DKSV) की संस्थापकों में से एक हैं और उन्होंने इसके निदेशक के रूप में भी कार्य किया है। यह संस्था दियारबकीर क्षेत्र में कला और संस्कृति के संरक्षण व प्रोत्साहन का कार्य करती है। == प्रकाशित कृतियाँ == बेजान मातुर द्वारा लिखित कुछ प्रमुख पुस्तकें निम्नलिखित हैं: * ''रुज्गार दोलू कोनाक्लार'' (Rüzgar Dolu Konaklar) - 1996 (काव्य) * ''तानरी गोरमेसिन हारफ्लेरिमी'' (Tanrı Görmesin Harflerimi) - 1999 (काव्य) * ''अयिन बुयुत्तुगु ओगुल्लर'' (Ayın Büyüttüğü Oğullar) - 2002 (काव्य) * ''ओनुन चोलुंदे'' (Onun Çölünde) - 2002 (काव्य) * ''इब्राहिमिन बेनी तेर्क एत्मेसी'' (İbrahim'in Beni Terk Etmesi) - 2008 (काव्य) * ''दोगुनुन कापिसी: दियारबकीर'' (Doğunun Kapısı: Diyarbakır) - 2009 (गद्य/फोटोग्राफी) * ''कादर डेनिज़ी'' (Kader Denizi) - 2010 (काव्य) * ''दागन अर्दिना बाकमेक'' (Dağın Ardına Bakmak) - 2011 (गद्य/पत्रकारिता) * ''सोन डाग'' (Son Dağ) - 2015 (काव्य) == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q3674412 विकिडाटा पर बेजान मातुर] [[श्रेणी:1968 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:तुर्की की महिला लेखिकाएँ]] [[श्रेणी:तुर्की के पत्रकार]] [[श्रेणी:अंकारा विश्वविद्यालय के पूर्व छात्र]] [[श्रेणी:कुर्द लेखिकाएँ]] mer2yv4vzmoakd5yc1n76y7wxtzrg2i आयशा अल-बाउनिया 0 1609927 6534406 6531941 2026-03-29T16:54:37Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534406 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox person | name = आयशा अल-बाउनिया | native_name = عائشة الباعونية | native_name_lang = ar | birth_date = लगभग 1460 ई. | birth_place = [[दमिश्क]], मामलुक सल्तनत | death_date = 1517 ई. (922 हिजरी) | death_place = दमिश्क | nationality = सीरियाई | religion = [[इस्लाम]] (सूफीवाद) | occupation = सूफी विदुषी, कवयित्री, न्यायविद, लेखिका | known_for = अरबी साहित्य का सृजन, सूफीवाद पर लेख | movement = कादिरिया }} '''आयशा अल-बाउनिया''' (अरबी: عائشة الباعونية; निधन: 1517 ई.) मध्यकालीन इस्लामी जगत की एक सूफी लेखिका, कवयित्री और विदुषी थीं। ऐतिहासिक रिकॉर्ड के अनुसार, 20वीं शताब्दी से पूर्व की महिलाओं में अरबी भाषा में सर्वाधिक साहित्यिक रचनाएं उनके नाम दर्ज हैं। उनका साहित्य मुख्य रूप से सूफीवाद, ईश्वर-प्रेम और पैगंबर मुहम्मद पर केंद्रित है। उन्हें एक इस्लामी न्यायविद (फ़कीह) के रूप में भी जाना जाता है, जिन्हें फतवा (कानूनी राय) जारी करने और शिक्षा देने की आधिकारिक अनुमति (इज़ाज़ा) प्राप्त थी।<ref>{{Cite book |last=Qutbuddin |first=Tahera |year=2006 |chapter=Women Poets |editor-last=Meri |editor-first=Josef W. |title=Medieval Islamic Civilisation: An Encyclopedia |volume=2 |publisher=Routledge |pages=865–867|url=https://web.archive.org/web/20140207005116/http://nelc.uchicago.edu/sites/nelc.uchicago.edu/files/2006%20Women%20Poets%20%28Med.%20Islamic.%20Civ.%20Enc.%29.pdf#}}</ref> == परिवार और शिक्षा == आयशा का जन्म दमिश्क (Damascus) में हुआ था। उनका संबंध 'बाउनी' परिवार से था। यह परिवार मूल रूप से जॉर्डन के अजलुन क्षेत्र के बाउना गाँव से दमिश्क आकर बसा था। 15वीं शताब्दी के दौरान बाउनी परिवार के कई सदस्य दमिश्क में काज़ी (न्यायाधीश), विद्वान और प्रशासक रहे थे। उनके पिता, यूसुफ अल-बाउनी, भी दमिश्क में एक न्यायाधीश थे।<ref>{{Cite book |last=Khalidi |first=W. A. S. |year=1960 |chapter=AL-BĀ'ŪNĪ |editor-last=Gibb |editor-first=H. A. R. |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |volume=1 |page=1109}}</ref> पारिवारिक पृष्ठभूमि के कारण आयशा को बचपन से ही शैक्षणिक वातावरण मिला। ऐतिहासिक विवरणों के अनुसार, उन्होंने आठ वर्ष की आयु में कुरान कंठस्थ कर लिया था। उन्होंने अपने पिता और परिवार के अन्य सदस्यों से हदीस, इस्लामी न्यायशास्त्र (फ़िक़्ह) और अरबी साहित्य का अध्ययन किया।<ref>{{Cite journal|last=Homerin|first=Th Emil|date=2003|title=Living Love: The Mystical Writings of 'A'ishah al-Ba'uniyah|url=https://knowledge.uchicago.edu/record/1047|journal=Mamlūk Studies Review|doi=10.6082/M18W3BFC|issn=1947-2404}}</ref> == सूफीवाद और आध्यात्मिक यात्रा == इस्लामी कानून के अध्ययन के अतिरिक्त, आयशा का रुझान सूफीवाद की ओर हुआ। वे 'कादिरिया' (Qadiriyya) सूफी सिलसिले से जुड़ गईं। उन्होंने जमाल अल-दीन इस्माइल अल-हवारी और उनके उत्तराधिकारी याह्या अल-उरमावी को अपना आध्यात्मिक मार्गदर्शक चुना। आयशा ने अपनी रचनाओं में मक्का की अपनी तीर्थयात्रा और वहां के अपने आध्यात्मिक अनुभवों (visions) का उल्लेख किया है, जिनमें उन्होंने पैगंबर मुहम्मद के दर्शन होने का वर्णन किया है।<ref>{{Cite journal|last=Homerin|first=Th. Emil|date=|title=Writing Sufi Biography: The Case of ‘Ā’ishah al‐Bā‘ūn?yah (d. 922/1517) 1|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1478-1913.2006.00135.x|journal=The Muslim World|language=en|volume=96|issue=3|pages=389–399|doi=10.1111/j.1478-1913.2006.00135.x|issn=0027-4909}}</ref> == काहिरा प्रवास और इज़ाज़ा == आयशा का विवाह अहमद इब्न मुहम्मद इब्न ज़ायदान से हुआ था। 1513 ईस्वी में, पति के निधन के बाद, वह अपने पुत्र अब्द अल-वहाब के साथ मिस्र की राजधानी काहिरा चली गईं। काहिरा में उन्होंने तत्कालीन मामलुक सल्तनत के इस्लामी विद्वानों के साथ विमर्श किया। उनके अध्ययन और ज्ञान के आधार पर, उन्हें कई विद्वानों द्वारा 'इज़ाज़ा' (शिक्षा देने और फतवा जारी करने का अधिकार) प्रदान किया गया। मध्यकालीन इस्लामी इतिहास में किसी महिला को यह दर्जा प्राप्त होना सामान्य नहीं था।<ref>{{Cite book |last=Stewart |first=Devin J. |year=2006 |chapter=Degrees, or Ijaza |editor-last=Meri |editor-first=Josef W. |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |volume=1 |publisher=Routledge |pages=201–204}}</ref> काहिरा प्रवास के दौरान उनकी भेंट मिस्र के शासक अल-अशरफ कान्सुह अल-गौरी से हुई। 1516 ईस्वी में, जब उस्मानिया (Ottoman) साम्राज्य के सुल्तान सेलिम प्रथम ने सीरिया पर अधिकार किया, तब आयशा ने अलेप्पो शहर में सुल्तान सेलिम से भी मुलाकात की थी। == साहित्यिक कृतियाँ == आयशा अल-बाउनिया ने कविता और गद्य दोनों विधाओं में लेखन किया। उनके साहित्य पर इब्न अरबी और इब्न अल-फ़रीद जैसे पूर्ववर्ती सूफी विचारकों का प्रभाव दिखाई देता है। उन्होंने सूफी सिद्धांतों, ईश्वरीय प्रेम और रहस्यवाद पर ग्रंथ लिखे हैं। उनकी कुछ ज्ञात रचनाएँ निम्नलिखित हैं:<ref>{{Cite book |last=Homerin |first=Th. Emil |year=2009 |chapter=ĀʾISHAH al-Bāʿūniyyah |editor-last=Lowry |editor-first=Joseph Edmund |editor2-last=Stewart |editor2-first=Devin J. |title=Essays in Arabic Literary Biography II: 1350–1850 |publisher=Harrassowitz |pages=21–27 |isbn=978-3-447-05933-6}}</ref> * '''अल-मवरिद अल-अहना फी मवलिद अल-असना''' (al-Mawrid al-ahnā fī ’l-mawlid al-asnā): यह पैगंबर मुहम्मद के जीवन पर आधारित एक काव्य रचना है। * '''दीवान फैज़ अल-फज़्ल व-जम अल-शमल''' (Dīwān Fayḍ al-faḍl wa-jamʻ al-shaml): यह उनकी कविताओं का संकलन (दीवान) है। * '''द प्रिंसिपल्स ऑफ सूफीज्म''' (The Principles of Sufism): आयशा उन चुनिंदा मध्यकालीन महिलाओं में से हैं जिन्होंने सूफीवाद के सिद्धांतों पर स्वतंत्र ग्रंथ लिखे। इस पुस्तक का अंग्रेजी अनुवाद थॉमस एमिल होमरिन (Th. Emil Homerin) ने किया है।<ref>{{Cite web|url=https://nyupress.org/9781479864683/the-principles-of-sufism/|title=The Principles of Sufism|website=NYU Press|language=en-US|access-date=2026-03-20}}</ref> आधुनिक शोधकर्ताओं ने उनके कार्यों का विश्लेषण मध्यकालीन दर्शन के संदर्भ में किया है।<ref>{{Cite web |title=Before the canon: the non-European women who founded philosophy |url=https://aeon.co/essays/before-the-canon-the-non-european-women-who-founded-philosophy |website=Aeon |access-date=2021-10-19}}</ref> 1517 ईस्वी में दमिश्क में उनका निधन हुआ। उनके द्वारा रचित अरबी साहित्य का उपयोग आधुनिक सूफी अध्ययन में किया जाता है। == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q12222083 विकिडाटा पर आयशा अल-बाउनिया] [[श्रेणी:1517 में निधन]] [[श्रेणी:सीरियाई लोग]] [[श्रेणी:अरब कवयित्रियाँ]] [[श्रेणी:सूफी संत]] [[श्रेणी:मुस्लिम महिलाएँ]] [[श्रेणी:मध्यकालीन इस्लाम की महिलाएँ]] 7125en9jxe0nsk3stzxggwldqpswfec नाओमी ब्लेक 0 1609928 6534407 6531943 2026-03-29T16:54:59Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534407 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} '''नाओमी ब्लेक''' (11 मार्च 1924 – 7 नवंबर 2018) एक ब्रिटिश मूर्तिकार थीं। वे द्वितीय विश्व युद्ध के दौरान होलोकॉस्ट (यहूदी नरसंहार) से जीवित बची थीं। उनकी कलाकृतियां मुख्य रूप से शांति, मानवीय सहनशीलता और धार्मिक सद्भाव के विषयों पर केंद्रित हैं। == प्रारंभिक जीवन और होलोकॉस्ट == नाओमी का जन्म 1924 में मुकाचेवो (Mukachevo) के एक रूढ़िवादी यहूदी परिवार में हुआ था। उनका मूल नाम ज़िसल डुम (Zisel Dum) था। 1944 में, उनके परिवार को ऑशविट्ज़ (Auschwitz) एकाग्रता शिविर (कॉन्सेंट्रेशन कैंप) भेज दिया गया। उनके परिवार के अधिकांश सदस्यों की वहां मृत्यु हो गई।<ref>{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.uk/beating-hitler-how-naomi-blake-survived-auschwitz-escaped-death-march-1484848|title=Beating Hitler: How Naomi Blake survived Auschwitz and escaped the death march|last=Platt|first=Gareth|date=2015-01-26|website=International Business Times UK|language=en|access-date=2026-03-20}}</ref> ऑशविट्ज़ में नाओमी को एक नाज़ी हथियार कारखाने में काम पर लगाया गया। ऐतिहासिक विवरणों के अनुसार, वहां उन्होंने अन्य महिला कैदियों के साथ मिलकर बमों के निर्माण तंत्र में छेड़छाड़ (सबोटेज) की थी, ताकि हथियार काम न कर सकें। 1945 की शुरुआत में, नाजियों ने कैदियों को 'डेथ मार्च' (Death March) पर भेजना शुरू किया। इस मार्च के दौरान, नाओमी वहां से भागने में सफल रहीं।<ref>{{Cite web|url=https://www.thejc.com/news/obituaries/obituary-naomi-blake-ufocaqc1|title=Obituary: Naomi Blake|last=Blake|first=Lucy|date=2018-11-22|website=The Jewish Chronicle|language=en|access-date=2026-03-20}}</ref> == इस्राइल प्रवास और मूर्तिकला की शुरुआत == द्वितीय विश्व युद्ध के बाद, 1947 में नाओमी ब्रिटिश शासनादेश वाले फिलिस्तीन (Mandatory Palestine) चली गईं। वहां वे यहूदी सैन्य संगठन पामच (Palmach) में शामिल हुईं और 1947–1949 के युद्ध में हिस्सा लिया। इस दौरान उन्हें गले में गोली लगी और वे घायल हो गईं। अस्पताल में स्वास्थ्य लाभ के दौरान उन्होंने लकड़ी की नक्काशी (woodcarving) करना शुरू किया, जहाँ से उनकी मूर्तिकला की शुरुआत हुई। 1952 में, वे अपने पति के साथ यूनाइटेड किंगडम आ गईं और वहां हॉर्नसी स्कूल ऑफ आर्ट (Hornsey School of Art) से मूर्तिकला की औपचारिक शिक्षा प्राप्त की। == करियर == नाओमी ब्लेक की कलाकृतियां मुख्य रूप से कांस्य (Bronze), फाइबरग्लास और रेज़िन से बनी हैं। कला समीक्षकों के अनुसार, उनके कार्यों में होलोकॉस्ट के अनुभवों के साथ-साथ आशा, मानवीय करुणा और धार्मिक सद्भाव के विषय दिखाई देते हैं। उनकी शैली आधुनिक और अर्ध-अमूर्त (semi-abstract) है।<ref>{{cite book |last=Windsor |first=Alan |year=2003 |title=British Sculptors of the Twentieth Century |publisher=Ashgate |page=19 |isbn=1859284566}}</ref> उनकी मूर्तियां यूनाइटेड किंगडम के कई सार्वजनिक स्थानों, चर्चों और यहूदी संस्थानों में प्रदर्शित हैं। ब्रिस्टल, लंदन शहर और बेन उरी गैलरी (Ben Uri Gallery) में उनकी कलाकृतियां स्थापित हैं।<ref>{{cite book |last=Ward-Jackson |first=Philip |year=2003 |title=Public Sculpture of Britain Volume 7: Public Sculpture of the City of London |publisher=Liverpool University Press |isbn=0-85323-977-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Merritt |first=Douglas |year=2002 |title=Sculpture in Bristol |publisher=Redcliffe Press Ltd |isbn=1900178834}}</ref> वह 'रॉयल वेस्ट ऑफ इंग्लैंड एकेडमी' और 'रॉयल सोसाइटी ऑफ ब्रिटिश स्कल्पटर्स' की फेलो भी रहीं।<ref>{{cite book |last=Buckman |first=David |year=2006 |title=Artists in Britain Since 1945 Vol 1, A to L |publisher=Art Dictionaries Ltd |isbn=0-953260-95-X}}</ref> == निधन == 7 नवंबर 2018 को 94 वर्ष की आयु में उत्तरी लंदन में उनका निधन हो गया।<ref>{{cite book |editor-last=Schwab |editor-first=W.M |year=1987 |title=Jewish Artists The Ben Uri Collection |publisher=Lund Humphries Publishers Ltd |isbn=0-85331-537-X}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q6964622 विकिडाटा पर नाओमी ब्लेक] [[श्रेणी:1924 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:2018 में निधन]] [[श्रेणी:ब्रिटिश मूर्तिकार]] [[श्रेणी:महिला मूर्तिकार]] [[श्रेणी:होलोकॉस्ट में जीवित बचे लोग]] [[श्रेणी:यूक्रेन में जन्मे लोग]] skw6evvr7khvmtdjy0snfw2660ko0ce नश्वान बिन्त अल-जमाल 0 1609929 6534408 6531945 2026-03-29T16:55:35Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534408 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox religious biography | religion = [[इस्लाम]] | name = नश्वान बिन्त अल-जमाल अल-किनानिया अल-अस्कलानी अल-मिस्रिया अल-हंबलिया | nickname = | occupation = इतिहास, धर्म, और सुलेख (कैलीग्राफी) की विदुषी तथा अन्य | creed = [[सुन्नी इस्लाम|सुन्नी]] | school = [[हंबली]] | influences = अब्दुल्ला बिन अली बिन मुहम्मद अल-किनानी अल-अस्कलानी जमाल अल-दीन "सैनिक इब्न अल-अला अल-हंबली" | influenced = मुहम्मद बिन बरकात बिन हसन बिन अजलान अल-हसानी जमाल अल-दीन, कमाल अल-दीन अल-जाफ़री अल-नबुलसी, [[अल-सुयुति]] | native_name = نشوان بنت الجمال الكنانية العسقلانية المصرية الحنبلية | native_name_lang = arz | partner = अमीन अल-दीन बिन याह्या | citizenship = [[मामलुक सल्तनत|मिस्र की मामलुक सल्तनत]] | era = [[मामलुक सल्तनत|मामलुक काल]] ([[इस्लामी स्वर्ण युग]]) | resting_place = हौश अल-हनाबिला (हंबली कब्रिस्तान) | death_date = 19 रज्जब 800 [[हिजरी]] }} '''नश्वान बिन्त अल-जमाल''' ({{langx|ar|نشوان بنت الجمال}}), जिन्हें उनके प्रारंभिक जीवन में 'सौदा' ({{lang|arz|سودة}}) के नाम से भी जाना जाता था, मिस्र की एक प्रमुख इस्लामी विदुषी, शिक्षिका और लेखिका थीं। उनका निधन 19 [[रज्जब]], 800 [[हिजरी]] (14वीं शताब्दी के अंत) में मंगलवार की रात को हुआ था। समय के साथ उनका 'सौदा' नाम प्रचलन से बाहर हो गया और वे मुख्य रूप से 'नश्वान' के नाम से ही ऐतिहासिक अभिलेखों में दर्ज की गईं। उनका पूरा नाम नश्वान बिन्त अल-जमाल अब्दुल्ला बिन अल-अला अली बिन मुहम्मद बिन अली बिन अब्दुल्ला बिन अबी अल-फतह अल-किनानी, अल-अस्कलानी, अल-काहिरी, अल-हंबली था। उनके नाम में जुड़े ये उपनाम उनके वंश और पृष्ठभूमि को दर्शाते हैं; 'अल-किनानिया' का अर्थ है कि वे किनाना कबीले से थीं, 'अल-अस्कलानी' उनके पूर्वजों के अश्कलोन क्षेत्र से होने का सूचक है, और 'अल-हंबलिया' यह दर्शाता है कि वे इस्लामी न्यायशास्त्र की हंबली विचारधारा (मज़हब) की अनुयायी थीं। ऐतिहासिक रूप से उन्हें [[मामलुक सल्तनत|मिस्र की मामलुक सल्तनत]] के काल की सबसे शिक्षित महिलाओं में से एक माना जाता है। वह इस्लामी इतिहास, धर्मशास्त्र (अकीदा), और सुलेख (कैलीग्राफी) की विशेषज्ञ थीं।<ref name=":0">{{Cite web |title=ص1241 - كتاب السحب الوابلة على ضرائح الحنابلة - نشوان وتسمى أيضا سودة لكنه هجر حتى صارت لا تعرف إلا بهذا ابنة الجمال عبد الله بن العلاء علي بن محمد بن علي بن عبد الله بن أبي الفتح الكناني العسقلاني القاهري أخت ألف وأحمد الماضيين - المكتبة الشاملة |url=https://shamela.ws/book/144222/1349#p1 |access-date=2024-03-03 |website=shamela.ws}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == नश्वान का जन्म एक ऐसे परिवार में हुआ था जहाँ ज्ञान और इस्लामी न्यायशास्त्र को अत्यधिक महत्त्व दिया जाता था। उनके पिता और परिवार के अन्य सदस्य भी धार्मिक विद्वान थे। मध्यकालीन इस्लामी समाज में महिलाओं के लिए उच्च शिक्षा प्राप्त करने के सीमित अवसर होने के बावजूद, नश्वान ने अपने समय के कई प्रमुख विद्वानों के मार्गदर्शन में शिक्षा प्राप्त की। ज्ञान की खोज (जिसे इस्लामी परंपरा में 'रिहला' कहा जाता है) के लिए उन्होंने एक से अधिक बार [[हेजाज़]] (मक्का और मदीना) की शैक्षणिक यात्राएं कीं। इन यात्राओं के दौरान उन्होंने विभिन्न विद्वानों से हदीस और इस्लामी कानून की बारीकियां सीखीं और बाद में वहां शिक्षण कार्य भी किया।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://tarajm.com/|title=تراجم|website=tarajm.com|language=ar|access-date=2026-03-20}}</ref> == शिक्षण करियर और मदरसा == हेजाज़ में अपनी शैक्षणिक यात्राएं पूरी करने के बाद, नश्वान [[मिस्र]] लौट आईं। वहां उन्होंने अपना स्वयं का एक मदरसा (इस्लामी शिक्षण संस्थान) स्थापित किया। 14वीं शताब्दी के काहिरा में किसी महिला द्वारा स्वतंत्र रूप से मदरसे का संचालन करना एक उल्लेखनीय उपलब्धि थी। प्रसिद्ध इस्लामी इतिहासकार [[अल-सखावी]] के विवरणों के अनुसार, शिक्षण के दौरान छात्रों के प्रति उनके स्नेही, सहानुभूतिपूर्ण और धैर्यवान व्यवहार के कारण वे पूरे मिस्र में अत्यधिक पहचानी जाने लगी थीं। उनके छात्रों में उनके प्रति गहरी निष्ठा और सम्मान था। समकालीन महिला विद्वानों के बीच उनकी उपस्थिति का विशेष सम्मान किया जाता था। इस्लामी इतिहास में यह दर्ज है कि जब वह ज्ञान की सभाओं (मजलिसों) या शैक्षणिक गोष्ठियों में भाग लेने के लिए उपस्थित होती थीं, तो सभा में मौजूद पुरुष विद्वान उनके सम्मान में खड़े हो जाते थे। यह उस युग में उनके गहरे अकादमिक प्रभाव को दर्शाता है। इतिहासकार अल-सखावी ने उनके व्यक्तित्व का वर्णन करते हुए लिखा है:<ref name=":0" /><ref name=":1" /> <blockquote>"धार्मिक आस्था, उत्कृष्ट प्रबंधन क्षमता, तार्किक सोच, उच्च संकल्प, उदारता और सिद्धांतों के प्रति उनकी दृढ़ता के कारण तत्कालीन धार्मिक और सामाजिक नेताओं के बीच उनकी बहुत प्रतिष्ठा थी। [[हंबली]] न्यायविद (काज़ी) अल-इज़्ज़ अल-किनानी का यह नियम था कि वह किसी भी महिला के प्रवेश पर सम्मान में खड़े नहीं होते थे, लेकिन नश्वान बिन्त अल-जमाल एकमात्र ऐसी महिला थीं जिनके सम्मान में वे अपनी जगह से उठ खड़े होते थे।"<ref name=":0" /><ref name=":1" /></blockquote> == प्रमुख छात्र और प्रभाव == मिस्र और हेजाज़ में उनके शिक्षण के दौरान कई ऐसे छात्रों ने उनसे शिक्षा प्राप्त की जो आगे चलकर मामलुक काल के प्रमुख विद्वान बने। उनके प्रमुख छात्रों में मुहम्मद बिन बरकात बिन हसन बिन अजलान अल-हसानी जमाल अल-दीन, तत्कालीन न्यायाधीश (काज़ी) कमाल अल-दीन अल-जाफ़री अल-नबुलसी शामिल थे। उनके सबसे प्रसिद्ध छात्रों में 15वीं शताब्दी के बहुश्रुत इस्लामी विद्वान और इतिहासकार जलाल अल-दीन [[अल-सुयुति]] का नाम भी शामिल है। अल-सुयुति ने अपनी विभिन्न पुस्तकों में अपनी महिला शिक्षिकाओं का उल्लेख किया है, जिनमें नश्वान का नाम प्रमुखता से आता है। 19 रज्जब 800 हिजरी को उनके निधन के बाद उन्हें हौश अल-हनाबिला (हंबली कब्रिस्तान) में दफनाया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.youm7.com/story/2019/3/15/%D9%86%D9%81%D9%8A%D8%B3%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%84%D9%85-%D9%84%D9%8A%D8%B3%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AD%D9%8A%D8%AF%D8%A9-20-%D9%81%D9%82%D9%8A%D9%87%D8%A9-%D9%81%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D9%81-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87%D9%86/4172618|title=نفيسة العلم ليست الوحيدة.. 20 فقيهة فى الإسلام.. تعرف عليهن|last=الشريف|first=كتب أحمد إبراهيم|date=2019-03-15|website=اليوم السابع|language=ar|access-date=2026-03-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.alukah.net/culture/0/78311/%D8%AA%D8%AC%D8%B1%D9%8A%D8%AF-%D8%A3%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%A1-%D8%B4%D9%8A%D8%AE%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%A9-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D9%88%D8%B7%D9%8A-%D8%B1%D8%AD%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87-%D9%88%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87%D9%86/|title=تجريد أسماء شيخات العلامة جلال الدين السيوطي رحمة الله عليه وعليهن|date=2014-11-10|website=www.alukah.net - شبكة الألوكة|language=ar|access-date=2026-03-20}}</ref> == सन्दर्भ == <references responsive="1"></references> [[श्रेणी:14वीं सदी के मुसलमान]] [[श्रेणी:मिस्र के सुन्नी मुसलमान]] [[श्रेणी:मामलुक सल्तनत के 14वीं सदी के लोग]] [[श्रेणी:हंबली]] [[श्रेणी:14वीं सदी के मिस्री लोग]] co10m2w946v7wobq2tyt9wuosbyhvc2 माज़ूज़ा मलिका 0 1609930 6534410 6531946 2026-03-29T16:56:50Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534410 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox royalty | name = माज़ूज़ा मलिका | native_name = معزوزة مليكة | native_name_lang = ar | spouse = [[इस्माइल इब्न शरीफ|सुल्तान मौले इस्माइल]] | issue = सुल्तान अब्देलमालेक | house = अलावी राजवंश | religion = [[इस्लाम]] (सुन्नी) | country = [[मोरक्को]] }} '''माज़ूज़ा मलिका''' (अरबी: معزوزة مليكة) मोरक्को के अलावी राजवंश (Alouite dynasty) के सुल्तान [[इस्माइल इब्न शरीफ|मौले इस्माइल]] की एक पत्नी थीं। ऐतिहासिक दस्तावेजों में उनका उल्लेख मुख्य रूप से मोरक्को के सुल्तान अब्देलमालेक (अब्द अल-मालिक) की माता के रूप में मिलता है। अब्देलमालेक ने 1728 में कुछ समय के लिए मोरक्को पर शासन किया था। == शाही परिवार और पृष्ठभूमि == माज़ूज़ा मलिका 17वीं और 18वीं शताब्दी में मोरक्को के शाही दरबार से संबंधित थीं। उनका विवाह सुल्तान इस्माइल इब्न शरीफ से हुआ था, जिनका शासनकाल (1672–1727) मोरक्को के इतिहास में सैन्य और राजनीतिक परिवर्तनों का काल था। सुल्तान इस्माइल के शाही हरम में कई पत्नियाँ और उनके अनेक पुत्र थे। मोरक्को के ऐतिहासिक विवरणों में सामान्यतः केवल उन्हीं शाही महिलाओं का नाम प्रमुखता से मिलता है, जिनके पुत्रों ने उत्तराधिकार के संघर्ष में भाग लिया या जो सुल्तान बनने में सफल रहे। माज़ूज़ा मलिका का नाम उनके पुत्र अब्देलमालेक के राजनीतिक दावों के कारण शाही इतिहास में उल्लिखित है।<ref>{{Cite book |last=Ibn Zaydan |first=Abd al-Rahman |year=1993 |title=المنزع اللطيف في مفاخر المولى إسماعيل بن الشريف [Almanzie allatif fi mafakhir almawla 'iismaeil bin alsharif] |publisher=مطبعة "إديال" |location=Casablanca |pages=391–393 |language=ar|url=https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%B2%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%84%D8%B7%D9%8A%D9%81-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D9%81%D8%A7%D8%AE%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%D9%8A%D9%81-4098-pdf}}</ref> == उत्तराधिकार का संघर्ष == 1727 में सुल्तान मौले इस्माइल की मृत्यु के बाद, उनके पुत्रों के बीच सत्ता प्राप्ति के लिए संघर्ष आरंभ हो गया। इस राजनीतिक अस्थिरता के दौरान शाही परिवार की महिलाओं, विशेष रूप से सुल्तानों की माताओं, ने अपने पुत्रों के पक्ष को मजबूत करने में अप्रत्यक्ष भूमिका निभाई। माज़ूज़ा मलिका के पुत्र अब्देलमालेक ने अपने सौतेले भाइयों के विरुद्ध सत्ता का दावा किया और 1728 में कुछ समय के लिए सुल्तान का पद प्राप्त कर लिया। यद्यपि उनका यह शासनकाल बहुत छोटा था, लेकिन इस उत्तराधिकार युद्ध का मोरक्को की राजनीति पर गहरा प्रभाव पड़ा। वर्ष 1729 में ब्रिटिश यात्री जॉन ब्रेथवेट (John Braithwaite) द्वारा प्रकाशित यात्रा वृत्तांत में सुल्तान इस्माइल की मृत्यु के बाद की राजनीतिक अस्थिरता और अब्देलमालेक से जुड़े घटनाक्रमों का उल्लेख मिलता है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=iJA_AAAAMAAJ&q=wife&redir_esc=y#v=snippet&q=wife&f=false|title=The History of the Revolutions in the Empire of Morocco: Upon the Death of the Late Emperor Muley Ishmael; Being a Most Exact Journal of what Happen'd in Those Parts in the Last and Part of the Present Year. With Observations Natural, Moral and Political, Relating to that Country and People|last=Braithwaite|first=John|date=1729|publisher=James and John Knapton, Arthur Bettesworth, Francis Fayram, John Osborn and Thomas Longman, and Charles Rivington|language=en}}</ref> == ऐतिहासिक स्रोत == माज़ूज़ा मलिका और उनके परिवार का विवरण अरबी और यूरोपीय ऐतिहासिक दस्तावेजों में उपलब्ध है। मोरक्को के इतिहासकार अब्द अल-रहमान इब्न ज़ायदान ने 18वीं सदी के शाही परिवार के दस्तावेजीकरण के अंतर्गत अपनी पुस्तक 'अल-मंज़ी अल-लतीफ' में उनका उल्लेख किया है।<ref>{{Cite book |last=Ibn Zaydan |first=Abd al-Rahman |year=1993 |title=Almanzie allatif fi mafakhir almawla 'iismaeil bin alsharif |publisher=مطبعة "إديال" |location=Casablanca |pages=391–393 |language=ar|url=https://www.noor-book.com/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%B2%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%84%D8%B7%D9%8A%D9%81-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D9%81%D8%A7%D8%AE%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D9%84%D9%8A-%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%D9%8A%D9%81-4098-pdf}}</ref> इसके अतिरिक्त, पश्चिमी अफ्रीका के ऐतिहासिक अध्ययन पर आधारित 1922 की एक फ्रांसीसी पत्रिका (Bulletin du Comité d'études historiques...) में भी अलावी राजवंश के इस कालखंड और शाही दरबार के राजनीतिक घटनाक्रमों के संदर्भ में उनका नाम दर्ज है।<ref>{{Cite web|url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k122736p|title=Bulletin du Comité d'études historiques et scientifiques de l'Afrique occidentale française|last=texte|first=Comité d'études historiques et scientifiques de l'Afrique occidentale française Auteur du|last2=texte|first2=Afrique occidentale française Auteur du|date=1922|website=Gallica|language=FR|access-date=2026-03-20}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.wikidata.org/wiki/Q124646420 विकिडाटा पर माज़ूज़ा मलिका] [[श्रेणी:मोरक्को का इतिहास]] [[श्रेणी:अलावी राजवंश]] [[श्रेणी:मोरक्को की शाही पत्नियाँ]] [[श्रेणी:18वीं सदी की महिलाएँ]] o3gbwxh9koz1aybrth1vticcsthsi23 लल्ला हनीला बिन्त मामून 0 1609931 6534411 6531948 2026-03-29T16:57:21Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:एक स्रोत|एक स्रोत]]}}, {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} और {{[[साँचा:एकाकी|एकाकी]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534411 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{एक स्रोत|date=मार्च 2026}} {{बन्द सिरा|date=मार्च 2026}} {{एकाकी|date=मार्च 2026}} }} {{Infobox royalty | name = लल्ला हनीला बिन्त मामून | title = मोरक्को की राजकुमारी | image = | caption = | spouse = [[मुहम्मद पंचम]] (तलाकशुदा) | issue = राजकुमारी लल्ला फातिमा ज़ोहरा | house = [[अलवी राजवंश]] (Alawi dynasty) | father = राजकुमार मौले मामून | religion = [[इस्लाम]] | nationality = [[मोरक्को|मोरक्कन]] | role = मोरक्को के सुल्तान की प्रथम पत्नी }} '''लल्ला हनीला बिन्त मामून''' (Lalla Hanila bint Mamoun) मोरक्को के अलवी राजवंश (Alawi dynasty) की एक शाही सदस्या थीं। ऐतिहासिक अभिलेखों के अनुसार, वह मोरक्को के सुल्तान और बाद में राजा बने मुहम्मद पंचम (Mohammed V) की प्रथम पत्नी थीं। इसके साथ ही, वह राजकुमार मौले मामून की पुत्री थीं, जो शाही परिवार के पदानुक्रम में उनके उच्च दर्जे को स्थापित करता है। अलवी राजवंश के आधिकारिक इतिहास में लल्ला हनीला का सबसे प्रमुख योगदान उनकी इकलौती पुत्री, राजकुमारी लल्ला फातिमा ज़ोहरा को जन्म देना था, जिनका जन्म वर्ष 1929 में हुआ था। यद्यपि वह सुल्तान की पहली पत्नी थीं, लेकिन यह वैवाहिक संबंध अधिक समय तक नहीं टिक सका। अपनी पुत्री के जन्म के कुछ ही समय पश्चात उनका और सुल्तान का औपचारिक रूप से तलाक हो गया। उनके तलाक के बाद सुल्तान ने लल्ला अबला बिन्त तहर से विवाह किया, जो आगे चलकर मोरक्को के अगले उत्तराधिकारी 'राजा हसन द्वितीय' की माता बनीं। लल्ला हनीला का जीवन मुख्य रूप से मोरक्को पर फ्रांसीसी संरक्षण (French protectorate) के ऐतिहासिक और राजनीतिक दौर से गहराई से जुड़ा हुआ है। शाही परिवार में उनकी भूमिका और जीवन का आधिकारिक उल्लेख 'अकादमी डेस साइंसेज डी आउट्रे-मेर' (Académie des sciences d'outre-mer) जैसे प्रमुख फ्रांसीसी जीवनी शब्दकोशों में संरक्षित है। यह ऐतिहासिक दस्तावेज़ीकरण मोरक्को के शाही इतिहास में उनके स्थान को प्रमाणित करता है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=JWVmAAAAMAAJ&q=la+naissance+d'une+fille+Lalla+Fatima-Zahra.&redir_esc=y|title=Hommes et destins: dictionnaire biographique d'outre-mer|date=1975|publisher=Académie des sciences d'outre-mer|language=fr}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} ohdmn5uepmog6jxvgm6tyq0j6xg0r9e परोमिता वोहरा 0 1609932 6534412 6531951 2026-03-29T16:58:21Z संजीव कुमार 78022 टैग {{[[साँचा:ख़राब अनुवाद|ख़राब अनुवाद]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534412 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=मार्च 2026}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = परोमिता वोहरा | image = Paromita.jpg | alt = | caption = | other_names = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | nationality = [[भारतीय]] | occupation = फ़िल्म निर्माता और लेखिका | years_active = | known_for = वृत्तचित्र (डॉक्यूमेंट्री) निर्माण | notable_works = '''[[खामोश पानी]]''', अनलिमिटेड गर्ल्स, क्यू2पी (Q2P) | relatives = [[अनिल विश्वास (संगीतकार)|अनिल विश्वास]] (नाना)<br/>[[पारुल घोष]] (परनानी) }} '''परोमिता वोहरा''' एक भारतीय फ़िल्म निर्माता और लेखिका हैं। वह शहरी जीवन, इच्छाओं, पॉप संस्कृति और लैंगिक पहचान जैसे विषयों पर अपने वृत्तचित्रों (डॉक्यूमेंट्री) के लिए जानी जाती हैं।<ref name="Aitken2011">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4r8cRrzOavEC&pg=PA405|title=The Concise Routledge Encyclopedia of the Documentary Film|last=Aitken|first=Ian|date=31 October 2011|publisher=Routledge|page=405|isbn=978-0-415-59642-8|access-date=18 January 2013}}</ref> उन्होंने पुरस्कार विजेता फीचर फ़िल्म ''खामोश पानी'' की पटकथा भी लिखी है।<ref name="Kamath">{{cite news|url=http://www.hindu.com/fr/2005/02/11/stories/2005021100380201.htm|title=Khamosh Pani|last=Kamath|first=Sudhish|date=11 February 2005|work=[[The Hindu]]|access-date=18 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20050529161005/http://www.hindu.com/fr/2005/02/11/stories/2005021100380201.htm|archive-date=29 May 2005|url-status=dead}}</ref> उनकी फ़िल्म निर्माण कंपनी 'पारोदेवी पिक्चर्स'<ref>{{cite web|title=Parodevi Pictures {{!}} About|url=http://www.parodevipictures.com/about-our-company/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180325171427/http://www.parodevipictures.com/about-our-company/|archive-date=25 March 2018|access-date=2016-07-07|website=www.parodevipictures.com}}</ref> मुंबई में स्थित है। वह संडे मिड-डे<ref>{{cite web|date=2020-04-28|title=The 'Women In Labour' Podcast: Filmmaker Paromita Vohra on adopting narratives free of patriarchy|url=https://www.firstpost.com/living/the-women-in-labour-podcast-filmmaker-paromita-vohra-on-adopting-narratives-free-of-patriarchy-8307511.html|access-date=2020-06-27|website=Firstpost}}</ref> अख़बार के लिए ''पारो-नॉर्मल एक्टिविटी'' नामक एक कॉलम लिखती हैं और मुंबई मिरर के लिए भी एक साप्ताहिक कॉलम लिखती हैं।<ref>{{cite web|title=Articles by Paromita Vohra|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/author/author-paromita-vohra-479246015.cms|access-date=October 13, 2019}}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == जीवनी == परोमिता [[मुंबई]] में रहती हैं।<ref>{{cite web|date=2019-12-03|title=Filmmaker-artist Paromita Vohra's new installation urges to not shy away from pleasures aural and oral|url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/sexual-culture-the-birds-and-the-bees-6147691/|access-date=2020-06-27|website=The Indian Express|language=en}}</ref> वह शिखा वोहरा की बेटी हैं।<ref>{{cite web|title=Ashalata Biswas|url=https://www.cinemaazi.com/people/ashalata-biswas|access-date=2020-06-27|website=Cinemaazi|language=en}}</ref> शिखा वोहरा प्रसिद्ध संगीतकार [[अनिल विश्वास (संगीतकार)|अनिल विश्वास]] की पहली पत्नी [[आशालता विश्वास]] की बेटी थीं। आशालता ने 1930 और 1940 के दशक में हिंदी फिल्मों में काम किया था।<ref>{{cite web| url=https://www.cinestaan.com/articles/2016/oct/17/2520| archive-url=https://web.archive.org/web/20191014033321/https://www.cinestaan.com/articles/2016/oct/17/2520| url-status=live| archive-date=14 October 2019| title=Down memory lane: Ashalata Biswas| publisher=Cinestan| date=October 17, 2016| first=Sonal| last=Pandya| access-date=October 14, 2019}}</ref> परोमिता ने [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] के मिरांडा हाउस से [[जनसंचार]] (Mass Communication) की पढ़ाई की है (1986 - 1989)।<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/and-i-make-documentaries-paromita-vohra/article7061461.ece|title=And I make documentaries|last=Nathan|first=Archana|date=2 April 2015|work=The Hindu|access-date=24 August 2018}}</ref> परोमिता ''एजेंट्स ऑफ़ इश्क़'' की सह-संस्थापक हैं। सोशल मीडिया के विभिन्न स्वरूपों का उपयोग करके भारत में यौन-सकारात्मकता (sex-positivity) को बढ़ावा देने के लिए यह एक ऑनलाइन प्लेटफ़ॉर्म है।<ref name="Goethe-Institut AOI">{{cite web|last=Almeida|first=Rhea|date=December 2018|publisher=[[Goethe-Institut|Goethe-Institut/Max Mueller Bhavan]]|title=How 'Agents of Ishq' is Helping India Talk About Sex|url=https://www.goethe.de/ins/in/en/kul/sup/fup/21443419.html|access-date=October 15, 2019}}</ref> वह वर्तमान में इसकी रचनात्मक निदेशक (Creative Director) भी हैं।<ref>{{cite web| url=https://agentsofishq.com/team| title=The Team - Agents of Ishq| publisher=Agents of Ishq| access-date=October 15, 2019}}</ref> ''एजेंट्स ऑफ़ इश्क़'' द्वारा [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] और [[हिन्दी भाषा|हिंदी]] में मल्टीमीडिया सामग्री प्रसारित की जाती है।<ref name="Goethe-Institut AOI" /> यह पाठकों को यौन शिक्षा, यौन अनुभव और यौन शिष्टाचार—इन तीन पहलुओं पर ध्यान केंद्रित करते हुए व्यापक यौन शिक्षा प्राप्त करने में मदद करता है।<ref name="News Minute AOI">{{cite web|last=Mantri|first=Geetika|date=September 30, 2016|publisher=[[The News Minute]]|title=Singing condoms, podcasts and memes: 'Agents of Ishq' is on a mission to make sex ed fun|url=https://www.thenewsminute.com/article/singing-condoms-podcasts-and-memes-agents-ishq-mission-make-sex-ed-fun-50671|access-date=October 15, 2019}}</ref> परोमिता ने संकेत दिया है कि इस प्लेटफ़ॉर्म को "इच्छा, स्वतंत्रता, लिंग, समानता और पसंद" के बारे में बात करनी चाहिए।<ref>{{cite web| url=https://www.epw.in/engage/article/online-gods-ep-4-rumours-and-agents-ishq| title=Online Gods Ep 4: Rumours and the Agents of Ishq| first1=Ian M |last1=Cook| first2=Sahana| last2=Udupa| publisher=[[Economic and Political Weekly]]| date=September 6, 2019| access-date=October 15, 2019}}</ref> और यह एक ऐसी जगह है जहां युवा भारतीय कामुकता (sexuality) के बारे में सही जानकारी प्राप्त कर सकते हैं।<ref name="News Minute AOI" /> == फ़िल्मोग्राफ़ी == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="width:100%;" |+ परोमिता वोहरा द्वारा निर्देशित फ़िल्मों की सूची ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | शीर्षक ! scope="col" | भाषा(एँ) ! scope="col" | निर्देशक ! scope="col" | निर्माता ! scope="col" | पटकथा ! scope="col" | अन्य |- | style="text-align:center;" | 1995 ! scope="row" | अन्नपूर्णा: गॉडेस ऑफ़ फ़ूड | अंग्रेज़ी | {{हाँ}} | {{हाँ}} | | |- | style="text-align:center;" | 1999 ! scope="row" | ए वुमन'स प्लेस | अंग्रेज़ी | {{हाँ}} | | | |- | style="text-align:center;" | 2000 ! scope="row" | ए शॉर्ट फ़िल्म अबाउट टाइम | अंग्रेज़ी | {{हाँ}} | {{हाँ}} | {{हाँ}} | |- | style="text-align:center;" | 2002 ! scope="row" | अनलिमिटेड गर्ल्स | अंग्रेज़ी | {{हाँ}} | | | अभिनेता / अभिनय |- | style="text-align:center;" | 2004 ! scope="row" | वर्क इन प्रोग्रेस | अंग्रेज़ी | {{हाँ}} | | | |- | style="text-align:center;" | 2004 ! scope="row" | कॉस्मोपोलिस: टू टेल्स ऑफ़ ए सिटी | अंग्रेज़ी | {{हाँ}} | | | |- | style="text-align:center;" | 2005 ! scope="row" | व्हेयर इज़ सैंड्रा? | अंग्रेज़ी | {{हाँ}} | | | |- | 2006 | क्यू2पी (Q2P) | अंग्रेज़ी | {{हाँ}} | | | |- | style="text-align:center;" | 2008 ! scope="row" | मोरालिटी टीवी एंड द लविंग जिहाद - एक मनोहर कहानी | हिंदी, अंग्रेज़ी | {{हाँ}} | | | |- | style="text-align:center;" | 2012 ! scope="row" | पार्टनर्स इन क्राइम | अंग्रेज़ी | {{हाँ}} | | | |- | 2013 | कनेक्टेड हम तुम, सीज़न 1 | हिंदी, अंग्रेज़ी | | | | सीरीज़ निर्देशक |} {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="width:100%;" |+ परोमिता वोहरा के योगदान वाली फ़िल्मों की सूची ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | शीर्षक ! scope="col" | भाषा(एँ) ! scope="col" | निर्माता ! scope="col" | पटकथा ! scope="col" | संवाद ! scope="col" | अन्य |- | style="text-align:center;" | 1998 ! scope="row" | स्किन डीप | बहुभाषी | | | {{हाँ}} | |- | style="text-align:center;" | 2002 ! scope="row" | ए फ्यू थिंग्स आई नो अबाउट हर | अंग्रेज़ी, हिंदी, राजस्थानी | | | {{हाँ}} | |- | style="text-align:center;" | 2003 ! scope="row" | खामोश पानी / साइलेंट वाटर्स | पंजाबी | | {{हाँ}} | | |- | style="text-align:center;" | 2004 ! scope="row" | इफ यू पॉज़ - इन ए म्यूज़ियम ऑफ़ क्राफ़्ट | अंग्रेज़ी, हिंदी, राजस्थानी | | | {{हाँ}} | |- | style="text-align:center;" | 2005 ! scope="row" | द हाउस ऑन गुलमोहर एवेन्यू | अंग्रेज़ी, हिंदी | | | | पटकथा सलाहकार |} == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.phalanx.in/pages/article_i003_the_schisms_and_schemas_of_media_advocacy.html अलगाव की चिंता: मीडिया एडवोकेसी का विभाजन और योजना; विश्व में कार्यरत एक भारतीय फ़िल्म निर्माता] (द यूनिवर्सिटी ऑफ़ शिकागो प्रेस, 2008 द्वारा प्रकाशित परोमिता वोहरा का लेख) * [https://www.brandeis.edu/south-asian/sorabjee/vohra.html भारतीय फ़िल्म निर्माता/लेखिका परोमिता वोहरा के साथ एक शाम] (व्याख्यान - ब्रैंडिस विश्वविद्यालय, 2010) * [https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204026804577099942438374720 अपनी खुद की बॉलीवुड धुन पर नाचना] (WSJ (डब्लूएसजे) ओपिनियन के लिए परोमिता वोहरा, 2011) * [https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/097492761100300102 भारतीय वृत्तचित्रों के सौंदर्यशास्त्र और विचारधारा के बारे में: एक बातचीत] (अरविंद राजगोपालन और परोमिता वोहरा, बायोस्कोप: साउथ एशियन स्क्रीन स्टडीज़ के लिए, 2012) * [https://www.dnaindia.com/mumbai/report-queue-to-pee-raises-a-stink-about-toilets-1056392 'पेशाब के लिए कतार' टॉयलेट के बारे में बदबू फैला रही है] (2013 की Q2P पर DNA India के लिए लेख) * [https://www.vogue.in/content/new-wine-old-bottles-filmmaker-paromita-vohra-sex नई शराब, पुरानी बोतलें: फ़िल्म निर्माता परोमिता वोहरा] (वोग इंडिया, अगस्त 2014) * [https://www.thehindu.com/features/friday-review/and-i-make-documentaries-paromita-vohra/article7061461.ece और मैं वृत्तचित्र बनाती हूँ] (2 अप्रैल, 2015 साक्षात्कार) * [https://read.dukeupress.edu/camera-obscura/article-abstract/32/1%20(94)/167/58575/Interview-with-Paromita-Vohra-Remaking-the सामाजिक वृत्तचित्रों में "राजनीतिक" पुनर्निर्माण] (परोमिता वोहरा का साक्षात्कार - कैमरा ऑब्स्कुरा 1 मई 2017) * [http://tns.thenews.com.pk/films-work-form-interview-paromita-vohra फ़िल्में रूप के अनुसार काम करती हैं] (19 मार्च, 2017 साक्षात्कार) * [https://www.outlookindia.com/magazine/story/each-journey-is-different-and-valid-as-long-as-there-is-consent-paromita-vohra/300379 हर यात्रा अलग और वैध है, जब तक सहमति हो: परोमिता वोहरा] (12 जुलाई, 2018 साक्षात्कार) * [http://www.tarshi.net/inplainspeak/interview-paromita-vohra साक्षात्कार: परोमिता वोहरा - तरशी] (अगस्त 1, 2018 साक्षात्कार) * [https://feminisminindia.com/2020/09/25/paromita-vohra-unlimited-girls-review/ अनलिमिटेड गर्ल्स समीक्षा] (रिव्यू-अनलिमिटेड गर्ल्स, 2020) * [https://www.sunoindia.in/the-seen-and-the-unseen-hosted-by-amit-varma/films-feminism-paromita फ़िल्में, नारीवाद, परोमिता] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240720095043/https://sunoindia.in/the-seen-and-the-unseen-hosted-by-amit-varma/films-feminism-paromita|date=20 July 2024}} । (पॉडकास्ट साक्षात्कार - परोमिता वोहरा, जनवरी 2020) * [https://www.audacy.com/podcast/women-in-labour-bb761/episodes/episode-13-the-stories-we-tell-f0cf6 हम जो कहानियाँ सुनाते हैं] (प्रसवकालीन महिलाओं का पॉडकास्ट, अप्रैल 2020) * [https://soundcloud.com/user-899747925/public-displays-of-affection-with-paromita-vohra परोमिता वोहरा के साथ सार्वजनिक रूप से स्नेह का प्रदर्शन] (पॉडकास्ट साक्षात्कार - रघु कर्नाड के साथ मरीन लाइन्स, 2021) * [https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/without-pleasure-politics-there-can-be-no-meaningful-consent-paromita-vohra-7570386/ आनंद के बिना राजनीति अर्थहीन हो सकती है] (द इंडियन एक्सप्रेस का साक्षात्कार, अक्टूबर 2021) * [https://www.goethe.de/ins/in/en/kul/soc/ldl/22450455.html असमान शिक्षा प्रणाली में दूरस्थ शिक्षा क्या समानता ला सकती है?] (ग्योथे-इंस्टीट्यूट के लिए निबंध, अक्टूबर 2021) * [https://socialtextjournal.org/periscope_article/how-dare-you/ तुम्हारी हिम्मत कैसे हुई?] (socialtextjournal.org के लिए परोमिता वोहरा का लेख, अप्रैल 2023) * [https://thethirdeyeportal.in/pedagogy/can-you-teach-sex-ed-through-beauty-rather-than-information/ परोमिता वोहरा का साक्षात्कार - द थर्ड आई] (4 मई, 2023) * [https://doingsociology.org/2023/07/30/vasantasenas-lychpin-memory-games-and-re-membering-in-pathaan-a-reading-in-three-scenes-paromita-vohra/ वसंतसेना का लिंचपिन, स्मृति का खेल और पठान में पुनः स्मरण: तीन दृश्यों में एक पाठ – परोमिता वोहरा] (3 जुलाई, 2023) {{Authority control}} [[श्रेणी:भारतीय नारीवादी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय महिला वृत्तचित्र निर्माता]] [[श्रेणी:21वीं सदी की भारतीय महिला कलाकार]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र की महिला कलाकार]] [[श्रेणी:भारतीय वृत्तचित्र निर्माता]] [[श्रेणी:मुंबई के फ़िल्म निर्देशक]] 98o6do6ze2pyg0lzxjbdnotdq2dq9c5 शेरदार मदरसा 0 1610043 6534248 6532204 2026-03-29T12:26:42Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6534248 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=November 2024}}{{Infobox building|name=शेरदार मदरसा|native_name=Sherdor madrasasi|image=The Sher Dor (9330856335)-cropped.jpg|image_alt=अग्रभूमि में मदरसे का मुख्य मुखौटा|image_size=300|location_city=[[समरकंद]]|location_country=[[उज़बेकिस्तान]]|coordinates={{coord|39|39|18|N|66|58|35|E|type:landmark|display=inline,title}}|inauguration_date=1619–1636|building_type=[[मदरसा]]|footnotes={{note label|♦️|विश्व धरोहर स्थल "समरकंद – संस्कृतियों का चौराहा" का हिस्सा}}}}'''शेरदार मदरसा'''<ref>{{harvnb|Jarring|1938|page=25}}; {{harvnb|Shahbazi|1999}}: "Šērdār ''madrasa''"; {{harvnb|Issiyeva|2021|p=56}}.</ref>{{efn|इसे शेरदार कॉलेज भी कहा जाता है; इसे Sher Dar भी लिखा जाता है; वैकल्पिक रूप से आधुनिक ईरानी फारसी के माध्यम से 'शिरदार' (Shirdar) और उज़्बेक के माध्यम से 'शेरदोर' (Sherdor) लिखा जाता है।}} (शास्त्रीय फ़ारसी {{lang|fa|مدرسه شیردار}} ''मदरसा-ए शेरदार'' से, जिसका अर्थ है "शेर वाला मदरसा"; {{langx|uz|Sherdor madrasasi}}) 17वीं शताब्दी का एक [[मदरसा]] (इस्लामी स्कूल) है। यह [[उज़बेकिस्तान]] के [[समरकंद]] के ऐतिहासिक केंद्र में स्थित रेजिस्तान चौक पर स्थित है, जो एक [[यूनेस्को]] [[विश्व धरोहर स्थल]] है।<ref name="pm1" /> मदरसे का नाम इसके मुख्य मुखौटे (façade) पर बने विशिष्ट बाघ-शेर के मोज़ेक चित्रों के संदर्भ में रखा गया है। [[चित्र:Sherdor_Madrasa,_lion_and_sun_symbol,_created_in_1028_AH_(1627_CE)._Samarqand.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|शेरदार मदरसे के मुखौटे पर [[शेर और सूर्य]] का प्रतीक (1028 हिजरी / 1627 ईस्वी){{sfn|Shahbazi|1999}}]] शेरदार मदरसे का निर्माण 17वीं शताब्दी में अश्तरखानिद (जानीद) राजवंश के तहत समरकंद के शासक और गवर्नर यलांगतुश बहादुर द्वारा कराया गया था। इस मदरसे का निर्माण 1619 और 1636 के बीच हुआ था। उलुग बेग मदरसा और [[तिलाकारी मदरसा]] के साथ मिलकर, यह रेजिस्तान के भव्य वास्तुशिल्प समूह का निर्माण करता है, जो शहर का प्राचीन हृदय स्थल है।<ref name="ora1" /> इस इमारत को समरकंद के मुख्य पर्यटक आकर्षणों में से एक माना जाता है और यह अपनी प्रचुर टाइल सजावट और बहुरंगी वनस्पति-आधारित चित्रों के लिए प्रसिद्ध है।<ref name="arcn" /> == नोट्स == {{Notelist}} == संदर्भ == {{Reflist|refs=<ref name=pm1>''Samarkand'' – Crossroad of Cultures. UNESCO World Heritage Centre.</ref> <ref name=ora1>{{Cite web|url=https://www.orientalarchitecture.com/sid/1347/uzbekistan/samarkand/ulugh-beg-madrasa-of-samarkand|title=Ulugh Beg Madrasa of Samarkand, Uzbekistan|work=Asian Historical Architecture}}</ref> <ref name=arcn>{{Cite web|url=http://archnet.org/sites/2123|title=Madrasah-i Ulugh Beg (Samarkand)|publisher=ArchNet|access-date=21 मार्च 2026|archive-date=10 अगस्त 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210810163854/https://archnet.org/sites/2123|url-status=dead}}</ref>}} == स्रोत == * {{cite book|title=New Light on Central Asia|last=Dani|first=Ahmad Hasan|year=1993}} * {{cite encyclopedia|last=Shahbazi|first=Alireza Shapur|year=1999|entry=FLAGS i. Of Persia|title=[[Encyclopædia Iranica]]}} * {{cite book|title=History and Theory of Islamic Architecture|last=Spahic|first=Omer|year=2019}} {{Authority control}} 42advjbrdow4lwh5pujy1jfi9j7t4k9 शेर्रातिन मदरसा 0 1610044 6534252 6532205 2026-03-29T12:37:01Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6534252 wikitext text/x-wiki {{Infobox building|name=शेर्रातिन मदरसा|native_name=مدرسة الشراطين|native_name_lang=Arabic|image=فندق البركة.jpg|image_size=|image_caption=मदरसे का मुख्य प्रांगण|alternate_names=एर-रशीदिया मदरसा|etymology=|status=ऐतिहासिक स्थल, पर्यटक आकर्षण|building_type=[[मदरसा]]|architectural_style=[[मोरक्कन वास्तुकला|मोरक्कन]], [[मूरिश वास्तुकला|मूरिश]]|location=[[फ़ेज़, मोरक्को|फ़ेज़]], [[मोरक्को]]|namesake=सुल्तान [[अल-रशीद (मोरक्को)|अल-रशीद]]|start_date=17 दिसंबर 1670|material=देवदार की लकड़ी, ईंट, [[स्टुको]], टाइल|coordinates={{coord|34|03|50.5|N|4|58|26|W|type:city|display=inline, title}}}}'''शेर्रातिन मदरसा''' ({{Langx|ar|مدرسة الشراطين|translit=Madrasat esh-Sherātīn|lit=रस्सी बनाने वालों का स्कूल}}) फ़ेज़, मोरक्को में स्थित एक [[मदरसा]] है।<ref>{{Cite web|url=http://www.idpc.ma/view/pc_architecture/sanae:270002|title=Medersa Ech-Cherratine|website=www.idpc.ma|language=fr-FR|access-date=2019-11-16}}</ref> इसे '''एर-रशीदिया मदरसा''' के नाम से भी जाना जाता है। इसका निर्माण 1670 में अलावी राजवंश के सुल्तान मौली अल-रशीद द्वारा करवाया गया था। == इतिहास == [[चित्र:Médersa_Cherratin,_cour_intérieure_B335222103_02_FP7952828.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|20वीं शताब्दी की शुरुआत में शेर्रातिन मदरसा]] मदरसे का निर्माण 17 दिसंबर 1670 ईस्वी (1 शाबान 1081 हिजरी) को सुल्तान मौली अल-रशीद के शासनकाल में शुरू हुआ था।<ref name=":3">{{Cite web|url=http://archnet.org/sites/1734|title=Shiratin Madrasa|website=Archnet|access-date=21 मार्च 2026|archive-date=9 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109134830/http://archnet.org/sites/1734|url-status=dead}}</ref> इस नए मदरसे ने एक पुराने मदरसे (मदरसा अल-लब्बादिन) का स्थान लिया, जिसे पारंपरिक स्रोतों के अनुसार छात्रों द्वारा अपवित्र किए जाने के कारण नष्ट कर दिया गया था। 'शेर्रातिन' नाम का अर्थ "रस्सी बनाने वाले" है, जो पास के एक बाजार की ओर संकेत करता है जहाँ रस्सी बनाने वाले स्थापित थे। शहर के अन्य मदरसों की तरह, इसका उपयोग उन छात्रों और शिक्षकों के ठहरने के लिए किया जाता था जो पास के अल-क़राविय्यिन विश्वविद्यालय में अध्ययन करने या काम करने के लिए आते थे। 19वीं और 20वीं शताब्दी की शुरुआत तक, यह मदरसा मुख्य रूप से अल्जीरिया, रिफ़ क्षेत्र और तफ़िलाल्त के छात्रों के लिए समर्पित था।<ref name=":04">{{Cite book|title=Fès avant le protectorat|last=Le Tourneau|first=Roger|year=1949|location=Casablanca|pages=84, 463–464}}</ref> == वास्तुकला == यह इमारत ईंट और देवदार की लकड़ी से बनी है। मदरसे में एक सजावटी दरवाजे के माध्यम से प्रवेश किया जाता है, जहाँ से एक गलियारा मुख्य केंद्रीय प्रांगण की ओर ले जाता है। प्रांगण के केंद्र में संगमरमर के कटोरे वाला एक फव्वारा है। प्रांगण चारों ओर से दीर्घाओं (galleries) से घिरा हुआ है। दक्षिण-पूर्व की ओर, तीन 'हॉर्सशू' (नाल के आकार के) मेहराब हैं जो सीधे प्रार्थना कक्ष की ओर ले जाते हैं। प्रार्थना कक्ष में एक केंद्रीय ''[[मिहराब]]'' है जो नक्काशीदार स्टुको से सजाया गया है। यह मदरसा अपने बड़े आकार के लिए जाना जाता है, हालांकि यह शहर के पुराने मरीनिद मदरसों (जैसे अल-अत्तारिन मदरसा) की तुलना में कम सजाया गया है। प्रांगण के चारों ओर, दो ऊपरी मंजिलों पर छात्र आवास की एक बड़ी श्रृंखला है, जिसमें उस समय 130 से 150 छात्र रह सकते थे। यह व्यवस्था फ़ेज़ के पुराने मदरसों के विपरीत है, लेकिन [[मराकेश]] के 16वीं शताब्दी के बेन यूसुफ मदरसा के समान है।<ref name=":02">{{Cite book|title=L'architecture musulmane d'Occident|last=Marçais|first=Georges|year=1954|location=Paris|pages=392–393}}</ref><gallery> चित्र:Cherratine_DSCF5998.jpg|मदरसे का प्रवेश द्वार चित्र:Cherratine_DSCF6208.jpg|मुख्य प्रांगण चित्र:Cherratine_DSCF6028.jpg|प्रार्थना कक्ष के मिहराब की ओर मुख्य प्रांगण का दृश्य चित्र:Cherratine_DSCF6052.jpg|प्रार्थना कक्ष का मिहराब चित्र:Cherratine_DSCF6083.jpg|छात्र आवासों के लिए बने छोटे माध्यमिक प्रांगणों में से एक </gallery> == संदर्भ == <references /> == बाहरी कड़ियाँ == {{commonscat|Cherratine Madrasa}} qd4rbntqkfiba5p1br6b3q7dml2hnx3 विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चौहान इन्द्रवती इण्टर कालिज 4 1610072 6534491 6532850 2026-03-30T04:25:02Z AMAN KUMAR 911487 /* चौहान इन्द्रवती इण्टर कालिज */ समर्थन 6534491 wikitext text/x-wiki === [[:चौहान इन्द्रवती इण्टर कालिज]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=मार्च 2026}} :{{la|1=चौहान इन्द्रवती इण्टर कालिज}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|चौहान इन्द्रवती इण्टर कालिज -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: उल्लेखनीय नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:53, 21 मार्च 2026 (UTC) :इतना पुराना लेख होने के बावजूद भी खोजने पर कोई सन्दर्भ जानकारी नहीं मिली। हटा देना चाहिए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 01:27, 24 मार्च 2026 (UTC) * '''हटाए''' नामांकन अनुसार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:25, 30 मार्च 2026 (UTC) c5ldbgm0f8ef5z1202d4u7hl0920fcx शेरातीन मदरसा 0 1610127 6534251 6532410 2026-03-29T12:32:56Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6534251 wikitext text/x-wiki {{Infobox building|name=शेरातीन मदरसा|native_name=مدرسة الشراطين|native_name_lang=Arabic|image=فندق البركة.jpg|image_caption=मदरसे का मुख्य प्रांगण|alternate_names=अर-रशीदिया मदरसा, रास अल-शेरातीन मदरसा|status=ऐतिहासिक स्थल, पर्यटक आकर्षण|building_type=[[मदरसा]]|architectural_style=[[मोरक्को की वास्तुकला|मोरक्को]], [[मूरिश वास्तुकला|मूरिश]]|location=[[फ़ेज़, मोरक्को|फ़ेज़]], [[मोरक्को]]|coordinates={{coord|34|03|50.5|N|4|58|26|W|type:city|display=inline, title}}|namesake=सुल्तान [[मोरक्को के अल-रशीद|मुले अल-रशीद]]|construction_start_date=17 दिसंबर 1670|material=देवदार की लकड़ी, ईंट, [[स्टुको]], टाइल}}'''शेरातीन मदरसा''' ({{Langx|ar|مدرسة الشراطين}}) मोरक्को के फ़ेज़ में स्थित एक [[मदरसा]] है।<ref>{{Cite web|url=http://www.idpc.ma/view/pc_architecture/sanae:270002|title=Medersa Ech-Cherratine|publisher=PASS Technologie}}</ref> इसे '''अर-रशीदिया मदरसा''' या '''रास अल-शेरातीन मदरसा''' के नाम से भी जाना जाता है।<ref name=":04">{{Cite book|title=Fès avant le protectorat|last=Le Tourneau|first=Roger|publisher=Société Marocaine de Librairie et d'Édition|year=1949|location=Casablanca|pages=84, 463–464}}</ref> इसका निर्माण 1670 में अलावी राजवंश के सुल्तान मुले अल-रशीद द्वारा करवाया गया था। == इतिहास == [[चित्र:Médersa_Cherratin,_cour_intérieure_B335222103_02_FP7952828.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|20वीं शताब्दी की शुरुआत में शेरातीन मदरसा]] मदरसे का निर्माण सुल्तान मुले अल-रशीद के शासनकाल के दौरान 17 दिसंबर 1670 को शुरू हुआ था।<ref name=":3">{{Cite web|url=http://archnet.org/sites/1734|title=Shiratin Madrasa|website=Archnet|access-date=22 मार्च 2026|archive-date=9 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109134830/http://archnet.org/sites/1734|url-status=dead}}</ref><ref name=":02">{{Cite book|title=L'architecture musulmane d'Occident|last=Marçais|first=Georges|publisher=Arts et métiers graphiques|year=1954|location=Paris|pages=392–393}}</ref> इस नवनिर्मित मदरसे ने एक पुराने मदरसे, मदरसा अल-लब्बादिन का स्थान लिया, जिसे पारंपरिक स्रोतों के अनुसार छात्रों के अनियंत्रित व्यवहार के कारण नष्ट कर दिया गया था। 'शेरातीन' नाम का अर्थ 'रस्सी बनाने वाले' होता है, जो पास के एक बाजार की उपस्थिति को संदर्भित करता है जहाँ रस्सी बनाने वाले स्थापित थे।<ref name=":6">{{Cite book|title=Fès: Joyau de la civilisation islamique|last=Gaudio|first=Attilio|year=1982|isbn=2723301591|location=Paris}}</ref> शहर के अन्य मदरसों की तरह, इसका उपयोग शहर के बाहर से आने वाले छात्रों और शिक्षकों को ठहराने के लिए किया जाता था जो पास की अल-करविय्यिन विश्वविद्यालय में अध्ययन या काम करने के लिए आते थे।<ref name=":122">{{Cite book|title=A practical guide to Islamic Monuments in Morocco|last=Parker|first=Richard|publisher=The Baraka Press|year=1981}}</ref> 19वीं और 20वीं शताब्दी तक, यह मदरसा मुख्य रूप से [[अल्जीरिया]], रिफ़ क्षेत्र और ताफिलाल्त के छात्रों के आवास के लिए समर्पित था।<ref name=":04" /> == वास्तुकला == इमारत ईंट और देवदार की लकड़ी से बनी है। मदरसे में एक सजावटी प्रवेश द्वार के माध्यम से प्रवेश किया जाता है, जहाँ से एक गलियारा मुख्य केंद्रीय प्रांगण की ओर ले जाता है। प्रांगण के केंद्र में संगमरमर के कटोरे वाला एक फव्वारा है। प्रांगण चारों ओर से दीर्घाओं या पोर्टिको से घिरा हुआ है। दक्षिण-पूर्वी हिस्से में तीन मेहराब हैं जो सीधे एक आयताकार प्रार्थना कक्ष की ओर ले जाते हैं, जिसमें नक्काशीदार स्टुको से सजाया गया एक केंद्रीय ''[[मिहराब]]'' है। यद्यपि यह मदरसा आकार में बड़ा है, लेकिन पुराने [[मरीनिद सल्तनत|मरीनिद]] मदरसों (जैसे अल-अत्तारीन मदरसा) की तुलना में यह कम सजाया गया है। फिर भी, प्रांगण की दीर्घाओं के लकड़ी के लिंटेल और स्टुको कोबेल पर [[अरबस्क]] रूपांकन खुदे हुए हैं।<ref name=":02" /><ref name=":132" /> प्रांगण के चारों ओर, ऊपरी दो मंजिलों पर छोटे छात्र कमरों की एक बड़ी श्रृंखला है जो उस समय 130 से 150 छात्रों को ठहरा सकती थी। इस क्षेत्र में कई छोटे आंतरिक प्रांगण और बहु-मंजिला दीर्घाएँ शामिल हैं। यह व्यवस्था फ़ेज़ के पुराने मरीनिद मदरसों के विपरीत है, लेकिन [[मराकेश]] के 16वीं शताब्दी के [[बेन यूसुफ मदरसा]] की व्यवस्था के समान है।<ref name=":02" /> == संदर्भ == <references /> == बाहरी कड़ियाँ == {{commonscat|Cherratine Madrasa}} qk5y4b5zavs6la2r3zz5ab5la1qal15 विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अबीगैल मॉरिस 4 1610310 6534460 6532902 2026-03-30T02:59:48Z AMAN KUMAR 911487 /* अबीगैल मॉरिस */ समर्थन 6534460 wikitext text/x-wiki === [[:अबीगैल मॉरिस]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=मार्च 2026}} :{{la|1=अबीगैल मॉरिस}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|अबीगैल मॉरिस -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: विश्वसनीय एवं स्वतंत्र स्रोतों का अभाव; उल्लेखनीयता स्थापित नहीं है। [[सदस्य:Saroj|Saroj]] ([[सदस्य वार्ता:Saroj|वार्ता]]) 08:05, 24 मार्च 2026 (UTC) * '''हटाए''' - मुझे इसके लिए पर्याप्त स्वतंत्र स्रोत नहीं मिल पाए हैं, अतः विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार इसे हटा दिया जाए। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:59, 30 मार्च 2026 (UTC) ri7hyc83cyx8q7ckmsyjbc1mvehn4uz विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अंतर्राष्ट्रीय बुद्ध विहार 4 1610538 6534493 6533624 2026-03-30T04:26:50Z AMAN KUMAR 911487 /* अंतर्राष्ट्रीय बुद्ध विहार */ समर्थन 6534493 wikitext text/x-wiki === [[:अंतर्राष्ट्रीय बुद्ध विहार]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=मार्च 2026}} :{{la|1=अंतर्राष्ट्रीय बुद्ध विहार}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|अंतर्राष्ट्रीय बुद्ध विहार -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: उल्लेखनीय नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 02:59, 27 मार्च 2026 (UTC) * '''हटाए''' नामांकन अनुसार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:26, 30 मार्च 2026 (UTC) 5rpvrbrvq4hpd9bqfrev86qgtsgak1f वार्ता:जुमा की नमाज़ 1 1610540 6534245 6534032 2026-03-29T12:25:11Z संजीव कुमार 78022 संजीव कुमार ने अनुप्रेषण छोड़े बिना पृष्ठ [[वार्ता:जुम्मा की नमाज़]] को [[वार्ता:जुमा की नमाज़]] पर स्थानांतरित किया 6534032 wikitext text/x-wiki == स्थानान्तरण अनुरोध 27 मार्च 2026 == {{नाम बदलें/dated|जुमा की नमाज़}} [[:जुम्मा की नमाज़]] → {{no redirect|जुमा की नमाज़}} – मानक वर्तनी "जुमा" है। मूल अरबी और फ़ारसी शब्दों के उच्चारणों भी "जुमा" के क़रीब है, "जुम्मा" के नहीं। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 10:01, 27 मार्च 2026 (UTC) ::इस अनुरोध के लिए धन्यवाद, में यह पेज नियम कम जानता था तब बनाया था, हम लोग यूपी वाले आपस में जो बात करते हैं पुकारते हैं इस के लिए बुलाते हैं उस तरह स्वर अनुसार नाम दे दिया था, में भी यह अनुरोध कई बार करना चाहता था...आपका बेहद शुक्रिया यह आपके जरिये यह अनुरोध हो गाया, अब नियम अनुसार कुछ संदर्भ दे रहा हूँ, जिससे निर्णय लेने में प्रबंधक जी को आसानी रहे ..(१)[https://archive.org/details/NamazEJumaKiFazilat Namaz E Juma Ki Fazilat Urdu Hindi],(२) [https://quranwahadith.com/product/juma-ka-khutba-hindi/?srsltid=AfmBOorCq4kBzqv3hmUsgD2XSUzem1DVEBmXbr2n69TTd26hk7Xo7D1p Juma Ke Khutbe Hindi, Arabi Hindi, जुमा के ख़ुत्बे],,(३)[https://hadeeshindi.com/jumma-ki-namaz-ka-tarika/ जुमा की नमाज़ का तरीका]...📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 19:28, 27 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, मेरे समर्थन में संदर्भ देने के लिए धन्यवाद!! किन्तु करवा सच यह है कि हिन्दी विकिपीडिया में बहुत सारे ख़राब अनुवाद होते हैं। मेरे ख़्याल से इस विकिपीडिया पर अनुवादों के लिए कठोर नियम होने चाहिए। मैं आशा करता हूँ कि एक दिन मैं इन सब बुरे अनुवादों को ठीक करके उनका नाम बदल सकूँगा। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 19:30, 27 मार्च 2026 (UTC) * '''टिप्पणी''' - जहाँ तक मुझे पता है उचित शब्द 'जुमा' है। अतः इस '''स्थानांतरण हेतु मेरी सहमति''' है। हालाँकि, अनुरोध में जो कारण लिखा गया है वो नितांत ग़लत और लापरवाही का नमूना है। यह 'टाइपो' बिल्कुल ही नहीं है। बोलचाल में इसका उच्चारण मेरी जानकारी अनुसार 'जुम्मा' ही अधिक प्रचलित है, लिखत में भले सही शब्द जुमा हो। जैसा कि लेख के निर्माता @[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी स्वयं स्वीकार कर रहे हैं। अभी अनुरोध हुआ है तो 'जुमा' के समर्थन में यहाँ संदर्भ भी दे दिये गये, खोजेंगे तो लिखत में भी 'जुम्मा' के पर्याप्त प्रयोग मिल जायेंगे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:40, 28 मार्च 2026 (UTC) *:@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, आप सही है। मुझे इसे typo नहीं कहना चाहिए था, बल्कि मानक वर्तनी के कारण से अनुरोध देना चाहिए था। मूल अरबी शब्द का उच्चारण भी "जुमा" के क़रीब है। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 17:27, 28 मार्च 2026 (UTC) *::@[[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] जी, बेकार की बातें न करिये। कहाँ है आपकी यह 'मानक वर्तनी'? कोई स्रोत दिखाएँगे कि यही हिंदी में मानक है? विक्षनरी पर हिंदी के प्रसिद्ध शब्दकोश से यथावत ली गयी एंट्री में भी [[:wikt:जुमा|जुमा]] और [[:wikt:जुम्मा|जुम्मा]] दोनों दर्ज हैं। और अरबी उच्चारण ''जुमअ'' या ''जुम'अ'' या ''जुम'अ़'' लिखा जायेगा अगर देवनागरी में लिखना हो, जो कि हिंदी में बिल्कुल ग़ैर-ज़रूरी है। *::दूसरी बात, जब अपनी बात बदली जाती है तो पुराने को <s>काट कर</s> उसके आगे नया लिखा जाता है, न कि पुरानी बात को ग़ायब कर दिया जाता है, जैसा कि अब आप ने अनुरोध में कारण ही बदल दिया, जिसकी कोई ज़रूरत नहीं थी। आशा करता हूँ कि आगे से ध्यान रखेंगे। कृपया इस चर्चा में और छेड़छाड़ न करें, आपको जो कहना था कह चुके। औरों की राय और स्थानांतरण पर निर्णय होने की प्रतीक्षा करिये। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:03, 28 मार्च 2026 (UTC) 5atgwqz8lkf3l55l3rf16c2kgibokrd 6534246 6534245 2026-03-29T12:26:04Z संजीव कुमार 78022 /* स्थानान्तरण अनुरोध 27 मार्च 2026 */ स्थानान्तरण पूर्ण हुआ 6534246 wikitext text/x-wiki {{subst:RM top'''स्थानान्तरण किया गया'''।}} == स्थानान्तरण अनुरोध 27 मार्च 2026 == {{नाम बदलें/old|जुमा की नमाज़}} [[:जुम्मा की नमाज़]] → {{no redirect|जुमा की नमाज़}} – मानक वर्तनी "जुमा" है। मूल अरबी और फ़ारसी शब्दों के उच्चारणों भी "जुमा" के क़रीब है, "जुम्मा" के नहीं। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 10:01, 27 मार्च 2026 (UTC) ::इस अनुरोध के लिए धन्यवाद, में यह पेज नियम कम जानता था तब बनाया था, हम लोग यूपी वाले आपस में जो बात करते हैं पुकारते हैं इस के लिए बुलाते हैं उस तरह स्वर अनुसार नाम दे दिया था, में भी यह अनुरोध कई बार करना चाहता था...आपका बेहद शुक्रिया यह आपके जरिये यह अनुरोध हो गाया, अब नियम अनुसार कुछ संदर्भ दे रहा हूँ, जिससे निर्णय लेने में प्रबंधक जी को आसानी रहे ..(१)[https://archive.org/details/NamazEJumaKiFazilat Namaz E Juma Ki Fazilat Urdu Hindi],(२) [https://quranwahadith.com/product/juma-ka-khutba-hindi/?srsltid=AfmBOorCq4kBzqv3hmUsgD2XSUzem1DVEBmXbr2n69TTd26hk7Xo7D1p Juma Ke Khutbe Hindi, Arabi Hindi, जुमा के ख़ुत्बे],,(३)[https://hadeeshindi.com/jumma-ki-namaz-ka-tarika/ जुमा की नमाज़ का तरीका]...📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 19:28, 27 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, मेरे समर्थन में संदर्भ देने के लिए धन्यवाद!! किन्तु करवा सच यह है कि हिन्दी विकिपीडिया में बहुत सारे ख़राब अनुवाद होते हैं। मेरे ख़्याल से इस विकिपीडिया पर अनुवादों के लिए कठोर नियम होने चाहिए। मैं आशा करता हूँ कि एक दिन मैं इन सब बुरे अनुवादों को ठीक करके उनका नाम बदल सकूँगा। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 19:30, 27 मार्च 2026 (UTC) * '''टिप्पणी''' - जहाँ तक मुझे पता है उचित शब्द 'जुमा' है। अतः इस '''स्थानांतरण हेतु मेरी सहमति''' है। हालाँकि, अनुरोध में जो कारण लिखा गया है वो नितांत ग़लत और लापरवाही का नमूना है। यह 'टाइपो' बिल्कुल ही नहीं है। बोलचाल में इसका उच्चारण मेरी जानकारी अनुसार 'जुम्मा' ही अधिक प्रचलित है, लिखत में भले सही शब्द जुमा हो। जैसा कि लेख के निर्माता @[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी स्वयं स्वीकार कर रहे हैं। अभी अनुरोध हुआ है तो 'जुमा' के समर्थन में यहाँ संदर्भ भी दे दिये गये, खोजेंगे तो लिखत में भी 'जुम्मा' के पर्याप्त प्रयोग मिल जायेंगे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:40, 28 मार्च 2026 (UTC) *:@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, आप सही है। मुझे इसे typo नहीं कहना चाहिए था, बल्कि मानक वर्तनी के कारण से अनुरोध देना चाहिए था। मूल अरबी शब्द का उच्चारण भी "जुमा" के क़रीब है। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 17:27, 28 मार्च 2026 (UTC) *::@[[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] जी, बेकार की बातें न करिये। कहाँ है आपकी यह 'मानक वर्तनी'? कोई स्रोत दिखाएँगे कि यही हिंदी में मानक है? विक्षनरी पर हिंदी के प्रसिद्ध शब्दकोश से यथावत ली गयी एंट्री में भी [[:wikt:जुमा|जुमा]] और [[:wikt:जुम्मा|जुम्मा]] दोनों दर्ज हैं। और अरबी उच्चारण ''जुमअ'' या ''जुम'अ'' या ''जुम'अ़'' लिखा जायेगा अगर देवनागरी में लिखना हो, जो कि हिंदी में बिल्कुल ग़ैर-ज़रूरी है। *::दूसरी बात, जब अपनी बात बदली जाती है तो पुराने को <s>काट कर</s> उसके आगे नया लिखा जाता है, न कि पुरानी बात को ग़ायब कर दिया जाता है, जैसा कि अब आप ने अनुरोध में कारण ही बदल दिया, जिसकी कोई ज़रूरत नहीं थी। आशा करता हूँ कि आगे से ध्यान रखेंगे। कृपया इस चर्चा में और छेड़छाड़ न करें, आपको जो कहना था कह चुके। औरों की राय और स्थानांतरण पर निर्णय होने की प्रतीक्षा करिये। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:03, 28 मार्च 2026 (UTC) ---- :''ऊपर हुई चर्चा एक स्थानान्तरण अनुरोध का पुरालेख है। <span style="color:red">'''इसमें कोई बदलाव न करें'''</span> आगे की चर्चाएँ, नीचे नए आनुभाग बना कर शुरू की जा सकती हैं, इस अनुभाग में कोई बदलाव नहीं किया जाना चाहिए''</div><!-- Template:RM bottom --> pksel7ta3ev5yybhlgvqavtgxlp6v7f 6534247 6534246 2026-03-29T12:26:34Z संजीव कुमार 78022 {{RM top}} ठीक किया 6534247 wikitext text/x-wiki <div class="boilerplate" style="background-color: #efe; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px dotted #aaa;"><!-- Template:RM top --> :''नीचे इस पृष्ठ के [[WP:स्थानान्तरण अनुरोध|स्थानान्तरण अनुरोध]] पर हुई चर्चा का परिणाम है।<span style="color:red">'''कृपया इसे न बदलें'''</span> अन्य चर्चायें नीचे नए अनुभाग बना कर की जा सकती हैं। इस चर्चा में कोई परिवर्तन न करें। '' स्थानान्तरण अनुरोध का परिणाम निम्नलिखित रहा: '''स्थानान्तरण किया गया'''। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:26, 29 मार्च 2026 (UTC) ---- == स्थानान्तरण अनुरोध 27 मार्च 2026 == {{नाम बदलें/old|जुमा की नमाज़}} [[:जुम्मा की नमाज़]] → {{no redirect|जुमा की नमाज़}} – मानक वर्तनी "जुमा" है। मूल अरबी और फ़ारसी शब्दों के उच्चारणों भी "जुमा" के क़रीब है, "जुम्मा" के नहीं। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 10:01, 27 मार्च 2026 (UTC) ::इस अनुरोध के लिए धन्यवाद, में यह पेज नियम कम जानता था तब बनाया था, हम लोग यूपी वाले आपस में जो बात करते हैं पुकारते हैं इस के लिए बुलाते हैं उस तरह स्वर अनुसार नाम दे दिया था, में भी यह अनुरोध कई बार करना चाहता था...आपका बेहद शुक्रिया यह आपके जरिये यह अनुरोध हो गाया, अब नियम अनुसार कुछ संदर्भ दे रहा हूँ, जिससे निर्णय लेने में प्रबंधक जी को आसानी रहे ..(१)[https://archive.org/details/NamazEJumaKiFazilat Namaz E Juma Ki Fazilat Urdu Hindi],(२) [https://quranwahadith.com/product/juma-ka-khutba-hindi/?srsltid=AfmBOorCq4kBzqv3hmUsgD2XSUzem1DVEBmXbr2n69TTd26hk7Xo7D1p Juma Ke Khutbe Hindi, Arabi Hindi, जुमा के ख़ुत्बे],,(३)[https://hadeeshindi.com/jumma-ki-namaz-ka-tarika/ जुमा की नमाज़ का तरीका]...📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 19:28, 27 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, मेरे समर्थन में संदर्भ देने के लिए धन्यवाद!! किन्तु करवा सच यह है कि हिन्दी विकिपीडिया में बहुत सारे ख़राब अनुवाद होते हैं। मेरे ख़्याल से इस विकिपीडिया पर अनुवादों के लिए कठोर नियम होने चाहिए। मैं आशा करता हूँ कि एक दिन मैं इन सब बुरे अनुवादों को ठीक करके उनका नाम बदल सकूँगा। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 19:30, 27 मार्च 2026 (UTC) * '''टिप्पणी''' - जहाँ तक मुझे पता है उचित शब्द 'जुमा' है। अतः इस '''स्थानांतरण हेतु मेरी सहमति''' है। हालाँकि, अनुरोध में जो कारण लिखा गया है वो नितांत ग़लत और लापरवाही का नमूना है। यह 'टाइपो' बिल्कुल ही नहीं है। बोलचाल में इसका उच्चारण मेरी जानकारी अनुसार 'जुम्मा' ही अधिक प्रचलित है, लिखत में भले सही शब्द जुमा हो। जैसा कि लेख के निर्माता @[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी स्वयं स्वीकार कर रहे हैं। अभी अनुरोध हुआ है तो 'जुमा' के समर्थन में यहाँ संदर्भ भी दे दिये गये, खोजेंगे तो लिखत में भी 'जुम्मा' के पर्याप्त प्रयोग मिल जायेंगे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:40, 28 मार्च 2026 (UTC) *:@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, आप सही है। मुझे इसे typo नहीं कहना चाहिए था, बल्कि मानक वर्तनी के कारण से अनुरोध देना चाहिए था। मूल अरबी शब्द का उच्चारण भी "जुमा" के क़रीब है। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 17:27, 28 मार्च 2026 (UTC) *::@[[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] जी, बेकार की बातें न करिये। कहाँ है आपकी यह 'मानक वर्तनी'? कोई स्रोत दिखाएँगे कि यही हिंदी में मानक है? विक्षनरी पर हिंदी के प्रसिद्ध शब्दकोश से यथावत ली गयी एंट्री में भी [[:wikt:जुमा|जुमा]] और [[:wikt:जुम्मा|जुम्मा]] दोनों दर्ज हैं। और अरबी उच्चारण ''जुमअ'' या ''जुम'अ'' या ''जुम'अ़'' लिखा जायेगा अगर देवनागरी में लिखना हो, जो कि हिंदी में बिल्कुल ग़ैर-ज़रूरी है। *::दूसरी बात, जब अपनी बात बदली जाती है तो पुराने को <s>काट कर</s> उसके आगे नया लिखा जाता है, न कि पुरानी बात को ग़ायब कर दिया जाता है, जैसा कि अब आप ने अनुरोध में कारण ही बदल दिया, जिसकी कोई ज़रूरत नहीं थी। आशा करता हूँ कि आगे से ध्यान रखेंगे। कृपया इस चर्चा में और छेड़छाड़ न करें, आपको जो कहना था कह चुके। औरों की राय और स्थानांतरण पर निर्णय होने की प्रतीक्षा करिये। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:03, 28 मार्च 2026 (UTC) ---- :''ऊपर हुई चर्चा एक स्थानान्तरण अनुरोध का पुरालेख है। <span style="color:red">'''इसमें कोई बदलाव न करें'''</span> आगे की चर्चाएँ, नीचे नए आनुभाग बना कर शुरू की जा सकती हैं, इस अनुभाग में कोई बदलाव नहीं किया जाना चाहिए''</div><!-- Template:RM bottom --> a22huhwvy8txkbt3l219nlklul4emo5 लीलातिलकम् 0 1610562 6534561 6534123 2026-03-30T07:53:05Z अनुनाद सिंह 1634 /* इन्हें भी देखें */ 6534561 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक पुस्तक|name=लीलातिलकम्|title_orig=लीलातिलकम्|language=[[संस्कृत]]|country=[[भारत]]|subject=[[मणिप्रवालम]] युग का व्याकरण एवं काव्य|published=|media_type=[[पाण्डुलिपि]]|orig_lang_code=sa}} '''लीलातिलकम् ''' चौदहवीं शताब्दी का एक [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]]-भाषा का ग्रंथ है जो [[मणिप्रवालम|मणिप्रवलाम् भाषा-शैली]] के [[व्याकरण]] और [[काव्य]] का वर्णन करता है। मणिप्रवालम् [[भारत]] के [[केरल]] क्षेत्र में उपयोग किए जाने वाले संस्कृत और प्रारंभिक मलयालम का मिश्रण है। == लेखक एवं लेखनकाल == लीलातिलकम् एक अनाम कृति है और इसके रचयिता का नाम ज्ञात नहीं है। यह ग्रन्थ प्रायः १४वीं शताब्दी के अंत काल में रचित माना जाता है।{{Sfn|Eva Maria Wilden|2014|p=347}} इसकी दो (संभवतः तीन) पांडुलिपियाँ प्राप्त है। यह कृति किसी अन्य जीवित पूर्व-आधुनिक स्रोत द्वारा संदर्भित नहीं है।{{Sfn|Rich Freeman|2003|p=443}} 1909 में, अप्पान थम्पुरन ने मलयालम पत्रिका मंगलोदयम में लीलातिलकमक के प्रथम भाग का अनुवाद प्रकाशित किया। बाद में, अत्तूर कृष्ण पिशारोटि ने इस ग्रंथ का सम्पूर्ण अनुवाद किया और इसे प्रकाशन किया। 1916 में, उन्होंने मूल संस्कृत टीका का मलयालम में अनुवाद किया।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://keralamuseum.org/wp-content/uploads/2024/03/%E0%B4%B2%E0%B5%80%E0%B4%B2%E0%B4%BE%E0%B4%A4%E0%B4%BF%E0%B4%B2%E0%B4%95%E0%B4%B5%E0%B5%81%E0%B4%82-%E0%B4%A4%E0%B4%A6%E0%B5%8D%E0%B4%A6%E0%B5%87%E0%B4%B6%E0%B5%80%E0%B4%AF%E0%B4%A4%E0%B4%AF%E0%B5%81%E0%B4%82.pdf|title=Lilathilakavum Thadeshiyathayum|last=E.S.|first=Vishnu|date=March 2024|website=keralamuseum.org|access-date=18 June 2024}}</ref><ref>{{Cite journal|last=John Brough|year=1947|title=Līlātilaka: A Sanskrit Tract on Malayalam Grammar and Poetics|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|publisher=Cambridge University Press|volume=12|issue=1|page=1|doi=10.1017/S0041977X00079970|jstor=608992}}</ref> == विषयवस्तु और संरचना== लीलातिलकम् (शाब्दिक अर्थ : "कविता का मुकुट") स्वयं को [[मणिप्रवालम|मणिप्रवलम्]] पर एकमात्र ''[[शास्त्र]]'' कहता है। इस ग्रन्थ में मणिप्रवलम् को [[संस्कृत]] और केरल-भाषा का मिश्रण कहा गया है।{{Sfn|Rich Freeman|2003|p=442}}{{Sfn|Rich Freeman|2003|p=448}} यह ग्रन्थ [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] भाषा में लिखा गया है, जिसमें श्लोक और उनकी संस्कृत में ही व्याख्या दी गयी है। इसमें मणिप्रवलम शैली के छन्द भी उदाहरण के रूप में दिये गये हैं।{{Sfn|Rich Freeman|2003|p=448}} लीलातिलकम् आठ भागों में विभक्त है जिन्हें 'शिल्पम्' कहा जाता है।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://keralamuseum.org/wp-content/uploads/2024/03/%E0%B4%B2%E0%B5%80%E0%B4%B2%E0%B4%BE%E0%B4%A4%E0%B4%BF%E0%B4%B2%E0%B4%95%E0%B4%B5%E0%B5%81%E0%B4%82-%E0%B4%A4%E0%B4%A6%E0%B5%8D%E0%B4%A6%E0%B5%87%E0%B4%B6%E0%B5%80%E0%B4%AF%E0%B4%A4%E0%B4%AF%E0%B5%81%E0%B4%82.pdf|title=Lilathilakavum Thadeshiyathayum|last=E.S.|first=Vishnu|date=March 2024|website=keralamuseum.org|access-date=18 June 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFE.S.2024">E.S., Vishnu (March 2024). [https://keralamuseum.org/wp-content/uploads/2024/03/%E0%B4%B2%E0%B5%80%E0%B4%B2%E0%B4%BE%E0%B4%A4%E0%B4%BF%E0%B4%B2%E0%B4%95%E0%B4%B5%E0%B5%81%E0%B4%82-%E0%B4%A4%E0%B4%A6%E0%B5%8D%E0%B4%A6%E0%B5%87%E0%B4%B6%E0%B5%80%E0%B4%AF%E0%B4%A4%E0%B4%AF%E0%B5%81%E0%B4%82.pdf "Lilathilakavum Thadeshiyathayum"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''keralamuseum.org''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 June</span> 2024</span>.</cite></ref> लीलातिलकम् में आठ शिल्प (अध्याय) हैं। इस ग्रंथ की रचना 151 सूत्रों और उनकी वृत्तियों (व्याख्याओं) के साथ की गई है। इलमकुलम के विभाजन के अनुसार प्रत्येक शिल्प की सामग्री इस प्रकार है:<ref>लीलातिलकम, व्याख्या। [[इलमकुलम कुंजन पिल्लई]]। (1990) विषय विवरण। पृष्ठ 5-8</ref> === प्रथम शिल्प === प्रथम शिल्प में शिल्प-निरूपण, मणिप्रवाल लक्षण, केरल और द्रमिड, [[नच्चिनार्क्कििनियर|नच्चिनार्क्कििनियर]] का मत, तमिल-मलयालम रूप और [[मणिप्रवाल|मणिप्रवाल लक्षण]] जैसे सात विषयों पर चर्चा की गई है। === द्वितीय शिल्प === द्वितीय शिल्प में शिल्प-निरूपण, भाषा-भेद, संस्कृतनिष्ट भाषा, अधिक अक्षर, संस्कृत शब्द, विभक्ति, [[लिंग]], [[वचन]], [[क्रिया]] और पुरुष प्रत्यय जैसे विषयों पर चर्चा की गई है। === तृतीय शिल्प === तृतीय शिल्प को शिल्प-निरूपण, [[स्वर संधि]], स्वर-व्यंजन संधि, [[व्यंजन संधि]] और कुछ प्रयोगों में विभाजित किया गया है। === चतुर्थ शिल्प === चतुर्थ शिल्प दोष-विचार पर आधारित है। इस भाग में शिल्प-निरूपण, बीस दोष, अपशब्द, अवाचक, कष्ट, व्यर्थ, अनिष्ट, ग्राम्य, पुनरुक्त, परुष, विसंधि, रीतिधुत, न्यूनपद, अस्थानपद, क्रमभंग, वृत्तभंग, दुर्वृत्त, सामान्य, शुष्कार्थ, असंगत, विकारानुप्रास, दोषों की गुणता, रस-दोष और महिलाओं के नामकरण जैसे विषयों पर चर्चा की गई है। === पंचम शिल्प === पाँचवें शिल्प में गुण-निरूपण, केवल चार गुण (श्लेष, माधुर्य, प्रसाद, समता) और परिमल चर्चा आदि के बारे में बताया गया है। === षष्ठ शिल्प === छठा शिल्प [[शब्दालंकार]] का विवरण है। इसमें शिल्प-निरूपण, गुण और [[अलंकार]], [[अनुप्रास]], मुखानुप्रास, पदानुप्रास, वर्णानुप्रास, लाटानुप्रास, [[यमक]], [[श्लेष]], सशब्दशक्तिमूलध्वनि और श्लेष आदि का विभाजन है। === सप्तम शिल्प === सातवां शिल्प अर्थालंकार की चर्चा है। इसमें [[उपमा अलंकार|उपमा]], उपमेयोपमा, स्मरण, रूपक, संशय, भ्रांति, अपह्नुति, व्यतिरेक, दीपक, प्रतिवस्तूपमा, दृष्टांत, उत्प्रेक्षा, अतिशयोक्ति, अन्यापदेश, क्रम, आक्षेप, परिवृत्ति, श्लेष, स्वभावोक्ति, हेतु, अर्थान्तरन्यास, विरोध, विभावना, विशेषोक्ति, असंगति, उदात्त, परिसंख्या, अर्थापत्ति और संकर आदि अलंकारों का विवरण है। === अष्टम शिल्प === आठवें शिल्प में [[रस (काव्य शास्त्र)|रस-विचार]] है। इसमें शिल्प-निरूपण, [[व्यंग्य]]-भेद, रस, भाव, [[शृंगार रस|शृंगार]], [[हास्य रस|हास्य]], [[वीर रस|वीर]], अद्भुत, वीभत्स, रौद्र, करुण और शांत रसों की व्याख्या की गई है। ==इन्हें भी देखें== *[[मलयालम साहित्य का इतिहास]] *[[मणिप्रवालम]] ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://ksaorg.sgp1.cdn.digitaloceanspaces.com/uploads/2023/05/41681.pdf Grammar in Leelatilakam] (LV ramaswamy Aiyar) *[https://ia800602.us.archive.org/10/items/in.ernet.dli.2015.219955/2015.219955.History-Of.pdf A history of Malayalam language] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मलयालम]] [[श्रेणी:भारतीय पुस्तकें]] lwmo70mi6g8aqruyqgqvxh8kb623ugw हिक्काडुवा (श्रीलंका) 0 1610590 6534236 6534207 2026-03-29T12:05:11Z Mapstero 917557 6534236 wikitext text/x-wiki {{Short description|श्रीलंका का एक शहर}} {{Use dmy dates|date=October 2024}} {{Infobox settlement |official_name = हिक्काडुवा |native_name = හික්කඩුව<br />கிக்கடுவை |image_skyline = Hikkaduwa beach beauty.jpg |image_caption = हिक्काडुवा में समुद्र तट का दृश्य |image_map = Map of Hikkaduwa Town and its Neighbourhoods--Map of the Southern and Eastern Villages.png |map_caption = हिक्काडुवा और इसके दक्षिणी एवं पूर्वी क्षेत्रों का प्रशासनिक मानचित्र |pushpin_map = Sri Lanka |area_magnitude = |area_land_km2 = |area_land_sq_mi = |area_water_km2 = |area_water_sq_mi = |population_total = 101,342 | subdivision_type = देश | subdivision_name = [[श्रीलंका]] | subdivision_type2 = प्रांत | subdivision_name2 = दक्षिणी प्रांत | subdivision_type3 = ज़िला | subdivision_name3 = गाल्ल ज़िला | subdivision_type4 = क्षेत्र | subdivision_name4 = टाउनसाइट (शहर)<br>पर्यटन केंद्र (वावुलागोडा, वेवाला)<br> नारीगामा (आवासीय क्षेत्र)<br> [[थिरानगामा]] (उच्च श्रेणी का क्षेत्र) | subdivision_type5 = [[समुद्र तट]] | subdivision_name5 = कछुआ बीच (Turtle Beach)<br/>हिक्काडुवा बीच<br/>नारीगामा बीच | timezone = | utc_offset = +5:30 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन कोड]] | postal_code = 80240<ref>{{cite web |url=http://mohanjith.net/postal_codes/southern/galle/80240-hikkaduwa.html |title=Hikkaduwa Post Office – Sri Lanka Postal Codes |publisher=Mohanjith |access-date=2015-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170321125241/http://mohanjith.net/postal_codes/southern/galle/80240-hikkaduwa.html |archive-date=2017-03-21 |url-status=dead }}</ref> |footnotes = }} '''हिक्काडुवा (Hikkaduwa)''', दक्षिण-पश्चिम [[श्रीलंका]] में हिंद महासागर के किनारे स्थित एक विशाल तटीय क्षेत्र है, जो {{cvt|24|km}} लंबी तटरेखा<ref>Anuththara, Sanju & Priyadarshana, K.W.K.A. & Bandara, Nuwan. (2025). Assessing the causes of Coastal Erosion and its ongoing challenges during 2004-2024 in Hikkaduwa Divisional Secretariat in Galle District. II. p 109. </ref> को कवर करता है। हिक्काडुवा क्षेत्र कई मुख्य क्षेत्रों में विभाजित है (उत्तर से दक्षिण तक): शहरी स्थल (townsite); पर्यटन केंद्र (वावुलागोडा, वेवाला<ref name=":0">Ward Map of Hikkaduwa Urban Council: https://mpclg.gov.lk/web/images/wardmaps/galle/03_Galle_HikkaduwaUC.pdf</ref>); नारीगामा (आवासीय क्षेत्र); और [[थिरानगामा]]<ref>Ward Map of Hikkaduwa Urban Council: https://mpclg.gov.lk/web/images/wardmaps/galle/03_Galle_HikkaduwaUC.pdf</ref>, जो एक उच्च श्रेणी का क्षेत्र है।<ref>[https://edition.cnn.com/travel/article/asia-pacific-new-luxury-hotels-2020/index.html cnn.com]</ref><ref>{{cite web |title=Riff Hikkaduwa - Fact Sheet |url=https://fstravel.asia/upload/season2020/sri-lanka-faq/information-about-hotels/Riff_Hikkaduwa_-_Fact_Sheet.pdf |access-date=2026-02-22}}.</ref> == भूगोल == दक्षिणी प्रांत में स्थित, हिक्काडुवा [[गाले]] से लगभग {{convert|17|km|abbr=on}} उत्तर-पश्चिम में और [[कोलंबो]] से {{convert|98|km|abbr=on}} दक्षिण में स्थित है। हिक्काडुवा क्षेत्र कई मुख्य भौगोलिक क्षेत्रों में विभाजित है (उत्तर से दक्षिण तक):<ref name=":0" /> * शहरी क्षेत्र (जिसमें बस स्टैंड, [[बंदरगाह]], [[रेलवे स्टेशन]] शामिल हैं); * पर्यटन क्षेत्र, जिसमें कई [[होटल]] और [[रेस्तरां]] हैं (वावुलागोडा और वेवाला<ref name=":0" />); * नारीगामा आवासीय क्षेत्र; * [[थिरानगामा]] का उच्च श्रेणी का क्षेत्र <ref>[https://www.thetimes.com/travel/inspiration/where-to-go-on-holiday-in-january-sqnjbpvmm The Times]</ref><ref>{{cite web | url=https://www.suitelanka.com/hikkaduwa/ | title=Welcome to the famous beach resort of Hikkaduwa }}</ref> जहाँ [[विलासिता की वस्तुएँ|5-सितारा होटल]] स्थित हैं (हरिथा विला,<ref>[https://theasiacollective.com/haritha-villas-sri-lanka/ The Asia Collective]</ref> रिफ़ होटल<ref>[https://trip101.com/article/5-star-hotels-in-sri-lanka 10 Best 5-Star Hotels In Sri Lanka]</ref>)। यह शांत नारीगामा समुद्र तट ({{cvt|3|km}} लंबी रेतीली पट्टी) से सटा हुआ है। == आकर्षण == === कोरल अभयारण्य === [[हिक्काडुवा राष्ट्रीय उद्यान]] श्रीलंका में स्थापित होने वाला पहला समुद्री अभयारण्य था। यहाँ बहुरंगी [[मूंगा|मूँगे]] (कोरल) की लगभग सत्तर प्रजातियाँ [https://www.circleceylon.com/destination-item/hikkaduwa-sri-lanka/] पाई जाती हैं।<ref>{{Cite web |title=Dept of Wildlife steps into restore coral reefs in Hikkaduwa |url=https://sundaytimes.lk/online/news-online/Dept-of-Wildlife-steps-into-restore-coral-reefs-in-Hikkaduwa/2-1141251 |access-date=2023-12-21 |website=Times Online |language=English}}</ref> === रात्रिजीवन === हिक्काडुवा शहर अपने [[रात्रिजीवन]] (nightlife) के लिए प्रसिद्ध है।<ref>{{Cite web |date=16 November 2018 |title=Insider's Guide To Hikkaduwa, Sri Lanka: Surf, Sharks & Epic Parties |url=https://www.eatsandretreats.com/travel/sri-lanka/where-to-stay/hikkaduwa/ |access-date=2023-12-21 |website=Eats & Retreats Guide |language=en-US}}</ref><ref>''The Rough Guide to Sri Lanka'', Apa Publications.</ref> === सर्फिंग === हिक्काडुवा श्रीलंका के दक्षिण-पश्चिम तट पर एक लोकप्रिय [[सर्फिंग]] स्थल है।<ref>[https://thesurfatlas.com/sri-lanka-surf/ The Surf Atlas]</ref> यहाँ कई अलग-अलग सर्फ पॉइंट मौजूद हैं।<ref>[https://thesurfatlas.com/sri-lanka-surf/ The Surf Atlas]</ref> === समुद्र तट === ==== हिक्काडुवा बीच ==== यह पर्यटन क्षेत्र की सीमा पर स्थित है। ==== हिक्काडुवा कछुआ बीच ==== कछुआ बीच (Turtle Beach), हिक्काडुवा समुद्र तट के उत्तरी छोर पर स्थित है। यह अपने प्राकृतिक आवास में समुद्री कछुओं को देखने के लिए एक लोकप्रिय स्थान है।<ref>{{Cite web |date=2024-10-01 |title=Turtle Beach Hikkaduwa Sri Lanka Destinations |url=https://srilankadestinations.com/turtle-beach-hikkaduwa/ |access-date=2026-01-05 |language=en-US}}</ref> ==== नारीगामा बीच ==== यह दक्षिण की ओर {{cvt|3|km}} तक फैला एक चौड़ा और निरंतर रेतीला समुद्र तट है। यह बीच काफी शांत है।<ref>[https://goodhotelssrilanka.com/thiranagama-sri-lanka/ GoodHotelsSriLanka.com].</ref> === विशाल बुद्ध प्रतिमा === [[File:Hikkaduwa - The Big Buddha Statue (Tsunami Honganji Viharaya).jpg|thumb|विशाल बुद्ध प्रतिमा]] विशाल बुद्ध प्रतिमा (सुनामी होंगांजी विहारया) {{cvt|30|m}} ऊँची है। यह [[अफगानिस्तान]] में [[तालिबान]] द्वारा नष्ट की गई [[बामियान के बुद्ध|6वीं शताब्दी की बामियान बुद्ध प्रतिमाओं]] की प्रतिकृति है।<ref>{{cite web | url=https://amazinglanka.com/wp/tsunami-honganji-viharaya/ | title=Paraliya Tsunami Honganji Viharaya }}</ref> == उल्लेखनीय व्यक्तित्व == * '''[[रयान रेनॉल्ड्स]]''', अमेरिकी [[अभिनेता]] (''[[डेडपूल (फ़िल्म)|डेडपूल]]'', ''[[फ्री गाय]]''), ने 2023 में कहा था कि "हिक्काडुवा उनका अब तक का सबसे पसंदीदा मूवी शूटिंग लोकेशन है"।<ref>{{Cite web |title=Hikkaduwa is my favourite movie shooting location: Actor Ryan Reynolds |url=https://www.dailymirror.lk/breaking-news/Hikkaduwa-is-my-favourite-movie-shooting-location-Actor-Ryan-Reynolds/108-255308 |access-date=2026-02-22 |website=Daily Mirror}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hikkaduwa becomes Ryan Reynolds’ favourite location |url=https://island.lk/hikkaduwa-becomes-ryan-reynolds-favourite-location/|access-date=2026-02-22 |website=The Island}}</ref> * '''आर्थर सी. क्लार्क''', विज्ञान कथा लेखक और ''[[२००१: अ स्पेस ओडिसी|2001: ए स्पेस ओडिसी]]'' के लेखक, हिक्काडुवा में रहते थे।<ref>[https://arthurcclarke.org/site/sri-lanka/clarke-and-sri-lanka/conservation/ Arthur C. Clarke official site]</ref> == इन्हें भी देखें == * [[हिक्काडुवा राष्ट्रीय उद्यान]] * [[थिरानगामा]] * [[गाल्ले का किला]] == संदर्भ == {{Commons category|Hikkaduwa}} {{Reflist}} {{Authority control}} [[श्रेणी:श्रीलंका]] [[श्रेणी:दक्षिण जंबुद्वीप]] [[श्रेणी:एशिया के देश]] [[श्रेणी:हिन्द महासागर के द्वीप]] [[श्रेणी:द्वीप देश]] [[श्रेणी:दक्षिण एशिया के देश]] [[श्रेणी:कॉमनवेल्थ के सदस्य]] dt4n1s7j4pzqrst23ei1npwyq4t1c9q जुम्मा की नमाज़ 0 1610591 6534244 2026-03-29T12:24:43Z संजीव कुमार 78022 संजीव कुमार ने पृष्ठ [[जुम्मा की नमाज़]] को [[जुमा की नमाज़]] पर स्थानांतरित किया: [[special:redirect/revision/6534032|वार्ता पृष्ठ की चर्चा के अनुसार]] 6534244 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[जुमा की नमाज़]] tqh5nojhodd65o8n5wuoxwfd7zm4tuq सदस्य वार्ता:~2026-19471-03 3 1610592 6534262 2026-03-29T12:57:34Z MathXplore 655271 चेतावनी - लेवल 1 6534262 wikitext text/x-wiki == मार्च 2026 == [[Image:Information.svg|25px|alt=Information icon]] नमस्कार, मैं [[सदस्य:MathXplore|MathXplore]] हूँ। मैंने देखा कि हाल में आपने कुछ सामग्री [[:रिंगटोन]] से&nbsp;बिना सूचना हटाई थी। यदि यह एक गलती थी, तो निश्चिन्त रहें: मैंने सामग्री को पुनः स्थापित कर दिया है। भविष्य में याद रखियेगा कि यदि आप सम्पादन करते समय उपयुक्त [[विकिपीडिया:स्वशिक्षा/सम्पादन#संपादन_का_सारांश|सम्पादन सारांश]] का प्रयोग करते हैं तो अन्य सदस्यों को उससे सहायता मिलेगी। यदि आप प्रयोग करना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आपको लगता है कि मैंने कोई गलती की है, या आपको कोई सहायता चहिए तो आप [[सदस्य वार्ता:MathXplore|मेरे वार्ता पृष्ठ]] पर संदेश छोड़ सकते हैं। धन्यवाद।<!-- Template:uw-delete1 --> [[सदस्य:MathXplore|MathXplore]] ([[सदस्य वार्ता:MathXplore|वार्ता]]) 12:57, 29 मार्च 2026 (UTC) pp29xoli31kkzyhy7cqyq800kmtruyi विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राजभाषा (विधायी) आयोग 4 1610593 6534268 2026-03-29T13:04:34Z संजीव कुमार 78022 [[:राजभाषा (विधायी) आयोग]] को हटाने हेतु चर्चा पृष्ठ बनाया जा रहा 6534268 wikitext text/x-wiki === [[:राजभाषा (विधायी) आयोग]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=मार्च 2026}} :{{la|1=राजभाषा (विधायी) आयोग}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|राजभाषा (विधायी) आयोग -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: मूल शोध। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:04, 29 मार्च 2026 (UTC) 9ldda4t24ulwlh2hbsgdwpek2g4xdo7 6534497 6534268 2026-03-30T04:28:42Z AMAN KUMAR 911487 /* राजभाषा (विधायी) आयोग */ समर्थन 6534497 wikitext text/x-wiki === [[:राजभाषा (विधायी) आयोग]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=मार्च 2026}} :{{la|1=राजभाषा (विधायी) आयोग}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|राजभाषा (विधायी) आयोग -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: मूल शोध। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:04, 29 मार्च 2026 (UTC) * '''हटाए''' नामांकन अनुसार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:28, 30 मार्च 2026 (UTC) 0mmsm6g8x2jjvslnbj5csqnkp09wo6z विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सेंकोकाई 4 1610594 6534273 2026-03-29T13:09:29Z संजीव कुमार 78022 [[:सेंकोकाई]] को हटाने हेतु चर्चा पृष्ठ बनाया जा रहा 6534273 wikitext text/x-wiki === [[:सेंकोकाई]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=मार्च 2026}} :{{la|1=सेंकोकाई}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|सेंकोकाई -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: एआई से निर्मित अर्थहीन लेख। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:09, 29 मार्च 2026 (UTC) mnwil4w9vuybia00ide3jtwf79wrebs 6534366 6534273 2026-03-29T15:47:37Z चाहर धर्मेंद्र 703114 /* सेंकोकाई */ उत्तर 6534366 wikitext text/x-wiki === [[:सेंकोकाई]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=मार्च 2026}} :{{la|1=सेंकोकाई}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|सेंकोकाई -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: एआई से निर्मित अर्थहीन लेख। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:09, 29 मार्च 2026 (UTC) :साफ़ प्रचार है। शीघ्र हटा देना चाहिए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 15:47, 29 मार्च 2026 (UTC) ns1uzks2c6ntba0kdbknnbku8iw252j 6534368 6534366 2026-03-29T15:48:04Z चाहर धर्मेंद्र 703114 6534368 wikitext text/x-wiki === [[:सेंकोकाई]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=मार्च 2026}} :{{la|1=सेंकोकाई}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|सेंकोकाई -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: एआई से निर्मित अर्थहीन लेख। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:09, 29 मार्च 2026 (UTC) * साफ़ प्रचार है। शीघ्र हटा देना चाहिए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 15:47, 29 मार्च 2026 (UTC) 88iv5e5x5rysbowkwtbjf6dbd14zc92 विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हेलवान (कब्रिस्तान) 4 1610595 6534281 2026-03-29T13:20:37Z संजीव कुमार 78022 [[:हेलवान (कब्रिस्तान)]] को हटाने हेतु चर्चा पृष्ठ बनाया जा रहा 6534281 wikitext text/x-wiki === [[:हेलवान (कब्रिस्तान)]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=मार्च 2026}} :{{la|1=हेलवान (कब्रिस्तान)}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|हेलवान (कब्रिस्तान) -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: उल्लेखनीय नहीं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:20, 29 मार्च 2026 (UTC) 23njq571d0yv5t8x1tdr89x57ha8k7n 6534498 6534281 2026-03-30T04:29:49Z AMAN KUMAR 911487 /* हेलवान (कब्रिस्तान) */ समर्थन 6534498 wikitext text/x-wiki === [[:हेलवान (कब्रिस्तान)]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=मार्च 2026}} :{{la|1=हेलवान (कब्रिस्तान)}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|हेलवान (कब्रिस्तान) -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: उल्लेखनीय नहीं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:20, 29 मार्च 2026 (UTC) * '''हटाए''' नामांकन अनुसार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:29, 30 मार्च 2026 (UTC) qb6g6knqqp0oi1o8t0cyzwa8qvw9ho7 बप्पिरियन थेय्यम 0 1610596 6534290 2026-03-29T13:49:07Z Surajkumar9931 853179 नया पृष्ठ: {{short description|क्षेत्रीय हिंदू देवता}} {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = हिंदू | image = File:Bappiriyan Theyyam at Muchiriyan Kavu Kannur.jpg | caption = मुचिरियान कावु कन्नूर में बप्पिरियान थेय्यम | name = बप्पिरियन | god_of = | affiliation = हि... 6534290 wikitext text/x-wiki {{short description|क्षेत्रीय हिंदू देवता}} {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = हिंदू | image = File:Bappiriyan Theyyam at Muchiriyan Kavu Kannur.jpg | caption = मुचिरियान कावु कन्नूर में बप्पिरियान थेय्यम | name = बप्पिरियन | god_of = | affiliation = [[हिन्दू धर्म]] | mantra = | weapon = | consort = | children = | abode = | mount = | spouse = | region = [[उत्तरी मालाबार]], [[केरल]], भारत }} '''बप्पिरियन थेय्यम''' (जिसे बप्पिरियन भी कहा जाता है) भारत के [[केरल]] के उत्तरी मालाबार क्षेत्र में प्रस्तुत किया जाने वाला एक तेय्यम है। यह मप्पिला थेय्यम का एक प्रकार है। बप्पिरियन का मिथक, जिसे मुस्लिम माना जाता है और आर्य पूनकानी, एक हिंदू देवी, केरल में हिंदू-इस्लामी धार्मिक सद्भाव का एक उदाहरण है। ==पौराणिक कथा== ===आर्य पूनकानी से संबंधित पौराणिक कथा=== माना जाता है कि बप्पीरियन एक मुस्लिम व्यापारी थे जिन्होंने तुलु नाडु में ख्याति अर्जित की थी।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://malayalam.samayam.com/spirituality/bappiriyan-theyyam-in-north-kerala/articleshow/53896801.cms|title=മലബാറിലെ 'ബപ്പിരിയൻ' തെയ്യത്തെക്കുറിച്ച്|website=Samayam Malayalam|language=ml|access-date=2026-03-29}}</ref> पौराणिक कथाओं के अनुसार, वे उस जहाज के कप्तान थे जिसमें देवी आर्य पूनकानी यात्रा कर रही थीं। पौराणिक कथाओं के अनुसार, आर्य पूनकानी और उनके भाई, जो विवाह के लिए मोती की खोज में यात्रा कर रहे थे, एक तूफान में फंस गए और जहाज के डूबने से अलग हो गए।<ref name=":0" /> उन्होंने जहाज के मलबे को पकड़ लिया और सात दिन समुद्र में बिताए, और आठवें दिन वे सभी तट पर आ गए। तट पर पहुँचने पर वे एक-दूसरे से अलग हो गए। समुद्र से चिंतित आर्य पूनकानी ने बप्पीरियन को समुद्र में एक छोटी नाव में जाते देखा। पहले तो उन्होंने आर्य पूनकानी की मदद की पुकार को अनसुना कर दिया, लेकिन आर्य पूनकानी ने अपने जादुई कौशल से उन्हें आश्चर्यचकित कर दिया और बप्पीरियन को अपने साथ उनके भाइयों को जल्दी लाने के लिए ले गईं। अंत में उन्हें वेनमलतिनकारा में उसके भाई मिले, लेकिन वे उसके साथ जाने को तैयार नहीं थे और वहीं बसने का फैसला किया। फिर आर्यपूनकन्नी और बप्पिरियन ने यात्रा जारी रखी और उत्तरी मालाबार तट पर स्थित कूरान पहाड़ियों पर पहुँचे। वहाँ उन्हें थालीपरम्बा कैथकील मंदिर में विराजमान किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://janmabhumi.in/2019/05/14/2905508/samskriti/news857452/|title=ബപ്പിരിയന്‍ തെയ്യം|last=സന്തോഷ്|first=യു പി|date=2019-05-13|website=Janmabhumi|language=en-US|access-date=2026-03-29}}</ref> ===रामायण से संबंधित पौराणिक कथा=== एक और मिथक [[रामायण]] से संबंधित है। इसके अनुसार, सीता की खोज में निकले हनुमान को बप्पीरियन थेय्यम के रूप में चित्रित किया गया है। सीता को न पाकर, बप्पीरियन बड़े पेड़ों पर चढ़ जाते थे और दूर-दूर तक देखते थे। इसीलिए थेय्यम नारियल के पेड़ों पर चढ़ते हैं। सीता को न पाकर क्रोधित होकर बप्पीरियन नारियल के पेड़ को लात मारते हैं और पेड़ पर लगे सारे नारियल नीचे गिर जाते हैं। ==अनुष्ठान== थेय्यम प्रदर्शन का एक महत्वपूर्ण अनुष्ठान यह है कि बप्पिरियन थेय्यम नारियल के पेड़ों पर चढ़कर उन्हें लात मारकर हिलाता है और सारे नारियल गिरा देता है। इस समारोह के दौरान, कलाकारों का नारियल के पेड़ से गिरना और गंभीर रूप से घायल हो जाना आम बात है। यह थेय्यम केरल के वन्नन समुदाय द्वारा किया जाता है। बप्पिरियन थेय्यम की कहानी केरल में हिंदू-इस्लामी धार्मिक सद्भाव का एक उदाहरण है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी संबंध== *{{commons category-inline}} {{DEFAULTSORT:बप्पिरियन, थेय्यम}} [[Category:क्षेत्रीय हिंदू देवता]] [[Category:थेय्यम]] [[Category:केरल लोककथा]] [[Category:हिंदू लोक देवता]] lv97a93453ktrqpmn22cndftx506eea 6534298 6534290 2026-03-29T13:51:57Z Surajkumar9931 853179 6534298 wikitext text/x-wiki {{short description|क्षेत्रीय हिंदू देवता}} {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = हिंदू | image = File:Bappiriyan Theyyam at Muchiriyan Kavu Kannur.jpg | caption = मुचिरियान कावु कन्नूर में बप्पिरियान थेय्यम | name = बप्पिरियन | god_of = | affiliation = [[हिन्दू धर्म]] | mantra = | weapon = | consort = | children = | abode = | mount = | spouse = | region = [[उत्तरी मालाबार]], [[केरल]], भारत }} '''बप्पिरियन थेय्यम''' (जिसे बप्पिरियन भी कहा जाता है) भारत के [[केरल]] के उत्तरी मालाबार क्षेत्र में प्रस्तुत किया जाने वाला एक तेय्यम है। यह मप्पिला थेय्यम का एक प्रकार है। बप्पिरियन का मिथक, जिसे मुस्लिम माना जाता है और आर्य पूनकानी, एक [[हिन्दू देवी-देवता|हिंदू देवी]], केरल में हिंदू-इस्लामी धार्मिक सद्भाव का एक उदाहरण है। ==पौराणिक कथा== ===आर्य पूनकानी से संबंधित पौराणिक कथा=== माना जाता है कि बप्पीरियन एक मुस्लिम व्यापारी थे जिन्होंने तुलु नाडु में ख्याति अर्जित की थी।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://malayalam.samayam.com/spirituality/bappiriyan-theyyam-in-north-kerala/articleshow/53896801.cms|title=മലബാറിലെ 'ബപ്പിരിയൻ' തെയ്യത്തെക്കുറിച്ച്|website=Samayam Malayalam|language=ml|access-date=2026-03-29}}</ref> पौराणिक कथाओं के अनुसार, वे उस जहाज के कप्तान थे जिसमें देवी आर्य पूनकानी यात्रा कर रही थीं। पौराणिक कथाओं के अनुसार, आर्य पूनकानी और उनके भाई, जो विवाह के लिए मोती की खोज में यात्रा कर रहे थे, एक तूफान में फंस गए और जहाज के डूबने से अलग हो गए।<ref name=":0" /> उन्होंने जहाज के मलबे को पकड़ लिया और सात दिन समुद्र में बिताए, और आठवें दिन वे सभी तट पर आ गए। तट पर पहुँचने पर वे एक-दूसरे से अलग हो गए। समुद्र से चिंतित आर्य पूनकानी ने बप्पीरियन को समुद्र में एक छोटी नाव में जाते देखा। पहले तो उन्होंने आर्य पूनकानी की मदद की पुकार को अनसुना कर दिया, लेकिन आर्य पूनकानी ने अपने जादुई कौशल से उन्हें आश्चर्यचकित कर दिया और बप्पीरियन को अपने साथ उनके भाइयों को जल्दी लाने के लिए ले गईं। अंत में उन्हें वेनमलतिनकारा में उसके भाई मिले, लेकिन वे उसके साथ जाने को तैयार नहीं थे और वहीं बसने का फैसला किया। फिर आर्यपूनकन्नी और बप्पिरियन ने यात्रा जारी रखी और उत्तरी मालाबार तट पर स्थित कूरान पहाड़ियों पर पहुँचे। वहाँ उन्हें थालीपरम्बा कैथकील मंदिर में विराजमान किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://janmabhumi.in/2019/05/14/2905508/samskriti/news857452/|title=ബപ്പിരിയന്‍ തെയ്യം|last=സന്തോഷ്|first=യു പി|date=2019-05-13|website=Janmabhumi|language=en-US|access-date=2026-03-29}}</ref> ===रामायण से संबंधित पौराणिक कथा=== एक और मिथक [[रामायण]] से संबंधित है। इसके अनुसार, [[सीता]] की खोज में निकले [[हनुमान]] को बप्पीरियन थेय्यम के रूप में चित्रित किया गया है। सीता को न पाकर, बप्पीरियन बड़े पेड़ों पर चढ़ जाते थे और दूर-दूर तक देखते थे। इसीलिए थेय्यम नारियल के पेड़ों पर चढ़ते हैं। सीता को न पाकर क्रोधित होकर बप्पीरियन नारियल के पेड़ को लात मारते हैं और पेड़ पर लगे सारे नारियल नीचे गिर जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.manoramaonline.com/style/festivals-and-religion/2017/09/21/theyyam-artist-sumesh-peruvannan-sharing-experience.html|title=മനുഷ്യനും ദൈവവും തമ്മിലുള്ള ദൂരമെത്രെ;ഒരു കൈയകലമെന്ന് സുമേഷ് പെരുവണ്ണാൻ|website=ManoramaOnline|access-date=2026-03-29}}</ref> ==अनुष्ठान== थेय्यम प्रदर्शन का एक महत्वपूर्ण अनुष्ठान यह है कि बप्पिरियन थेय्यम नारियल के पेड़ों पर चढ़कर उन्हें लात मारकर हिलाता है और सारे नारियल गिरा देता है। इस समारोह के दौरान, कलाकारों का [[नारियल]] के पेड़ से गिरना और गंभीर रूप से घायल हो जाना आम बात है।<ref>{{Cite web|url=https://www.manoramaonline.com/style/festivals-and-religion/2017/09/21/theyyam-artist-sumesh-peruvannan-sharing-experience.html|title=മനുഷ്യനും ദൈവവും തമ്മിലുള്ള ദൂരമെത്രെ;ഒരു കൈയകലമെന്ന് സുമേഷ് പെരുവണ്ണാൻ|website=ManoramaOnline|access-date=2026-03-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mathrubhumi.com/news/kerala/theyyam-falls-from-coconut-tree-c3f07328|title=തെങ്ങില്‍കയറി കരിക്കിടുന്നത് ആചാരം; കളിയാട്ടത്തിനിടെ ബപ്പിരിയന്‍ തെയ്യം തെങ്ങില്‍നിന്ന് വീണു {{!}}VIDEO|date=2023-02-23|website=@mathrubhumi|language=en|access-date=2026-03-29}}</ref> यह थेय्यम केरल के वन्नन समुदाय द्वारा किया जाता है। बप्पिरियन थेय्यम की कहानी केरल में हिंदू-इस्लामी धार्मिक सद्भाव का एक उदाहरण है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी संबंध== *{{commons category-inline}} {{DEFAULTSORT:बप्पिरियन, थेय्यम}} [[Category:क्षेत्रीय हिंदू देवता]] [[Category:थेय्यम]] [[Category:केरल लोककथा]] [[Category:हिंदू लोक देवता]] 8rr8plp40lism470fq5q6919wre43e3 आर्य पूनकानी 0 1610597 6534303 2026-03-29T14:01:42Z Surajkumar9931 853179 नया पृष्ठ: {{short description|क्षेत्रीय हिंदू देवी}} {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = हिंदू | image = Theyyam_of_Kerala_by_Shagil_Kannur_(41).jpg | caption = आर्य पूंकणी थेय्यम की मुख कला वाला एक थेय्यम कलाकार | name = आर्य पूनकानी | god_of = | affiliation = हिन्दू धर... 6534303 wikitext text/x-wiki {{short description|क्षेत्रीय हिंदू देवी}} {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = हिंदू | image = Theyyam_of_Kerala_by_Shagil_Kannur_(41).jpg | caption = आर्य पूंकणी थेय्यम की मुख कला वाला एक थेय्यम कलाकार | name = आर्य पूनकानी | god_of = | affiliation = [[हिन्दू धर्म]] | mantra = | weapon = | consort = | children = | abode = | mount = | spouse = | region = [[उत्तरी मालाबार]], [[केरल]], भारत }} '''आर्य पूनकानी''', जिसे आर्यक्कराकानी के नाम से भी जाना जाता है, भारत के केरल के उत्तरी मालाबार क्षेत्र में पूजी जाने वाली एक महिला देवता हैं। आर्य पूनकानी थेय्यम एक गाना है जिसे दिवंगत आर्य पूनकानी ने गाया है। आर्य पूनकानी के थेय्यम के साथ, बप्पिरियन थेय्यम का प्रदर्शन भी मंदिर में किया जाता है। ==पौराणिक कथा== पौराणिक कथाओं के अनुसार, आर्य पूनकानी आर्यपत्तर और आर्यपत्तथी की पुत्री थीं। जैसे-जैसे वह बड़ी हुईं, उन्हें आभूषणों और गहनों का बहुत शौक हो गया।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://malayalam.samayam.com/spirituality/bappiriyan-theyyam-in-north-kerala/articleshow/53896801.cms|title=മലബാറിലെ 'ബപ്പിരിയൻ' തെയ്യത്തെക്കുറിച്ച്|website=Samayam Malayalam|language=ml|access-date=2026-03-29}}</ref> आर्य पूनकानी और उनके भाई, जो उनकी शादी के लिए मोती की खोज में निकले थे, एक तूफान में फंस गए और जहाज़ के डूबने से अलग हो गए।<ref name=":0" /> उन्होंने जहाज़ के मलबे को पकड़ लिया और सात दिन समुद्र में बिताए, और आठवें दिन वे सभी किनारे पर आ पहुँचे। किनारे पर पहुँचते ही वे एक-दूसरे से अलग हो गए। समुद्र से चिंतित आर्य पूनकानी ने बप्पीरियन को एक मुस्लिम नाविक को छोटी नाव में समुद्र में जाते देखा। पहले तो उसने आर्य पूनकानी की मदद की पुकार को अनसुना कर दिया, लेकिन आर्य पूनकानी ने अपने जादुई कौशल से उसे चौंका दिया और बप्पीरियन को अपने साथ अपने भाइयों को जल्दी लाने के लिए ले गईं।<ref>{{Cite web|url=https://janmabhumi.in/2019/05/14/2905508/samskriti/news857452/|title=ബപ്പിരിയന്‍ തെയ്യം|last=സന്തോഷ്|first=യു പി|date=2019-05-13|website=Janmabhumi|language=en-US|access-date=2026-03-29}}</ref> अंत में वे अपने भाइयों को वेनमलतिनकारा में पाते हैं, लेकिन वे उनके साथ जाने को तैयार नहीं थे और वहीं बसने का फैसला किया। फिर आर्य पूनकानी और बप्पिरियन अपनी यात्रा जारी रखते हैं और उत्तरी मालाबार तट पर स्थित कूरान पहाड़ियों पर पहुँचते हैं। वहाँ उन्हें थालीपरम्बा कैथकील मंदिर में प्रतिष्ठित किया गया है। थालीपरम्बा में मंदिर के बाद, उत्तरी मालाबार क्षेत्र में कई अन्य मंदिर बनाए गए।<ref>{{Cite web|url=https://janmabhumi.in/2019/05/14/2905508/samskriti/news857452/|title=ബപ്പിരിയന്‍ തെയ്യം|last=സന്തോഷ്|first=യു പി|date=2019-05-13|website=Janmabhumi|language=en-US|access-date=2026-03-29}}</ref> ==थेय्यम== आर्यकरणी बहुत सुंदर चेहरे की कला और धीमी चाल वाला एक थेय्यम है। बिना किसी जूते के प्रदर्शन करने वाले अधिकांश अन्य थेय्यम के विपरीत, आर्य पूनकानी थेय्यम लकड़ी से बने पारंपरिक जूते पहने दिखाई देते हैं।<ref name=":0" /> बप्पिरियन द सेलर को थेय्यम के रूप में भी प्रदर्शित किया जाता है, जहां से आर्य पूनकानी थेय्यम का प्रदर्शन किया जाता है। बप्पिरियन, जिसे मुस्लिम माना जाता है और आर्य पूनकानी, एक हिंदू देवी, का मिथक केरल में हिंदू-इस्लामिक धार्मिक सद्भाव का एक उदाहरण है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[Category:क्षेत्रीय हिंदू देवता]] [[Category:थेय्यम]] [[Category:केरल लोककथा]] [[Category:हिंदू लोक देवता]] c7h0u82kdi5uxue0vttqbpfwvn9dbyo 6534304 6534303 2026-03-29T14:03:32Z Surajkumar9931 853179 6534304 wikitext text/x-wiki {{short description|क्षेत्रीय हिंदू देवी}} {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = हिंदू | image = Theyyam_of_Kerala_by_Shagil_Kannur_(41).jpg | caption = आर्य पूंकणी थेय्यम की मुख कला वाला एक थेय्यम कलाकार | name = आर्य पूनकानी | god_of = | affiliation = [[हिन्दू धर्म]] | mantra = | weapon = | consort = | children = | abode = | mount = | spouse = | region = [[उत्तरी मालाबार]], [[केरल]], भारत }} '''आर्य पूनकानी''', जिसे आर्यक्कराकानी के नाम से भी जाना जाता है, [[भारत]] के [[केरल]] के उत्तरी मालाबार क्षेत्र में पूजी जाने वाली एक महिला देवता हैं। आर्य पूनकानी थेय्यम एक गाना है जिसे दिवंगत आर्य पूनकानी ने गाया है। आर्य पूनकानी के थेय्यम के साथ, बप्पिरियन थेय्यम का प्रदर्शन भी मंदिर में किया जाता है। ==पौराणिक कथा== पौराणिक कथाओं के अनुसार, आर्य पूनकानी आर्यपत्तर और आर्यपत्तथी की पुत्री थीं। जैसे-जैसे वह बड़ी हुईं, उन्हें आभूषणों और गहनों का बहुत शौक हो गया।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://malayalam.samayam.com/spirituality/bappiriyan-theyyam-in-north-kerala/articleshow/53896801.cms|title=മലബാറിലെ 'ബപ്പിരിയൻ' തെയ്യത്തെക്കുറിച്ച്|website=Samayam Malayalam|language=ml|access-date=2026-03-29}}</ref> आर्य पूनकानी और उनके भाई, जो उनकी शादी के लिए मोती की खोज में निकले थे, एक तूफान में फंस गए और जहाज़ के डूबने से अलग हो गए।<ref name=":0" /> उन्होंने जहाज़ के मलबे को पकड़ लिया और सात दिन समुद्र में बिताए, और आठवें दिन वे सभी किनारे पर आ पहुँचे। किनारे पर पहुँचते ही वे एक-दूसरे से अलग हो गए। समुद्र से चिंतित आर्य पूनकानी ने बप्पीरियन को एक [[मुसलमान|मुस्लिम]] नाविक को छोटी नाव में समुद्र में जाते देखा। पहले तो उसने आर्य पूनकानी की मदद की पुकार को अनसुना कर दिया, लेकिन आर्य पूनकानी ने अपने जादुई कौशल से उसे चौंका दिया और बप्पीरियन को अपने साथ अपने भाइयों को जल्दी लाने के लिए ले गईं।<ref>{{Cite web|url=https://janmabhumi.in/2019/05/14/2905508/samskriti/news857452/|title=ബപ്പിരിയന്‍ തെയ്യം|last=സന്തോഷ്|first=യു പി|date=2019-05-13|website=Janmabhumi|language=en-US|access-date=2026-03-29}}</ref> अंत में वे अपने भाइयों को वेनमलतिनकारा में पाते हैं, लेकिन वे उनके साथ जाने को तैयार नहीं थे और वहीं बसने का फैसला किया। फिर आर्य पूनकानी और बप्पिरियन अपनी यात्रा जारी रखते हैं और उत्तरी मालाबार तट पर स्थित कूरान पहाड़ियों पर पहुँचते हैं। वहाँ उन्हें थालीपरम्बा कैथकील मंदिर में प्रतिष्ठित किया गया है। थालीपरम्बा में मंदिर के बाद, उत्तरी मालाबार क्षेत्र में कई अन्य मंदिर बनाए गए।<ref>{{Cite web|url=https://janmabhumi.in/2019/05/14/2905508/samskriti/news857452/|title=ബപ്പിരിയന്‍ തെയ്യം|last=സന്തോഷ്|first=യു പി|date=2019-05-13|website=Janmabhumi|language=en-US|access-date=2026-03-29}}</ref> ==थेय्यम== आर्यकरणी बहुत सुंदर चेहरे की कला और धीमी चाल वाला एक थेय्यम है। बिना किसी जूते के प्रदर्शन करने वाले अधिकांश अन्य थेय्यम के विपरीत, आर्य पूनकानी थेय्यम लकड़ी से बने पारंपरिक जूते पहने दिखाई देते हैं।<ref name=":0" /> बप्पिरियन द सेलर को थेय्यम के रूप में भी प्रदर्शित किया जाता है, जहां से आर्य पूनकानी थेय्यम का प्रदर्शन किया जाता है। बप्पिरियन, जिसे मुस्लिम माना जाता है और आर्य पूनकानी, एक [[हिन्दू देवी-देवता|हिंदू देवी]], का मिथक केरल में हिंदू-इस्लामिक धार्मिक सद्भाव का एक उदाहरण है।<ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/opinion/2023/Aug/26/arya-poonkanni-and-the-advent-of-a-faith-2608988.html|title=Arya poonkanni and the advent of a faith|last=Poduval|first=Dr Jayaram|date=2023-08-26|website=The New Indian Express|language=en|access-date=2026-03-29}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[Category:क्षेत्रीय हिंदू देवता]] [[Category:थेय्यम]] [[Category:केरल लोककथा]] [[Category:हिंदू लोक देवता]] r4ve0e7cihnki8cntx1ybovr7h8gg49 मालवाझियाट्टम 0 1610598 6534311 2026-03-29T14:14:56Z Surajkumar9931 853179 नया पृष्ठ: {{short description|भारतीय लोक नृत्य}} {{Infobox dance | name = मालवाझियाट्टम | image = | alt = | caption = | native_name = മലവാഴിയാട്ടം (मलयालम) | etymology = | genre = भारतीय लोक नृत्य | signature = | instruments = [[चेंडा]], [[एलाथलम]] | inventor = | year = | origin =... 6534311 wikitext text/x-wiki {{short description|भारतीय लोक नृत्य}} {{Infobox dance | name = मालवाझियाट्टम | image = | alt = | caption = | native_name = മലവാഴിയാട്ടം (मलयालम) | etymology = | genre = भारतीय लोक नृत्य | signature = | instruments = [[चेंडा]], [[एलाथलम]] | inventor = | year = | origin = केरल, भारत }} '''मालवज़ियाअट्टम''' को मालवयियट्टम करिनिलियट्टम या चेरुनिलियाट्टम के नाम से भी जाना जाता है, जो भारत के [[केरल]] में पराया समुदाय की एक अनुष्ठानिक लोक कला है। यह संगीत और नाटक है जो परायाओं द्वारा पूजी जाने वाली और अपने घरों में स्थापित देवी माँ मालवाज़ी को प्रसन्न करने के लिए किया जाता है। ==पौराणिक कथा== देवसुर युद्ध के दौरान, पराजित देवताओं ने भगवान शिव की शरण ली। एक असुर ने शिव पर बाण चलाया, जो देवताओं की विजय के लिए तपस्या कर रहे थे। मालवझी और मूकन चतन भाई-बहन हैं, जो भगवान शिव की तीसरी आंख से प्रकट हुए थे।<ref name=":0">{{Cite journal|last=P. S. Rakhoveio|last2=Bhattacharjee|first2=Kishore Kumar|date=2023-06-30|title=ESSENCE OF POUMAI NAGA EXISTENCE: THE ROLE OF ORAL LITERATURE IN PRESERVING POUMAI NAGA CULTURAL HERITAGE AND STRENGTHENING COMMUNITY COHESION|url=https://doi.org/10.29121/shodhkosh.v4.imihcset.2023.6452|journal=ShodhKosh: Journal of Visual and Performing Arts|volume=4|issue=MIHCSET|doi=10.29121/shodhkosh.v4.imihcset.2023.6452|issn=2582-7472}}</ref> [[शिव]] ने अपनी तपस्या में बाधा आने पर क्रोधित होकर अपनी आंखें खोलीं। मालवझी को चेरुनीली और करिनीली भी कहा जाता है, और मूकन चतन को मणि और मुथप्पन कहा जाता है।<ref name=":0" /> करिनीली और मणि, जो अपने पिता का पता लगाने के लिए देवलोक गए थे, उन्हें देवताओं ने भगा दिया। वे देवलोक छोड़कर चले गए और अपना बचपन कल्लादिकोड मालवारा में बिताया, जो प्राचीन जादू के लिए प्रसिद्ध था। वहां घूमते हुए, एक बार उनकी मुलाकात शिव से हुई और उन्होंने उनसे अपने पिता को स्वीकार करने और उन्हें जीवन का मार्ग दिखाने का अनुरोध किया। पहले तो शिव इसके लिए तैयार नहीं थे, लेकिन जब उन्होंने अपनी दिव्य शक्ति दिखाई, तो उन्होंने उन्हें स्वीकार कर लिया और उन्हें संतान के रूप में आशीर्वाद दिया। बाद में, वे पश्चिम की ओर यात्रा करते हैं और देश के विभिन्न स्थानों पर विचरण करने के बाद, अंततः उन्होंने कल्लाटिकोड करिमाला में काले पत्थर से एक काला किला और एक गुफा का निर्माण किया। कल्लाटिकोटन पहाड़ी पर एक मंदिर बनाने के बाद, ऐसा माना जाता है कि ये देवता कुट्टादान क्षेत्र की एक पुलैया महिला से अनाज और कोंगन चेट्टी से बैल लेकर पूरे केरल में विचरण करते रहे। एक अन्य मिथक कहता है कि मालवाझी और कल्लाडी मुत्तप्पन, जो शिव और पार्वती के तैंतीस करोड़ उप-देवताओं में से हैं, शिव और पार्वती के पुत्र थे। ऐसा माना जाता है कि वलक्कट्टुपदम के चेम्पाथ वतिरी वंश के पूर्वजों ने वलक्कट्टुपदम के पवाराट्टी में देवताओं को स्थापित किया। यह भी माना जाता है कि मालवाझी या मालवरथम्मा माला (पर्वत) की अधिष्ठात्री देवी हैं और वे सभी मुथप्पनों (एक अर्धदेव) की पूजनीय प्रतिमा हैं। मालवझी की सेवा करने और मंत्रों और माया विद्याओं में महारत हासिल करने से ही कोई मुथप्पन बन सकता है। एक अन्य लोकप्रिय पौराणिक कथा के अनुसार, मालवरथम्मा और कल्लाडी मुथप्पन का जन्म भगवान उदिपनाथ उदी भगवान (जिन्हें नल्लाचन के नाम से भी जाना जाता है) की तीसरी आंख से हुआ था। देवी मुथी (मालवझी) और मुथन, जिन्होंने नल्लाचन से वरदान प्राप्त किए थे, कल्लाडिकोड के तिरुमाला में एक सुंदर मंदिर में बस गए। ==अनुष्ठानिक नृत्य नाटक== मालवाझियाट्टम केरल, भारत के त्रिशूर और पलक्कड़ जिलों के पराया समुदाय द्वारा वर्ष में एक बार किया जाने वाला एक अनुष्ठानिक नृत्य नाटक है। मालवाझी मातृ देवियाँ हैं जिनकी पराया समुदाय के घरों में मूर्ति स्थापित की जाती है और उनकी पूजा की जाती है। मालवाझियाट्टम संगीत और नाटक के माध्यम से देवियों को प्रसन्न करने के लिए किया जाता है। यह रात में शुरू होता है और अगली सुबह तक चलता है। ===पात्र और वेशभूषा=== इस नृत्य में दो मुख्य पात्र हैं, मालवाझी और मूकन चथन। मालवाझी एक स्त्री पात्र है और मणि या मूकन चथन एक पुरुष पात्र है। मालवाझियाट्टम अनुष्ठान नृत्य में दोनों का समान महत्व है। मालवाझी की वेशभूषा में नारियल के पत्तों से बना मुकुट और फूलों की माला शामिल है। मालवाझी नृत्य करते समय, कलाकार एक मुर्गी को काटता है और उसके खून की कुछ बूँदें पीता है। मालवरथम्मा का रूप इस प्रकार वर्णित है कि वह अपने दाहिने हाथ में तलवार, बाएं हाथ में छड़ी और पैरों में शिलंब धारण करती है। मालवाझी मध्य केरल के करिनकाली और थिरा जैसे अनुष्ठान नृत्यों के पात्रों से मिलती-जुलती है। लाल, काले और सफेद रेशमी वस्त्रों को निचोड़ा जाता है और उसके ऊपर धातु का कमरबंद अरमानी पहना जाता है। अन्य आभूषणों में मार्थली, मारवट्टम और मुलक्कुट जैसे पारंपरिक स्तन आभूषण शामिल हैं। कानों के दोनों ओर लकड़ी के झुमके, धातु के नुकीले दांत और पारंपरिक कंगन पहने जाते हैं। रेशमी पोशाक के अलावा, सिर पर मोर पंख भी पहना जाता है। चेहरे पर चावल के पाउडर, हल्दी पाउडर और कोयले के पाउडर से कलाकृति की जाती है। मूकन चथन, हास्य पात्र, रेशों (वांची) से बनी दाढ़ी रखता है और कभी-कभी चेहरे पर मुखौटा (पोयमुख) भी लगाता है। वह लाल रेशम भी पहनता है और उसके ऊपर अरमानी धारण करता है। सिर पर एक गठरी और हाथों में दो छड़ियां होती हैं। यदि मुखौटा नहीं होता है तो चेहरे पर चावल के पाउडर या हल्दी पाउडर से कलाकृति की जाती है। मणि का मुख्य काम दर्शकों को हंसाने वाले गीत गाकर उनका मनोरंजन करना है। मणि की हास्य रचना और गीत अक्सर सूक्ष्म सामाजिक आलोचना को जन्म देते हैं। ===वाद्य यंत्र=== मालवझियाट्टम में चमड़े के ताल वाद्य यंत्र जैसे चेंडा, छोटी बांसुरी और मरम नामक एक प्राचीन वाद्य यंत्र का उपयोग किया जाता है। धातु वाद्य यंत्र एलाथलम का भी प्रयोग किया जाता है। वादक चेंडा को झुकाकर रखता है और बारी-बारी से बाएँ और दाएँ किनारों पर प्रहार करता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी संबंध== *[http://dspace.christcollegeijk.edu.in:8080/jspui/bitstream/123456789/1346/16/CCATMHI020.pdf A त्रिशूर में पराया के मालवाझियाट्टम का विशेष संदर्भ]{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Category:अनुष्ठानिक नृत्य]] [[Category:केरल के नृत्य]] [[Category:केरल में हिंदू धर्म]] [[Category:क्षेत्रीय हिंदू देवता]] [[Category:केरल लोककथा]] [[Category:हिंदू लोक देवता]] omzigdm1jl1wo1hl06lvzdvj8wpzfok 6534316 6534311 2026-03-29T14:20:45Z Surajkumar9931 853179 6534316 wikitext text/x-wiki {{short description|भारतीय लोक नृत्य}} {{Infobox dance | name = मालवाझियाट्टम | image = | alt = | caption = | native_name = മലവാഴിയാട്ടം (मलयालम) | etymology = | genre = भारतीय लोक नृत्य | signature = | instruments = [[चेंडा]], [[एलाथलम]] | inventor = | year = | origin = केरल, भारत }} '''मालवज़ियाअट्टम''' को मालवयियट्टम करिनिलियट्टम या चेरुनिलियाट्टम के नाम से भी जाना जाता है, जो भारत के [[केरल]] में पराया समुदाय की एक अनुष्ठानिक [[लोककला|लोक कला]] है। यह [[संगीत]] और [[नाटक]] है जो परायाओं द्वारा पूजी जाने वाली और अपने घरों में स्थापित देवी माँ मालवाज़ी को प्रसन्न करने के लिए किया जाता है। ==पौराणिक कथा== देवसुर युद्ध के दौरान, पराजित देवताओं ने भगवान शिव की शरण ली। एक असुर ने शिव पर बाण चलाया, जो देवताओं की विजय के लिए तपस्या कर रहे थे। मालवझी और मूकन चतन भाई-बहन हैं, जो भगवान [[शिव]] की तीसरी आंख से प्रकट हुए थे।<ref name=":0">{{Cite journal|last=P. S. Rakhoveio|last2=Bhattacharjee|first2=Kishore Kumar|date=2023-06-30|title=ESSENCE OF POUMAI NAGA EXISTENCE: THE ROLE OF ORAL LITERATURE IN PRESERVING POUMAI NAGA CULTURAL HERITAGE AND STRENGTHENING COMMUNITY COHESION|url=https://doi.org/10.29121/shodhkosh.v4.imihcset.2023.6452|journal=ShodhKosh: Journal of Visual and Performing Arts|volume=4|issue=MIHCSET|doi=10.29121/shodhkosh.v4.imihcset.2023.6452|issn=2582-7472}}</ref> [[शिव]] ने अपनी तपस्या में बाधा आने पर क्रोधित होकर अपनी आंखें खोलीं। मालवझी को चेरुनीली और करिनीली भी कहा जाता है, और मूकन चतन को मणि और मुथप्पन कहा जाता है।<ref name=":0" /> करिनीली और मणि, जो अपने पिता का पता लगाने के लिए देवलोक गए थे, उन्हें देवताओं ने भगा दिया। वे देवलोक छोड़कर चले गए और अपना बचपन कल्लादिकोड मालवारा में बिताया, जो प्राचीन जादू के लिए प्रसिद्ध था। वहां घूमते हुए, एक बार उनकी मुलाकात शिव से हुई और उन्होंने उनसे अपने पिता को स्वीकार करने और उन्हें जीवन का मार्ग दिखाने का अनुरोध किया।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.puzha.com/blog/nattariv-cd_sivadas-purattu_jan7/|title=മലവാഴിആട്ടം {{!}} പുഴ.കോം - നവസംസ്കൃതിയുടെ ജലസമൃദ്ധി|date=2011-08-17|language=en-US|access-date=2026-03-29}}</ref> पहले तो शिव इसके लिए तैयार नहीं थे, लेकिन जब उन्होंने अपनी दिव्य शक्ति दिखाई, तो उन्होंने उन्हें स्वीकार कर लिया और उन्हें संतान के रूप में आशीर्वाद दिया। बाद में, वे पश्चिम की ओर यात्रा करते हैं और देश के विभिन्न स्थानों पर विचरण करने के बाद, अंततः उन्होंने कल्लाटिकोड करिमाला में काले पत्थर से एक काला किला और एक गुफा का निर्माण किया। कल्लाटिकोटन पहाड़ी पर एक मंदिर बनाने के बाद, ऐसा माना जाता है कि ये देवता कुट्टादान क्षेत्र की एक पुलैया महिला से अनाज और कोंगन चेट्टी से बैल लेकर पूरे केरल में विचरण करते रहे।<ref name=":1" /> एक अन्य मिथक कहता है कि मालवाझी और कल्लाडी मुत्तप्पन, जो शिव और पार्वती के तैंतीस करोड़ उप-देवताओं में से हैं, शिव और पार्वती के पुत्र थे। ऐसा माना जाता है कि वलक्कट्टुपदम के चेम्पाथ वतिरी वंश के पूर्वजों ने वलक्कट्टुपदम के पवाराट्टी में देवताओं को स्थापित किया।<ref>{{Cite web|url=https://keralakaumudi.com/news/news.php?id=771291&u=local-news-thrissur|title=വിളക്കാട്ടുപാടം ആറുക്കണയിൽ മലവായിആട്ടം ഭക്തിസാന്ദ്രം|last=Daily|first=Keralakaumudi|website=Keralakaumudi Daily|language=ml|access-date=2026-03-29}}</ref> यह भी माना जाता है कि मालवाझी या मालवरथम्मा माला (पर्वत) की अधिष्ठात्री देवी हैं और वे सभी मुथप्पनों (एक अर्धदेव) की पूजनीय प्रतिमा हैं। मालवझी की सेवा करने और मंत्रों और माया विद्याओं में महारत हासिल करने से ही कोई मुथप्पन बन सकता है। एक अन्य लोकप्रिय पौराणिक कथा के अनुसार, मालवरथम्मा और कल्लाडी मुथप्पन का जन्म भगवान उदिपनाथ उदी भगवान (जिन्हें नल्लाचन के नाम से भी जाना जाता है) की तीसरी आंख से हुआ था। देवी मुथी (मालवझी)<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.puzha.com/blog/magazine-prasanth_varavoor-essay1_nov3/|title=അവതരണങ്ങളിൽ അപമാനിക്കപ്പെടുന്ന അനുഷ്‌ഠാനകലകൾ {{!}} പുഴ.കോം - നവസംസ്കൃതിയുടെ ജലസമൃദ്ധി|date=2011-08-01|language=en-US|access-date=2026-03-29}}</ref> और मुथन, जिन्होंने नल्लाचन से वरदान प्राप्त किए थे, कल्लाडिकोड के तिरुमाला में एक सुंदर मंदिर में बस गए। ==अनुष्ठानिक नृत्य नाटक== मालवाझियाट्टम केरल, भारत के त्रिशूर और पलक्कड़ जिलों के पराया समुदाय द्वारा वर्ष में एक बार किया जाने वाला एक अनुष्ठानिक नृत्य नाटक है। मालवाझी मातृ देवियाँ हैं जिनकी पराया समुदाय के घरों में मूर्ति स्थापित की जाती है और उनकी पूजा की जाती है। मालवाझियाट्टम संगीत और नाटक के माध्यम से देवियों को प्रसन्न करने के लिए किया जाता है।<ref name=":2" /> यह रात में शुरू होता है और अगली सुबह तक चलता है।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/life-and-style/docu-fiction-on-folk-artiste-thevan-directed-by-najma-naseera-majeed/article65254898.ece|title=Malayalam docu-fiction ‘Thevan’ pays tribute to folk artiste Thevan Peradipurathu|last=M|first=Athira|date=2022-03-24|work=The Hindu|access-date=2026-03-29|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ===पात्र और वेशभूषा=== इस नृत्य में दो मुख्य पात्र हैं, मालवाझी और मूकन चथन। मालवाझी एक स्त्री पात्र है और मणि या मूकन चथन एक पुरुष पात्र है। मालवाझियाट्टम अनुष्ठान नृत्य में दोनों का समान महत्व है।<ref name=":0" /> मालवाझी की वेशभूषा में नारियल के पत्तों से बना मुकुट और फूलों की माला शामिल है। मालवाझी नृत्य करते समय, कलाकार एक मुर्गी को काटता है और उसके खून की कुछ बूँदें पीता है।<ref>{{Cite web|url=https://keralaliterature.com/mudrakal-%E0%B4%AE%E0%B4%B2%E0%B4%AF%E0%B4%BE%E0%B4%B3%E0%B4%82-%E0%B4%B8%E0%B4%82%E0%B4%B8%E0%B5%8D%E0%B4%95%E0%B4%BE%E0%B4%B0%E0%B4%AE%E0%B5%81%E0%B4%A6%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%95%E0%B4%B3/malavazhi-h-k-l-r%C2%A2/|title=മലവാഴി|last=admin|date=2017-10-14|website=Keralaliterature.com|language=en-US|access-date=2026-03-29}}</ref> मालवरथम्मा का रूप इस प्रकार वर्णित है कि वह अपने दाहिने हाथ में तलवार, बाएं हाथ में छड़ी और पैरों में शिलंब धारण करती है। मालवाझी मध्य केरल के करिनकाली और थिरा जैसे अनुष्ठान नृत्यों के पात्रों से मिलती-जुलती है। लाल, काले और सफेद रेशमी वस्त्रों को निचोड़ा जाता है और उसके ऊपर धातु का कमरबंद अरमानी पहना जाता है। अन्य आभूषणों में मार्थली, मारवट्टम और मुलक्कुट जैसे पारंपरिक स्तन आभूषण शामिल हैं। कानों के दोनों ओर लकड़ी के झुमके, धातु के नुकीले दांत और पारंपरिक कंगन पहने जाते हैं। रेशमी पोशाक के अलावा, सिर पर मोर पंख भी पहना जाता है। चेहरे पर चावल के पाउडर, हल्दी पाउडर और कोयले के पाउडर से कलाकृति की जाती है।<ref name=":0" /> मूकन चथन, हास्य पात्र, रेशों (वांची) से बनी दाढ़ी रखता है और कभी-कभी चेहरे पर मुखौटा (पोयमुख) भी लगाता है। वह लाल रेशम भी पहनता है और उसके ऊपर अरमानी धारण करता है। सिर पर एक गठरी और हाथों में दो छड़ियां होती हैं। यदि मुखौटा नहीं होता है तो चेहरे पर चावल के पाउडर या हल्दी पाउडर से कलाकृति की जाती है। मणि का मुख्य काम दर्शकों को हंसाने वाले गीत गाकर उनका मनोरंजन करना है। मणि की हास्य रचना और गीत अक्सर सूक्ष्म सामाजिक आलोचना को जन्म देते हैं।<ref name=":0" /> ===वाद्य यंत्र=== मालवझियाट्टम में चमड़े के ताल वाद्य यंत्र जैसे चेंडा, छोटी [[बाँसुरी|बांसुरी]] और मरम नामक एक प्राचीन वाद्य यंत्र का उपयोग किया जाता है। धातु वाद्य यंत्र एलाथलम का भी प्रयोग किया जाता है। वादक चेंडा को झुकाकर रखता है और बारी-बारी से बाएँ और दाएँ किनारों पर प्रहार करता है।<ref name=":0" /> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी संबंध== *[http://dspace.christcollegeijk.edu.in:8080/jspui/bitstream/123456789/1346/16/CCATMHI020.pdf A त्रिशूर में पराया के मालवाझियाट्टम का विशेष संदर्भ]{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Category:अनुष्ठानिक नृत्य]] [[Category:केरल के नृत्य]] [[Category:केरल में हिंदू धर्म]] [[Category:क्षेत्रीय हिंदू देवता]] [[Category:केरल लोककथा]] [[Category:हिंदू लोक देवता]] 961y1y43llmtavmtwaen5nq63aerx6g निनाबली 0 1610599 6534326 2026-03-29T14:29:50Z Surajkumar9931 853179 नया पृष्ठ: {{short description|भारतीय लोक नृत्य}} {{Infobox dance |name=निनाबली |image= |alt= |caption= |native_name= നിണബലി (मलयालम) |etymology= |genre= धार्मिक संस्कार |signature= |instruments=[[चेंडा]], [[एलाथलम]] |inventor= |year= |origin=केरल, भारत }} '''नीनाबली''' एक अनुष्ठानिक प्रदर्शन... 6534326 wikitext text/x-wiki {{short description|भारतीय लोक नृत्य}} {{Infobox dance |name=निनाबली |image= |alt= |caption= |native_name= നിണബലി (मलयालम) |etymology= |genre= धार्मिक संस्कार |signature= |instruments=[[चेंडा]], [[एलाथलम]] |inventor= |year= |origin=केरल, भारत }} '''नीनाबली''' एक अनुष्ठानिक प्रदर्शन कला है जो भारत के उत्तरी [[केरल]] राज्य के [[कन्नूर]] और कोझिकोड जिलों में लोकप्रिय है। यह मलाया समुदाय द्वारा किया जाने वाला एक लोक कला रूप है। यह कला रूप, जो हिंदू धर्म में भूत-प्रेत भगाने की रस्मों के हिस्से के रूप में घरों में किया जाता है, भद्रकाली और असुर दारिका के बीच युद्ध को दर्शाता है। ==अवलोकन== यह लोक कला शैली मुख्य रूप से उत्तरी केरल के कन्नूर और कोझिकोड जिलों में लोकप्रिय है।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.deshabhimani.com/special/weekend/725897|title=നിണബലി|website=Deshabhimani|language=en|access-date=2026-03-29}}</ref> यह कला शैली, जो हिंदू भूत-प्रेत भगाने की रस्मों के हिस्से के रूप में घरों में की जाती है, हिंदू देवी भद्रकाली और असुर दारिका के बीच युद्ध को दर्शाती है।<ref name=":0" /> यह केरल में मलाया समुदाय द्वारा की जाने वाली एक लोक कला है। लोग भूत-प्रेत भगाने और प्रजनन क्षमता बढ़ाने के लिए इस अनुष्ठानिक नृत्य का आयोजन करते थे। यह केरल में पनार समुदाय द्वारा भी की जाती है। इस रस्म के हिस्से के रूप में मुर्गे को मारकर उसका खून छिड़कने की रस्म भी निभाई जाती है। ==समारोह== साफ किए गए आंगन में एक सजा हुआ पंडाल बनाया जाता है। पंडाल के खंभों पर भारतीय डेविल ट्री (एल्स्टोनिया स्कॉलरिस) और स्ट्राइकिन ट्री की शाखाएँ और केले का एक गुच्छा बाँधा जाता है। केले के पत्ते पर पोहा (चावल), मुरमुरे, गुड़, कच्चा नारियल, शहद, शराब, नारियल आदि रखे जाते हैं। घर के सामने, थुकालुझिचिल नामक समारोह शुरू होता है। इसकी विशेषता मलाया महिलाओं द्वारा चेंडा, अरिपारा और एलाथलम जैसे पारंपरिक वाद्ययंत्रों की संगति में गाया जाने वाला गीत है। दिन भर चलने वाले थुकालुझिचिल के बाद, शाम को निनाबली शुरू होती है। कलाकार, नर्तक और गायक मंच की ओर मुख करके प्रणाम करते हैं। इस समारोह को गुरु पूजा (शाब्दिक अर्थ है गुरु की पूजा) के रूप में जाना जाता है। संगीत वाद्ययंत्रों के साथ निनाबली समारोह की घोषणा की जाती है। इसके लिए चेंडा, अरिपारा और एलाथलम का उपयोग किया जाता है। इस समय दारिकन के शरीर पर, जिस पर नीनाम (हल्दी और चूने को मिलाकर बना लाल द्रव, जो रक्त का प्रतीक है) लगा हुआ है, पॉपकॉर्न लगाया जाने लगता है। चेंडा की मधुर ध्वनि के बीच, अपने सामने पर्दा पकड़े और दोनों ओर लोगों से घिरे दारिकन चिल्लाते हुए प्रवेश करते हैं। नीलाविलक्कू की मंद रोशनी में दारिकन का भयानक रूप दर्शकों को भयभीत कर देता है। चेंडा और इलाथलम की ध्वनि बंद होते ही, दारिकन पर्दा बदलकर विशेष मुद्राओं के साथ नीनाबली क्षेत्र में प्रवेश करते हैं। दारिकन हाथ में अग्नि लिए चारों दिशाओं में देखते हुए पूजा शुरू करते हैं। वाद्य संगीत फिर से शुरू होता है और जब यह अपने चरम पर पहुँचता है, तो दारिकन समारोह स्थल के मुख्य द्वार से अंदर जाते हैं और क्रोधित होकर वापस आते हैं और कुछ कदम और मुद्राएँ बनाकर फिर से पूजा शुरू करते हैं। दारिकन, कलरिप्पयट्टू के चरणों की याद दिलाते हुए, हर दिशा में कदम बढ़ाते हुए और मुद्राओं को प्रदर्शित करते हुए, काली को युद्ध के लिए आमंत्रित करता है। दारिकन का प्रदर्शन एक घंटे में समाप्त हो जाएगा। ==वेशभूषा== दारिकन का पूरा शरीर नीनाम (हल्दी और चूने का मिश्रण) से लिपटा हुआ है और उस पर पॉपकॉर्न छिड़के हुए हैं। तीन मीटर लंबा सूती कपड़ा सिर के पीछे धनुष की तरह बंधा हुआ है। पॉपकॉर्न चेचक का प्रतीक है। दारिकन के मुंह में धातु के नुकीले दांत भी हैं। काली का रूप कथकली की महिला किरदार से मिलता-जुलता है। वह पदकों से सजी लाल पोशाक पहनती है और 'मोलमार' नामक छाती का आभूषण धारण करती है। यह कमर के चारों ओर बंधा होता है और इसके ऊपर लाल रेशमी वस्त्र पहना जाता है। काली के हाथ में तलवार भी है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[Category:हिंदू अनुष्ठान]] [[Category:अनुष्ठानिक नृत्य]] 0vdshs5uxkn6etcuzdblec4kujrw2p6 6534327 6534326 2026-03-29T14:31:17Z Surajkumar9931 853179 6534327 wikitext text/x-wiki {{short description|भारतीय लोक नृत्य}} {{Infobox dance |name=निनाबली |image= |alt= |caption= |native_name= നിണബലി (मलयालम) |etymology= |genre= धार्मिक संस्कार |signature= |instruments=[[चेंडा]], [[एलाथलम]] |inventor= |year= |origin=केरल, भारत }} '''नीनाबली''' एक अनुष्ठानिक प्रदर्शन कला है जो भारत के उत्तरी [[केरल]] राज्य के [[कन्नूर]] और कोझिकोड जिलों में लोकप्रिय है। यह मलाया समुदाय द्वारा किया जाने वाला एक लोक कला रूप है। यह कला रूप, जो हिंदू धर्म में भूत-प्रेत भगाने की रस्मों के हिस्से के रूप में घरों में किया जाता है, भद्रकाली और असुर दारिका के बीच युद्ध को दर्शाता है। ==अवलोकन== यह लोक कला शैली मुख्य रूप से उत्तरी केरल के कन्नूर और कोझिकोड जिलों में लोकप्रिय है।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.deshabhimani.com/special/weekend/725897|title=നിണബലി|website=Deshabhimani|language=en|access-date=2026-03-29}}</ref> यह कला शैली, जो हिंदू भूत-प्रेत भगाने की रस्मों के हिस्से के रूप में घरों में की जाती है, हिंदू देवी भद्रकाली और असुर दारिका के बीच युद्ध को दर्शाती है।<ref name=":0" /> यह केरल में मलाया समुदाय द्वारा की जाने वाली एक लोक कला है। लोग भूत-प्रेत भगाने और प्रजनन क्षमता बढ़ाने के लिए इस अनुष्ठानिक नृत्य का आयोजन करते थे।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/obscurity-to-applause/article5534580.ece|title=Obscurity to applause|date=2014-01-03|work=The Hindu|access-date=2026-03-29|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> यह केरल में पनार समुदाय द्वारा भी की जाती है। इस रस्म के हिस्से के रूप में मुर्गे को मारकर उसका खून छिड़कने की रस्म भी निभाई जाती है।<ref>{{Cite web|url=https://www.natyasutraonline.com/picture-gallery/kerala-folk-art-forms/ninabali|title=Ninabali is a ritual art form to ward off evils|website=Natyasutraonline|language=en|access-date=2026-03-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archives.mathrubhumi.com/books/excerpts/manthrika-vinjanam-book-by-dr-m-vishnu-nampoothiri-2037a8ab|title='മരണം വരെ സംഭവിക്കാവുന്ന ക്ഷുദ്രകര്‍മവിധികള്‍ ഉണ്ട് മാരണത്തില്‍'|date=2019-01-12|website=@mathrubhumi|language=en|access-date=2026-03-29}}</ref> ==समारोह== साफ किए गए आंगन में एक सजा हुआ पंडाल बनाया जाता है। पंडाल के खंभों पर भारतीय डेविल ट्री (एल्स्टोनिया स्कॉलरिस) और स्ट्राइकिन ट्री की शाखाएँ और केले का एक गुच्छा बाँधा जाता है। केले के पत्ते पर पोहा (चावल), मुरमुरे, गुड़, कच्चा नारियल, शहद, शराब, नारियल आदि रखे जाते हैं। घर के सामने, थुकालुझिचिल नामक समारोह शुरू होता है। इसकी विशेषता मलाया महिलाओं द्वारा चेंडा, अरिपारा और एलाथलम जैसे पारंपरिक वाद्ययंत्रों की संगति में गाया जाने वाला गीत है। दिन भर चलने वाले थुकालुझिचिल के बाद, शाम को निनाबली शुरू होती है। कलाकार, नर्तक और गायक मंच की ओर मुख करके प्रणाम करते हैं। इस समारोह को गुरु पूजा (शाब्दिक अर्थ है गुरु की पूजा) के रूप में जाना जाता है। संगीत वाद्ययंत्रों के साथ निनाबली समारोह की घोषणा की जाती है। इसके लिए चेंडा, अरिपारा और एलाथलम का उपयोग किया जाता है। इस समय दारिकन के शरीर पर, जिस पर नीनाम (हल्दी और चूने को मिलाकर बना लाल द्रव, जो रक्त का प्रतीक है) लगा हुआ है, पॉपकॉर्न लगाया जाने लगता है। चेंडा की मधुर ध्वनि के बीच, अपने सामने पर्दा पकड़े और दोनों ओर लोगों से घिरे दारिकन चिल्लाते हुए प्रवेश करते हैं। नीलाविलक्कू की मंद रोशनी में दारिकन का भयानक रूप दर्शकों को भयभीत कर देता है। चेंडा और इलाथलम की ध्वनि बंद होते ही, दारिकन पर्दा बदलकर विशेष मुद्राओं के साथ नीनाबली क्षेत्र में प्रवेश करते हैं। दारिकन हाथ में अग्नि लिए चारों दिशाओं में देखते हुए पूजा शुरू करते हैं। वाद्य संगीत फिर से शुरू होता है और जब यह अपने चरम पर पहुँचता है, तो दारिकन समारोह स्थल के मुख्य द्वार से अंदर जाते हैं और क्रोधित होकर वापस आते हैं और कुछ कदम और मुद्राएँ बनाकर फिर से पूजा शुरू करते हैं। दारिकन, कलरिप्पयट्टू के चरणों की याद दिलाते हुए, हर दिशा में कदम बढ़ाते हुए और मुद्राओं को प्रदर्शित करते हुए, काली को युद्ध के लिए आमंत्रित करता है। दारिकन का प्रदर्शन एक घंटे में समाप्त हो जाएगा। ==वेशभूषा== दारिकन का पूरा शरीर नीनाम (हल्दी और चूने का मिश्रण) से लिपटा हुआ है और उस पर पॉपकॉर्न छिड़के हुए हैं। तीन मीटर लंबा सूती कपड़ा सिर के पीछे धनुष की तरह बंधा हुआ है। पॉपकॉर्न चेचक का प्रतीक है। दारिकन के मुंह में धातु के नुकीले दांत भी हैं। काली का रूप कथकली की महिला किरदार से मिलता-जुलता है। वह पदकों से सजी लाल पोशाक पहनती है और 'मोलमार' नामक छाती का आभूषण धारण करती है। यह कमर के चारों ओर बंधा होता है और इसके ऊपर लाल रेशमी वस्त्र पहना जाता है। काली के हाथ में तलवार भी है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[Category:हिंदू अनुष्ठान]] [[Category:अनुष्ठानिक नृत्य]] 4vo6y3w8kuvo8izuja5pq7bhij34hn5 6534330 6534327 2026-03-29T14:33:09Z Surajkumar9931 853179 6534330 wikitext text/x-wiki {{short description|भारतीय लोक नृत्य}} {{Infobox dance |name=निनाबली |image= |alt= |caption= |native_name= നിണബലി (मलयालम) |etymology= |genre= धार्मिक संस्कार |signature= |instruments=[[चेंडा]], [[एलाथलम]] |inventor= |year= |origin=केरल, भारत }} '''नीनाबली''' एक अनुष्ठानिक प्रदर्शन कला है जो भारत के उत्तरी [[केरल]] राज्य के [[कन्नूर]] और कोझिकोड जिलों में लोकप्रिय है। यह मलाया समुदाय द्वारा किया जाने वाला एक लोक कला रूप है। यह कला रूप, जो हिंदू धर्म में भूत-प्रेत भगाने की रस्मों के हिस्से के रूप में घरों में किया जाता है, भद्रकाली और असुर दारिका के बीच युद्ध को दर्शाता है। ==अवलोकन== यह लोक कला शैली मुख्य रूप से उत्तरी केरल के कन्नूर और कोझिकोड जिलों में लोकप्रिय है।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.deshabhimani.com/special/weekend/725897|title=നിണബലി|website=Deshabhimani|language=en|access-date=2026-03-29}}</ref> यह कला शैली, जो हिंदू भूत-प्रेत भगाने की रस्मों के हिस्से के रूप में घरों में की जाती है, हिंदू देवी भद्रकाली और असुर दारिका के बीच युद्ध को दर्शाती है।<ref name=":0" /> यह केरल में मलाया समुदाय द्वारा की जाने वाली एक लोक कला है। लोग भूत-प्रेत भगाने और प्रजनन क्षमता बढ़ाने के लिए इस अनुष्ठानिक नृत्य का आयोजन करते थे।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/obscurity-to-applause/article5534580.ece|title=Obscurity to applause|date=2014-01-03|work=The Hindu|access-date=2026-03-29|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> यह केरल में पनार समुदाय द्वारा भी की जाती है। इस रस्म के हिस्से के रूप में मुर्गे को मारकर उसका खून छिड़कने की रस्म भी निभाई जाती है।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.natyasutraonline.com/picture-gallery/kerala-folk-art-forms/ninabali|title=Ninabali is a ritual art form to ward off evils|website=Natyasutraonline|language=en|access-date=2026-03-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archives.mathrubhumi.com/books/excerpts/manthrika-vinjanam-book-by-dr-m-vishnu-nampoothiri-2037a8ab|title='മരണം വരെ സംഭവിക്കാവുന്ന ക്ഷുദ്രകര്‍മവിധികള്‍ ഉണ്ട് മാരണത്തില്‍'|date=2019-01-12|website=@mathrubhumi|language=en|access-date=2026-03-29}}</ref> ==समारोह== साफ किए गए आंगन में एक सजा हुआ पंडाल बनाया जाता है। पंडाल के खंभों पर भारतीय डेविल ट्री (एल्स्टोनिया स्कॉलरिस) और स्ट्राइकिन ट्री की शाखाएँ और केले का एक गुच्छा बाँधा जाता है। केले के पत्ते पर पोहा (चावल), मुरमुरे, गुड़, कच्चा नारियल, शहद, शराब, नारियल आदि रखे जाते हैं। घर के सामने, थुकालुझिचिल नामक समारोह शुरू होता है। इसकी विशेषता मलाया महिलाओं द्वारा चेंडा, अरिपारा और एलाथलम जैसे पारंपरिक वाद्ययंत्रों की संगति में गाया जाने वाला गीत है। दिन भर चलने वाले थुकालुझिचिल के बाद, शाम को निनाबली शुरू होती है।<ref name=":0" /> कलाकार, नर्तक और गायक मंच की ओर मुख करके प्रणाम करते हैं। इस समारोह को गुरु पूजा (शाब्दिक अर्थ है गुरु की पूजा) के रूप में जाना जाता है। संगीत वाद्ययंत्रों के साथ निनाबली समारोह की घोषणा की जाती है। इसके लिए चेंडा, अरिपारा और एलाथलम का उपयोग किया जाता है। इस समय दारिकन के शरीर पर, जिस पर नीनाम (हल्दी और चूने को मिलाकर बना लाल द्रव, जो रक्त का प्रतीक है) लगा हुआ है, पॉपकॉर्न लगाया जाने लगता है।<ref name=":0" /> चेंडा की मधुर ध्वनि के बीच, अपने सामने पर्दा पकड़े और दोनों ओर लोगों से घिरे दारिकन चिल्लाते हुए प्रवेश करते हैं। नीलाविलक्कू की मंद रोशनी में दारिकन का भयानक रूप दर्शकों को भयभीत कर देता है। चेंडा और इलाथलम की ध्वनि बंद होते ही, दारिकन पर्दा बदलकर विशेष मुद्राओं के साथ नीनाबली क्षेत्र में प्रवेश करते हैं। दारिकन हाथ में अग्नि लिए चारों दिशाओं में देखते हुए पूजा शुरू करते हैं। वाद्य संगीत फिर से शुरू होता है और जब यह अपने चरम पर पहुँचता है, तो दारिकन समारोह स्थल के मुख्य द्वार से अंदर जाते हैं और क्रोधित होकर वापस आते हैं और कुछ कदम और मुद्राएँ बनाकर फिर से पूजा शुरू करते हैं। दारिकन, कलरिप्पयट्टू के चरणों की याद दिलाते हुए, हर दिशा में कदम बढ़ाते हुए और मुद्राओं को प्रदर्शित करते हुए, काली को युद्ध के लिए आमंत्रित करता है। दारिकन का प्रदर्शन एक घंटे में समाप्त हो जाएगा।<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ==वेशभूषा== दारिकन का पूरा शरीर नीनाम (हल्दी और चूने का मिश्रण) से लिपटा हुआ है और उस पर पॉपकॉर्न छिड़के हुए हैं। तीन मीटर लंबा सूती कपड़ा सिर के पीछे धनुष की तरह बंधा हुआ है। पॉपकॉर्न चेचक का प्रतीक है। दारिकन के मुंह में धातु के नुकीले दांत भी हैं।<ref name=":0" /> काली का रूप कथकली की महिला किरदार से मिलता-जुलता है। वह पदकों से सजी लाल पोशाक पहनती है और 'मोलमार' नामक छाती का आभूषण धारण करती है। यह कमर के चारों ओर बंधा होता है और इसके ऊपर लाल रेशमी वस्त्र पहना जाता है। काली के हाथ में तलवार भी है।<ref name=":0" /> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[Category:हिंदू अनुष्ठान]] [[Category:अनुष्ठानिक नृत्य]] kiwnorsvflw0nh8xw5mr8iiilc41zy5 साँचा:Islamic months sidebar 10 1610600 6534329 2026-03-29T14:33:00Z The Sorter 845290 नया पृष्ठ: {{sidebar | name = Islamic months sidebar | headingstyle = | contentstyle = text-align:left | heading1 = मास | content1 = #[[मुहर्रम]] #[[सफ़र]] #[[रबी अल-अव्वल]] #[[रबी अल-थानी]] #[[जुमाद अल-अव्वल]] #[[जमाद अल-थानी]] #[[रजब]] #[[शाबान]] #[[रमज़ान]] #[[शव्वाल]] #[[ज़ुल क़ादा]] #ज़ुल... 6534329 wikitext text/x-wiki {{sidebar | name = Islamic months sidebar | headingstyle = | contentstyle = text-align:left | heading1 = मास | content1 = #[[मुहर्रम]] #[[सफ़र]] #[[रबी अल-अव्वल]] #[[रबी अल-थानी]] #[[जुमाद अल-अव्वल]] #[[जमाद अल-थानी]] #[[रजब]] #[[शाबान]] #[[रमज़ान]] #[[शव्वाल]] #[[ज़ुल क़ादा]] #[[ज़ुल हिज्जा]] }}<noinclude> 23w60bwn70yrqofoml04phmhdxh6y66 6534331 6534329 2026-03-29T14:33:12Z The Sorter 845290 6534331 wikitext text/x-wiki {{sidebar | name = Islamic months sidebar | headingstyle = | contentstyle = text-align:left | heading1 = मास | content1 = #[[मुहर्रम]] #[[सफ़र]] #[[रबी अल-अव्वल]] #[[रबी अल-थानी]] #[[जमाद अल-अव्वल]] #[[जमाद अल-थानी]] #[[रजब]] #[[शाबान]] #[[रमज़ान]] #[[शव्वाल]] #[[ज़ुल क़ादा]] #[[ज़ुल हिज्जा]] }}<noinclude> eiwdndssd7ms4haqqvsmoyjgs08ls4e थारवथ अम्मालु अम्मा 0 1610601 6534338 2026-03-29T14:44:09Z Surajkumar9931 853179 नया पृष्ठ: {{Short description|भारतीय लेखक और अनुवादक}} {{Infobox writer | name = थारवथ अम्मालु अम्मा | image =File:Tharavath Ammaluamma.jpg | imagesize = | caption = अम्मालू अम्मा | birth_name = | birth_date = {{birth date|1873|4|26|df=yes}} | birth_place = [[ब्रिटिश भारत]] | nationality = | death_place = {{death date and a... 6534338 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतीय लेखक और अनुवादक}} {{Infobox writer | name = थारवथ अम्मालु अम्मा | image =File:Tharavath Ammaluamma.jpg | imagesize = | caption = अम्मालू अम्मा | birth_name = | birth_date = {{birth date|1873|4|26|df=yes}} | birth_place = [[ब्रिटिश भारत]] | nationality = | death_place = {{death date and age|df=yes|1936|6|6|1873|4|26}} | death_date = | alma_mater = | occupation = अनुवादक, उपन्यासकार | movement = | notableworks = | spouse = | children = | parents = | awards = | influences = | signature = }} '''थरावथ अम्मालु अम्मा''' मलयालम भाषा की [[लेखक|लेखिका]] और [[अनुवादक]] थीं, जिनका जन्म ब्रिटिश भारत के मद्रास प्रेसीडेंसी (वर्तमान [[केरल]], भारत) में हुआ था। उन्होंने संस्कृत और तमिल से मलयालम में कई रचनाओं का अनुवाद किया। अम्मालु अम्मा का 1914 में लिखा उपन्यास 'कमलाभाई अथवा लक्ष्मीविलासथिले कोलापथकम' (कमलाभाई या लक्ष्मीविलासम में हत्या) मलयालम में किसी महिला द्वारा लिखा गया पहला जासूसी उपन्यास था। वह एकमात्र ऐसी लेखिका थीं जिन्हें तत्कालीन कोचीन साम्राज्य के सर्वोच्च साहित्यिक पुरस्कार "साहित्य साखी" से सम्मानित नहीं किया गया था। ==जीवनी== अम्मालू अम्मा का जन्म 26 अप्रैल 1873 को केरल के वर्तमान पलक्कड़ जिले के थारवथ परिवार में था। उनकी माता का नाम थारवथ कुम्मिनीअम्मा था और उनके पिता चिंचमवीटिल शंकरन नायर तहसीलदार थे। थारवथ अम्मालू अम्मा के पूर्वज टीपू सुल्तान के आक्रमण के दौरान मालाबार से पलक्कड़ परली आए थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.mathrubhumi.com/literature/features/tharavath-ammalu-amma-death-anniversary-660323b0|title=തരവത്ത് അമ്മാളു അമ്മ; 1914 ല്‍ ഡിറ്റക്ടീവ് നോവലെഴുതിയ മലയാളി സ്ത്രീ|date=2020-06-06|website=@mathrubhumi|language=en|access-date=2026-03-29}}</ref> उनका एक भाई था, डॉक्टर टी. एम. नायर। उन्हें एक स्थानीय शिक्षक द्वारा अक्षर ज्ञान और प्राथमिक शिक्षा दी गई। इसके साथ ही उन्होंने घर पर संस्कृत और संगीत का भी अध्ययन किया। इसके बाद उन्होंने अपने पिता से गणित और बाद में तमिल भाषा सीखना शुरू किया। वह मलयालम, संस्कृत और तमिल भाषाओं में पारंगत थीं। कोचीन के महाराजा उन्हें "साहित्य साखी" पुरस्कार देने के इच्छुक थे, लेकिन उन्होंने इसे अस्वीकार कर दिया। वह एकमात्र ऐसी लेखिका थीं जिन्हें तत्कालीन कोचीन राज्य के सर्वोच्च साहित्यिक पुरस्कार "साहित्य साखी" से वंचित किया गया था। उनकी मृत्यु 6 जून 1936 को हुई। ==निजी जीवन== अम्मालू अम्मा ने तीन बार विवाह किया। उनका पहला विवाह 15 वर्ष की आयु में हुआ था। उनके पहले पति, जो पुन्नथुर कोविलकम के स्वामी थे, ने दो बच्चों के जन्म के बाद उन्हें छोड़ दिया। अपनी माँ के आग्रह पर, उन्होंने रामपुरम के चिकित्सक कृष्ण वारियर से दूसरी बार विवाह किया। तीन पुत्रियों के जन्म के कुछ समय बाद ही वारियर का निधन हो गया। पहले दो विवाहों से कई संतानें समय-समय पर मर गईं, जिससे केवल दो पुत्रियाँ ही बचीं। उनका तीसरा विवाह वदक्कुमतारा वारियाथ के उन्नीकृष्ण वारियर से हुआ था। ==साहित्यिक जीवन== अम्मालू अम्मा का 1914 का उपन्यास 'कमलाभाई अथवा लक्ष्मीविलासथिले कोलापथकम' (कमलाभाई या लक्ष्मीविलासम में हत्या) मलयालम में किसी महिला द्वारा लिखा गया पहला जासूसी उपन्यास था। अम्मालू अम्मा का यात्रा वृत्तांत 'ओरु तीर्थ यात्रा', जो 1925 में कोझिकोड के नॉर्मन प्रिंटिंग प्रेस द्वारा प्रकाशित हुआ था, उन पवित्र मंदिरों और स्थानों का वर्णन है जहाँ उन्होंने 1921 में अपने भाई टी. एम. नायर के पार्थिव शरीर के साथ वाराणसी की यात्रा की थी। उनकी अन्य मौलिक रचनाएँ हैं चंद्रिका, बालबोधिनी, कृष्ण भक्ति, कोमलवल्ली (2 खंड), भक्तमलयिले चेउकथकल (भक्तमाला की लघु कथाएँ) आदि। इनमें से कुछ अतीत में पाठ्यपुस्तकें रही हैं। अनुवादक के रूप में उन्होंने संस्कृत, तमिल और अंग्रेजी भाषाओं की कई रचनाओं को मलयालम में अनुवादित किया। वह बौद्ध धर्म की अनुयायी थीं, और बुद्ध की जीवनी, 'द लाइट ऑफ एशिया', का उन्होंने मलयालम में 'बुद्ध गाथा' के रूप में अनुवाद किया था। उन्होंने 'सर्व वेदांत सिद्धांत सार संग्रहम्' और 'शिव भक्त विलासम' जैसी संस्कृत रचनाओं का भी मलयालम में अनुवाद किया। 1912 में प्रकाशित 'कृष्ण भक्ति चंद्रिका' एक संस्कृत लघु नाटक का अनुवाद है। 1907 में प्रकाशित 'भक्तमाला' (3 खंड) इसी नाम की संस्कृत रचना का अनुवाद है। कुंभकोणम शंकराचार्यस्वामी के शिष्यों के अनुरोध पर 1928 में तमिल रचना 'श्री शंकरविजयम्' का मलयालम में अनुवाद किया गया था। 1911 में प्रकाशित 'लीला' एक तमिल उपन्यास का अनुवाद है। अम्मालू अम्मा ने 1929 और 1930 में राज्य स्तरीय साहित्यिक संगठन साहित्य परिषद की बैठकों की अध्यक्षता की। ==सक्रियता== अम्मालू अम्मा ने त्रावणकोर के इतिहास में अपना नाम दर्ज कराया, जब उन्होंने स्वदेशाभिमानी रामकृष्ण पिल्लई और उनके परिवार को शरण दी, जब पिल्लई को त्रावणकोर के तत्कालीन राजा श्री मूलम थिरुनाल द्वारा त्रावणकोर से निर्वासित कर दिया गया था। अम्मालू अम्मा, जो एक नारीवादी और महिला समतावादी भी थीं, ने महिलाओं से साहित्यिक रुचि को पुरुषों के बराबर या उससे भी अधिक महत्व देने का आह्वान किया। एक बार, लक्ष्मी बाई पत्रिका में प्रकाशित स्त्रीकालुदे साहित्यवासना (महिलाओं की साहित्यिक रुचि) पर एक निबंध में, उन्होंने लिखा, "मैं जानती हूँ कि कुछ लोग इस बात पर संदेह करते हैं कि महिलाओं में साहित्य के प्रति रुचि होती है। लेकिन मैं कहूँगी कि साहित्य का सार प्रत्येक महिला में निहित है।" ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[Category:पलक्कड़ के लेखक]] [[Category:भारतीय महिला उपन्यासकार]] [[Category:मलयालम भाषा के उपन्यासकार]] tsbeoa7avzc7h8prioni8ykuuakldm1 6534341 6534338 2026-03-29T14:50:29Z Surajkumar9931 853179 6534341 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतीय लेखक और अनुवादक}} {{Infobox writer | name = थारवथ अम्मालु अम्मा | image =File:Tharavath Ammaluamma.jpg | imagesize = | caption = अम्मालू अम्मा | birth_name = | birth_date = {{birth date|1873|4|26|df=yes}} | birth_place = [[ब्रिटिश भारत]] | nationality = | death_place = {{death date and age|df=yes|1936|6|6|1873|4|26}} | death_date = | alma_mater = | occupation = अनुवादक, उपन्यासकार | movement = | notableworks = | spouse = | children = | parents = | awards = | influences = | signature = }} '''थरावथ अम्मालु अम्मा''' मलयालम भाषा की [[लेखक|लेखिका]] और [[अनुवादक]] थीं, जिनका जन्म ब्रिटिश भारत के मद्रास प्रेसीडेंसी (वर्तमान [[केरल]], भारत) में हुआ था। उन्होंने संस्कृत और तमिल से मलयालम में कई रचनाओं का अनुवाद किया। अम्मालु अम्मा का 1914 में लिखा उपन्यास 'कमलाभाई अथवा लक्ष्मीविलासथिले कोलापथकम' (कमलाभाई या लक्ष्मीविलासम में हत्या) मलयालम में किसी महिला द्वारा लिखा गया पहला जासूसी उपन्यास था। वह एकमात्र ऐसी लेखिका थीं जिन्हें तत्कालीन कोचीन साम्राज्य के सर्वोच्च साहित्यिक पुरस्कार "साहित्य साखी" से सम्मानित नहीं किया गया था। ==जीवनी== अम्मालू अम्मा का जन्म 26 अप्रैल 1873 को केरल के वर्तमान [[पालक्काड़ ज़िला|पलक्कड़]] जिले के थारवथ परिवार में था। उनकी माता का नाम थारवथ कुम्मिनीअम्मा था और उनके पिता चिंचमवीटिल शंकरन नायर तहसीलदार थे। थारवथ अम्मालू अम्मा के पूर्वज टीपू सुल्तान के आक्रमण के दौरान मालाबार से पलक्कड़ परली आए थे।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.mathrubhumi.com/literature/features/tharavath-ammalu-amma-death-anniversary-660323b0|title=തരവത്ത് അമ്മാളു അമ്മ; 1914 ല്‍ ഡിറ്റക്ടീവ് നോവലെഴുതിയ മലയാളി സ്ത്രീ|date=2020-06-06|website=@mathrubhumi|language=en|access-date=2026-03-29}}</ref> उनका एक भाई था, डॉक्टर टी. एम. नायर।उन्हें एक स्थानीय शिक्षक द्वारा अक्षर ज्ञान और प्राथमिक शिक्षा दी गई। इसके साथ ही उन्होंने घर पर [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] और संगीत का भी अध्ययन किया। इसके बाद उन्होंने अपने पिता से गणित और बाद में तमिल भाषा सीखना शुरू किया। वह मलयालम, संस्कृत और तमिल भाषाओं में पारंगत थीं। कोचीन के महाराजा उन्हें "साहित्य साखी" पुरस्कार देने के इच्छुक थे, लेकिन उन्होंने इसे अस्वीकार कर दिया। वह एकमात्र ऐसी लेखिका थीं जिन्हें तत्कालीन कोचीन राज्य के सर्वोच्च साहित्यिक पुरस्कार "साहित्य साखी" से वंचित किया गया था।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://anweshanam.com/682622/digambara-memoirs-ammalu-amma-refuses-to-buy-sahityasakhi/|title=ദിഗംബര സ്മരണകൾ; "സാഹിത്യസഖി" വാങ്ങാൻ കൂട്ടാക്കാത്ത തരവത്ത് അമ്മാളു അമ്മ; എം.രാജീവ് കുമാർ|last=Desk|first=Web|date=2021-09-24|website=Anweshanam|language=ml-IN|access-date=2026-03-29}}</ref> उनकी मृत्यु 6 जून 1936 को हुई। ==निजी जीवन== अम्मालू अम्मा ने तीन बार विवाह किया। उनका पहला विवाह 15 वर्ष की आयु में हुआ था। उनके पहले पति, जो पुन्नथुर कोविलकम के स्वामी थे, ने दो बच्चों के जन्म के बाद उन्हें छोड़ दिया। अपनी माँ के आग्रह पर, उन्होंने रामपुरम के [[चिकित्सक]] कृष्ण वारियर से दूसरी बार विवाह किया। तीन पुत्रियों के जन्म के कुछ समय बाद ही वारियर का निधन हो गया। पहले दो विवाहों से कई संतानें समय-समय पर मर गईं, जिससे केवल दो पुत्रियाँ ही बचीं। उनका तीसरा विवाह वदक्कुमतारा वारियाथ के उन्नीकृष्ण वारियर से हुआ था।<ref>{{Cite web|url=https://anweshanam.com/682622/digambara-memoirs-ammalu-amma-refuses-to-buy-sahityasakhi/|title=ദിഗംബര സ്മരണകൾ; "സാഹിത്യസഖി" വാങ്ങാൻ കൂട്ടാക്കാത്ത തരവത്ത് അമ്മാളു അമ്മ; എം.രാജീവ് കുമാർ|last=Desk|first=Web|date=2021-09-24|website=Anweshanam|language=ml-IN|access-date=2026-03-29}}</ref> ==साहित्यिक जीवन== अम्मालू अम्मा का 1914 का उपन्यास 'कमलाभाई अथवा लक्ष्मीविलासथिले कोलापथकम' (कमलाभाई या लक्ष्मीविलासम में हत्या) मलयालम में किसी महिला द्वारा लिखा गया पहला जासूसी उपन्यास था। अम्मालू अम्मा का यात्रा वृत्तांत 'ओरु तीर्थ यात्रा', जो 1925 में कोझिकोड के नॉर्मन प्रिंटिंग प्रेस द्वारा प्रकाशित हुआ था, उन पवित्र मंदिरों और स्थानों का वर्णन है जहाँ उन्होंने 1921 में अपने भाई टी. एम. नायर के पार्थिव शरीर के साथ वाराणसी की यात्रा की थी। उनकी अन्य मौलिक रचनाएँ हैं चंद्रिका, बालबोधिनी, कृष्ण भक्ति, कोमलवल्ली (2 खंड), भक्तमलयिले चेउकथकल (भक्तमाला की लघु कथाएँ) आदि। इनमें से कुछ अतीत में पाठ्यपुस्तकें रही हैं।<ref>{{Cite web|url=https://keralaliterature.com/books/ammalu-amma-%E0%B4%92%E0%B4%B0%E0%B5%81-%E0%B4%A4%E0%B5%80%E0%B4%B0%E0%B5%8D%E2%80%8D%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%A5%E0%B4%AF%E0%B4%BE%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0/|title=ഒരു തീര്‍ത്ഥയാത്ര|last=admin|website=Keralaliterature.com|language=en-US|access-date=2026-03-29}}</ref> अनुवादक के रूप में उन्होंने संस्कृत, तमिल और [[अंग्रेजी]] भाषाओं की कई रचनाओं को मलयालम में अनुवादित किया। वह बौद्ध धर्म की अनुयायी थीं, और बुद्ध की जीवनी, 'द लाइट ऑफ एशिया', का उन्होंने मलयालम में 'बुद्ध गाथा' के रूप में अनुवाद किया था। उन्होंने 'सर्व वेदांत सिद्धांत सार संग्रहम्' और 'शिव भक्त विलासम' जैसी संस्कृत रचनाओं का भी मलयालम में अनुवाद किया। 1912 में प्रकाशित 'कृष्ण भक्ति चंद्रिका' एक संस्कृत लघु नाटक का अनुवाद है। 1907 में प्रकाशित 'भक्तमाला' (3 खंड) इसी नाम की संस्कृत रचना का अनुवाद है। कुंभकोणम शंकराचार्यस्वामी के शिष्यों के अनुरोध पर 1928 में तमिल रचना 'श्री शंकरविजयम्' का मलयालम में अनुवाद किया गया था। 1911 में प्रकाशित 'लीला' एक तमिल उपन्यास का अनुवाद है। अम्मालू अम्मा ने 1929 और 1930 में राज्य स्तरीय साहित्यिक संगठन साहित्य परिषद की बैठकों की अध्यक्षता की।<ref name=":0" /> ==सक्रियता== अम्मालू अम्मा ने त्रावणकोर के इतिहास में अपना नाम दर्ज कराया, जब उन्होंने स्वदेशाभिमानी रामकृष्ण पिल्लई और उनके परिवार को शरण दी, जब पिल्लई को त्रावणकोर के तत्कालीन राजा श्री मूलम थिरुनाल द्वारा त्रावणकोर से निर्वासित कर दिया गया था।<ref name=":1" /> अम्मालू अम्मा, जो एक नारीवादी और महिला समतावादी भी थीं, ने महिलाओं से साहित्यिक रुचि को पुरुषों के बराबर या उससे भी अधिक महत्व देने का आह्वान किया। एक बार, लक्ष्मी बाई पत्रिका में प्रकाशित स्त्रीकालुदे साहित्यवासना (महिलाओं की साहित्यिक रुचि) पर एक निबंध में, उन्होंने लिखा, "मैं जानती हूँ कि कुछ लोग इस बात पर संदेह करते हैं कि महिलाओं में साहित्य के प्रति रुचि होती है। लेकिन मैं कहूँगी कि साहित्य का सार प्रत्येक महिला में निहित है।"<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/features/specials/international-women-s-day-reminiscing-first-gen-feminist-writers-from-kerala-44f17aae|title=International Women's Day: Reminiscing first-gen of feminist writers from Kerala|date=2022-03-07|website=@mathrubhumi|language=en|access-date=2026-03-29}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[Category:पलक्कड़ के लेखक]] [[Category:भारतीय महिला उपन्यासकार]] [[Category:मलयालम भाषा के उपन्यासकार]] 9fq5vxduijg1hm1vfjzoeu8xffx9jwv चोझिकाली 0 1610602 6534344 2026-03-29T15:00:55Z Surajkumar9931 853179 नया पृष्ठ: {{short description|भारतीय लोक नृत्य}} {{Infobox dance | name = चोझिकाली | image = File:ചോഴികളിക്കുന്നകുട്ടികൾ.JPG | alt = | caption = बच्चे चोझिकली नृत्य प्रस्तुत कर रहे हैं | native_name = ചോഴികളി (मलयालम) | etymology = | genre = भार... 6534344 wikitext text/x-wiki {{short description|भारतीय लोक नृत्य}} {{Infobox dance | name = चोझिकाली | image = File:ചോഴികളിക്കുന്നകുട്ടികൾ.JPG | alt = | caption = बच्चे चोझिकली नृत्य प्रस्तुत कर रहे हैं | native_name = ചോഴികളി (मलयालम) | etymology = | genre = भारतीय लोक नृत्य | signature = | instruments = [[चेंडा]], [[एलाथलम]] | inventor = | year = | origin = केरल, भारत }} '''चोझीकली''', जिसे चोझी काली भी कहा जाता है, भारत के मध्य [[केरल]] में लोकप्रिय एक लोक नृत्य है। चोझिकली दो प्रकार की होती है: तिरुवथिराचोझी और कुदाचोझी। यह केरल के [[पालक्काड़ ज़िला|पलक्कड़]] और त्रिशूर जिलों में [[सनातन धर्म|हिंदू]] समुदाय द्वारा किया जाता है। ==सिंहावलोकन== चोझिकली एक लोक नृत्य है जो मध्य केरल में मुख्य रूप से वल्लुवनाद क्षेत्र में लोकप्रिय है। चोझिकली दो प्रकार की होती है: तिरुवथिराचोझी और कुदाचोझी।<ref>{{Cite news|url=http://www.keralaculture.org/malayalam/chozhi-kali/646|title=ചോഴിക്കളി {{!}} Chozhikali|access-date=2026-03-29|language=ml}}</ref> चोझिकली वर्तमान पलक्कड़ और त्रिशूर जिलों के हिंदू समुदाय द्वारा किया जाने वाला एक अनुष्ठानिक नृत्य है।<ref>{{Cite web|url=https://www.deshabhimani.com/special/weekend/764585|title=ചോഴികളി|website=Deshabhimani|language=en|access-date=2026-03-29}}</ref> ==तिरुवतिराचोझी== थिरुवथिरा उत्सव के एक भाग के रूप में, थिरुवथिराचोझी, मलयालम महीने धनु (दिसंबर/जनवरी) में मकायिरम और थिरुवथिरा नक्षत्र के दिनों में आधी रात के बाद घर-घर में प्रदर्शन किया जाने वाला एक प्रकार का चोझिकली है। तिरुवथिराचोझी अब ज्यादातर त्रिशूर जिले के थलापिल्ली तालुक और मध्य केरल के पलक्कड़ जिले के ओट्टापलम तालुक में किया जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.deshabhimani.com/special/weekend/764585|title=ചോഴികളി|website=Deshabhimani|language=en|access-date=2026-03-29}}</ref> ==पौराणिक कथा== माना जाता है कि चोझिकली नृत्य पार्वती को प्रसन्न करने के लिए शुरू हुआ था और इसे भगवान शिव के भूतों (राक्षसों) का नृत्य माना जाता है। चोझी का अर्थ है भूत। ऐसा माना जाता है कि भगवान शिव द्वारा कामदेव को जलाने के बाद, दुनिया भर की महिलाएं कैलाश आकर कामदेव के पुनर्जन्म की प्रार्थना करने लगीं, और भगवान शिव ने उनसे कहा कि यदि वे शिव के जन्मदिन, तिरुवथिरा के दिन प्रार्थना करें और व्रत (बिना सोए उपवास) रखें, तो उनका पुनर्जन्म होगा। ऐसा माना जाता है कि चोझिकली के दौरान भगवान शिव के राक्षस घरों में यह देखने के लिए प्रवेश करते हैं कि क्या व्रत रखने वाले रात में सो रहे हैं। चोझिकली से जुड़े कई गीत हैं। चोझी गीत, धनुमसाथिल तिरुवथिरा भगवंते तिरुनालाल्लो में यही कथा कही गई है। ===पोशाक=== चोझी की पोशाक सूखे केले के पत्तों और अन्य सूखे पत्तों से बनी होती है जिन्हें उनके शरीर पर बांधा जाता है। आमतौर पर, बच्चे चोझी की पोशाक पहनते हैं। दस से अधिक पूरे केले के पत्तों को काटकर एक साथ बांधकर टोपी की तरह सिर पर रखा जाता है और शेष भाग को शरीर से बांधकर स्थिर किया जाता है। चेहरे पर लगे पत्तों को दोनों ओर हटा दिया जाता है और सुपारी के डंठल का मुखौटा लगाया जाता है, इसके बाद केले की कोंपलों को हाथों और पैरों के चारों ओर बांध दिया जाता है। माथे से दो सींग निकले हो सकते हैं। चोझी के अलावा, यम, चित्रगुप्त और मुथी या मुथियम्मा जैसे पात्र भी होते हैं। उनके चेहरे सुपारी के डंठल से बने कोयले से चित्रित मुखौटे से ढके होते हैं। चोझीकली में चेंडा और इलाथलम पृष्ठभूमि वाद्य यंत्र हैं। इसमें यम और चित्रगुप्त मुथी को परलोक ले जाने का प्रयास करते हैं और मुथी उससे बच निकलती है। मुथी के गीत के बाद यम के साथ संवाद होते हैं। चोझीकली के गीत अधिकतर रामायण और महाभारत की कहानियों से संबंधित होते हैं, इनके अलावा लोकगीत भी होते हैं। प्रदर्शन समाप्त होने के बाद परिवार समूह को चावल, फल, पानी, कपड़े और दक्षिणा (धन) देकर करेगा। ==आधुनिक परिभाषा== चोझिकली में प्रयुक्त छाता और झाड़ू शक्ति के प्रतीक हैं। चोझिकली को अब एक अधीनस्थ कला के रूप में परिभाषित किया जाता है जो सामंती काल में अनुभव की गई असमानताओं की दुनिया को व्यंग्यात्मक रूप से पुन: प्रस्तुत करती है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[Category:अनुष्ठानिक नृत्य]] [[Category:केरल के नृत्य]] ez4szog1mutcmkppx0aoos8an3482ad 6534345 6534344 2026-03-29T15:03:02Z Surajkumar9931 853179 6534345 wikitext text/x-wiki {{short description|भारतीय लोक नृत्य}} {{Infobox dance | name = चोझिकाली | image = File:ചോഴികളിക്കുന്നകുട്ടികൾ.JPG | alt = | caption = बच्चे चोझिकली नृत्य प्रस्तुत कर रहे हैं | native_name = ചോഴികളി (मलयालम) | etymology = | genre = भारतीय लोक नृत्य | signature = | instruments = [[चेंडा]], [[एलाथलम]] | inventor = | year = | origin = केरल, भारत }} '''चोझीकली''', जिसे चोझी काली भी कहा जाता है, भारत के मध्य [[केरल]] में लोकप्रिय एक लोक नृत्य है। चोझिकली दो प्रकार की होती है: तिरुवथिराचोझी और कुदाचोझी। यह केरल के [[पालक्काड़ ज़िला|पलक्कड़]] और त्रिशूर जिलों में [[सनातन धर्म|हिंदू]] समुदाय द्वारा किया जाता है। ==सिंहावलोकन== चोझिकली एक लोक नृत्य है जो मध्य केरल में मुख्य रूप से वल्लुवनाद क्षेत्र में लोकप्रिय है। चोझिकली दो प्रकार की होती है: तिरुवथिराचोझी और कुदाचोझी।<ref>{{Cite news|url=http://www.keralaculture.org/malayalam/chozhi-kali/646|title=ചോഴിക്കളി {{!}} Chozhikali|access-date=2026-03-29|language=ml}}</ref> चोझिकली वर्तमान पलक्कड़ और त्रिशूर जिलों के हिंदू समुदाय द्वारा किया जाने वाला एक अनुष्ठानिक नृत्य है।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.deshabhimani.com/special/weekend/764585|title=ചോഴികളി|website=Deshabhimani|language=en|access-date=2026-03-29}}</ref> ==तिरुवतिराचोझी== थिरुवथिरा उत्सव के एक भाग के रूप में, थिरुवथिराचोझी, मलयालम महीने धनु (दिसंबर/जनवरी) में मकायिरम और थिरुवथिरा नक्षत्र के दिनों में आधी रात के बाद घर-घर में प्रदर्शन किया जाने वाला एक प्रकार का चोझिकली है। तिरुवथिराचोझी अब ज्यादातर त्रिशूर जिले के थलापिल्ली तालुक और मध्य केरल के पलक्कड़ जिले के ओट्टापलम तालुक में किया जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.deshabhimani.com/special/weekend/764585|title=ചോഴികളി|website=Deshabhimani|language=en|access-date=2026-03-29}}</ref> ==पौराणिक कथा== माना जाता है कि चोझिकली नृत्य पार्वती को प्रसन्न करने के लिए शुरू हुआ था और इसे भगवान शिव के भूतों (राक्षसों) का नृत्य माना जाता है। चोझी का अर्थ है भूत। ऐसा माना जाता है कि भगवान शिव द्वारा कामदेव को जलाने के बाद, दुनिया भर की महिलाएं कैलाश आकर कामदेव के पुनर्जन्म की प्रार्थना करने लगीं, और भगवान शिव ने उनसे कहा कि यदि वे शिव के जन्मदिन, तिरुवथिरा के दिन प्रार्थना करें और व्रत (बिना सोए उपवास) रखें, तो उनका पुनर्जन्म होगा।<ref name=":0" /> ऐसा माना जाता है कि चोझिकली के दौरान भगवान शिव के राक्षस घरों में यह देखने के लिए प्रवेश करते हैं कि क्या व्रत रखने वाले रात में सो रहे हैं। चोझिकली से जुड़े कई गीत हैं। चोझी गीत, धनुमसाथिल तिरुवथिरा भगवंते तिरुनालाल्लो में यही कथा कही गई है।<ref name=":0" /> ===पोशाक=== चोझी की पोशाक सूखे केले के पत्तों और अन्य सूखे पत्तों से बनी होती है जिन्हें उनके शरीर पर बांधा जाता है। आमतौर पर, बच्चे चोझी की पोशाक पहनते हैं। दस से अधिक पूरे केले के पत्तों को काटकर एक साथ बांधकर टोपी की तरह सिर पर रखा जाता है और शेष भाग को शरीर से बांधकर स्थिर किया जाता है। चेहरे पर लगे पत्तों को दोनों ओर हटा दिया जाता है और सुपारी के डंठल का मुखौटा लगाया जाता है, इसके बाद केले की कोंपलों को हाथों और पैरों के चारों ओर बांध दिया जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://artkerala.weebly.com/chozhi-kali.html|title=Chozhi Kali - Kerala's 64 Art Forms|website=artkerala.weebly.com|access-date=2026-03-29}}</ref> माथे से दो सींग निकले हो सकते हैं। चोझी के अलावा, यम, चित्रगुप्त और मुथी या मुथियम्मा जैसे पात्र भी होते हैं। उनके चेहरे सुपारी के डंठल से बने कोयले से चित्रित मुखौटे से ढके होते हैं। चोझीकली में चेंडा और इलाथलम पृष्ठभूमि वाद्य यंत्र हैं। इसमें यम और चित्रगुप्त मुथी को परलोक ले जाने का प्रयास करते हैं और मुथी उससे बच निकलती है। मुथी के गीत के बाद यम के साथ संवाद होते हैं। चोझीकली के गीत अधिकतर रामायण और महाभारत की कहानियों से संबंधित होते हैं, इनके अलावा लोकगीत भी होते हैं। प्रदर्शन समाप्त होने के बाद परिवार समूह को चावल, फल, पानी, कपड़े और दक्षिणा (धन) देकर करेगा।<ref name=":0" /> ==आधुनिक परिभाषा== चोझिकली में प्रयुक्त छाता और झाड़ू शक्ति के प्रतीक हैं। चोझिकली को अब एक अधीनस्थ कला के रूप में परिभाषित किया जाता है जो सामंती काल में अनुभव की गई असमानताओं की दुनिया को व्यंग्यात्मक रूप से पुन: प्रस्तुत करती है।<ref name=":0" /> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[Category:अनुष्ठानिक नृत्य]] [[Category:केरल के नृत्य]] ms9n15qzxmmyrlbv5pgaz31nnag7x5o 6534347 6534345 2026-03-29T15:03:58Z Surajkumar9931 853179 6534347 wikitext text/x-wiki {{short description|भारतीय लोक नृत्य}} {{Infobox dance | name = चोझिकाली | image = File:ചോഴികളിക്കുന്നകുട്ടികൾ.JPG | alt = | caption = बच्चे चोझिकली नृत्य प्रस्तुत कर रहे हैं | native_name = ചോഴികളി (मलयालम) | etymology = | genre = भारतीय लोक नृत्य | signature = | instruments = [[चेंडा]], [[एलाथलम]] | inventor = | year = | origin = केरल, भारत }} '''चोझीकली''', जिसे चोझी काली भी कहा जाता है, भारत के मध्य [[केरल]] में लोकप्रिय एक लोक नृत्य है। चोझिकली दो प्रकार की होती है: तिरुवथिराचोझी और कुदाचोझी। यह केरल के [[पालक्काड़ ज़िला|पलक्कड़]] और त्रिशूर जिलों में [[सनातन धर्म|हिंदू]] समुदाय द्वारा किया जाता है। ==सिंहावलोकन== चोझिकली एक लोक नृत्य है जो मध्य केरल में मुख्य रूप से वल्लुवनाद क्षेत्र में लोकप्रिय है। चोझिकली दो प्रकार की होती है: तिरुवथिराचोझी और कुदाचोझी।<ref>{{Cite news|url=http://www.keralaculture.org/malayalam/chozhi-kali/646|title=ചോഴിക്കളി {{!}} Chozhikali|access-date=2026-03-29|language=ml}}</ref> चोझिकली वर्तमान पलक्कड़ और त्रिशूर जिलों के हिंदू समुदाय द्वारा किया जाने वाला एक अनुष्ठानिक नृत्य है।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.deshabhimani.com/special/weekend/764585|title=ചോഴികളി|website=Deshabhimani|language=en|access-date=2026-03-29}}</ref> ==तिरुवतिराचोझी== थिरुवथिरा उत्सव के एक भाग के रूप में, थिरुवथिराचोझी, मलयालम महीने धनु (दिसंबर/जनवरी) में मकायिरम और थिरुवथिरा नक्षत्र के दिनों में आधी रात के बाद घर-घर में प्रदर्शन किया जाने वाला एक प्रकार का चोझिकली है। तिरुवथिराचोझी अब ज्यादातर त्रिशूर जिले के थलापिल्ली तालुक और मध्य केरल के पलक्कड़ जिले के ओट्टापलम तालुक में किया जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.deshabhimani.com/special/weekend/764585|title=ചോഴികളി|website=Deshabhimani|language=en|access-date=2026-03-29}}</ref> ==पौराणिक कथा== माना जाता है कि चोझिकली नृत्य पार्वती को प्रसन्न करने के लिए शुरू हुआ था और इसे भगवान [[शिव]] के भूतों (राक्षसों) का नृत्य माना जाता है। चोझी का अर्थ है भूत। ऐसा माना जाता है कि भगवान शिव द्वारा कामदेव को जलाने के बाद, दुनिया भर की महिलाएं कैलाश आकर कामदेव के पुनर्जन्म की प्रार्थना करने लगीं, और भगवान शिव ने उनसे कहा कि यदि वे शिव के जन्मदिन, तिरुवथिरा के दिन प्रार्थना करें और व्रत (बिना सोए उपवास) रखें, तो उनका पुनर्जन्म होगा।<ref name=":0" /> ऐसा माना जाता है कि चोझिकली के दौरान भगवान शिव के राक्षस घरों में यह देखने के लिए प्रवेश करते हैं कि क्या व्रत रखने वाले रात में सो रहे हैं। चोझिकली से जुड़े कई गीत हैं। चोझी गीत, धनुमसाथिल तिरुवथिरा भगवंते तिरुनालाल्लो में यही कथा कही गई है।<ref name=":0" /> ===पोशाक=== चोझी की पोशाक सूखे केले के पत्तों और अन्य सूखे पत्तों से बनी होती है जिन्हें उनके शरीर पर बांधा जाता है। आमतौर पर, बच्चे चोझी की पोशाक पहनते हैं। दस से अधिक पूरे केले के पत्तों को काटकर एक साथ बांधकर टोपी की तरह सिर पर रखा जाता है और शेष भाग को शरीर से बांधकर स्थिर किया जाता है। चेहरे पर लगे पत्तों को दोनों ओर हटा दिया जाता है और सुपारी के डंठल का मुखौटा लगाया जाता है, इसके बाद केले की कोंपलों को हाथों और पैरों के चारों ओर बांध दिया जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://artkerala.weebly.com/chozhi-kali.html|title=Chozhi Kali - Kerala's 64 Art Forms|website=artkerala.weebly.com|access-date=2026-03-29}}</ref> माथे से दो सींग निकले हो सकते हैं। चोझी के अलावा, यम, चित्रगुप्त और मुथी या मुथियम्मा जैसे पात्र भी होते हैं। उनके चेहरे सुपारी के डंठल से बने कोयले से चित्रित मुखौटे से ढके होते हैं। चोझीकली में चेंडा और इलाथलम पृष्ठभूमि [[वाद्य यन्त्र|वाद्य यंत्र]] हैं। इसमें यम और चित्रगुप्त मुथी को परलोक ले जाने का प्रयास करते हैं और मुथी उससे बच निकलती है। मुथी के गीत के बाद यम के साथ संवाद होते हैं। चोझीकली के गीत अधिकतर रामायण और महाभारत की कहानियों से संबंधित होते हैं, इनके अलावा लोकगीत भी होते हैं। प्रदर्शन समाप्त होने के बाद परिवार समूह को चावल, फल, पानी, कपड़े और दक्षिणा (धन) देकर करेगा।<ref name=":0" /> ==आधुनिक परिभाषा== चोझिकली में प्रयुक्त छाता और झाड़ू शक्ति के प्रतीक हैं। चोझिकली को अब एक अधीनस्थ कला के रूप में परिभाषित किया जाता है जो सामंती काल में अनुभव की गई असमानताओं की दुनिया को व्यंग्यात्मक रूप से पुन: प्रस्तुत करती है।<ref name=":0" /> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[Category:अनुष्ठानिक नृत्य]] [[Category:केरल के नृत्य]] m3qrykssb3uw4cr3ryp80wac3r331bq कलियुट्टु 0 1610603 6534350 2026-03-29T15:13:04Z Surajkumar9931 853179 नया पृष्ठ: {{short description|भारतीय लोक नाटक}} {{Infobox dance |name=कालीयोट्टू |image= File:Kalankaval in Vellayani Devi Temple.jpg |alt= |caption=कलमकवल, [[वेल्लयानी देवी मंदिर]] में कलियुट्टु समारोह का एक हिस्सा |native_name= കാളിയൂട്ട് (मलयालम) |etymology= |genre= Ritual |signature= |instr... 6534350 wikitext text/x-wiki {{short description|भारतीय लोक नाटक}} {{Infobox dance |name=कालीयोट्टू |image= File:Kalankaval in Vellayani Devi Temple.jpg |alt= |caption=कलमकवल, [[वेल्लयानी देवी मंदिर]] में कलियुट्टु समारोह का एक हिस्सा |native_name= കാളിയൂട്ട് (मलयालम) |etymology= |genre= Ritual |signature= |instruments= |inventor= |year= |origin=केरल, भारत }} '''कलियुट्टु''' को काली नाटकम (शाब्दिक अर्थ काली नाटक) के रूप में भी जाना जाता है, यह भारत के दक्षिणी [[केरल]] के [[तिरुवनन्तपुरम|तिरुवनंतपुरम]] और [[कन्याकुमारी|कन्नियाकुमारी]] जिलों में लोकप्रिय एक अनुष्ठानिक प्रदर्शन कला है। यह भद्रकाली और असुर दारिका के बीच युद्ध से संबंधित एक लोक कला है। ऐसा कहा जाता है कि कायमकुलम के खिलाफ लड़ाई जीतने वाले त्रावणकोर के महाराजा मार्तंडवर्मा ने तिरुवनंतपुरम जिले के सरकारदेवी मंदिर में कलियुट्टू की शुरुआत की थी। ==अवलोकन== कलियुट्टु को परानेट के नाम से भी जाना जाता है, यह एक लोक कला है जो मुख्य रूप से तिरुवनंतपुरम और कन्नियाकुमारी जिलों में लोकप्रिय है। यहां काली मंदिरों को मुदीपुरा के नाम से जाना जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.deshabhimani.com/special/weekend/727249|title=ശാർക്കര കാളിയൂട്ട്|website=Deshabhimani|language=en|access-date=2026-03-29}}</ref> मुडीपुरा नाम का अर्थ है वह स्थान जहां भद्रकाली के बाल (मुडी बालों के लिए मलयालम शब्द है और पुरा का अर्थ है घर) रखा जाता है। मुख्य मंदिर जहां कलियुट्टू होता है, वे हैं तिरुवनंतपुरम के पास वेल्लयानी देवी मंदिर और चिरयिनकीझु के पास सरकारा देवी मंदिर, स्थानीय विविधता के साथ कलियुट्टू है। वेल्लयानी मंदिर में कलियुट्टु उत्सव दक्षिण भारत में सबसे लंबे समय तक चलने वाला उत्सव है। यह उत्सव 70 दिनों तक चलता है और तीन साल में एक बार आयोजित किया जाता है। मुदिपुरा में पुजारी जिन्हें 'वाथिस' कहा जाता है, कलियोट्टु में एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाते हैं। भद्रकाली के रूप में सजी वाथी कलमकवल समारोह का प्रदर्शन करेंगी, जो मुख्य कलियुट्टु अनुष्ठान से पहले किया जाता है। कलमकवल और अनियारा केट्टल (सजावट) के बाद, अनुष्ठानिक नाटक का मंचन किया जाता है। कालियोट्टू का अनुष्ठानिक गीत, भद्रकालीथोट्टम, 48 दिनों में गाया जाना है, लेकिन यह त्योहार के दिनों के अनुसार बदलता रहता है। मंदिर के अंदर, मुख्य देवता के सामने बने पंडाल पर बैठकर यह गीत गाया जाता है। कुझितलम, जिसे चिंकी भी कहा जाता है, मुख्य वाद्य यंत्र है। इस अनुष्ठानिक कला रूप में नाटकीय और अनुष्ठानिक तत्व सामंजस्यपूर्ण रूप से एक साथ आते हैं, जो पूरे गाँव को प्रदर्शन में बदल देता है। ==इतिहास== कहा जाता है कि कायमकुलम राज्य से युद्ध में पराजित हुए त्रावणकोर के महाराजा मार्तंडवर्मा और उनके सहायक रामय्यान ने लौटते समय शर्करादेवी मंदिर के सामने स्थित वेदी पर विश्राम किया। उन्होंने युद्ध में विजय के लिए देवी से प्रार्थना की और विजय प्राप्त होने पर मंदिर के सामने कलियौत्तु करने का वचन दिया। कहा जाता है कि मार्तंडवर्मा महाराज ने युद्ध में विजय प्राप्त की और शर्करा मंदिर में कलियौत्तु की शुरुआत की। यह भी कहा जाता है कि मार्तंडवर्मा की माता उमयम्मा रानी ने इस अनुष्ठान को करने का अधिकार पोन्नारा परिवार को दिया था। पहला कलियौत्तु 1749 ईस्वी में हुआ था। एक अन्य मत यह भी है कि कलियौत्तु एक प्राचीन प्रथा थी और राजा मार्तंडवर्मा ने इस विलुप्त हो चुकी प्राचीन प्रथा को पुनः आरंभ किया था। ==धार्मिक संस्कार == ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[Category:हिंदू अनुष्ठान]] [[Category:केरल लोककथा]] [[Category:केरल में रंगमंच]] cx6vsflybeb6vpmw8viy0j7c01xox6h 6534352 6534350 2026-03-29T15:15:32Z Surajkumar9931 853179 6534352 wikitext text/x-wiki {{short description|भारतीय लोक नाटक}} {{Infobox dance |name=कालीयोट्टू |image= File:Kalankaval in Vellayani Devi Temple.jpg |alt= |caption=कलमकवल, [[वेल्लयानी देवी मंदिर]] में कलियुट्टु समारोह का एक हिस्सा |native_name= കാളിയൂട്ട് (मलयालम) |etymology= |genre= Ritual |signature= |instruments= |inventor= |year= |origin=केरल, भारत }} '''कलियुट्टु''' को काली नाटकम (शाब्दिक अर्थ काली नाटक) के रूप में भी जाना जाता है, यह भारत के दक्षिणी [[केरल]] के [[तिरुवनन्तपुरम|तिरुवनंतपुरम]] और [[कन्याकुमारी|कन्नियाकुमारी]] जिलों में लोकप्रिय एक अनुष्ठानिक प्रदर्शन कला है। यह भद्रकाली और असुर दारिका के बीच युद्ध से संबंधित एक लोक कला है। ऐसा कहा जाता है कि कायमकुलम के खिलाफ लड़ाई जीतने वाले त्रावणकोर के महाराजा मार्तंडवर्मा ने तिरुवनंतपुरम जिले के सरकारदेवी मंदिर में कलियुट्टू की शुरुआत की थी। ==अवलोकन== कलियुट्टु को परानेट के नाम से भी जाना जाता है, यह एक लोक कला है जो मुख्य रूप से तिरुवनंतपुरम और कन्नियाकुमारी जिलों में लोकप्रिय है। यहां काली मंदिरों को मुदीपुरा के नाम से जाना जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.deshabhimani.com/special/weekend/727249|title=ശാർക്കര കാളിയൂട്ട്|website=Deshabhimani|language=en|access-date=2026-03-29}}</ref> मुडीपुरा नाम का अर्थ है वह स्थान जहां भद्रकाली के बाल (मुडी बालों के लिए मलयालम शब्द है और पुरा का अर्थ है घर) रखा जाता है। मुख्य मंदिर जहां कलियुट्टू होता है, वे हैं तिरुवनंतपुरम के पास वेल्लयानी देवी मंदिर और चिरयिनकीझु के पास सरकारा देवी मंदिर, स्थानीय विविधता के साथ कलियुट्टू है। वेल्लयानी मंदिर में कलियुट्टु उत्सव दक्षिण भारत में सबसे लंबे समय तक चलने वाला उत्सव है। यह उत्सव 70 दिनों तक चलता है और तीन साल में एक बार आयोजित किया जाता है।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://janamtv.com/80658628/|title=തങ്കത്തിരുമുടിയിൽ ദേവി പുറത്തെഴുന്നെള്ളി: കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും ദൈർഘ്യമേറിയ ഉത്സവമായ വെള്ളായണി കാളിയൂട്ടിനു തുടക്കമായി.|last=വെബ്‌ഡെസ്ക്|first=ജനം|date=2023-02-14|website=Janam TV|language=ml-IN|access-date=2026-03-29}}</ref> मुदिपुरा में पुजारी जिन्हें 'वाथिस' कहा जाता है, कलियोट्टु में एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाते हैं। भद्रकाली के रूप में सजी वाथी कलमकवल समारोह का प्रदर्शन करेंगी, जो मुख्य कलियुट्टु अनुष्ठान से पहले किया जाता है। कलमकवल और अनियारा केट्टल (सजावट) के बाद, अनुष्ठानिक नाटक का मंचन किया जाता है।<ref name=":0" /> कालियोट्टू का अनुष्ठानिक गीत, भद्रकालीथोट्टम, 48 दिनों में गाया जाना है, लेकिन यह त्योहार के दिनों के अनुसार बदलता रहता है। मंदिर के अंदर, मुख्य देवता के सामने बने पंडाल पर बैठकर यह गीत गाया जाता है। कुझितलम, जिसे चिंकी भी कहा जाता है, मुख्य वाद्य यंत्र है। इस अनुष्ठानिक कला रूप में नाटकीय और अनुष्ठानिक तत्व सामंजस्यपूर्ण रूप से एक साथ आते हैं, जो पूरे गाँव को प्रदर्शन में बदल देता है।<ref name=":0" /> ==इतिहास== कहा जाता है कि कायमकुलम राज्य से युद्ध में पराजित हुए त्रावणकोर के महाराजा मार्तंडवर्मा और उनके सहायक रामय्यान ने लौटते समय शर्करादेवी मंदिर के सामने स्थित वेदी पर विश्राम किया। उन्होंने युद्ध में विजय के लिए देवी से प्रार्थना की और विजय प्राप्त होने पर मंदिर के सामने कलियौत्तु करने का वचन दिया। कहा जाता है कि मार्तंडवर्मा महाराज ने युद्ध में विजय प्राप्त की और शर्करा मंदिर में कलियौत्तु की शुरुआत की। यह भी कहा जाता है कि मार्तंडवर्मा की माता उमयम्मा रानी ने इस अनुष्ठान को करने का अधिकार पोन्नारा परिवार को दिया था। पहला कलियौत्तु 1749 ईस्वी में हुआ था।<ref>{{Cite web|url=https://m-malayalam.webdunia.com/spiritual/religion/hindu/0802/28/1080228054_1.htm|title=കാളിയൂട്ട് എന്നാല്‍|website=Webdunia|language=ml|access-date=2026-03-29}}</ref> एक अन्य मत यह भी है कि कलियौत्तु एक प्राचीन प्रथा थी और राजा मार्तंडवर्मा ने इस विलुप्त हो चुकी प्राचीन प्रथा को पुनः आरंभ किया था।<ref>{{Cite web|url=https://janmabhumi.in/2022/03/04/3037126/samskriti/article-on-sharkara-temple/|title=ശാര്‍ക്കര മഹാകാളിക്ക് കാളിയൂട്ട്|last=ഡെസ്ക്|first=എഡിറ്റോറിയൽ|date=2022-03-04|website=Janmabhumi|language=en-US|access-date=2026-03-29}}</ref> ==धार्मिक संस्कार == ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[Category:हिंदू अनुष्ठान]] [[Category:केरल लोककथा]] [[Category:केरल में रंगमंच]] sbvkcay1obnel1eclypqkiicde9ou7t 6534353 6534352 2026-03-29T15:16:08Z Surajkumar9931 853179 6534353 wikitext text/x-wiki {{short description|भारतीय लोक नाटक}} {{Infobox dance |name=कालीयोट्टू |image= File:Kalankaval in Vellayani Devi Temple.jpg |alt= |caption=कलमकवल, [[वेल्लयानी देवी मंदिर]] में कलियुट्टु समारोह का एक हिस्सा |native_name= കാളിയൂട്ട് (मलयालम) |etymology= |genre= Ritual |signature= |instruments= |inventor= |year= |origin=केरल, भारत }} '''कलियुट्टु''' को काली नाटकम (शाब्दिक अर्थ काली नाटक) के रूप में भी जाना जाता है, यह भारत के दक्षिणी [[केरल]] के [[तिरुवनन्तपुरम|तिरुवनंतपुरम]] और [[कन्याकुमारी|कन्नियाकुमारी]] जिलों में लोकप्रिय एक अनुष्ठानिक प्रदर्शन कला है। यह भद्रकाली और असुर दारिका के बीच युद्ध से संबंधित एक लोक कला है। ऐसा कहा जाता है कि कायमकुलम के खिलाफ लड़ाई जीतने वाले त्रावणकोर के महाराजा मार्तंडवर्मा ने तिरुवनंतपुरम जिले के सरकारदेवी मंदिर में कलियुट्टू की शुरुआत की थी। ==अवलोकन== कलियुट्टु को परानेट के नाम से भी जाना जाता है, यह एक लोक कला है जो मुख्य रूप से तिरुवनंतपुरम और कन्नियाकुमारी जिलों में लोकप्रिय है। यहां काली मंदिरों को मुदीपुरा के नाम से जाना जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.deshabhimani.com/special/weekend/727249|title=ശാർക്കര കാളിയൂട്ട്|website=Deshabhimani|language=en|access-date=2026-03-29}}</ref> मुडीपुरा नाम का अर्थ है वह स्थान जहां भद्रकाली के बाल (मुडी बालों के लिए मलयालम शब्द है और पुरा का अर्थ है घर) रखा जाता है। मुख्य मंदिर जहां कलियुट्टू होता है, वे हैं तिरुवनंतपुरम के पास वेल्लयानी देवी मंदिर और चिरयिनकीझु के पास सरकारा देवी मंदिर, स्थानीय विविधता के साथ कलियुट्टू है। वेल्लयानी मंदिर में कलियुट्टु उत्सव दक्षिण भारत में सबसे लंबे समय तक चलने वाला उत्सव है। यह उत्सव 70 दिनों तक चलता है और तीन साल में एक बार आयोजित किया जाता है।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://janamtv.com/80658628/|title=തങ്കത്തിരുമുടിയിൽ ദേവി പുറത്തെഴുന്നെള്ളി: കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും ദൈർഘ്യമേറിയ ഉത്സവമായ വെള്ളായണി കാളിയൂട്ടിനു തുടക്കമായി.|last=വെബ്‌ഡെസ്ക്|first=ജനം|date=2023-02-14|website=Janam TV|language=ml-IN|access-date=2026-03-29}}</ref> मुदिपुरा में पुजारी जिन्हें 'वाथिस' कहा जाता है, कलियोट्टु में एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाते हैं। भद्रकाली के रूप में सजी वाथी कलमकवल समारोह का प्रदर्शन करेंगी, जो मुख्य कलियुट्टु अनुष्ठान से पहले किया जाता है। कलमकवल और अनियारा केट्टल (सजावट) के बाद, अनुष्ठानिक नाटक का मंचन किया जाता है।<ref name=":0" /> कालियोट्टू का अनुष्ठानिक गीत, भद्रकालीथोट्टम, 48 दिनों में गाया जाना है, लेकिन यह त्योहार के दिनों के अनुसार बदलता रहता है। मंदिर के अंदर, मुख्य देवता के सामने बने पंडाल पर बैठकर यह गीत गाया जाता है। कुझितलम, जिसे चिंकी भी कहा जाता है, मुख्य वाद्य यंत्र है। इस अनुष्ठानिक कला रूप में नाटकीय और अनुष्ठानिक तत्व सामंजस्यपूर्ण रूप से एक साथ आते हैं, जो पूरे गाँव को प्रदर्शन में बदल देता है।<ref name=":0" /> ==इतिहास== कहा जाता है कि [[कायमकुलम]] राज्य से युद्ध में पराजित हुए त्रावणकोर के महाराजा मार्तंडवर्मा और उनके सहायक रामय्यान ने लौटते समय शर्करादेवी मंदिर के सामने स्थित वेदी पर विश्राम किया। उन्होंने युद्ध में विजय के लिए देवी से प्रार्थना की और विजय प्राप्त होने पर मंदिर के सामने कलियौत्तु करने का वचन दिया। कहा जाता है कि मार्तंडवर्मा महाराज ने युद्ध में विजय प्राप्त की और शर्करा मंदिर में कलियौत्तु की शुरुआत की। यह भी कहा जाता है कि मार्तंडवर्मा की माता उमयम्मा रानी ने इस अनुष्ठान को करने का अधिकार पोन्नारा परिवार को दिया था। पहला कलियौत्तु 1749 ईस्वी में हुआ था।<ref>{{Cite web|url=https://m-malayalam.webdunia.com/spiritual/religion/hindu/0802/28/1080228054_1.htm|title=കാളിയൂട്ട് എന്നാല്‍|website=Webdunia|language=ml|access-date=2026-03-29}}</ref> एक अन्य मत यह भी है कि कलियौत्तु एक प्राचीन प्रथा थी और राजा मार्तंडवर्मा ने इस विलुप्त हो चुकी प्राचीन प्रथा को पुनः आरंभ किया था।<ref>{{Cite web|url=https://janmabhumi.in/2022/03/04/3037126/samskriti/article-on-sharkara-temple/|title=ശാര്‍ക്കര മഹാകാളിക്ക് കാളിയൂട്ട്|last=ഡെസ്ക്|first=എഡിറ്റോറിയൽ|date=2022-03-04|website=Janmabhumi|language=en-US|access-date=2026-03-29}}</ref> ==धार्मिक संस्कार == ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[Category:हिंदू अनुष्ठान]] [[Category:केरल लोककथा]] [[Category:केरल में रंगमंच]] ec6d4tbqx2l2gw4k63x0gdzhlgq2ylq 6534354 6534353 2026-03-29T15:16:46Z Surajkumar9931 853179 6534354 wikitext text/x-wiki {{short description|भारतीय लोक नाटक}} {{Infobox dance |name=कालीयोट्टू |image= File:Kalankaval in Vellayani Devi Temple.jpg |alt= |caption=कलमकवल, [[वेल्लयानी देवी मंदिर]] में कलियुट्टु समारोह का एक हिस्सा |native_name= കാളിയൂട്ട് (मलयालम) |etymology= |genre= धार्मिक संस्कार |signature= |instruments= |inventor= |year= |origin=केरल, भारत }} '''कलियुट्टु''' को काली नाटकम (शाब्दिक अर्थ काली नाटक) के रूप में भी जाना जाता है, यह भारत के दक्षिणी [[केरल]] के [[तिरुवनन्तपुरम|तिरुवनंतपुरम]] और [[कन्याकुमारी|कन्नियाकुमारी]] जिलों में लोकप्रिय एक अनुष्ठानिक प्रदर्शन कला है। यह भद्रकाली और असुर दारिका के बीच युद्ध से संबंधित एक लोक कला है। ऐसा कहा जाता है कि कायमकुलम के खिलाफ लड़ाई जीतने वाले त्रावणकोर के महाराजा मार्तंडवर्मा ने तिरुवनंतपुरम जिले के सरकारदेवी मंदिर में कलियुट्टू की शुरुआत की थी। ==अवलोकन== कलियुट्टु को परानेट के नाम से भी जाना जाता है, यह एक लोक कला है जो मुख्य रूप से तिरुवनंतपुरम और कन्नियाकुमारी जिलों में लोकप्रिय है। यहां काली मंदिरों को मुदीपुरा के नाम से जाना जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.deshabhimani.com/special/weekend/727249|title=ശാർക്കര കാളിയൂട്ട്|website=Deshabhimani|language=en|access-date=2026-03-29}}</ref> मुडीपुरा नाम का अर्थ है वह स्थान जहां भद्रकाली के बाल (मुडी बालों के लिए मलयालम शब्द है और पुरा का अर्थ है घर) रखा जाता है। मुख्य मंदिर जहां कलियुट्टू होता है, वे हैं तिरुवनंतपुरम के पास वेल्लयानी देवी मंदिर और चिरयिनकीझु के पास सरकारा देवी मंदिर, स्थानीय विविधता के साथ कलियुट्टू है। वेल्लयानी मंदिर में कलियुट्टु उत्सव दक्षिण भारत में सबसे लंबे समय तक चलने वाला उत्सव है। यह उत्सव 70 दिनों तक चलता है और तीन साल में एक बार आयोजित किया जाता है।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://janamtv.com/80658628/|title=തങ്കത്തിരുമുടിയിൽ ദേവി പുറത്തെഴുന്നെള്ളി: കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും ദൈർഘ്യമേറിയ ഉത്സവമായ വെള്ളായണി കാളിയൂട്ടിനു തുടക്കമായി.|last=വെബ്‌ഡെസ്ക്|first=ജനം|date=2023-02-14|website=Janam TV|language=ml-IN|access-date=2026-03-29}}</ref> मुदिपुरा में पुजारी जिन्हें 'वाथिस' कहा जाता है, कलियोट्टु में एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाते हैं। भद्रकाली के रूप में सजी वाथी कलमकवल समारोह का प्रदर्शन करेंगी, जो मुख्य कलियुट्टु अनुष्ठान से पहले किया जाता है। कलमकवल और अनियारा केट्टल (सजावट) के बाद, अनुष्ठानिक नाटक का मंचन किया जाता है।<ref name=":0" /> कालियोट्टू का अनुष्ठानिक गीत, भद्रकालीथोट्टम, 48 दिनों में गाया जाना है, लेकिन यह त्योहार के दिनों के अनुसार बदलता रहता है। मंदिर के अंदर, मुख्य देवता के सामने बने पंडाल पर बैठकर यह गीत गाया जाता है। कुझितलम, जिसे चिंकी भी कहा जाता है, मुख्य वाद्य यंत्र है। इस अनुष्ठानिक कला रूप में नाटकीय और अनुष्ठानिक तत्व सामंजस्यपूर्ण रूप से एक साथ आते हैं, जो पूरे गाँव को प्रदर्शन में बदल देता है।<ref name=":0" /> ==इतिहास== कहा जाता है कि [[कायमकुलम]] राज्य से युद्ध में पराजित हुए त्रावणकोर के महाराजा मार्तंडवर्मा और उनके सहायक रामय्यान ने लौटते समय शर्करादेवी मंदिर के सामने स्थित वेदी पर विश्राम किया। उन्होंने युद्ध में विजय के लिए देवी से प्रार्थना की और विजय प्राप्त होने पर मंदिर के सामने कलियौत्तु करने का वचन दिया। कहा जाता है कि मार्तंडवर्मा महाराज ने युद्ध में विजय प्राप्त की और शर्करा मंदिर में कलियौत्तु की शुरुआत की। यह भी कहा जाता है कि मार्तंडवर्मा की माता उमयम्मा रानी ने इस अनुष्ठान को करने का अधिकार पोन्नारा परिवार को दिया था। पहला कलियौत्तु 1749 ईस्वी में हुआ था।<ref>{{Cite web|url=https://m-malayalam.webdunia.com/spiritual/religion/hindu/0802/28/1080228054_1.htm|title=കാളിയൂട്ട് എന്നാല്‍|website=Webdunia|language=ml|access-date=2026-03-29}}</ref> एक अन्य मत यह भी है कि कलियौत्तु एक प्राचीन प्रथा थी और राजा मार्तंडवर्मा ने इस विलुप्त हो चुकी प्राचीन प्रथा को पुनः आरंभ किया था।<ref>{{Cite web|url=https://janmabhumi.in/2022/03/04/3037126/samskriti/article-on-sharkara-temple/|title=ശാര്‍ക്കര മഹാകാളിക്ക് കാളിയൂട്ട്|last=ഡെസ്ക്|first=എഡിറ്റോറിയൽ|date=2022-03-04|website=Janmabhumi|language=en-US|access-date=2026-03-29}}</ref> ==धार्मिक संस्कार == ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[Category:हिंदू अनुष्ठान]] [[Category:केरल लोककथा]] [[Category:केरल में रंगमंच]] 1j6ke1hipebyvjdhrg0rjrdovgcok5k सदस्य वार्ता:AdhyaEditor 3 1610604 6534360 2026-03-29T15:43:12Z चाहर धर्मेंद्र 703114 सूचना: [[:शास्वत कुमार]] को शीघ्र हटाने का नामांकन 6534360 wikitext text/x-wiki == [[:शास्वत कुमार|शास्वत कुमार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शास्वत कुमार|शास्वत कुमार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 15:43, 29 मार्च 2026 (UTC) dxldqi7hr5h3ugyyxv2ehu3cmlygxc6 विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/गुरु नानक देव जी की उदासियाँ 4 1610606 6534419 2026-03-29T17:07:46Z संजीव कुमार 78022 [[:गुरु नानक देव जी की उदासियाँ]] को हटाने हेतु चर्चा पृष्ठ बनाया जा रहा 6534419 wikitext text/x-wiki === [[:गुरु नानक देव जी की उदासियाँ]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=मार्च 2026}} :{{la|1=गुरु नानक देव जी की उदासियाँ}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|गुरु नानक देव जी की उदासियाँ -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: मूल शोध। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:07, 29 मार्च 2026 (UTC) gt32torljl9lvceol9ft0bs0nlkzewh स्विस वाइन 0 1610607 6534429 2026-03-29T18:32:05Z Dionysos Swiss 917628 Created new article: Swiss wine. 6534429 wikitext text/x-wiki '''स्विस वाइन''' (Swiss wine) का उत्पादन लगभग 15,000 हेक्टेयर अंगूर के बागों में किया जाता है, मुख्य रूप से [[स्विट्जरलैंड]] के पश्चिमी और दक्षिणी हिस्सों में। मुख्य वाइन क्षेत्रों में [[जेनेवा]], [[न्यूशातैल]], [[तिचिनो]], [[वैलिस]] और [[वौद]] के कैंटन शामिल हैं। == इतिहास == स्विट्जरलैंड में वाइन बनाने की परंपरा रोमन साम्राज्य के समय की है। वाइन के बर्तनों की सबसे पुरानी खोज दूसरी शताब्दी ईसा पूर्व की है, जो वैलिस (Valais) क्षेत्र से मिली है। आधुनिक वाइन उद्योग सदियों पुरानी छतों वाले अंगूर के बागों की परंपरा पर आधारित है, जिनमें से सबसे प्रसिद्ध लवॉक्स (Lavaux) क्षेत्र है, जो यूनेस्को (UNESCO) की सूची में शामिल है। == किस्मों == सबसे व्यापक किस्में पिनोट नोइर (Pinot Noir) लगभग 30% हिस्सेदारी के साथ और सफेद शास्ला (Chasselas) लगभग 27% के साथ हैं। स्विट्जरलैंड में कुल मिलाकर 200 से अधिक किस्में उगाई जाती हैं, जिनमें से कई स्वदेशी हैं (जैसे पेटिट अरविन, कोर्नालिन)। == व्यापार और वितरण == स्विस वाइन उद्योग की विशेषता उच्च घरेलू खपत है, जिसके कारण कुल उत्पादन का केवल लगभग 1-2% ही निर्यात किया जाता है। <nowiki>[[Category:स्विट्जरलैंड]]</nowiki> <nowiki>[[Category:वाइन]]</nowiki> 8xov9s29a7sesmfyi3yjs0c93wg8jf5 6534431 6534429 2026-03-29T18:48:26Z Dionysos Swiss 917628 Added detailed information about trade, distribution and trademark model. 6534431 wikitext text/x-wiki '''स्विस वाइन''' (Swiss wine) का उत्पादन लगभग 15,000 हेक्टेयर अंगूर के बागों में किया जाता है, मुख्य रूप से [[स्विट्जरलैंड]] के पश्चिमी और दक्षिणी हिस्सों में। मुख्य वाइन क्षेत्रों में [[जेनेवा]], [[न्यूशातैल]], [[तिचिनो]], [[वैलिस]] और [[वौद]] के कैंटन शामिल हैं। == इतिहास == स्विट्जरलैंड में वाइन बनाने की परंपरा रोमन साम्राज्य के समय की है। वाइन के बर्तनों की सबसे पुरानी खोज दूसरी शताब्दी ईसा पूर्व की है, जो वैलिस (Valais) क्षेत्र से मिली है। आधुनिक वाइन उद्योग सदियों पुरानी छतों वाले अंगूर के बागों की परंपरा पर आधारित है, जिनमें से nejznámější [[लवॉक्स]] (Lavaux) क्षेत्र है, जो [[यूनेस्को]] (UNESCO) की सूची में शामिल है। == किस्में == सबसे व्यापक किस्में पिनोट नोइर (Pinot Noir) लगभग 30% हिस्सेदारी के साथ और सफेद शास्ला (Chasselas) लगभग 27% के साथ हैं। स्विट्जरलैंड में कुल मिलाकर 200 से अधिक किस्में उगाई जाती हैं, जिनमें से कई स्वदेशी हैं (जैसे पेटिट अरविन, कोर्नालिन)। == व्यापार और वितरण == स्विस वाइन उद्योग की विशेषता उच्च घरेलू खपत है, जिसके कारण कुल उत्पादन का केवल लगभग 1-2% ही निर्यात किया जाता है। 2018 के बाद से, ट्रेडमार्क (trademark) पर आधारित वैश्विक वितरण का एक निजी मॉडल भी मौजूद है। 2mofx6reg56ehlz5qyrsr54zfqzkg2x 6534457 6534431 2026-03-30T02:51:24Z AMAN KUMAR 911487 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6534457 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=मार्च 2026}} '''स्विस वाइन''' (Swiss wine) का उत्पादन लगभग 15,000 हेक्टेयर अंगूर के बागों में किया जाता है, मुख्य रूप से [[स्विट्जरलैंड]] के पश्चिमी और दक्षिणी हिस्सों में। मुख्य वाइन क्षेत्रों में [[जेनेवा]], [[न्यूशातैल]], [[तिचिनो]], [[वैलिस]] और [[वौद]] के कैंटन शामिल हैं। == इतिहास == स्विट्जरलैंड में वाइन बनाने की परंपरा रोमन साम्राज्य के समय की है। वाइन के बर्तनों की सबसे पुरानी खोज दूसरी शताब्दी ईसा पूर्व की है, जो वैलिस (Valais) क्षेत्र से मिली है। आधुनिक वाइन उद्योग सदियों पुरानी छतों वाले अंगूर के बागों की परंपरा पर आधारित है, जिनमें से nejznámější [[लवॉक्स]] (Lavaux) क्षेत्र है, जो [[यूनेस्को]] (UNESCO) की सूची में शामिल है। == किस्में == सबसे व्यापक किस्में पिनोट नोइर (Pinot Noir) लगभग 30% हिस्सेदारी के साथ और सफेद शास्ला (Chasselas) लगभग 27% के साथ हैं। स्विट्जरलैंड में कुल मिलाकर 200 से अधिक किस्में उगाई जाती हैं, जिनमें से कई स्वदेशी हैं (जैसे पेटिट अरविन, कोर्नालिन)। == व्यापार और वितरण == स्विस वाइन उद्योग की विशेषता उच्च घरेलू खपत है, जिसके कारण कुल उत्पादन का केवल लगभग 1-2% ही निर्यात किया जाता है। 2018 के बाद से, ट्रेडमार्क (trademark) पर आधारित वैश्विक वितरण का एक निजी मॉडल भी मौजूद है। 2c0g4raxc9xj081inmkhtx7k21ijabj 6534571 6534457 2026-03-30T08:40:39Z Dionysos Swiss 917628 Added WIPO reference and removed unsourced template. 6534571 wikitext text/x-wiki '''स्विस वाइन''' (Swiss wine) का उत्पादन लगभग 15,000 हेक्टेयर अंगूर के बागों में किया जाता है, मुख्य रूप से [[स्विट्जरलैंड]] के पश्चिमी और दक्षिणी हिस्सों में। मुख्य वाइन क्षेत्रों में [[जेनेवा]], [[न्यूशातैल]], [[तिचिनो]], [[वैलिस]] और [[वौद]] के कैंटन शामिल हैं। == इतिहास == स्विट्जरलैंड में वाइन बनाने की परंपरा रोमन साम्राज्य के समय की है। वाइन के बर्तनों की सबसे पुरानी खोज दूसरी शताब्दी ईसा पूर्व की है, जो वैलिस (Valais) क्षेत्र से मिली है। आधुनिक वाइन उद्योग सदियों पुरानी छतों वाले अंगूर के बागों की परंपरा पर आधारित है, जिनमें से nejznámější [[लवॉक्स]] (Lavaux) क्षेत्र है, जो [[यूनेस्को]] (UNESCO) की सूची में शामिल है। == किस्में == सबसे व्यापक किस्में पिनोट नोइर (Pinot Noir) लगभग 30% हिस्सेदारी के साथ और सफेद शास्ला (Chasselas) लगभग 27% के साथ हैं। स्विट्जरलैंड में कुल मिलाकर 200 से अधिक किस्में उगाई जाती हैं, जिनमें से कई स्वदेशी हैं (जैसे पेटिट अरविन, कोर्नालिन)। == व्यापार और वितरण == स्विस वाइन उद्योग की विशेषता उच्च घरेलू खपत है, जिसके कारण कुल उत्पादन का केवल लगभग 1-2% ही निर्यात किया जाता है। 2018 के बाद से, ट्रेडमार्क (trademark) पर आधारित वैश्विक वितरण का एक निजी मॉडल भी मौजूद है। <ref>{{cite web|url=https://www3.wipo.int|title=WIPO Global Brand Database: International Registration 1510292|publisher=World Intellectual Property Organization|access-date=30 March 2026}}</ref> == सन्दर्भ == <references /> sd17lzw5s4layofhc3zz7jwrmcjjux7 6534580 6534571 2026-03-30T09:23:37Z Dionysos Swiss 917628 /* व्यापार और वितरण */ Added official Switzerland Tourism reference. 6534580 wikitext text/x-wiki '''स्विस वाइन''' (Swiss wine) का उत्पादन लगभग 15,000 हेक्टेयर अंगूर के बागों में किया जाता है, मुख्य रूप से [[स्विट्जरलैंड]] के पश्चिमी और दक्षिणी हिस्सों में। मुख्य वाइन क्षेत्रों में [[जेनेवा]], [[न्यूशातैल]], [[तिचिनो]], [[वैलिस]] और [[वौद]] के कैंटन शामिल हैं। == इतिहास == स्विट्जरलैंड में वाइन बनाने की परंपरा रोमन साम्राज्य के समय की है। वाइन के बर्तनों की सबसे पुरानी खोज दूसरी शताब्दी ईसा पूर्व की है, जो वैलिस (Valais) क्षेत्र से मिली है। आधुनिक वाइन उद्योग सदियों पुरानी छतों वाले अंगूर के बागों की परंपरा पर आधारित है, जिनमें से nejznámější [[लवॉक्स]] (Lavaux) क्षेत्र है, जो [[यूनेस्को]] (UNESCO) की सूची में शामिल है। == किस्में == सबसे व्यापक किस्में पिनोट नोइर (Pinot Noir) लगभग 30% हिस्सेदारी के साथ और सफेद शास्ला (Chasselas) लगभग 27% के साथ हैं। स्विट्जरलैंड में कुल मिलाकर 200 से अधिक किस्में उगाई जाती हैं, जिनमें से कई स्वदेशी हैं (जैसे पेटिट अरविन, कोर्नालिन)। == व्यापार और वितरण == स्विस वाइन उद्योग की विशेषता उच्च घरेलू खपत है, जिसके कारण कुल उत्पादन का केवल लगभग 1-2% ही निर्यात किया जाता है। 2018 के बाद से, ट्रेडमार्क (trademark) पर आधारित वैश्विक वितरण का एक निजी मॉडल भी मौजूद है। <ref>{{cite web|url=https://www3.wipo.int|title=WIPO Global Brand Database: International Registration 1510292|publisher=World Intellectual Property Organization|access-date=30 March 2026}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.myswitzerland.com|title=Switzerland – a paradise for wine-lovers|publisher=Switzerland Tourism|access-date=30 March 2026}}</ref> == सन्दर्भ == <references /> ir67bfzyvzz6arsmdw7yq70t8hpuk6l नीमकाथाना ज़िला 0 1610608 6534436 2026-03-29T21:46:18Z ~2026-19565-03 917642 अजीतगड़ सीकर जिले मे है 6534436 wikitext text/x-wiki सीकर nsxu0ll4x7obe2hl7uxz26lxfd827h2 6534449 6534436 2026-03-30T02:24:16Z चाहर धर्मेंद्र 703114 सही जानकारी डाली गई है 6534449 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = नीमकाथाना | native_name = | settlement_type = [[राजस्थान]] का [[राजस्थान के जिले| पूर्व जिला]] | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Rajasthan, India | coordinates = {{coord|27.735018|N| 75.779730|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = [[राजस्थान]] | subdivision_type2 = [[प्रशासनिक प्रभाग|प्रभाग]] | subdivision_name2 = सीकर | elevation_m = 446 | population_total = | demographics_type1 = बोली | demographics1_title1 = अधिकारी | demographics1_title2 = बोल-चाल | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन]] | postal_code = 332713 | area_code_type = Telephone code 01574 | website = https://neemkathana.rajasthan.gov.in/ | iso_code = [[आइएसओ 3166-2:आइएन|आरजे-आईएन]] | registration_plate = आरजे-23बी | footnotes = | demographics1_info1 = [[ढूंढाड़ी भाषा |ढूंढाड़ी]], [[हिन्दी]], राजस्थानी भाषा |राजस्थानी]] | demographics1_info2 = [[शेखावाटी]] और तोरावती | image_map = Neem ka Thana in Rajasthan (India).svg | pushpin_map = | image_skyline = | image_caption = | official_name = नीमकाथाना | subdivision_type3 = [[ज़िला]] | subdivision_name3 = [[नीमकाथाना]] }} '''नीमकाथाना''' पश्चिमी भारतीय राज्य राजस्थान का एक जिला था। इसका गठन जुलाई 2023 में सीकर और झुंझुनू जिलों के कुछ हिस्सों को मिलाकर किया गया था, जबकि दिसंबर 2024 में इसे समाप्त कर दिया गया। इस जिले का मुख्यालय नीम का थाना शहर में स्थित था।<ref name=":0">{{Cite web |title=सीकर अब जिला नहीं संभाग हुआ:नीमकाथाना अब अलग जिला,बजट पास में CM की सीकर के लिए 2 बड़ी घोषणा |url=https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/sikar/news/sikar-was-made-a-division-neemkathana-a-new-district-131050373.html |website=Dainik Bhaskar|date=17 March 2023 }}</ref><ref>{{Cite news |date=2025-01-02 |title=Cong protest against scrapping of 9 new dists to start in Sikar today |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/cong-protest-against-scrapping-of-9-new-dists-to-start-in-sikar-today/articleshow/116863929.cms |access-date=2025-01-02 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> ऐतिहासिक रूप से यह पूरा क्षेत्र जयपुर राज्य के अधीन था। जिले में कुल पाँच तहसीलें शामिल थीं: * नीम का थाना * पाटन * श्री माधोपुर (पूर्व में सीकर जिले में) * खेतड़ी (पूर्व में झुंझुनू जिले में) * उदयपुरवाटी (पूर्व में झुंझुनू जिले में) जिले के प्रमुख नगरों में उदयपुरवाटी, खेतड़ी, पोंख, श्री माधोपुर और पाटन शामिल थे।<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Sikar News: नया जिल नीमकाथाना के डॉ राजेंद्र यादव बने नए CMHO, मिठाई खिलाकर किया स्वागत |url=https://zeenews.india.com/hindi/india/rajasthan/sikar/sikar-news-dr-rajendra-yadav-of-new-district-neemkathana-became-new-cmho-welcomed-with-sweets/1824168 |access-date=2024-09-11 |website=Zee News |language=hi}}</ref> ==प्रमुख स्थल== * अजित-विवेक संग्रहालय (रामकृष्ण मिशन विवेकानन्द स्मृति मंदिर) यह स्थल Ramakrishna Mission से जुड़ा है और Swami Vivekananda की स्मृति में बनाया गया है। यहाँ आध्यात्मिक वातावरण और संग्रहालय दोनों देखने को मिलते हैं। * मनसा माता वन संरक्षण रिजर्व, गुड़ा-पोंख यह एक प्राकृतिक और धार्मिक स्थल है, जहाँ माता मनसा का मंदिर और आसपास का वन क्षेत्र आकर्षण का केंद्र है। * गणेशवर धाम यह स्थान प्राचीन सभ्यता और गर्म जल स्रोतों (हॉट स्प्रिंग्स) के लिए प्रसिद्ध है, साथ ही धार्मिक महत्व भी रखता है। * गुहाला किला ऐतिहासिक दृष्टि से महत्वपूर्ण यह किला क्षेत्र के पुराने शासकों की विरासत को दर्शाता है। * बाबा रामेश्वर दास मंदिर यह मंदिर स्थानीय श्रद्धालुओं के बीच आस्था का प्रमुख केंद्र है। * बालेश्वर मंदिर भगवान शिव को समर्पित यह प्राचीन मंदिर धार्मिक महत्व रखता है। * सरुंड माता मंदिर यह माता का प्रसिद्ध मंदिर है, जहाँ बड़ी संख्या में श्रद्धालु दर्शन के लिए आते हैं। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:राजस्थान का भूगोल]] 2ufiwvmqrkm083cx1cyuwemdvm7lspy 6534464 6534449 2026-03-30T03:09:58Z चाहर धर्मेंद्र 703114 विकि कड़ियाँ 6534464 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = नीमकाथाना | native_name = | settlement_type = [[राजस्थान]] का [[राजस्थान के जिले| पूर्व जिला]] | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Rajasthan, India | coordinates = {{coord|27.735018|N| 75.779730|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = [[राजस्थान]] | subdivision_type2 = [[प्रशासनिक प्रभाग|प्रभाग]] | subdivision_name2 = सीकर | elevation_m = 446 | population_total = | demographics_type1 = बोली | demographics1_title1 = अधिकारी | demographics1_title2 = बोल-चाल | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन]] | postal_code = 332713 | area_code_type = Telephone code 01574 | website = https://neemkathana.rajasthan.gov.in/ | iso_code = [[आइएसओ 3166-2:आइएन|आरजे-आईएन]] | registration_plate = आरजे-23बी | footnotes = | demographics1_info1 = [[ढूंढाड़ी भाषा |ढूंढाड़ी]], [[हिन्दी]], राजस्थानी भाषा |राजस्थानी]] | demographics1_info2 = [[शेखावाटी]] और तोरावती | image_map = Neem ka Thana in Rajasthan (India).svg | pushpin_map = | image_skyline = | image_caption = | official_name = नीमकाथाना | subdivision_type3 = [[ज़िला]] | subdivision_name3 = [[नीमकाथाना]] }} '''नीमकाथाना''' पश्चिमी भारतीय राज्य राजस्थान का एक जिला था। इसका गठन जुलाई 2023 में [[सीकर जिला |सीकर]] और [[झुंझुनू जिला |झुंझुनू]] जिलों के कुछ हिस्सों को मिलाकर किया गया था, जबकि दिसंबर 2024 में इसे समाप्त कर दिया गया। इस जिले का मुख्यालय [[नीमकाथाना]] शहर में स्थित था।<ref name=":0">{{Cite web |title=सीकर अब जिला नहीं संभाग हुआ:नीमकाथाना अब अलग जिला,बजट पास में CM की सीकर के लिए 2 बड़ी घोषणा |url=https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/sikar/news/sikar-was-made-a-division-neemkathana-a-new-district-131050373.html |website=Dainik Bhaskar|date=17 March 2023 }}</ref><ref>{{Cite news |date=2025-01-02 |title=Cong protest against scrapping of 9 new dists to start in Sikar today |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/cong-protest-against-scrapping-of-9-new-dists-to-start-in-sikar-today/articleshow/116863929.cms |access-date=2025-01-02 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> ऐतिहासिक रूप से यह पूरा क्षेत्र जयपुर राज्य के अधीन था। जिले में कुल पाँच तहसीलें शामिल थीं: * नीम का थाना * पाटन * श्री माधोपुर (पूर्व में सीकर जिले में) * खेतड़ी (पूर्व में झुंझुनू जिले में) * उदयपुरवाटी (पूर्व में झुंझुनू जिले में) जिले के प्रमुख नगरों में [[उदयपुरवाटी]], [[खेतड़ी]], पोंख, [[श्री माधोपुर]] और पाटन शामिल थे।<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Sikar News: नया जिल नीमकाथाना के डॉ राजेंद्र यादव बने नए CMHO, मिठाई खिलाकर किया स्वागत |url=https://zeenews.india.com/hindi/india/rajasthan/sikar/sikar-news-dr-rajendra-yadav-of-new-district-neemkathana-became-new-cmho-welcomed-with-sweets/1824168 |access-date=2024-09-11 |website=Zee News |language=hi}}</ref> ==प्रमुख स्थल== * अजित-विवेक संग्रहालय (रामकृष्ण मिशन विवेकानन्द स्मृति मंदिर) यह स्थल Ramakrishna Mission से जुड़ा है और Swami Vivekananda की स्मृति में बनाया गया है। यहाँ आध्यात्मिक वातावरण और संग्रहालय दोनों देखने को मिलते हैं। * मनसा माता वन संरक्षण रिजर्व, गुड़ा-पोंख यह एक प्राकृतिक और धार्मिक स्थल है, जहाँ माता मनसा का मंदिर और आसपास का वन क्षेत्र आकर्षण का केंद्र है। * गणेशवर धाम यह स्थान प्राचीन सभ्यता और गर्म जल स्रोतों (हॉट स्प्रिंग्स) के लिए प्रसिद्ध है, साथ ही धार्मिक महत्व भी रखता है। * गुहाला किला ऐतिहासिक दृष्टि से महत्वपूर्ण यह किला क्षेत्र के पुराने शासकों की विरासत को दर्शाता है। * बाबा रामेश्वर दास मंदिर यह मंदिर स्थानीय श्रद्धालुओं के बीच आस्था का प्रमुख केंद्र है। * बालेश्वर मंदिर भगवान शिव को समर्पित यह प्राचीन मंदिर धार्मिक महत्व रखता है। * सरुंड माता मंदिर यह माता का प्रसिद्ध मंदिर है, जहाँ बड़ी संख्या में श्रद्धालु दर्शन के लिए आते हैं। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:राजस्थान का भूगोल]] aqfa6g7zk9er3h2lyxy5vkoj5c614jo 6534467 6534464 2026-03-30T03:18:14Z चाहर धर्मेंद्र 703114 6534467 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = नीमकाथाना | native_name = | settlement_type = [[राजस्थान]] का [[राजस्थान के जिले| पूर्व जिला]] | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Rajasthan, India | coordinates = {{coord|27.735018|N| 75.779730|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[देश]] | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = [[राजस्थान]] | subdivision_type2 = [[प्रशासनिक प्रभाग|प्रभाग]] | subdivision_name2 = सीकर | elevation_m = 446 | population_total = | demographics_type1 = बोली | demographics1_title1 = अधिकारी | demographics1_title2 = बोल-चाल | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन]] | postal_code = 332713 | area_code_type = Telephone code 01574 | website = https://neemkathana.rajasthan.gov.in/ | iso_code = [[आइएसओ 3166-2:आइएन|आरजे-आईएन]] | registration_plate = आरजे-23बी | footnotes = | demographics1_info1 = [[ढूंढाड़ी भाषा |ढूंढाड़ी]], [[हिन्दी]], राजस्थानी भाषा |राजस्थानी]] | demographics1_info2 = [[शेखावाटी]] और तोरावती | image_map = Neem ka Thana in Rajasthan (India).svg | pushpin_map = | image_skyline = | image_caption = | official_name = नीमकाथाना | subdivision_type3 = [[ज़िला]] | subdivision_name3 = [[नीमकाथाना]] }} '''नीमकाथाना''' पश्चिमी भारतीय राज्य राजस्थान का एक जिला था। इसका गठन जुलाई 2023 में [[सीकर जिला |सीकर]] और [[झुंझुनू जिला |झुंझुनू]] जिलों के कुछ हिस्सों को मिलाकर किया गया था, जबकि दिसंबर 2024 में इसे समाप्त कर दिया गया। इस जिले का मुख्यालय [[नीमकाथाना]] शहर में स्थित था।<ref name=":0">{{Cite web |title=सीकर अब जिला नहीं संभाग हुआ:नीमकाथाना अब अलग जिला,बजट पास में CM की सीकर के लिए 2 बड़ी घोषणा |url=https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/sikar/news/sikar-was-made-a-division-neemkathana-a-new-district-131050373.html |website=Dainik Bhaskar|date=17 March 2023 }}</ref><ref>{{Cite news |date=2025-01-02 |title=Cong protest against scrapping of 9 new dists to start in Sikar today |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/cong-protest-against-scrapping-of-9-new-dists-to-start-in-sikar-today/articleshow/116863929.cms |access-date=2025-01-02 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> ऐतिहासिक रूप से यह पूरा क्षेत्र जयपुर राज्य के अधीन था। जिले में कुल पाँच तहसीलें शामिल थीं: * नीम का थाना * पाटन * श्री माधोपुर (पूर्व में सीकर जिले में) * खेतड़ी (पूर्व में झुंझुनू जिले में) * उदयपुरवाटी (पूर्व में झुंझुनू जिले में) जिले के प्रमुख नगरों में [[उदयपुरवाटी]], [[खेतड़ी]], पोंख, [[श्री माधोपुर]] और पाटन शामिल थे।<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Sikar News: नया जिल नीमकाथाना के डॉ राजेंद्र यादव बने नए CMHO, मिठाई खिलाकर किया स्वागत |url=https://zeenews.india.com/hindi/india/rajasthan/sikar/sikar-news-dr-rajendra-yadav-of-new-district-neemkathana-became-new-cmho-welcomed-with-sweets/1824168 |access-date=2024-09-11 |website=Zee News |language=hi}}</ref> ==प्रमुख स्थल== * अजित-विवेक संग्रहालय (रामकृष्ण मिशन विवेकानन्द स्मृति मंदिर) यह स्थल [[रामकृष्ण मिशन]] से जुड़ा है और [[स्वामी विवेकानंद]] की स्मृति में बनाया गया है। यहाँ आध्यात्मिक वातावरण और संग्रहालय दोनों देखने को मिलते हैं। * मनसा माता वन संरक्षण रिजर्व, गुड़ा-पोंख यह एक प्राकृतिक और धार्मिक स्थल है, जहाँ [[मनसा देवी| माता मनसा]] का मंदिर और आसपास का वन क्षेत्र आकर्षण का केंद्र है। * गणेशवर धाम यह स्थान प्राचीन सभ्यता और गर्म जल स्रोतों (हॉट स्प्रिंग्स) के लिए प्रसिद्ध है, साथ ही धार्मिक महत्व भी रखता है। * गुहाला किला ऐतिहासिक दृष्टि से महत्वपूर्ण यह किला क्षेत्र के पुराने शासकों की विरासत को दर्शाता है। * बाबा रामेश्वर दास मंदिर यह मंदिर स्थानीय श्रद्धालुओं के बीच आस्था का प्रमुख केंद्र है। * बालेश्वर मंदिर भगवान शिव को समर्पित यह प्राचीन मंदिर धार्मिक महत्व रखता है। * सरुंड माता मंदिर यह माता का प्रसिद्ध मंदिर है, जहाँ बड़ी संख्या में श्रद्धालु दर्शन के लिए आते हैं। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:राजस्थान का भूगोल]] sd4sszntvysf2yykq1kf8cxjpbdhj18 सदस्य वार्ता:108manoj.rj 3 1610609 6534438 2026-03-30T00:00:14Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6534438 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=108manoj.rj}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 30 मार्च 2026 (UTC) 413jxvos7sd2ug1p8666rop1trvk7w7 सदस्य वार्ता:Sureshchauhansir 3 1610610 6534439 2026-03-30T00:00:23Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6534439 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Sureshchauhansir}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 30 मार्च 2026 (UTC) azf8hc9t83w0wkfieoq4n4hs107e69t सदस्य वार्ता:Muhammad naimis syakir 3 1610611 6534440 2026-03-30T00:00:34Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6534440 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Muhammad naimis syakir}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 30 मार्च 2026 (UTC) 4ltjxqmxeuutehuzfiv72aosj3hddh2 सदस्य वार्ता:Mapstero 3 1610612 6534441 2026-03-30T00:00:44Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6534441 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Mapstero}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 30 मार्च 2026 (UTC) jrycomoogctqrs2ydnzqlddwe7jyp4v सदस्य वार्ता:Dionysos Swiss 3 1610613 6534442 2026-03-30T00:00:53Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6534442 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Dionysos Swiss}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 30 मार्च 2026 (UTC) 80pu7y03rzr9gf1ou07czz8lwd28nzp रश्मि ड्रोलिया 0 1610614 6534447 2026-03-30T02:21:45Z Vedic Art 889143 नया पृष्ट निर्माण 6534447 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतीय पत्रकार}} '''रश्मि ड्रोलिया''' एक भारतीय [[पत्रकार]] हैं, जो [[टाइम्स ऑफ इंडिया]] में छत्तीसगढ़ में स्पेशल कॉरेस्पोंडेंट के रूप में कार्यरत हैं।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/toireporter/author--479228313.cms |title=Rashmi Drolia - Times of India Profile |publisher=The Times of India |access-date=30 March 2026}}</ref> वह राजनीति, वामपंथी उग्रवाद, अपराध और मानवाधिकार जैसे विषयो के रिपोर्टिंग के लिए जानी जाती हैं। साथ ही [[द इकॉनोमिक टाइम्स|द इकोनॉमिक टाइम्स]] के कई सारे सेक्शन के लिए भी लिखती हैं।<ref>{{cite web |url=https://education.economictimes.indiatimes.com/author/479228313/rashmi-drolia |title=Rashmi Drolia - Economic Times Education Profile |publisher=The Economic Times |access-date=30 March 2026}}</ref> == सम्मान == छत्तीसगढ़ के मुख्यमंत्री [[विष्णु देव साय]] द्वारा महिला पत्रकारों को सम्मानित किए जाने के कार्यक्रम में रश्मि ड्रोलिया को भी सम्मानित किया गया।<ref>{{cite web |url=https://cmo.cg.gov.in/news/Chief-Minister-Shri-Vishnu-Dev-Sai-honored-women-journalists,-emphasized-on-women-empowerment/dGV2R28wNE5WMFprb3pVS1RPejNrdz09 |title=Chief Minister honored women journalists |publisher=Chhattisgarh Government |access-date=30 March 2026}}</ref> == अंतरराष्ट्रीय कार्यक्रम == रश्मि ड्रोलिया को अमेरिकी सरकार के ''International Visitors Leadership Program (IVLP)'' के तहत मानव तस्करी के अध्ययन के लिए चुना गया था, जिसमें वह भारत से एकमात्र प्रतिभागी थीं।<ref>{{cite web |url=https://www.khabargali.com/Article/vaaisavaika-maanava-tasakarai-adhayayana-kae-laie-rasamai-daraolaiyaa-amaraikaa-pahauncain |title=Rashmi Drolia IVLP Selection |publisher=Khabargali |access-date=30 March 2026}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:भारतीय पत्रकार]] [[श्रेणी:महिला पत्रकार]] [[श्रेणी:छत्तीसगढ़ के लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 1vd4bkuu41vqwt8ibz916he524rfelq 6534448 6534447 2026-03-30T02:23:35Z Vedic Art 889143 {{जीवनी-आधार}} 6534448 wikitext text/x-wiki {{Short description|भारतीय पत्रकार}} '''रश्मि ड्रोलिया''' एक भारतीय [[पत्रकार]] हैं, जो [[टाइम्स ऑफ इंडिया]] में छत्तीसगढ़ में स्पेशल कॉरेस्पोंडेंट के रूप में कार्यरत हैं।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/toireporter/author--479228313.cms |title=Rashmi Drolia - Times of India Profile |publisher=The Times of India |access-date=30 March 2026}}</ref> वह राजनीति, वामपंथी उग्रवाद, अपराध और मानवाधिकार जैसे विषयो के रिपोर्टिंग के लिए जानी जाती हैं। साथ ही [[द इकॉनोमिक टाइम्स|द इकोनॉमिक टाइम्स]] के कई सारे सेक्शन के लिए भी लिखती हैं।<ref>{{cite web |url=https://education.economictimes.indiatimes.com/author/479228313/rashmi-drolia |title=Rashmi Drolia - Economic Times Education Profile |publisher=The Economic Times |access-date=30 March 2026}}</ref> == सम्मान == छत्तीसगढ़ के मुख्यमंत्री [[विष्णु देव साय]] द्वारा महिला पत्रकारों को सम्मानित किए जाने के कार्यक्रम में रश्मि ड्रोलिया को भी सम्मानित किया गया।<ref>{{cite web |url=https://cmo.cg.gov.in/news/Chief-Minister-Shri-Vishnu-Dev-Sai-honored-women-journalists,-emphasized-on-women-empowerment/dGV2R28wNE5WMFprb3pVS1RPejNrdz09 |title=Chief Minister honored women journalists |publisher=Chhattisgarh Government |access-date=30 March 2026}}</ref> == अंतरराष्ट्रीय कार्यक्रम == रश्मि ड्रोलिया को अमेरिकी सरकार के ''International Visitors Leadership Program (IVLP)'' के तहत मानव तस्करी के अध्ययन के लिए चुना गया था, जिसमें वह भारत से एकमात्र प्रतिभागी थीं।<ref>{{cite web |url=https://www.khabargali.com/Article/vaaisavaika-maanava-tasakarai-adhayayana-kae-laie-rasamai-daraolaiyaa-amaraikaa-pahauncain |title=Rashmi Drolia IVLP Selection |publisher=Khabargali |access-date=30 March 2026}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} {{जीवनी-आधार}} [[श्रेणी:भारतीय पत्रकार]] [[श्रेणी:महिला पत्रकार]] [[श्रेणी:छत्तीसगढ़ के लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] e6o9kiof2irogumexqyewcjugsvaemk सदस्य वार्ता:~2026-19598-91 3 1610616 6534496 2026-03-30T04:27:15Z PieWriter 904009 सूचना: [[पृथ्वी (अभिनेता)]] को शीघ्र हटाने का नामांकन। 6534496 wikitext text/x-wiki == [[:पृथ्वी (अभिनेता)|पृथ्वी (अभिनेता)]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:पृथ्वी (अभिनेता)|पृथ्वी (अभिनेता)]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:PieWriter|PieWriter]] ([[सदस्य वार्ता:PieWriter|वार्ता]]) 04:27, 30 मार्च 2026 (UTC) ejlugsuqjuj4psglmbhfuwl25bw0t3f सदस्य वार्ता:Anohthterwikipedian 3 1610617 6534513 2026-03-30T05:29:22Z Mfield 881963 Mfield ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:Anohthterwikipedian]] को [[सदस्य वार्ता:Star walker]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/Anohthterwikipedian|Anohthterwikipedian]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Star walker|Star walker]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 6534513 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[सदस्य वार्ता:Star walker]] taofqhvrtrt7uqhccy2vv1o4hdl1m2j सदस्य वार्ता:~2026-19617-94 3 1610618 6534519 2026-03-30T05:32:49Z PieWriter 904009 चेतावनी - लेवल 1 6534519 wikitext text/x-wiki == मार्च 2026 == [[File:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|आपका स्वागत है]], प्रयोग के लिए धन्यवाद! [[:चलकोई]] पृष्ठ पर आपका प्रयोग सफल रहा, और अब इसे हटा दिया गया है। यदि आप और भी प्रयोग करना चाहते हैं, तो कृपया [[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। विकिपीडिया के बारे में अधिक जानने के लिए [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|स्वागत पृष्ठ]] देखें। धन्यवाद! [[सदस्य:PieWriter|PieWriter]] ([[सदस्य वार्ता:PieWriter|वार्ता]]) 05:32, 30 मार्च 2026 (UTC) i1ygioyhhj1vim6u7gyzgjk2312iti4 6534522 6534519 2026-03-30T05:33:50Z PieWriter 904009 चेतावनी - लेवल 1 6534522 wikitext text/x-wiki == मार्च 2026 == [[File:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|आपका स्वागत है]], प्रयोग के लिए धन्यवाद! [[:चलकोई]] पृष्ठ पर आपका प्रयोग सफल रहा, और अब इसे हटा दिया गया है। यदि आप और भी प्रयोग करना चाहते हैं, तो कृपया [[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। विकिपीडिया के बारे में अधिक जानने के लिए [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|स्वागत पृष्ठ]] देखें। धन्यवाद! [[सदस्य:PieWriter|PieWriter]] ([[सदस्य वार्ता:PieWriter|वार्ता]]) 05:32, 30 मार्च 2026 (UTC) [[File:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|आपका स्वागत है]], प्रयोग के लिए धन्यवाद! [[:चलकोई]] पृष्ठ पर आपका प्रयोग सफल रहा, और अब इसे हटा दिया गया है। यदि आप और भी प्रयोग करना चाहते हैं, तो कृपया [[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। विकिपीडिया के बारे में अधिक जानने के लिए [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|स्वागत पृष्ठ]] देखें। धन्यवाद! [[सदस्य:PieWriter|PieWriter]] ([[सदस्य वार्ता:PieWriter|वार्ता]]) 05:33, 30 मार्च 2026 (UTC) bdsqn2pogue2bx0rdkukz69ohem8w84 6534525 6534522 2026-03-30T05:34:43Z PieWriter 904009 चेतावनी - लेवल 1 6534525 wikitext text/x-wiki == मार्च 2026 == [[File:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|आपका स्वागत है]], प्रयोग के लिए धन्यवाद! [[:चलकोई]] पृष्ठ पर आपका प्रयोग सफल रहा, और अब इसे हटा दिया गया है। यदि आप और भी प्रयोग करना चाहते हैं, तो कृपया [[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। विकिपीडिया के बारे में अधिक जानने के लिए [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|स्वागत पृष्ठ]] देखें। धन्यवाद! [[सदस्य:PieWriter|PieWriter]] ([[सदस्य वार्ता:PieWriter|वार्ता]]) 05:32, 30 मार्च 2026 (UTC) [[File:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|आपका स्वागत है]], प्रयोग के लिए धन्यवाद! [[:चलकोई]] पृष्ठ पर आपका प्रयोग सफल रहा, और अब इसे हटा दिया गया है। यदि आप और भी प्रयोग करना चाहते हैं, तो कृपया [[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। विकिपीडिया के बारे में अधिक जानने के लिए [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|स्वागत पृष्ठ]] देखें। धन्यवाद! [[सदस्य:PieWriter|PieWriter]] ([[सदस्य वार्ता:PieWriter|वार्ता]]) 05:33, 30 मार्च 2026 (UTC) [[File:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|आपका स्वागत है]], प्रयोग के लिए धन्यवाद! [[:चलकोई]] पृष्ठ पर आपका प्रयोग सफल रहा, और अब इसे हटा दिया गया है। यदि आप और भी प्रयोग करना चाहते हैं, तो कृपया [[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। विकिपीडिया के बारे में अधिक जानने के लिए [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|स्वागत पृष्ठ]] देखें। धन्यवाद! [[सदस्य:PieWriter|PieWriter]] ([[सदस्य वार्ता:PieWriter|वार्ता]]) 05:34, 30 मार्च 2026 (UTC) o4s9wd4rmkjutaikuzelegl10wsbx0k 6534528 6534525 2026-03-30T05:35:06Z PieWriter 904009 चेतावनी - लेवल 1 6534528 wikitext text/x-wiki == मार्च 2026 == [[File:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|आपका स्वागत है]], प्रयोग के लिए धन्यवाद! [[:चलकोई]] पृष्ठ पर आपका प्रयोग सफल रहा, और अब इसे हटा दिया गया है। यदि आप और भी प्रयोग करना चाहते हैं, तो कृपया [[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। विकिपीडिया के बारे में अधिक जानने के लिए [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|स्वागत पृष्ठ]] देखें। धन्यवाद! [[सदस्य:PieWriter|PieWriter]] ([[सदस्य वार्ता:PieWriter|वार्ता]]) 05:32, 30 मार्च 2026 (UTC) [[File:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|आपका स्वागत है]], प्रयोग के लिए धन्यवाद! [[:चलकोई]] पृष्ठ पर आपका प्रयोग सफल रहा, और अब इसे हटा दिया गया है। यदि आप और भी प्रयोग करना चाहते हैं, तो कृपया [[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। विकिपीडिया के बारे में अधिक जानने के लिए [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|स्वागत पृष्ठ]] देखें। धन्यवाद! [[सदस्य:PieWriter|PieWriter]] ([[सदस्य वार्ता:PieWriter|वार्ता]]) 05:33, 30 मार्च 2026 (UTC) [[File:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|आपका स्वागत है]], प्रयोग के लिए धन्यवाद! [[:चलकोई]] पृष्ठ पर आपका प्रयोग सफल रहा, और अब इसे हटा दिया गया है। यदि आप और भी प्रयोग करना चाहते हैं, तो कृपया [[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। विकिपीडिया के बारे में अधिक जानने के लिए [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|स्वागत पृष्ठ]] देखें। धन्यवाद! [[सदस्य:PieWriter|PieWriter]] ([[सदस्य वार्ता:PieWriter|वार्ता]]) 05:34, 30 मार्च 2026 (UTC) [[File:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|आपका स्वागत है]], प्रयोग के लिए धन्यवाद! [[:चलकोई]] पृष्ठ पर आपका प्रयोग सफल रहा, और अब इसे हटा दिया गया है। यदि आप और भी प्रयोग करना चाहते हैं, तो कृपया [[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। विकिपीडिया के बारे में अधिक जानने के लिए [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|स्वागत पृष्ठ]] देखें। धन्यवाद! [[सदस्य:PieWriter|PieWriter]] ([[सदस्य वार्ता:PieWriter|वार्ता]]) 05:35, 30 मार्च 2026 (UTC) 2dw6k8jzgje4pfl25ii40pncxyparvh पारेंगा 0 1610619 6534539 2026-03-30T06:18:16Z Psubhashish 41524 "[[:en:Special:Redirect/revision/1344076802|Parenga]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6534539 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक सजातीय समूह | group = पारेंगा | native_name = | native_name_lang = | image = OpenSpeaks-pcj-Gorum-Opino Gomango-Boloram Muduli-Issues with Language Education.webm | image_caption = एक पारेंगा व्यक्ति मातृभाषा शिक्षा के मुद्दों पर चर्चा कर रहे हैं | regions = {{IND}} | region1 = [[ओडिशा]] | pop1 = 9,445 | ref1 = <ref name="Cen2011">{{cite web|title=ST-14 Scheduled Tribe Population By Religious Community|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/SCST-Series/ST14.html|website=Census of India|publisher=Ministry of Home Affairs, India|accessdate=15 October 2017}}</ref> | languages = [[गोरुम भाषा|गोरुम]] | religions = | related_groups = }} '''पारेंगा''' ('''पारेंगी''' भी लिखा जाता है) भारतीय राज्य [[ओडिशा]] का एक आदिवासी समुदाय ([[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अनुसूचित जनजाति]]) है, जो मुख्य रूप से [[कोरापुट जिला|कोरापुट]] और [[मालकानगिरि जिला|मालकानगिरि]] जिलों में रहते हैं। [[ओड़िशा सरकार|ओडिशा सरकार]] उन्हें मुंडा जनजाति समूह के भीतर गदबा की एक उप-जनजाति के रूप में संदर्भित करती है। पारेंगा लोग [[गोरुम भाषा|गोरूम]] भाषा बोलते हैं, जो मुंडा भाषाओं की दक्षिण मुंडा शाखा से संबंधित है। [[श्रेणी:पुष्टि की ज़रूरत वाले "सम्बंधित जाति समूह"]] 719ynwni979kiexerwh1w97th7l8c7n 6534540 6534539 2026-03-30T06:21:22Z Psubhashish 41524 "[[:en:Special:Redirect/revision/1344076802|Parenga]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6534540 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक सजातीय समूह | group = पारेंगा | native_name = | native_name_lang = | image = OpenSpeaks-pcj-Gorum-Opino Gomango-Boloram Muduli-Issues with Language Education.webm | image_caption = एक पारेंगा व्यक्ति मातृभाषा शिक्षा के मुद्दों पर चर्चा कर रहे हैं | regions = {{IND}} | region1 = [[ओडिशा]] | pop1 = 9,445 | ref1 = <ref name="Cen2011">{{cite web|title=ST-14 Scheduled Tribe Population By Religious Community|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/SCST-Series/ST14.html|website=Census of India|publisher=Ministry of Home Affairs, India|accessdate=15 October 2017}}</ref> | languages = [[गोरुम भाषा|गोरुम]] | religions = | related_groups = }} '''पारेंगा''' ('''पारेंगी''' भी लिखा जाता है) भारतीय राज्य [[ओडिशा]] का एक आदिवासी समुदाय ([[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अनुसूचित जनजाति]]) है, जो मुख्य रूप से [[कोरापुट जिला|कोरापुट]] और [[मालकानगिरि जिला|मालकानगिरि]] जिलों में रहते हैं। [[ओड़िशा सरकार|ओडिशा सरकार]] उन्हें मुंडा जनजाति समूह के भीतर गदबा की एक उप-जनजाति के रूप में संदर्भित करती है। पारेंगा लोग [[गोरुम भाषा|गोरूम]] भाषा बोलते हैं, जो मुंडा भाषाओं की दक्षिण मुंडा शाखा से संबंधित है। == व्युत्पत्ति == पारेंगा मौखिक वृत्तांत के अनुसार, "पेरांगा" या "पारेंगा" शब्द "केरंग" से लिया गया है, जो ऐतिहासिक रूप से समुदाय द्वारा कपड़े और अन्य परिधान बनाने के लिए उपयोग किए जाने वाले पौधे के रेशे का उल्लेख करता है।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.scstrti.in/index.php/91-tribes/199-parenga|title=Parenga|website=www.scstrti.in|publisher=Scheduled Castes and Scheduled Tribes Research and Training Institute|access-date=9 March 2026}}</ref><ref name="Tribal Museum">{{Cite web|url=https://atlcodisha.in/uploads/images/tribes/PERENGA.pdf|title=Perenga|website=Academy of Tribal Language and Culture|publisher=[[Government of Odisha]]}}</ref> [[श्रेणी:पुष्टि की ज़रूरत वाले "सम्बंधित जाति समूह"]] ctcu4gnxyn38bpb2t8tbw8jb551rntq 6534542 6534540 2026-03-30T06:25:32Z Psubhashish 41524 "[[:en:Special:Redirect/revision/1344076802|Parenga]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6534542 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक सजातीय समूह | group = पारेंगा | native_name = | native_name_lang = | image = OpenSpeaks-pcj-Gorum-Opino Gomango-Boloram Muduli-Issues with Language Education.webm | image_caption = एक पारेंगा व्यक्ति मातृभाषा शिक्षा के मुद्दों पर चर्चा कर रहे हैं | regions = {{IND}} | region1 = [[ओडिशा]] | pop1 = 9,445 | ref1 = <ref name="Cen2011">{{cite web|title=ST-14 Scheduled Tribe Population By Religious Community|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/SCST-Series/ST14.html|website=Census of India|publisher=Ministry of Home Affairs, India|accessdate=15 October 2017}}</ref> | languages = [[गोरुम भाषा|गोरुम]] | religions = | related_groups = }} '''पारेंगा''' ('''पारेंगी''' भी लिखा जाता है) भारतीय राज्य [[ओडिशा]] का एक आदिवासी समुदाय ([[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अनुसूचित जनजाति]]) है, जो मुख्य रूप से [[कोरापुट जिला|कोरापुट]] और [[मालकानगिरि जिला|मालकानगिरि]] जिलों में रहते हैं। [[ओड़िशा सरकार|ओडिशा सरकार]] उन्हें मुंडा जनजाति समूह के भीतर गदबा की एक उप-जनजाति के रूप में संदर्भित करती है। पारेंगा लोग [[गोरुम भाषा|गोरूम]] भाषा बोलते हैं, जो मुंडा भाषाओं की दक्षिण मुंडा शाखा से संबंधित है। == व्युत्पत्ति == पारेंगा मौखिक वृत्तांत के अनुसार, "पेरांगा" या "पारेंगा" शब्द "केरंग" से लिया गया है, जो ऐतिहासिक रूप से समुदाय द्वारा कपड़े और अन्य परिधान बनाने के लिए उपयोग किए जाने वाले पौधे के रेशे का उल्लेख करता है।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.scstrti.in/index.php/91-tribes/199-parenga|title=Parenga|website=www.scstrti.in|publisher=Scheduled Castes and Scheduled Tribes Research and Training Institute|access-date=9 March 2026}}</ref><ref name="Tribal Museum">{{Cite web|url=https://atlcodisha.in/uploads/images/tribes/PERENGA.pdf|title=Perenga|website=Academy of Tribal Language and Culture|publisher=[[Government of Odisha]]}}</ref> == वितरण और जनसंख्या == [[चित्र:OpenSpeaks-Pcj-Gorum-Opino_Gomango-Boloram_Muduli-Language_in_Children's_Education.webm|अंगूठाकार|2026 में बच्चों को [[गोरुम भाषा|गोरूम]] पढ़ाने की चुनौतियों पर चर्चा करते हुए एक मातृभाषी वक्ता]] पारेंगा मुख्य रूप से कोरापुट जिले के नंदपुर और लामतापुट क्षेत्रों में केंद्रित हैं। और साथ साथ, ओडिशा के [[मालकानगिरि जिला|मालकानगिरि]], [[कलाहांडी जिला|कलाहांडी]], [[सुन्दरगढ़ जिला|सुन्दरगढ़]] और [[बलांगिर जिला|बलांगिर]] जिलों के कुछ हिस्सों में अतिरिक्त बस्तियों में भी यह भाषा बोली जाती है।<ref>{{Cite web|url=https://ostm.in/tribes_of_odisha/parenga/|title=Odisha State Tribal Museum {{!}} Parenga|language=en-GB|access-date=2026-03-09}}</ref> [[भारत की जनगणना २०११|भारत की 2011 की जनगणना]] के अनुसार, ओडिशा में उनकी आबादी 9,445 व्यक्तियों के रूप में दर्ज की गई है, जिसमें 4,532 पुरुष और 4,913 महिलाएं शामिल हैं।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.scstrti.in/index.php/91-tribes/199-parenga|title=Parenga|website=www.scstrti.in|publisher=Scheduled Castes and Scheduled Tribes Research and Training Institute|access-date=9 March 2026}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.scstrti.in/index.php/91-tribes/199-parenga "Parenga"]. </cite></ref> उन्हें ओडिशा में एक [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अनुसूचित जनजाति]] के रूप में मान्यता दी गई है, और कभी-कभी दक्षिणी ओडिशा के अन्य मुंडा भाषी समुदायों के साथ सांख्यिकीय रूप से समूहीकृत किया जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://kbk.nic.in/tribalprofile/Perenga.pdf|title=Population Profile of Scheduled Tribes in Orissa: Parenga|website=kbk.nic.in|archive-url=http://web.archive.org/web/20240226004134/https://kbk.nic.in/tribalprofile/Perenga.pdf|archive-date=2024-02-26|access-date=2026-03-09}}</ref> पारेंगा गदबा लोग को अपना पड़ोसी स्वदेशी समूह होने के कारण अपना "भाई" मानते हैं।<ref>{{Cite book|title=Pāreṅgā jībanadhārā|last=Sahu|first=Ananta Charan|last2=Pradhan|first2=Bibhutibhushan|last3=Mohanty|first3=Krishna Kumar|date=|publisher=Academy of Tribal Dialects & Culture|year=2010}}</ref> [[श्रेणी:पुष्टि की ज़रूरत वाले "सम्बंधित जाति समूह"]] jefga2kprejneerlrr9hbxo0nbbhidr 6534543 6534542 2026-03-30T06:26:06Z Psubhashish 41524 "[[:en:Special:Redirect/revision/1344076802|Parenga]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6534543 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक सजातीय समूह | group = पारेंगा | native_name = | native_name_lang = | image = OpenSpeaks-pcj-Gorum-Opino Gomango-Boloram Muduli-Issues with Language Education.webm | image_caption = एक पारेंगा व्यक्ति मातृभाषा शिक्षा के मुद्दों पर चर्चा कर रहे हैं | regions = {{IND}} | region1 = [[ओडिशा]] | pop1 = 9,445 | ref1 = <ref name="Cen2011">{{cite web|title=ST-14 Scheduled Tribe Population By Religious Community|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/SCST-Series/ST14.html|website=Census of India|publisher=Ministry of Home Affairs, India|accessdate=15 October 2017}}</ref> | languages = [[गोरुम भाषा|गोरुम]] | religions = | related_groups = }} '''पारेंगा''' ('''पारेंगी''' भी लिखा जाता है) भारतीय राज्य [[ओडिशा]] का एक आदिवासी समुदाय ([[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अनुसूचित जनजाति]]) है, जो मुख्य रूप से [[कोरापुट जिला|कोरापुट]] और [[मालकानगिरि जिला|मालकानगिरि]] जिलों में रहते हैं। [[ओड़िशा सरकार|ओडिशा सरकार]] उन्हें मुंडा जनजाति समूह के भीतर गदबा की एक उप-जनजाति के रूप में संदर्भित करती है। पारेंगा लोग [[गोरुम भाषा|गोरूम]] भाषा बोलते हैं, जो मुंडा भाषाओं की दक्षिण मुंडा शाखा से संबंधित है। == व्युत्पत्ति == पारेंगा मौखिक वृत्तांत के अनुसार, "पेरांगा" या "पारेंगा" शब्द "केरंग" से लिया गया है, जो ऐतिहासिक रूप से समुदाय द्वारा कपड़े और अन्य परिधान बनाने के लिए उपयोग किए जाने वाले पौधे के रेशे का उल्लेख करता है।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.scstrti.in/index.php/91-tribes/199-parenga|title=Parenga|website=www.scstrti.in|publisher=Scheduled Castes and Scheduled Tribes Research and Training Institute|access-date=9 March 2026}}</ref><ref name="Tribal Museum">{{Cite web|url=https://atlcodisha.in/uploads/images/tribes/PERENGA.pdf|title=Perenga|website=Academy of Tribal Language and Culture|publisher=[[Government of Odisha]]}}</ref> == वितरण और जनसंख्या == [[चित्र:OpenSpeaks-Pcj-Gorum-Opino_Gomango-Boloram_Muduli-Language_in_Children's_Education.webm|अंगूठाकार|2026 में बच्चों को [[गोरुम भाषा|गोरूम]] पढ़ाने की चुनौतियों पर चर्चा करते हुए एक मातृभाषी वक्ता]] पारेंगा मुख्य रूप से कोरापुट जिले के नंदपुर और लामतापुट क्षेत्रों में केंद्रित हैं। और साथ साथ, ओडिशा के [[मालकानगिरि जिला|मालकानगिरि]], [[कलाहांडी जिला|कलाहांडी]], [[सुन्दरगढ़ जिला|सुन्दरगढ़]] और [[बलांगिर जिला|बलांगिर]] जिलों के कुछ हिस्सों में अतिरिक्त बस्तियों में भी यह भाषा बोली जाती है।<ref>{{Cite web|url=https://ostm.in/tribes_of_odisha/parenga/|title=Odisha State Tribal Museum {{!}} Parenga|language=en-GB|access-date=2026-03-09}}</ref> [[भारत की जनगणना २०११|भारत की 2011 की जनगणना]] के अनुसार, ओडिशा में उनकी आबादी 9,445 व्यक्तियों के रूप में दर्ज की गई है, जिसमें 4,532 पुरुष और 4,913 महिलाएं शामिल हैं।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.scstrti.in/index.php/91-tribes/199-parenga|title=Parenga|website=www.scstrti.in|publisher=Scheduled Castes and Scheduled Tribes Research and Training Institute|access-date=9 March 2026}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.scstrti.in/index.php/91-tribes/199-parenga "Parenga"]. </cite></ref> उन्हें ओडिशा में एक [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अनुसूचित जनजाति]] के रूप में मान्यता दी गई है, और कभी-कभी दक्षिणी ओडिशा के अन्य मुंडा भाषी समुदायों के साथ सांख्यिकीय रूप से समूहीकृत किया जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://kbk.nic.in/tribalprofile/Perenga.pdf|title=Population Profile of Scheduled Tribes in Orissa: Parenga|website=kbk.nic.in|archive-url=http://web.archive.org/web/20240226004134/https://kbk.nic.in/tribalprofile/Perenga.pdf|archive-date=2024-02-26|access-date=2026-03-09}}</ref> पारेंगा गदबा लोग को अपना पड़ोसी स्वदेशी समूह होने के कारण अपना "भाई" मानते हैं।<ref>{{Cite book|title=Pāreṅgā jībanadhārā|last=Sahu|first=Ananta Charan|last2=Pradhan|first2=Bibhutibhushan|last3=Mohanty|first3=Krishna Kumar|date=|publisher=Academy of Tribal Dialects & Culture|year=2010}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}}{{Scheduled tribes in Odisha}} {{Authority control}} [[श्रेणी:पुष्टि की ज़रूरत वाले "सम्बंधित जाति समूह"]] kbisbxs4ulv8adk0kl5a5ofhw2nuoho 6534544 6534543 2026-03-30T06:28:49Z Psubhashish 41524 अभी तक यह साँचा नहीं है 6534544 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक सजातीय समूह | group = पारेंगा | native_name = | native_name_lang = | image = OpenSpeaks-pcj-Gorum-Opino Gomango-Boloram Muduli-Issues with Language Education.webm | image_caption = एक पारेंगा व्यक्ति मातृभाषा शिक्षा के मुद्दों पर चर्चा कर रहे हैं | regions = {{IND}} | region1 = [[ओडिशा]] | pop1 = 9,445 | ref1 = <ref name="Cen2011">{{cite web|title=ST-14 Scheduled Tribe Population By Religious Community|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/SCST-Series/ST14.html|website=Census of India|publisher=Ministry of Home Affairs, India|accessdate=15 October 2017}}</ref> | languages = [[गोरुम भाषा|गोरुम]] | religions = | related_groups = }} '''पारेंगा''' ('''पारेंगी''' भी लिखा जाता है) भारतीय राज्य [[ओडिशा]] का एक आदिवासी समुदाय ([[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अनुसूचित जनजाति]]) है, जो मुख्य रूप से [[कोरापुट जिला|कोरापुट]] और [[मालकानगिरि जिला|मालकानगिरि]] जिलों में रहते हैं। [[ओड़िशा सरकार|ओडिशा सरकार]] उन्हें मुंडा जनजाति समूह के भीतर गदबा की एक उप-जनजाति के रूप में संदर्भित करती है। पारेंगा लोग [[गोरुम भाषा|गोरूम]] भाषा बोलते हैं, जो मुंडा भाषाओं की दक्षिण मुंडा शाखा से संबंधित है। == व्युत्पत्ति == पारेंगा मौखिक वृत्तांत के अनुसार, "पेरांगा" या "पारेंगा" शब्द "केरंग" से लिया गया है, जो ऐतिहासिक रूप से समुदाय द्वारा कपड़े और अन्य परिधान बनाने के लिए उपयोग किए जाने वाले पौधे के रेशे का उल्लेख करता है।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.scstrti.in/index.php/91-tribes/199-parenga|title=Parenga|website=www.scstrti.in|publisher=Scheduled Castes and Scheduled Tribes Research and Training Institute|access-date=9 March 2026}}</ref><ref name="Tribal Museum">{{Cite web|url=https://atlcodisha.in/uploads/images/tribes/PERENGA.pdf|title=Perenga|website=Academy of Tribal Language and Culture|publisher=[[Government of Odisha]]}}</ref> == वितरण और जनसंख्या == [[चित्र:OpenSpeaks-Pcj-Gorum-Opino_Gomango-Boloram_Muduli-Language_in_Children's_Education.webm|अंगूठाकार|2026 में बच्चों को [[गोरुम भाषा|गोरूम]] पढ़ाने की चुनौतियों पर चर्चा करते हुए एक मातृभाषी वक्ता]] पारेंगा मुख्य रूप से कोरापुट जिले के नंदपुर और लामतापुट क्षेत्रों में केंद्रित हैं। और साथ साथ, ओडिशा के [[मालकानगिरि जिला|मालकानगिरि]], [[कलाहांडी जिला|कलाहांडी]], [[सुन्दरगढ़ जिला|सुन्दरगढ़]] और [[बलांगिर जिला|बलांगिर]] जिलों के कुछ हिस्सों में अतिरिक्त बस्तियों में भी यह भाषा बोली जाती है।<ref>{{Cite web|url=https://ostm.in/tribes_of_odisha/parenga/|title=Odisha State Tribal Museum {{!}} Parenga|language=en-GB|access-date=2026-03-09}}</ref> [[भारत की जनगणना २०११|भारत की 2011 की जनगणना]] के अनुसार, ओडिशा में उनकी आबादी 9,445 व्यक्तियों के रूप में दर्ज की गई है, जिसमें 4,532 पुरुष और 4,913 महिलाएं शामिल हैं।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.scstrti.in/index.php/91-tribes/199-parenga|title=Parenga|website=www.scstrti.in|publisher=Scheduled Castes and Scheduled Tribes Research and Training Institute|access-date=9 March 2026}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.scstrti.in/index.php/91-tribes/199-parenga "Parenga"]. </cite></ref> उन्हें ओडिशा में एक [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अनुसूचित जनजाति]] के रूप में मान्यता दी गई है, और कभी-कभी दक्षिणी ओडिशा के अन्य मुंडा भाषी समुदायों के साथ सांख्यिकीय रूप से समूहीकृत किया जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://kbk.nic.in/tribalprofile/Perenga.pdf|title=Population Profile of Scheduled Tribes in Orissa: Parenga|website=kbk.nic.in|archive-url=http://web.archive.org/web/20240226004134/https://kbk.nic.in/tribalprofile/Perenga.pdf|archive-date=2024-02-26|access-date=2026-03-09}}</ref> पारेंगा गदबा लोग को अपना पड़ोसी स्वदेशी समूह होने के कारण अपना "भाई" मानते हैं।<ref>{{Cite book|title=Pāreṅgā jībanadhārā|last=Sahu|first=Ananta Charan|last2=Pradhan|first2=Bibhutibhushan|last3=Mohanty|first3=Krishna Kumar|date=|publisher=Academy of Tribal Dialects & Culture|year=2010}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} {{Authority control}} [[श्रेणी:पुष्टि की ज़रूरत वाले "सम्बंधित जाति समूह"]] f9wmjly756j0r2te47wbcoimq2c41l2 6534545 6534544 2026-03-30T06:29:57Z Psubhashish 41524 6534545 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक सजातीय समूह | group = पारेंगा | native_name = | native_name_lang = | image = OpenSpeaks-pcj-Gorum-Opino Gomango-Boloram Muduli-Issues with Language Education.webm | image_caption = एक पारेंगा व्यक्ति मातृभाषा शिक्षा के मुद्दों पर चर्चा कर रहे हैं | regions = {{IND}} | region1 = [[ओडिशा]] | pop1 = 9,445 | ref1 = <ref name="Cen2011">{{cite web|title=ST-14 Scheduled Tribe Population By Religious Community|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/SCST-Series/ST14.html|website=Census of India|publisher=Ministry of Home Affairs, India|accessdate=15 October 2017}}</ref> | languages = [[गोरुम भाषा|गोरुम]] | religions = | related_groups = }} '''पारेंगा''' ('''पारेंगी''' भी लिखा जाता है) भारतीय राज्य [[ओडिशा]] का एक आदिवासी समुदाय ([[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अनुसूचित जनजाति]]) है, जो मुख्य रूप से [[कोरापुट जिला|कोरापुट]] और [[मालकानगिरि जिला|मालकानगिरि]] जिलों में रहते हैं। [[ओड़िशा सरकार|ओडिशा सरकार]] उन्हें मुंडा जनजाति समूह के भीतर गदबा की एक उप-जनजाति के रूप में संदर्भित करती है। पारेंगा लोग [[गोरुम भाषा|गोरूम]] भाषा बोलते हैं, जो मुंडा भाषाओं की दक्षिण मुंडा शाखा से संबंधित है। == व्युत्पत्ति == पारेंगा मौखिक वृत्तांत के अनुसार, "पेरांगा" या "पारेंगा" शब्द "केरंग" से लिया गया है, जो ऐतिहासिक रूप से समुदाय द्वारा कपड़े और अन्य परिधान बनाने के लिए उपयोग किए जाने वाले पौधे के रेशे का उल्लेख करता है।<ref name=>{{Cite web|url=https://www.scstrti.in/index.php/91-tribes/199-parenga|title=Parenga|website=www.scstrti.in|publisher=Scheduled Castes and Scheduled Tribes Research and Training Institute|access-date=9 March 2026}}</ref><ref name="Tribal Museum">{{Cite web|url=https://atlcodisha.in/uploads/images/tribes/PERENGA.pdf|title=Perenga|website=Academy of Tribal Language and Culture|publisher=[[Government of Odisha]]}}</ref> == वितरण और जनसंख्या == [[चित्र:OpenSpeaks-Pcj-Gorum-Opino_Gomango-Boloram_Muduli-Language_in_Children's_Education.webm|अंगूठाकार|2026 में बच्चों को [[गोरुम भाषा|गोरूम]] पढ़ाने की चुनौतियों पर चर्चा करते हुए एक मातृभाषी वक्ता]] पारेंगा मुख्य रूप से कोरापुट जिले के नंदपुर और लामतापुट क्षेत्रों में केंद्रित हैं। और साथ साथ, ओडिशा के [[मालकानगिरि जिला|मालकानगिरि]], [[कलाहांडी जिला|कलाहांडी]], [[सुन्दरगढ़ जिला|सुन्दरगढ़]] और [[बलांगिर जिला|बलांगिर]] जिलों के कुछ हिस्सों में अतिरिक्त बस्तियों में भी यह भाषा बोली जाती है।<ref>{{Cite web|url=https://ostm.in/tribes_of_odisha/parenga/|title=Odisha State Tribal Museum {{!}} Parenga|language=en-GB|access-date=2026-03-09}}</ref> [[भारत की जनगणना २०११|भारत की 2011 की जनगणना]] के अनुसार, ओडिशा में उनकी आबादी 9,445 व्यक्तियों के रूप में दर्ज की गई है, जिसमें 4,532 पुरुष और 4,913 महिलाएं शामिल हैं।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.scstrti.in/index.php/91-tribes/199-parenga|title=Parenga|website=www.scstrti.in|publisher=Scheduled Castes and Scheduled Tribes Research and Training Institute|access-date=9 March 2026}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.scstrti.in/index.php/91-tribes/199-parenga "Parenga"]. </cite></ref> उन्हें ओडिशा में एक [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अनुसूचित जनजाति]] के रूप में मान्यता दी गई है, और कभी-कभी दक्षिणी ओडिशा के अन्य मुंडा भाषी समुदायों के साथ सांख्यिकीय रूप से समूहीकृत किया जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://kbk.nic.in/tribalprofile/Perenga.pdf|title=Population Profile of Scheduled Tribes in Orissa: Parenga|website=kbk.nic.in|archive-url=http://web.archive.org/web/20240226004134/https://kbk.nic.in/tribalprofile/Perenga.pdf|archive-date=2024-02-26|access-date=2026-03-09}}</ref> पारेंगा गदबा लोग को अपना पड़ोसी स्वदेशी समूह होने के कारण अपना "भाई" मानते हैं।<ref>{{Cite book|title=Pāreṅgā jībanadhārā|last=Sahu|first=Ananta Charan|last2=Pradhan|first2=Bibhutibhushan|last3=Mohanty|first3=Krishna Kumar|date=|publisher=Academy of Tribal Dialects & Culture|year=2010}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} {{Authority control}} [[श्रेणी:पुष्टि की ज़रूरत वाले "सम्बंधित जाति समूह"]] ruzwt1n2q6xvwjpdqri8d9u1psb53kl 6534555 6534545 2026-03-30T07:17:34Z Psubhashish 41524 6534555 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक सजातीय समूह | group = पारेंगा | native_name = | native_name_lang = | image = OpenSpeaks-pcj-Gorum-Opino Gomango-Boloram Muduli-Issues with Language Education.webm | image_caption = एक पारेंगा व्यक्ति मातृभाषा शिक्षा के मुद्दों पर चर्चा कर रहे हैं | regions = {{IND}} | region1 = [[ओडिशा]] | pop1 = 9,445 | ref1 = <ref name="Cen2011">{{cite web|title=ST-14 Scheduled Tribe Population By Religious Community|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/SCST-Series/ST14.html|website=Census of India|publisher=Ministry of Home Affairs, India|accessdate=15 October 2017}}</ref> | languages = [[गोरुम भाषा|गोरुम]] | religions = | related_groups = }} '''पारेंगा''' ('''पारेंगी''' भी लिखा जाता है) भारतीय राज्य [[ओडिशा]] का एक आदिवासी समुदाय ([[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अनुसूचित जनजाति]]) है, जो मुख्य रूप से [[कोरापुट जिला|कोरापुट]] और [[मालकानगिरि जिला|मालकानगिरि]] जिलों में रहते हैं। [[ओड़िशा सरकार|ओडिशा सरकार]] उन्हें मुंडा जनजाति समूह के भीतर गदबा की एक उप-जनजाति के रूप में संदर्भित करती है। पारेंगा लोग [[गोरुम भाषा|गोरूम]] भाषा बोलते हैं, जो मुंडा भाषाओं की दक्षिण मुंडा शाखा से संबंधित है। == व्युत्पत्ति == पारेंगा मौखिक वृत्तांत के अनुसार, "पेरांगा" या "पारेंगा" शब्द "केरंग" से लिया गया है, जो ऐतिहासिक रूप से समुदाय द्वारा कपड़े और अन्य परिधान बनाने के लिए उपयोग किए जाने वाले पौधे के रेशे का उल्लेख करता है।<ref name=>{{Cite web|url=https://www.scstrti.in/index.php/91-tribes/199-parenga|title=Parenga|website=www.scstrti.in|publisher=Scheduled Castes and Scheduled Tribes Research and Training Institute|access-date=9 March 2026}}</ref><ref name="Tribal Museum">{{Cite web|url=https://atlcodisha.in/uploads/images/tribes/PERENGA.pdf|title=Perenga|website=Academy of Tribal Language and Culture|publisher=[[Government of Odisha]]}}</ref> == वितरण और जनसंख्या == [[चित्र:OpenSpeaks-Pcj-Gorum-Opino_Gomango-Boloram_Muduli-Language_in_Children's_Education.webm|अंगूठाकार|2026 में बच्चों को [[गोरुम भाषा|गोरूम]] पढ़ाने की चुनौतियों पर चर्चा करते हुए एक मातृभाषी वक्ता एक [[गोरुम भाषा|गोरूम]] वक्ता यह साझा करता है कि वह और उनका परिवार गोरुम, देसिया और उड़िया के बीच कैसे कोड-स्विच करते हैं]] पारेंगा मुख्य रूप से कोरापुट जिले के नंदपुर और लामतापुट क्षेत्रों में केंद्रित हैं। और साथ साथ, ओडिशा के [[मालकानगिरि जिला|मालकानगिरि]], [[कलाहांडी जिला|कलाहांडी]], [[सुन्दरगढ़ जिला|सुन्दरगढ़]] और [[बलांगिर जिला|बलांगिर]] जिलों के कुछ हिस्सों में अतिरिक्त बस्तियों में भी यह भाषा बोली जाती है।<ref>{{Cite web|url=https://ostm.in/tribes_of_odisha/parenga/|title=Odisha State Tribal Museum {{!}} Parenga|language=en-GB|access-date=2026-03-09}}</ref> [[भारत की जनगणना २०११|भारत की 2011 की जनगणना]] के अनुसार, ओडिशा में उनकी आबादी 9,445 व्यक्तियों के रूप में दर्ज की गई है, जिसमें 4,532 पुरुष और 4,913 महिलाएं शामिल हैं।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.scstrti.in/index.php/91-tribes/199-parenga|title=Parenga|website=www.scstrti.in|publisher=Scheduled Castes and Scheduled Tribes Research and Training Institute|access-date=9 March 2026}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.scstrti.in/index.php/91-tribes/199-parenga "Parenga"]. </cite></ref> उन्हें ओडिशा में एक [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अनुसूचित जनजाति]] के रूप में मान्यता दी गई है, और कभी-कभी दक्षिणी ओडिशा के अन्य मुंडा भाषी समुदायों के साथ सांख्यिकीय रूप से समूहीकृत किया जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://kbk.nic.in/tribalprofile/Perenga.pdf|title=Population Profile of Scheduled Tribes in Orissa: Parenga|website=kbk.nic.in|archive-url=http://web.archive.org/web/20240226004134/https://kbk.nic.in/tribalprofile/Perenga.pdf|archive-date=2024-02-26|access-date=2026-03-09}}</ref> पारेंगा गदबा लोग को अपना पड़ोसी स्वदेशी समूह होने के कारण अपना "भाई" मानते हैं।<ref>{{Cite book|title=Pāreṅgā jībanadhārā|last=Sahu|first=Ananta Charan|last2=Pradhan|first2=Bibhutibhushan|last3=Mohanty|first3=Krishna Kumar|date=|publisher=Academy of Tribal Dialects & Culture|year=2010}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} {{Authority control}} [[श्रेणी:पुष्टि की ज़रूरत वाले "सम्बंधित जाति समूह"]] exjh9u6zq7y7roigjl620otxvjdhwbg 6534562 6534555 2026-03-30T07:53:12Z Psubhashish 41524 सही वीडियो और विवरण 6534562 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक सजातीय समूह | group = पारेंगा | native_name = | native_name_lang = | image = OpenSpeaks-pcj-Gorum-Opino Gomango-Boloram Muduli-Issues with Language Education.webm | image_caption = एक पारेंगा व्यक्ति मातृभाषा शिक्षा के मुद्दों पर चर्चा कर रहे हैं | regions = {{IND}} | region1 = [[ओडिशा]] | pop1 = 9,445 | ref1 = <ref name="Cen2011">{{cite web|title=ST-14 Scheduled Tribe Population By Religious Community|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/SCST-Series/ST14.html|website=Census of India|publisher=Ministry of Home Affairs, India|accessdate=15 October 2017}}</ref> | languages = [[गोरुम भाषा|गोरुम]] | religions = | related_groups = }} '''पारेंगा''' ('''पारेंगी''' भी लिखा जाता है) भारतीय राज्य [[ओडिशा]] का एक आदिवासी समुदाय ([[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अनुसूचित जनजाति]]) है, जो मुख्य रूप से [[कोरापुट जिला|कोरापुट]] और [[मालकानगिरि जिला|मालकानगिरि]] जिलों में रहते हैं। [[ओड़िशा सरकार|ओडिशा सरकार]] उन्हें मुंडा जनजाति समूह के भीतर गदबा की एक उप-जनजाति के रूप में संदर्भित करती है। पारेंगा लोग [[गोरुम भाषा|गोरूम]] भाषा बोलते हैं, जो मुंडा भाषाओं की दक्षिण मुंडा शाखा से संबंधित है। == व्युत्पत्ति == पारेंगा मौखिक वृत्तांत के अनुसार, "पेरांगा" या "पारेंगा" शब्द "केरंग" से लिया गया है, जो ऐतिहासिक रूप से समुदाय द्वारा कपड़े और अन्य परिधान बनाने के लिए उपयोग किए जाने वाले पौधे के रेशे का उल्लेख करता है।<ref name=>{{Cite web|url=https://www.scstrti.in/index.php/91-tribes/199-parenga|title=Parenga|website=www.scstrti.in|publisher=Scheduled Castes and Scheduled Tribes Research and Training Institute|access-date=9 March 2026}}</ref><ref name="Tribal Museum">{{Cite web|url=https://atlcodisha.in/uploads/images/tribes/PERENGA.pdf|title=Perenga|website=Academy of Tribal Language and Culture|publisher=[[Government of Odisha]]}}</ref> == वितरण और जनसंख्या == [[File:OpenSpeaks-pcj-Gorum-Boloram Muduli-OG-Use of Gorum Language.webm|thumb|एक [[गोरुम भाषा|गोरूम]] वक्ता यह साझा कर रहे हैं है कि वह और उनका परिवार गोरुम, देसीया और उड़िया कैसे बदल कर बात करते हैं]] पारेंगा मुख्य रूप से कोरापुट जिले के नंदपुर और लामतापुट क्षेत्रों में केंद्रित हैं। और साथ साथ, ओडिशा के [[मालकानगिरि जिला|मालकानगिरि]], [[कलाहांडी जिला|कलाहांडी]], [[सुन्दरगढ़ जिला|सुन्दरगढ़]] और [[बलांगिर जिला|बलांगिर]] जिलों के कुछ हिस्सों में अतिरिक्त बस्तियों में भी यह भाषा बोली जाती है।<ref>{{Cite web|url=https://ostm.in/tribes_of_odisha/parenga/|title=Odisha State Tribal Museum {{!}} Parenga|language=en-GB|access-date=2026-03-09}}</ref> [[भारत की जनगणना २०११|भारत की 2011 की जनगणना]] के अनुसार, ओडिशा में उनकी आबादी 9,445 व्यक्तियों के रूप में दर्ज की गई है, जिसमें 4,532 पुरुष और 4,913 महिलाएं शामिल हैं।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.scstrti.in/index.php/91-tribes/199-parenga|title=Parenga|website=www.scstrti.in|publisher=Scheduled Castes and Scheduled Tribes Research and Training Institute|access-date=9 March 2026}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.scstrti.in/index.php/91-tribes/199-parenga "Parenga"]. </cite></ref> उन्हें ओडिशा में एक [[अनुसूचित जाति और अनुसूचित जनजाति|अनुसूचित जनजाति]] के रूप में मान्यता दी गई है, और कभी-कभी दक्षिणी ओडिशा के अन्य मुंडा भाषी समुदायों के साथ सांख्यिकीय रूप से समूहीकृत किया जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://kbk.nic.in/tribalprofile/Perenga.pdf|title=Population Profile of Scheduled Tribes in Orissa: Parenga|website=kbk.nic.in|archive-url=http://web.archive.org/web/20240226004134/https://kbk.nic.in/tribalprofile/Perenga.pdf|archive-date=2024-02-26|access-date=2026-03-09}}</ref> पारेंगा गदबा लोग को अपना पड़ोसी स्वदेशी समूह होने के कारण अपना "भाई" मानते हैं।<ref>{{Cite book|title=Pāreṅgā jībanadhārā|last=Sahu|first=Ananta Charan|last2=Pradhan|first2=Bibhutibhushan|last3=Mohanty|first3=Krishna Kumar|date=|publisher=Academy of Tribal Dialects & Culture|year=2010}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} {{Authority control}} [[श्रेणी:पुष्टि की ज़रूरत वाले "सम्बंधित जाति समूह"]] 8cf427uuwe9g6ihr13nno165aeth1mk मुहम्मद बाक़िर क़ालिबफ़ 0 1610620 6534556 2026-03-30T07:29:03Z Umarkairanvi 13754 "[[:fa:Special:Redirect/revision/43611175|محمدباقر قالیباف]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6534556 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Mohammadbagher Ghalibaf in 2024 (02) (cropped).jpg|अंगूठाकार|241x241पिक्सेल|२०२४ में ]] '''मुहम्मद बाक़िर क़ालिबफ़''' (जन्म: 1 सितंबर 1961) ईरानी सैन्य अधिकारी, और राजनीतिज्ञ, 2020 से संसद सभापति<ref>{{Cite web|url=https://parstoday.ir/hi/news/iran-i143520-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%A6_%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%BF_%E0%A4%A8%E0%A5%87_%E0%A4%95%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A5%80_%E0%A4%9A%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%80_%E0%A4%A6%E0%A5%80%E0%A4%83_%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%95%E0%A5%87_%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97_%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A8%E0%A5%87_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%87_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6_%E0%A4%95%E0%A5%87_%E0%A4%AE%E0%A5%82%E0%A4%B2%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%A4_%E0%A4%A2%E0%A4%BC%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A5%87_%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%B9_%E0%A4%A4%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B9_%E0%A4%95%E0%A4%B0_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%87|title=संसद सभापति ने कड़ी चेतावनी दीः अमेरिका के सहयोग करने वाले देश के मूलभूत ढ़ांचे को पूरी तरह तबाह कर देंगे|date=2026-03-26|website=Pars Today|language=hi|access-date=2026-03-30}}</ref> जिसने तेहरान, रे, शेमिरानत, इस्लामशहर और परदिस निर्वाचन क्षेत्रों से [[इस्लामी परामर्शक सभा (ईरान)|इस्लामी सलाहकार सभा के]] 11वें और 12वें कार्यकाल में प्रतिनिधि के रूप में कार्य किया। क़ालिबफ़ जून 2020 से इस्लामी सलाहकार सभा के छठा अध्यक्ष भी है। ग़ालिबफ़ ने 2005 से 2017 के बीच तीन कार्यकालों के लिए तेहरान के महापौर के रूप में कार्य किया, और इससे पहले खतम अल-अनबिया निर्माण मुख्यालय, इस्लामी क्रांतिकारी गार्ड कोर वायु सेना और [[इस्लामी गणतंत्र ईरान का कानून प्रवर्तन बल|राष्ट्रीय सुरक्षा बल]] में कमान पदों पर ज़िम्मेदारी संभाली। == 2026 का ईरान युद्ध == 28 फरवरी 2026 को ईरान, इज़रायल और संयुक्त राज्य अमेरिका के बीच युद्ध छिड़ने के बाद, ग़ालिबफ़ ईरान के युद्धकालीन नेतृत्व ढांचे में सबसे शक्तिशाली हस्तियों में से एक बनकर उभरे। तीन वरिष्ठ ईरानी अधिकारियों के अनुसार, सुप्रीम नेशनल सिक्योरिटी काउंसिल के प्रमुख अली लारीजानी की हत्या के बाद, ग़ालिबफ़ ने चुपचाप रणनीतिक निर्णय लेने की ज़िम्मेदारी संभाल ली। इस दौरान ईरान की सरकार को एक स्पष्ट कमान श्रृंखला के बजाय एक विकेंद्रित समिति संरचना के माध्यम से काम करते हुए बताया गया है; जिसमें ग़ालिबफ़ रणनीतिक मामलों को संभाल रहे थे, IRGC कमांडर जनरल अहमद वाहिदी सामरिक युद्ध प्रयासों का नेतृत्व कर रहे थे, और राष्ट्रपति मसूद पेज़ेशकियन रोज़मर्रा के सरकारी कामकाज का प्रबंधन कर रहे थे। विश्लेषकों ने इस्लामी गणराज्य को एक "नेटवर्क वाली अस्तित्व मशीन" के रूप में काम करते हुए बताया है, जिसमें वरिष्ठ नेतृत्व को इज़रायल द्वारा लगातार निशाना बनाए जाने के जवाब में अधिकार विभिन्न संस्थानों के बीच बंटे हुए हैं। सुप्रीम नेशनल सिक्योरिटी काउंसिल के प्रमुख के रूप में अपना पद संभालने के कुछ ही समय बाद, ग़ालिबफ़ ने अमेरिका को धमकी दी कि वे इस क्षेत्र में तैनात अमेरिकी सैनिकों को निशाना बनाएंगे। एक अंदरूनी सूत्र के अनुसार, ग़ालिबफ़ केवल मुजतबा खामेनेई की मंज़ूरी से ही कोई कदम उठाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603250403|title=Ghalibaf warns US over troop deployments in region|date=25 March 2026|website=[[Iran International]]|language=en|access-date=25 March 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603278205|title=Ghalibaf acts only with Khamenei Jr approval, insider tells regime supporters|date=27 March 2026|website=[[Iran International]]|language=en|access-date=29 March 2026}}</ref> 29 मार्च 2026 को, ग़ालिबफ़ ने संयुक्त राज्य अमेरिका के साथ चल रही बातचीत को खारिज कर दिया, और कहा कि ईरान को झुकने के लिए मजबूर नहीं किया जा सकता।<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603297953|title=After 30 days of war, parliament speaker says Iran rejects surrender and talks|date=29 March 2026|website=[[Iran International]]|language=en|access-date=29 March 2026}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[महमूद अहमदीनेझ़ाद]] * [[मुजतबा ख़ामेनेई]] * [[अली ख़ामेनेई]] * [[मसूद पेज़ेशकियान]] == पाद लेख == == बाहरी कड़ियाँ == * {{Official website|ghalibaf.ir}} * {{इंस्टाग्राम|https://www.instagram.com/mbghalibaf}} * {{ट्विटर|https://twitter.com/mb_ghalibaf}} [[श्रेणी:1961 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:टूटी हुई फ़ाइल कड़ियों वाले पृष्ठ]] [[श्रेणी:ईरान के लोग]] l1ke20kvh7sfy0w8db29ckt9e9kqdx0 6534557 6534556 2026-03-30T07:31:14Z Umarkairanvi 13754 सुधार 6534557 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Mohammadbagher Ghalibaf in 2024 (02) (cropped).jpg|अंगूठाकार|241x241पिक्सेल|२०२४ में ]] '''मुहम्मद बाक़िर क़ालिबफ़''' (जन्म: 1 सितंबर 1961) ईरानी सैन्य अधिकारी, और राजनीतिज्ञ, 2020 से संसद सभापति<ref>{{Cite web|url=https://parstoday.ir/hi/news/iran-i143520-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A4%A6_%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A4%BF_%E0%A4%A8%E0%A5%87_%E0%A4%95%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A5%80_%E0%A4%9A%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%80_%E0%A4%A6%E0%A5%80%E0%A4%83_%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%95%E0%A5%87_%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97_%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A8%E0%A5%87_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%87_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6_%E0%A4%95%E0%A5%87_%E0%A4%AE%E0%A5%82%E0%A4%B2%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%A4_%E0%A4%A2%E0%A4%BC%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A5%87_%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%B9_%E0%A4%A4%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B9_%E0%A4%95%E0%A4%B0_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%87|title=संसद सभापति ने कड़ी चेतावनी दीः अमेरिका के सहयोग करने वाले देश के मूलभूत ढ़ांचे को पूरी तरह तबाह कर देंगे|date=2026-03-26|website=Pars Today|language=hi|access-date=2026-03-30}}</ref> जिसने तेहरान, रे, शेमिरानत, इस्लामशहर और परदिस निर्वाचन क्षेत्रों से [[इस्लामी परामर्शक सभा (ईरान)|इस्लामी सलाहकार सभा के]] 11वें और 12वें कार्यकाल में प्रतिनिधि के रूप में कार्य किया। क़ालिबफ़ जून 2020 से इस्लामी सलाहकार सभा के छठा अध्यक्ष भी है। ग़ालिबफ़ ने 2005 से 2017 के बीच तीन कार्यकालों के लिए तेहरान के महापौर के रूप में कार्य किया, और इससे पहले खतम अल-अनबिया निर्माण मुख्यालय, इस्लामी क्रांतिकारी गार्ड कोर वायु सेना और [[इस्लामी गणतंत्र ईरान का कानून प्रवर्तन बल|राष्ट्रीय सुरक्षा बल]] में कमान पदों पर ज़िम्मेदारी संभाली। == 2026 का ईरान युद्ध == 28 फरवरी 2026 को ईरान, इज़रायल और संयुक्त राज्य अमेरिका के बीच युद्ध छिड़ने के बाद, ग़ालिबफ़ ईरान के युद्धकालीन नेतृत्व ढांचे में सबसे शक्तिशाली हस्तियों में से एक बनकर उभरे। तीन वरिष्ठ ईरानी अधिकारियों के अनुसार, सुप्रीम नेशनल सिक्योरिटी काउंसिल के प्रमुख अली लारीजानी की हत्या के बाद, ग़ालिबफ़ ने चुपचाप रणनीतिक निर्णय लेने की ज़िम्मेदारी संभाल ली। इस दौरान ईरान की सरकार को एक स्पष्ट कमान श्रृंखला के बजाय एक विकेंद्रित समिति संरचना के माध्यम से काम करते हुए बताया गया है; जिसमें ग़ालिबफ़ रणनीतिक मामलों को संभाल रहे थे, IRGC कमांडर जनरल अहमद वाहिदी सामरिक युद्ध प्रयासों का नेतृत्व कर रहे थे, और राष्ट्रपति मसूद पेज़ेशकियन रोज़मर्रा के सरकारी कामकाज का प्रबंधन कर रहे थे। विश्लेषकों ने इस्लामी गणराज्य को एक "नेटवर्क वाली अस्तित्व मशीन" के रूप में काम करते हुए बताया है, जिसमें वरिष्ठ नेतृत्व को इज़रायल द्वारा लगातार निशाना बनाए जाने के जवाब में अधिकार विभिन्न संस्थानों के बीच बंटे हुए हैं। सुप्रीम नेशनल सिक्योरिटी काउंसिल के प्रमुख के रूप में अपना पद संभालने के कुछ ही समय बाद, ग़ालिबफ़ ने अमेरिका को धमकी दी कि वे इस क्षेत्र में तैनात अमेरिकी सैनिकों को निशाना बनाएंगे। एक अंदरूनी सूत्र के अनुसार, ग़ालिबफ़ केवल मुजतबा खामेनेई की मंज़ूरी से ही कोई कदम उठाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603250403|title=Ghalibaf warns US over troop deployments in region|date=25 March 2026|website=[[Iran International]]|language=en|access-date=25 March 2026}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603278205|title=Ghalibaf acts only with Khamenei Jr approval, insider tells regime supporters|date=27 March 2026|website=[[Iran International]]|language=en|access-date=29 March 2026}}</ref> 29 मार्च 2026 को, ग़ालिबफ़ ने संयुक्त राज्य अमेरिका के साथ चल रही बातचीत को खारिज कर दिया, और कहा कि ईरान को झुकने के लिए मजबूर नहीं किया जा सकता।<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603297953|title=After 30 days of war, parliament speaker says Iran rejects surrender and talks|date=29 March 2026|website=[[Iran International]]|language=en|access-date=29 March 2026}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[महमूद अहमदीनेझ़ाद]] * [[मुजतबा ख़ामेनेई]] * [[अली ख़ामेनेई]] * [[मसूद पेज़ेशकियान]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{Official website|ghalibaf.ir}} * {{इंस्टाग्राम|https://www.instagram.com/mbghalibaf}} * {{ट्विटर|https://twitter.com/mb_ghalibaf}} [[श्रेणी:1961 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:टूटी हुई फ़ाइल कड़ियों वाले पृष्ठ]] [[श्रेणी:ईरान के लोग]] [[श्रेणी:ईरान के राजनीतिज्ञ]] jk3xiqpxclb350egh0ceywuv82q51sm मनोमोहन घोष 0 1610621 6534568 2026-03-30T08:19:40Z अनुनाद सिंह 1634 "[[:en:Special:Redirect/revision/1311858947|Manmohan Ghose]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6534568 wikitext text/x-wiki '''मनोमोहन घोष''' (19 जनवरी 1869-4 जनवरी 1924) एक भारतीय [[कवि]] थे और अंग्रेजी में कविता लिखने वाले भारत के पहले लोगों में से एक थे।<ref name="Sansad">{{Cite book|title=Sansad Bengali Charitabhidhan Vol.I|last=Subodhchandra Sengupta & Anjali Bose|publisher=Sahitya Sansad, Kolkata|year=2016|isbn=978-81-7955-135-6|pages=542}}</ref> वे [[अरविन्द घोष|श्री अरविंद]] के भाई थे। == पृष्ठभूमि == मनोमोहन घोष के पिता का नाम डॉ० कृष्ण धन घोष तथा उनकी माता का नाम स्वर्णलता देवी घोष था। उनका पैतृक गाँव कोन्नगर में था, जो वर्तमान में [[हुगली जिला|हुगली]] जिला है। उनका परिवार बंगाली कायस्थ था, और अंग्रेजी शिक्षा को अपनाने वालों में अग्रणी था। मनोमोहन के पिता कृष्ण धन घोष सरकारी सेवा में डॉक्टर थे, जिन्होंने बंगाल में [[रनपुरा जिला|रंगपुर]] के सहायक सर्जन के रूप में कार्य किया। वे [[ब्रह्म समाज|ब्राह्म समाज]] से भी जुड़े थे। ब्रिटेन में चिकित्सा अध्ययन करते समय वहाँ के [[क्रम-विकास|विकास]] के तत्कालीन नए विचार से मोहित हो गए थे। मनमोहन की माँ स्वर्णलता देवी ब्रह्म समाज के एक प्रमुख व्यक्ति [[राजनारायण बसु|श्री राजनारायण बोस]] की बेटी थीं।{{Efn|Aurobindo described his father as a "tremendous atheist" but Thakur calls him an agnostic and Heehs believes that he followed his own coda.{{sfnp|Heehs|2008|pp=3–7, 10|ps=}}{{sfnp|Thakur|2004|p=3|ps=}}}} मनोमोहन भाई-बहनों में दूसरे थे।{{Sfnp|Heehs|2008}}{{Sfnp|Thakur|2004}} == करियर == [[चित्र:Manmohan_Ghose.jpg|अंगूठाकार|मनोमोहन घोष अपनी बेटियों मृणालिनी और लतिका के साथ।]] उन्होंने [[लंदन]] के द मैनचेस्टर ग्रामर स्कूल (द मैनचेस्ट ग्रामर स्कूल) में शिक्षा प्राप्त की और [[ऑक्सफ़ोर्ड|ऑक्सफोर्ड]] के क्राइस्ट चर्र्च के लिए एक खुली छात्रवृत्ति प्राप्त की। उनकी कविताएँ "प्राइमेवेराः पोएम्स बाय फोर ऑथर्स" (1890) में लॉरेंस बिन्योन, आर्थर एस. क्रिप्स और स्टीफन फिलिप्स के साथ प्रकाशित हुईं थीं। बाद में वे फिट्जरोय स्ट्रीट सेटलमेंट में [[ऑस्कर वाइल्ड]] से मिले, जिन्होंने पाल मॉल गजट में प्राइमावेरा की समीक्षा की। इस दौरान मनोमोहन घोष "राइमर्स क्लब" के सेट के कई अन्य सदस्यों जैसे कि लियोनेल जॉनसन, अर्नेस्ट डाउसन से मिले, जो दोनों उन्हें बहुत पसंद करते थे। 1893 में उनके पिता का देहान्त हो गया। उसके बाद वे भारत लौट आए और [[पटना]], बांकीपुर और [[कोलकाता|कलकत्ता]] में कई शिक्षण पदों पर रहे। 1897 में उन्हें ढाका कॉलेज में सहायक प्रोफेसर नियुक्त किया गया। 1918 में उनकी पत्नी मालती बनर्जी की मृत्यु के बाद, उनकी तबीयत बिगड़ गई और वे समय से पहले ही वृद्ध हो गए। 30 वर्षों तक उन्होंने [[इंग्लैण्ड|इंग्लैंड]] लौटने का सपना संजोया था और मार्च 1924 में अपनी बेटी के साथ एक मार्ग भी बुक किया था, लेकिन एक छोटी सी बीमारी के बाद 4 जनवरी 1924 को कलकत्ता में उनका निधन हो गया। उनकी बेटी लंदन चली गईं और [[लारेंस बिन्यन|लॉरेंस बिनयोन]] से मिली, जिन्होंने 1926 में प्रकाशित होने वाले "सॉन्ग्स ऑफ लव एंड डेथ" के संपादन में उनकी मदद की। == टिप्पणी == {{Notelist}} == संदर्भ == [[श्रेणी:कोलकाता के लेखक]] [[श्रेणी:१९२४ में निधन]] [[श्रेणी:1869 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] dlavz6t1hmtxms7i2z0fcyrkiftdhs4 मनमोहन घोष 0 1610622 6534569 2026-03-30T08:20:49Z अनुनाद सिंह 1634 [[मनोमोहन घोष]] को अनुप्रेषित 6534569 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[मनोमोहन घोष]] tw1ddgwon1njpeysvp76xbazxec2bxr जुम्मा मुबारक 0 1610623 6534577 2026-03-30T09:19:07Z SM7 89247 SM7 ने पृष्ठ [[जुम्मा मुबारक]] को [[जुमा मुबारक]] पर स्थानांतरित किया: देखें [[वार्ता:जुमा की नमाज़]] पर चर्चा 6534577 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[जुमा मुबारक]] gn012q0a0964utkq8np21spx4yoacqc सदस्य वार्ता:Pablussky 3 1610624 6534583 2026-03-30T09:32:46Z Ontzak 237465 Ontzak ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:Pablussky]] को [[सदस्य वार्ता:Sucdemagrana]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/Pablussky|Pablussky]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Sucdemagrana|Sucdemagrana]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 6534583 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[सदस्य वार्ता:Sucdemagrana]] qr7rtjg0qsodtqqg1vs7cal2w3qd6l1 वार्ता:Manarajganj estate 1 1610625 6534586 2026-03-30T09:41:31Z HistoricPage 911040 Maharajganj Estate 6534586 wikitext text/x-wiki Maharajganj Estate od3huty11pfqiw8bcrl7v92lueihpbd 6534587 6534586 2026-03-30T09:43:29Z HistoricPage 911040 Maharajganj Estate 6534587 wikitext text/x-wiki Maharajganj Estate महाराजगंज एस्टेट महाराजगंज एस्टेट उत्तर प्रदेश राज्य के वर्तमान सीतापुर ज़िला के बिसवां–लहरपुर क्षेत्र में स्थित एक जमींदारी एवं तालुकदारी एस्टेट था। इस एस्टेट, रियासत को ब्रिटिश काल में वर्ष 1868 में औपचारिक रूप से मान्यता प्राप्त होने का उल्लेख किया जाता है। यह क्षेत्र अवध प्रांत का हिस्सा था और मुख्यतः कृषि प्रधान क्षेत्र के रूप में जाना जाता था। ऐतिहासिक अभिलेखों में इस क्षेत्र की भूमि को गंगा-यमुना के दोआब की जलोढ़ मिट्टी से युक्त तथा कृषि के लिए उपयुक्त बताया गया है। ऐतिहासिक अभिलेखों के अनुसार इस रियासत, एस्टेट का प्रबंधन सक्सेना कायस्थ समुदाय से संबंधित रायजादा जमींदार परिवार के अधीन था। gn7tktnacpubrgmuou6qz1smiglar62 सदस्य:The World Review 2 1610626 6534595 2026-03-30T10:55:39Z The World Review 917411 नया पृष्ठ: The World Review 6534595 wikitext text/x-wiki The World Review o513ch4gy9v0lxlh53rmwmehnexixp1 6534596 6534595 2026-03-30T11:00:07Z The World Review 917411 6534596 wikitext text/x-wiki Satyaa Kumawat is a regional artist known for recent 2024–2025 releases such as <mark>"Amar," "Mic Mera Bhai," and "Dil Sambhal ja Zara"</mark>. His music, often featuring regional pop or romantic themes, is available on platforms like Gaana, Spotify, and JioSaavn. '''Key Songs and Releases:''' * '''Amar (2025):''' A single release highlighted on Amazon Prime Music and Gaana. * '''Mic Mera Bhai (2025):''' Available on Spotify and Amazon Prime Music. * '''Dil Sambhal ja Zara (2024):''' A popular track featured on Gaana and JioSaavn. * '''Dil Ki Baat (2024):''' A single listed on Spotify and Muso.ai. fbskvz56ngfk21xb749o6db3pahzc5i