विकिपीडिया hiwiki https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter मीडिया विशेष वार्ता सदस्य सदस्य वार्ता विकिपीडिया विकिपीडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता साँचा साँचा वार्ता सहायता सहायता वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता प्रवेशद्वार प्रवेशद्वार वार्ता TimedText TimedText talk मॉड्यूल मॉड्यूल वार्ता Event Event talk विकिपीडिया:चौपाल 4 1001 6538013 6536964 2026-04-09T10:43:10Z Sanjeevanika 919556 /* Sanjeev Kumar Pandey के बारे में */ नया अनुभाग 6538013 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Anthony Albanese के सही उच्चारण के संबंध में == विकिपीडिया के अंग्रेज़ी संस्कारण पर Albanese का उच्चारण "/ˌælbəˈniːzi/ ऐल-ब्अ-नी-ज़ी अथवा /ˈælbəniːz/ ऐल-ब्अ-नीज़" दिया गया है, अतः हिन्दी संस्करण पर भी उनका सही नाम का उच्चारण शामिल करें। स्रोत: https://en.wikipedia.org/wiki/Anthony_Albanese == Derbyshire के सही उच्चारण के संबंध में == Derbyshire का सही उच्चारण "डर्बीशायर" न होकर "ˈdɑː(ɹ).bɪ.ʃə(ɹ) {ड्आ (र्).बि.श्अ(र्)} = "डार्बिशर" प्रतीत हो रहा है। स्रोत: https://en.wiktionary.org/wiki/Derbyshire == Satyajit Rāy के सही वर्तनी == Satyajit Rāy को सत्यजित राय लिखा जाए। एक जगह पर "सत्यजीत" लिखा गया था, उसे "सत्यजित" लिखा जाए। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 13:59, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) :यह कहाँ लिखा है? कृपया लिंक भेज दें ताकि एडमिन आपका मामला देख सकें। [[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:31, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) ::[[सत्यजित राय|https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A4_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF]] ::वाक्य प्रयोग: सत्यजीत राय (२ मई १९२१–२३ अप्रैल १९९२) एक भारतीय फ़िल्म निर्देशक थे, जिन्हें २०वीं शताब्दी के सर्वोत्तम फ़िल्म निर्देशकों में गिना जाता है। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 02:53, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) :::yes [[विशेष:योगदान/&#126;2025-39710-56|&#126;2025-39710-56]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-39710-56|talk]]) 07:26, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) ::::तो तनिक इसे ठीक करें। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 07:36, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) :::::कर दिया। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:25, 15 दिसम्बर 2025 (UTC) == लिंक जोडें == मैने इस पृष्ठ https://simple.wikipedia.org/wiki/Minority_appeasement_in_India को हिन्दी में अनुवाद किया है और हिंदी वाला पृष्ठ [[भारत में अल्पसंख्यकों की तुष्टीकरण]] पर पढा जा सकता है, अब कोई उन दोनों को लिंक कीजिए [[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 16:38, 11 दिसम्बर 2025 (UTC) :मैने उसे स्वयं जोड दिया है -[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 20:41, 11 दिसम्बर 2025 (UTC) == विकिपीडिया का 25वें जन्मदिन समारोह, 15 जनवरी  == [[File:WP25 Anthem video - alternate cut.webm|300px|right|thumbtime=67]] नमस्ते विकिपीडिया के [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Wikipedia%2025%20Virtual%20Celebration 25वें जन्मदिन समारोह] में आपको आमंत्रित करना चाहता हूँ, जो [https://zonestamp.toolforge.org/1768492800 15 जनवरी को 16:00 UTC] पर हो रहा है। यह एक घंटे भर का वर्चुअल इवेंट होगा जिसमें ट्रिविया, पुरस्कार, संगीत प्रदर्शन, नाटक रीडिंग, संपादकों पर स्पॉटलाइट और विशेष अतिथि शामिल होंगे। इसे Eventyay और विकिपीडिया के यूट्यूब चैनल पर स्ट्रीम किया जाएगा। तारीख सेव करने और अपडेट पाने के लिए इवेंट के लिए रजिस्टर करें, और अगर आपके कोई सवाल हों तो मुझसे पूछें! –[[सदस्य:RASharma (WMF)|RASharma (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:RASharma (WMF)|वार्ता]]) 10:20, 12 दिसम्बर 2025 (UTC) == तुरन्त हस्तक्षेप अनुरोध == प्रिय साथी विकीमीडियन्स, मैं आप सभी से अत्यंत आग्रह और गंभीरता के साथ तत्काल सहायता की अपील कर रहा हूँ, ताकि विकीमीडिया ब्लॉग टीम द्वारा की गई एक लंबे समय से चली आ रही अन्यायपूर्ण स्थिति को सुधारा जा सके। 2014 से 2020 के बीच, विकीमीडिया के कुछ स्टाफ सदस्यों के प्रतिकूल और हतोत्साहित करने वाले रवैये के बावजूद, मैंने भारत ( [https://diff.wikimedia.org/2017/04/12/ashish-bhatnagar/ आशीष भटनागर जी] का ब्लॉग इंटरव्यू, [https://diff.wikimedia.org/2015/03/03/hindi-wiki-sammelan/ प्रथम हिन्दी विकि सम्मेलन की रिपोर्ट], आदि), म्यांमार, कोरिया, तुर्की, चेक गणराज्य आदि देशों की विकीमीडिया समुदायों और विकीमीडियन्स का परिचयात्मक दस्तावेज़ीकरण (प्रोफाइलिंग) करने का कार्य किया। मैंने स्वयं गहन शोध किया, प्रमुख और सक्रिय योगदानकर्ताओं की पहचान की, प्रश्नावलियाँ तैयार कीं, विस्तृत प्रोफाइल/साक्षात्कार लिखे और कुल मिलाकर 35 ब्लॉग पोस्ट तैयार कर प्रकाशित करवाईं। दुर्भाग्यवश, विकीमीडिया ब्लॉग टीम के कम से कम दो सदस्य जबरन और अनुचित रूप से लगभग 10 ब्लॉग पोस्टों की लेखकता (Authorship) अपने नाम से दर्शा रहे हैं, जबकि उन लेखों का संपूर्ण शोध, लेखन और सामग्री मेरी ओर से की गई थी। मैं आप सभी से विनम्र लेकिन सशक्त अनुरोध करता हूँ कि इस स्पष्ट अन्याय के विरुद्ध अपनी आवाज़ उठाएँ और यहाँ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Wikimedia_Blog#Credits मेरी अपील] के नीचे अपने विचार/टिप्पणियाँ दर्ज करें, ताकि सच्चाई सामने आ सके और वास्तविक लेखक को उसका उचित श्रेय मिल सके। आपका समर्थन न केवल मेरे लिए, बल्कि विकीमीडिया आंदोलन में पारदर्शिता, ईमानदारी और नैतिक मूल्यों की रक्षा के लिए भी अत्यंत आवश्यक है। आप सभी का अग्रिम धन्यवाद। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 07:27, 27 दिसम्बर 2025 (UTC) :बिना विश्वसनीय  स्रोत के, किसी भी विकिपीडिया पेज पर कोई वाक्य नहीं जोड़ा जा सकता, इसलिए कृपया मुझे बताएं कि आप किन पृष्ठों की बात कर रहे हैं?[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 08:03, 13 जनवरी 2026 (UTC) ::बांग्ला जी, आपका और हिन्दी विकिपीडिया समुदाय का धन्यवाद। वैसे कुछ अन्य विकिपीडिया के सज्जन पुरुषों के हस्तक्षेप के कारण [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Diff_(blog)#Blogpost_Credits समस्या सुलझ चुकी है] । [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 21:32, 16 जनवरी 2026 (UTC) == Istanbul का सही उच्चारण == "इस्तांबुल" लिखने से यह होगा कि इसका उच्चारण "इस्ताम्बुल" हो जाएगा, क्योंकि त के बाद में "ब" है, जिसके बाद "म" है (प, फ, ब, भ, म)। इसलिए "इस्तान्बुल" ही सही है। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 16:10, 28 दिसम्बर 2025 (UTC)Dimple323 :@[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] लेख के वार्ता पृष्ठ पर चर्चा करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:51, 7 जनवरी 2026 (UTC) == ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण का अनुरोध == नमस्ते, कृपया ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra की समीक्षा करें और यदि उपयुक्त हो तो इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित करें। ड्राफ्ट का लिंक: https://hi.wikipedia.org/wiki/ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra धन्यवाद। [[सदस्य:Supraconciencia|Supraconciencia]] ([[सदस्य वार्ता:Supraconciencia|वार्ता]]) 22:03, 8 जनवरी 2026 (UTC) == अनुरोध == मैं आप सभी से अनुरोध करता हूँ कि आप इस चर्चा में अपनी टिप्पणियाँ जोड़ें: <nowiki>https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया</nowiki>: पृष्ठ_हटाने_हेतु_चर्चा/लेख/ भारत में अल्पसंख्यकों का तुष्टिकरण# भारत में अल्पसंख्यकों का तुष्टिकरण ।-[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 03:58, 11 जनवरी 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप कार्यक्रम सूचना == सभी विकि साथियों को नववर्ष 2026 के लिए शुभकामनाएं। हम यूजर ग्रूप के जनवरी 2026 तक के कार्यों से संबंधित कुछ नए अपडेट साझा करना चाहते हैं: :अक्तूबर तथा नवंबर 2025 में आयोजित संपादनोत्सव के परिणाम घोषित हो चुके हैं: # [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025]] - 2 अक्तूबर 2025 से 18 अक्तूबर 2025 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५|विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५]]- 1 नवंबर, 2025 से 14 नवंबर, 2025 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। :जनवरी में नई दिल्ली में दो ऑफ लाइन बैठक/कार्यशाला का आयोजन हो रहा है: # [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में अनुवाद और विकिपीडिया की भूमिका|विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में अनुवाद और विकिपीडिया की भूमिका]] - 15 जनवरी 2026 को नई दिल्ली स्थित जवाहर लाल नेहरु विश्वविद्यालय में आयोजित सांस्थानिक प्रशिक्षण और भागिदारी कार्यशाला। # [[w:hi:विकिपीडिया:प्रबंधक बैठक/जनवरी 2026|प्रबंधक बैठक/जनवरी 2026]] - 16 जनवरी 2026 को नई दिल्ली में आयोजित प्रबंधक बैठक। : वर्ष 2026 के फरवरी तथा मार्च में दो गुणवत्ता बढ़ाने वाले संपादनोत्सव करने की योजना है: # [[w:hi:विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/फरवरी 2026|विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/फरवरी 2026]] – फरवरी 2026 में हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५]]- मार्च में हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव।:इन कार्यक्रमों में शामिल होने के लिए तथा इससे संबंधित कोई सुझाव देने के लिए सदस्यों का स्वागत है। : 15 जनवरी को जवाहरलाल नेहरु विश्वविद्यालय में आयोजित कार्यशाला में शामिल होने को इच्छुक दिल्ली तथा राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र के विकिपीडियनों का स्वागत हैं। आप आयोजन पृष्ठ पर अपना पंजीयन कराकर इस कार्यशाला में शामिल हो सकते हैं। :सादर- संपर्क सूत्र -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:49, 13 जनवरी 2026 (UTC) ==सहायता== मैं जब भी किसी लेख में संपादित करती करती हूँ तो स्रोत संपादित की जगह संपादित करें आता है जिस कारण मैं ठीक से आडिट नहीं कर पाती हूँ कृपया मेरी इस समस्या में सहायता करें। [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 06:14, 15 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी, आपको समस्या क्या आ रही है? वहाँ स्रोत सम्पादन और यथादृश्य समादिका (visual editor) के मध्य बदला जा सकता है। यदि आप स्रोत सम्पादन का उपयोग करना चाहें तो उचित बदलाव कर सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:19, 15 जनवरी 2026 (UTC) ::{{ping|संजीव कुमार}} लेकिन कहाँ और कैसे बदला जाएगा [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 06:21, 15 जनवरी 2026 (UTC) :::{{ping|संजीव कुमार}} जी कृपया मार्गदर्शन करें। 14:23, 16 जनवरी 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी वहाँ पर दाहिने ओर ऊपर एक पेन जैसा दिखने वाला बटन होता है जिसे क्लिक करके आप 'यथादृश्य' और 'स्रोत संपादक' में अदल बदल कर सकते हैं। आप कंप्यूटर पे हो तो। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:32, 16 जनवरी 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी हो गया, धन्यवाद [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 07:44, 17 जनवरी 2026 (UTC) == मसौदे की समीक्षा का अनुरोध == नमस्ते, मैंने हाल ही में एक जीवित व्यक्ति की जीवनी का मसौदा तैयार किया है, जो स्वतंत्र और विश्वसनीय स्रोतों पर आधारित है। मुख्य नामस्थान में स्थानांतरण का अनुरोध पहले ही किया जा चुका है। मसौदा यहाँ उपलब्ध है: https://hi.wikipedia.org/wiki/ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra यदि कोई अनुभवी संपादक इसकी समीक्षा कर सके, तो आभारी रहूँगा। धन्यवाद। [[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] ([[सदस्य वार्ता:Pi1918|वार्ता]]) 10:03, 15 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] मैंने इसे साफ़ प्रचार मानते हुए शीघ्र हटाने हेतु नामांकित किया है। वैसे भी हिंदी विकिपीडिया पर ड्राफ्ट जैसा कोई नामस्थान नहीं है। कृपया आगे से व्यक्तियों के प्रचारात्मक लेख बनाने से परहेज करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:45, 16 जनवरी 2026 (UTC) ::नमस्ते, :: जानकारी देने के लिए धन्यवाद। मेरा उद्देश्य किसी भी प्रकार का प्रचार करना नहीं था। मैं आपके निर्णय का सम्मान करता हूँ और आगे से हिंदी विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार ही योगदान करूँगा। :: धन्यवाद। [[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] ([[सदस्य वार्ता:Pi1918|वार्ता]]) 17:53, 16 जनवरी 2026 (UTC) == नये लेख [[Draft:_सम्राट_कुमार_गुप्ता]] की समीक्षा हेतु अनुरोध == नमस्ते संपादकों, मैंने सम्राट कुमार गुप्ता के बारे में एक लेख (Draft) तैयार किया है जिसमें 3 दशकों के पत्रकारिता और सामाजिक कार्यों के विश्वसनीय संदर्भ दिए गए हैं। कृपया इसकी समीक्षा करें और इसे मुख्य लेख के रूप में प्रकाशित करने में सहायता करें। लिंक: [[Draft:_सम्राट_कुमार_गुप्ता]] -- धन्यवाद [[सदस्य:Kumari Supriya|Kumari Supriya]] ([[सदस्य वार्ता:Kumari Supriya|वार्ता]]) 07:43, 16 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Kumari Supriya|Kumari Supriya]] मैंने इसे साफ़ प्रचार मानते हुए शीघ्र हटाने हेतु नामांकित किया है। वैसे भी हिंदी विकिपीडिया पर ड्राफ्ट जैसा कोई नामस्थान नहीं है। कृपया आगे से व्यक्तियों के प्रचारात्मक लेख बनाने से परहेज करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:46, 16 जनवरी 2026 (UTC) == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == स्वागत सन्देश में चित्र == पूर्व चर्चा: [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख 63#स्वागत सन्देश में चित्र]] [[साँचा:सहायता|स्वागत संदेश]] में अंकित किया गया चित्र मशीन द्वारा निर्मित किया गया है। मशीन द्वारा बनाई गई सामग्री इस ज्ञानकोष में मान्य नहीं है। इसलिए अनुरोध है कि जिस सदस्य ने यह चित्र स्थापित किया है, वही इसे हटा भी दे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 09:32, 18 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, यह चित्र आपको कैसा लगता है? मुझे तो यह पुराने चित्र जैसा ही लग रहा है। इसलिए यदि आप दोनों को यह ठीक लगे, तो हम इसे उपयोग में ले सकते हैं। :[[चित्र:Annapoorni (10641191125).jpg|120px|thumb|right|स्वागत!]] – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:13, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) {{-}} :: [[चित्र:Tableau_noir_dans_le_désert_du_Thar_(Rajasthan).jpg|240px|thumb|center|हिन्दी विकिपीडिया में आपका हार्दिक स्वागत है। इस ज्ञानकोश के विकास और विस्तार में आपके सहयोग की हमें प्रतीक्षा है।]] <center>--[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 18:03, 8 फ़रवरी 2026 (UTC)</center> :::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, ये आपको कैसे लग रहा है कि एआई से जनित चित्र ज्ञानकोशीय नहीं हो सकता? आजकल एआई से ज्ञानकोशीय एनिमेशन बनाये जाते हैं। यह तो बनाने वाले पर निर्भर करता है। इसके अतिरिक्त उपरोक्त चित्र ज्ञानकोशीय होने के लिए नहीं बल्कि स्वागत के रूप में जोड़ा गया है। :::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मुझे आपके सुझाव से कोई समस्या नहीं है और आप चाहें तो इसे जोड़ सकते हैं। हालांकि पिछली बार @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी का सुझाव था कि चित्र को हटा दिया जाये, अतः मुझे उनका सुझाव भी उचित ही लगा। लेकिन मैंने परम्परा के तौर पर नया चित्र जोड़ा था क्योंकि स्वागत सन्देश में बहुत बदलावों की आवश्यकता है। :::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] जी, आपका सुझाव भी उचित है लेकिन इससे बेहतर चित्र हम कंप्यूटर पर निर्मित कर सकते हैं जो इससे बेहतर होंगे। इसके लिए चर्चा करना बेहतर होगा। स्वागत सन्देश बड़ा रखने के स्थान पर एक छोटी कड़ी दे सकते हैं जिसपर सभी सन्देशों को सूचीबद्ध किया जा सके। इससे उन सदस्यों को भी सुविधा रहेगी जो हिन्दी नहीं जानते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:34, 9 फ़रवरी 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]]@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]]@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] @[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] मेरा अब भी सुझाव है कि चित्र हटा दिया जाय। हालाँकि, अभी जो आपत्ति दर्ज़ की गई है, उसपे इतना ही कहूँगा कि यह चित्र 'ज्ञानकोश' का हिस्सा नहीं है। स्वागत संदेश में इस तरह के चित्र पर आपत्ति उचित नहीं प्रतीत हो रही। ::::संजीव जी जैसा कह रहे, पूरे स्वागत संदेश को पुनर्विचार एवं नये सिरे से बनाने की ज़रूरत है - लंबा काम है - मुझे कोई गुरेज़ नहीं इसमें भागीदारी करने में। ::::पर यह चित्र हटाने वाली बात चर्चा के योग्य भी नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:49, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) :::::{{ping|संजीव कुमार}}, एक महिला को हर किसी के समक्ष हाथ जोड़कर खड़े किया जाना महिलाओं के आत्मसम्मान के लिहाज से कहीं न कहीं गरिमापूर्ण प्रतीत नही हो रहा है। इसलिए भी इस चित्र को हटा देना या किसी उपयुक्त चित्र से बदल देना चाहिए। बहुत से ज्ञानकोषों में बिस्किट का प्रयोग किया जाता है क्योंकि संपादन के लिए ऊर्जा चाहिए होती है, जो बिस्किट से मिलती है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 08:23, 8 मार्च 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी के विचारों से सहमत होते हुए कि स्वागत संदेश को नए सिरे से बनाने की आवश्यकता है, और @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी की आपत्तियों (एआई और गरिमा) को ध्यान में रखते हुए, मेरा सुझाव है कि हम विवादित चित्र के स्थान पर प्राकृतिक फूलों के चित्र का उपयोग किया जाएं। फूल स्वागत का एक गरिमापूर्ण, मानवीय और तटस्थ प्रतीक हैं। ::::::मैंने विकिमीडिया कॉमन्स से कुछ प्राकृतिक और सुंदर चित्रों का चयन किया है। कृपया नीचे दी गई गैलरी में देखकर बताएँ कि इनमें से कौन सा चित्र नए स्वागत संदेश के लिए सबसे उपयुक्त रहेगा? ::::::File:Lotus 2013 sai.jpg|कमल '''यह चित्र मैने @[[सदस्य:SM7|SM7]] के सदस्य पृष्ठ पर देखा''' ::::::File:Red rose at Square of the Cathedral of Christ the Saviour.jpg|लाल गुलाब ::::::File:Combretum indicum(Rangoon creeper).jpg|मधुमालती (रंगून क्रीपर) '''यह मैने ही अपलोड किया''' ::::::File:(MHNT) Jasminum polyanthum – flowers and buds.jpg|चमेली ::::::File:Marigold 14.jpg|गेंदा ::::::File:Flower bouquet in Tarnowskie Góry, Silesian Voivodeship, Poland, December 2023.jpg|पुष्प गुच्छ ::::::File:Rose and carnation flower bouquet 01.jpg|गुलाब और कार्नेशन ::::::आप सभी वरिष्ठ साथियों की राय का स्वागत है। [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 14:09, 9 मार्च 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] जी, फूल लगवाने का कोई विशेष औचित्य? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:38, 9 मार्च 2026 (UTC) ::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, महोदय :::::::: फूल लगवाने का मुख्य औचित्य केवल एक तटस्थ, विवाद-रहित और मानवीय स्वागत-प्रतीक प्रस्तुत करना है। ::::::::महोदय, भारत में फूलों से स्वागत करना सबसे आत्मीय और सहज माना जाता है। ::::::::प्राकृतिक फूल होने के कारण यह AI और गरिमा से जुड़े उन सभी विवादों से पूरी तरह मुक्त है, जो वर्तमान चित्र को लेकर उठे हैं। ::::::::मेरा उद्देश्य सिर्फ एक सकारात्मक चित्र लगाना है। यदि समुदाय को फूल के स्थान पर @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी का 'बिस्किट' वाला सुझाव या विकिपीडिया का लोगो अधिक उपयुक्त लगता है, तो मेरी उसमें भी पूर्ण सहमति है। प्रमुख उद्देश्य स्वागत संदेश को बेहतर बनाना है। [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 16:47, 9 मार्च 2026 (UTC) :::::::::भारत में हाथ जोड़कर स्वागत किया जाता है। फूलों से स्वागत देवताओं का किया जाता है और आजकल लोगों ने चाटुकारिता के लिए इसे मनुष्यों पर लागू करना आरम्भ कर दिया है। चित्रों में प्राकृतिक फूल कैसे हो सकते हैं? वर्तमान चित्र को लेकर मैंने कोई विवाद नहीं देखा, बल्कि चित्र को हटाकर संबंधित सन्देश को पुनः लिखने पर यह चर्चा है। वर्तमान चित्र में क्या नकारात्मक दिखाई दे रहा है? क्या वो भारतीय संस्कृति से संबंधित नहीं है? (हालांकि ऐसा आवश्यक नहीं है)। अभी चर्चा इसपर चाहिए कि चित्र की आवश्यकता ही क्या है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:43, 12 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी,महोदय ::::::::::मेरा उद्देश्य केवल उठे हुए विवाद के बीच एक विकल्प देना था। लेकिन मैं आपसे और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी से पूरी तरह सहमत हूँ कि असली मुद्दा यह है कि स्वागत सन्देश में किसी भी चित्र की आवश्यकता है ही नहीं। पर @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] महोदय ने बिस्किट के चित्र का उदाहरण दिया था, जिसके लिए मैं पुष्पों का विकल्प दिया था| ::::::::::मेरी ओर से चित्र वाले विषय पर चर्चा यहीं समाप्त है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:59, 12 मार्च 2026 (UTC) :::::::::::सभी सदस्यो से विनम्र निवेदन है, की कृपया इस [[:File:AI Chatgpt generated Woman in Welcome pose.png|चित्र]] देखने का कष्ट करे, इसको स्वागत सन्देश में लगने के लिए उपयुक्त हो सकता है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 16:06, 12 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] जी, चित्र को हटाने पर चर्चा चल रही है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:35, 14 मार्च 2026 (UTC). :::::::::::::::{{Ping|संजीव कुमार}} जी, नमस्ते! चित्र को उपयोग में लिया जा चुका है,पहले चित्र उपयोग में न होने के कारण हटाने हेतु चर्चा के लिए नामांकित किया गया है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 16:50, 14 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::{{ping|संजीव कुमार}}, आपकी बात सही है कि भारत में हाथ जोड़कर स्वागत किया जाता है। परंतु, क्योंकि आप और यहां के अधिकतर प्रबंधक पुरुष हैं, और स्वागत करते हुए व्यक्ति का ही चित्र लगाना है तो उचित होगा कि किसी पुरुष का हाथ जोड़कर स्वागत करता हुआ चित्र लगाया जाए। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:28, 20 मार्च 2026 (UTC) :{{od}} वर्तमान चर्चा के आधार पर चित्र हटा दिया गया है। भविष्य में चर्चा करके एक उपयुक्त चित्र जोड़ा जा सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:51, 18 मार्च 2026 (UTC) == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 13:21, 18 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा == <section begin="announcement-content" /> मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]। कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें। -- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])<section end="announcement-content" /> 21:01, 19 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == हिंदी विकि सम्मेलन 2026 समुदाय सहभागिता सर्वे == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप इस वर्ष जुलाई में हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 आयोजित करने की योजना बना रहा है। इससे संबंधित हिंदी विकिपीडियनों की रुचि तथा महत्वपूर्ण विषयों को समझने के लिए एक सर्वेक्षण किया जा रहा है। [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeWaqfyOlr9hS7Ef5eXg_Y4mPK8gj1cnzaIBAbQXbjM6KH4aw/viewform हिंदी विकि सम्मेलन 2026] भरकर हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 आयोजित करने में सहयोगी बनें। -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 09:07, 31 जनवरी 2026 (UTC) [[सदस्य:Vishal K Pandey|Vishal K Pandey]] ([[सदस्य वार्ता:Vishal K Pandey|वार्ता]]) 18:11, 26 जनवरी 2026 (UTC) ==गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड== विकिडेटा में गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड का लोगो Guinness World Records logo.svg नाम से उपलब्ध है। इसका हिन्दी में उपयोग करना संभव बनाएं। अधिकार संपन्न लोग ऐसा कर सकते हैं। '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 18:28, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) :[[गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स]] [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:00, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) ::समस्या सुलझाने के लिए आपका धन्यवाद - '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 08:59, 6 फ़रवरी 2026 (UTC) LimcaBookofRecords.jpg इस फाइल के बारे में भी विचार करें। धन्यवाद '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 18:35, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) :[[लिम्का बुक ऑफ़ रिकार्ड्स]] [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:02, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) ::आपको धन्यवाद- '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 08:59, 6 फ़रवरी 2026 (UTC) == शीर्षक परिवर्तन के लिए अनुरोध == Namaste, I would like the article title '''[[डी एन ए की नकल]]''' to be changed to '''डीएनए प्रतिकृति''', as this form is more accurate and is the one used in most scientific literature. Sorry for writing in English and if this is not the right place to make the request. I have been on a long break from Wikipedia and have forgotten the proper procedure for requesting a title change.<b>[[User talk:Dineshswamiin|<span style="color: Green">Dinesh</span>]]</b> ([[User talk:Dineshswamiin|talk]]) 15:32, 3 फ़रवरी 2026 (UTC) :नमस्ते, मैं चाहता हूँ कि लेख का शीर्षक [[डी एन ए की नकल]] बदलकर 'डीएनए प्रतिकृति' कर दिया जाए, क्योंकि यह रूप ज़्यादा सही है और ज़्यादातर वैज्ञानिक किताबों में इसी का इस्तेमाल होता है।-[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 18:54, 5 फ़रवरी 2026 (UTC) == ''कंप्यूटिंग'' या ''अभिकलन'' == हिन्दी में कंप्यूटिंग को [[अभिकलन]] भी कहा जाता है। परंतु इसके बाद भी कुछ पृष्ठ के नाम [[मोबाइल कम्प्यूटिंग]] या [[क्लाउड कम्प्यूटिंग]] है। प्रोग्रामिंग को [[क्रमानुदेशन]] कहा जाता है परंतु आधे से ज्यादा निबंध के शीर्षक में [[प्रोग्रामिंग भाषा]] लिखा गया है। हमें निबंध के शीर्षक एक समान रखने चाहिए। जैसे सारे निबंध के शीर्षक में प्रोगामिंग के जगह क्रमानुदेशन लिखा रहेगा। अन्य नाम हम निबंध के मुख्य भाग में लिख सकते है या redirect कर सकते है। जैसे- '''क्रमानुदेशन भाषा''', जिसे '''प्रोग्रामिंग भाषा''' भी कहते है..... [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 11:16, 7 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, नमस्ते! आप एक समाधान प्रस्तावित करें - उसपे चर्चा करके यह कार्य किया जा सकता है। आपका और सभी का स्वागत है इस एकरूपता लाने के प्रयास के लिए। सादर! --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:03, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) ::[[मोबाइल कम्प्यूटिंग]] का नाम बदलकर [[मोबाइल अभिकलन]] कर देना चाहिए। [[क्लाउड कम्प्यूटिंग]] का [[क्लाउड अभिकलन]] तथा [[प्रोग्रामिंग भाषा]] का नाम [[क्रमानुदेशन भाषा]] कर देना चाहिए। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:40, 8 मार्च 2026 (UTC) == हिन्दी विकिपीडिया से गायब हो चुके पुराने संपादक == तकरीबन 8 साल बाद मैं विगत कुछ दिनों से विकिपीडिया पर सक्रिय हूं। इस बीच देख रहा हूं कि यहां से वो तमाम लोग गायब हो चुके हैं जो एक समय में लगातार सक्रिय रहते थे। नए लेखों की गुणवत्ता स्तरीय थी। लेकिन इधर हिन्दी विकिपीडिया पर जो कुछ भी लिखा जा रहा है वो या तो आत्मप्रचार है या फिर नौसिखियों द्वारा लगातार किया जा रहा प्रयोग। आज मैंने लगभग 25 लोगों को अपनी ओर से दूरभाष पर संपर्क करने की कोशिश की जो एक जमाने में प्रबंधक रह चुके हैं और जिन्होंने विकिपीडिया पर काफी योगदान दिया है। लेकिन सबने यही कहा कि वो अब सक्रिय नहीं हैं। यह हिन्दी विकिपीडिया के लिए ठीक नहीं है। यद्यपि कि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) के युग में विकिपीडिया और खासतौर पर अंग्रेजी से इतर भाषाओं में इस ज्ञानकोश की अब पहले जैसी आवश्यकता रह नहीं गई है। क्योंकि अब अंग्रेजी की सामग्री एक क्लिक पर किसी भी दूसरी भाषा में उपलब्ध है। फिर भी हिन्दी में लिखे गए मूल लेखों का महत्व तो हमेशा बना रहेगा। इसलिए विकिपीडिया संपादक समुदाय को एक बार फिर अपना तुच्छ अहंकार छोड़कर दूर जा चुके लोगों को दोबारा सक्रिय करना चाहिए। --'''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 13:54, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:कलमकार|कलमकार]] सर ! आठ साल (हुये तो नहीं!) बाद आप का स्वागत - हमारी ओर से। :कुछ उधार का अर्ज़ कर रहा (बुरा मत मानियेगा) :''"ऐसा नहीं कि उन से ''(मतलब विकि से)'' मोहब्बत नहीं रही :''जज़्बात में वो पहली सी शिद्दत नहीं रही'' :'' :''सर में वो इंतिज़ार का सौदा नहीं रहा'' :''दिल पर वो धड़कनों की हुकूमत नहीं रही''"'' :यह हमारी स्थिति है। :और जो चले गए उनकी स्थिति यह है कि :''चेहरे को झुर्रियों ने भयानक बना दिया'' :''आईना देखने की भी हिम्मत नहीं रही'' --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:00, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) :कलमकार जी, ज्ञानकोष में सक्रियता के प्रति आपकी चिंता वाजिब है। मैंने यहां पर देखा है कि बहुत से सदस्यों द्वारा महनत से बनाए गए पृष्ठ कोई न कोई पैमाना बताकर शीघ्र हटाने के लिए नामांकित कर दिए जाते हैं, फिर कोई अन्य सदस्य उन्हें हटा भी देता है। शायद इससे हताश होकर बहुत से संपादक ज्ञानकोष को छोड़कर चले गए। बहुत से संपादकों के तो सदस्य पृष्ठ भी हटा दिए गए हैं। सम्पादकों की सक्रियता में कमी की एक वजह यह भी हो सकती है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 22:21, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, क्या आप कुछ ऐसे सदस्य पृष्ठों के उदाहरण दे सकते हैं जिन्हें हटाया गया था, और कुछ ऐसे पृष्ठ भी जिन्हें किसी गलत मानदंड के तहत शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया गया और बाद में हटा दिया गया? यदि आपकी चिंता जायज़ होगी, तो अवश्य ही कोई समाधान खोजने की कोशिश करेंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:54, 26 फ़रवरी 2026 (UTC) :::DreamRimmer जी, हाल ही के कुछ उदाहरण इस प्रकार हैं, जहां प्रतीत होता है कि संपादकों द्वारा शिद्दत से बनाए गए कुछ पृष्ठों को हटा दिया गया: :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#why are you remove this article "सुमरत सिंह"]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#कृपया गोप्रेक्षेश्वर लेख की पुनः समीक्षा करें और कॉपीराइट उल्लंघन का टैग हटाने की कृपा करें]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#सहायता नोट]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#डॉ. विनोद कुमार पृष्ठ: शीघ्र हटाने नामांकन पर प्रतिक्रिया]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#अभिनव अरोड़ा के पृष्ठ हटाने के विषय में]] :::हटाए गए पृष्ठों की सामग्री देखे बगैर मापदंड की सटीकता पर टिप्पणी करना संभव नही है परंतु बहुत से ऐसे पृष्ठ भी हटाए गए हैं, जहां संपादक लेख में संशोधन करने के लिए तैयार थे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 07:56, 8 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपको प्रचार सामग्री चाहिए या केवल विवाद खड़ा करना उद्देश्य रहा है? यदि आपको प्रचार सामग्री चाहिए तो बताइयेगा, ईमेल से भेज देता हूँ। बैठकर देखते और समझते रहियेगा। अन्यथा आपने मेरा वार्ता पृष्ठ यहाँ क्यों जोड़ा है पता नहीं। मैंने सभी सन्देशों का उत्तर भी दे रखा है। वर्तमान में भी [[विकिपीडिया:शीह|शीघ्र हटाने]] के लिए बहुत लेख नामांकित हैं। कृपया उनकी भी समीक्षा कर लेते समय रहते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:40, 18 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपने ऊपर जिन चर्चाओं का उल्लेख किया है, उनसे संबंधित लेख मुझे किसी भी प्रकार से गलत मानदंड के अंतर्गत हटाए गए नहीं लगते। उन विषयों की उल्लेखनीयता और उपलब्ध सामग्री के आधार पर संजीव जी द्वारा लिया गया निर्णय बिल्कुल उचित था, और ऐसी स्थिति में मेरा निर्णय भी यही होता। आपने यह भी कहा कि ऐसे पृष्ठ हटाए गए जहाँ संपादक लेख में सुधार करने के लिए तैयार थे, परंतु सभी जानते हैं कि कोई अनुल्लेखनीय लेख केवल बार-बार संपादन या सुधार करने से उल्लेखनीय नहीं बन जाता। किसी विषय की उल्लेखनीयता तभी स्थापित होती है जब उसे विश्वसनीय स्रोतों में पर्याप्त स्थान मिले, और इसमें स्वाभाविक रूप से समय लगता है। शीघ्र हटाने की नीति इस विषय में पूरी तरह स्पष्ट है; यदि किसी लेख पर सही मानदंड के अनुसार टैग लगाया गया है, तो प्रबंधक उसे किसी भी समय हटा सकता है। यदि लेखक कोई टिप्पणी जोड़ता है, तो भी प्रबंधक उस टिप्पणी से संतुष्ट न होने पर लेख को बनाए रखने के लिए बाध्य नहीं होता। आपने यह भी कहा था कि सदस्यों के सदस्य पृष्ठ भी हटा दिए गए, लेकिन इसके समर्थन में आपने कोई लिंक प्रस्तुत नहीं किया। मेरा मानना है कि किसी भी सदस्य के कार्य पर प्रश्न तभी उठाया जाना चाहिए जब पर्याप्त प्रमाण हों; अन्यथा यह बिना प्रमाण के व्यक्तिगत आक्षेप और निराधार आरोप की श्रेणी में आता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:20, 18 मार्च 2026 (UTC) :::::{{ping|संजीव कुमार}}, जो आपकी नज़र में प्रचार हो, वह संभवतः दूसरों के लिए जानकारी हो सकती है। :::::DreamRimmer जी, ऐसे भी बहुत से पृष्ठ देखें हैं, जहां अनेक विश्वसनीय स्रोत दिए गए थे, उन्हें भी अनुल्लेखनिय बता कर हटाया गया। उदाहरण के लिए: :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#सुमन कुमार घई]]। :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#राजेन्द्ररंजन चतुर्वेदी]]। :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/अप्रैल 2022#रचित यादव]]। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:41, 20 मार्च 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, समस्या यह ही है कि आप इसे मेरे या आपके नज़र से देख रहे हो। एकबार नज़र हटाकर देखियेगा। "सुमन कुमार घई" नामक लेख पर 15 वर्षों से बिना स्रोत की कुछ सामग्री लिखी थी और बाद में [[विशेष:योगदान/सुमन कुमार घई|इसी नाम के सदस्य]] ने सामग्री हटाकर साहित्य कुंज की कड़ी जोड़ दी। इसी तरह अन्य लेखों को भी या तो सम्बंधित व्यक्ति ने स्वयं (आपके अनुसार उनकी नज़रों में वो स्वयं बहुत उल्लेखनीय व्यक्ति हैं) ने बनाया या अपने किसी रिश्तेदार से बनवाया। यदि आप बिना किसी स्रोत के स्वयं को उल्लेखनीय मानने लग जाओ तो क्या वो उल्लेखनीय हो जायेगा? एकबार इंटरनेट पर उपरोक्त व्यक्तियों के बारे में खोजकर देखें कि इनकी उल्लेखनीयता क्या है? उनके प्रसिद्धि के क्षेत्र में उन्हें कौनसे पुरस्कार मिले हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:26, 25 मार्च 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, उल्लेखनीयता का मापदंड इसलिए बनाया गया था, कि यदि एक ही विषय या नाम पर लेख बनाने के लिए एक से अधिक दावेदार आ जाते हैं, तो इस नाम से उस विषय या व्यक्ति का लेख बनेगा जो अधिक उल्लेखनीय होगा। आपकी जानकारी के लिए बता दूं कि विकिपीडिया के संदर्भ में एक phrase कई बार सामने आता है, जिसमें लिखा होता है, "sum of all knowledge""। कहने का तात्पर्य यह है कि उल्लेखनीयता के नाम पर तब तक कोई पृष्ठ नही हटाना चाहिए, जब तक उस विषय या नाम पर लेख बनाने के लिए एक से अधिक असंबंधित संभावनाएं न हों। उदाहरण के लिए यदि कोई व्यक्ति 'रमेश सिंह' के नाम से उद्धरण सहित लेख बना रहा है तो वह लेख रहने देना चाहिए, जब तक कि कोई उससे भी अधिक उल्लेखनीय 'रमेश सिंह' नाम के व्यक्ति पर उद्धरण सहित लेख बनाने का दावेदार नहीं आ जाता। -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:25, 31 मार्च 2026 (UTC) ::::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, बहुत अच्छा अर्थ निकाला है आपने। साथ में अपने तर्क के पक्ष में कोई स्रोत भी दे दीजियेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:39, 31 मार्च 2026 (UTC) :::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[:en:Wikipedia:Notability]] की भूमिका में लिखा है - ''Information on Wikipedia must be'' '''verifiable'''''... Wikipedia's'' '''concept of notability applies this basic standard''' ''to avoid indiscriminate inclusion of topics... Determining notability does not necessarily depend on things such as fame, importance, or popularity''. -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:53, 31 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपने इसके नीचे वाला भाग क्यों नहीं पढ़ा? यद्यपि वो उस विषय की स्वीकार्यता को बढ़ा सकते हैं जो नीचे बताए गए दिशानिर्देशों को पूरा करता हो। इसके बाद विस्तार से बहुत कुछ लिखा हुआ है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:04, 31 मार्च 2026 (UTC) :::::::::::उसके नीचे भी पढ़ा है, वहां लिखा है कि यदि कोई सामग्री एक नया लेख बनाने के लिए उल्लेखनीय नहीं है, तो उस सामग्री को किसी अन्य संबंधित पृष्ठ में विलय कर देना चाहिए। यह सही भी है यदि वह सामग्री स्रोत/संदर्भ युक्त है तो। ऐसा भी देखा गया है कि राष्ट्रपति इत्यादि से अनेक उल्लेखनीय पुरस्कार प्राप्त व्यक्ति पर बना लेख उल्लेखनीयता के नाम पर हटा दिया गया परन्तु उसमें दर्ज संदर्भित सामग्री कहीं और संजोई नहीं गई, न ही लेखक को उसे दर्ज करने के लिए किसी अन्य पृष्ठ की ओर निर्देशित किया गया। -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:16, 31 मार्च 2026 (UTC) {{od|10}}@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, राष्ट्रपति पुरस्कार मिलने से व्यक्ति उल्लेखनीय कैसे हो गया? विभिन्न विश्वविद्यालयों और अन्य संस्थानों में [[दीक्षान्त समारोह]] के समय डिग्री वितरण राष्ट्रपति या राज्यपाल के हाथों से करवाया जाता है। आपके अनुसार वो सभी लोग उल्लेखनीय हो गये? सम्बंधित लोगों के नामों की सूची सम्बंधित संस्थान के आधिकारिक जालस्थल पर मिल जायेगा जिसे आप विश्वसनीय स्रोत कह सकते हो। राष्ट्रपति के हाथों से मिला पुरस्कार इतना उल्लेखनीय होना चाहिए जो सम्बंधित व्यक्ति को किसी विशिष्ट कार्य के लिए मिला हो और उस कार्य के कारण व्यक्ति उल्लेखनीय हुआ हो, तो उसे उल्लेखनीय माना जाता है, न कि केवल राष्ट्रपति के हाथों पुरस्कार प्राप्त करने से। ऐसे समारोह राष्ट्रपति भवन में हमेशा होते हैं और उनके समाचार प्रतिदिन समाचार पत्रों में छपते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:08, 1 अप्रैल 2026 (UTC) : उदाहरण के लिए, क्या इस ([[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#राजेन्द्ररंजन चतुर्वेदी]]) पृष्ठ को हटाते समय, इसमें उपलब्ध संदर्भित जानकारी किसी अन्य पृष्ठ पर स्थानांतरित की गई? -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 01:49, 3 अप्रैल 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया लेखों में “स्थानांतरण (Move)” विकल्प दिखाई नहीं दे रहा == नमस्ते, मैं हिंदी विकिपीडिया पर लॉग-इन हूँ। मेरा खाता पुराना है और मैंने कई संपादन भी किए हैं, फिर भी मुझे किसी भी लेख में “स्थानांतरण (Move)” का विकल्प दिखाई नहीं दे रहा। मैंने डेस्कटॉप मोड और अलग ब्राउज़र से भी कोशिश की है। कृपया बताएं कि यह समस्या क्यों आ रही है और इसका समाधान क्या है। धन्यवाद। {{unsigned|ROLEXMEENA}} : अंग्रेजी ज्ञानकोष की तरह यहां भी 'Move' (पृष्ठ स्थानांतरण) का विकल्प होना चाहिए, ताकि संपादक अपने सदस्य स्थान में पृष्ठ बनाकर उसे मुख्य नाम स्थान में स्वयं स्थापित कर सकें। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 22:27, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) =="अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026" में भाग लें == हिंदी विकिमीडियन्स यूज़र ग्रुप द्वारा [[अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस]] के अवसर पर विकिपीडिया एवं विकिस्रोत पर संपादनोत्सव का आयोजन किया जा रहा है। # [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026|अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026]]—15 फ़रवरी 2026 से 21 फ़रवरी 2026 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑनलाइन सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव। # [[s:विकिस्रोत:मातृभाषा संवर्धन संपादनोत्सव/2026|अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026]]—21 फ़रवरी 2026 से 28 फ़रवरी 2026 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑनलाइन गुणवत्ता संवर्द्धन प्रतियोगिता। :इनमें भाग लेकर मुक्त हिंदी ई-सामग्री के विकास के अभियान में सहायक होने के लिए आपका स्वागत है। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 04:34, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) == प्रबंधक अधिकार हेतु निवेदन == मैंने [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन#DreamRimmer|यहाँ]] प्रबंधक व अन्तरफलक प्रबंधक अधिकार हेतु निवेदन किया है। आपकी टिप्पणियों का स्वागत है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:11, 15 फ़रवरी 2026 (UTC) :प्रबंधन अधिकार मिलने पर बहुत बधाई। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:33, 8 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक कैसे बदले == महोदय मुझे बताए कि शीर्षक बीजाणुउद्भिद को कैसे बदलकर बीजाणुद्भिद करे हृदय से धन्यवाद [[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] ([[सदस्य वार्ता:VIKRAM PRATAP7|वार्ता]]) 04:39, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) :प्रबंधकों को [[#हिंदी विकिपीडिया लेखों में “स्थानांतरण (Move)” विकल्प दिखाई नहीं दे रहा|कहा था]] कि 'पेज मूव' का ऑप्शन सभी के लिए चालू कर दिया जाए, परंतु अभी तक नहीं किया गया है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:31, 8 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, यह अधिकार प्रबन्धकों के पास नहीं है। बाकी आप तर्क एवं स्रोत के साथ लिखेंगे तो स्थानान्तरण कर दिया जाता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:42, 18 मार्च 2026 (UTC) :::परंतु यह विकल्प अंग्रेजी ज्ञानकोष पर कैसे उपलब्ध हुआ!? [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:45, 20 मार्च 2026 (UTC) == Reference Previews – experiment == Hi, I’m Johannes from [[m:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. Sorry for writing in English, please support us by providing a translation! Our team is currently working on [[:m:WMDE Technical Wishes/References|improvements to references]], e.g. [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]]. In 2021 we developed [[:m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]] in order to provide a MediaWiki feature to preview references when hovering over the footnote marker. Over the course of our current work we’ve noticed that using Reference Previews doesn’t seem to be intuitive for some readers and we would like to improve this. <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Problem === <div class="mw-collapsible-content"> In our usability tests, we repeatedly notice desktop readers – unaware of Reference Previews or how to use the feature – clicking on footnotes instead of hovering over them. Many are confused when they end up in the reference list and don’t know how to jump back to the text passage they were previously reading. Many readers seem unaware that both the ↑ arrow in the reference list and the <sup>a b</sup> (for re-used references) can be used to jump back. This makes jumping to the reference list rather unpleasant, especially in long articles. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Assumption === <div class="mw-collapsible-content"> We assume that most readers do not want to jump to the reference list, but rather want to click on the footnote to open Reference Previews, which provide them with the reference information for the text passage they have just read. At the same time, we believe that some readers – e.g. those who want to delve deeper into a topic rather than just quickly researching a piece of information – are still interested in conveniently accessing the reference list. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Idea === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to try adjustments to Reference Previews in order to best meet the needs of different readers. Specifically, we want to prevent readers from accidentally ending up in the individual reference list; jumping there should be a conscious decision. When clicking on a footnote marker, we want to display Reference Previews instead of jumping to the reference list. The pop-up remains permanently visible until clicking on the "x" or anywhere outside the preview to close it. In addition Reference Previews will provide a link to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – current version.png|Reference Previews – current version File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed version when '''clicking on a footnote marker''' </gallery> When hovering over a footnote marker without clicking on it, we want to display a simplified version of Reference Previews – without the settings icon and the resulting empty space. When moving the mouse pointer over the pop-up, a note will appear indicating that you can click for further options. This will open the persistent version of Reference Previews with a link to allow users to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – hover-state.png|Proposed version when '''hovering over the footnote marker''' File:Reference Previews mock-up – hover-state and options.png|Proposed version when '''hovering over the Reference Preview''' File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed (persistent) version when '''clicking on the hover preview''' </gallery> By improving the usability of Reference Previews, we also hope to mitigate the issue that reference lists with a large number of (reused) references (or [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-references]]) can be confusing for some readers. In addition, the proposed version when hovering over a footnote marker is more compact than the current version. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Experiment === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to test the proposed changes in an [[:en:A/B testing|A/B test]] on several wikis. We want to measure how many readers click on a footnote marker and then proceed to jump to the reference list using the proposed version of Reference Previews compared to readers who receive the current version of Reference Previews. In addition, we will measure how many readers in both groups access the reference list via the table of contents. This will give us data-based insights into how many clicks on the footnote unintentionally open the reference list and how many readers only want to use Reference Previews. We would like to run our experiment on the following Wikipedia language versions: de, pl, fr, sv, fa, hu, hi, my, tl, lv, fy, hr. 10% of readers will see our modified version of Reference Previews in order to obtain sufficient data. The experiment is expected to run for 1-2 weeks at the end of March. We'll restore the current version of Reference Previews for all readers until we have evaluated the experiment, discussed the results with the community, and decided on further steps. </div> </div> We look forward to your feedback [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|on our talk page]] – or just reply to this post! Once the experiment is ready to go, we will also provide a link that you can use to test the changes yourself. --[[सदस्य:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[सदस्य वार्ता:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]]) 12:22, 20 फ़रवरी 2026 (UTC) :As indicated on our project page [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/References/Reference_Previews&diff=prev&oldid=30215686], we will only test the proposed change when ''clicking'' on a footnote. Reference Previews will remain ''unchanged when hovering'' over a footnote marker. Reasons for this were concerns that the proposed transition from hover to persistent preview could be disruptive or at least feel unusual when interacting with reference content in the hover preview (e.g. when clicking on links). [[सदस्य:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[सदस्य वार्ता:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]]) 13:30, 9 मार्च 2026 (UTC) ==विकि लव्ज़ रमजान 2026== <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Wiki Loves Ramadan Logo Black hi.svg|Left|200px|frameless]] प्रिय विकी समुदाय, आपको [[विकिपीडिया:विकि लव्ज़ रमजान 2026|विकी लव्ज रमज़ान 2026]] में भाग लेने के लिए विनम्रतापूर्वक आमंत्रित किया जाता है, जो कि विभिन्न क्षेत्रों से इस्लामी इतिहास और इस्लामी सांस्कृतिक विरासत का दस्तावेजीकरण करने के लिए विकिपीडिया, विकिवॉयज पर आयोजित एक अंतर्राष्ट्रीय लेख लेखन प्रतियोगिता है। यह प्रतियोगिता 20 फरवरी से 20 अप्रैल 2025 तक आयोजित की जायेगी अभी भाग लें और पुरस्कार के विजेता बने है। धन्यवाद '''[[:m:Wiki Loves Ramadan 2026|विकी लव्स रमज़ान 2026 इंटरनेशनल टीम]]''' -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 15:51, 26 फ़रवरी 2026 (UTC) </div> == इस हफ्ते पेस्ट जाँच आ रही है == नमस्ते। [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste_check|पेस्ट जाँच]] एक प्रकार की [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|सम्पादन जाँच]] सुविधा है जो तब दिखाई देगी जब यथादृश्य सम्पादिका का प्रयोग कर रहा कोई नवागंतुक किसी लेख में लंबा पाठ पेस्ट करे, अगर प्रणाली द्वारा यह निर्धारित किया जाए कि वह सामग्री सम्पादक ने संभवतः स्वयं नहीं लिखी है। इस सुविधा का यहाँ पर पिछले वर्ष परीक्षण किया गया था, और शोध के [[mw:Edit check/Paste Check#A/B_Experiment|परिणाम]] सकारात्मक थे: इस जाँच का सामना करने वाले सम्पादकों के द्वारा किए गए सम्पादनों में से पूर्ववत किए गए सम्पादनों की संख्या में नियंत्रण समूह की तुलना में 18% घटाव आया। डिफ़ॉल्ट से पेस्ट जाँच उन सम्पादकों को दिखाई जाएगी जिन्होंने लोकल रूप से 100 या उससे कम सम्पादन किए हुए हों। यह [[{{#special:EditChecks}}]] के माध्यम से प्रबंधकों द्वारा बदला जा सकता है। जब इस आवश्यकता को पूरा करने वाला कोई सम्पादक कहीं और से कम-से-कम 50 कैरेक्टर्स लंबा पाठ पेस्ट करता है, पेस्ट जाँच उससे पूछेगी कि सामग्री उसने स्वयं लिखी है या फिर नहीं। [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|सम्पादनों को टैग किया जाएगा]] ताकि अनुभवी सदस्य उन सम्पादनों का पता लगा पाएँ जहाँ पर पेस्ट जाँच दिखाई गई थी। अंतिम सम्पादन में कोई भी पेस्ट किया हुआ पाठ न होने के बावजूद भी टैग दृश्य होगा। यह सुविधा इस हफ्ते के अंत तक ग्लोबल स्तर पर जारी की जाएगी। इसे परखने में सहायता करने के लिए आप सबका धन्यवाद। [[सदस्य:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:Quiddity (WMF)|वार्ता]]) 00:02, 3 मार्च 2026 (UTC) == अली ख़ामेनेई == <nowiki>[[अली ख़ामेनेई]]</nowiki> को हिंदी में <nowiki>[[अली ख़मीने]]</nowiki> लिखा जाना चाहिए, कृपया इसे बदलिए। -[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 13:28, 3 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Baangla|Baangla]] जी, यह चर्चा [[वार्ता:अली ख़ामेनेई]] पृष्ठ पर होनी चाहिए। यदि आपको लगता है कि वर्तमान नाम सही नहीं है, तो आप [[साँचा:नाम बदले]] का प्रयोग करते हुए पृष्ठ को स्थानांतरित करने का अनुरोध कर सकते हैं। मेरी व्यक्तिगत राय में वर्तमान नाम सही है, क्योंकि [https://www.bbc.com/hindi/articles/c747xp3pke8o BBC], [https://www.aajtak.in/trending/photo/iran-supreme-leader-ali-khamenei-death-reaction-celebration-mourning-tstf-2484137-2026-03-02 Aaj Tak], [https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/bahraich-shia-community-ali-khamenei-death-mourning-ban-juloos-local18-10235065.html News18] और [https://ndtv.in/world-news/iran-us-tensions-live-updates-trump-ayotallah-khamenei-sanctions-military-buildup-explosions-nuclear-tensions-us-israel-iran-tension-live-11148367 NDTV] सहित कई मीडिया संस्थान भी “ख़ामेनेई” ही लिखते हैं और हिंदी उच्चारण के अनुसार भी यही नाम उचित प्रतीत होता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 13:49, 3 मार्च 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:Baangla|Baangla]] जी, फ़ारसी में नाम علی خامنه‌ای लिखा जाता है। इसी आधार पर देवनागरी में इसका निकटतम लिप्यंतरण अली ख़ामेनेई होगा। ::: यहाँ خ ध्वनि के लिए “ख़” का प्रयोग किया जाता है और अंतिम –ई ध्वनि को दर्शाने के लिए “ई” आता है। इसलिए अली ख़ामेनेई फ़ारसी उच्चारण के सबसे क़रीब माना जा सकता है। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 01:29, 9 मार्च 2026 (UTC) == Lua त्रुटि == जी, जब भी में [[मॉड्यूल:Designation/list]] नामक पृष्ठ को बनाने का प्रयास करता हूँ, मुझे यह संदेश मिलता है: Lua error पंक्ति 1 पर: unexpected symbol near '{'. मैं अंग्रेज़ी विकिपीडिया के स्रोत कोड का प्रयोग करता हूँ, फिर भी यह संदेश आता है। क्या इसका कोई उपाय है? [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 10:14, 12 मार्च 2026 (UTC) :{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:16, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] धन्यवाद ^^ [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 15:45, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] मैंने स्वतः परीक्षित अधिकार के लिए निवेदन भेजा है। यदि आप चाहते हैं तो कृपया अपना मत दें। फिर से धन्यवाद! :3 [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 16:26, 18 मार्च 2026 (UTC) :::समय-समय पर मेरा ध्यान आपके संपादनों पर जाता रहता है। हालाँकि मैंने आपके बनाए लेखों को ठीक से नहीं देखा है, लेकिन नामांकन में दिए गए लेखों में से [[रोलिन' (एयर रेड व्हीकल)]] देखा तो वह मुझे लगभग पूरा मशीनी अनुवाद लगा। इसी तरह दूसरे उदाहरण, जैसे [[तलत जाफ़री]] आदि, भी मुझे मशीनी अनुवाद जैसे लगे। इसलिए मुझे नहीं लगता कि मैं इस विषय में आपकी कोई विशेष मदद कर पाऊँगा। बाकी अन्य सदस्य भी आपके नामांकन को देखकर अपने सुझाव दे सकते हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) == सदस्य पृष्ठ हटाने हेतु अनुरोध == नमस्ते प्रशासक महोदय, मैं 'Gahininath gutte' इस खाते का स्वामी हूँ। मैं अपना 'सदस्य वार्ता' पृष्ठ (User Talk Page) हटाना चाहता हूँ क्योंकि यह गूगल सर्च में मेरी निजी जानकारी दिखा रहा है। मैंने लॉगिन किया है, लेकिन सुरक्षा फ़िल्टर के कारण मैं स्वयं <nowiki>{{db-u1}}</nowiki> टैग नहीं लगा पा रहा हूँ। कृपया मेरी सहायता करें और इस पृष्ठ को हटा दें। धन्यवाद। [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 12:40, 12 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|Gahininath gutte}} नमस्ते! हिंदी विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार तभी हटाए जाते है, ज़ब उसपे अत्यधिक बर्बरता या निजी जानकारी और गाली गालोच हुआ हो, आमतौर पर सदस्य वार्ता नही हटाए जाते है,अगर आप सदस्य पृष्ठ की बात कर रहे है, तो आप 10 सकारात्मक संपादन करने के उपरांत सदस्य पृष्ठ को हटवाने ले लिए अनुरोध कर सकते है,या हटाने हेतु संबंधित साँचा लगा सकते है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 12:52, 12 मार्च 2026 (UTC) ::<blockquote>महोदय, जवाब के लिए धन्यवाद। मैं समझता हूँ कि वार्ता पृष्ठ हटाना नियमों के विरुद्ध है। लेकिन यह पृष्ठ गूगल सर्च में मेरा नाम और निजी संदर्भ दिखा रहा है, जिससे मुझे प्राइवेसी की समस्या हो रही है। अगर आप इसे हटा नहीं सकते, तो कृपया इस पृष्ठ पर '''<nowiki>__NOINDEX__</nowiki>''' टैग लगा दें ताकि यह गूगल सर्च इंजन में दिखाई न दे। साथ ही, कृपया इस पृष्ठ की पुरानी सामग्री (History) को भी छुपा दें। आपकी बहुत कृपा होगी।"</blockquote> ::[[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 13:03, 12 मार्च 2026 (UTC) ::"नमस्ते, मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। मैं विकिपीडिया पर अब सक्रिय नहीं रहना चाहता और अपनी निजता (Privacy) की सुरक्षा के लिए 'Right to Vanish' के तहत इस पृष्ठ को स्थायी रूप से (Permanently) हटाने का अनुरोध करता हूँ। इसमें मेरा वास्तविक नाम शामिल है जो गूगल सर्च में दिखाई दे रहा है और यह मेरी निजता का उल्लंघन है। मैं चाहता हूँ कि मेरे खाते से जुड़ी यह पहचान पूरी तरह से मिटा दी जाए। कृपया मेरी सहायता करें।" [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 13:06, 12 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] जी, मैंने आपके वार्ता पृष्ठ का एक अवतरण हटा दिया है, जिसमें आपकी व्यक्तिगत जानकारी थी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:56, 18 मार्च 2026 (UTC) ::::अभि भी मेरा नाम गुगल सर्च मैं दिख रहा है मुझे Wikipedia पर रहना ही नहीं कृपया यहा पर मेरा जो अकाउंट है उसे हटा दे पुरी तरह सें... ::::धन्यवाद...! [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 15:14, 18 मार्च 2026 (UTC) :::::इसके लिए आप [[विशेष:GlobalVanishRequest]] पर उपलब्ध फ़ॉर्म भर सकते हैं। कृपया अनुरोध करने से पहले फ़ॉर्म पर दिए गए निर्देशों को अवश्य पढ़ लें। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:19, 18 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक अनुवाद में मदद == [[:en:Embarrasingly parallel]] का शीर्षक अनुवाद में क्या होना चाहिए- * [[एम्बैरसिंगली पैरेलल]] या * [[अति-समानांतरीय]] [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 13:13, 15 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, सम्भवतः आपके पास टाइपो हुआ है और आप [[:en:Embarrassingly_parallel|Embarrassingly parallel]] की बात कर रहे हो। parallel के लिए हिन्दी में समानांतर शब्द काम में लेते हैं और शब्दकोश नामक वेबसाइट पर इसका अनुवाद अव्यवस्थित समानांतर लिखा है। लेकिन मुझे तार्किक तौर पर कोई तुल्य शब्द याद नहीं आ रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:50, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, शब्दकोश नामक वेबसाइट पर एंबैरिसिंगली (Embarrassingly) का अनुवाद "शर्मनाक रूप से" लिखा है, लेकिन हम इसे कंप्यूटर विज्ञान या कोडिंग के संदर्भ में लिख रहे हैं तो क्या "सहज समानांतर" लिख सकते है? इसका मतलब यह है कि समानांतर करने में कोई विशेष दिमाग या मेहनत नहीं लगती। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:36, 19 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, इस स्थिति में अंग्रेज़ी वाले का ही देवनागरी में उच्चारण लिख दीजिएगा। लेख की शुरूआत में शब्दशः अनुवाद लिख सकते हैं और भविष्य में विश्वसनीय स्रोत मिलने पर उचित स्थानान्तरण कर दिया जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:29, 25 मार्च 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]])</bdi> 11:15, 19 मार्च 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == मार्च गतिविधि अपडेट == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा मार्च 2026 में हुई गतिविधियाँ: * 'हिंदी विकि सम्मेलन 2026' पर फाउंडेशन के साथ प्राथमिक स्तर की चर्चा पूरी हुई। अप्रैल तक इसपर निर्णय आने की संभावना है। * गूगल के साथ साझेदारी संबंधी अपडेट फाउंडेशन तथा गूगल टीम के साथ पीपीटी बनाकर साझा किए गए। पिछले एक वर्ष के सभी कार्यक्रमों के (नए लेख, नए सदस्य, सांस्थानिक भागिदारी) आंकड़ों को संश्लिष्ट रूप में साझा किया गया। * फरवरी में विकिपीडिया पर आयोजित [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] के सभी लेखों की जाँच पूरी हुई तथा पुरस्कार विजेता घोषित किए गए। * फरवरी में विकिस्रोत पर आयोजित [[s:hi:विकिस्रोत:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६|विकिस्रोत:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६]] के सभी शोधित पृष्ठों की जाँच पूरी हुई तथा पुरस्कार विजेता घोषित किए गए। * राजस्थान विश्वविद्यालय के भौतिकि विभाग के साथ सांस्थानिक भागीदारी के प्रयास स्वरूप पहली प्रशिक्षण कार्यशाला 24 मार्च को आयोजित करना निश्चित हुआ। * आइआइटी, जोधपुर के साथ सांस्थानिक भागीदारी की संभावना परखने के लिए 21 मार्च को जोधपुर में सामुदायिक बैठक निश्चित की गई। जोधपुर के कोई भी हिंदी विकिपीडियन इस अनौपचारिक संवाद बैठक में शामिल हो सकते हैं। : हिंदी विकिपीडिया के अनुभवी सदस्यों द्वारा किसी भी स्थानीय या रास्ट्रीय स्तर के आयोजन प्रस्तावों का हम स्वागत करते हैं तथा सहयोग का भरोसा दिलाते हैं। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:49, 20 मार्च 2026 (UTC) == अंगिका और मैथिली विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" मे भाग ले == नमस्ते , विकिपीडियन ‎[https://anp.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_आरू_लोकगाथा_अंगिका_२०२६ अंगिका] और [https://mai.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_एवं_लोककथा_२०२६ मैथिली] विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" प्रतियोगिता चल रही है, और इनाम जीते। ‎तिथि: 23 मार्च - 31 मार्च 2026 (8 दिन शेष) [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:33, 23 मार्च 2026 (UTC) == Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki == [Please help translate this message] Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contact_Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[metawiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[metawiki:Talk:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|talk page]]. –– [[सदस्य:STei (WMF)|STei (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:STei (WMF)|वार्ता]]) 13:21, 25 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक अनुवाद में मदद == मैं [[:en:Perpetual calendar]] को अनुवाद कर रहा हूं। इसका शीर्षक क्या मुझे [[परपेचुअल पंचांग]] रखना चाहिए ? इसका तत्सम क्या हो सकता है क्योंकि मुझे इसका कही हिन्दी में प्रयोग नही मिला। [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 13:40, 25 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, आप की जानकारी के लिए कुछ सन्दर्भ [https://uptoword.com/en/perpetual-calendar-meaning-in-hindi?utm_source=chatgpt.com] [https://fj.voguetimebalfie.com/info/are-perpetual-calendar-watches-accurate-100990981.html] [https://www.google.co.th/books/edition/N%C4%ABh%C4%81rik%C4%81/t6hHAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/Bhajpa_Ka_Abhyuday_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE_%E0%A4%95/Cet5EAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&pg=RA1-PA1970&printsec=frontcover] दिए गए है, इन के हिसाब से सतत पंचांग या स्थायी पंचांग लिखा जा सकता है। बाकि जैसी सभी की राय हो। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:32, 28 मार्च 2026 (UTC) == विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ हेतु स्कॉलरशिप आवेदन अब प्रारम्भ हो चुके हैं == नमस्ते, विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ के लिए स्कॉलरशिप हेतु आवेदन अब प्रारम्भ हो चुके हैं । यह कॉन्फ्रेंस ४ से ६ सितंबर २०२६ तक कोच्चि, भारत में होगी । विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत), दक्षिण एशिया के साथ और भी विकिमीडियन्स, सामुदायिक आयोजकों और योगदानकर्ताओं को एक साथ लाता है। यह जुड़ने, सीखने, अनुभव बाँटने करने और निःशुल्क ज्ञान के आंदोलन को सशक्त करने हेतु मिलजुलकर करने का एक स्थान है । 🙂 अगर आप विकिमीडिया परियोजनाओं में सक्रिय योगदानकर्ता हैं अथवा सामुदायिक कार्यक्रमों में सम्मिलित हैं, तो आपको स्कॉलरशिप के लिए आवेदन हेतु प्रोत्साहित किया जाता है । [[diffblog:2026/03/19/namukku-othukoodam-scholarships-now-open-for-wikiconference-india-2026/|विस्तृत घोषणा]] यहाँ है । आवेदन की अंतिम तिथि: १५ अप्रैल २०२६ रात ११:५९ बजे IST आवेदन की लिंक: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform आवेदन की लिंक] अधिक जानकारी: [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|मेटा पेज लिंक]] कृपया इस घोषणा को अपने समुदाय में अन्य सदस्यों के साथ भी बाँटें । धन्यवाद ! विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ की आयोजन टीम -[[User:Gnoeee|<span style="color:#990000">❙❚❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span><span style="color:#000"> जिनोय </span><span style="color:#006699">❚❙❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span>]] [[User talk:Gnoeee|✉]] 21:00, 28 मार्च 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 17:12, 3 अप्रैल 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Wikimedia Foundation की वार्षिक योजना की चर्चाओं में शामिल होने का आमंत्रण == नमस्ते, मैं आप सभी को '''साउथ एशिया ओपन कम्युनिटी कॉल''' के अप्रैल एडिशन में इनवाइट करना चाहता हूँ, जो विकिमीडिया फाउंडेशन की लीडरशिप के साथ उनके [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia%20Foundation%20Annual%20Plan/2026-2027 एनुअल प्लान (2026-2027)] पर चर्चा करेगा। फ़ाउंडेशन की [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia%20Foundation%20Annual%20Plan वार्षिक योजना] एक उच्च-स्तरीय रोडमैप है, जिसमें यह बताया गया है कि संगठन आने वाले वर्ष में क्या हासिल करना चाहता है। इसमें न केवल फाउंडेशन के लक्ष्य, प्रगति और योजना शामिल है, बल्कि वैश्विक रुझानों का सारांश भी शामिल है जो हमारे मूवमेंट के वर्तमान और भविष्य को प्रभावित करते हैं। इसलिए, अगला '[https://meta.wikimedia.org/wiki/South%20Asia%20Open%20Community%20Call साउथ एशिया ओपन कम्युनिटी कॉल]' नीचे दी गई तारीखों/समय पर आयोजित कि जाएगी। कृपया इसे अपने कैलेंडर में नोट कर लें और [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:South%20Asia%20Open%20Community%20Call,%20April%202026 यहाँ साइन अप करें।] Platform: Google Meet Date: 17th April, 2026 Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:South%20Asia%20Open%20Community%20Call,%20April%202026 Registration Link] '''नोट:''' सिर्फ़ रजिस्टर्ड लोगों को ही जॉइनिंग लिंक मिलेगा। कॉल पर आपसे मिलने का इंतज़ार रहेगा, --[[सदस्य:RASharma (WMF)|RASharma (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:RASharma (WMF)|वार्ता]]) 12:49, 6 अप्रैल 2026 (UTC) == Sanjeev Kumar Pandey के बारे में == संजीव कुमार पांडेय [[सदस्य:Sanjeevanika|Sanjeevanika]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeevanika|वार्ता]]) 10:43, 9 अप्रैल 2026 (UTC) frlojxfxfqb3m4kqoj9taq3uo6skic2 6538015 6538013 2026-04-09T10:48:18Z Sanjeevanika 919556 /* Sanjeev Kumar Pandey के बारे में */ उत्तर 6538015 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Anthony Albanese के सही उच्चारण के संबंध में == विकिपीडिया के अंग्रेज़ी संस्कारण पर Albanese का उच्चारण "/ˌælbəˈniːzi/ ऐल-ब्अ-नी-ज़ी अथवा /ˈælbəniːz/ ऐल-ब्अ-नीज़" दिया गया है, अतः हिन्दी संस्करण पर भी उनका सही नाम का उच्चारण शामिल करें। स्रोत: https://en.wikipedia.org/wiki/Anthony_Albanese == Derbyshire के सही उच्चारण के संबंध में == Derbyshire का सही उच्चारण "डर्बीशायर" न होकर "ˈdɑː(ɹ).bɪ.ʃə(ɹ) {ड्आ (र्).बि.श्अ(र्)} = "डार्बिशर" प्रतीत हो रहा है। स्रोत: https://en.wiktionary.org/wiki/Derbyshire == Satyajit Rāy के सही वर्तनी == Satyajit Rāy को सत्यजित राय लिखा जाए। एक जगह पर "सत्यजीत" लिखा गया था, उसे "सत्यजित" लिखा जाए। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 13:59, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) :यह कहाँ लिखा है? कृपया लिंक भेज दें ताकि एडमिन आपका मामला देख सकें। [[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:31, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) ::[[सत्यजित राय|https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A4_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF]] ::वाक्य प्रयोग: सत्यजीत राय (२ मई १९२१–२३ अप्रैल १९९२) एक भारतीय फ़िल्म निर्देशक थे, जिन्हें २०वीं शताब्दी के सर्वोत्तम फ़िल्म निर्देशकों में गिना जाता है। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 02:53, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) :::yes [[विशेष:योगदान/&#126;2025-39710-56|&#126;2025-39710-56]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-39710-56|talk]]) 07:26, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) ::::तो तनिक इसे ठीक करें। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 07:36, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) :::::कर दिया। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:25, 15 दिसम्बर 2025 (UTC) == लिंक जोडें == मैने इस पृष्ठ https://simple.wikipedia.org/wiki/Minority_appeasement_in_India को हिन्दी में अनुवाद किया है और हिंदी वाला पृष्ठ [[भारत में अल्पसंख्यकों की तुष्टीकरण]] पर पढा जा सकता है, अब कोई उन दोनों को लिंक कीजिए [[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 16:38, 11 दिसम्बर 2025 (UTC) :मैने उसे स्वयं जोड दिया है -[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 20:41, 11 दिसम्बर 2025 (UTC) == विकिपीडिया का 25वें जन्मदिन समारोह, 15 जनवरी  == [[File:WP25 Anthem video - alternate cut.webm|300px|right|thumbtime=67]] नमस्ते विकिपीडिया के [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Wikipedia%2025%20Virtual%20Celebration 25वें जन्मदिन समारोह] में आपको आमंत्रित करना चाहता हूँ, जो [https://zonestamp.toolforge.org/1768492800 15 जनवरी को 16:00 UTC] पर हो रहा है। यह एक घंटे भर का वर्चुअल इवेंट होगा जिसमें ट्रिविया, पुरस्कार, संगीत प्रदर्शन, नाटक रीडिंग, संपादकों पर स्पॉटलाइट और विशेष अतिथि शामिल होंगे। इसे Eventyay और विकिपीडिया के यूट्यूब चैनल पर स्ट्रीम किया जाएगा। तारीख सेव करने और अपडेट पाने के लिए इवेंट के लिए रजिस्टर करें, और अगर आपके कोई सवाल हों तो मुझसे पूछें! –[[सदस्य:RASharma (WMF)|RASharma (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:RASharma (WMF)|वार्ता]]) 10:20, 12 दिसम्बर 2025 (UTC) == तुरन्त हस्तक्षेप अनुरोध == प्रिय साथी विकीमीडियन्स, मैं आप सभी से अत्यंत आग्रह और गंभीरता के साथ तत्काल सहायता की अपील कर रहा हूँ, ताकि विकीमीडिया ब्लॉग टीम द्वारा की गई एक लंबे समय से चली आ रही अन्यायपूर्ण स्थिति को सुधारा जा सके। 2014 से 2020 के बीच, विकीमीडिया के कुछ स्टाफ सदस्यों के प्रतिकूल और हतोत्साहित करने वाले रवैये के बावजूद, मैंने भारत ( [https://diff.wikimedia.org/2017/04/12/ashish-bhatnagar/ आशीष भटनागर जी] का ब्लॉग इंटरव्यू, [https://diff.wikimedia.org/2015/03/03/hindi-wiki-sammelan/ प्रथम हिन्दी विकि सम्मेलन की रिपोर्ट], आदि), म्यांमार, कोरिया, तुर्की, चेक गणराज्य आदि देशों की विकीमीडिया समुदायों और विकीमीडियन्स का परिचयात्मक दस्तावेज़ीकरण (प्रोफाइलिंग) करने का कार्य किया। मैंने स्वयं गहन शोध किया, प्रमुख और सक्रिय योगदानकर्ताओं की पहचान की, प्रश्नावलियाँ तैयार कीं, विस्तृत प्रोफाइल/साक्षात्कार लिखे और कुल मिलाकर 35 ब्लॉग पोस्ट तैयार कर प्रकाशित करवाईं। दुर्भाग्यवश, विकीमीडिया ब्लॉग टीम के कम से कम दो सदस्य जबरन और अनुचित रूप से लगभग 10 ब्लॉग पोस्टों की लेखकता (Authorship) अपने नाम से दर्शा रहे हैं, जबकि उन लेखों का संपूर्ण शोध, लेखन और सामग्री मेरी ओर से की गई थी। मैं आप सभी से विनम्र लेकिन सशक्त अनुरोध करता हूँ कि इस स्पष्ट अन्याय के विरुद्ध अपनी आवाज़ उठाएँ और यहाँ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Wikimedia_Blog#Credits मेरी अपील] के नीचे अपने विचार/टिप्पणियाँ दर्ज करें, ताकि सच्चाई सामने आ सके और वास्तविक लेखक को उसका उचित श्रेय मिल सके। आपका समर्थन न केवल मेरे लिए, बल्कि विकीमीडिया आंदोलन में पारदर्शिता, ईमानदारी और नैतिक मूल्यों की रक्षा के लिए भी अत्यंत आवश्यक है। आप सभी का अग्रिम धन्यवाद। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 07:27, 27 दिसम्बर 2025 (UTC) :बिना विश्वसनीय  स्रोत के, किसी भी विकिपीडिया पेज पर कोई वाक्य नहीं जोड़ा जा सकता, इसलिए कृपया मुझे बताएं कि आप किन पृष्ठों की बात कर रहे हैं?[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 08:03, 13 जनवरी 2026 (UTC) ::बांग्ला जी, आपका और हिन्दी विकिपीडिया समुदाय का धन्यवाद। वैसे कुछ अन्य विकिपीडिया के सज्जन पुरुषों के हस्तक्षेप के कारण [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Diff_(blog)#Blogpost_Credits समस्या सुलझ चुकी है] । [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 21:32, 16 जनवरी 2026 (UTC) == Istanbul का सही उच्चारण == "इस्तांबुल" लिखने से यह होगा कि इसका उच्चारण "इस्ताम्बुल" हो जाएगा, क्योंकि त के बाद में "ब" है, जिसके बाद "म" है (प, फ, ब, भ, म)। इसलिए "इस्तान्बुल" ही सही है। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 16:10, 28 दिसम्बर 2025 (UTC)Dimple323 :@[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] लेख के वार्ता पृष्ठ पर चर्चा करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:51, 7 जनवरी 2026 (UTC) == ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण का अनुरोध == नमस्ते, कृपया ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra की समीक्षा करें और यदि उपयुक्त हो तो इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित करें। ड्राफ्ट का लिंक: https://hi.wikipedia.org/wiki/ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra धन्यवाद। [[सदस्य:Supraconciencia|Supraconciencia]] ([[सदस्य वार्ता:Supraconciencia|वार्ता]]) 22:03, 8 जनवरी 2026 (UTC) == अनुरोध == मैं आप सभी से अनुरोध करता हूँ कि आप इस चर्चा में अपनी टिप्पणियाँ जोड़ें: <nowiki>https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया</nowiki>: पृष्ठ_हटाने_हेतु_चर्चा/लेख/ भारत में अल्पसंख्यकों का तुष्टिकरण# भारत में अल्पसंख्यकों का तुष्टिकरण ।-[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 03:58, 11 जनवरी 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप कार्यक्रम सूचना == सभी विकि साथियों को नववर्ष 2026 के लिए शुभकामनाएं। हम यूजर ग्रूप के जनवरी 2026 तक के कार्यों से संबंधित कुछ नए अपडेट साझा करना चाहते हैं: :अक्तूबर तथा नवंबर 2025 में आयोजित संपादनोत्सव के परिणाम घोषित हो चुके हैं: # [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025]] - 2 अक्तूबर 2025 से 18 अक्तूबर 2025 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५|विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५]]- 1 नवंबर, 2025 से 14 नवंबर, 2025 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। :जनवरी में नई दिल्ली में दो ऑफ लाइन बैठक/कार्यशाला का आयोजन हो रहा है: # [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में अनुवाद और विकिपीडिया की भूमिका|विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में अनुवाद और विकिपीडिया की भूमिका]] - 15 जनवरी 2026 को नई दिल्ली स्थित जवाहर लाल नेहरु विश्वविद्यालय में आयोजित सांस्थानिक प्रशिक्षण और भागिदारी कार्यशाला। # [[w:hi:विकिपीडिया:प्रबंधक बैठक/जनवरी 2026|प्रबंधक बैठक/जनवरी 2026]] - 16 जनवरी 2026 को नई दिल्ली में आयोजित प्रबंधक बैठक। : वर्ष 2026 के फरवरी तथा मार्च में दो गुणवत्ता बढ़ाने वाले संपादनोत्सव करने की योजना है: # [[w:hi:विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/फरवरी 2026|विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/फरवरी 2026]] – फरवरी 2026 में हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५]]- मार्च में हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव।:इन कार्यक्रमों में शामिल होने के लिए तथा इससे संबंधित कोई सुझाव देने के लिए सदस्यों का स्वागत है। : 15 जनवरी को जवाहरलाल नेहरु विश्वविद्यालय में आयोजित कार्यशाला में शामिल होने को इच्छुक दिल्ली तथा राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र के विकिपीडियनों का स्वागत हैं। आप आयोजन पृष्ठ पर अपना पंजीयन कराकर इस कार्यशाला में शामिल हो सकते हैं। :सादर- संपर्क सूत्र -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:49, 13 जनवरी 2026 (UTC) ==सहायता== मैं जब भी किसी लेख में संपादित करती करती हूँ तो स्रोत संपादित की जगह संपादित करें आता है जिस कारण मैं ठीक से आडिट नहीं कर पाती हूँ कृपया मेरी इस समस्या में सहायता करें। [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 06:14, 15 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी, आपको समस्या क्या आ रही है? वहाँ स्रोत सम्पादन और यथादृश्य समादिका (visual editor) के मध्य बदला जा सकता है। यदि आप स्रोत सम्पादन का उपयोग करना चाहें तो उचित बदलाव कर सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:19, 15 जनवरी 2026 (UTC) ::{{ping|संजीव कुमार}} लेकिन कहाँ और कैसे बदला जाएगा [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 06:21, 15 जनवरी 2026 (UTC) :::{{ping|संजीव कुमार}} जी कृपया मार्गदर्शन करें। 14:23, 16 जनवरी 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी वहाँ पर दाहिने ओर ऊपर एक पेन जैसा दिखने वाला बटन होता है जिसे क्लिक करके आप 'यथादृश्य' और 'स्रोत संपादक' में अदल बदल कर सकते हैं। आप कंप्यूटर पे हो तो। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:32, 16 जनवरी 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी हो गया, धन्यवाद [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 07:44, 17 जनवरी 2026 (UTC) == मसौदे की समीक्षा का अनुरोध == नमस्ते, मैंने हाल ही में एक जीवित व्यक्ति की जीवनी का मसौदा तैयार किया है, जो स्वतंत्र और विश्वसनीय स्रोतों पर आधारित है। मुख्य नामस्थान में स्थानांतरण का अनुरोध पहले ही किया जा चुका है। मसौदा यहाँ उपलब्ध है: https://hi.wikipedia.org/wiki/ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra यदि कोई अनुभवी संपादक इसकी समीक्षा कर सके, तो आभारी रहूँगा। धन्यवाद। [[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] ([[सदस्य वार्ता:Pi1918|वार्ता]]) 10:03, 15 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] मैंने इसे साफ़ प्रचार मानते हुए शीघ्र हटाने हेतु नामांकित किया है। वैसे भी हिंदी विकिपीडिया पर ड्राफ्ट जैसा कोई नामस्थान नहीं है। कृपया आगे से व्यक्तियों के प्रचारात्मक लेख बनाने से परहेज करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:45, 16 जनवरी 2026 (UTC) ::नमस्ते, :: जानकारी देने के लिए धन्यवाद। मेरा उद्देश्य किसी भी प्रकार का प्रचार करना नहीं था। मैं आपके निर्णय का सम्मान करता हूँ और आगे से हिंदी विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार ही योगदान करूँगा। :: धन्यवाद। [[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] ([[सदस्य वार्ता:Pi1918|वार्ता]]) 17:53, 16 जनवरी 2026 (UTC) == नये लेख [[Draft:_सम्राट_कुमार_गुप्ता]] की समीक्षा हेतु अनुरोध == नमस्ते संपादकों, मैंने सम्राट कुमार गुप्ता के बारे में एक लेख (Draft) तैयार किया है जिसमें 3 दशकों के पत्रकारिता और सामाजिक कार्यों के विश्वसनीय संदर्भ दिए गए हैं। कृपया इसकी समीक्षा करें और इसे मुख्य लेख के रूप में प्रकाशित करने में सहायता करें। लिंक: [[Draft:_सम्राट_कुमार_गुप्ता]] -- धन्यवाद [[सदस्य:Kumari Supriya|Kumari Supriya]] ([[सदस्य वार्ता:Kumari Supriya|वार्ता]]) 07:43, 16 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Kumari Supriya|Kumari Supriya]] मैंने इसे साफ़ प्रचार मानते हुए शीघ्र हटाने हेतु नामांकित किया है। वैसे भी हिंदी विकिपीडिया पर ड्राफ्ट जैसा कोई नामस्थान नहीं है। कृपया आगे से व्यक्तियों के प्रचारात्मक लेख बनाने से परहेज करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:46, 16 जनवरी 2026 (UTC) == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == स्वागत सन्देश में चित्र == पूर्व चर्चा: [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख 63#स्वागत सन्देश में चित्र]] [[साँचा:सहायता|स्वागत संदेश]] में अंकित किया गया चित्र मशीन द्वारा निर्मित किया गया है। मशीन द्वारा बनाई गई सामग्री इस ज्ञानकोष में मान्य नहीं है। इसलिए अनुरोध है कि जिस सदस्य ने यह चित्र स्थापित किया है, वही इसे हटा भी दे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 09:32, 18 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, यह चित्र आपको कैसा लगता है? मुझे तो यह पुराने चित्र जैसा ही लग रहा है। इसलिए यदि आप दोनों को यह ठीक लगे, तो हम इसे उपयोग में ले सकते हैं। :[[चित्र:Annapoorni (10641191125).jpg|120px|thumb|right|स्वागत!]] – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:13, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) {{-}} :: [[चित्र:Tableau_noir_dans_le_désert_du_Thar_(Rajasthan).jpg|240px|thumb|center|हिन्दी विकिपीडिया में आपका हार्दिक स्वागत है। इस ज्ञानकोश के विकास और विस्तार में आपके सहयोग की हमें प्रतीक्षा है।]] <center>--[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 18:03, 8 फ़रवरी 2026 (UTC)</center> :::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, ये आपको कैसे लग रहा है कि एआई से जनित चित्र ज्ञानकोशीय नहीं हो सकता? आजकल एआई से ज्ञानकोशीय एनिमेशन बनाये जाते हैं। यह तो बनाने वाले पर निर्भर करता है। इसके अतिरिक्त उपरोक्त चित्र ज्ञानकोशीय होने के लिए नहीं बल्कि स्वागत के रूप में जोड़ा गया है। :::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मुझे आपके सुझाव से कोई समस्या नहीं है और आप चाहें तो इसे जोड़ सकते हैं। हालांकि पिछली बार @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी का सुझाव था कि चित्र को हटा दिया जाये, अतः मुझे उनका सुझाव भी उचित ही लगा। लेकिन मैंने परम्परा के तौर पर नया चित्र जोड़ा था क्योंकि स्वागत सन्देश में बहुत बदलावों की आवश्यकता है। :::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] जी, आपका सुझाव भी उचित है लेकिन इससे बेहतर चित्र हम कंप्यूटर पर निर्मित कर सकते हैं जो इससे बेहतर होंगे। इसके लिए चर्चा करना बेहतर होगा। स्वागत सन्देश बड़ा रखने के स्थान पर एक छोटी कड़ी दे सकते हैं जिसपर सभी सन्देशों को सूचीबद्ध किया जा सके। इससे उन सदस्यों को भी सुविधा रहेगी जो हिन्दी नहीं जानते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:34, 9 फ़रवरी 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]]@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]]@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] @[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] मेरा अब भी सुझाव है कि चित्र हटा दिया जाय। हालाँकि, अभी जो आपत्ति दर्ज़ की गई है, उसपे इतना ही कहूँगा कि यह चित्र 'ज्ञानकोश' का हिस्सा नहीं है। स्वागत संदेश में इस तरह के चित्र पर आपत्ति उचित नहीं प्रतीत हो रही। ::::संजीव जी जैसा कह रहे, पूरे स्वागत संदेश को पुनर्विचार एवं नये सिरे से बनाने की ज़रूरत है - लंबा काम है - मुझे कोई गुरेज़ नहीं इसमें भागीदारी करने में। ::::पर यह चित्र हटाने वाली बात चर्चा के योग्य भी नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:49, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) :::::{{ping|संजीव कुमार}}, एक महिला को हर किसी के समक्ष हाथ जोड़कर खड़े किया जाना महिलाओं के आत्मसम्मान के लिहाज से कहीं न कहीं गरिमापूर्ण प्रतीत नही हो रहा है। इसलिए भी इस चित्र को हटा देना या किसी उपयुक्त चित्र से बदल देना चाहिए। बहुत से ज्ञानकोषों में बिस्किट का प्रयोग किया जाता है क्योंकि संपादन के लिए ऊर्जा चाहिए होती है, जो बिस्किट से मिलती है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 08:23, 8 मार्च 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी के विचारों से सहमत होते हुए कि स्वागत संदेश को नए सिरे से बनाने की आवश्यकता है, और @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी की आपत्तियों (एआई और गरिमा) को ध्यान में रखते हुए, मेरा सुझाव है कि हम विवादित चित्र के स्थान पर प्राकृतिक फूलों के चित्र का उपयोग किया जाएं। फूल स्वागत का एक गरिमापूर्ण, मानवीय और तटस्थ प्रतीक हैं। ::::::मैंने विकिमीडिया कॉमन्स से कुछ प्राकृतिक और सुंदर चित्रों का चयन किया है। कृपया नीचे दी गई गैलरी में देखकर बताएँ कि इनमें से कौन सा चित्र नए स्वागत संदेश के लिए सबसे उपयुक्त रहेगा? ::::::File:Lotus 2013 sai.jpg|कमल '''यह चित्र मैने @[[सदस्य:SM7|SM7]] के सदस्य पृष्ठ पर देखा''' ::::::File:Red rose at Square of the Cathedral of Christ the Saviour.jpg|लाल गुलाब ::::::File:Combretum indicum(Rangoon creeper).jpg|मधुमालती (रंगून क्रीपर) '''यह मैने ही अपलोड किया''' ::::::File:(MHNT) Jasminum polyanthum – flowers and buds.jpg|चमेली ::::::File:Marigold 14.jpg|गेंदा ::::::File:Flower bouquet in Tarnowskie Góry, Silesian Voivodeship, Poland, December 2023.jpg|पुष्प गुच्छ ::::::File:Rose and carnation flower bouquet 01.jpg|गुलाब और कार्नेशन ::::::आप सभी वरिष्ठ साथियों की राय का स्वागत है। [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 14:09, 9 मार्च 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] जी, फूल लगवाने का कोई विशेष औचित्य? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:38, 9 मार्च 2026 (UTC) ::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, महोदय :::::::: फूल लगवाने का मुख्य औचित्य केवल एक तटस्थ, विवाद-रहित और मानवीय स्वागत-प्रतीक प्रस्तुत करना है। ::::::::महोदय, भारत में फूलों से स्वागत करना सबसे आत्मीय और सहज माना जाता है। ::::::::प्राकृतिक फूल होने के कारण यह AI और गरिमा से जुड़े उन सभी विवादों से पूरी तरह मुक्त है, जो वर्तमान चित्र को लेकर उठे हैं। ::::::::मेरा उद्देश्य सिर्फ एक सकारात्मक चित्र लगाना है। यदि समुदाय को फूल के स्थान पर @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी का 'बिस्किट' वाला सुझाव या विकिपीडिया का लोगो अधिक उपयुक्त लगता है, तो मेरी उसमें भी पूर्ण सहमति है। प्रमुख उद्देश्य स्वागत संदेश को बेहतर बनाना है। [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 16:47, 9 मार्च 2026 (UTC) :::::::::भारत में हाथ जोड़कर स्वागत किया जाता है। फूलों से स्वागत देवताओं का किया जाता है और आजकल लोगों ने चाटुकारिता के लिए इसे मनुष्यों पर लागू करना आरम्भ कर दिया है। चित्रों में प्राकृतिक फूल कैसे हो सकते हैं? वर्तमान चित्र को लेकर मैंने कोई विवाद नहीं देखा, बल्कि चित्र को हटाकर संबंधित सन्देश को पुनः लिखने पर यह चर्चा है। वर्तमान चित्र में क्या नकारात्मक दिखाई दे रहा है? क्या वो भारतीय संस्कृति से संबंधित नहीं है? (हालांकि ऐसा आवश्यक नहीं है)। अभी चर्चा इसपर चाहिए कि चित्र की आवश्यकता ही क्या है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:43, 12 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी,महोदय ::::::::::मेरा उद्देश्य केवल उठे हुए विवाद के बीच एक विकल्प देना था। लेकिन मैं आपसे और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी से पूरी तरह सहमत हूँ कि असली मुद्दा यह है कि स्वागत सन्देश में किसी भी चित्र की आवश्यकता है ही नहीं। पर @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] महोदय ने बिस्किट के चित्र का उदाहरण दिया था, जिसके लिए मैं पुष्पों का विकल्प दिया था| ::::::::::मेरी ओर से चित्र वाले विषय पर चर्चा यहीं समाप्त है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:59, 12 मार्च 2026 (UTC) :::::::::::सभी सदस्यो से विनम्र निवेदन है, की कृपया इस [[:File:AI Chatgpt generated Woman in Welcome pose.png|चित्र]] देखने का कष्ट करे, इसको स्वागत सन्देश में लगने के लिए उपयुक्त हो सकता है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 16:06, 12 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] जी, चित्र को हटाने पर चर्चा चल रही है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:35, 14 मार्च 2026 (UTC). :::::::::::::::{{Ping|संजीव कुमार}} जी, नमस्ते! चित्र को उपयोग में लिया जा चुका है,पहले चित्र उपयोग में न होने के कारण हटाने हेतु चर्चा के लिए नामांकित किया गया है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 16:50, 14 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::{{ping|संजीव कुमार}}, आपकी बात सही है कि भारत में हाथ जोड़कर स्वागत किया जाता है। परंतु, क्योंकि आप और यहां के अधिकतर प्रबंधक पुरुष हैं, और स्वागत करते हुए व्यक्ति का ही चित्र लगाना है तो उचित होगा कि किसी पुरुष का हाथ जोड़कर स्वागत करता हुआ चित्र लगाया जाए। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:28, 20 मार्च 2026 (UTC) :{{od}} वर्तमान चर्चा के आधार पर चित्र हटा दिया गया है। भविष्य में चर्चा करके एक उपयुक्त चित्र जोड़ा जा सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:51, 18 मार्च 2026 (UTC) == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 13:21, 18 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा == <section begin="announcement-content" /> मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]। कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें। -- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])<section end="announcement-content" /> 21:01, 19 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == हिंदी विकि सम्मेलन 2026 समुदाय सहभागिता सर्वे == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप इस वर्ष जुलाई में हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 आयोजित करने की योजना बना रहा है। इससे संबंधित हिंदी विकिपीडियनों की रुचि तथा महत्वपूर्ण विषयों को समझने के लिए एक सर्वेक्षण किया जा रहा है। [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeWaqfyOlr9hS7Ef5eXg_Y4mPK8gj1cnzaIBAbQXbjM6KH4aw/viewform हिंदी विकि सम्मेलन 2026] भरकर हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 आयोजित करने में सहयोगी बनें। -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 09:07, 31 जनवरी 2026 (UTC) [[सदस्य:Vishal K Pandey|Vishal K Pandey]] ([[सदस्य वार्ता:Vishal K Pandey|वार्ता]]) 18:11, 26 जनवरी 2026 (UTC) ==गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड== विकिडेटा में गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड का लोगो Guinness World Records logo.svg नाम से उपलब्ध है। इसका हिन्दी में उपयोग करना संभव बनाएं। अधिकार संपन्न लोग ऐसा कर सकते हैं। '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 18:28, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) :[[गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स]] [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:00, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) ::समस्या सुलझाने के लिए आपका धन्यवाद - '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 08:59, 6 फ़रवरी 2026 (UTC) LimcaBookofRecords.jpg इस फाइल के बारे में भी विचार करें। धन्यवाद '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 18:35, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) :[[लिम्का बुक ऑफ़ रिकार्ड्स]] [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:02, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) ::आपको धन्यवाद- '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 08:59, 6 फ़रवरी 2026 (UTC) == शीर्षक परिवर्तन के लिए अनुरोध == Namaste, I would like the article title '''[[डी एन ए की नकल]]''' to be changed to '''डीएनए प्रतिकृति''', as this form is more accurate and is the one used in most scientific literature. Sorry for writing in English and if this is not the right place to make the request. I have been on a long break from Wikipedia and have forgotten the proper procedure for requesting a title change.<b>[[User talk:Dineshswamiin|<span style="color: Green">Dinesh</span>]]</b> ([[User talk:Dineshswamiin|talk]]) 15:32, 3 फ़रवरी 2026 (UTC) :नमस्ते, मैं चाहता हूँ कि लेख का शीर्षक [[डी एन ए की नकल]] बदलकर 'डीएनए प्रतिकृति' कर दिया जाए, क्योंकि यह रूप ज़्यादा सही है और ज़्यादातर वैज्ञानिक किताबों में इसी का इस्तेमाल होता है।-[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 18:54, 5 फ़रवरी 2026 (UTC) == ''कंप्यूटिंग'' या ''अभिकलन'' == हिन्दी में कंप्यूटिंग को [[अभिकलन]] भी कहा जाता है। परंतु इसके बाद भी कुछ पृष्ठ के नाम [[मोबाइल कम्प्यूटिंग]] या [[क्लाउड कम्प्यूटिंग]] है। प्रोग्रामिंग को [[क्रमानुदेशन]] कहा जाता है परंतु आधे से ज्यादा निबंध के शीर्षक में [[प्रोग्रामिंग भाषा]] लिखा गया है। हमें निबंध के शीर्षक एक समान रखने चाहिए। जैसे सारे निबंध के शीर्षक में प्रोगामिंग के जगह क्रमानुदेशन लिखा रहेगा। अन्य नाम हम निबंध के मुख्य भाग में लिख सकते है या redirect कर सकते है। जैसे- '''क्रमानुदेशन भाषा''', जिसे '''प्रोग्रामिंग भाषा''' भी कहते है..... [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 11:16, 7 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, नमस्ते! आप एक समाधान प्रस्तावित करें - उसपे चर्चा करके यह कार्य किया जा सकता है। आपका और सभी का स्वागत है इस एकरूपता लाने के प्रयास के लिए। सादर! --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:03, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) ::[[मोबाइल कम्प्यूटिंग]] का नाम बदलकर [[मोबाइल अभिकलन]] कर देना चाहिए। [[क्लाउड कम्प्यूटिंग]] का [[क्लाउड अभिकलन]] तथा [[प्रोग्रामिंग भाषा]] का नाम [[क्रमानुदेशन भाषा]] कर देना चाहिए। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:40, 8 मार्च 2026 (UTC) == हिन्दी विकिपीडिया से गायब हो चुके पुराने संपादक == तकरीबन 8 साल बाद मैं विगत कुछ दिनों से विकिपीडिया पर सक्रिय हूं। इस बीच देख रहा हूं कि यहां से वो तमाम लोग गायब हो चुके हैं जो एक समय में लगातार सक्रिय रहते थे। नए लेखों की गुणवत्ता स्तरीय थी। लेकिन इधर हिन्दी विकिपीडिया पर जो कुछ भी लिखा जा रहा है वो या तो आत्मप्रचार है या फिर नौसिखियों द्वारा लगातार किया जा रहा प्रयोग। आज मैंने लगभग 25 लोगों को अपनी ओर से दूरभाष पर संपर्क करने की कोशिश की जो एक जमाने में प्रबंधक रह चुके हैं और जिन्होंने विकिपीडिया पर काफी योगदान दिया है। लेकिन सबने यही कहा कि वो अब सक्रिय नहीं हैं। यह हिन्दी विकिपीडिया के लिए ठीक नहीं है। यद्यपि कि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) के युग में विकिपीडिया और खासतौर पर अंग्रेजी से इतर भाषाओं में इस ज्ञानकोश की अब पहले जैसी आवश्यकता रह नहीं गई है। क्योंकि अब अंग्रेजी की सामग्री एक क्लिक पर किसी भी दूसरी भाषा में उपलब्ध है। फिर भी हिन्दी में लिखे गए मूल लेखों का महत्व तो हमेशा बना रहेगा। इसलिए विकिपीडिया संपादक समुदाय को एक बार फिर अपना तुच्छ अहंकार छोड़कर दूर जा चुके लोगों को दोबारा सक्रिय करना चाहिए। --'''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 13:54, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:कलमकार|कलमकार]] सर ! आठ साल (हुये तो नहीं!) बाद आप का स्वागत - हमारी ओर से। :कुछ उधार का अर्ज़ कर रहा (बुरा मत मानियेगा) :''"ऐसा नहीं कि उन से ''(मतलब विकि से)'' मोहब्बत नहीं रही :''जज़्बात में वो पहली सी शिद्दत नहीं रही'' :'' :''सर में वो इंतिज़ार का सौदा नहीं रहा'' :''दिल पर वो धड़कनों की हुकूमत नहीं रही''"'' :यह हमारी स्थिति है। :और जो चले गए उनकी स्थिति यह है कि :''चेहरे को झुर्रियों ने भयानक बना दिया'' :''आईना देखने की भी हिम्मत नहीं रही'' --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:00, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) :कलमकार जी, ज्ञानकोष में सक्रियता के प्रति आपकी चिंता वाजिब है। मैंने यहां पर देखा है कि बहुत से सदस्यों द्वारा महनत से बनाए गए पृष्ठ कोई न कोई पैमाना बताकर शीघ्र हटाने के लिए नामांकित कर दिए जाते हैं, फिर कोई अन्य सदस्य उन्हें हटा भी देता है। शायद इससे हताश होकर बहुत से संपादक ज्ञानकोष को छोड़कर चले गए। बहुत से संपादकों के तो सदस्य पृष्ठ भी हटा दिए गए हैं। सम्पादकों की सक्रियता में कमी की एक वजह यह भी हो सकती है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 22:21, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, क्या आप कुछ ऐसे सदस्य पृष्ठों के उदाहरण दे सकते हैं जिन्हें हटाया गया था, और कुछ ऐसे पृष्ठ भी जिन्हें किसी गलत मानदंड के तहत शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया गया और बाद में हटा दिया गया? यदि आपकी चिंता जायज़ होगी, तो अवश्य ही कोई समाधान खोजने की कोशिश करेंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:54, 26 फ़रवरी 2026 (UTC) :::DreamRimmer जी, हाल ही के कुछ उदाहरण इस प्रकार हैं, जहां प्रतीत होता है कि संपादकों द्वारा शिद्दत से बनाए गए कुछ पृष्ठों को हटा दिया गया: :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#why are you remove this article "सुमरत सिंह"]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#कृपया गोप्रेक्षेश्वर लेख की पुनः समीक्षा करें और कॉपीराइट उल्लंघन का टैग हटाने की कृपा करें]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#सहायता नोट]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#डॉ. विनोद कुमार पृष्ठ: शीघ्र हटाने नामांकन पर प्रतिक्रिया]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#अभिनव अरोड़ा के पृष्ठ हटाने के विषय में]] :::हटाए गए पृष्ठों की सामग्री देखे बगैर मापदंड की सटीकता पर टिप्पणी करना संभव नही है परंतु बहुत से ऐसे पृष्ठ भी हटाए गए हैं, जहां संपादक लेख में संशोधन करने के लिए तैयार थे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 07:56, 8 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपको प्रचार सामग्री चाहिए या केवल विवाद खड़ा करना उद्देश्य रहा है? यदि आपको प्रचार सामग्री चाहिए तो बताइयेगा, ईमेल से भेज देता हूँ। बैठकर देखते और समझते रहियेगा। अन्यथा आपने मेरा वार्ता पृष्ठ यहाँ क्यों जोड़ा है पता नहीं। मैंने सभी सन्देशों का उत्तर भी दे रखा है। वर्तमान में भी [[विकिपीडिया:शीह|शीघ्र हटाने]] के लिए बहुत लेख नामांकित हैं। कृपया उनकी भी समीक्षा कर लेते समय रहते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:40, 18 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपने ऊपर जिन चर्चाओं का उल्लेख किया है, उनसे संबंधित लेख मुझे किसी भी प्रकार से गलत मानदंड के अंतर्गत हटाए गए नहीं लगते। उन विषयों की उल्लेखनीयता और उपलब्ध सामग्री के आधार पर संजीव जी द्वारा लिया गया निर्णय बिल्कुल उचित था, और ऐसी स्थिति में मेरा निर्णय भी यही होता। आपने यह भी कहा कि ऐसे पृष्ठ हटाए गए जहाँ संपादक लेख में सुधार करने के लिए तैयार थे, परंतु सभी जानते हैं कि कोई अनुल्लेखनीय लेख केवल बार-बार संपादन या सुधार करने से उल्लेखनीय नहीं बन जाता। किसी विषय की उल्लेखनीयता तभी स्थापित होती है जब उसे विश्वसनीय स्रोतों में पर्याप्त स्थान मिले, और इसमें स्वाभाविक रूप से समय लगता है। शीघ्र हटाने की नीति इस विषय में पूरी तरह स्पष्ट है; यदि किसी लेख पर सही मानदंड के अनुसार टैग लगाया गया है, तो प्रबंधक उसे किसी भी समय हटा सकता है। यदि लेखक कोई टिप्पणी जोड़ता है, तो भी प्रबंधक उस टिप्पणी से संतुष्ट न होने पर लेख को बनाए रखने के लिए बाध्य नहीं होता। आपने यह भी कहा था कि सदस्यों के सदस्य पृष्ठ भी हटा दिए गए, लेकिन इसके समर्थन में आपने कोई लिंक प्रस्तुत नहीं किया। मेरा मानना है कि किसी भी सदस्य के कार्य पर प्रश्न तभी उठाया जाना चाहिए जब पर्याप्त प्रमाण हों; अन्यथा यह बिना प्रमाण के व्यक्तिगत आक्षेप और निराधार आरोप की श्रेणी में आता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:20, 18 मार्च 2026 (UTC) :::::{{ping|संजीव कुमार}}, जो आपकी नज़र में प्रचार हो, वह संभवतः दूसरों के लिए जानकारी हो सकती है। :::::DreamRimmer जी, ऐसे भी बहुत से पृष्ठ देखें हैं, जहां अनेक विश्वसनीय स्रोत दिए गए थे, उन्हें भी अनुल्लेखनिय बता कर हटाया गया। उदाहरण के लिए: :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#सुमन कुमार घई]]। :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#राजेन्द्ररंजन चतुर्वेदी]]। :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/अप्रैल 2022#रचित यादव]]। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:41, 20 मार्च 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, समस्या यह ही है कि आप इसे मेरे या आपके नज़र से देख रहे हो। एकबार नज़र हटाकर देखियेगा। "सुमन कुमार घई" नामक लेख पर 15 वर्षों से बिना स्रोत की कुछ सामग्री लिखी थी और बाद में [[विशेष:योगदान/सुमन कुमार घई|इसी नाम के सदस्य]] ने सामग्री हटाकर साहित्य कुंज की कड़ी जोड़ दी। इसी तरह अन्य लेखों को भी या तो सम्बंधित व्यक्ति ने स्वयं (आपके अनुसार उनकी नज़रों में वो स्वयं बहुत उल्लेखनीय व्यक्ति हैं) ने बनाया या अपने किसी रिश्तेदार से बनवाया। यदि आप बिना किसी स्रोत के स्वयं को उल्लेखनीय मानने लग जाओ तो क्या वो उल्लेखनीय हो जायेगा? एकबार इंटरनेट पर उपरोक्त व्यक्तियों के बारे में खोजकर देखें कि इनकी उल्लेखनीयता क्या है? उनके प्रसिद्धि के क्षेत्र में उन्हें कौनसे पुरस्कार मिले हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:26, 25 मार्च 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, उल्लेखनीयता का मापदंड इसलिए बनाया गया था, कि यदि एक ही विषय या नाम पर लेख बनाने के लिए एक से अधिक दावेदार आ जाते हैं, तो इस नाम से उस विषय या व्यक्ति का लेख बनेगा जो अधिक उल्लेखनीय होगा। आपकी जानकारी के लिए बता दूं कि विकिपीडिया के संदर्भ में एक phrase कई बार सामने आता है, जिसमें लिखा होता है, "sum of all knowledge""। कहने का तात्पर्य यह है कि उल्लेखनीयता के नाम पर तब तक कोई पृष्ठ नही हटाना चाहिए, जब तक उस विषय या नाम पर लेख बनाने के लिए एक से अधिक असंबंधित संभावनाएं न हों। उदाहरण के लिए यदि कोई व्यक्ति 'रमेश सिंह' के नाम से उद्धरण सहित लेख बना रहा है तो वह लेख रहने देना चाहिए, जब तक कि कोई उससे भी अधिक उल्लेखनीय 'रमेश सिंह' नाम के व्यक्ति पर उद्धरण सहित लेख बनाने का दावेदार नहीं आ जाता। -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:25, 31 मार्च 2026 (UTC) ::::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, बहुत अच्छा अर्थ निकाला है आपने। साथ में अपने तर्क के पक्ष में कोई स्रोत भी दे दीजियेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:39, 31 मार्च 2026 (UTC) :::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[:en:Wikipedia:Notability]] की भूमिका में लिखा है - ''Information on Wikipedia must be'' '''verifiable'''''... Wikipedia's'' '''concept of notability applies this basic standard''' ''to avoid indiscriminate inclusion of topics... Determining notability does not necessarily depend on things such as fame, importance, or popularity''. -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:53, 31 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपने इसके नीचे वाला भाग क्यों नहीं पढ़ा? यद्यपि वो उस विषय की स्वीकार्यता को बढ़ा सकते हैं जो नीचे बताए गए दिशानिर्देशों को पूरा करता हो। इसके बाद विस्तार से बहुत कुछ लिखा हुआ है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:04, 31 मार्च 2026 (UTC) :::::::::::उसके नीचे भी पढ़ा है, वहां लिखा है कि यदि कोई सामग्री एक नया लेख बनाने के लिए उल्लेखनीय नहीं है, तो उस सामग्री को किसी अन्य संबंधित पृष्ठ में विलय कर देना चाहिए। यह सही भी है यदि वह सामग्री स्रोत/संदर्भ युक्त है तो। ऐसा भी देखा गया है कि राष्ट्रपति इत्यादि से अनेक उल्लेखनीय पुरस्कार प्राप्त व्यक्ति पर बना लेख उल्लेखनीयता के नाम पर हटा दिया गया परन्तु उसमें दर्ज संदर्भित सामग्री कहीं और संजोई नहीं गई, न ही लेखक को उसे दर्ज करने के लिए किसी अन्य पृष्ठ की ओर निर्देशित किया गया। -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:16, 31 मार्च 2026 (UTC) {{od|10}}@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, राष्ट्रपति पुरस्कार मिलने से व्यक्ति उल्लेखनीय कैसे हो गया? विभिन्न विश्वविद्यालयों और अन्य संस्थानों में [[दीक्षान्त समारोह]] के समय डिग्री वितरण राष्ट्रपति या राज्यपाल के हाथों से करवाया जाता है। आपके अनुसार वो सभी लोग उल्लेखनीय हो गये? सम्बंधित लोगों के नामों की सूची सम्बंधित संस्थान के आधिकारिक जालस्थल पर मिल जायेगा जिसे आप विश्वसनीय स्रोत कह सकते हो। राष्ट्रपति के हाथों से मिला पुरस्कार इतना उल्लेखनीय होना चाहिए जो सम्बंधित व्यक्ति को किसी विशिष्ट कार्य के लिए मिला हो और उस कार्य के कारण व्यक्ति उल्लेखनीय हुआ हो, तो उसे उल्लेखनीय माना जाता है, न कि केवल राष्ट्रपति के हाथों पुरस्कार प्राप्त करने से। ऐसे समारोह राष्ट्रपति भवन में हमेशा होते हैं और उनके समाचार प्रतिदिन समाचार पत्रों में छपते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:08, 1 अप्रैल 2026 (UTC) : उदाहरण के लिए, क्या इस ([[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#राजेन्द्ररंजन चतुर्वेदी]]) पृष्ठ को हटाते समय, इसमें उपलब्ध संदर्भित जानकारी किसी अन्य पृष्ठ पर स्थानांतरित की गई? -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 01:49, 3 अप्रैल 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया लेखों में “स्थानांतरण (Move)” विकल्प दिखाई नहीं दे रहा == नमस्ते, मैं हिंदी विकिपीडिया पर लॉग-इन हूँ। मेरा खाता पुराना है और मैंने कई संपादन भी किए हैं, फिर भी मुझे किसी भी लेख में “स्थानांतरण (Move)” का विकल्प दिखाई नहीं दे रहा। मैंने डेस्कटॉप मोड और अलग ब्राउज़र से भी कोशिश की है। कृपया बताएं कि यह समस्या क्यों आ रही है और इसका समाधान क्या है। धन्यवाद। {{unsigned|ROLEXMEENA}} : अंग्रेजी ज्ञानकोष की तरह यहां भी 'Move' (पृष्ठ स्थानांतरण) का विकल्प होना चाहिए, ताकि संपादक अपने सदस्य स्थान में पृष्ठ बनाकर उसे मुख्य नाम स्थान में स्वयं स्थापित कर सकें। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 22:27, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) =="अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026" में भाग लें == हिंदी विकिमीडियन्स यूज़र ग्रुप द्वारा [[अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस]] के अवसर पर विकिपीडिया एवं विकिस्रोत पर संपादनोत्सव का आयोजन किया जा रहा है। # [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026|अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026]]—15 फ़रवरी 2026 से 21 फ़रवरी 2026 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑनलाइन सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव। # [[s:विकिस्रोत:मातृभाषा संवर्धन संपादनोत्सव/2026|अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026]]—21 फ़रवरी 2026 से 28 फ़रवरी 2026 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑनलाइन गुणवत्ता संवर्द्धन प्रतियोगिता। :इनमें भाग लेकर मुक्त हिंदी ई-सामग्री के विकास के अभियान में सहायक होने के लिए आपका स्वागत है। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 04:34, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) == प्रबंधक अधिकार हेतु निवेदन == मैंने [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन#DreamRimmer|यहाँ]] प्रबंधक व अन्तरफलक प्रबंधक अधिकार हेतु निवेदन किया है। आपकी टिप्पणियों का स्वागत है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:11, 15 फ़रवरी 2026 (UTC) :प्रबंधन अधिकार मिलने पर बहुत बधाई। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:33, 8 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक कैसे बदले == महोदय मुझे बताए कि शीर्षक बीजाणुउद्भिद को कैसे बदलकर बीजाणुद्भिद करे हृदय से धन्यवाद [[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] ([[सदस्य वार्ता:VIKRAM PRATAP7|वार्ता]]) 04:39, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) :प्रबंधकों को [[#हिंदी विकिपीडिया लेखों में “स्थानांतरण (Move)” विकल्प दिखाई नहीं दे रहा|कहा था]] कि 'पेज मूव' का ऑप्शन सभी के लिए चालू कर दिया जाए, परंतु अभी तक नहीं किया गया है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:31, 8 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, यह अधिकार प्रबन्धकों के पास नहीं है। बाकी आप तर्क एवं स्रोत के साथ लिखेंगे तो स्थानान्तरण कर दिया जाता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:42, 18 मार्च 2026 (UTC) :::परंतु यह विकल्प अंग्रेजी ज्ञानकोष पर कैसे उपलब्ध हुआ!? [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:45, 20 मार्च 2026 (UTC) == Reference Previews – experiment == Hi, I’m Johannes from [[m:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. Sorry for writing in English, please support us by providing a translation! Our team is currently working on [[:m:WMDE Technical Wishes/References|improvements to references]], e.g. [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]]. In 2021 we developed [[:m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]] in order to provide a MediaWiki feature to preview references when hovering over the footnote marker. Over the course of our current work we’ve noticed that using Reference Previews doesn’t seem to be intuitive for some readers and we would like to improve this. <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Problem === <div class="mw-collapsible-content"> In our usability tests, we repeatedly notice desktop readers – unaware of Reference Previews or how to use the feature – clicking on footnotes instead of hovering over them. Many are confused when they end up in the reference list and don’t know how to jump back to the text passage they were previously reading. Many readers seem unaware that both the ↑ arrow in the reference list and the <sup>a b</sup> (for re-used references) can be used to jump back. This makes jumping to the reference list rather unpleasant, especially in long articles. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Assumption === <div class="mw-collapsible-content"> We assume that most readers do not want to jump to the reference list, but rather want to click on the footnote to open Reference Previews, which provide them with the reference information for the text passage they have just read. At the same time, we believe that some readers – e.g. those who want to delve deeper into a topic rather than just quickly researching a piece of information – are still interested in conveniently accessing the reference list. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Idea === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to try adjustments to Reference Previews in order to best meet the needs of different readers. Specifically, we want to prevent readers from accidentally ending up in the individual reference list; jumping there should be a conscious decision. When clicking on a footnote marker, we want to display Reference Previews instead of jumping to the reference list. The pop-up remains permanently visible until clicking on the "x" or anywhere outside the preview to close it. In addition Reference Previews will provide a link to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – current version.png|Reference Previews – current version File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed version when '''clicking on a footnote marker''' </gallery> When hovering over a footnote marker without clicking on it, we want to display a simplified version of Reference Previews – without the settings icon and the resulting empty space. When moving the mouse pointer over the pop-up, a note will appear indicating that you can click for further options. This will open the persistent version of Reference Previews with a link to allow users to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – hover-state.png|Proposed version when '''hovering over the footnote marker''' File:Reference Previews mock-up – hover-state and options.png|Proposed version when '''hovering over the Reference Preview''' File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed (persistent) version when '''clicking on the hover preview''' </gallery> By improving the usability of Reference Previews, we also hope to mitigate the issue that reference lists with a large number of (reused) references (or [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-references]]) can be confusing for some readers. In addition, the proposed version when hovering over a footnote marker is more compact than the current version. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Experiment === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to test the proposed changes in an [[:en:A/B testing|A/B test]] on several wikis. We want to measure how many readers click on a footnote marker and then proceed to jump to the reference list using the proposed version of Reference Previews compared to readers who receive the current version of Reference Previews. In addition, we will measure how many readers in both groups access the reference list via the table of contents. This will give us data-based insights into how many clicks on the footnote unintentionally open the reference list and how many readers only want to use Reference Previews. We would like to run our experiment on the following Wikipedia language versions: de, pl, fr, sv, fa, hu, hi, my, tl, lv, fy, hr. 10% of readers will see our modified version of Reference Previews in order to obtain sufficient data. The experiment is expected to run for 1-2 weeks at the end of March. We'll restore the current version of Reference Previews for all readers until we have evaluated the experiment, discussed the results with the community, and decided on further steps. </div> </div> We look forward to your feedback [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|on our talk page]] – or just reply to this post! Once the experiment is ready to go, we will also provide a link that you can use to test the changes yourself. --[[सदस्य:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[सदस्य वार्ता:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]]) 12:22, 20 फ़रवरी 2026 (UTC) :As indicated on our project page [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/References/Reference_Previews&diff=prev&oldid=30215686], we will only test the proposed change when ''clicking'' on a footnote. Reference Previews will remain ''unchanged when hovering'' over a footnote marker. Reasons for this were concerns that the proposed transition from hover to persistent preview could be disruptive or at least feel unusual when interacting with reference content in the hover preview (e.g. when clicking on links). [[सदस्य:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[सदस्य वार्ता:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]]) 13:30, 9 मार्च 2026 (UTC) ==विकि लव्ज़ रमजान 2026== <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Wiki Loves Ramadan Logo Black hi.svg|Left|200px|frameless]] प्रिय विकी समुदाय, आपको [[विकिपीडिया:विकि लव्ज़ रमजान 2026|विकी लव्ज रमज़ान 2026]] में भाग लेने के लिए विनम्रतापूर्वक आमंत्रित किया जाता है, जो कि विभिन्न क्षेत्रों से इस्लामी इतिहास और इस्लामी सांस्कृतिक विरासत का दस्तावेजीकरण करने के लिए विकिपीडिया, विकिवॉयज पर आयोजित एक अंतर्राष्ट्रीय लेख लेखन प्रतियोगिता है। यह प्रतियोगिता 20 फरवरी से 20 अप्रैल 2025 तक आयोजित की जायेगी अभी भाग लें और पुरस्कार के विजेता बने है। धन्यवाद '''[[:m:Wiki Loves Ramadan 2026|विकी लव्स रमज़ान 2026 इंटरनेशनल टीम]]''' -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 15:51, 26 फ़रवरी 2026 (UTC) </div> == इस हफ्ते पेस्ट जाँच आ रही है == नमस्ते। [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste_check|पेस्ट जाँच]] एक प्रकार की [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|सम्पादन जाँच]] सुविधा है जो तब दिखाई देगी जब यथादृश्य सम्पादिका का प्रयोग कर रहा कोई नवागंतुक किसी लेख में लंबा पाठ पेस्ट करे, अगर प्रणाली द्वारा यह निर्धारित किया जाए कि वह सामग्री सम्पादक ने संभवतः स्वयं नहीं लिखी है। इस सुविधा का यहाँ पर पिछले वर्ष परीक्षण किया गया था, और शोध के [[mw:Edit check/Paste Check#A/B_Experiment|परिणाम]] सकारात्मक थे: इस जाँच का सामना करने वाले सम्पादकों के द्वारा किए गए सम्पादनों में से पूर्ववत किए गए सम्पादनों की संख्या में नियंत्रण समूह की तुलना में 18% घटाव आया। डिफ़ॉल्ट से पेस्ट जाँच उन सम्पादकों को दिखाई जाएगी जिन्होंने लोकल रूप से 100 या उससे कम सम्पादन किए हुए हों। यह [[{{#special:EditChecks}}]] के माध्यम से प्रबंधकों द्वारा बदला जा सकता है। जब इस आवश्यकता को पूरा करने वाला कोई सम्पादक कहीं और से कम-से-कम 50 कैरेक्टर्स लंबा पाठ पेस्ट करता है, पेस्ट जाँच उससे पूछेगी कि सामग्री उसने स्वयं लिखी है या फिर नहीं। [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|सम्पादनों को टैग किया जाएगा]] ताकि अनुभवी सदस्य उन सम्पादनों का पता लगा पाएँ जहाँ पर पेस्ट जाँच दिखाई गई थी। अंतिम सम्पादन में कोई भी पेस्ट किया हुआ पाठ न होने के बावजूद भी टैग दृश्य होगा। यह सुविधा इस हफ्ते के अंत तक ग्लोबल स्तर पर जारी की जाएगी। इसे परखने में सहायता करने के लिए आप सबका धन्यवाद। [[सदस्य:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:Quiddity (WMF)|वार्ता]]) 00:02, 3 मार्च 2026 (UTC) == अली ख़ामेनेई == <nowiki>[[अली ख़ामेनेई]]</nowiki> को हिंदी में <nowiki>[[अली ख़मीने]]</nowiki> लिखा जाना चाहिए, कृपया इसे बदलिए। -[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 13:28, 3 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Baangla|Baangla]] जी, यह चर्चा [[वार्ता:अली ख़ामेनेई]] पृष्ठ पर होनी चाहिए। यदि आपको लगता है कि वर्तमान नाम सही नहीं है, तो आप [[साँचा:नाम बदले]] का प्रयोग करते हुए पृष्ठ को स्थानांतरित करने का अनुरोध कर सकते हैं। मेरी व्यक्तिगत राय में वर्तमान नाम सही है, क्योंकि [https://www.bbc.com/hindi/articles/c747xp3pke8o BBC], [https://www.aajtak.in/trending/photo/iran-supreme-leader-ali-khamenei-death-reaction-celebration-mourning-tstf-2484137-2026-03-02 Aaj Tak], [https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/bahraich-shia-community-ali-khamenei-death-mourning-ban-juloos-local18-10235065.html News18] और [https://ndtv.in/world-news/iran-us-tensions-live-updates-trump-ayotallah-khamenei-sanctions-military-buildup-explosions-nuclear-tensions-us-israel-iran-tension-live-11148367 NDTV] सहित कई मीडिया संस्थान भी “ख़ामेनेई” ही लिखते हैं और हिंदी उच्चारण के अनुसार भी यही नाम उचित प्रतीत होता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 13:49, 3 मार्च 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:Baangla|Baangla]] जी, फ़ारसी में नाम علی خامنه‌ای लिखा जाता है। इसी आधार पर देवनागरी में इसका निकटतम लिप्यंतरण अली ख़ामेनेई होगा। ::: यहाँ خ ध्वनि के लिए “ख़” का प्रयोग किया जाता है और अंतिम –ई ध्वनि को दर्शाने के लिए “ई” आता है। इसलिए अली ख़ामेनेई फ़ारसी उच्चारण के सबसे क़रीब माना जा सकता है। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 01:29, 9 मार्च 2026 (UTC) == Lua त्रुटि == जी, जब भी में [[मॉड्यूल:Designation/list]] नामक पृष्ठ को बनाने का प्रयास करता हूँ, मुझे यह संदेश मिलता है: Lua error पंक्ति 1 पर: unexpected symbol near '{'. मैं अंग्रेज़ी विकिपीडिया के स्रोत कोड का प्रयोग करता हूँ, फिर भी यह संदेश आता है। क्या इसका कोई उपाय है? [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 10:14, 12 मार्च 2026 (UTC) :{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:16, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] धन्यवाद ^^ [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 15:45, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] मैंने स्वतः परीक्षित अधिकार के लिए निवेदन भेजा है। यदि आप चाहते हैं तो कृपया अपना मत दें। फिर से धन्यवाद! :3 [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 16:26, 18 मार्च 2026 (UTC) :::समय-समय पर मेरा ध्यान आपके संपादनों पर जाता रहता है। हालाँकि मैंने आपके बनाए लेखों को ठीक से नहीं देखा है, लेकिन नामांकन में दिए गए लेखों में से [[रोलिन' (एयर रेड व्हीकल)]] देखा तो वह मुझे लगभग पूरा मशीनी अनुवाद लगा। इसी तरह दूसरे उदाहरण, जैसे [[तलत जाफ़री]] आदि, भी मुझे मशीनी अनुवाद जैसे लगे। इसलिए मुझे नहीं लगता कि मैं इस विषय में आपकी कोई विशेष मदद कर पाऊँगा। बाकी अन्य सदस्य भी आपके नामांकन को देखकर अपने सुझाव दे सकते हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) == सदस्य पृष्ठ हटाने हेतु अनुरोध == नमस्ते प्रशासक महोदय, मैं 'Gahininath gutte' इस खाते का स्वामी हूँ। मैं अपना 'सदस्य वार्ता' पृष्ठ (User Talk Page) हटाना चाहता हूँ क्योंकि यह गूगल सर्च में मेरी निजी जानकारी दिखा रहा है। मैंने लॉगिन किया है, लेकिन सुरक्षा फ़िल्टर के कारण मैं स्वयं <nowiki>{{db-u1}}</nowiki> टैग नहीं लगा पा रहा हूँ। कृपया मेरी सहायता करें और इस पृष्ठ को हटा दें। धन्यवाद। [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 12:40, 12 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|Gahininath gutte}} नमस्ते! हिंदी विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार तभी हटाए जाते है, ज़ब उसपे अत्यधिक बर्बरता या निजी जानकारी और गाली गालोच हुआ हो, आमतौर पर सदस्य वार्ता नही हटाए जाते है,अगर आप सदस्य पृष्ठ की बात कर रहे है, तो आप 10 सकारात्मक संपादन करने के उपरांत सदस्य पृष्ठ को हटवाने ले लिए अनुरोध कर सकते है,या हटाने हेतु संबंधित साँचा लगा सकते है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 12:52, 12 मार्च 2026 (UTC) ::<blockquote>महोदय, जवाब के लिए धन्यवाद। मैं समझता हूँ कि वार्ता पृष्ठ हटाना नियमों के विरुद्ध है। लेकिन यह पृष्ठ गूगल सर्च में मेरा नाम और निजी संदर्भ दिखा रहा है, जिससे मुझे प्राइवेसी की समस्या हो रही है। अगर आप इसे हटा नहीं सकते, तो कृपया इस पृष्ठ पर '''<nowiki>__NOINDEX__</nowiki>''' टैग लगा दें ताकि यह गूगल सर्च इंजन में दिखाई न दे। साथ ही, कृपया इस पृष्ठ की पुरानी सामग्री (History) को भी छुपा दें। आपकी बहुत कृपा होगी।"</blockquote> ::[[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 13:03, 12 मार्च 2026 (UTC) ::"नमस्ते, मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। मैं विकिपीडिया पर अब सक्रिय नहीं रहना चाहता और अपनी निजता (Privacy) की सुरक्षा के लिए 'Right to Vanish' के तहत इस पृष्ठ को स्थायी रूप से (Permanently) हटाने का अनुरोध करता हूँ। इसमें मेरा वास्तविक नाम शामिल है जो गूगल सर्च में दिखाई दे रहा है और यह मेरी निजता का उल्लंघन है। मैं चाहता हूँ कि मेरे खाते से जुड़ी यह पहचान पूरी तरह से मिटा दी जाए। कृपया मेरी सहायता करें।" [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 13:06, 12 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] जी, मैंने आपके वार्ता पृष्ठ का एक अवतरण हटा दिया है, जिसमें आपकी व्यक्तिगत जानकारी थी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:56, 18 मार्च 2026 (UTC) ::::अभि भी मेरा नाम गुगल सर्च मैं दिख रहा है मुझे Wikipedia पर रहना ही नहीं कृपया यहा पर मेरा जो अकाउंट है उसे हटा दे पुरी तरह सें... ::::धन्यवाद...! [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 15:14, 18 मार्च 2026 (UTC) :::::इसके लिए आप [[विशेष:GlobalVanishRequest]] पर उपलब्ध फ़ॉर्म भर सकते हैं। कृपया अनुरोध करने से पहले फ़ॉर्म पर दिए गए निर्देशों को अवश्य पढ़ लें। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:19, 18 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक अनुवाद में मदद == [[:en:Embarrasingly parallel]] का शीर्षक अनुवाद में क्या होना चाहिए- * [[एम्बैरसिंगली पैरेलल]] या * [[अति-समानांतरीय]] [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 13:13, 15 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, सम्भवतः आपके पास टाइपो हुआ है और आप [[:en:Embarrassingly_parallel|Embarrassingly parallel]] की बात कर रहे हो। parallel के लिए हिन्दी में समानांतर शब्द काम में लेते हैं और शब्दकोश नामक वेबसाइट पर इसका अनुवाद अव्यवस्थित समानांतर लिखा है। लेकिन मुझे तार्किक तौर पर कोई तुल्य शब्द याद नहीं आ रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:50, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, शब्दकोश नामक वेबसाइट पर एंबैरिसिंगली (Embarrassingly) का अनुवाद "शर्मनाक रूप से" लिखा है, लेकिन हम इसे कंप्यूटर विज्ञान या कोडिंग के संदर्भ में लिख रहे हैं तो क्या "सहज समानांतर" लिख सकते है? इसका मतलब यह है कि समानांतर करने में कोई विशेष दिमाग या मेहनत नहीं लगती। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:36, 19 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, इस स्थिति में अंग्रेज़ी वाले का ही देवनागरी में उच्चारण लिख दीजिएगा। लेख की शुरूआत में शब्दशः अनुवाद लिख सकते हैं और भविष्य में विश्वसनीय स्रोत मिलने पर उचित स्थानान्तरण कर दिया जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:29, 25 मार्च 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]])</bdi> 11:15, 19 मार्च 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == मार्च गतिविधि अपडेट == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा मार्च 2026 में हुई गतिविधियाँ: * 'हिंदी विकि सम्मेलन 2026' पर फाउंडेशन के साथ प्राथमिक स्तर की चर्चा पूरी हुई। अप्रैल तक इसपर निर्णय आने की संभावना है। * गूगल के साथ साझेदारी संबंधी अपडेट फाउंडेशन तथा गूगल टीम के साथ पीपीटी बनाकर साझा किए गए। पिछले एक वर्ष के सभी कार्यक्रमों के (नए लेख, नए सदस्य, सांस्थानिक भागिदारी) आंकड़ों को संश्लिष्ट रूप में साझा किया गया। * फरवरी में विकिपीडिया पर आयोजित [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] के सभी लेखों की जाँच पूरी हुई तथा पुरस्कार विजेता घोषित किए गए। * फरवरी में विकिस्रोत पर आयोजित [[s:hi:विकिस्रोत:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६|विकिस्रोत:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६]] के सभी शोधित पृष्ठों की जाँच पूरी हुई तथा पुरस्कार विजेता घोषित किए गए। * राजस्थान विश्वविद्यालय के भौतिकि विभाग के साथ सांस्थानिक भागीदारी के प्रयास स्वरूप पहली प्रशिक्षण कार्यशाला 24 मार्च को आयोजित करना निश्चित हुआ। * आइआइटी, जोधपुर के साथ सांस्थानिक भागीदारी की संभावना परखने के लिए 21 मार्च को जोधपुर में सामुदायिक बैठक निश्चित की गई। जोधपुर के कोई भी हिंदी विकिपीडियन इस अनौपचारिक संवाद बैठक में शामिल हो सकते हैं। : हिंदी विकिपीडिया के अनुभवी सदस्यों द्वारा किसी भी स्थानीय या रास्ट्रीय स्तर के आयोजन प्रस्तावों का हम स्वागत करते हैं तथा सहयोग का भरोसा दिलाते हैं। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:49, 20 मार्च 2026 (UTC) == अंगिका और मैथिली विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" मे भाग ले == नमस्ते , विकिपीडियन ‎[https://anp.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_आरू_लोकगाथा_अंगिका_२०२६ अंगिका] और [https://mai.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_एवं_लोककथा_२०२६ मैथिली] विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" प्रतियोगिता चल रही है, और इनाम जीते। ‎तिथि: 23 मार्च - 31 मार्च 2026 (8 दिन शेष) [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:33, 23 मार्च 2026 (UTC) == Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki == [Please help translate this message] Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contact_Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[metawiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[metawiki:Talk:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|talk page]]. –– [[सदस्य:STei (WMF)|STei (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:STei (WMF)|वार्ता]]) 13:21, 25 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक अनुवाद में मदद == मैं [[:en:Perpetual calendar]] को अनुवाद कर रहा हूं। इसका शीर्षक क्या मुझे [[परपेचुअल पंचांग]] रखना चाहिए ? इसका तत्सम क्या हो सकता है क्योंकि मुझे इसका कही हिन्दी में प्रयोग नही मिला। [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 13:40, 25 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, आप की जानकारी के लिए कुछ सन्दर्भ [https://uptoword.com/en/perpetual-calendar-meaning-in-hindi?utm_source=chatgpt.com] [https://fj.voguetimebalfie.com/info/are-perpetual-calendar-watches-accurate-100990981.html] [https://www.google.co.th/books/edition/N%C4%ABh%C4%81rik%C4%81/t6hHAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/Bhajpa_Ka_Abhyuday_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE_%E0%A4%95/Cet5EAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&pg=RA1-PA1970&printsec=frontcover] दिए गए है, इन के हिसाब से सतत पंचांग या स्थायी पंचांग लिखा जा सकता है। बाकि जैसी सभी की राय हो। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:32, 28 मार्च 2026 (UTC) == विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ हेतु स्कॉलरशिप आवेदन अब प्रारम्भ हो चुके हैं == नमस्ते, विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ के लिए स्कॉलरशिप हेतु आवेदन अब प्रारम्भ हो चुके हैं । यह कॉन्फ्रेंस ४ से ६ सितंबर २०२६ तक कोच्चि, भारत में होगी । विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत), दक्षिण एशिया के साथ और भी विकिमीडियन्स, सामुदायिक आयोजकों और योगदानकर्ताओं को एक साथ लाता है। यह जुड़ने, सीखने, अनुभव बाँटने करने और निःशुल्क ज्ञान के आंदोलन को सशक्त करने हेतु मिलजुलकर करने का एक स्थान है । 🙂 अगर आप विकिमीडिया परियोजनाओं में सक्रिय योगदानकर्ता हैं अथवा सामुदायिक कार्यक्रमों में सम्मिलित हैं, तो आपको स्कॉलरशिप के लिए आवेदन हेतु प्रोत्साहित किया जाता है । [[diffblog:2026/03/19/namukku-othukoodam-scholarships-now-open-for-wikiconference-india-2026/|विस्तृत घोषणा]] यहाँ है । आवेदन की अंतिम तिथि: १५ अप्रैल २०२६ रात ११:५९ बजे IST आवेदन की लिंक: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform आवेदन की लिंक] अधिक जानकारी: [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|मेटा पेज लिंक]] कृपया इस घोषणा को अपने समुदाय में अन्य सदस्यों के साथ भी बाँटें । धन्यवाद ! विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ की आयोजन टीम -[[User:Gnoeee|<span style="color:#990000">❙❚❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span><span style="color:#000"> जिनोय </span><span style="color:#006699">❚❙❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span>]] [[User talk:Gnoeee|✉]] 21:00, 28 मार्च 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 17:12, 3 अप्रैल 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Wikimedia Foundation की वार्षिक योजना की चर्चाओं में शामिल होने का आमंत्रण == नमस्ते, मैं आप सभी को '''साउथ एशिया ओपन कम्युनिटी कॉल''' के अप्रैल एडिशन में इनवाइट करना चाहता हूँ, जो विकिमीडिया फाउंडेशन की लीडरशिप के साथ उनके [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia%20Foundation%20Annual%20Plan/2026-2027 एनुअल प्लान (2026-2027)] पर चर्चा करेगा। फ़ाउंडेशन की [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia%20Foundation%20Annual%20Plan वार्षिक योजना] एक उच्च-स्तरीय रोडमैप है, जिसमें यह बताया गया है कि संगठन आने वाले वर्ष में क्या हासिल करना चाहता है। इसमें न केवल फाउंडेशन के लक्ष्य, प्रगति और योजना शामिल है, बल्कि वैश्विक रुझानों का सारांश भी शामिल है जो हमारे मूवमेंट के वर्तमान और भविष्य को प्रभावित करते हैं। इसलिए, अगला '[https://meta.wikimedia.org/wiki/South%20Asia%20Open%20Community%20Call साउथ एशिया ओपन कम्युनिटी कॉल]' नीचे दी गई तारीखों/समय पर आयोजित कि जाएगी। कृपया इसे अपने कैलेंडर में नोट कर लें और [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:South%20Asia%20Open%20Community%20Call,%20April%202026 यहाँ साइन अप करें।] Platform: Google Meet Date: 17th April, 2026 Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:South%20Asia%20Open%20Community%20Call,%20April%202026 Registration Link] '''नोट:''' सिर्फ़ रजिस्टर्ड लोगों को ही जॉइनिंग लिंक मिलेगा। कॉल पर आपसे मिलने का इंतज़ार रहेगा, --[[सदस्य:RASharma (WMF)|RASharma (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:RASharma (WMF)|वार्ता]]) 12:49, 6 अप्रैल 2026 (UTC) == Sanjeev Kumar Pandey के बारे में == संजीव कुमार पांडेय [[सदस्य:Sanjeevanika|Sanjeevanika]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeevanika|वार्ता]]) 10:43, 9 अप्रैल 2026 (UTC) :संजीव कुमार पाण्डेय का परिवार ग्राम उपाध्याय पुर, महथापार, काजीपुर, बलिया उत्तर प्रदेश के रहने वाले है [[सदस्य:Sanjeevanika|Sanjeevanika]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeevanika|वार्ता]]) 10:48, 9 अप्रैल 2026 (UTC) md4kizwk1yd7c86kklgttqmzr3ornie 6538023 6538015 2026-04-09T10:52:59Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/Sanjeevanika|Sanjeevanika]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeevanika|वार्ता]]) द्वारा किये गये2 संपादन प्रत्यावर्तित किये गये: प्रचार हटाया 6538023 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Anthony Albanese के सही उच्चारण के संबंध में == विकिपीडिया के अंग्रेज़ी संस्कारण पर Albanese का उच्चारण "/ˌælbəˈniːzi/ ऐल-ब्अ-नी-ज़ी अथवा /ˈælbəniːz/ ऐल-ब्अ-नीज़" दिया गया है, अतः हिन्दी संस्करण पर भी उनका सही नाम का उच्चारण शामिल करें। स्रोत: https://en.wikipedia.org/wiki/Anthony_Albanese == Derbyshire के सही उच्चारण के संबंध में == Derbyshire का सही उच्चारण "डर्बीशायर" न होकर "ˈdɑː(ɹ).bɪ.ʃə(ɹ) {ड्आ (र्).बि.श्अ(र्)} = "डार्बिशर" प्रतीत हो रहा है। स्रोत: https://en.wiktionary.org/wiki/Derbyshire == Satyajit Rāy के सही वर्तनी == Satyajit Rāy को सत्यजित राय लिखा जाए। एक जगह पर "सत्यजीत" लिखा गया था, उसे "सत्यजित" लिखा जाए। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 13:59, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) :यह कहाँ लिखा है? कृपया लिंक भेज दें ताकि एडमिन आपका मामला देख सकें। [[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:31, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) ::[[सत्यजित राय|https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A4_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF]] ::वाक्य प्रयोग: सत्यजीत राय (२ मई १९२१–२३ अप्रैल १९९२) एक भारतीय फ़िल्म निर्देशक थे, जिन्हें २०वीं शताब्दी के सर्वोत्तम फ़िल्म निर्देशकों में गिना जाता है। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 02:53, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) :::yes [[विशेष:योगदान/&#126;2025-39710-56|&#126;2025-39710-56]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-39710-56|talk]]) 07:26, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) ::::तो तनिक इसे ठीक करें। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 07:36, 10 दिसम्बर 2025 (UTC) :::::कर दिया। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:25, 15 दिसम्बर 2025 (UTC) == लिंक जोडें == मैने इस पृष्ठ https://simple.wikipedia.org/wiki/Minority_appeasement_in_India को हिन्दी में अनुवाद किया है और हिंदी वाला पृष्ठ [[भारत में अल्पसंख्यकों की तुष्टीकरण]] पर पढा जा सकता है, अब कोई उन दोनों को लिंक कीजिए [[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 16:38, 11 दिसम्बर 2025 (UTC) :मैने उसे स्वयं जोड दिया है -[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 20:41, 11 दिसम्बर 2025 (UTC) == विकिपीडिया का 25वें जन्मदिन समारोह, 15 जनवरी  == [[File:WP25 Anthem video - alternate cut.webm|300px|right|thumbtime=67]] नमस्ते विकिपीडिया के [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Wikipedia%2025%20Virtual%20Celebration 25वें जन्मदिन समारोह] में आपको आमंत्रित करना चाहता हूँ, जो [https://zonestamp.toolforge.org/1768492800 15 जनवरी को 16:00 UTC] पर हो रहा है। यह एक घंटे भर का वर्चुअल इवेंट होगा जिसमें ट्रिविया, पुरस्कार, संगीत प्रदर्शन, नाटक रीडिंग, संपादकों पर स्पॉटलाइट और विशेष अतिथि शामिल होंगे। इसे Eventyay और विकिपीडिया के यूट्यूब चैनल पर स्ट्रीम किया जाएगा। तारीख सेव करने और अपडेट पाने के लिए इवेंट के लिए रजिस्टर करें, और अगर आपके कोई सवाल हों तो मुझसे पूछें! –[[सदस्य:RASharma (WMF)|RASharma (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:RASharma (WMF)|वार्ता]]) 10:20, 12 दिसम्बर 2025 (UTC) == तुरन्त हस्तक्षेप अनुरोध == प्रिय साथी विकीमीडियन्स, मैं आप सभी से अत्यंत आग्रह और गंभीरता के साथ तत्काल सहायता की अपील कर रहा हूँ, ताकि विकीमीडिया ब्लॉग टीम द्वारा की गई एक लंबे समय से चली आ रही अन्यायपूर्ण स्थिति को सुधारा जा सके। 2014 से 2020 के बीच, विकीमीडिया के कुछ स्टाफ सदस्यों के प्रतिकूल और हतोत्साहित करने वाले रवैये के बावजूद, मैंने भारत ( [https://diff.wikimedia.org/2017/04/12/ashish-bhatnagar/ आशीष भटनागर जी] का ब्लॉग इंटरव्यू, [https://diff.wikimedia.org/2015/03/03/hindi-wiki-sammelan/ प्रथम हिन्दी विकि सम्मेलन की रिपोर्ट], आदि), म्यांमार, कोरिया, तुर्की, चेक गणराज्य आदि देशों की विकीमीडिया समुदायों और विकीमीडियन्स का परिचयात्मक दस्तावेज़ीकरण (प्रोफाइलिंग) करने का कार्य किया। मैंने स्वयं गहन शोध किया, प्रमुख और सक्रिय योगदानकर्ताओं की पहचान की, प्रश्नावलियाँ तैयार कीं, विस्तृत प्रोफाइल/साक्षात्कार लिखे और कुल मिलाकर 35 ब्लॉग पोस्ट तैयार कर प्रकाशित करवाईं। दुर्भाग्यवश, विकीमीडिया ब्लॉग टीम के कम से कम दो सदस्य जबरन और अनुचित रूप से लगभग 10 ब्लॉग पोस्टों की लेखकता (Authorship) अपने नाम से दर्शा रहे हैं, जबकि उन लेखों का संपूर्ण शोध, लेखन और सामग्री मेरी ओर से की गई थी। मैं आप सभी से विनम्र लेकिन सशक्त अनुरोध करता हूँ कि इस स्पष्ट अन्याय के विरुद्ध अपनी आवाज़ उठाएँ और यहाँ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Wikimedia_Blog#Credits मेरी अपील] के नीचे अपने विचार/टिप्पणियाँ दर्ज करें, ताकि सच्चाई सामने आ सके और वास्तविक लेखक को उसका उचित श्रेय मिल सके। आपका समर्थन न केवल मेरे लिए, बल्कि विकीमीडिया आंदोलन में पारदर्शिता, ईमानदारी और नैतिक मूल्यों की रक्षा के लिए भी अत्यंत आवश्यक है। आप सभी का अग्रिम धन्यवाद। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 07:27, 27 दिसम्बर 2025 (UTC) :बिना विश्वसनीय  स्रोत के, किसी भी विकिपीडिया पेज पर कोई वाक्य नहीं जोड़ा जा सकता, इसलिए कृपया मुझे बताएं कि आप किन पृष्ठों की बात कर रहे हैं?[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 08:03, 13 जनवरी 2026 (UTC) ::बांग्ला जी, आपका और हिन्दी विकिपीडिया समुदाय का धन्यवाद। वैसे कुछ अन्य विकिपीडिया के सज्जन पुरुषों के हस्तक्षेप के कारण [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Diff_(blog)#Blogpost_Credits समस्या सुलझ चुकी है] । [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 21:32, 16 जनवरी 2026 (UTC) == Istanbul का सही उच्चारण == "इस्तांबुल" लिखने से यह होगा कि इसका उच्चारण "इस्ताम्बुल" हो जाएगा, क्योंकि त के बाद में "ब" है, जिसके बाद "म" है (प, फ, ब, भ, म)। इसलिए "इस्तान्बुल" ही सही है। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 16:10, 28 दिसम्बर 2025 (UTC)Dimple323 :@[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] लेख के वार्ता पृष्ठ पर चर्चा करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:51, 7 जनवरी 2026 (UTC) == ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण का अनुरोध == नमस्ते, कृपया ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra की समीक्षा करें और यदि उपयुक्त हो तो इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित करें। ड्राफ्ट का लिंक: https://hi.wikipedia.org/wiki/ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra धन्यवाद। [[सदस्य:Supraconciencia|Supraconciencia]] ([[सदस्य वार्ता:Supraconciencia|वार्ता]]) 22:03, 8 जनवरी 2026 (UTC) == अनुरोध == मैं आप सभी से अनुरोध करता हूँ कि आप इस चर्चा में अपनी टिप्पणियाँ जोड़ें: <nowiki>https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया</nowiki>: पृष्ठ_हटाने_हेतु_चर्चा/लेख/ भारत में अल्पसंख्यकों का तुष्टिकरण# भारत में अल्पसंख्यकों का तुष्टिकरण ।-[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 03:58, 11 जनवरी 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप कार्यक्रम सूचना == सभी विकि साथियों को नववर्ष 2026 के लिए शुभकामनाएं। हम यूजर ग्रूप के जनवरी 2026 तक के कार्यों से संबंधित कुछ नए अपडेट साझा करना चाहते हैं: :अक्तूबर तथा नवंबर 2025 में आयोजित संपादनोत्सव के परिणाम घोषित हो चुके हैं: # [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025]] - 2 अक्तूबर 2025 से 18 अक्तूबर 2025 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५|विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५]]- 1 नवंबर, 2025 से 14 नवंबर, 2025 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। :जनवरी में नई दिल्ली में दो ऑफ लाइन बैठक/कार्यशाला का आयोजन हो रहा है: # [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में अनुवाद और विकिपीडिया की भूमिका|विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में अनुवाद और विकिपीडिया की भूमिका]] - 15 जनवरी 2026 को नई दिल्ली स्थित जवाहर लाल नेहरु विश्वविद्यालय में आयोजित सांस्थानिक प्रशिक्षण और भागिदारी कार्यशाला। # [[w:hi:विकिपीडिया:प्रबंधक बैठक/जनवरी 2026|प्रबंधक बैठक/जनवरी 2026]] - 16 जनवरी 2026 को नई दिल्ली में आयोजित प्रबंधक बैठक। : वर्ष 2026 के फरवरी तथा मार्च में दो गुणवत्ता बढ़ाने वाले संपादनोत्सव करने की योजना है: # [[w:hi:विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/फरवरी 2026|विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/फरवरी 2026]] – फरवरी 2026 में हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव। # [[S:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५]]- मार्च में हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव।:इन कार्यक्रमों में शामिल होने के लिए तथा इससे संबंधित कोई सुझाव देने के लिए सदस्यों का स्वागत है। : 15 जनवरी को जवाहरलाल नेहरु विश्वविद्यालय में आयोजित कार्यशाला में शामिल होने को इच्छुक दिल्ली तथा राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र के विकिपीडियनों का स्वागत हैं। आप आयोजन पृष्ठ पर अपना पंजीयन कराकर इस कार्यशाला में शामिल हो सकते हैं। :सादर- संपर्क सूत्र -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:49, 13 जनवरी 2026 (UTC) ==सहायता== मैं जब भी किसी लेख में संपादित करती करती हूँ तो स्रोत संपादित की जगह संपादित करें आता है जिस कारण मैं ठीक से आडिट नहीं कर पाती हूँ कृपया मेरी इस समस्या में सहायता करें। [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 06:14, 15 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी, आपको समस्या क्या आ रही है? वहाँ स्रोत सम्पादन और यथादृश्य समादिका (visual editor) के मध्य बदला जा सकता है। यदि आप स्रोत सम्पादन का उपयोग करना चाहें तो उचित बदलाव कर सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:19, 15 जनवरी 2026 (UTC) ::{{ping|संजीव कुमार}} लेकिन कहाँ और कैसे बदला जाएगा [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 06:21, 15 जनवरी 2026 (UTC) :::{{ping|संजीव कुमार}} जी कृपया मार्गदर्शन करें। 14:23, 16 जनवरी 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी वहाँ पर दाहिने ओर ऊपर एक पेन जैसा दिखने वाला बटन होता है जिसे क्लिक करके आप 'यथादृश्य' और 'स्रोत संपादक' में अदल बदल कर सकते हैं। आप कंप्यूटर पे हो तो। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:32, 16 जनवरी 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी हो गया, धन्यवाद [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 07:44, 17 जनवरी 2026 (UTC) == मसौदे की समीक्षा का अनुरोध == नमस्ते, मैंने हाल ही में एक जीवित व्यक्ति की जीवनी का मसौदा तैयार किया है, जो स्वतंत्र और विश्वसनीय स्रोतों पर आधारित है। मुख्य नामस्थान में स्थानांतरण का अनुरोध पहले ही किया जा चुका है। मसौदा यहाँ उपलब्ध है: https://hi.wikipedia.org/wiki/ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra यदि कोई अनुभवी संपादक इसकी समीक्षा कर सके, तो आभारी रहूँगा। धन्यवाद। [[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] ([[सदस्य वार्ता:Pi1918|वार्ता]]) 10:03, 15 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] मैंने इसे साफ़ प्रचार मानते हुए शीघ्र हटाने हेतु नामांकित किया है। वैसे भी हिंदी विकिपीडिया पर ड्राफ्ट जैसा कोई नामस्थान नहीं है। कृपया आगे से व्यक्तियों के प्रचारात्मक लेख बनाने से परहेज करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:45, 16 जनवरी 2026 (UTC) ::नमस्ते, :: जानकारी देने के लिए धन्यवाद। मेरा उद्देश्य किसी भी प्रकार का प्रचार करना नहीं था। मैं आपके निर्णय का सम्मान करता हूँ और आगे से हिंदी विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार ही योगदान करूँगा। :: धन्यवाद। [[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] ([[सदस्य वार्ता:Pi1918|वार्ता]]) 17:53, 16 जनवरी 2026 (UTC) == नये लेख [[Draft:_सम्राट_कुमार_गुप्ता]] की समीक्षा हेतु अनुरोध == नमस्ते संपादकों, मैंने सम्राट कुमार गुप्ता के बारे में एक लेख (Draft) तैयार किया है जिसमें 3 दशकों के पत्रकारिता और सामाजिक कार्यों के विश्वसनीय संदर्भ दिए गए हैं। कृपया इसकी समीक्षा करें और इसे मुख्य लेख के रूप में प्रकाशित करने में सहायता करें। लिंक: [[Draft:_सम्राट_कुमार_गुप्ता]] -- धन्यवाद [[सदस्य:Kumari Supriya|Kumari Supriya]] ([[सदस्य वार्ता:Kumari Supriya|वार्ता]]) 07:43, 16 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Kumari Supriya|Kumari Supriya]] मैंने इसे साफ़ प्रचार मानते हुए शीघ्र हटाने हेतु नामांकित किया है। वैसे भी हिंदी विकिपीडिया पर ड्राफ्ट जैसा कोई नामस्थान नहीं है। कृपया आगे से व्यक्तियों के प्रचारात्मक लेख बनाने से परहेज करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:46, 16 जनवरी 2026 (UTC) == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == स्वागत सन्देश में चित्र == पूर्व चर्चा: [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख 63#स्वागत सन्देश में चित्र]] [[साँचा:सहायता|स्वागत संदेश]] में अंकित किया गया चित्र मशीन द्वारा निर्मित किया गया है। मशीन द्वारा बनाई गई सामग्री इस ज्ञानकोष में मान्य नहीं है। इसलिए अनुरोध है कि जिस सदस्य ने यह चित्र स्थापित किया है, वही इसे हटा भी दे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 09:32, 18 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, यह चित्र आपको कैसा लगता है? मुझे तो यह पुराने चित्र जैसा ही लग रहा है। इसलिए यदि आप दोनों को यह ठीक लगे, तो हम इसे उपयोग में ले सकते हैं। :[[चित्र:Annapoorni (10641191125).jpg|120px|thumb|right|स्वागत!]] – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:13, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) {{-}} :: [[चित्र:Tableau_noir_dans_le_désert_du_Thar_(Rajasthan).jpg|240px|thumb|center|हिन्दी विकिपीडिया में आपका हार्दिक स्वागत है। इस ज्ञानकोश के विकास और विस्तार में आपके सहयोग की हमें प्रतीक्षा है।]] <center>--[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 18:03, 8 फ़रवरी 2026 (UTC)</center> :::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, ये आपको कैसे लग रहा है कि एआई से जनित चित्र ज्ञानकोशीय नहीं हो सकता? आजकल एआई से ज्ञानकोशीय एनिमेशन बनाये जाते हैं। यह तो बनाने वाले पर निर्भर करता है। इसके अतिरिक्त उपरोक्त चित्र ज्ञानकोशीय होने के लिए नहीं बल्कि स्वागत के रूप में जोड़ा गया है। :::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मुझे आपके सुझाव से कोई समस्या नहीं है और आप चाहें तो इसे जोड़ सकते हैं। हालांकि पिछली बार @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी का सुझाव था कि चित्र को हटा दिया जाये, अतः मुझे उनका सुझाव भी उचित ही लगा। लेकिन मैंने परम्परा के तौर पर नया चित्र जोड़ा था क्योंकि स्वागत सन्देश में बहुत बदलावों की आवश्यकता है। :::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] जी, आपका सुझाव भी उचित है लेकिन इससे बेहतर चित्र हम कंप्यूटर पर निर्मित कर सकते हैं जो इससे बेहतर होंगे। इसके लिए चर्चा करना बेहतर होगा। स्वागत सन्देश बड़ा रखने के स्थान पर एक छोटी कड़ी दे सकते हैं जिसपर सभी सन्देशों को सूचीबद्ध किया जा सके। इससे उन सदस्यों को भी सुविधा रहेगी जो हिन्दी नहीं जानते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:34, 9 फ़रवरी 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]]@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]]@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] @[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] मेरा अब भी सुझाव है कि चित्र हटा दिया जाय। हालाँकि, अभी जो आपत्ति दर्ज़ की गई है, उसपे इतना ही कहूँगा कि यह चित्र 'ज्ञानकोश' का हिस्सा नहीं है। स्वागत संदेश में इस तरह के चित्र पर आपत्ति उचित नहीं प्रतीत हो रही। ::::संजीव जी जैसा कह रहे, पूरे स्वागत संदेश को पुनर्विचार एवं नये सिरे से बनाने की ज़रूरत है - लंबा काम है - मुझे कोई गुरेज़ नहीं इसमें भागीदारी करने में। ::::पर यह चित्र हटाने वाली बात चर्चा के योग्य भी नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:49, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) :::::{{ping|संजीव कुमार}}, एक महिला को हर किसी के समक्ष हाथ जोड़कर खड़े किया जाना महिलाओं के आत्मसम्मान के लिहाज से कहीं न कहीं गरिमापूर्ण प्रतीत नही हो रहा है। इसलिए भी इस चित्र को हटा देना या किसी उपयुक्त चित्र से बदल देना चाहिए। बहुत से ज्ञानकोषों में बिस्किट का प्रयोग किया जाता है क्योंकि संपादन के लिए ऊर्जा चाहिए होती है, जो बिस्किट से मिलती है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 08:23, 8 मार्च 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी के विचारों से सहमत होते हुए कि स्वागत संदेश को नए सिरे से बनाने की आवश्यकता है, और @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी की आपत्तियों (एआई और गरिमा) को ध्यान में रखते हुए, मेरा सुझाव है कि हम विवादित चित्र के स्थान पर प्राकृतिक फूलों के चित्र का उपयोग किया जाएं। फूल स्वागत का एक गरिमापूर्ण, मानवीय और तटस्थ प्रतीक हैं। ::::::मैंने विकिमीडिया कॉमन्स से कुछ प्राकृतिक और सुंदर चित्रों का चयन किया है। कृपया नीचे दी गई गैलरी में देखकर बताएँ कि इनमें से कौन सा चित्र नए स्वागत संदेश के लिए सबसे उपयुक्त रहेगा? ::::::File:Lotus 2013 sai.jpg|कमल '''यह चित्र मैने @[[सदस्य:SM7|SM7]] के सदस्य पृष्ठ पर देखा''' ::::::File:Red rose at Square of the Cathedral of Christ the Saviour.jpg|लाल गुलाब ::::::File:Combretum indicum(Rangoon creeper).jpg|मधुमालती (रंगून क्रीपर) '''यह मैने ही अपलोड किया''' ::::::File:(MHNT) Jasminum polyanthum – flowers and buds.jpg|चमेली ::::::File:Marigold 14.jpg|गेंदा ::::::File:Flower bouquet in Tarnowskie Góry, Silesian Voivodeship, Poland, December 2023.jpg|पुष्प गुच्छ ::::::File:Rose and carnation flower bouquet 01.jpg|गुलाब और कार्नेशन ::::::आप सभी वरिष्ठ साथियों की राय का स्वागत है। [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 14:09, 9 मार्च 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] जी, फूल लगवाने का कोई विशेष औचित्य? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:38, 9 मार्च 2026 (UTC) ::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, महोदय :::::::: फूल लगवाने का मुख्य औचित्य केवल एक तटस्थ, विवाद-रहित और मानवीय स्वागत-प्रतीक प्रस्तुत करना है। ::::::::महोदय, भारत में फूलों से स्वागत करना सबसे आत्मीय और सहज माना जाता है। ::::::::प्राकृतिक फूल होने के कारण यह AI और गरिमा से जुड़े उन सभी विवादों से पूरी तरह मुक्त है, जो वर्तमान चित्र को लेकर उठे हैं। ::::::::मेरा उद्देश्य सिर्फ एक सकारात्मक चित्र लगाना है। यदि समुदाय को फूल के स्थान पर @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी का 'बिस्किट' वाला सुझाव या विकिपीडिया का लोगो अधिक उपयुक्त लगता है, तो मेरी उसमें भी पूर्ण सहमति है। प्रमुख उद्देश्य स्वागत संदेश को बेहतर बनाना है। [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 16:47, 9 मार्च 2026 (UTC) :::::::::भारत में हाथ जोड़कर स्वागत किया जाता है। फूलों से स्वागत देवताओं का किया जाता है और आजकल लोगों ने चाटुकारिता के लिए इसे मनुष्यों पर लागू करना आरम्भ कर दिया है। चित्रों में प्राकृतिक फूल कैसे हो सकते हैं? वर्तमान चित्र को लेकर मैंने कोई विवाद नहीं देखा, बल्कि चित्र को हटाकर संबंधित सन्देश को पुनः लिखने पर यह चर्चा है। वर्तमान चित्र में क्या नकारात्मक दिखाई दे रहा है? क्या वो भारतीय संस्कृति से संबंधित नहीं है? (हालांकि ऐसा आवश्यक नहीं है)। अभी चर्चा इसपर चाहिए कि चित्र की आवश्यकता ही क्या है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:43, 12 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी,महोदय ::::::::::मेरा उद्देश्य केवल उठे हुए विवाद के बीच एक विकल्प देना था। लेकिन मैं आपसे और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी से पूरी तरह सहमत हूँ कि असली मुद्दा यह है कि स्वागत सन्देश में किसी भी चित्र की आवश्यकता है ही नहीं। पर @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] महोदय ने बिस्किट के चित्र का उदाहरण दिया था, जिसके लिए मैं पुष्पों का विकल्प दिया था| ::::::::::मेरी ओर से चित्र वाले विषय पर चर्चा यहीं समाप्त है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:59, 12 मार्च 2026 (UTC) :::::::::::सभी सदस्यो से विनम्र निवेदन है, की कृपया इस [[:File:AI Chatgpt generated Woman in Welcome pose.png|चित्र]] देखने का कष्ट करे, इसको स्वागत सन्देश में लगने के लिए उपयुक्त हो सकता है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 16:06, 12 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] जी, चित्र को हटाने पर चर्चा चल रही है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:35, 14 मार्च 2026 (UTC). :::::::::::::::{{Ping|संजीव कुमार}} जी, नमस्ते! चित्र को उपयोग में लिया जा चुका है,पहले चित्र उपयोग में न होने के कारण हटाने हेतु चर्चा के लिए नामांकित किया गया है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 16:50, 14 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::{{ping|संजीव कुमार}}, आपकी बात सही है कि भारत में हाथ जोड़कर स्वागत किया जाता है। परंतु, क्योंकि आप और यहां के अधिकतर प्रबंधक पुरुष हैं, और स्वागत करते हुए व्यक्ति का ही चित्र लगाना है तो उचित होगा कि किसी पुरुष का हाथ जोड़कर स्वागत करता हुआ चित्र लगाया जाए। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:28, 20 मार्च 2026 (UTC) :{{od}} वर्तमान चर्चा के आधार पर चित्र हटा दिया गया है। भविष्य में चर्चा करके एक उपयुक्त चित्र जोड़ा जा सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:51, 18 मार्च 2026 (UTC) == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 13:21, 18 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा == <section begin="announcement-content" /> मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]। कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें। -- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])<section end="announcement-content" /> 21:01, 19 जनवरी 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == हिंदी विकि सम्मेलन 2026 समुदाय सहभागिता सर्वे == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप इस वर्ष जुलाई में हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 आयोजित करने की योजना बना रहा है। इससे संबंधित हिंदी विकिपीडियनों की रुचि तथा महत्वपूर्ण विषयों को समझने के लिए एक सर्वेक्षण किया जा रहा है। [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeWaqfyOlr9hS7Ef5eXg_Y4mPK8gj1cnzaIBAbQXbjM6KH4aw/viewform हिंदी विकि सम्मेलन 2026] भरकर हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 आयोजित करने में सहयोगी बनें। -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 09:07, 31 जनवरी 2026 (UTC) [[सदस्य:Vishal K Pandey|Vishal K Pandey]] ([[सदस्य वार्ता:Vishal K Pandey|वार्ता]]) 18:11, 26 जनवरी 2026 (UTC) ==गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड== विकिडेटा में गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड का लोगो Guinness World Records logo.svg नाम से उपलब्ध है। इसका हिन्दी में उपयोग करना संभव बनाएं। अधिकार संपन्न लोग ऐसा कर सकते हैं। '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 18:28, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) :[[गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स]] [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:00, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) ::समस्या सुलझाने के लिए आपका धन्यवाद - '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 08:59, 6 फ़रवरी 2026 (UTC) LimcaBookofRecords.jpg इस फाइल के बारे में भी विचार करें। धन्यवाद '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 18:35, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) :[[लिम्का बुक ऑफ़ रिकार्ड्स]] [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:02, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) ::आपको धन्यवाद- '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 08:59, 6 फ़रवरी 2026 (UTC) == शीर्षक परिवर्तन के लिए अनुरोध == Namaste, I would like the article title '''[[डी एन ए की नकल]]''' to be changed to '''डीएनए प्रतिकृति''', as this form is more accurate and is the one used in most scientific literature. Sorry for writing in English and if this is not the right place to make the request. I have been on a long break from Wikipedia and have forgotten the proper procedure for requesting a title change.<b>[[User talk:Dineshswamiin|<span style="color: Green">Dinesh</span>]]</b> ([[User talk:Dineshswamiin|talk]]) 15:32, 3 फ़रवरी 2026 (UTC) :नमस्ते, मैं चाहता हूँ कि लेख का शीर्षक [[डी एन ए की नकल]] बदलकर 'डीएनए प्रतिकृति' कर दिया जाए, क्योंकि यह रूप ज़्यादा सही है और ज़्यादातर वैज्ञानिक किताबों में इसी का इस्तेमाल होता है।-[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 18:54, 5 फ़रवरी 2026 (UTC) == ''कंप्यूटिंग'' या ''अभिकलन'' == हिन्दी में कंप्यूटिंग को [[अभिकलन]] भी कहा जाता है। परंतु इसके बाद भी कुछ पृष्ठ के नाम [[मोबाइल कम्प्यूटिंग]] या [[क्लाउड कम्प्यूटिंग]] है। प्रोग्रामिंग को [[क्रमानुदेशन]] कहा जाता है परंतु आधे से ज्यादा निबंध के शीर्षक में [[प्रोग्रामिंग भाषा]] लिखा गया है। हमें निबंध के शीर्षक एक समान रखने चाहिए। जैसे सारे निबंध के शीर्षक में प्रोगामिंग के जगह क्रमानुदेशन लिखा रहेगा। अन्य नाम हम निबंध के मुख्य भाग में लिख सकते है या redirect कर सकते है। जैसे- '''क्रमानुदेशन भाषा''', जिसे '''प्रोग्रामिंग भाषा''' भी कहते है..... [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 11:16, 7 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, नमस्ते! आप एक समाधान प्रस्तावित करें - उसपे चर्चा करके यह कार्य किया जा सकता है। आपका और सभी का स्वागत है इस एकरूपता लाने के प्रयास के लिए। सादर! --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:03, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) ::[[मोबाइल कम्प्यूटिंग]] का नाम बदलकर [[मोबाइल अभिकलन]] कर देना चाहिए। [[क्लाउड कम्प्यूटिंग]] का [[क्लाउड अभिकलन]] तथा [[प्रोग्रामिंग भाषा]] का नाम [[क्रमानुदेशन भाषा]] कर देना चाहिए। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:40, 8 मार्च 2026 (UTC) == हिन्दी विकिपीडिया से गायब हो चुके पुराने संपादक == तकरीबन 8 साल बाद मैं विगत कुछ दिनों से विकिपीडिया पर सक्रिय हूं। इस बीच देख रहा हूं कि यहां से वो तमाम लोग गायब हो चुके हैं जो एक समय में लगातार सक्रिय रहते थे। नए लेखों की गुणवत्ता स्तरीय थी। लेकिन इधर हिन्दी विकिपीडिया पर जो कुछ भी लिखा जा रहा है वो या तो आत्मप्रचार है या फिर नौसिखियों द्वारा लगातार किया जा रहा प्रयोग। आज मैंने लगभग 25 लोगों को अपनी ओर से दूरभाष पर संपर्क करने की कोशिश की जो एक जमाने में प्रबंधक रह चुके हैं और जिन्होंने विकिपीडिया पर काफी योगदान दिया है। लेकिन सबने यही कहा कि वो अब सक्रिय नहीं हैं। यह हिन्दी विकिपीडिया के लिए ठीक नहीं है। यद्यपि कि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) के युग में विकिपीडिया और खासतौर पर अंग्रेजी से इतर भाषाओं में इस ज्ञानकोश की अब पहले जैसी आवश्यकता रह नहीं गई है। क्योंकि अब अंग्रेजी की सामग्री एक क्लिक पर किसी भी दूसरी भाषा में उपलब्ध है। फिर भी हिन्दी में लिखे गए मूल लेखों का महत्व तो हमेशा बना रहेगा। इसलिए विकिपीडिया संपादक समुदाय को एक बार फिर अपना तुच्छ अहंकार छोड़कर दूर जा चुके लोगों को दोबारा सक्रिय करना चाहिए। --'''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 13:54, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:कलमकार|कलमकार]] सर ! आठ साल (हुये तो नहीं!) बाद आप का स्वागत - हमारी ओर से। :कुछ उधार का अर्ज़ कर रहा (बुरा मत मानियेगा) :''"ऐसा नहीं कि उन से ''(मतलब विकि से)'' मोहब्बत नहीं रही :''जज़्बात में वो पहली सी शिद्दत नहीं रही'' :'' :''सर में वो इंतिज़ार का सौदा नहीं रहा'' :''दिल पर वो धड़कनों की हुकूमत नहीं रही''"'' :यह हमारी स्थिति है। :और जो चले गए उनकी स्थिति यह है कि :''चेहरे को झुर्रियों ने भयानक बना दिया'' :''आईना देखने की भी हिम्मत नहीं रही'' --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:00, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) :कलमकार जी, ज्ञानकोष में सक्रियता के प्रति आपकी चिंता वाजिब है। मैंने यहां पर देखा है कि बहुत से सदस्यों द्वारा महनत से बनाए गए पृष्ठ कोई न कोई पैमाना बताकर शीघ्र हटाने के लिए नामांकित कर दिए जाते हैं, फिर कोई अन्य सदस्य उन्हें हटा भी देता है। शायद इससे हताश होकर बहुत से संपादक ज्ञानकोष को छोड़कर चले गए। बहुत से संपादकों के तो सदस्य पृष्ठ भी हटा दिए गए हैं। सम्पादकों की सक्रियता में कमी की एक वजह यह भी हो सकती है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 22:21, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, क्या आप कुछ ऐसे सदस्य पृष्ठों के उदाहरण दे सकते हैं जिन्हें हटाया गया था, और कुछ ऐसे पृष्ठ भी जिन्हें किसी गलत मानदंड के तहत शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया गया और बाद में हटा दिया गया? यदि आपकी चिंता जायज़ होगी, तो अवश्य ही कोई समाधान खोजने की कोशिश करेंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:54, 26 फ़रवरी 2026 (UTC) :::DreamRimmer जी, हाल ही के कुछ उदाहरण इस प्रकार हैं, जहां प्रतीत होता है कि संपादकों द्वारा शिद्दत से बनाए गए कुछ पृष्ठों को हटा दिया गया: :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#why are you remove this article "सुमरत सिंह"]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#कृपया गोप्रेक्षेश्वर लेख की पुनः समीक्षा करें और कॉपीराइट उल्लंघन का टैग हटाने की कृपा करें]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#सहायता नोट]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#डॉ. विनोद कुमार पृष्ठ: शीघ्र हटाने नामांकन पर प्रतिक्रिया]] :::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#अभिनव अरोड़ा के पृष्ठ हटाने के विषय में]] :::हटाए गए पृष्ठों की सामग्री देखे बगैर मापदंड की सटीकता पर टिप्पणी करना संभव नही है परंतु बहुत से ऐसे पृष्ठ भी हटाए गए हैं, जहां संपादक लेख में संशोधन करने के लिए तैयार थे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 07:56, 8 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपको प्रचार सामग्री चाहिए या केवल विवाद खड़ा करना उद्देश्य रहा है? यदि आपको प्रचार सामग्री चाहिए तो बताइयेगा, ईमेल से भेज देता हूँ। बैठकर देखते और समझते रहियेगा। अन्यथा आपने मेरा वार्ता पृष्ठ यहाँ क्यों जोड़ा है पता नहीं। मैंने सभी सन्देशों का उत्तर भी दे रखा है। वर्तमान में भी [[विकिपीडिया:शीह|शीघ्र हटाने]] के लिए बहुत लेख नामांकित हैं। कृपया उनकी भी समीक्षा कर लेते समय रहते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:40, 18 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपने ऊपर जिन चर्चाओं का उल्लेख किया है, उनसे संबंधित लेख मुझे किसी भी प्रकार से गलत मानदंड के अंतर्गत हटाए गए नहीं लगते। उन विषयों की उल्लेखनीयता और उपलब्ध सामग्री के आधार पर संजीव जी द्वारा लिया गया निर्णय बिल्कुल उचित था, और ऐसी स्थिति में मेरा निर्णय भी यही होता। आपने यह भी कहा कि ऐसे पृष्ठ हटाए गए जहाँ संपादक लेख में सुधार करने के लिए तैयार थे, परंतु सभी जानते हैं कि कोई अनुल्लेखनीय लेख केवल बार-बार संपादन या सुधार करने से उल्लेखनीय नहीं बन जाता। किसी विषय की उल्लेखनीयता तभी स्थापित होती है जब उसे विश्वसनीय स्रोतों में पर्याप्त स्थान मिले, और इसमें स्वाभाविक रूप से समय लगता है। शीघ्र हटाने की नीति इस विषय में पूरी तरह स्पष्ट है; यदि किसी लेख पर सही मानदंड के अनुसार टैग लगाया गया है, तो प्रबंधक उसे किसी भी समय हटा सकता है। यदि लेखक कोई टिप्पणी जोड़ता है, तो भी प्रबंधक उस टिप्पणी से संतुष्ट न होने पर लेख को बनाए रखने के लिए बाध्य नहीं होता। आपने यह भी कहा था कि सदस्यों के सदस्य पृष्ठ भी हटा दिए गए, लेकिन इसके समर्थन में आपने कोई लिंक प्रस्तुत नहीं किया। मेरा मानना है कि किसी भी सदस्य के कार्य पर प्रश्न तभी उठाया जाना चाहिए जब पर्याप्त प्रमाण हों; अन्यथा यह बिना प्रमाण के व्यक्तिगत आक्षेप और निराधार आरोप की श्रेणी में आता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:20, 18 मार्च 2026 (UTC) :::::{{ping|संजीव कुमार}}, जो आपकी नज़र में प्रचार हो, वह संभवतः दूसरों के लिए जानकारी हो सकती है। :::::DreamRimmer जी, ऐसे भी बहुत से पृष्ठ देखें हैं, जहां अनेक विश्वसनीय स्रोत दिए गए थे, उन्हें भी अनुल्लेखनिय बता कर हटाया गया। उदाहरण के लिए: :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#सुमन कुमार घई]]। :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#राजेन्द्ररंजन चतुर्वेदी]]। :::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/अप्रैल 2022#रचित यादव]]। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:41, 20 मार्च 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, समस्या यह ही है कि आप इसे मेरे या आपके नज़र से देख रहे हो। एकबार नज़र हटाकर देखियेगा। "सुमन कुमार घई" नामक लेख पर 15 वर्षों से बिना स्रोत की कुछ सामग्री लिखी थी और बाद में [[विशेष:योगदान/सुमन कुमार घई|इसी नाम के सदस्य]] ने सामग्री हटाकर साहित्य कुंज की कड़ी जोड़ दी। इसी तरह अन्य लेखों को भी या तो सम्बंधित व्यक्ति ने स्वयं (आपके अनुसार उनकी नज़रों में वो स्वयं बहुत उल्लेखनीय व्यक्ति हैं) ने बनाया या अपने किसी रिश्तेदार से बनवाया। यदि आप बिना किसी स्रोत के स्वयं को उल्लेखनीय मानने लग जाओ तो क्या वो उल्लेखनीय हो जायेगा? एकबार इंटरनेट पर उपरोक्त व्यक्तियों के बारे में खोजकर देखें कि इनकी उल्लेखनीयता क्या है? उनके प्रसिद्धि के क्षेत्र में उन्हें कौनसे पुरस्कार मिले हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:26, 25 मार्च 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, उल्लेखनीयता का मापदंड इसलिए बनाया गया था, कि यदि एक ही विषय या नाम पर लेख बनाने के लिए एक से अधिक दावेदार आ जाते हैं, तो इस नाम से उस विषय या व्यक्ति का लेख बनेगा जो अधिक उल्लेखनीय होगा। आपकी जानकारी के लिए बता दूं कि विकिपीडिया के संदर्भ में एक phrase कई बार सामने आता है, जिसमें लिखा होता है, "sum of all knowledge""। कहने का तात्पर्य यह है कि उल्लेखनीयता के नाम पर तब तक कोई पृष्ठ नही हटाना चाहिए, जब तक उस विषय या नाम पर लेख बनाने के लिए एक से अधिक असंबंधित संभावनाएं न हों। उदाहरण के लिए यदि कोई व्यक्ति 'रमेश सिंह' के नाम से उद्धरण सहित लेख बना रहा है तो वह लेख रहने देना चाहिए, जब तक कि कोई उससे भी अधिक उल्लेखनीय 'रमेश सिंह' नाम के व्यक्ति पर उद्धरण सहित लेख बनाने का दावेदार नहीं आ जाता। -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:25, 31 मार्च 2026 (UTC) ::::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, बहुत अच्छा अर्थ निकाला है आपने। साथ में अपने तर्क के पक्ष में कोई स्रोत भी दे दीजियेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:39, 31 मार्च 2026 (UTC) :::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[:en:Wikipedia:Notability]] की भूमिका में लिखा है - ''Information on Wikipedia must be'' '''verifiable'''''... Wikipedia's'' '''concept of notability applies this basic standard''' ''to avoid indiscriminate inclusion of topics... Determining notability does not necessarily depend on things such as fame, importance, or popularity''. -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:53, 31 मार्च 2026 (UTC) ::::::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपने इसके नीचे वाला भाग क्यों नहीं पढ़ा? यद्यपि वो उस विषय की स्वीकार्यता को बढ़ा सकते हैं जो नीचे बताए गए दिशानिर्देशों को पूरा करता हो। इसके बाद विस्तार से बहुत कुछ लिखा हुआ है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:04, 31 मार्च 2026 (UTC) :::::::::::उसके नीचे भी पढ़ा है, वहां लिखा है कि यदि कोई सामग्री एक नया लेख बनाने के लिए उल्लेखनीय नहीं है, तो उस सामग्री को किसी अन्य संबंधित पृष्ठ में विलय कर देना चाहिए। यह सही भी है यदि वह सामग्री स्रोत/संदर्भ युक्त है तो। ऐसा भी देखा गया है कि राष्ट्रपति इत्यादि से अनेक उल्लेखनीय पुरस्कार प्राप्त व्यक्ति पर बना लेख उल्लेखनीयता के नाम पर हटा दिया गया परन्तु उसमें दर्ज संदर्भित सामग्री कहीं और संजोई नहीं गई, न ही लेखक को उसे दर्ज करने के लिए किसी अन्य पृष्ठ की ओर निर्देशित किया गया। -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:16, 31 मार्च 2026 (UTC) {{od|10}}@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, राष्ट्रपति पुरस्कार मिलने से व्यक्ति उल्लेखनीय कैसे हो गया? विभिन्न विश्वविद्यालयों और अन्य संस्थानों में [[दीक्षान्त समारोह]] के समय डिग्री वितरण राष्ट्रपति या राज्यपाल के हाथों से करवाया जाता है। आपके अनुसार वो सभी लोग उल्लेखनीय हो गये? सम्बंधित लोगों के नामों की सूची सम्बंधित संस्थान के आधिकारिक जालस्थल पर मिल जायेगा जिसे आप विश्वसनीय स्रोत कह सकते हो। राष्ट्रपति के हाथों से मिला पुरस्कार इतना उल्लेखनीय होना चाहिए जो सम्बंधित व्यक्ति को किसी विशिष्ट कार्य के लिए मिला हो और उस कार्य के कारण व्यक्ति उल्लेखनीय हुआ हो, तो उसे उल्लेखनीय माना जाता है, न कि केवल राष्ट्रपति के हाथों पुरस्कार प्राप्त करने से। ऐसे समारोह राष्ट्रपति भवन में हमेशा होते हैं और उनके समाचार प्रतिदिन समाचार पत्रों में छपते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:08, 1 अप्रैल 2026 (UTC) : उदाहरण के लिए, क्या इस ([[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#राजेन्द्ररंजन चतुर्वेदी]]) पृष्ठ को हटाते समय, इसमें उपलब्ध संदर्भित जानकारी किसी अन्य पृष्ठ पर स्थानांतरित की गई? -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 01:49, 3 अप्रैल 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया लेखों में “स्थानांतरण (Move)” विकल्प दिखाई नहीं दे रहा == नमस्ते, मैं हिंदी विकिपीडिया पर लॉग-इन हूँ। मेरा खाता पुराना है और मैंने कई संपादन भी किए हैं, फिर भी मुझे किसी भी लेख में “स्थानांतरण (Move)” का विकल्प दिखाई नहीं दे रहा। मैंने डेस्कटॉप मोड और अलग ब्राउज़र से भी कोशिश की है। कृपया बताएं कि यह समस्या क्यों आ रही है और इसका समाधान क्या है। धन्यवाद। {{unsigned|ROLEXMEENA}} : अंग्रेजी ज्ञानकोष की तरह यहां भी 'Move' (पृष्ठ स्थानांतरण) का विकल्प होना चाहिए, ताकि संपादक अपने सदस्य स्थान में पृष्ठ बनाकर उसे मुख्य नाम स्थान में स्वयं स्थापित कर सकें। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 22:27, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) =="अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026" में भाग लें == हिंदी विकिमीडियन्स यूज़र ग्रुप द्वारा [[अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस]] के अवसर पर विकिपीडिया एवं विकिस्रोत पर संपादनोत्सव का आयोजन किया जा रहा है। # [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026|अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026]]—15 फ़रवरी 2026 से 21 फ़रवरी 2026 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑनलाइन सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव। # [[s:विकिस्रोत:मातृभाषा संवर्धन संपादनोत्सव/2026|अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026]]—21 फ़रवरी 2026 से 28 फ़रवरी 2026 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑनलाइन गुणवत्ता संवर्द्धन प्रतियोगिता। :इनमें भाग लेकर मुक्त हिंदी ई-सामग्री के विकास के अभियान में सहायक होने के लिए आपका स्वागत है। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 04:34, 14 फ़रवरी 2026 (UTC) == प्रबंधक अधिकार हेतु निवेदन == मैंने [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन#DreamRimmer|यहाँ]] प्रबंधक व अन्तरफलक प्रबंधक अधिकार हेतु निवेदन किया है। आपकी टिप्पणियों का स्वागत है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:11, 15 फ़रवरी 2026 (UTC) :प्रबंधन अधिकार मिलने पर बहुत बधाई। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:33, 8 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक कैसे बदले == महोदय मुझे बताए कि शीर्षक बीजाणुउद्भिद को कैसे बदलकर बीजाणुद्भिद करे हृदय से धन्यवाद [[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] ([[सदस्य वार्ता:VIKRAM PRATAP7|वार्ता]]) 04:39, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) :प्रबंधकों को [[#हिंदी विकिपीडिया लेखों में “स्थानांतरण (Move)” विकल्प दिखाई नहीं दे रहा|कहा था]] कि 'पेज मूव' का ऑप्शन सभी के लिए चालू कर दिया जाए, परंतु अभी तक नहीं किया गया है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:31, 8 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, यह अधिकार प्रबन्धकों के पास नहीं है। बाकी आप तर्क एवं स्रोत के साथ लिखेंगे तो स्थानान्तरण कर दिया जाता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:42, 18 मार्च 2026 (UTC) :::परंतु यह विकल्प अंग्रेजी ज्ञानकोष पर कैसे उपलब्ध हुआ!? [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:45, 20 मार्च 2026 (UTC) == Reference Previews – experiment == Hi, I’m Johannes from [[m:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. Sorry for writing in English, please support us by providing a translation! Our team is currently working on [[:m:WMDE Technical Wishes/References|improvements to references]], e.g. [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]]. In 2021 we developed [[:m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]] in order to provide a MediaWiki feature to preview references when hovering over the footnote marker. Over the course of our current work we’ve noticed that using Reference Previews doesn’t seem to be intuitive for some readers and we would like to improve this. <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Problem === <div class="mw-collapsible-content"> In our usability tests, we repeatedly notice desktop readers – unaware of Reference Previews or how to use the feature – clicking on footnotes instead of hovering over them. Many are confused when they end up in the reference list and don’t know how to jump back to the text passage they were previously reading. Many readers seem unaware that both the ↑ arrow in the reference list and the <sup>a b</sup> (for re-used references) can be used to jump back. This makes jumping to the reference list rather unpleasant, especially in long articles. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Assumption === <div class="mw-collapsible-content"> We assume that most readers do not want to jump to the reference list, but rather want to click on the footnote to open Reference Previews, which provide them with the reference information for the text passage they have just read. At the same time, we believe that some readers – e.g. those who want to delve deeper into a topic rather than just quickly researching a piece of information – are still interested in conveniently accessing the reference list. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Idea === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to try adjustments to Reference Previews in order to best meet the needs of different readers. Specifically, we want to prevent readers from accidentally ending up in the individual reference list; jumping there should be a conscious decision. When clicking on a footnote marker, we want to display Reference Previews instead of jumping to the reference list. The pop-up remains permanently visible until clicking on the "x" or anywhere outside the preview to close it. In addition Reference Previews will provide a link to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – current version.png|Reference Previews – current version File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed version when '''clicking on a footnote marker''' </gallery> When hovering over a footnote marker without clicking on it, we want to display a simplified version of Reference Previews – without the settings icon and the resulting empty space. When moving the mouse pointer over the pop-up, a note will appear indicating that you can click for further options. This will open the persistent version of Reference Previews with a link to allow users to jump to the reference in the reference list. <gallery heights="275" widths="250"> File:Reference Previews mock-up – hover-state.png|Proposed version when '''hovering over the footnote marker''' File:Reference Previews mock-up – hover-state and options.png|Proposed version when '''hovering over the Reference Preview''' File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed (persistent) version when '''clicking on the hover preview''' </gallery> By improving the usability of Reference Previews, we also hope to mitigate the issue that reference lists with a large number of (reused) references (or [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-references]]) can be confusing for some readers. In addition, the proposed version when hovering over a footnote marker is more compact than the current version. </div> </div> <div class="mw-collapsible mw-collapse"> === Experiment === <div class="mw-collapsible-content"> We would like to test the proposed changes in an [[:en:A/B testing|A/B test]] on several wikis. We want to measure how many readers click on a footnote marker and then proceed to jump to the reference list using the proposed version of Reference Previews compared to readers who receive the current version of Reference Previews. In addition, we will measure how many readers in both groups access the reference list via the table of contents. This will give us data-based insights into how many clicks on the footnote unintentionally open the reference list and how many readers only want to use Reference Previews. We would like to run our experiment on the following Wikipedia language versions: de, pl, fr, sv, fa, hu, hi, my, tl, lv, fy, hr. 10% of readers will see our modified version of Reference Previews in order to obtain sufficient data. The experiment is expected to run for 1-2 weeks at the end of March. We'll restore the current version of Reference Previews for all readers until we have evaluated the experiment, discussed the results with the community, and decided on further steps. </div> </div> We look forward to your feedback [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|on our talk page]] – or just reply to this post! Once the experiment is ready to go, we will also provide a link that you can use to test the changes yourself. --[[सदस्य:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[सदस्य वार्ता:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]]) 12:22, 20 फ़रवरी 2026 (UTC) :As indicated on our project page [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/References/Reference_Previews&diff=prev&oldid=30215686], we will only test the proposed change when ''clicking'' on a footnote. Reference Previews will remain ''unchanged when hovering'' over a footnote marker. Reasons for this were concerns that the proposed transition from hover to persistent preview could be disruptive or at least feel unusual when interacting with reference content in the hover preview (e.g. when clicking on links). [[सदस्य:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[सदस्य वार्ता:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]]) 13:30, 9 मार्च 2026 (UTC) ==विकि लव्ज़ रमजान 2026== <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Wiki Loves Ramadan Logo Black hi.svg|Left|200px|frameless]] प्रिय विकी समुदाय, आपको [[विकिपीडिया:विकि लव्ज़ रमजान 2026|विकी लव्ज रमज़ान 2026]] में भाग लेने के लिए विनम्रतापूर्वक आमंत्रित किया जाता है, जो कि विभिन्न क्षेत्रों से इस्लामी इतिहास और इस्लामी सांस्कृतिक विरासत का दस्तावेजीकरण करने के लिए विकिपीडिया, विकिवॉयज पर आयोजित एक अंतर्राष्ट्रीय लेख लेखन प्रतियोगिता है। यह प्रतियोगिता 20 फरवरी से 20 अप्रैल 2025 तक आयोजित की जायेगी अभी भाग लें और पुरस्कार के विजेता बने है। धन्यवाद '''[[:m:Wiki Loves Ramadan 2026|विकी लव्स रमज़ान 2026 इंटरनेशनल टीम]]''' -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 15:51, 26 फ़रवरी 2026 (UTC) </div> == इस हफ्ते पेस्ट जाँच आ रही है == नमस्ते। [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste_check|पेस्ट जाँच]] एक प्रकार की [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|सम्पादन जाँच]] सुविधा है जो तब दिखाई देगी जब यथादृश्य सम्पादिका का प्रयोग कर रहा कोई नवागंतुक किसी लेख में लंबा पाठ पेस्ट करे, अगर प्रणाली द्वारा यह निर्धारित किया जाए कि वह सामग्री सम्पादक ने संभवतः स्वयं नहीं लिखी है। इस सुविधा का यहाँ पर पिछले वर्ष परीक्षण किया गया था, और शोध के [[mw:Edit check/Paste Check#A/B_Experiment|परिणाम]] सकारात्मक थे: इस जाँच का सामना करने वाले सम्पादकों के द्वारा किए गए सम्पादनों में से पूर्ववत किए गए सम्पादनों की संख्या में नियंत्रण समूह की तुलना में 18% घटाव आया। डिफ़ॉल्ट से पेस्ट जाँच उन सम्पादकों को दिखाई जाएगी जिन्होंने लोकल रूप से 100 या उससे कम सम्पादन किए हुए हों। यह [[{{#special:EditChecks}}]] के माध्यम से प्रबंधकों द्वारा बदला जा सकता है। जब इस आवश्यकता को पूरा करने वाला कोई सम्पादक कहीं और से कम-से-कम 50 कैरेक्टर्स लंबा पाठ पेस्ट करता है, पेस्ट जाँच उससे पूछेगी कि सामग्री उसने स्वयं लिखी है या फिर नहीं। [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|सम्पादनों को टैग किया जाएगा]] ताकि अनुभवी सदस्य उन सम्पादनों का पता लगा पाएँ जहाँ पर पेस्ट जाँच दिखाई गई थी। अंतिम सम्पादन में कोई भी पेस्ट किया हुआ पाठ न होने के बावजूद भी टैग दृश्य होगा। यह सुविधा इस हफ्ते के अंत तक ग्लोबल स्तर पर जारी की जाएगी। इसे परखने में सहायता करने के लिए आप सबका धन्यवाद। [[सदस्य:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:Quiddity (WMF)|वार्ता]]) 00:02, 3 मार्च 2026 (UTC) == अली ख़ामेनेई == <nowiki>[[अली ख़ामेनेई]]</nowiki> को हिंदी में <nowiki>[[अली ख़मीने]]</nowiki> लिखा जाना चाहिए, कृपया इसे बदलिए। -[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 13:28, 3 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Baangla|Baangla]] जी, यह चर्चा [[वार्ता:अली ख़ामेनेई]] पृष्ठ पर होनी चाहिए। यदि आपको लगता है कि वर्तमान नाम सही नहीं है, तो आप [[साँचा:नाम बदले]] का प्रयोग करते हुए पृष्ठ को स्थानांतरित करने का अनुरोध कर सकते हैं। मेरी व्यक्तिगत राय में वर्तमान नाम सही है, क्योंकि [https://www.bbc.com/hindi/articles/c747xp3pke8o BBC], [https://www.aajtak.in/trending/photo/iran-supreme-leader-ali-khamenei-death-reaction-celebration-mourning-tstf-2484137-2026-03-02 Aaj Tak], [https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/bahraich-shia-community-ali-khamenei-death-mourning-ban-juloos-local18-10235065.html News18] और [https://ndtv.in/world-news/iran-us-tensions-live-updates-trump-ayotallah-khamenei-sanctions-military-buildup-explosions-nuclear-tensions-us-israel-iran-tension-live-11148367 NDTV] सहित कई मीडिया संस्थान भी “ख़ामेनेई” ही लिखते हैं और हिंदी उच्चारण के अनुसार भी यही नाम उचित प्रतीत होता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 13:49, 3 मार्च 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:Baangla|Baangla]] जी, फ़ारसी में नाम علی خامنه‌ای लिखा जाता है। इसी आधार पर देवनागरी में इसका निकटतम लिप्यंतरण अली ख़ामेनेई होगा। ::: यहाँ خ ध्वनि के लिए “ख़” का प्रयोग किया जाता है और अंतिम –ई ध्वनि को दर्शाने के लिए “ई” आता है। इसलिए अली ख़ामेनेई फ़ारसी उच्चारण के सबसे क़रीब माना जा सकता है। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 01:29, 9 मार्च 2026 (UTC) == Lua त्रुटि == जी, जब भी में [[मॉड्यूल:Designation/list]] नामक पृष्ठ को बनाने का प्रयास करता हूँ, मुझे यह संदेश मिलता है: Lua error पंक्ति 1 पर: unexpected symbol near '{'. मैं अंग्रेज़ी विकिपीडिया के स्रोत कोड का प्रयोग करता हूँ, फिर भी यह संदेश आता है। क्या इसका कोई उपाय है? [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 10:14, 12 मार्च 2026 (UTC) :{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:16, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] धन्यवाद ^^ [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 15:45, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] मैंने स्वतः परीक्षित अधिकार के लिए निवेदन भेजा है। यदि आप चाहते हैं तो कृपया अपना मत दें। फिर से धन्यवाद! :3 [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 16:26, 18 मार्च 2026 (UTC) :::समय-समय पर मेरा ध्यान आपके संपादनों पर जाता रहता है। हालाँकि मैंने आपके बनाए लेखों को ठीक से नहीं देखा है, लेकिन नामांकन में दिए गए लेखों में से [[रोलिन' (एयर रेड व्हीकल)]] देखा तो वह मुझे लगभग पूरा मशीनी अनुवाद लगा। इसी तरह दूसरे उदाहरण, जैसे [[तलत जाफ़री]] आदि, भी मुझे मशीनी अनुवाद जैसे लगे। इसलिए मुझे नहीं लगता कि मैं इस विषय में आपकी कोई विशेष मदद कर पाऊँगा। बाकी अन्य सदस्य भी आपके नामांकन को देखकर अपने सुझाव दे सकते हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) == सदस्य पृष्ठ हटाने हेतु अनुरोध == नमस्ते प्रशासक महोदय, मैं 'Gahininath gutte' इस खाते का स्वामी हूँ। मैं अपना 'सदस्य वार्ता' पृष्ठ (User Talk Page) हटाना चाहता हूँ क्योंकि यह गूगल सर्च में मेरी निजी जानकारी दिखा रहा है। मैंने लॉगिन किया है, लेकिन सुरक्षा फ़िल्टर के कारण मैं स्वयं <nowiki>{{db-u1}}</nowiki> टैग नहीं लगा पा रहा हूँ। कृपया मेरी सहायता करें और इस पृष्ठ को हटा दें। धन्यवाद। [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 12:40, 12 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|Gahininath gutte}} नमस्ते! हिंदी विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार तभी हटाए जाते है, ज़ब उसपे अत्यधिक बर्बरता या निजी जानकारी और गाली गालोच हुआ हो, आमतौर पर सदस्य वार्ता नही हटाए जाते है,अगर आप सदस्य पृष्ठ की बात कर रहे है, तो आप 10 सकारात्मक संपादन करने के उपरांत सदस्य पृष्ठ को हटवाने ले लिए अनुरोध कर सकते है,या हटाने हेतु संबंधित साँचा लगा सकते है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 12:52, 12 मार्च 2026 (UTC) ::<blockquote>महोदय, जवाब के लिए धन्यवाद। मैं समझता हूँ कि वार्ता पृष्ठ हटाना नियमों के विरुद्ध है। लेकिन यह पृष्ठ गूगल सर्च में मेरा नाम और निजी संदर्भ दिखा रहा है, जिससे मुझे प्राइवेसी की समस्या हो रही है। अगर आप इसे हटा नहीं सकते, तो कृपया इस पृष्ठ पर '''<nowiki>__NOINDEX__</nowiki>''' टैग लगा दें ताकि यह गूगल सर्च इंजन में दिखाई न दे। साथ ही, कृपया इस पृष्ठ की पुरानी सामग्री (History) को भी छुपा दें। आपकी बहुत कृपा होगी।"</blockquote> ::[[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 13:03, 12 मार्च 2026 (UTC) ::"नमस्ते, मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। मैं विकिपीडिया पर अब सक्रिय नहीं रहना चाहता और अपनी निजता (Privacy) की सुरक्षा के लिए 'Right to Vanish' के तहत इस पृष्ठ को स्थायी रूप से (Permanently) हटाने का अनुरोध करता हूँ। इसमें मेरा वास्तविक नाम शामिल है जो गूगल सर्च में दिखाई दे रहा है और यह मेरी निजता का उल्लंघन है। मैं चाहता हूँ कि मेरे खाते से जुड़ी यह पहचान पूरी तरह से मिटा दी जाए। कृपया मेरी सहायता करें।" [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 13:06, 12 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] जी, मैंने आपके वार्ता पृष्ठ का एक अवतरण हटा दिया है, जिसमें आपकी व्यक्तिगत जानकारी थी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:56, 18 मार्च 2026 (UTC) ::::अभि भी मेरा नाम गुगल सर्च मैं दिख रहा है मुझे Wikipedia पर रहना ही नहीं कृपया यहा पर मेरा जो अकाउंट है उसे हटा दे पुरी तरह सें... ::::धन्यवाद...! [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 15:14, 18 मार्च 2026 (UTC) :::::इसके लिए आप [[विशेष:GlobalVanishRequest]] पर उपलब्ध फ़ॉर्म भर सकते हैं। कृपया अनुरोध करने से पहले फ़ॉर्म पर दिए गए निर्देशों को अवश्य पढ़ लें। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:19, 18 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक अनुवाद में मदद == [[:en:Embarrasingly parallel]] का शीर्षक अनुवाद में क्या होना चाहिए- * [[एम्बैरसिंगली पैरेलल]] या * [[अति-समानांतरीय]] [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 13:13, 15 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, सम्भवतः आपके पास टाइपो हुआ है और आप [[:en:Embarrassingly_parallel|Embarrassingly parallel]] की बात कर रहे हो। parallel के लिए हिन्दी में समानांतर शब्द काम में लेते हैं और शब्दकोश नामक वेबसाइट पर इसका अनुवाद अव्यवस्थित समानांतर लिखा है। लेकिन मुझे तार्किक तौर पर कोई तुल्य शब्द याद नहीं आ रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:50, 18 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, शब्दकोश नामक वेबसाइट पर एंबैरिसिंगली (Embarrassingly) का अनुवाद "शर्मनाक रूप से" लिखा है, लेकिन हम इसे कंप्यूटर विज्ञान या कोडिंग के संदर्भ में लिख रहे हैं तो क्या "सहज समानांतर" लिख सकते है? इसका मतलब यह है कि समानांतर करने में कोई विशेष दिमाग या मेहनत नहीं लगती। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:36, 19 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, इस स्थिति में अंग्रेज़ी वाले का ही देवनागरी में उच्चारण लिख दीजिएगा। लेख की शुरूआत में शब्दशः अनुवाद लिख सकते हैं और भविष्य में विश्वसनीय स्रोत मिलने पर उचित स्थानान्तरण कर दिया जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:29, 25 मार्च 2026 (UTC) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]])</bdi> 11:15, 19 मार्च 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == मार्च गतिविधि अपडेट == :हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा मार्च 2026 में हुई गतिविधियाँ: * 'हिंदी विकि सम्मेलन 2026' पर फाउंडेशन के साथ प्राथमिक स्तर की चर्चा पूरी हुई। अप्रैल तक इसपर निर्णय आने की संभावना है। * गूगल के साथ साझेदारी संबंधी अपडेट फाउंडेशन तथा गूगल टीम के साथ पीपीटी बनाकर साझा किए गए। पिछले एक वर्ष के सभी कार्यक्रमों के (नए लेख, नए सदस्य, सांस्थानिक भागिदारी) आंकड़ों को संश्लिष्ट रूप में साझा किया गया। * फरवरी में विकिपीडिया पर आयोजित [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] के सभी लेखों की जाँच पूरी हुई तथा पुरस्कार विजेता घोषित किए गए। * फरवरी में विकिस्रोत पर आयोजित [[s:hi:विकिस्रोत:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६|विकिस्रोत:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६]] के सभी शोधित पृष्ठों की जाँच पूरी हुई तथा पुरस्कार विजेता घोषित किए गए। * राजस्थान विश्वविद्यालय के भौतिकि विभाग के साथ सांस्थानिक भागीदारी के प्रयास स्वरूप पहली प्रशिक्षण कार्यशाला 24 मार्च को आयोजित करना निश्चित हुआ। * आइआइटी, जोधपुर के साथ सांस्थानिक भागीदारी की संभावना परखने के लिए 21 मार्च को जोधपुर में सामुदायिक बैठक निश्चित की गई। जोधपुर के कोई भी हिंदी विकिपीडियन इस अनौपचारिक संवाद बैठक में शामिल हो सकते हैं। : हिंदी विकिपीडिया के अनुभवी सदस्यों द्वारा किसी भी स्थानीय या रास्ट्रीय स्तर के आयोजन प्रस्तावों का हम स्वागत करते हैं तथा सहयोग का भरोसा दिलाते हैं। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:49, 20 मार्च 2026 (UTC) == अंगिका और मैथिली विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" मे भाग ले == नमस्ते , विकिपीडियन ‎[https://anp.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_आरू_लोकगाथा_अंगिका_२०२६ अंगिका] और [https://mai.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_एवं_लोककथा_२०२६ मैथिली] विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" प्रतियोगिता चल रही है, और इनाम जीते। ‎तिथि: 23 मार्च - 31 मार्च 2026 (8 दिन शेष) [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:33, 23 मार्च 2026 (UTC) == Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki == [Please help translate this message] Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contact_Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[metawiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[metawiki:Talk:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|talk page]]. –– [[सदस्य:STei (WMF)|STei (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:STei (WMF)|वार्ता]]) 13:21, 25 मार्च 2026 (UTC) == शीर्षक अनुवाद में मदद == मैं [[:en:Perpetual calendar]] को अनुवाद कर रहा हूं। इसका शीर्षक क्या मुझे [[परपेचुअल पंचांग]] रखना चाहिए ? इसका तत्सम क्या हो सकता है क्योंकि मुझे इसका कही हिन्दी में प्रयोग नही मिला। [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 13:40, 25 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, आप की जानकारी के लिए कुछ सन्दर्भ [https://uptoword.com/en/perpetual-calendar-meaning-in-hindi?utm_source=chatgpt.com] [https://fj.voguetimebalfie.com/info/are-perpetual-calendar-watches-accurate-100990981.html] [https://www.google.co.th/books/edition/N%C4%ABh%C4%81rik%C4%81/t6hHAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/Bhajpa_Ka_Abhyuday_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE_%E0%A4%95/Cet5EAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&pg=RA1-PA1970&printsec=frontcover] दिए गए है, इन के हिसाब से सतत पंचांग या स्थायी पंचांग लिखा जा सकता है। बाकि जैसी सभी की राय हो। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:32, 28 मार्च 2026 (UTC) == विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ हेतु स्कॉलरशिप आवेदन अब प्रारम्भ हो चुके हैं == नमस्ते, विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ के लिए स्कॉलरशिप हेतु आवेदन अब प्रारम्भ हो चुके हैं । यह कॉन्फ्रेंस ४ से ६ सितंबर २०२६ तक कोच्चि, भारत में होगी । विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत), दक्षिण एशिया के साथ और भी विकिमीडियन्स, सामुदायिक आयोजकों और योगदानकर्ताओं को एक साथ लाता है। यह जुड़ने, सीखने, अनुभव बाँटने करने और निःशुल्क ज्ञान के आंदोलन को सशक्त करने हेतु मिलजुलकर करने का एक स्थान है । 🙂 अगर आप विकिमीडिया परियोजनाओं में सक्रिय योगदानकर्ता हैं अथवा सामुदायिक कार्यक्रमों में सम्मिलित हैं, तो आपको स्कॉलरशिप के लिए आवेदन हेतु प्रोत्साहित किया जाता है । [[diffblog:2026/03/19/namukku-othukoodam-scholarships-now-open-for-wikiconference-india-2026/|विस्तृत घोषणा]] यहाँ है । आवेदन की अंतिम तिथि: १५ अप्रैल २०२६ रात ११:५९ बजे IST आवेदन की लिंक: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform आवेदन की लिंक] अधिक जानकारी: [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|मेटा पेज लिंक]] कृपया इस घोषणा को अपने समुदाय में अन्य सदस्यों के साथ भी बाँटें । धन्यवाद ! विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ की आयोजन टीम -[[User:Gnoeee|<span style="color:#990000">❙❚❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span><span style="color:#000"> जिनोय </span><span style="color:#006699">❚❙❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span>]] [[User talk:Gnoeee|✉]] 21:00, 28 मार्च 2026 (UTC) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 17:12, 3 अप्रैल 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Wikimedia Foundation की वार्षिक योजना की चर्चाओं में शामिल होने का आमंत्रण == नमस्ते, मैं आप सभी को '''साउथ एशिया ओपन कम्युनिटी कॉल''' के अप्रैल एडिशन में इनवाइट करना चाहता हूँ, जो विकिमीडिया फाउंडेशन की लीडरशिप के साथ उनके [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia%20Foundation%20Annual%20Plan/2026-2027 एनुअल प्लान (2026-2027)] पर चर्चा करेगा। फ़ाउंडेशन की [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia%20Foundation%20Annual%20Plan वार्षिक योजना] एक उच्च-स्तरीय रोडमैप है, जिसमें यह बताया गया है कि संगठन आने वाले वर्ष में क्या हासिल करना चाहता है। इसमें न केवल फाउंडेशन के लक्ष्य, प्रगति और योजना शामिल है, बल्कि वैश्विक रुझानों का सारांश भी शामिल है जो हमारे मूवमेंट के वर्तमान और भविष्य को प्रभावित करते हैं। इसलिए, अगला '[https://meta.wikimedia.org/wiki/South%20Asia%20Open%20Community%20Call साउथ एशिया ओपन कम्युनिटी कॉल]' नीचे दी गई तारीखों/समय पर आयोजित कि जाएगी। कृपया इसे अपने कैलेंडर में नोट कर लें और [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:South%20Asia%20Open%20Community%20Call,%20April%202026 यहाँ साइन अप करें।] Platform: Google Meet Date: 17th April, 2026 Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC) [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:South%20Asia%20Open%20Community%20Call,%20April%202026 Registration Link] '''नोट:''' सिर्फ़ रजिस्टर्ड लोगों को ही जॉइनिंग लिंक मिलेगा। कॉल पर आपसे मिलने का इंतज़ार रहेगा, --[[सदस्य:RASharma (WMF)|RASharma (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:RASharma (WMF)|वार्ता]]) 12:49, 6 अप्रैल 2026 (UTC) gom7jk9twvofn6ve0l4tbgn4ybq4tba तमिल नाडु 0 1856 6537963 6533948 2026-04-09T07:41:53Z ~2026-22016-65 919536 6537963 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = तमिऴ नाडु | native_name = {{hlist|தமிழ்நாடு|Tamil Nadu}} | image_skyline = {{multiple image | total_width = 250 | border = infobox | perrow = 1/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Mamallapuram view.jpg | caption1 = [[महाबलिपुरम के तट मन्दिर|महाबलिपुरम् के समुद्रतट पर स्थित तटिया मंदिर]] | image2 = Left side view Brihadeeswara.jpg | caption2 = [[बृहदीश्वर मन्दिर|बृहदीश्वर मंदिर]] | image3 = Statue of Thiruvalluvar.jpg | caption3 = [[तिरुवल्लुवर प्रतिमा]] | image4 = A Magnificient Evening Sunset With Pamban Railway Bridge and Boat Mail Express Passes Through this Pamban Railway Bridge !-.jpg | caption4 = [[पाम्बन पुल|पांबन सेतु]] | image5 = Hogenakkal Falls Close.jpg | caption5 = [[होगेनक्कल जलप्रपात]] | image6 = Nilgiri Hills.jpg | caption6 = [[नीलगिरि पर्वत]] }} | image_caption = | image_flag = | type = [[भारत का राज्य|राज्य]] | image_blank_emblem = TamilNadu Logo.svg | blank_emblem_type = [[तमिलनाडु राज्य-चिह्न|प्रतीक]] | blank_emblem_size = 100px | anthem = "[[तमिल देवी का आह्वान|तमिल थाई वल्थु]]"{{ref|est|}}<br/>''(तमिल माँ का आह्वान)'' | motto = ''वायमैयि वेल्लुम''<br/>(''सत्य की ही जीत होती है'') | image_map = IN-TN.svg | map_alt = | map_caption = भारत में तमिलनाडु का स्थान | coordinates = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | established_title = गठन | established_date = 26 जनवरी 1960 | seat_type = राजधानी <br /> {{nobold|और सबसे बड़ा शहर}} | seat = [[चेन्नई]] | parts_type = [[भारत के ज़िले|ज़िले]] | parts_style = para | p1 = [[तमिलनाडु के जिले|38]] | government_footnotes = | governing_body = {{nowrap|[[तमिल नाडु सरकार]]}} | leader_title = [[तमिल नाडु के राज्यपालों की सूची|राज्यपाल]] | leader_name = [[रविन्द्र नारायण रवि]] | leader_title1 = [[तमिल नाडु के मुख्यमंत्रियों की सूची|मुख्यमंत्री]] | leader_name1 = [[मुथुवेल करुणानिधि स्टालिन]] ([[द्रविड़ मुन्नेत्र कड़गम]]) | leader_title2 = [[विधानमण्डल]] | leader_name2 = [[एकसदनीय]] (234 सीटें)<ref>{{cite news|title=Tamil Nadu: K. Shanmugam appointed as new Tamil Nadu Chief Secretary|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/k-shanmugam-appointed-as-new-tamil-nadu-chief-secretary/article28224917.ece|access-date=29 June 2019|work=[[The Hindu]]|location=Tamil Nadu}}</ref> | leader_title3 = [[भारतीय संसद|राष्ट्रीय संसद]] | leader_name3 = [[लोक सभा]] (39 सीटें)<br />[[राज्य सभा]] (18 सीटें) | leader_title4 = [[भारत के उच्च न्यायालयों की सूची|उच्च न्यायालय]] | leader_name4 = [[मद्रास उच्च न्यायालय]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 130058 | area_rank = [[क्षेत्रफल के आधार पर भारत के राज्य और संघ क्षेत्र|10वाँ]] | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 189 | population_total = ७२,१४७,०३० | population_as_of = २०११ | population_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |url-status=live}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_rank = [[जनसंख्या के आधार पर भारत के राज्य और संघ क्षेत्र|छठा स्थान]] | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] | utc_offset1 = +५:३० | area_code = | area_code_type = [[UN/LOCODE]] | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]] | registration_plate = TN | demographics_type1 = GDP {{nobold|(2021–2022)}} | demographics1_footnotes = <ref name="Tamil_budjet">{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_wise_SDP_15_03_2021.xls|date=15 April 2021|accessdate=14 February 2022}}</ref> | demographics1_title1 = [[अर्थव्यवस्था के आकार के आधार पर भारत के राज्य|कुल]] | demographics1_info1 = {{increase}} {{INRConvert|24.85|lc}} ₹२४८.५ खरब (US$310 अरब) | demographics1_title2 = [[:en:List of Indian states and union territories by GDP per capita|प्रति व्यक्ति]] | demographics1_info2 = {{increase}} {{INRConvert| 254855}} | blank_name_sec1 = [[मानव विकास सूचकांक]] {{nobold|(2019)}} | blank_info_sec1 = {{increase}} 0.709<ref name="snhdi-gdl">{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/IND/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2019%2B2014%2B2009%2B2004%2B1999%2B1994%2B1990/ |archive-date=23 September 2018 |url-status=live}}</ref><br /><span style="colour:#090">high</span> · [[मानव विकास सूचकांक के अनुसार भारतीय राज्यों की सूची|11th]] | blank1_name_sec1 = [[भारत में साक्षरता|साक्षरता]] {{nobold|(2017)}} | blank1_info_sec1 = {{increase}} 82.9% | blank2_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] {{nobold|(2019)}} | blank2_info_sec1 = ९९६ [[महिला|♀]]/१००० [[पुरुष|♂]] | blank3_name_sec1 = [[:en:Coastline of Tamil Nadu|समुद्र तट]] | blank3_info_sec1 = 1,076&nbsp;km (669 mi) | demographics_type2 = भाषा | demographics2_title1 = राजभाषा | demographics2_info1 = [[तमिल भाषा|तमिल]]<ref name=langoff>{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=25 May 2017 }}</ref> | demographics2_title2 = अतिरिक्त आधिकारिक | demographics2_info2 = [[अंग्रेजी]]<ref name=langoff /> | website = {{url|https://www.tn.gov.in/}} | subdivision_type1 = [[भारत के प्रशासनिक विभाग|क्षेत्र]] | subdivision_name1 = [[दक्षिण भारत]] | length_km = 1076 | elevation_min_m = 0 | elevation_max_m = 2636 | elevation_max_point = [[दोड्डबेट्ट]] }} {{तमिल नाडु के राज्य प्रतीक}} '''तमिल नाडु''' ([[तमिल]]: தமிழ்நாடு, [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: Tamil Nadu) [[भारत]] का सबसे दक्षिणी [[राज्य]] है। इसकी राजधानी [[चेन्नई]] है। क्षेत्रफल की दृष्टि से तमिलनाडु भारत का दसवां सबसे बड़ा राज्य है, जनसंख्या की दृष्टि से छठा सबसे बड़ा राज्य है। भारतीय प्रायद्वीप के दक्षिण-पूर्वी तट पर स्थित तमिलनाडु पश्चिम में पश्चिमी घाट और दक्कन के पठार , उत्तर में पूर्वी घाट , पूर्व में बंगाल की खाड़ी से लगे पूर्वी तटीय मैदान और खाड़ी से फैला हुआ है। दक्षिण-पूर्व में मन्नार और पाक जलडमरूमध्य , प्रायद्वीप के दक्षिणी अंतरीप में लक्षद्वीप सागर , कावेरी नदी राज्य को दो भागों में करती है। राजनीतिक रूप से, तमिलनाडु भारतीय राज्यों केरल , कर्नाटक और आंध्र प्रदेश और केंद्र शासित प्रदेश पुडुचेरी से घिरा है और पंबन द्वीप पर श्रीलंका के उत्तरी प्रांत के साथ एक अंतरराष्ट्रीय समुद्री सीमा साझा करता है । इसके अन्य महत्त्वपूर्ण नगर [[मदुरै]], [[त्रिचि]] (तिरुच्चि), [[कोयम्बतूर]] (कोऽयम्बुत्तूर), [[सेलम]] (सेऽलम), [[तिरूनेलवेली]] (तिरुनेल्वेऽली) हैं। तमिल नाडु में बोली जाने वाली प्रमुख भाषा [[तमिल]] है। तमिल नाडु के वर्तमान [[मुख्यमन्त्री]] [[एम॰ के॰ स्टालिन]] तथा [[राज्यपाल]] रवीन्द्र नारायण रवि हैं। तमिलनाडु शब्द [[तमिल भाषा]] के ''तमिल'' तथा ''नाडु'' (நாடு) यानि देश या वासस्थान, से मिलकर बना है जिसका अर्थ ''तमिलों का घर'' या ''तमिलों का देश'' होता है। नाडु का शाब्दिक अर्थ होता है गाँव का समूह।<ref>राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् कक्षा ७</ref> == जनसांख्यिकी == {{Pie chart |thumb = right |caption = तमिलनाडु में विभिन्न धर्म (2011)<ref name="census2011">{{cite web |title=Population by religion community – 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |website=Census of India, 2011 |publisher=The Registrar General & Census Commissioner, भारत |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archivedate=25 August 2015}}</ref> |label1 = [[हिन्दू]] |color1 = Orange |value1 = 87.58 |label2 = [[ईसाई]] |color2 = DodgerBlue |value2 = 6.12 |label3 = [[मुसलमान]] |color3 = Green |value3 = 5.86 |label4 = [[जैन]] |color4 = Brown |value4 = 0.12 |label5 = [[सिख]] |color5 = DarkKhaki |value5 = 0.02 |label6 = [[बौद्ध]] |color6 = Yellow |value6 = 0.01 |label7 = धर्मविहीन तथा अन्य एवं |color7 = Black |value7 = 0.3 }} २०११ की जनगणना के अनुसार तमिल नाडु की जनसंख्या ७,२१,३८,९५८ है जो देश में सातवीं सबसे अधिक है और देश की कुल जनसंख्या का ५.९६% है। राज्य में जनसंख्या घनत्व ५५५ व्यक्ति/किमी<sup>२</sup> है जो राष्ट्रीय औसत से कहीं अधिक ऊपर है। यहाँ की ४४% जनसंख्या नगरीय क्षेत्रों में निवास करती है। वर्ष २००१ से २०११ के दौरान तमिल नाडु की जनसंख्या में १५.६% की वृद्धि हुई थी। तब भी राज्य की प्रजनन दर देश में सबसे कम में से है - १.८ बच्चे प्रति १ महिला। राज्य की अधिकान्श जनसंख्या [[हिन्दू धर्म]] की अनुयायी है, लगभग ८८.३४%, जिसके पश्चात [[ईसाई]] (६.०८%) और [[मुसलमान]] (५.५७%) हैं। राज्य की आधिकारिक भाषा [[तमिल भाषा|तमिल]] है और कुल ८९% लोग इसे बोलते हैं। अन्य प्रमुख भाषाएँ हैं: [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] (५.६६%), [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] (१.७%), [[उर्दू]] (१.५%) और [[मलयालम]] (०.६%)। राज्य की जीवन प्रत्याशा दर पुरुषों के लिए ६५.२ वर्ष और महिलाओं के लिए ६७.६ वर्ष है। वर्ष २००४-०५ के आँकड़ों के अनुसार राज्य में २७.५% लोग [[निर्धनता सीमा]] से नीचे रह रहे हैं। == परिवहन == तमिल नाडु का परिवहन तन्त्र अपेक्षाकृत रूप से विकसित है। राज्य में सड़कों की कुल लम्बाई १,९९,०४० किमी है जिसमें से ४,८७३ किमी राष्ट्रीय राजमार्ग हैं। सड़क तन्त्र का घनत्व १५३ से १०० किमी<sup>२</sup> है जो राष्ट्रीय औसत से अधिक है। राज्य में रेल-तन्त्र बहुत अच्छी तरह विकसित है और यहाँ रेलमार्गों की कुल लम्बाई ५,९५२ किमी है। तमिल नाडु [[भारतीय रेल]] के दक्षिणी ज़ोन में आता है। राज्य की राजधानी चैन्नई में मेट्रो रेल एवं नगर का रेपिड रेलवे सिस्टम मौजूद है।<ref>[http://chennaimetrorail.gov.in/status.php chennaimetrorail.gov.in] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813123816/http://chennaimetrorail.gov.in/status.php |date=13 अगस्त 2011 }} {{अंग्रेज़ी}}</ref> राज्य का प्रमुख बस सेवा संचालक-तमिल नाडु राज्य परिवहन निगम है जो राज्यभर में बस सेवाएँ प्रदान करता है। राज्य का प्रमुख अन्तर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा चैन्नई में स्थित है और देश का चौथा सबसे व्यस्त है। दो अन्य अन्तर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे तिरुचिरापल्ली और कोयमबटूर में हैं। == पर्यटन == तमिलनाडु में अपनी विविध संस्कृति और वास्तुकला और विविध भौगोलिकताओं के साथ एक मजबूत पर्यटन उद्योग है।<ref>{{cite web|url=https://www.thomascook.in/india-tourism/tamil-nadu |title=TamilNadu Tourism |access-date=3 May 2024}}</ref> 1971 में, तमिलनाडु सरकार ने तमिलनाडु पर्यटन विकास निगम की स्थापना की, जो राज्य में पर्यटन को बढ़ावा देने और पर्यटन से संबंधित बुनियादी ढांचे के विकास के लिए जिम्मेदार नोडल एजेंसी है। <ref>{{cite web|url=https://www.tn.gov.in/department/32|title=Tourism,Culture and Religious Endowments Department|access-date=3 May 2024}}</ref> == छबि दीर्घा == <div style="text-align: center;"> <gallery> चित्र:Sunrise in Kanyakumari.JPG| [[कन्याकुमारी]] स्थित [[विवेकानन्द स्मारक शिला]] तथा [[तिरुवल्लुवर]] की प्रतिमा चित्र:Rameswaram Temple Corridor.jpg|[[रामेश्वरम मंदिर]] के अन्दर १००० स्तम्भों वाला मार्ग चित्र:Wandern in den Palanis.jpg|[[कोडैकनाल]] का 'डोल्फिन की नाक' चित्र:Kanchi Kailasanathar Temple side walk path.jpeg|[[कैलाशनाथ मंदिर, कांचीपुरम]] चित्र:Hogenakkal Falls Close.jpg|धर्मपुरी जिले में [[कावेरी नदी]] पर [[होगेनक्कल जलप्रपात]] चित्र:Srirangam Jambukeshwara temple 5.jpg|[[तिरुवनैकोविल]] का [[अकिलन्देश्वरी मन्दिर, तिरुवनैकवल]] चित्र:Courtallam.jpg|कोर्तलम का मुख्य प्रपात (तिरुनेलवेली) </gallery> </div> == इन्हें भी देखें == * [[तमिल]] * [[तमिल भाषा]] * [[चोल राजवंश]] == सन्दर्भ == <references/> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20110426141937/http://bharat.gov.in/knowindia/st_tamilnadu.php तमिल नाडु - भारत के राष्ट्रीय पोर्टल पर] * [https://web.archive.org/web/20080220073210/http://www.tn.gov.in/ आधिकारिक जालस्थल] {{अंग्रेज़ी}} * [https://web.archive.org/web/20110824025004/http://www.tn.gov.in/tamiltngov/index.html आधिकारिक जालस्थल] {{तमिल}} {{भारत के प्रान्त और संघ राज्यक्षेत्र}} [[श्रेणी:भारत के राज्य]] [[श्रेणी:तमिलनाडु| ]] 55danrem3wtsga21ybfp5ys1xdqls88 6537967 6537963 2026-04-09T07:48:21Z ~2026-22016-65 919536 6537967 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = तमिऴ् नाडु | native_name = {{hlist|தமிழ்நாடு|Tamil Nadu}} | image_skyline = {{multiple image | total_width = 250 | border = infobox | perrow = 1/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Mamallapuram view.jpg | caption1 = [[महाबलिपुरम के तट मन्दिर|महाबलिपुरम् के समुद्रतट पर स्थित तटिया मंदिर]] | image2 = Left side view Brihadeeswara.jpg | caption2 = [[बृहदीश्वर मन्दिर|बृहदीश्वर मंदिर]] | image3 = Statue of Thiruvalluvar.jpg | caption3 = [[तिरुवल्लुवर प्रतिमा]] | image4 = A Magnificient Evening Sunset With Pamban Railway Bridge and Boat Mail Express Passes Through this Pamban Railway Bridge !-.jpg | caption4 = [[पाम्बन पुल|पांबन सेतु]] | image5 = Hogenakkal Falls Close.jpg | caption5 = [[होगेनक्कल जलप्रपात]] | image6 = Nilgiri Hills.jpg | caption6 = [[नीलगिरि पर्वत]] }} | image_caption = | image_flag = | type = [[भारत का राज्य|राज्य]] | image_blank_emblem = TamilNadu Logo.svg | blank_emblem_type = [[तमिलनाडु राज्य-चिह्न|प्रतीक]] | blank_emblem_size = 100px | anthem = "[[तमिल देवी का आह्वान|तमिल थाई वल्थु]]"{{ref|est|}}<br/>''(तमिल माँ का आह्वान)'' | motto = ''वायमैयि वेल्लुम''<br/>(''सत्य की ही जीत होती है'') | image_map = IN-TN.svg | map_alt = | map_caption = भारत में तमिलनाडु का स्थान | coordinates = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | established_title = गठन | established_date = 26 जनवरी 1960 | seat_type = राजधानी <br /> {{nobold|और सबसे बड़ा शहर}} | seat = [[चेन्नई]] | parts_type = [[भारत के ज़िले|ज़िले]] | parts_style = para | p1 = [[तमिलनाडु के जिले|38]] | government_footnotes = | governing_body = {{nowrap|[[तमिल नाडु सरकार]]}} | leader_title = [[तमिल नाडु के राज्यपालों की सूची|राज्यपाल]] | leader_name = [[रविन्द्र नारायण रवि]] | leader_title1 = [[तमिल नाडु के मुख्यमंत्रियों की सूची|मुख्यमंत्री]] | leader_name1 = [[मुथुवेल करुणानिधि स्टालिन]] ([[द्रविड़ मुन्नेत्र कड़गम]]) | leader_title2 = [[विधानमण्डल]] | leader_name2 = [[एकसदनीय]] (234 सीटें)<ref>{{cite news|title=Tamil Nadu: K. Shanmugam appointed as new Tamil Nadu Chief Secretary|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/k-shanmugam-appointed-as-new-tamil-nadu-chief-secretary/article28224917.ece|access-date=29 June 2019|work=[[The Hindu]]|location=Tamil Nadu}}</ref> | leader_title3 = [[भारतीय संसद|राष्ट्रीय संसद]] | leader_name3 = [[लोक सभा]] (39 सीटें)<br />[[राज्य सभा]] (18 सीटें) | leader_title4 = [[भारत के उच्च न्यायालयों की सूची|उच्च न्यायालय]] | leader_name4 = [[मद्रास उच्च न्यायालय]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 130058 | area_rank = [[क्षेत्रफल के आधार पर भारत के राज्य और संघ क्षेत्र|10वाँ]] | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 189 | population_total = ७२,१४७,०३० | population_as_of = २०११ | population_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |url-status=live}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_rank = [[जनसंख्या के आधार पर भारत के राज्य और संघ क्षेत्र|छठा स्थान]] | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] | utc_offset1 = +५:३० | area_code = | area_code_type = [[UN/LOCODE]] | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]] | registration_plate = TN | demographics_type1 = GDP {{nobold|(2021–2022)}} | demographics1_footnotes = <ref name="Tamil_budjet">{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_wise_SDP_15_03_2021.xls|date=15 April 2021|accessdate=14 February 2022}}</ref> | demographics1_title1 = [[अर्थव्यवस्था के आकार के आधार पर भारत के राज्य|कुल]] | demographics1_info1 = {{increase}} {{INRConvert|24.85|lc}} ₹२४८.५ खरब (US$310 अरब) | demographics1_title2 = [[:en:List of Indian states and union territories by GDP per capita|प्रति व्यक्ति]] | demographics1_info2 = {{increase}} {{INRConvert| 254855}} | blank_name_sec1 = [[मानव विकास सूचकांक]] {{nobold|(2019)}} | blank_info_sec1 = {{increase}} 0.709<ref name="snhdi-gdl">{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/IND/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2019%2B2014%2B2009%2B2004%2B1999%2B1994%2B1990/ |archive-date=23 September 2018 |url-status=live}}</ref><br /><span style="colour:#090">high</span> · [[मानव विकास सूचकांक के अनुसार भारतीय राज्यों की सूची|11th]] | blank1_name_sec1 = [[भारत में साक्षरता|साक्षरता]] {{nobold|(2017)}} | blank1_info_sec1 = {{increase}} 82.9% | blank2_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] {{nobold|(2019)}} | blank2_info_sec1 = ९९६ [[महिला|♀]]/१००० [[पुरुष|♂]] | blank3_name_sec1 = [[:en:Coastline of Tamil Nadu|समुद्र तट]] | blank3_info_sec1 = 1,076&nbsp;km (669 mi) | demographics_type2 = भाषा | demographics2_title1 = राजभाषा | demographics2_info1 = [[तमिल भाषा|तमिल]]<ref name=langoff>{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=25 May 2017 }}</ref> | demographics2_title2 = अतिरिक्त आधिकारिक | demographics2_info2 = [[अंग्रेजी]]<ref name=langoff /> | website = {{url|https://www.tn.gov.in/}} | subdivision_type1 = [[भारत के प्रशासनिक विभाग|क्षेत्र]] | subdivision_name1 = [[दक्षिण भारत]] | length_km = 1076 | elevation_min_m = 0 | elevation_max_m = 2636 | elevation_max_point = [[दोड्डबेट्ट]] }} {{तमिल नाडु के राज्य प्रतीक}} '''तमिऴ् नाडु''' ([[तमिल]]: தமிழ்நாடு, [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: Tamil Nadu) [[भारत]] का सबसे दक्षिणी [[राज्य]] है। इसकी राजधानी [[चेन्नई]] है। क्षेत्रफल की दृष्टि से तमिलनाडु भारत का दसवां सबसे बड़ा राज्य है, जनसंख्या की दृष्टि से छठा सबसे बड़ा राज्य है। भारतीय प्रायद्वीप के दक्षिण-पूर्वी तट पर स्थित तमिलनाडु पश्चिम में पश्चिमी घाट और दक्कन के पठार , उत्तर में पूर्वी घाट , पूर्व में बंगाल की खाड़ी से लगे पूर्वी तटीय मैदान और खाड़ी से फैला हुआ है। दक्षिण-पूर्व में मन्नार और पाक जलडमरूमध्य , प्रायद्वीप के दक्षिणी अंतरीप में लक्षद्वीप सागर , कावेरी नदी राज्य को दो भागों में करती है। राजनीतिक रूप से, तमिलनाडु भारतीय राज्यों केरल , कर्नाटक और आंध्र प्रदेश और केंद्र शासित प्रदेश पुडुचेरी से घिरा है और पंबन द्वीप पर श्रीलंका के उत्तरी प्रांत के साथ एक अंतरराष्ट्रीय समुद्री सीमा साझा करता है । इसके अन्य महत्त्वपूर्ण नगर [[मदुरै]], [[त्रिचि]] (तिरुच्चि), [[कोयम्बतूर]] (कोऽयम्बुत्तूर), [[सेलम]] (सेऽलम), [[तिरूनेलवेली]] (तिरुनेल्वेऽली) हैं। तमिल नाडु में बोली जाने वाली प्रमुख भाषा [[तमिल]] है। तमिल नाडु के वर्तमान [[मुख्यमन्त्री]] [[एम॰ के॰ स्टालिन]] तथा [[राज्यपाल]] रवीन्द्र नारायण रवि हैं। तमिलनाडु शब्द [[तमिल भाषा]] के ''तमिल'' तथा ''नाडु'' (நாடு) यानि देश या वासस्थान, से मिलकर बना है जिसका अर्थ ''तमिलों का घर'' या ''तमिलों का देश'' होता है। नाडु का शाब्दिक अर्थ होता है गाँव का समूह।<ref>राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् कक्षा ७</ref> == जनसांख्यिकी == {{Pie chart |thumb = right |caption = तमिलनाडु में विभिन्न धर्म (2011)<ref name="census2011">{{cite web |title=Population by religion community – 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |website=Census of India, 2011 |publisher=The Registrar General & Census Commissioner, भारत |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archivedate=25 August 2015}}</ref> |label1 = [[हिन्दू]] |color1 = Orange |value1 = 87.58 |label2 = [[ईसाई]] |color2 = DodgerBlue |value2 = 6.12 |label3 = [[मुसलमान]] |color3 = Green |value3 = 5.86 |label4 = [[जैन]] |color4 = Brown |value4 = 0.12 |label5 = [[सिख]] |color5 = DarkKhaki |value5 = 0.02 |label6 = [[बौद्ध]] |color6 = Yellow |value6 = 0.01 |label7 = धर्मविहीन तथा अन्य एवं |color7 = Black |value7 = 0.3 }} २०११ की जनगणना के अनुसार तमिल नाडु की जनसंख्या ७,२१,३८,९५८ है जो देश में सातवीं सबसे अधिक है और देश की कुल जनसंख्या का ५.९६% है। राज्य में जनसंख्या घनत्व ५५५ व्यक्ति/किमी<sup>२</sup> है जो राष्ट्रीय औसत से कहीं अधिक ऊपर है। यहाँ की ४४% जनसंख्या नगरीय क्षेत्रों में निवास करती है। वर्ष २००१ से २०११ के दौरान तमिल नाडु की जनसंख्या में १५.६% की वृद्धि हुई थी। तब भी राज्य की प्रजनन दर देश में सबसे कम में से है - १.८ बच्चे प्रति १ महिला। राज्य की अधिकान्श जनसंख्या [[हिन्दू धर्म]] की अनुयायी है, लगभग ८८.३४%, जिसके पश्चात [[ईसाई]] (६.०८%) और [[मुसलमान]] (५.५७%) हैं। राज्य की आधिकारिक भाषा [[तमिल भाषा|तमिल]] है और कुल ८९% लोग इसे बोलते हैं। अन्य प्रमुख भाषाएँ हैं: [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] (५.६६%), [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] (१.७%), [[उर्दू]] (१.५%) और [[मलयालम]] (०.६%)। राज्य की जीवन प्रत्याशा दर पुरुषों के लिए ६५.२ वर्ष और महिलाओं के लिए ६७.६ वर्ष है। वर्ष २००४-०५ के आँकड़ों के अनुसार राज्य में २७.५% लोग [[निर्धनता सीमा]] से नीचे रह रहे हैं। == परिवहन == तमिल नाडु का परिवहन तन्त्र अपेक्षाकृत रूप से विकसित है। राज्य में सड़कों की कुल लम्बाई १,९९,०४० किमी है जिसमें से ४,८७३ किमी राष्ट्रीय राजमार्ग हैं। सड़क तन्त्र का घनत्व १५३ से १०० किमी<sup>२</sup> है जो राष्ट्रीय औसत से अधिक है। राज्य में रेल-तन्त्र बहुत अच्छी तरह विकसित है और यहाँ रेलमार्गों की कुल लम्बाई ५,९५२ किमी है। तमिल नाडु [[भारतीय रेल]] के दक्षिणी ज़ोन में आता है। राज्य की राजधानी चैन्नई में मेट्रो रेल एवं नगर का रेपिड रेलवे सिस्टम मौजूद है।<ref>[http://chennaimetrorail.gov.in/status.php chennaimetrorail.gov.in] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813123816/http://chennaimetrorail.gov.in/status.php |date=13 अगस्त 2011 }} {{अंग्रेज़ी}}</ref> राज्य का प्रमुख बस सेवा संचालक-तमिल नाडु राज्य परिवहन निगम है जो राज्यभर में बस सेवाएँ प्रदान करता है। राज्य का प्रमुख अन्तर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा चैन्नई में स्थित है और देश का चौथा सबसे व्यस्त है। दो अन्य अन्तर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे तिरुचिरापल्ली और कोयमबटूर में हैं। == पर्यटन == तमिलनाडु में अपनी विविध संस्कृति और वास्तुकला और विविध भौगोलिकताओं के साथ एक मजबूत पर्यटन उद्योग है।<ref>{{cite web|url=https://www.thomascook.in/india-tourism/tamil-nadu |title=TamilNadu Tourism |access-date=3 May 2024}}</ref> 1971 में, तमिलनाडु सरकार ने तमिलनाडु पर्यटन विकास निगम की स्थापना की, जो राज्य में पर्यटन को बढ़ावा देने और पर्यटन से संबंधित बुनियादी ढांचे के विकास के लिए जिम्मेदार नोडल एजेंसी है। <ref>{{cite web|url=https://www.tn.gov.in/department/32|title=Tourism,Culture and Religious Endowments Department|access-date=3 May 2024}}</ref> == छबि दीर्घा == <div style="text-align: center;"> <gallery> चित्र:Sunrise in Kanyakumari.JPG| [[कन्याकुमारी]] स्थित [[विवेकानन्द स्मारक शिला]] तथा [[तिरुवल्लुवर]] की प्रतिमा चित्र:Rameswaram Temple Corridor.jpg|[[रामेश्वरम मंदिर]] के अन्दर १००० स्तम्भों वाला मार्ग चित्र:Wandern in den Palanis.jpg|[[कोडैकनाल]] का 'डोल्फिन की नाक' चित्र:Kanchi Kailasanathar Temple side walk path.jpeg|[[कैलाशनाथ मंदिर, कांचीपुरम]] चित्र:Hogenakkal Falls Close.jpg|धर्मपुरी जिले में [[कावेरी नदी]] पर [[होगेनक्कल जलप्रपात]] चित्र:Srirangam Jambukeshwara temple 5.jpg|[[तिरुवनैकोविल]] का [[अकिलन्देश्वरी मन्दिर, तिरुवनैकवल]] चित्र:Courtallam.jpg|कोर्तलम का मुख्य प्रपात (तिरुनेलवेली) </gallery> </div> == इन्हें भी देखें == * [[तमिल]] * [[तमिल भाषा]] * [[चोल राजवंश]] == सन्दर्भ == <references/> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20110426141937/http://bharat.gov.in/knowindia/st_tamilnadu.php तमिल नाडु - भारत के राष्ट्रीय पोर्टल पर] * [https://web.archive.org/web/20080220073210/http://www.tn.gov.in/ आधिकारिक जालस्थल] {{अंग्रेज़ी}} * [https://web.archive.org/web/20110824025004/http://www.tn.gov.in/tamiltngov/index.html आधिकारिक जालस्थल] {{तमिल}} {{भारत के प्रान्त और संघ राज्यक्षेत्र}} [[श्रेणी:भारत के राज्य]] [[श्रेणी:तमिलनाडु| ]] penovei4a5j3p3uq0lhdf1udt24dku1 6537980 6537967 2026-04-09T08:32:34Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/~2026-22016-65|~2026-22016-65]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-22016-65|वार्ता]]) द्वारा अच्छी नीयत से किये गये बदलाव प्रत्यावर्तित किये गये: तेलुगु प्रभाव को सुधारा 6537980 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = तमिल नाडु | native_name = {{hlist|தமிழ்நாடு|Tamil Nadu}} | image_skyline = {{multiple image | total_width = 250 | border = infobox | perrow = 1/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Mamallapuram view.jpg | caption1 = [[महाबलिपुरम के तट मन्दिर|महाबलिपुरम् के समुद्रतट पर स्थित तटिया मंदिर]] | image2 = Left side view Brihadeeswara.jpg | caption2 = [[बृहदीश्वर मन्दिर|बृहदीश्वर मंदिर]] | image3 = Statue of Thiruvalluvar.jpg | caption3 = [[तिरुवल्लुवर प्रतिमा]] | image4 = A Magnificient Evening Sunset With Pamban Railway Bridge and Boat Mail Express Passes Through this Pamban Railway Bridge !-.jpg | caption4 = [[पाम्बन पुल|पांबन सेतु]] | image5 = Hogenakkal Falls Close.jpg | caption5 = [[होगेनक्कल जलप्रपात]] | image6 = Nilgiri Hills.jpg | caption6 = [[नीलगिरि पर्वत]] }} | image_caption = | image_flag = | type = [[भारत का राज्य|राज्य]] | image_blank_emblem = TamilNadu Logo.svg | blank_emblem_type = [[तमिलनाडु राज्य-चिह्न|प्रतीक]] | blank_emblem_size = 100px | anthem = "[[तमिल देवी का आह्वान|तमिल थाई वल्थु]]"{{ref|est|}}<br/>''(तमिल माँ का आह्वान)'' | motto = ''वायमैयि वेल्लुम''<br/>(''सत्य की ही जीत होती है'') | image_map = IN-TN.svg | map_alt = | map_caption = भारत में तमिलनाडु का स्थान | coordinates = {{coord|13.09|80.27|region:IN-TN_type:adm1st}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | established_title = गठन | established_date = 26 जनवरी 1960 | seat_type = राजधानी <br /> {{nobold|और सबसे बड़ा शहर}} | seat = [[चेन्नई]] | parts_type = [[भारत के ज़िले|ज़िले]] | parts_style = para | p1 = [[तमिलनाडु के जिले|38]] | government_footnotes = | governing_body = {{nowrap|[[तमिल नाडु सरकार]]}} | leader_title = [[तमिल नाडु के राज्यपालों की सूची|राज्यपाल]] | leader_name = [[रविन्द्र नारायण रवि]] | leader_title1 = [[तमिल नाडु के मुख्यमंत्रियों की सूची|मुख्यमंत्री]] | leader_name1 = [[मुथुवेल करुणानिधि स्टालिन]] ([[द्रविड़ मुन्नेत्र कड़गम]]) | leader_title2 = [[विधानमण्डल]] | leader_name2 = [[एकसदनीय]] (234 सीटें)<ref>{{cite news|title=Tamil Nadu: K. Shanmugam appointed as new Tamil Nadu Chief Secretary|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/k-shanmugam-appointed-as-new-tamil-nadu-chief-secretary/article28224917.ece|access-date=29 June 2019|work=[[The Hindu]]|location=Tamil Nadu}}</ref> | leader_title3 = [[भारतीय संसद|राष्ट्रीय संसद]] | leader_name3 = [[लोक सभा]] (39 सीटें)<br />[[राज्य सभा]] (18 सीटें) | leader_title4 = [[भारत के उच्च न्यायालयों की सूची|उच्च न्यायालय]] | leader_name4 = [[मद्रास उच्च न्यायालय]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 130058 | area_rank = [[क्षेत्रफल के आधार पर भारत के राज्य और संघ क्षेत्र|10वाँ]] | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 189 | population_total = ७२,१४७,०३० | population_as_of = २०११ | population_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |title=Census of india 2011 |publisher=Government of India |access-date=6 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113234157/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/Tamil_Nadu/6.Figures_Glance_Tamil%20Nadu.pdf |archive-date=13 November 2013 |url-status=live}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_rank = [[जनसंख्या के आधार पर भारत के राज्य और संघ क्षेत्र|छठा स्थान]] | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] | utc_offset1 = +५:३० | area_code = | area_code_type = [[UN/LOCODE]] | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-TN]] | registration_plate = TN | demographics_type1 = GDP {{nobold|(2021–2022)}} | demographics1_footnotes = <ref name="Tamil_budjet">{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_wise_SDP_15_03_2021.xls|date=15 April 2021|accessdate=14 February 2022}}</ref> | demographics1_title1 = [[अर्थव्यवस्था के आकार के आधार पर भारत के राज्य|कुल]] | demographics1_info1 = {{increase}} {{INRConvert|24.85|lc}} ₹२४८.५ खरब (US$310 अरब) | demographics1_title2 = [[:en:List of Indian states and union territories by GDP per capita|प्रति व्यक्ति]] | demographics1_info2 = {{increase}} {{INRConvert| 254855}} | blank_name_sec1 = [[मानव विकास सूचकांक]] {{nobold|(2019)}} | blank_info_sec1 = {{increase}} 0.709<ref name="snhdi-gdl">{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/IND/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2019%2B2014%2B2009%2B2004%2B1999%2B1994%2B1990/ |archive-date=23 September 2018 |url-status=live}}</ref><br /><span style="colour:#090">high</span> · [[मानव विकास सूचकांक के अनुसार भारतीय राज्यों की सूची|11th]] | blank1_name_sec1 = [[भारत में साक्षरता|साक्षरता]] {{nobold|(2017)}} | blank1_info_sec1 = {{increase}} 82.9% | blank2_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] {{nobold|(2019)}} | blank2_info_sec1 = ९९६ [[महिला|♀]]/१००० [[पुरुष|♂]] | blank3_name_sec1 = [[:en:Coastline of Tamil Nadu|समुद्र तट]] | blank3_info_sec1 = 1,076&nbsp;km (669 mi) | demographics_type2 = भाषा | demographics2_title1 = राजभाषा | demographics2_info1 = [[तमिल भाषा|तमिल]]<ref name=langoff>{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=52nd report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India (July 2014 to June 2015) |page=132 |date=29 March 2016 |work=Ministry of Minority Affairs (Government of India) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=25 May 2017 }}</ref> | demographics2_title2 = अतिरिक्त आधिकारिक | demographics2_info2 = [[अंग्रेजी]]<ref name=langoff /> | website = {{url|https://www.tn.gov.in/}} | subdivision_type1 = [[भारत के प्रशासनिक विभाग|क्षेत्र]] | subdivision_name1 = [[दक्षिण भारत]] | length_km = 1076 | elevation_min_m = 0 | elevation_max_m = 2636 | elevation_max_point = [[दोड्डबेट्ट]] }} {{तमिल नाडु के राज्य प्रतीक}} '''तमिल नाडु''' ([[तमिल]]: தமிழ்நாடு, [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: Tamil Nadu) [[भारत]] का सबसे दक्षिणी [[राज्य]] है। इसकी राजधानी [[चेन्नई]] है। क्षेत्रफल की दृष्टि से तमिलनाडु भारत का दसवां सबसे बड़ा राज्य है, जनसंख्या की दृष्टि से छठा सबसे बड़ा राज्य है। भारतीय प्रायद्वीप के दक्षिण-पूर्वी तट पर स्थित तमिलनाडु पश्चिम में पश्चिमी घाट और दक्कन के पठार , उत्तर में पूर्वी घाट , पूर्व में बंगाल की खाड़ी से लगे पूर्वी तटीय मैदान और खाड़ी से फैला हुआ है। दक्षिण-पूर्व में मन्नार और पाक जलडमरूमध्य , प्रायद्वीप के दक्षिणी अंतरीप में लक्षद्वीप सागर , कावेरी नदी राज्य को दो भागों में करती है। राजनीतिक रूप से, तमिलनाडु भारतीय राज्यों केरल , कर्नाटक और आंध्र प्रदेश और केंद्र शासित प्रदेश पुडुचेरी से घिरा है और पंबन द्वीप पर श्रीलंका के उत्तरी प्रांत के साथ एक अंतरराष्ट्रीय समुद्री सीमा साझा करता है । इसके अन्य महत्त्वपूर्ण नगर [[मदुरै]], [[त्रिचि]] (तिरुच्चि), [[कोयम्बतूर]] (कोऽयम्बुत्तूर), [[सेलम]] (सेऽलम), [[तिरूनेलवेली]] (तिरुनेल्वेऽली) हैं। तमिल नाडु में बोली जाने वाली प्रमुख भाषा [[तमिल]] है। तमिल नाडु के वर्तमान [[मुख्यमन्त्री]] [[एम॰ के॰ स्टालिन]] तथा [[राज्यपाल]] रवीन्द्र नारायण रवि हैं। तमिलनाडु शब्द [[तमिल भाषा]] के ''तमिल'' तथा ''नाडु'' (நாடு) यानि देश या वासस्थान, से मिलकर बना है जिसका अर्थ ''तमिलों का घर'' या ''तमिलों का देश'' होता है। नाडु का शाब्दिक अर्थ होता है गाँव का समूह।<ref>राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् कक्षा ७</ref> == जनसांख्यिकी == {{Pie chart |thumb = right |caption = तमिलनाडु में विभिन्न धर्म (2011)<ref name="census2011">{{cite web |title=Population by religion community – 2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |website=Census of India, 2011 |publisher=The Registrar General & Census Commissioner, भारत |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archivedate=25 August 2015}}</ref> |label1 = [[हिन्दू]] |color1 = Orange |value1 = 87.58 |label2 = [[ईसाई]] |color2 = DodgerBlue |value2 = 6.12 |label3 = [[मुसलमान]] |color3 = Green |value3 = 5.86 |label4 = [[जैन]] |color4 = Brown |value4 = 0.12 |label5 = [[सिख]] |color5 = DarkKhaki |value5 = 0.02 |label6 = [[बौद्ध]] |color6 = Yellow |value6 = 0.01 |label7 = धर्मविहीन तथा अन्य एवं |color7 = Black |value7 = 0.3 }} २०११ की जनगणना के अनुसार तमिल नाडु की जनसंख्या ७,२१,३८,९५८ है जो देश में सातवीं सबसे अधिक है और देश की कुल जनसंख्या का ५.९६% है। राज्य में जनसंख्या घनत्व ५५५ व्यक्ति/किमी<sup>२</sup> है जो राष्ट्रीय औसत से कहीं अधिक ऊपर है। यहाँ की ४४% जनसंख्या नगरीय क्षेत्रों में निवास करती है। वर्ष २००१ से २०११ के दौरान तमिल नाडु की जनसंख्या में १५.६% की वृद्धि हुई थी। तब भी राज्य की प्रजनन दर देश में सबसे कम में से है - १.८ बच्चे प्रति १ महिला। राज्य की अधिकान्श जनसंख्या [[हिन्दू धर्म]] की अनुयायी है, लगभग ८८.३४%, जिसके पश्चात [[ईसाई]] (६.०८%) और [[मुसलमान]] (५.५७%) हैं। राज्य की आधिकारिक भाषा [[तमिल भाषा|तमिल]] है और कुल ८९% लोग इसे बोलते हैं। अन्य प्रमुख भाषाएँ हैं: [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] (५.६६%), [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]] (१.७%), [[उर्दू]] (१.५%) और [[मलयालम]] (०.६%)। राज्य की जीवन प्रत्याशा दर पुरुषों के लिए ६५.२ वर्ष और महिलाओं के लिए ६७.६ वर्ष है। वर्ष २००४-०५ के आँकड़ों के अनुसार राज्य में २७.५% लोग [[निर्धनता सीमा]] से नीचे रह रहे हैं। == परिवहन == तमिल नाडु का परिवहन तन्त्र अपेक्षाकृत रूप से विकसित है। राज्य में सड़कों की कुल लम्बाई १,९९,०४० किमी है जिसमें से ४,८७३ किमी राष्ट्रीय राजमार्ग हैं। सड़क तन्त्र का घनत्व १५३ से १०० किमी<sup>२</sup> है जो राष्ट्रीय औसत से अधिक है। राज्य में रेल-तन्त्र बहुत अच्छी तरह विकसित है और यहाँ रेलमार्गों की कुल लम्बाई ५,९५२ किमी है। तमिल नाडु [[भारतीय रेल]] के दक्षिणी ज़ोन में आता है। राज्य की राजधानी चैन्नई में मेट्रो रेल एवं नगर का रेपिड रेलवे सिस्टम मौजूद है।<ref>[http://chennaimetrorail.gov.in/status.php chennaimetrorail.gov.in] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813123816/http://chennaimetrorail.gov.in/status.php |date=13 अगस्त 2011 }} {{अंग्रेज़ी}}</ref> राज्य का प्रमुख बस सेवा संचालक-तमिल नाडु राज्य परिवहन निगम है जो राज्यभर में बस सेवाएँ प्रदान करता है। राज्य का प्रमुख अन्तर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा चैन्नई में स्थित है और देश का चौथा सबसे व्यस्त है। दो अन्य अन्तर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे तिरुचिरापल्ली और कोयमबटूर में हैं। == पर्यटन == तमिलनाडु में अपनी विविध संस्कृति और वास्तुकला और विविध भौगोलिकताओं के साथ एक मजबूत पर्यटन उद्योग है।<ref>{{cite web|url=https://www.thomascook.in/india-tourism/tamil-nadu |title=TamilNadu Tourism |access-date=3 May 2024}}</ref> 1971 में, तमिलनाडु सरकार ने तमिलनाडु पर्यटन विकास निगम की स्थापना की, जो राज्य में पर्यटन को बढ़ावा देने और पर्यटन से संबंधित बुनियादी ढांचे के विकास के लिए जिम्मेदार नोडल एजेंसी है। <ref>{{cite web|url=https://www.tn.gov.in/department/32|title=Tourism,Culture and Religious Endowments Department|access-date=3 May 2024}}</ref> == छबि दीर्घा == <div style="text-align: center;"> <gallery> चित्र:Sunrise in Kanyakumari.JPG| [[कन्याकुमारी]] स्थित [[विवेकानन्द स्मारक शिला]] तथा [[तिरुवल्लुवर]] की प्रतिमा चित्र:Rameswaram Temple Corridor.jpg|[[रामेश्वरम मंदिर]] के अन्दर १००० स्तम्भों वाला मार्ग चित्र:Wandern in den Palanis.jpg|[[कोडैकनाल]] का 'डोल्फिन की नाक' चित्र:Kanchi Kailasanathar Temple side walk path.jpeg|[[कैलाशनाथ मंदिर, कांचीपुरम]] चित्र:Hogenakkal Falls Close.jpg|धर्मपुरी जिले में [[कावेरी नदी]] पर [[होगेनक्कल जलप्रपात]] चित्र:Srirangam Jambukeshwara temple 5.jpg|[[तिरुवनैकोविल]] का [[अकिलन्देश्वरी मन्दिर, तिरुवनैकवल]] चित्र:Courtallam.jpg|कोर्तलम का मुख्य प्रपात (तिरुनेलवेली) </gallery> </div> == इन्हें भी देखें == * [[तमिल]] * [[तमिल भाषा]] * [[चोल राजवंश]] == सन्दर्भ == <references/> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20110426141937/http://bharat.gov.in/knowindia/st_tamilnadu.php तमिल नाडु - भारत के राष्ट्रीय पोर्टल पर] * [https://web.archive.org/web/20080220073210/http://www.tn.gov.in/ आधिकारिक जालस्थल] {{अंग्रेज़ी}} * [https://web.archive.org/web/20110824025004/http://www.tn.gov.in/tamiltngov/index.html आधिकारिक जालस्थल] {{तमिल}} {{भारत के प्रान्त और संघ राज्यक्षेत्र}} [[श्रेणी:भारत के राज्य]] [[श्रेणी:तमिलनाडु| ]] l2589h9ahbh1zqzt5gkdv0lmia7kcz6 नारीवाद 0 3090 6537903 6459390 2026-04-09T05:39:24Z Gsmeenajnu 919353 नारीवादी सिद्धांतकारों के नाम जोड़े 6537903 wikitext text/x-wiki {{Feminism sidebar}} '''नारीवाद''', [[सामाजिक आन्दोलन|समाजिक]] और [[राजनैतिक आन्दोलन|राजनैतिक आन्दोलनों]] तथा [[विचारधारा]]ओं की एक श्रेणी है, जो राजनीतिक, आर्थिक, व्यक्तिगत एवं सामाजिक रूप से [[लैंगिक समानता]] को परिभाषित करने, स्थापित करने और प्राप्त करने के एक लक्ष्य को साझा करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/feminism|title=Feminism {{!}} Definition, History, Types, Waves, Examples, & Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-11-25}}</ref> नारीवाद की यह धारणा है कि समाज, पुरूष-दृष्टिकोण को प्राथमिकता देता है और इन [[पितृसत्ता|पितृसत्तात्मक]] समाजों में महिलाओं के साथ भेदभाव और अन्याय होता है।<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=JKAUXu9vpn0C|title=The Routledge Companion to Feminism and Postfeminism|last=Gamble|first=Sarah|date=2001}}</ref> इसका लक्ष्य महिलाओं के लिए पुरुषों के समान [[शिक्षा|शैक्षिक]], [[वृत्ति|वृत्तिक]] और पारस्परिक अवसर और परिणाम स्थापित करना शामिल है जो पुरुषों के समान हो। [[File:Feminism symbol.svg|thumb|नारीवादी प्रतीक (बंद मुट्ठी के साथ शुक्र ग्रह का ज्योतिषीय प्रतीक, पहली बार 1960 के दशक में उपयोग किया गया था)]] नारीवादी सिद्धांतों का उद्देश्य लैंगिक असमानता की प्रकृति एवं कारणों को समझना तथा इसके फलस्वरूप पैदा होने वाले लैंगिक भेदभाव की राजनीति और शक्ति संतुलन के सिद्धांतों पर इसके असर की व्याख्या करना है। स्त्री विमर्श संबंधी राजनैतिक प्रचारों का ज़ोर, प्रजनन संबंधी अधिकार, [[घरेलू हिंसा]], मातृत्व अवकाश, समान वेतन संबंधी अधिकार, [[यौन उत्पीड़न]], [[भेदभाव]] एवं [[यौन हिंसा ]]पर रहता है। स्त्रीवादी विमर्श संबंधी [[आदर्श]] का मूल कथ्य यही रहता है कि कानूनी अधिकारों का आधार [[लिंग]] न बने। आधुनिक स्त्रीवादी विमर्श की मुख्य आलोचना हमेशा से यही रही है कि इसके सिद्धांत एवं दर्शन मुख्य रूप से पश्चिमी मूल्यों एवं दर्शन पर आधारित रहे हैं। हालाँकि ज़मीनी स्तर पर स्त्रीवादी विमर्श हर देश एवं भौगोलिक सीमाओं मे अपने स्तर पर सक्रिय रहती हैं और हर क्षेत्र के स्त्रीवादी विमर्श की अपनी खास समस्याएँ होती हैं। ==सिद्धान्त== {{मुख्य|नारीवादी सिद्धान्त}} नारीवादी सिद्धांत, सैद्धांतिक या दार्शनिक क्षेत्रों में नारीवाद का विस्तार है<ref>{{Cite web|url=https://vishwahindijan.blogspot.com/2021/01/asmita-vimarsh.html|title=हिंदी आलेख- अस्मिता एवं अस्मितामूलक-विमर्श की अवधारणा एवं सिद्धांत|website=विश्वहिंदीजन चौपाल|access-date=2023-02-20}}</ref>। इसमें नृविज्ञान, समाजशास्त्र, [[अर्थशास्त्र]], महिला अध्ययन, [[साहित्यिक आलोचना]],,<ref name="Zajko">{{cite book |author=Zajko, Vanda |author2=Leonard, Miriam |title=Laughing with Medusa: classical myth and feminist thought |year=2006 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-927438-3 |page=445}}</ref><ref name="Howe">{{cite book |last1=Howe |first1=Mica |last2=Aguiar |first2=Sarah Appleton |title=He said, she says: an RSVP to the male text |url=https://archive.org/details/hesaidshesaysrsv0000unse |year=2001 |publisher=Fairleigh Dickinson University Press |location=Madison, NJ |isbn=978-0-8386-3915-3 |page=[https://archive.org/details/hesaidshesaysrsv0000unse/page/292 292]}}</ref> कला इतिहास, मनोविश्लेषण और दर्शन जैसे कई अंतर्गत विषय शामिल है। नारीवादी सिद्धांत का लक्ष्य लैंगिक असमानता को समझना है और लैंगिक राजनीति, शक्ति संबंधों और लैंगिकता पर ध्यान केंद्रित करना है। इन सामाजिक और राजनीतिक संबंधों की आलोचना करते हुए, नारीवादी सिद्धांत का ज्यादातर हिस्सा महिलाओं के अधिकारों और हितों को बढ़ावा देने पर केंद्रित है। नारीवादी सिद्धांत में खोजे गए विषयों में [[भेदभाव]], [[रूढ़िवाद|रूढ़िवादिता]], वस्तुनिष्ठता (विशेष रूप से यौन वस्तुकरण), [[उत्पीड़न]] और [[पितृसत्ता]] शामिल हैं। [[साहित्यिक आलोचना]] के क्षेत्र में, ऐलेन शोलेटर ने तीन चरणों वाले नारीवादी सिद्धांत के विकास का वर्णन किया है। पहले वह "नारीवादी आलोचना" कहती है, जिसमें नारीवादी पाठक साहित्यिक घटनाओं के पीछे की विचारधाराओं की जांच करती है। दूसरे को शॉल्डर "गाइनोक्रिटिसिज्म" कहती है, जिसमें "महिला पाठात्मक अर्थ की निर्माता है"। आखिरी चरण को वे "लिंग सिद्धांत" कहती है, जिसमें "वैचारिक शिलालेख और यौन/लिंग प्रणाली के साहित्यिक प्रभाव का पता लगाया जाता है"।<ref name=showalter1979>{{cite book |last1=Showalter |first1=Elaine |authorlink1=Elaine Showalter |editor1-first=M. |editor1-last=Jacobus |title=Women Writing about Women |year=1979 |publisher=Croom Helm |isbn=978-0-85664-745-1 |pages=25–36 |chapter=Towards a Feminist Poetics}}</ref> यह 1970 के दशक में फ्रांसीसी नारीवादियों द्वारा लिखा गया था, जिन्होंने ''क्रीचर फेमिनाइन'' (जो 'महिला या स्त्री लेखन' के रूप में अनुवादित है) की अवधारणा विकसित की थी। हेलेन सिक्सस का तर्क है कि लेखन और दर्शन एक दूसरे के साथ-साथ ''फुलेउरेंथ्रिक'' हैं और अन्य फ्रांसीसी नारीवादियों जैसे लुस इरिगेराय ने "शरीर से लेखन" को एक विध्वंसक अभ्यास के रूप में महत्व दिया है। एक नारीवादी मनोविश्लेषक और दार्शनिक, और ब्राचा एटिंगर, कलाकार और मनोविश्लेषक, जूलिया क्रिस्टेवा के काम ने विशेष रूप से नारीवादी सिद्धांत को प्रभावित किया है और विशेष रूप से नारीवादी साहित्यिक आलोचना। हालांकि, जैसा कि विद्वान एलिजाबेथ राइट बताते हैं, "इनमें से कोई भी फ्रांसीसी नारीवादी खुद को नारीवादी आंदोलन के साथ संरेखित नहीं करती है जैसा कि अंग्रेजीभाषी दुनिया में दिखाई दिया था"। अधिकतर हालिया नारीवादी सिद्धांत, जैसे कि लिसा ल्यूसिल ओवेन्स<ref>E.g., {{cite journal |title=Coerced Parenthood as Family Policy: Feminism, the Moral Agency of Women, and Men's 'Right to Choose' |first=Lisa Lucile |last=Owens |journal=Alabama Civil Rights & Civil Liberties Law Review |volume=5 |page=1 |year=2003 |ssrn=2439294}}</ref> द्वारा नारीवाद को सार्वभौमिक मुक्ति आंदोलन के रूप में चित्रित करने पर ध्यान केंद्रित किया है। === प्रमुख नारीवादी सिद्धांतकार === * [[सिमोन द बोउआर]] * [[निवेदिता मेनन]] * [[वर्जिनिया वुल्फ़]] * [[मैरी वोलस्टोनक्राफ़्ट]] == नारीवादी आन्दोलन और विचारधाराऐं == {{मुख्य|नारीवादी आन्दोलन और विचारधाराऐं}} [[File:Feminism symbol (fixed width).svg|upright=0.45|thumb|right|शुक्र प्रतीक पर आधारित नारीवाद का प्रतीक।]] कई अतिव्यापी नारीवादी आंदोलनों और विचारधाराओं ने वर्षों में विकसित हुये है। ===राजनैतिक आन्दोलन=== नारीवाद की कुछ शाखाएँ बृहद समाज के राजनीतिक झुकाव को बारीकी से नजर रखती हैं, जैसे उदारवाद और रूढ़िवाद, या पर्यावरण पर ध्यान केंद्रण। [[उदारवादी नारीवाद]], समाज की संरचना को बदले बिना राजनीतिक और कानूनी सुधार के माध्यम से पुरुषों और महिलाओं की व्यक्तिवादी समानता की तलाश करता है। (कैथरीन रोटेनबर्ग) ने तर्क दिया है कि उदारवदी नारीवाद में नवउदारवादी चोले द्वारा नारीवाद के उस स्वरूप को सामूहिकता के बजाय व्यक्तिगत रूप से अलग-अलग किया जा रहा है और सामाजिक असमानता से अलग हो रहे है। इसके कारण वह तर्क देती है कि उदारवादी नारीवाद पुरुष प्रभुत्व, शक्ति या विशेषाधिकार की संरचनाओं के किसी भी निरंतर विश्लेषण की पेशकश नहीं कर सकता है। ===भौतिकवादी विचारधारा=== रोज़मेरी हेनेसी और क्रिस इंग्राहम का कहना है कि नारीवाद का भौतिकवादी रूप पश्चिमी मार्क्सवादी विचार से विकसित हुआ हैं, और कई अलग-अलग (लेकिन अतिव्यापी) आंदोलनों के लिए प्रेरित किया है, जो सभी पूंजीवाद की आलोचना में शामिल हैं और महिलाओं के लिए विचारधारा के संबंधों पर केंद्रित हैं। [[मार्कसवादी नारीवाद|मार्क्सवादी नारीवाद]] का तर्क है कि पूंजीवाद महिलाओं के उत्पीड़न का मूल कारण है, और घरेलू जीवन और रोजगार में महिलाओं के खिलाफ भेदभाव पूंजीवादी विचारधाराओं का एक परिणाम है। ===अफ्रीकी-मूल की और उत्तर-औपनिवेशिक विचारधाराएँ=== सारा अहमद का तर्क है कि अफ्रीकी मूल का और उत्तर-औपनिवेशिक नारीवाद "पश्चिमी नारीवादी विचार के कुछ आयोजन परिसरों" के लिये एक चुनौती पेश करती है। अपने अधिकांश इतिहास के दौरान, पश्चिमी यूरोप और उत्तरी अमेरिका की मध्यम वर्ग की श्वेत महिलाओं द्वारा नारीवादी आंदोलनों और सैद्धांतिक विकास का नेतृत्व किया गया था। हालाँकि अन्य जातियों की महिलाओं ने वैकल्पिक नारीवाद का प्रस्ताव रखा है। 1960 के दशक में संयुक्त राज्य अमेरिका में नागरिक अधिकारों के आंदोलन और अफ्रीका, कैरिबियन, लैटिन अमेरिका के कुछ हिस्सों और दक्षिण पूर्व एशिया में यूरोपीय उपनिवेशवाद के पतन के साथ इस प्रवृत्ति में तेजी आई। उस समय से, विकासशील देशों और पूर्व उपनिवेशों में रहने वाली महिलाएं, जो रंग या विभिन्न जातीयता की हैं या गरीबी में रह रही हैं, ने अतिरिक्त नारीवाद का प्रस्ताव दिया है। ===सामाजिक निर्माणवादी विचारधाराएँ=== बीसवीं शताब्दी के उत्तरार्ध में विभिन्न नारीवादियों ने तर्क दिया कि लिंग की भूमिका सामाजिक रूप से निर्मित है, और यह कि संस्कृतियों और इतिहासों में महिलाओं के अनुभवों को सामान्य बताना असंभव है। उत्तर-संरचनात्मक नारीवाद, उत्तर-संरचनावाद और विखंडन के दर्शन पर बहस करने के लिए यह तर्क देता है कि लिंग की अवधारणा सामाजिक और सांस्कृतिक रूप से प्रवचन के माध्यम से बनाई गई है। उत्तर आधुनिक नारीवादियों ने लिंग के सामाजिक निर्माण और वास्तविकता की विवेकी प्रकृति पर भी जोर दिया। ===ट्रान्सजेंडर लोग=== ट्रांसजेंडर लोगों पर नारीवादी विचार भिन्न हैं। कुछ नारीवादी ट्रांस महिलाओं को महिलाओं के रूप में नहीं देखते हैं, उनका मानना है कि जन्म के समय उनके लिंग के कारण उन्हें अभी भी पुरुष विशेषाधिकार प्राप्त है। इसके अतिरिक्त, कुछ नारीवादी "ट्रांसजेंडरवाद" को विचारों के कारण अस्वीकार करते हैं कि लिंग के बीच सभी व्यवहारिक मतभेद [[समाजीकरण]] का परिणाम हैं। इसके विपरीत, कई नारीवादियों और ट्रांसनारीवादियों का मानना है कि लिंग परिवर्तित महिलाओं की मुक्ति नारीवादी लक्ष्यों का एक आवश्यक हिस्सा है। नारीवाद की तीसरी लहर, ट्रान्स अधिकारों का अधिक समर्थन करते हैं। ट्रांसनारीवाद में एक प्रमुख अवधारणा ट्रांसस्रीद्वेष की है, जहाँ लिंग परिवर्तित महिलाओं या स्त्रीलिंग लिंग गैर अनुरूपता के प्रति तर्कहीन डर, घृणा, या भेदभाव किया जाता है। ===सांस्कृतिक आन्दोलन=== == स्त्री विमर्श के विभिन्न रूप == === नारीवाद के छोटे पहलू === * [[साँस्कृतिक नारीवाद]] * पर्यावरणीय नारीवाद * समतामूलक नारीवाद * समलैंगिक नारीवाद * [[उदारवादी नारीवाद]] * वैय्क्तिक नारीवाद * [[मार्कसवादी नारीवाद]] अथवा [[समाजवादी नारीवाद]] * भौतिक नारीवाद * बहु-साँस्कृतिक नारीवाद * विखंडनवादी नारीवाद * आध्यात्मिक नारीवाद ==प्रतिक्रियाएँ== लोगों के विभिन्न समूहों की नारीवाद को लेकर अपनी-अपनी प्रतिक्रिया है, और इसके समर्थकों और आलोचकों में दोनों पुरुष और महिलाएं शामिल हैं। अमेरिकी विश्वविद्यालय के छात्रों का, जिनमें दोनो लड़के और लड़कियाँ दोनो शामिल है, स्वंय को नारीवादी के रूप में बताने के बजाय नारीवादी विचारों को लेकर समर्थन करना अधिक सामान्य है।<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1471-6402.2004.00159.x |title=Disavowing Social Identities: What It Means when Women Say, 'I'm Not a Feminist, but&nbsp;...' |url=https://archive.org/details/sim_psychology-of-women-quarterly_2004-12_28_4/page/423 |year=2004 |last1=Zucker |first1=Alyssa N. |journal=Psychology of Women Quarterly |volume=28 |issue=4 |pages=423–35 |issn = 0361-6843 }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1023/A:1007044802798 |year=2000 |last1=Burn |first1=Shawn Meghan |last2=Aboud |first2=Roger |last3=Moyles |first3=Carey |title=The Relationship Between Gender Social Identity and Support for Feminism |journal=[[Sex Roles (journal)|Sex Roles]] |volume=42 |issue=11/12 |pages=1081–89}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1007/BF00289954 |title=New wave or second stage? Attitudes of college women toward feminism |year=1987 |last1=Renzetti |first1=Claire M. |journal=Sex Roles |volume=16 |issue=5–6 |pages=265–77}}</ref> ===नारीवाद के समर्थक=== प्रो-फेमिनिज़्म, उन नारीवाद के समर्थन को कहते है जोकि नारीवादी आंदोलन के सदस्य नहीं होते है। इस शब्द का उपयोग अक्सर उन पुरुषों के संदर्भ में किया जाता है जो नारीवाद का सक्रिय समर्थन करते हैं। नारी-समर्थक पुरुष समूहों की गतिविधियों में स्कूलों में लड़कों और युवा पुरुषों के साथ हिंसा रोकने जैसे कार्य, कार्यस्थलों में यौन उत्पीड़न कार्यशालाओं की पेशकश करना, सामुदायिक शिक्षा अभियान चलाना और हिंसा में लिप्त पुरुष अपराधियों की काउंसलिंग शामिल है। प्रो-फेमिनिस्ट पुरुष, पुरुषों के स्वास्थ्य सम्बंधित कार्यक्रम जैसे: पोर्नोग्राफी के खिलाफ सक्रियता, जिसमें पोर्नोग्राफी विरोधी कानून, पुरुषों का अध्ययन और स्कूलों में लिंग इक्विटी पाठ्यक्रम का विकास आदि में भी शामिल होते है। कभी-कभी नारीवादी और महिला संगठन साथ आकर, घरेलू हिंसा और बलात्कार संकट केंद्रों में सहयोग करते है।<ref name=Lingard>{{Cite book |last1=Lingard |first1=Bob |last2=Douglas |first2=Peter |title=Men Engaging Feminisms: Pro-Feminism, Backlashes and Schooling |url=https://archive.org/details/menengagingfemin0000ling |year=1999 |publisher=Open University Press |location=Buckingham, England |isbn=978-0-335-19818-4 |page=[https://archive.org/details/menengagingfemin0000ling/page/192 192]}}</ref><ref name="Kimmel-Tide">{{Cite book |last1=Kimmel |first1=Michael S. |authorlink1=Michael Kimmel |last2=Mosmiller |first2=Thomas E. |title=Against the Tide: Pro-Feminist Men in the United States, 1776–1990: A Documentary History |year=1992 |publisher=Beacon Press |location=Boston |isbn=978-0-8070-6767-3 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/againsttide00rces }}{{page needed|date=October 2012}}</ref> === नारीवाद विरोधी और नारीवाद की आलोचना === ===धर्मनिरपेक्ष मानवतावाद=== ==नारीवाद एवं लोक कथाएं== नारीवाद एवं लोक कथाएं, महिलाओं के हक व समानता की बात करता है। जो नारी को पुरुष की भांति हक दिलाने व उनको बेहतर बनाने को प्रोत्साहित करता है। किंतु नारीवाद एवं लोक कथाएं कहीं ना कहीं कठपुतली की भांति कार्य करती है। नारी को कैसा होना चाहिए, कितनी समानता चाहिए और नारी को पुरुषों के समान अधिकार की बात कही जाती है। लोक कथाएं भी नारी की चेतना को जगाने के लिए अन्य नारियों की कथाएं समाज में सुनाई जाती हैं। ताकि उन्हें भी उन सा बनने की प्रेरणा मिले, किंतु भविष्य की नारियों के अपने भी सपने हो सकते हैं। जो उन परिस्थितियों की महिलाओं से भिन्न हो। नारियों के साथ कठपुतली जैसा व्यवहार कब तक ! माता-पिता की परवरिश में समानता होने से ही कहीं ना कहीं ऐसी असमानता खत्म हो सकती है। इसकी शुरुआत अपने घर परिवार से किया जाना चाहिए। इतिहास हमें गलतियां ना दोहराने और उनसे कुछ सीखने की शिक्षा देता है, न कि उसे जीने की शिक्षा देता है। महिलाओं को नारीवाद शब्द के द्वारा समाज में अधिकार दिलाने की बात रखी जा रही है तथा उनकी तुलना पुरुषों से भी की जा रही है। पुरुषों के समान उनकी अभिव्यक्ति कहां तक जायज है, इसलिए उन्हें स्वयं को समझने और आत्मनिर्भर बनने के लिए किसी खाके की नहीं खुले विचार की आवश्यकता है। हमारा ध्यान यहां केंद्रित होना चाहिए की भोजन शिक्षा और नौकरी यह सभी मनुस्य की प्राथमिक आवश्यकताओं में निहित है। यदि हम इन्हीं में उलझे रहे तो समाज में नारी के सम्मान की चर्चा कब करेंगे? नारी को हमेशा पुरुषों के खाके में रखकर सम्मान और अधिकार क्यों दिलाना, जबकि दोनों प्राकृतिक रूप से सामान है। अब वक्त यह समझने का है कि स्त्री - पुरुष की अपनी प्रकृति हैं। ना की किसी एक से प्रकृति का सृजन होता है। समाज का सृजन नारी - पुरुष के सामान होने से हुआ। किसी एक के बिना समाज अधूरा है। इसलिए महिलाओं को महिला रहने दिया जाए तथा पुरुष के समान तुलनात्मक रूप ना दिया जाए। तब नारीवाद सशक्त होगा और लोककथाएं सदैव जीवंत व जाग्रत होंगी जो समाज को आगे बढ़ने में गति प्रदान करेगा। महिला - पुरुष मनुष्य हैं और शारीरिक और मानसिक रूप से भिन्न तो उनकी तुलना करना ही क्यों है? यहां समानता का कोई प्रश्न ही नहीं उठता, एक महिला को महिला के रूप में किन समस्याओं का सामना करना पड़ता है तथा समाज में उनका अपना क्या दायित्व है वह यह स्वयं चुन सकती हैं। सुभद्रा कुमारी चौहान द्वारा लिखित एक प्रसिद्ध कविता की कुछ पंक्तियां निम्न हैं: * ''खूब लड़ी मर्दानी वह तो झांसी वाली रानी थी'' ** इसमें एक स्त्री के शौर्य भाव को समाज में क्यों प्रस्तुत नहीं किया गया, ‘मर्दानी’ शब्द उच्च और ‘जनानी’ शब्द निम्न क्यों हो गया। तो हमें जरूरत है आज उन शब्दों के मस्तक से शौर्य का तिलक हटा सभी का करने को। * ''खूब लड़ी जनानी वह तो झांसी वाली रानी थी'' ** वीर रस का भाव सिर्फ पुरुष का नहीं स्त्री का भी हो सकता है, नारियों की पुरुषों से तुलना बंद करना होगा। नारियों की भी अपनी प्रकृति और अपनी विशेषताएं हैं, जिसे वह जीवित रखना व निखारना  चाहती हैं। नारीवाद और लोक कथाएं तब सफल होंगी, जब वह नारी को उनके रूप विशेषता और शौर्य के यशगान को नारी के संदर्भ में तुलना रहित प्रस्तुत करने लगेगा। नारी स्वरूप स्वयं का है, ना कि किसी की परछाई का रूप है। इस भाव मात्रा से अन्य मुद्दे स्वयं ही समाप्त हो जाएंगे क्योंकि तब स्त्री को एक नारी ही नहीं मनुष्य का दर्जा मिल चुका होगा, जिसकी लड़ाई वो सदियों से लड़ती आ रही है। समाज का लगभग आधा हिस्सा महिलाएं हैं। तो उन्हें मनुष्य का दर्जा मिलते ही आधी समस्या समाप्त हो जाएगी और नारी की स्वयं की चेतना जगाने वह समाज को उस चेतना को समझने मात्र से आधी समस्या समाप्त हो जाएगी। ==विभिन्न देशों में नारीवाद == * [[भारत में नारीवाद]] == इन्हें भी देखें == * [[देवकी जैन]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी कड़ियाँ == *[https://www.hindisamay.com/content/9221/1/राधावल्लभ-त्रिपाठी-विमर्श-संस्कृत-साहित्य-में-स्वाधीन-स्त्रियाँ.cspx संस्कृत साहित्य में स्वाधीन स्त्रियाँ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230227070009/https://www.hindisamay.com/content/9221/1/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%AD-%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B6-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%80%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%81.cspx |date=27 फ़रवरी 2023 }} === कुछ नारीवादी संगठन === * [https://web.archive.org/web/20190917014945/http://www.feminist.org/ फेमेनिस्ट मेजोरिटी] * [https://web.archive.org/web/20171002233406/http://www.naral.org/ नाराल-प्रो च्वाइस अमरीका] * [https://web.archive.org/web/20051106115917/http://www.wluml.org/english/ विमेन लिविंग अंडर मुस्लिम ला] * [https://web.archive.org/web/20050210194539/http://www.cawinfo.org/ कमिटी फार एशियन वुमन] {{commons|Feminism}} {{विचारधारा}} [[श्रेणी:सामाजिक आंदोलन]] [[श्रेणी:नारीवाद]] 7t93dz91x9desw2mfymzq2aqytf4f7q बाड़मेर जिला 0 7426 6537863 6537552 2026-04-09T03:34:20Z AMAN KUMAR 911487 स्रोतहीन और प्रचार जानकारी हटाई 6537863 wikitext text/x-wiki [[File:Map_rajasthan_dist_Barmer.png|thumb|right|400px|राजस्थान में बाड़मेर जिला]] '''बाड़मेर जिला'' ' भारतीय राज्य [[राजस्थान]] का एक जिला है। जिले का मुख्यालय [[बाड़मेर]] नगर है, जबकि अन्य मुख्य कस्बे गुड़ामलानी और चोहटन हैं। माना जाता है कि नाम बाड़मेर की स्थापना यहां के 13वीं शताब्दी के शासक राव बहाड़ देव पूनिया के नाम पर हुई, तब इसे बाङमेर कहा जाता था। == भूगोल == थार मरुस्थल का एक भाग बाड़मेर जिला, राजस्थान के पश्चिम में स्थित है। जिला उत्तर में [[जैसलमेर जिला |जैसलमेर जिले]], दक्षिण में [[जालौर जिला |जालौर जिले]], पूर्व में [[पाली जिला |पाली]] और [[जोधपुर जिला |जोधपुर जिले]] तथा पश्चिम में [[पाकिस्तान]] से घिरा है। जिले का कुल क्षेत्रफल 28387&nbsp;वर्ग किमी है। जिला उत्तरी अक्षांश 24,58’ से 26, 32’ और पूर्वी देशान्तर 70, 05’ से 72, 52’ के मध्य स्थित है। ==इन्हें भी देखे == *[[शियो (शिव)]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राजस्थान के जिले]] 83tqz83spwdvowtzv7f24tpa34dtkjq 6537920 6537863 2026-04-09T06:10:19Z Mer Ajaysingh Rana 917811 छोटा सा सुधार किया। 6537920 wikitext text/x-wiki [[File:Map_rajasthan_dist_Barmer.png|thumb|right|400px|राजस्थान में बाड़मेर जिला]] '''बाड़मेर जिला'' ' भारतीय राज्य [[राजस्थान]] का एक जिला है। जिले का मुख्यालय [[बाड़मेर]] नगर है, जबकि अन्य मुख्य कस्बे गुड़ामलानी और चोहटन हैं। माना जाता है कि नाम बाड़मेर की स्थापना यहां के 13वीं शताब्दी के शासक राव बहाड़ देव मेर के नाम पर हुई, तब इसे बाङमेर कहा जाता था। == भूगोल == थार मरुस्थल का एक भाग बाड़मेर जिला, राजस्थान के पश्चिम में स्थित है। जिला उत्तर में [[जैसलमेर जिला |जैसलमेर जिले]], दक्षिण में [[जालौर जिला |जालौर जिले]], पूर्व में [[पाली जिला |पाली]] और [[जोधपुर जिला |जोधपुर जिले]] तथा पश्चिम में [[पाकिस्तान]] से घिरा है। जिले का कुल क्षेत्रफल 28387&nbsp;वर्ग किमी है। जिला उत्तरी अक्षांश 24,58’ से 26, 32’ और पूर्वी देशान्तर 70, 05’ से 72, 52’ के मध्य स्थित है। ==इन्हें भी देखे == *[[शियो (शिव)]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राजस्थान के जिले]] djgzs9bs427emhogejx0uqzs65d0iy5 6537979 6537920 2026-04-09T08:22:44Z AMAN KUMAR 911487 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6537979 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अप्रैल 2026}} [[File:Map_rajasthan_dist_Barmer.png|thumb|right|400px|राजस्थान में बाड़मेर जिला]] '''बाड़मेर जिला'' ' भारतीय राज्य [[राजस्थान]] का एक जिला है। जिले का मुख्यालय [[बाड़मेर]] नगर है, जबकि अन्य मुख्य कस्बे गुड़ामलानी और चोहटन हैं। माना जाता है कि नाम बाड़मेर की स्थापना यहां के 13वीं शताब्दी के शासक राव बहाड़ देव मेर के नाम पर हुई, तब इसे बाङमेर कहा जाता था। == भूगोल == थार मरुस्थल का एक भाग बाड़मेर जिला, राजस्थान के पश्चिम में स्थित है। जिला उत्तर में [[जैसलमेर जिला |जैसलमेर जिले]], दक्षिण में [[जालौर जिला |जालौर जिले]], पूर्व में [[पाली जिला |पाली]] और [[जोधपुर जिला |जोधपुर जिले]] तथा पश्चिम में [[पाकिस्तान]] से घिरा है। जिले का कुल क्षेत्रफल 28387&nbsp;वर्ग किमी है। जिला उत्तरी अक्षांश 24,58’ से 26, 32’ और पूर्वी देशान्तर 70, 05’ से 72, 52’ के मध्य स्थित है। ==इन्हें भी देखे == *[[शियो (शिव)]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राजस्थान के जिले]] 5k9zdf345ksqlttwzm0pc6w0k7om6sz सोवियत संघ 0 8665 6537917 6522638 2026-04-09T06:05:12Z Российская Империя1 919521 /* इतिहास */ 6537917 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = Союз Советских Социалистических Республик (СССР) <small>([[रूसी भाषा|रूसी]])</small><br />Soyuz Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik <small>([[रोमनीकरण|रोमनकृत]])</small><br />Union of Soviet Socialist Republics (USSR) <small>([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]])</small> |conventional_long_name = सोवियत समाजवादी गणराज्यों का संघ |common_name = सोवियत संघ |continent = यूरेशिया |era = [[पहला विश्वयुद्ध|प्रथम विश्वयुद्ध]] के अंत से [[शीतयुद्ध|शीत युद्ध]] |government_type = [[संघ (प्रशासन)|संघ]],<br />मार्क्सवाद-लेनिनवाद, [[साम्यवाद]] |year_start = 1922 |year_end = 1991 |date_start =30 दिसम्बर |event_start = [[:en:Treaty of Creation of the USSR|स्थापना संधि]] |date_end = २६ दिसम्बर |event_end = [[सोवियत संघ का विघटन|संघ का खंडन]] |p1 = रूसी सोवियत संघात्मक समाजवादी गणराज्य{{!}}रूसी सो॰सं॰स॰ग॰ |flag_p1 = Flag RSFSR 1918.svg |p2 = :en:Transcaucasian SFSR{{!}}पार-कॉकस सो.सं.स.ग. |flag_p2 = Flag of Transcaucasian SFSR.svg |p3 = :en:Ukrainian SSR{{!}}यूक्रेनी सो.स.ग. |flag_p3 = Flag of the Ukrainian SSR (1927-1937).svg |p4 = :en:Byelorussian SSR{{!}}बेलारूसी सो.स.ग. |flag_p4 = Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg |s1 = रूस |flag_s1 = Flag of Russia 1991-1993.svg |s2 =जॉर्जिया |flag_s2=Flag of Georgia (1990-2004).svg |s3 = युक्रेन |flag_s3 = Flag of Ukraine.svg |s4 = मोल्दोवा |flag_s4 = Flag of Moldova.svg |s5 = बेलारूस |flag_s5 = Flag of Belarus (1991-1995).svg |s6 =आर्मीनिया |flag_s6 = Flag of Armenia.svg |s7 = अज़रबैजान |flag_s7 = Flag of Azerbaijan.svg |s8 = काज़ाख़स्तान |flag_s8 = Flag of the Kazakh SSR.svg |s9 = उज़बेकिस्तान |flag_s9 = Flag of Uzbekistan.svg |s10 = तुर्कमेनिस्तान |flag_s10 = Flag of the Turkmen Soviet Socialist Republic (1974–1991), Flag of Turkmenistan (1991–1992).svg |s11 = किरगिज़स्तान |flag_s11 = Flag of Kyrgyz SSR.svg |s12 = ताजिकिस्तान |flag_s12 = Flag of Tajik SSR.svg |s13 = एस्टोनिया{{!}}एस्टोनिया<sup>३</sup> |flag_s13 = Flag of Estonia.svg |s14 = लातविया{{!}}लातविया<sup>३</sup> |flag_s14 = Flag of Latvia.svg |s15 = लिथुआनिया{{!}}लिथुआनिया<sup>३</sup> |flag_s15 = Flag of Lithuania 1989-2004.svg | | |image_flag = Flag of the Soviet Union.svg |flag = :en:Flag of the Soviet Union{{!}}सोवियत संघ का ध्वज |image_coat = State Emblem of the Soviet Union.svg |symbol = :en:State Emblem of the Soviet Union{{!}}सोवियत संघ का |symbol_type = राजचिह्न |image_map = Union of Soviet Socialist Republics (orthographic projection).svg |image_map_size = 220px |image_map_caption = [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] के बाद सोवियत संघ |capital = मॉस्को |latd=55|latm=45|latNS=N|longd=37|longm=37|longEW=E |largest_city =मॉस्को |national_motto = [[रूसी भाषा|रूसी]]: Пролетарии всех стран, соединяйтесь!<br />[[रोमनीकरण|रोमनकृत]]: ''Proletarii vsekh stran, soyedinyaytes'!''<br />[[हिन्दी]]: [[:en:Workers of the world, unite!|दुनिया के मज़दूरों, एक हो जाओ!]]<br />[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: Workers of the world, unite! |national_anthem = "[[:en:National Anthem of the Soviet Union|सोवियत संघ का राष्ट्रगान]]"<br/>(१९४४–१९९१) [[चित्र:Soviet Union national anthem (instrumental), 1977.oga]]<br/>"[[इन्तर्नास्योनाल|इन्तरनासियोनाल]]"<br/>(१९२२–१९४४) |common_languages = [[रूसी भाषा|रूसी]], [[:en:Languages of the Soviet Union|बहुत सी अन्य]] |demonym = [[:en:Soviet people|सोवियत]] |religion = नास्तिकता |currency = [[:en:Soviet ruble|सोवियत रूबल]] (руб) (SUR) |currency_code = SUR <!-- If there are more than 4 leaders, only give first and last&nbsp;— the infobox is not intended to list everything. --> |leader1 = [[जोसेफ़ स्टालिन]] <small>(पहला)</small> |leader2 = [[:en:Vladimir Ivashko|व्लादिमीर इवाशको]] <small>(अंतिम)</small> |year_leader1 = १९२२ - १९५२ |year_leader2 = १९९१ |title_leader = [[:en:General Secretary of the Communist Party of the Soviet Union|सी॰पी॰एस॰यू॰ के महासचिव]] | |representative1 = [[:en:Mikhail Kalinin|मिख़ाइल कालिनिन]] <small>(पहला)</small> |representative2 = [[मिखाइल गोर्बाचेव]] <small>(अंतिम)</small> |year_representative1 = 1922 - 1938 |year_representative2 = 1998 - 1991 |title_representative = [[:en:List of heads of state of the Soviet Union|राष्ट्रापति]] | |deputy1 = [[व्लादिमीर लेनिन]] <small>(पहला)</small> |deputy2 = [[:en:Ivan Silayev|इवान सिलायेव]] <small>(अंतिम)</small> |year_deputy1 = 1922 - 1924 |year_deputy2 = 1991 |title_deputy = [[:en:Premier of the Soviet Union|प्रधानमंत्री]] | |legislature = [[:en:Supreme Soviet of the Soviet Union|सर्वोच्च सोवियत]] |house1 = [[:en:Soviet of the Union|संघीय सोवियत]] |house2 = [[:en:Soviet of Nationalities|राष्ट्रीयताओं का सोवियत]] |stat_year1 = 1991 |stat_area1 = 22402200 |stat_pop1 = 293047571 |footnotes = <sup>१</sup>२१ दिसम्बर १९९१ में ग्यारह गणतंत्रों ने [[अलमाती|अल्मा-अता]] में मिलकर घोषित किया कि [[:en:Commonwealth of Independent States|स्वतन्त्र राज्यों का राष्ट्रमंडल]] बनने से सोवियत संघ अब अस्तित्व में नहीं रहा। बारहवाँ गणतंत्र जॉर्जिया भी प्रेक्षक के रूप में मौजूद था।<br /> <sup>२</sup>Assigned on 19 सितंबर 1990, existing onwards.<br /> <sup>३</sup>एस्टोनिया, लातविया और लिथुआनिया की सरकारें मानती है कि वे कभी सोवियत संघ का वैध भाग ही नहीं थे।<br />रूस इन तीनों को सोवियत संघ का वैध अंश मानता है और इन सरकारों के कथन को अवैध मानता है।<br />संयुक्त राज्य अमेरिका और बहुत सी अन्य पश्चिमी सरकारों ने इन तीनों का द्वितीय विश्वयुद्ध के बाद सोवियत संघ में विलय कभी नहीं स्वीकारा, इसलिए उन्हें सोवियत संघ का वैध अंश नहीं मानते। |utc_offset = +2 to +13 |cctld = [[.su]]<sup>२</sup> |calling_code = 7 }} '''सोवियत संघ''' <small>([[रूसी]]: Советский Союз; [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: Soviet Union; [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]]: सोवियत् सङ्घः)</small> जिसका आधिकारिक नाम '''सोवियत समाजवादी गणराज्यों का संघ''' <small>([[रूसी]]: '''Союз Советских Социалистических Республик''', '''СССР'''; [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: '''Union of Soviet Socialist Republics''', '''USSR''')</small> था, [[यूरेशिया]] के बड़े भूभाग पर विस्तृत एक देश था जो १९२२ से १९९१ तक अस्तित्व में रहा। यह अपनी स्थापना से १९९० तक [[साम्यवाद|साम्यवादी पार्टी]] द्वारा शासित रहा। यह दुनिया का सबसे बड़ा देश था, जो २२,४०२,२०० वर्ग किमी (८,६४९,५०० वर्ग मील) में फैला था और ग्यारह समय क्षेत्रों में फैला था। संवैधानिक रूप से सोवियत संघ १५ स्वशासित गणतंत्रों का संघ था लेकिन वास्तव में पूरे देश के प्रशासन और अर्थव्यवस्था पर केन्द्रीय सरकार का कड़ा नियंत्रण रहा। रूसी सोवियत संघीय समाजवादी गणराज्य <small>([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: Russian Soviet Federative Socialist Republic; [[रूसी]]: Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика)</small> इस देश का सबसे बड़ा गणतंत्र और राजनीतिक, सांस्कृतिक और आर्थिक केंद्र था, इसलिए पूरे देश का गहरा रूसीकरण हुआ। यही कारण रहा कि विदेश में भी सोवियत संघ को अक्सर गलती से 'रूस' बोल दिया जाता था।<ref group="[1]">{{Citation|title=सोवियत संघ का विघटन|date=2023-01-01|url=https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=सोवियत_संघ_का_विघटन&oldid=5730558|work=विकिपीडिया|language=hi|access-date=2023-01-13}} </ref> == नाम उत्पत्ति == शब्द "सोवियत" एक रूसी शब्द है जिसका अर्थ है परिषद, असेंबली, सलाह और सद्भाव। == भूगोल, जलवायु और पर्यावरण == यहा की जलवायु ठंडी व पर्यावरण सम्पन्न क्षेत्र हैा यहा मौसम यूरोपीय देशों के समान हैा == इतिहास == === स्थापना === {{Main|सोवियत संघ का इतिहास}} {{Main|रूसीकरण}} सोवियत संघ की स्थापना की प्रक्रिया १९१७ की [[रूसी क्रांति|रूसी क्रान्ति]] के साथ शुरू हुई जिसमें [[रूसी साम्राज्य]] के [[त्सार|ज़ार]] (सम्राट) को सत्ता से हटा दिया गया। [[व्लादिमीर लेनिन]] के नेतृत्व में [[बोलशेविक पार्टी|बोल्शेविक पार्टी]] ने सत्ता पर क़ब्ज़ा कर लिया लेकिन फ़ौरन ही वह बोल्शेविक-विरोधी श्वेत मोर्चे (<small>White movement</small>) के साथ [[गृहयुद्ध|गृह युद्ध]] में फँस गई। बोल्शेविकों की [[लाल सेना]] ने गृह युद्ध के दौरान ऐसे भी कई राज्यों पर क़ब्ज़ा कर लिया जिन्होनें त्सार के पतन का फ़ायदा उठाकर रूस से स्वतंत्रता घोषित कर दी थी।उसी समय, [[सोवियत-यूक्रेनी युद्ध|सोवियत रूस यूक्रेनी पीपुल्स रिपब्लिक के खिलाफ युद्ध छेड़ रहा था]]।दिसम्बर 1922 में बोल्शेविकों की पूर्ण जीत हुई और उन्होंने रूस, [[युक्रेन]], [[बेलारूस]] और [[कॉकस|कॉकस क्षेत्र]] को मिलकर सोवियत संघ की स्थापना का ऐलान कर दिया।<ref name="ref93zicip">[http://books.google.com/books?id=wm3w1oGCaEoC World and Its Peoples: Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140410105347/http://books.google.com/books?id=wm3w1oGCaEoC|date=10 अप्रैल 2014}}, pp. 1362, Marshall Cavendish, 2009, ISBN 978-0-7614-7900-0, ''... Resistance grew into civil war in which several different movements participated, but the Red Army and the anti-Soviet voluntary White Army were the main combatants ... The declaration of the creation of the Union of Soviet Socialist Republics (USSR, or Soviet Union) was signed on December 30, 1922 ...''</ref> ===संक्षिप्त इतिहास=== '''अप्रैल 1917''': लेनिन और अन्य क्रान्तिकारी [[जर्मनी]] से [[रूस]] लौटे। '''अक्टूबर 1917''': बोल्शेविकों ने [[आलेक्सान्द्र केरेंस्की]] की सत्ता को पलटा और [[मास्को|मॉस्को]] पर अधिकार कर लिया। '''1918 - 20''': बोल्शेविकों और विरोधियों में [[गृहयुद्ध]]। : [[पोलैंड|पोलैण्ड]] से युद्ध : पोलैंड से शांति संधि, नई आर्थिक नीति, बाजार अर्थव्यवस्था की वापसी, स्थिरता। : रूस, बेलारूस और ट्रांसकॉकेशस (१९३६ से जॉर्जिया, अर्मेनिया, अजरबेजान) क्षेत्रों का मिलन; सोवियत संघ की स्थापना। : जर्मनी ने सोवियत संघ को मान्यता दी। : सोवियत संघ में प्रोलिटैरिएट तानाशाही के तहत नया संविधान लागू। लेनिन की मृत्यु। [[जोसेफ़ स्टालिन|जोसेफ स्टालिन]] ने सत्ता संभाली। '''१९३३''': [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]] ने सोवियत संघ को मान्यता दी। '''१९३४''': सोवियत संघ [[लीग ऑफ नेशंस]] में शामिल हुआ। '''अगस्त १९३९''': [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] आरम्भ हुआ। '''जून १९४१''': जर्मनी ने सोवियत संघ पर हमला किया। '''१९४३''': [[स्टालिनग्राद]] के युद्ध में जर्मनी की हार। '''१९४५''': सोवियत सैनिकों ने बर्लिन पर कब्जा किया। याल्टा और पोट्सडैम सम्मेलनों के जरिए जर्मनी को विभाजित कर पूर्वी जर्मनी और पश्चिमी जर्मनी का निर्माण। [[जापान]] का आत्मसमर्पण और दूसरे विश्वयुद्ध की समाप्ति। '''१९४८-४९''': बर्लिन नाकेबंदी।h पश्चिमी सेनाओं और सोवियत सेनाओं में तनातनी। '''१९४९''': सोवियत संघ ने [[परमाणु बम]] बनाया। चीन की कम्युनिस्ट सरकार को मान्यता दी। '''१९५०-५३''': [[कोरियाई युद्ध]] ; सोवियत संघ और पश्चिम के संबंधों में तनाव। '''मार्च १९५३''': स्टालिन की मृत्यु। [[निकिता ख़्रुश्चेव|निकिता ख्रुश्चेव]] कम्युनिस्ट पार्टी की केंद्रीय समिति के प्रथम सचिव बने। '''१९५३''': सोवियत संघ ने अपना पहला [[परमाणु बम|हाइड्रोजन बम]] बनाया। '''१९५५''': [[वारसॉ की संधि]]। '''१९५६''': सोवियत सेना ने हंगरी के विद्रोह को कुचलने में मदद की। '''१९५७''': पहला अंतरिक्ष यान [[स्पूतनिक]] धरती की कक्षा में पहुंचा। [[चीन]] की पश्चिम से बढ़ती नजदीकियों ने दोनों कम्युनिस्ट देशों में दूरियां पैदा कीं। '''१९६०''': सोवियत संघ ने अमेरिका का जासूसी जहाज U2 गिराया। '''१९६१''': [[यूरी गागारिन]] अंतरिक्ष में जाने वाले पहले व्यक्ति (मानव) बने। '''१९६२''': [[क्यूबा]] में सोवियत मिसाइल पहुंची। '''१९६३''': सोवियत संघ ने अमेरिका और ब्रिटेन के साथ परमाणु संधि की। अमेरिका और सोवियत संघ में हॉट लाइन स्थापित। '''१९६४''': ख्रुश्चेव की जगह [[लियोनिड ब्रेजनेव]] ने संभाली। '''१९६९''': सोवियत और चीनी सेनाओं का सीमा पर विवाद। '''१९७७''': नए संविधान के तहत [[ब्रेजनेव]] राष्ट्रपति चुने गए। '''१९८२''': ब्रेजनेव का निधन। [[केजीबी]] प्रमुख [[यूरी आंद्रोपोव]] ने सत्ता संभाला। '''१९८२''': आंद्रोपोव का निधन। कोन्सटांटिन चेरनेंको ने सत्ता संभाली। : [[मिखाइल गोर्बाचेव]] कम्यूनिस्ट पार्टी के महासचिव बने। खुलेपन और पुनर्निर्माण की नीति की शुरुआत की।{{साम्यवाद साइडबार}} : [[चरनोबिल परमाणु दुर्घटना]]। उक्रेन और बेलारूस के बड़े क्षेत्र विकिरण से प्रभावित। 1987: सोवियत संघ और अमेरिका में मध्यम दूरी की परमाणु मिसाइलों को नष्ट करने पर समझौता। : [[मिखाइल गोर्बाचेव|गोर्बाचेव]] राष्ट्रपति बने। कम्युनिस्ट पार्टी के सम्मेलन में निजी क्षेत्र के लिए दरवाजे खोलने पर सहमति। '''1989''': अफगानिस्तान से सोवियत सेनाओं की वापसी। : कम्युनिस्ट पार्टी में एक पार्टी की सत्ता खत्म करने पर मतदान। [[येल्तसिन]] ने सोवियत कम्युनिस्ट पार्टी छोड़ी। '''अगस्त 1991''': रक्षा मंत्री दिमित्री याजोव, उप राष्ट्रपति गेनाडी यानायेव और केजीबी प्रमुख ने राष्ट्रपति गोर्बाचेव को हिरासत में लिया। तीन दिन बाद ये सभी गिरफ्तार। येल्तसिन ने सोवियत रूस कम्युनिस्ट पार्टी पर प्रतिबंध लगाया। उक्रेन को स्वतंत्र राष्ट्र के रूप में मान्यता दी। उसके बाद कई अन्य देशों ने खुद को स्वतंत्र घोषित किया। '''सितम्बर 1991''': 'कांग्रेस ऑफ पीपल्स डिप्यूटीज' ने सोवियत संघ के विघटन के लिए वोट डाला। '''8 दिसम्बर 1991''': रूस, उक्रेन और बेलारूस के नेताओं ने 'कॉमनवेल्थ ऑफ इंडिपेंडेंट स्टेट' बनाया। '''25 दिसम्बर 1991''': गोर्बाचेव ने पद से इस्तीफा दिया। अमेरिका ने स्वतंत्र सोवियत राष्ट्रों को मान्यता दी। '''26 दिसम्बर 1991''': रूसी सरकार ने सोवियत संघ के कार्यालयों को संभाला। === क्रांति और नींव=== == गणराज्यों का एकीकरण== === शीत युद्ध === '''{{मुख्य|शीतयुद्ध}}''' [[पूर्वी यूरोप]] में अपने नियंत्रण के अधीन देशों के साथ सोवियत संघ ने एक साम्यवादी सैन्य [[मित्रपक्ष]] बनाया, जिसे [[वारसॉ संधि गुट]] (<small>Warsaw Pact</small>) के नाम से जाना जाता है। इसके विपक्ष अमेरिका के नेतृत्व में पश्चिमी देशों का गुट था। दोनों विपक्षियों के बीच [[शीतयुद्ध|शीत युद्ध]] जारी रहा जिसमें दोनों में सीधी लड़ाई तो कभी नहीं हुई, लेकिन दोनों परमाणु हथियारों और मिसाइलों से लैस हमेशा विध्वंसकारी परमाणु युद्ध छिड़ जाने की संभावना के साये में रहे। {{सोवियत संघ का इतिहास/doc}} [[चित्र:19180902-red terror-banner.jpg|अंगूठाकार|लाल आतंक की नीति का समर्थन करते हुए मास्को में कम्युनिस्टों की रैली]][[जोसेफ़ स्टालिन|स्टालिन]] की मृत्यु के बाद विभिन्न साम्यवादी नेताओं में सर्वोच्च नेता बनने की खींचातानी हुई और [[निकिता ख़्रुश्चेव]]​ सत्ता में आये। उन्होंने स्टालिन की सबसे सख़्त​ तानाशाही नीतियों को पलट दिया। सोवियत संघ अंतरिक्ष अनुसंधान में सबसे आगे निकल गया। 1957 में उसने विश्व का सबसे पहला कृत्रिम उपग्रह [[स्पुटनिक|स्पुतनिक]] पृथ्वी के इर्द-गिर्द [[कक्षा (भौतिकी)|कक्षा]] में पहुँचाया। 1961 में सोवियत वायु-सैनिक [[यूरी गगारिन]] पृथ्वी से ऊपर अंतरिक्ष में पहुँचने वाला सबसे पहला मानव बना। 1962 में [[क्यूबाई मिसाइल संकट]] में अमेरिका और सोवियत संघ के बीच बहुत गंभीर तनाव बना और वे परमाणु प्रलय की दहलीज़ पर पहुँच गए, लेकिन किसी तरह यह संकट टल गया। 1970 के दशक में सोवियत-अमेरिकी संबंधों में तनाव कम हुआ लेकिन 1979 में जब सोवियत संघ ने [[अफ़ग़ानिस्तान|अफ्गानिस्तान]] में हस्तक्षेप करते हुए वहाँ अपनी फ़ौज भेजी तो सम्बन्ध बहुत बिगड़ गए। === स्टालिन और द्वितीय विश्वयुद्ध === [[चित्र:Red terror 001.jpg|अंगूठाकार|लाल आतंक के शिकार वे लोग थे जिन्हें व्लादिमीर लेनिन की आधिकारिक नीति के तहत सोवियत गुप्त पुलिस चेका द्वारा अपहरण कर लिया गया और मार दिया गया।]] 1924 लेनिन की मृत्यु हुई और [[जोसेफ़ स्टालिन]] सत्ता में आया। उसने सोवियत संघ में ज़बरदस्त औद्योगीकरण करवाया और केंद्रीय आर्थिक व्यवस्था बनाई। [[कृषि]] और अन्य व्यवसायों का सामूहिकीकरण किया गया, यानि खेत किसानों की निजी संपत्ति न होकर राष्ट्र की संपत्ति हो गए और उनपर किसानों के गुट सरकारी निर्देशों पर काम करने लगे। इसी केंद्रीकृत अर्थव्यवस्था को [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] में जंग लड़ने के लिए प्रयोग किया गया जिस से सोवियत संघ की जीत हुई। स्टालिन ने अपने शासनकाल में साम्यवादी पार्टी के बहुत से सदस्यों और नेताओं को अलग करके मरवाया और सोवियत संघ के कई समुदायों पर भी अत्याचार किया। द्वितीय विश्वयुद्ध में शुरू में तो [[जर्मनी]] और सोवियत संघ में एक संधि थी जिसके अंतर्गत उन्होंने [[पोलैंड]] को आपस में बाँट लिया था और [[क्रॅसि]] इलाक़ा सोवियत संघ को मिल गया। लेकिन 1941 में जर्मनी ने पलट कर सोवियत संघ पर हमला कर दिया। इस से सोवियत संघ [[मित्रपक्ष शक्तियाँ|मित्रपक्ष शक्तियों]] (ऐलाइड शक्तियों) के गुट में [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] और [[ब्रिटेन]] का साथ हो गया और जर्मनी के विरुद्ध लड़ा। जर्मनी-सोवियत युद्ध बहुत ही भयंकर था और इसमें 2.1 करोड़ सोवियत लोगों की मृत्यु हुई। लेकिन अंत में सोवियत संघ विजयी हुआ और पूर्वी [[यूरोप]] के बहुत से देश (जैसे कि पोलैंड, [[हंगरी]], [[चेकोस्लोवाकिया|चेकोस्लोवेकिया]], [[रोमानिया]], [[बुल्गारिया]] और पूर्वी जर्मनी) पर उसका नियंत्रण हो गया। === ख्रुश्चेव युग=== ===स्थिरता का युग=== ====सोवियत संघ की विघटन के कारण==== [[चित्र:Kurapaty - 01.jpg|अंगूठाकार|बेलारूस में कुरापती वन पूर्व सोवियत संघ में राजनीतिक दमन के पीड़ितों का सबसे बड़ा कब्रिस्तान है, जहां लगभग 250 हजार लोग दफन हैं।]] [[चित्र:Bieraście, Bulvarny, Vajavodzki. Берасьце, Бульварны, Ваяводзкі (22.09.1939).jpg|अंगूठाकार|22 सितम्बर 1939 को ब्रेस्ट में जर्मन-सोवियत विजय परेड।]] [[चित्र:Wall of sorrow at the first exhibition of the victims of Stalinism in Moscow.jpg|अंगूठाकार|1988 में स्टालिन की तानाशाही के दौरान गुलाग - यातना शिविरों में मारे गए लोगों की स्मृति में मास्को में पहली प्रदर्शनी।]] 1917 की बोल्शेविक क्रांति की सफलता के साथ ही रूस में साम्यवादी शासन की स्थापना हुई जिसने विश्व में सर्वा हारा क्रांति का नारा दिया और पूंजीवाद की समाप्ति की बात की | अतः जन्म से ही पूंजीवादी राष्ट्रों ने इसे अपना शत्रु माना, इस तरह सोवियत संघ आरंभ से ही अनेक शत्रुओं से गिर गया | स्टालिन के शासन में तानाशाही का कठोर एवं उग्र रूप दिखाई पड़ा, जिसके तहत साम्यवाद विरोधियों का दमन किया गया और नागरिक स्वतंत्रता पर अंकुश लगाया गया | लोगों के आवागमन, समाचार पत्रों एवं लेखकों की अभिव्यक्ति की स्वतंत्रता पर अंकुश लगाया गया | इस तरह सोवियत संघ की पहचान जनतंत्र का आनंद करने वाले शासक के रूप में हुई | शासन प्रणाली ने लोक भावना पर आवरण डाल दिया, इतना ही नहीं साम्यवादी शासन की स्थापना के समय यह कहा गया कि सर्वहारा की तानाशाही स्थापित होगी, किंतु व्यवहारिक स्तर पर सर्वहारा पर तानाशाही स्थापित हुई | सोवियत संघ के एक दल और सरकार में बैठे लोगों की तानाशाही स्थापित हुई | दल और सरकार में कोई अंतर नहीं रह गया, दल एवं शासन प्रणाली जनसमर्थन खोने लगा | स्टालिन के शासनकाल में स्थापित कठोर तंत्र साम्यवादी शासन की कमजोरियों को उद्घाटित करने लगा, वस्तुतः पूर्वी यूरोपीय देशों में जहां साम्यवादी शासन मौजूद था वहां पर भी जनता अपने राजनीतिक आर्थिक संरचना से असंतुष्ट थी, और जब सोवियत संघ में साम्यवादी शासन की कठोरता के प्रति विरोध बढ़ने लगा तो पूर्वी यूरोप के देशों में भी साम्यवादी शासन के प्रति अविश्वास बढ़ने लगा और जन विद्रोह हुआ | सोवियत संघ की आर्थिक कमजोरी भी उसके विघटन का कारण बनी वस्तुतः दयनीय व बढ़ते कमजोर देशों को आर्थिक सहायता देने एवं शीत युद्ध में शक्ति प्रदर्शन के कारण सोवियत संघ की आर्थिक दशा कमजोर हो गई |दरअसल आधारभूत ढांचे के विकास, नवीनीकरण के स्थान पर सोवियत धनराशि शीत युद्ध के साधनों पर खर्च की जाने लगी | अतः 1980 तक आते-आते इसकी आर्थिक वृद्धि दर में भारी गिरावट आई | प्रतिस्पर्धा रहित आर्थिक संरचना के कारण उत्पादन में कमी, उपभोक्ता वस्तुओं का अभाव, मूल्य वृद्धि जैसी समस्याएं बढ़ी और असंतोष बढ़ने लगा | इसी दौर में गोरबाचेफ ने शासन संभाला और सुधारवादी नीतियों की घोषणा की, जिसका परिणाम सोवियत संघ के विघटन के रूप में सामने आया | === विघटन=== अफगानिस्तान में सोवियत नियंत्रण के विरुद्ध उपद्रव और गृह युद्ध लगातार जारी रहे और अन्ततः 1989 में सोवियत सेनाएँ वहाँ से बिना अपना लक्ष्य पूरा किये लौट आईं। देश में आर्थिक कठिनाइयाँ बनी रहीं और विदेशी संबधों में भी पेचीदगियाँ रहीं। अंतिम सोवियत नेता [[मिखाइल गोर्बाचेव|मिख़ाइल गोरबाचोफ़​]] ने देश में [[ग्लास्नोस्त]] (<small>glasnost</small>) नामक राजनैतिक खुलेपन की नई नीति और [[पेरेस्त्रोइका]] (<small>perestroika</small>) नामक आर्थिक ढाँचे को बदलने की नीति के अंतर्गत सुधार करने की कोशिश की लेकिन विफल रहे। दिसम्बर 1991 में उनकी विचारधारा के विरुद्ध राज्यविप्लव (<small>coup d'état</small>) की कोशिश हुई लेकिन वह कुचली गई। इस घटना के बाद सोवियत संघ टूट गया और उसके 15 गणतंत्र सभी स्वतन्त्र देशों के रूप में उभरे। अंतर्राष्ट्रीय संधियों में [[रूस]] को सोवियत संघ के उत्तराधिकारी देश की मान्यता दी गई। == विदेशी मामलों== === संगठन=== === प्रारंभिक सोवियत विदेश नीतियां (१९१९ -१९३९)=== === [[द्वितीय विश्व युद्ध]] युग (१९३९ -१९४५)=== ===शीत युद्ध युग (१९४५-१९९१)=== == राजनीति== === कम्युनिस्ट पार्टी=== === सरकार=== ===शक्ति और सुधार का पृथक्करण=== ==न्यायिक प्रणाली== == प्रशासनिक विभाग== ==अर्थव्यवस्था== ===ऊर्जा=== ===विज्ञान और प्रौद्योगिकी=== ===परिवहन=== ==जनसांख्यिकी== === शिक्षा=== ===जातीय समूह=== === स्वास्थ्य=== ===भाषा=== ===धर्म=== ==सैन्य== सोवियत संघ का सैन्य बल, जिसे सोवियत सशस्त्र बल कहा जाता था, 1922 से 1991 तक सोवियत संघ की रक्षा और सैन्य गतिविधियों के लिए उत्तरदायी था। यह विश्व की सबसे बड़ी और शक्तिशाली सेनाओं में से एक था, जिसमें थल सेना, नौसेना, वायु सेना, वायु रक्षा बल और सामरिक रॉकेट बल शामिल थे। द्वितीय विश्व युद्ध में निर्णायक भूमिका निभाने के बाद, शीत युद्ध के दौरान यह नाटो के विरुद्ध पूर्वी गुट की प्रमुख सैन्य शक्ति रहा। 1991 में सोवियत संघ के विघटन के साथ ही यह सैन्य संरचना भी समाप्त हो गई और इसके संसाधन विभिन्न उत्तराधिकारी राज्यों में विभाजित कर दिए गए। ==विरासत== ==संस्कृति== ==खेल== ==व्यावसायिक दृष्टिकोण == जीवीकोपार्जित कृषि एवं बागवानी अर्थव्यवस्था:- तीसरी दुनियां में अधिकांश देश कृषि पर निर्भर थे । यहाँ कृषि व्यवसाय नही बल्कि जीवोपर्जन पर आधारित थी । बढ़ती जनसंख्या बक दबाव था और सभी कृषक कच्चे माल के निर्यात में ही लगे थे। इसके अल्पविकसित देशों में निर्यात का राष्ट्र आय में बड़ा भाग था । विदेशों में प्रथमिक वस्तुओं की मांग कम हो जाने पर इन देशों में राष्ट्रीय आय तथा रोजगार पर प्रभाव पड़ता था ===डोपिंग=== == इन्हें भी देखें == === संघर्ष=== ==अन्य जानकारी == ===सर्वेक्षण=== ===लेनिन और लेनिनवाद=== ===स्टालिन और स्टालिनवाद=== ===द्वितीय विश्व युद्ध=== ===शीत युद्ध=== ===पतन === == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20080121085401/http://deweytextsonline.area501.net/ImpressionsOfSovietRussia.htm सोवियत रूस की छवियाँ, जॉन डुई (<small>John Dewey</small>)] * [https://web.archive.org/web/20090906003316/http://plakatai.my1.ru/photo/11-1 सोवियत क्रांतिकारी पोस्टर] * [https://web.archive.org/web/20071011193015/http://soviethistory.com/ सोवियत संघ से दस्तावेज़ और अन्य सामग्री: 1917-1991] * [https://web.archive.org/web/20110708091704/http://sovietrevival.bravehost.com/ जागृति कार्यक्रम, चेचेन विद्रोही] * [https://web.archive.org/web/19971210215716/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/sutoc.html सोवियत संघ] * [https://web.archive.org/web/20090727073524/http://rk86.com/frolov/ सोवियत कैलकुलेटर संग्रह] - सोवियत कैलकुलेटरों, कम्प्यूटरों, घड़ियों और अन्य तकनीकी चीज़ों का एक बड़ा संग्रह * [https://web.archive.org/web/20080408132601/http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm सोवियत संघ के बारे में जर्मन प्रकाशनों का सूची कोष] - लगभग 1.75 लाख अभिलेख * [https://web.archive.org/web/20151102211430/http://documents.theblackvault.com/documents/SovietLosses.pdf युद्धों, झड़पों और हमलों में सोवियत सेना को हुई हानियाँ] == इन्हें भी देखें == * [[सोवियत संघ का विघटन]] * [[व्लादिमीर लेनिन]] * [[लाल सेना]] == सन्दर्भ == <small>{{reflist|2}}</small> {{सोवियत संघ}} <references group="[1]" /> [[श्रेणी:साम्यवाद]] [[श्रेणी:भूतपूर्व देश]] [[श्रेणी:१९२२ में स्थापित देश या क्षेत्र]] [[श्रेणी:१९९१ में विस्थापित देश या क्षेत्र]] <references /> [[श्रेणी:सोवियत संघ| ]] q8k9cznee2lpaamvywt1qb1zl25dsj0 इज़राइल 0 20569 6537800 6531112 2026-04-08T17:13:26Z अनुनाद सिंह 1634 /* संस्कृति */ 6537800 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|text = [[इसराइल की भूमि]]}} {{Infobox country | native_name = {{nobold|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}} | common_name = इसराइल | image_flag = Flag of Israel.svg | image_symbol = Coat_of_arms_of_Israel.svg | image_map = [[File:Israel (centered orthographic projection).svg|frameless]] | national_anthem = [[हातिकवाह|הַתִּקְוָה]] <br /> <small> (आशा)</small> | official_languages = [[इब्रानी भाषा|इब्रानी]] | ethnic_groups = 73.5% [[यहूदी]]<br>21.1% [[अरब लोग|अरब]]<br>5.4% अन्य | demonym = इसराइली | capital = [[यरुशलम|यरूशलम]] | latd = 31 | latm = 47 | latNS = N | longd = 35 | longm = 13 | longEW = E | government_type = संसदीय लोकतंत्र | leader_title1 = [[इज़राइल के राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] | leader_name1 = इसाक हर्ज़ोग | leader_title2 = [[इज़राइल के प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] | leader_name2 = [[बेंजामिन नेतन्याहू|बिन्यामिन नेतन्याहू]] | sovereignty_type = [[स्वतन्त्रता]] | sovereignty_note = फ़लस्तीन का ब्रितानी जनादेश से | established_event1 = [[इज़राइल की स्वतंत्रता का घोषणापत्र|स्वतंत्रता की घोषणा]] | established_date1 = 14 मई 1948 | area_km2 = 20,770–22,072 | area_sq_mi = 8,019–8,522 | area_rank = 150वाँ | area_magnitude = 1 E+10 | percent_water = 2.71 | population_estimate = 72,82,000 {{smallsup|2}} | population_estimate_year = 2008 | population_estimate_rank = 96 वां <!--May 07, 2008 rank--> | population_census = 55,48,523 | population_census_year = 1995 | population_density = 324 | population_densitymi² = 839 | GDP_PPP_year = 2007 | GDP_PPP = 188.963 अरब [[अमेरिकी डॉलर|$]] | GDP_PPP_per_capita = 27,146 $ <!--Do not edit!- | HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.919<!--number only, between 0 and 1--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=२७ जुलाई २०१४ |publisher=संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम |pages=२१–२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729080443/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |archive-date=29 जुलाई 2016 |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 19वाँ | currency = इसराइली नयी शेकेल | currency_code = ILS | time_zone = इसराइल मानक समय (इमास) | utc_offset = +2 | time_zone_DST = | utc_offset_DST = +3 | drives_on = दाएँ | cctld = il | calling_code = +972 | footnote1 = गोलान हाईट्स तथा पूर्वी यरूशलम को लेकर/छोड़कर नीचे [[:en:Israel#Geography and climate|देखें]]. | footnote2 = इसराइल, गोलान हाईट्स व पूर्वी यरूशलम के सारे स्थायी निवासी शामिल। वेस्ट बैंक की इसराइली आबादी भी सम्मिलित। | conventional_long_name = इसराइल राज्य |largest_city=capital|coordinates={{coord|31|47|N|35|13|E}}|languages_type=विषय भाषा|languages_sub=[[अरबी भाषा|अरबी]]|map_caption={{Legend|#336830|इसराइल}} {{Legend|#61E760|इसराइली-अधिकृत क्षेत्र}}|population_density_km2=454}} '''इसराइल''' ({{Langx|he|יִשְׂרָאֵל}}) [[मध्य पूर्व]] में स्थित एक देश है। यह दक्षिणपूर्व [[भूमध्य सागर]] के पूर्वी छोर पर स्थित है। इसके उत्तर में [[लेबनान]], पूर्व में [[सीरिया]] और [[जॉर्डन]] तथा दक्षिण-पश्चिम में [[मिस्र]] है। इसराइल विश्व राजनीति और इतिहास की दृष्टि से बहुत महत्वपूर्ण है। इतिहास और प्राचीन ग्रन्थों के अनुसार [[यहूदी|यहूदियों]] का मूल निवास रहे इस क्षेत्र का नाम [[ईसाई धर्म|ईसाइयत]], [[इस्लाम]] और [[यहूदी]] धर्मों में प्रमुखता से लिया जाता है। यहूदी, मध्य पूर्व और यूरोप के कई क्षेत्रों में फैल गए थे। उन्नीसवीं सदी के अन्त में तथा फिर बीसवीं सदी के पूर्वार्ध में यूरोप में यहूदियों के ऊपर किए गए अत्याचार के कारण यूरोपीय (तथा अन्य) यहूदी अपने क्षेत्रों से भाग कर [[यरुशलम|यरूशलम]] और इसके आसपास के क्षेत्रों में आने लगे। सन् 1948 में आधुनिक इसराइल राष्ट्र की स्थापना हुई। [[यरुशलम|यरूशलम]] इसराइल की राजधानी है पर अन्य महत्वपूर्ण शहरों में [[हाइफ़ा]] का नाम प्रमुखता से लिया जा सकता है। यहाँ की प्रमुख भाषा [[इब्रानी|इब्रानी भाषा]] है, जो दाएँ से बाँए लिखी जाती है। यहाँ के निवासियों को ''इसराइली'' कहा जाता है। 2010 से इसराइल ओईसीडी का सदस्य है, जीडीपी के हिसाब से इसका स्थान 29वाँ और प्रति व्यक्ति [[जीडीपी]] के हिसाब से 13वाँ है। <ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/en/Countries/ISR|title=Israel and the IMF|website=IMF|language=en|access-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/gdp/gdp-by-country/|title=GDP by Country - Worldometer|website=www.worldometers.info|language=en|access-date=2023-11-14}}</ref> == नाम == 'इसराइल' शब्द का प्रयोग [[बाइबिल|बाईबल]] और उससे पहले से होता रहा है। [[बाइबिल|बाईबल]] के अनुसार ईश्वर के फ़रिश्ते के साथ युद्ध लड़ने के बाद [[जैकब]] का नाम ''इसराइल'' रखा गया था। इस शब्द का प्रयोग उसी समय (या पहले) से यहूदियों की भूमि के लिए किया जाता रहा है। == भूगोल == [[चित्र:Map of Israel, neighbours and occupied territories-V3-en.png|right|thumb|350px|वेस्टबैंक, गाजा पट्टी तथा गोलन हाइट्स के साथ '''इसराइल''' का मानचित्र]] इसराइल दक्षिण पश्चिम एशिया का एक स्वतंत्र यहूदी राज्य है, जो 14 मई 1948 ई. को [[फ़िलिस्तीनी राज्यक्षेत्र|फ़िलिस्तीन]] से ब्रितानी सत्ता के समाप्त होने पर बना। यह राज्य [[भूमध्य सागर|रूम सागर]] के पूर्वी तट पर स्थित है। इसके उत्तर तथा उत्तर पूर्व में [[लेबनान]] एवं [[सीरिया]], पूर्व में [[जॉर्डन]], दक्षिण में [[अक़ाबा की खाड़ी|अकाबा की खाड़ी]] तथा दक्षिण पश्चिम में [[मिस्र]] है (क्षेत्रफल 20,700 वर्ग किलोमीटर)। इसकी राजधानी [[तेल अविव|तेल अवीव]] एवं [[हाइफ़ा|हैफा]] इसके अन्य मुख्य नगर हैं। राजभाषा [[इब्रानी भाषा|इब्रानी]] है। इसराइल के तीन प्राकृतिक भाग हैं जो एक दूसरे के समान्तर दक्षिण से उत्तर तक फैले हैं : *(1) रूमतटीय 'शैरों' तथा फिलिस्तिया का मैदान, जो अत्यधिक उर्वर है, तथा मक्का जो सब्जियों, सन्तरों, अंगूरों एवं केलों की उपज के लिए प्रसिद्ध है। *(2) गैलिली, समारिया तथा जूडिया का पहाड़ी प्रदेश, जो तटीय मैदान के पूर्व में 25 से लेकर 40 मील तक चौड़ा है। इसराइल का सर्वोच्च पर्वत अट्ज़मान (ऊँचाई 3,962 फुट) यहीं स्थित है। जज़रील घाटी गैलिली के पठार को समारिया तथा जूडिया से पृथक्‌ करती है और तटीय मैदान को जार्डन की घाटी से मिलाती है। गैलिली का पठार एवं जज़रील घाटी समृद्ध कृषिक्षेत्र हैं जहाँ गेहूँ, जौ, जैतून तथा तम्बाकू की खेती होती है। समारिया का क्षेत्र जैतून, अंगूर एवं अंजीर के लिए प्रसिद्ध है। *(3) जॉर्डन रिफ्ट घाटी, जो केवल 10-15 मील चौड़ी तथा अत्यधिक शुष्क है। इसके जगत्‌ के स्थलखंड का सबसे नीचा भाग है। जार्डन नदी के मैदान में केले की खेती होती है। इसराइल के दक्षिणी भाग में [[नेजेव]] नामक मरुस्थल है जिसके उत्तरी भाग में सिंचाई द्वारा कृषि का विकास किया जा रहा है। यहाँ [[जौ]], [[ज्वार|सोरघम]], [[गेहूँ]], [[सूरजमुखी|सूर्यमुखी]], [[सब्जियाँ]] एवं फल होते हैं। सन्‌ 1955 ई. में नेजेव के हेलेट्ज़ नामक स्थान पर इसराइल मेंसर्वप्रथम खनिज तेल पाया गया। इस राज्य के अन्य खनिज पोटाश, नमक इत्यादि हैं। प्राकृतिक साधनों के अभाव में इसराइल की आर्थिक स्थिति विशेषत: कृषि तथा विशिष्ट एवं छोटे उद्योगों पर आश्रित है। सिंचाई के द्वारा सूखे क्षेत्रों को कृषियोग्य बनाया गया है। अत: कृषि का क्षेत्रफल, सन्‌ 1969-70 में 10,58,000 एकड़ था। तेल अवीव इसराइल का प्रमुख उद्योगकेंद्र है जहाँ कपड़ा, काष्ठ, औषधि, पेय तथा प्लास्टिक आदि उद्योगों का विकास हुआ है। हैफा क्षेत्र में सीमेंट, मिट्टी का तेल, मशीन, रसायन, काँच एवं विद्युत्‌ वस्तुओं के कारखाने हैं। यरूशलम हस्तशिल्प एवं मुद्रण उद्योग के लिए विख्यात है। नथन्या जिले में हीरा तराशने का काम होता है। हैफा तथा तेल अवीव रूम सागरतट के पत्तन (बन्दरगाह) हैं। इलाथ अकाबा की खाड़ी का पत्तन है। मुख्य निर्यात सूखे एवं ताजे फल, हीरा, मोटरगाड़ी, कपड़ा, टायर एवं ट्यूब हैं। मुख्य आयात मशीन, अन्न, गाड़ियाँ, काठ एवं रासायनिक पदार्थ हैं। == स्वतन्त्रता और शुरुआती समय == [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] के बाद ब्रितानी साम्राज्य ने स्वयं को एक विकत परिस्तिथि में पाया जहाँ उनका विवाद यहूदी समुदाय के साथ दो तरह की मानसिकता में बाँट चुका था। जहाँ एक तरफ हगना, इरगुन और लोही नाम के संघटन ब्रितानी के विरुद्ध हिंसात्मक विद्रोह कर रहे थे वहीं हजारो यहूदी शरणार्थी इसराइल में शरण माँग रहे थे। तभी सन 1947 में ब्रितानी साम्राज्य ने ऐसा उपाय निकलने की घोषणा की जिस से अरब और यहूदी दोनों सम्प्रदाय के लोग सहमत हो। संयुक्त राष्ट्र संघ द्वारा फ़लस्तीन के विभाजन को (संयुक्त राष्ट्र संघ के 181 घोषणा पत्र) नवम्बर 29, 1947 मान्यता दे दी गयी, जिसके अन्तर्गत राज्य का विभाजन दो राज्यों में होना था एक अरब और एक यहूदी। जबकि यरूशलम को संयुक्त राष्ट्र द्वारा राज्य करने की बात कहीं गयी इस व्यवस्था में यरूशलम को "सर्पुर स्पेक्ट्रम"(curpus spectrum) कहा गया। इस व्यवस्था को यहूदियों द्वारा तुरन्त मान्यता दे दी गयी। वहीं अरब समुदाय ने नवंबर 1, 1947 को तीन दिनों के बन्द की घोषणा की। इसी के साथ गृहयुद्ध की स्तिथि बन गए और करीब 2,50,000 फ़लस्तीनी लोगो ने राज्य छोड़ दिया। 14 मई 1948 को यहूदी समुदाय ने ब्रितानी से पहले स्वतन्त्रता की घोषणा कर दी और इसराइल को राष्ट्र घोषित कर दिया, तभी सीरिया, लीबिया तथा इराक़ ने इसराइल पर हमला कर दिया और तभी से 1948 के अरब - इसराइल युद्ध की शुरुआत हुई। सउदी अरब ने भी तब अपनी सेना भेजकर और मिस्र की सहायता से आक्रमण किया और यमन भी युद्ध में शामिल हुआ, लगभग एक वर्ष के बाद युद्ध विराम की घोषणा हुई और जॉर्डन तथा इसराइल के बीच सीमा रेखा अवतरित हुई जैसे green line (हरी रेखा) कहा गया और मिस्र ने गज़ा पट्टी पर अधिकार किया, करीब 7,00,000 फ़लस्तीन इस युद्ध के दौरान विस्थापित हुए। इसराइल ने 11 मई 1949 में संयुक्त राष्ट्र की मान्यता हासिल की। == विवाद एवं शान्ति समझौते == [[चित्र:Foreign relations of Israel Map.png|right|thumb|300px|इसराइल के अन्तरराष्ट्रीय सम्बन्ध]] अरब समुदाय तथा मिस्र के राष्ट्रपति जमाल अब्देल नासिर ने इसराइल को मान्यता नहीं दी और 1966 में इसराइल - अरब युद्ध हुआ। 1967 में मिस्र ने संयुक्त राष्ट्र के अधिकारी दल को सनाई पनिसुलेना (1957) को बाहर निकल दिया और लाल सागर में इसराइल की आवागमन बन्द कर दी। जून 5, 1967 को इसराइल ने मिस्र जॉर्डन सीरिया तथा इराक के विरुद्ध युद्ध घोषित किया और महज 6 दिनों में अपने अरब दुश्मनों को पराजित कर क्षेत्र में अपनी सैनिक प्रभुसत्ता कायम की। इस युद्ध के दौरान इसराइल को अपने हे राज्य में उपस्तिथ फ़लस्तीनी लोगो का विरोध झेलना पड़ा इसमें प्रमुख था फ़लस्तीन लिबरेशन ऑर्गेनाइज़ेऽशन (पी॰ एल॰ ओ॰) जो 1964 में बनया गया था। 1960 के अंत से 1970 तक इसराइल पर कई हमले हुए जिसमें 1972 में इसराइल के प्रतिभागियों पर म्यूनिक ओलंपिक में हुआ हमला शामिल है। 6 अक्टूबर 1973 को, सीरिया तथा मिस्र द्वारा इसराइल पर अचानक हमला किया गया, जब इसराइली योम नामक त्योहार मना रहे थे, जिसके जवाब में सीरिया तथा मिस्र को बहुत भारी नुक़सान उठाना पड़ा। 1976 के दौरान इसराइल के सैनिको ने बड़ी बहादुरी से 95 बन्धको को छुड़ाया। 1977 के आम चुनावो में लेबर पार्टी की हार हुई और इसी के साथ मेनाचिम बेगिन सत्ता में आये तभी अरब नेता अनवर सद्दात ने इसराइल की यात्रा को जिस से इसराइल-मिस्र समझोते (1979) की नीव पड़ी। मार्च 11, 1978 में लेबनान से आये पी॰ एल॰ ओ॰ के आतंकियों ने 35 इसराइली नागरिकों की हत्या कर दे और 75 को घायल कर दिया जवाब में इसराइल ने लेबनान पर हमला किया और प॰एल.ओ के सदस्य भाग खड़े हुए। 1980 में इसराइल ने यरूशलम को अपनी राजधानी घोषित किया जिस से अरब समुदाय नाराज़ हो गया। जून 7, 1981 में इसराइल ने इराक का सोले परमाणु सयन्त्र तबाह कर दिया। == संविधान एवं शासन == इसराइल एक प्रभुसत्तासम्पन्न गणराज्य है जिसकी स्थापना 14 मई 1948 ई के घोषणा के आधार पर हुई है। 1949 ई. में इसराइली संसद (सेनिट) ने संक्रमण कानून पारित किया, जो सामान्य शब्दावली के माध्यम से संसद, राष्ट्रपति तथा मन्त्रिमण्डल के अधिकारों की व्याख्या करता है। 1950 ई. में संसद ने समय-समय पर मूल नियमों को अधिनियमित करने का प्रस्ताव पारित किया। यही अधिनियमित मूल नियम समग्र रूप में इसराइल के संविधान के नियामक हैं। संसद में इसराइली राष्ट्र तथा राष्ट्रपति से संबद्ध इन मूल नियमों को क्रमश: 1958, 1960, तथा 1964 ई. में पारित किया गया। इसराइली संसद को सर्वोच्च अधिकार प्राप्त हैं और 120 सदस्यों वाली इस एकसदनी संसद् का चुनाव सार्वभौमिक मताधिकार के आधार पर अनुपात-प्रतिनिधित्व-पद्धति से प्रति चार वर्ष के लिए कराया जाता है। राष्ट्रपति राष्ट्राध्यक्ष होता है और संसद पाँच वर्ष के लिए इसका चुनाव करती है। प्रधानमन्त्री के नेतृत्व में स्थापित मन्त्रिमण्डल संसद के प्रति उत्तरदायी होता है। मन्त्री सामान्यत: संसद सदस्यों में से ही बनाए जाता हैं लेकिन इनकी नियुक्ति सदस्येतर व्यक्तियों में से भी की जा सती है। पूरा देश छह मण्डलों में विभक्त है। संसदीय निर्वाचन के साथ-साथ स्थानीय अधिकारियों का चुनाव भी सम्पन्न होता है जिनका कार्यकाल चार वर्ष तक रहता है। 27 नगरपालिकाएँ (दो अरबों की), 117 स्थानीय परिषदें (45 अरबों तथा सीरियाई देशों की) तथा 47 क्षेत्रीय परिषदें (एक अरबों की) 674 गाँवों का प्रतिनिधित्व करती हैं। == अर्थव्यवस्था == इसराइल को आर्थिक और औद्योगिक विकास में दक्षिण पश्चिम एशिया और मध्य पूर्व में सबसे उन्नत देश माना जाता है। इसराइल की अत्याधुनिक विश्वविद्यालय और गुणवत्ता शिक्षा, देश की उच्च प्रौद्योगिकी उछाल और तेजी से आर्थिक विकास को बढ़ावा देने के लिए ज़िम्मादार है। सीमित प्राकृतिक संसाधनों के बावजूद, पिछले दशकों में कृषि और औद्योगिक क्षेत्रों के गहन विकास ने अनाज और बीफ के अलावा, इसराइल को खाद्य उत्पादन में काफी हद तक आत्मनिर्भर बना दिया है। 2016 में कुल 57.9 अरब अमरीकी डॉलर का आयात किया गया था, जिसमें कच्चे माल, सैन्य उपकरण, निवेश सामान, कच्चे हीरे, ईंधन, अनाज और उपभोक्ता सामान शामिल हैं। 2016 में, इसराइल का निर्यात 51.61 अरब डॉलर तक पहुँच गया। प्रमुख निर्यात में, मशीनरी और उपकरण, सॉफ़्ट्वेयर, कटे हीरे, कृषि उत्पादों, रसायन और वस्त्र और परिधान शामिल हैं। [[चित्र:Tel Aviv Panorama.jpg|center|thumb|550px|[[तेल अविव|तेल अवीव]] महानगर क्षेत्र]] == विज्ञान और प्रौद्योगिकी == [[चित्र:Solar dish at Ben-Gurion National Solar Energy Center in Israel.jpg|right|thumb|300px|इसराइल के बेन-गुरिओन राष्ट्रीय सौर ऊर्जा केन्द्र में लगा सौर छतरी]] सॉफ़्ट्वेयर, संचार और जीवन विज्ञान में अत्याधुनिक तकनीकों के इसराइल के विकास ने सिलिकॉन वैली के साथ तुलना को जन्म दिया है। 2019 ब्लूमबर्ग इनोवेशन इण्डेक्स में इसराइल 5 वें स्थान पर है, और जीडीपी के प्रतिशत के रूप में अनुसन्धान और विकास पर खर्च में दुनिया में पहला है। इसराइल में प्रति 10,000 कर्मचारियों पर 140 वैज्ञानिक, तकनीशियन और इंजीनियर हैं, जो दुनिया में सबसे अधिक है (तुलना में, यू.एस. के लिए यह 85 है)। इसराइल ने 2004 से छह नोबेल पुरस्कार विजेता वैज्ञानिकों का उत्पादन किया है और इसे दुनिया में प्रति व्यक्ति वैज्ञानिक पत्रों के उच्चतम अनुपात वाले देशों में से एक के रूप में स्थान दिया गया है। इसराइल ने 2000 से प्रति व्यक्ति स्टेम-सेल शोध पत्रों में दुनिया का नेतृत्व किया है। इसराइली विश्वविद्यालयों को कम्प्यूटर विज्ञान (तकनीक और तेल अवीव विश्वविद्यालय), गणित (यरुशलेम के इब्रानी विश्वविद्यालय) और रसायन विज्ञान (वीज़मैन इंस्टीट्यूट ऑफ़ साइंसेज) में शीर्ष 50 विश्व विश्वविद्यालयों में स्थान दिया गया है। 2012 में, फ़्यूट्रॉन के अन्तरिक्ष प्रतिस्पर्धात्मकता सूचकांक द्वारा इसराइल को दुनिया में नौवें स्थान पर रखा गया था। इसराइल अंतरिक्ष एजेंसी वैज्ञानिक और वाणिज्यिक लक्ष्यों के साथ सभी इसराइली अन्तरिक्ष अनुसन्धान कार्यक्रमों का समन्वय करती है, और स्वदेशी रूप से कम से कम 13 वाणिज्यिक, अनुसन्धान और जासूसी उपग्रहों का डिजाइन और निर्माण किया है। इसराइल के कुछ उपग्रहों को दुनिया की सबसे उन्नत अन्तरिक्ष प्रणालियों में स्थान दिया गया है। शावित एक अन्तरिक्ष प्रक्षेपण यान है जिसे इसराइल द्वारा छोटे उपग्रहों को पृथ्वी की निचली कक्षा में लॉन्च करने के लिए बनाया गया है। इसे पहली बार 1988 में लॉन्च किया गया था, जिससे इसराइल अन्तरिक्ष प्रक्षेपण क्षमता वाला आठवाँ देश बन गया। 2003 में, इलान रेमन इसराइल के पहले अन्तरिक्ष यात्री बने, जो अन्तरिक्ष शटल कोलम्बिया के घातक मिशन एसटीएस-107 के पेलोड विशेषज्ञ के रूप में कार्यरत थे। देश में पानी की चल रही कमी ने जल संरक्षण तकनीकों में नवाचार को बढ़ावा दिया है, और एक पर्याप्त कृषि आधुनिकीकरण, ड्रिप सिंचाई, का आविष्कार इसराइल में किया गया था। इसराइल अलवणीकरण और जल पुनर्चक्रण के तकनीकी मोर्चे पर भी है। सोरेक डिसेलिनेशन प्लाण्ट दुनिया में सबसे बड़ा समुद्री जल रिवर्स ऑस्मोसिस (एसडब्ल्यूआरओ) विलवणीकरण सुविधा है। 2014 तक, इसराइल के विलवणीकरण कार्यक्रमों ने इसराइल के पीने के पानी का लगभग 35% प्रदान किया और यह 2015 तक 40% और 2050 तक 70% की आपूर्ति करने की उम्मीद है। 2015 तक, इसराइल के घरों, कृषि और उद्योग के लिए 50 प्रतिशत से अधिक पानी कृत्रिम रूप से उत्पादित किया जाता है। देश एक वार्षिक जल प्रौद्योगिकी और पर्यावरण नियन्त्रण प्रदर्शनी और सम्मेलन (WATEC) की मेजबानी करता है जो दुनिया भर से हजारों लोगों को आकर्षित करता है। 2011 में, इसराइल का जल प्रौद्योगिकी उद्योग सालाना लगभग 2 अरब डॉलर का था, जिसमें उत्पादों और सेवाओं का वार्षिक निर्यात लाखों डॉलर में होता था। रिवर्स ऑस्मोसिस तकनीक में नवाचारों के परिणामस्वरूप, आने वाले वर्षों में इसराइल पानी का शुद्ध निर्यातक बनने के लिए तैयार है। इसराइल ने सौर ऊर्जा को अपनाया है; इसके इंजीनियर सौर ऊर्जा प्रौद्योगिकी के क्षेत्र में अग्रणी हैं और इसकी सौर कम्पनियाँ दुनिया भर में परियोजनाओं पर काम करती हैं। इसराइल के 90% से अधिक घर गर्म पानी के लिए सौर ऊर्जा का उपयोग करते हैं, जो दुनिया में प्रति व्यक्ति सबसे अधिक है। == सशस्त्र सेनाएँ == == संस्कृति == [[चित्र:Shvua hasefer 2005.jpg|right|thumb|300px|यरूशलेम में हिब्रू पुस्तक सप्ताह (२००५)]] [[चित्र:PikiWiki Israel 10702 Plants of Israel.jpg|right|thumb|300px|इसराइल के राष्ट्रीय फूल, '''एनीमोन कोरोनेरिया''' (Anemone coronaria) का पूरा मैदान]] इसराइल की विविध [[संस्कृति]] इसकी आबादी की विविधता के कारण उत्पन्न होती है: चूकि दुनिया भर से यहूदि आकर इसराइल को अपना घर बनाया, तो साथ अपने देश से वहाँ की सांस्कृतिक और धार्मिक परंपराओं को अपने साथ ले आये, जिससे यहूदी परंपराओं और मान्यताओं का एक मिला-जुला स्वरुप निर्मित हो गया है। इसराइल दुनिया का एकमात्र देश है जहां जीवन [[इब्रानी कालदर्शक]] के अनुसार व्यतीत होता है। काम और स्कूल की छुट्टियाँ, यहूदी छुट्टियों द्वारा निर्धारित होती है, और हफ्तें का आधिकारिक अवकाश दिवस शनिवार होता है, जिस दिन [[यहूदी सब्त]] होता है। इसराइल की अरब अल्पसंख्यकों ने वास्तुकला, संगीत और व्यंजन जैसे क्षेत्रों में, वहाँ की संस्कृति पर अपनी छाप छोड़ी है। इसराइल के व्यंजनों में स्थानिय व्यंजन और साथ ही साथ प्रवासी यहूदियों द्वारा उनके देश से लाये व्यंजन भी शामिल हैं। इसराइली व्यंजनों में संयोजन देखने को मिलता है। इसराइल में सबसे लोकप्रिय खेल [[फुटबॉल]] और [[बास्केटबॉल]] हैं। 1994 में, यूईएफए ने इसराइल की फुटबॉल टीम को यूरोपीय टीमों से प्रतिस्पर्धा करने की स्वीकृति प्रदान की। शतरंज इसराइल में एक प्रमुख खेल है और सभी उम्र के लोगों द्वारा खेला जाता है। कई इसराइली ग्रैंडमास्टर और इसराइली शतरंज खिलाड़ी, कई युवा विश्व चैंपियनशिप जीत चुके हैं। इसराइल ने एक वार्षिक अंतर्राष्ट्रीय चैम्पियनशिप आयोजित किया था और 2005 में विश्व टीम शतरंज चैंपियनशिप की मेजबानी भी की थी। 1992 में इसराइल ने अपनी पहली जीत के बाद से नौ ओलंपिक पदक जीते हैं, जिसमें 2004 के ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में विंडसर्फिंग में स्वर्ण पदक भी शामिल है। == इन्हें भी देखें == * [[फिलिस्तीन राज्य|फ़लस्तीन राज्य]] * [[इसराइल-फिलिस्तीन संघर्ष|इसराइल-फ़लस्तीन संघर्ष]] * [[इज़राइल का इतिहास|इसराइल का इतिहास]] * [[यहूदी धर्म]] * [[थियोडोर हर्ज़्ल|थियोडोर हर्ज्ल]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20110903105904/http://www.namasteisrael.com/index.html इसराइली दूतावास, नयी दिल्ली] * [https://web.archive.org/web/20140919093235/http://www.namasteisrael.com/israel.html '''इसराइल'''] (नमस्ते इसराइल) * [https://web.archive.org/web/20180720070234/http://www.gyanpanti.com/amazing-israel-facts-hindi/ दुनिया के सबसे स्वाभिमानी व खतरनाक देश इसराइल के रोचक तथ्य] * [https://factsgazab.com/amazing-facts-about-israel-in-hindi/ इसराइल देश के रोचक तथ्य व जानकारी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404042140/https://factsgazab.com/amazing-facts-about-israel-in-hindi/ |date=4 अप्रैल 2023 }} {{एशिया के देश}} {{हिन्द महासागर तटवर्ती देश}} [[श्रेणी:एशिया के देश]] [[श्रेणी:इसराइल| ]] [[श्रेणी:पश्चिमी एशिया]] 8k8sf4o5pnet6m8oxwhvy0kk7777cig 6537801 6537800 2026-04-08T17:15:02Z अनुनाद सिंह 1634 /* सशस्त्र सेनाएँ */ 6537801 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|text = [[इसराइल की भूमि]]}} {{Infobox country | native_name = {{nobold|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}} | common_name = इसराइल | image_flag = Flag of Israel.svg | image_symbol = Coat_of_arms_of_Israel.svg | image_map = [[File:Israel (centered orthographic projection).svg|frameless]] | national_anthem = [[हातिकवाह|הַתִּקְוָה]] <br /> <small> (आशा)</small> | official_languages = [[इब्रानी भाषा|इब्रानी]] | ethnic_groups = 73.5% [[यहूदी]]<br>21.1% [[अरब लोग|अरब]]<br>5.4% अन्य | demonym = इसराइली | capital = [[यरुशलम|यरूशलम]] | latd = 31 | latm = 47 | latNS = N | longd = 35 | longm = 13 | longEW = E | government_type = संसदीय लोकतंत्र | leader_title1 = [[इज़राइल के राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] | leader_name1 = इसाक हर्ज़ोग | leader_title2 = [[इज़राइल के प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] | leader_name2 = [[बेंजामिन नेतन्याहू|बिन्यामिन नेतन्याहू]] | sovereignty_type = [[स्वतन्त्रता]] | sovereignty_note = फ़लस्तीन का ब्रितानी जनादेश से | established_event1 = [[इज़राइल की स्वतंत्रता का घोषणापत्र|स्वतंत्रता की घोषणा]] | established_date1 = 14 मई 1948 | area_km2 = 20,770–22,072 | area_sq_mi = 8,019–8,522 | area_rank = 150वाँ | area_magnitude = 1 E+10 | percent_water = 2.71 | population_estimate = 72,82,000 {{smallsup|2}} | population_estimate_year = 2008 | population_estimate_rank = 96 वां <!--May 07, 2008 rank--> | population_census = 55,48,523 | population_census_year = 1995 | population_density = 324 | population_densitymi² = 839 | GDP_PPP_year = 2007 | GDP_PPP = 188.963 अरब [[अमेरिकी डॉलर|$]] | GDP_PPP_per_capita = 27,146 $ <!--Do not edit!- | HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.919<!--number only, between 0 and 1--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=२७ जुलाई २०१४ |publisher=संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम |pages=२१–२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729080443/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |archive-date=29 जुलाई 2016 |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 19वाँ | currency = इसराइली नयी शेकेल | currency_code = ILS | time_zone = इसराइल मानक समय (इमास) | utc_offset = +2 | time_zone_DST = | utc_offset_DST = +3 | drives_on = दाएँ | cctld = il | calling_code = +972 | footnote1 = गोलान हाईट्स तथा पूर्वी यरूशलम को लेकर/छोड़कर नीचे [[:en:Israel#Geography and climate|देखें]]. | footnote2 = इसराइल, गोलान हाईट्स व पूर्वी यरूशलम के सारे स्थायी निवासी शामिल। वेस्ट बैंक की इसराइली आबादी भी सम्मिलित। | conventional_long_name = इसराइल राज्य |largest_city=capital|coordinates={{coord|31|47|N|35|13|E}}|languages_type=विषय भाषा|languages_sub=[[अरबी भाषा|अरबी]]|map_caption={{Legend|#336830|इसराइल}} {{Legend|#61E760|इसराइली-अधिकृत क्षेत्र}}|population_density_km2=454}} '''इसराइल''' ({{Langx|he|יִשְׂרָאֵל}}) [[मध्य पूर्व]] में स्थित एक देश है। यह दक्षिणपूर्व [[भूमध्य सागर]] के पूर्वी छोर पर स्थित है। इसके उत्तर में [[लेबनान]], पूर्व में [[सीरिया]] और [[जॉर्डन]] तथा दक्षिण-पश्चिम में [[मिस्र]] है। इसराइल विश्व राजनीति और इतिहास की दृष्टि से बहुत महत्वपूर्ण है। इतिहास और प्राचीन ग्रन्थों के अनुसार [[यहूदी|यहूदियों]] का मूल निवास रहे इस क्षेत्र का नाम [[ईसाई धर्म|ईसाइयत]], [[इस्लाम]] और [[यहूदी]] धर्मों में प्रमुखता से लिया जाता है। यहूदी, मध्य पूर्व और यूरोप के कई क्षेत्रों में फैल गए थे। उन्नीसवीं सदी के अन्त में तथा फिर बीसवीं सदी के पूर्वार्ध में यूरोप में यहूदियों के ऊपर किए गए अत्याचार के कारण यूरोपीय (तथा अन्य) यहूदी अपने क्षेत्रों से भाग कर [[यरुशलम|यरूशलम]] और इसके आसपास के क्षेत्रों में आने लगे। सन् 1948 में आधुनिक इसराइल राष्ट्र की स्थापना हुई। [[यरुशलम|यरूशलम]] इसराइल की राजधानी है पर अन्य महत्वपूर्ण शहरों में [[हाइफ़ा]] का नाम प्रमुखता से लिया जा सकता है। यहाँ की प्रमुख भाषा [[इब्रानी|इब्रानी भाषा]] है, जो दाएँ से बाँए लिखी जाती है। यहाँ के निवासियों को ''इसराइली'' कहा जाता है। 2010 से इसराइल ओईसीडी का सदस्य है, जीडीपी के हिसाब से इसका स्थान 29वाँ और प्रति व्यक्ति [[जीडीपी]] के हिसाब से 13वाँ है। <ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/en/Countries/ISR|title=Israel and the IMF|website=IMF|language=en|access-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/gdp/gdp-by-country/|title=GDP by Country - Worldometer|website=www.worldometers.info|language=en|access-date=2023-11-14}}</ref> == नाम == 'इसराइल' शब्द का प्रयोग [[बाइबिल|बाईबल]] और उससे पहले से होता रहा है। [[बाइबिल|बाईबल]] के अनुसार ईश्वर के फ़रिश्ते के साथ युद्ध लड़ने के बाद [[जैकब]] का नाम ''इसराइल'' रखा गया था। इस शब्द का प्रयोग उसी समय (या पहले) से यहूदियों की भूमि के लिए किया जाता रहा है। == भूगोल == [[चित्र:Map of Israel, neighbours and occupied territories-V3-en.png|right|thumb|350px|वेस्टबैंक, गाजा पट्टी तथा गोलन हाइट्स के साथ '''इसराइल''' का मानचित्र]] इसराइल दक्षिण पश्चिम एशिया का एक स्वतंत्र यहूदी राज्य है, जो 14 मई 1948 ई. को [[फ़िलिस्तीनी राज्यक्षेत्र|फ़िलिस्तीन]] से ब्रितानी सत्ता के समाप्त होने पर बना। यह राज्य [[भूमध्य सागर|रूम सागर]] के पूर्वी तट पर स्थित है। इसके उत्तर तथा उत्तर पूर्व में [[लेबनान]] एवं [[सीरिया]], पूर्व में [[जॉर्डन]], दक्षिण में [[अक़ाबा की खाड़ी|अकाबा की खाड़ी]] तथा दक्षिण पश्चिम में [[मिस्र]] है (क्षेत्रफल 20,700 वर्ग किलोमीटर)। इसकी राजधानी [[तेल अविव|तेल अवीव]] एवं [[हाइफ़ा|हैफा]] इसके अन्य मुख्य नगर हैं। राजभाषा [[इब्रानी भाषा|इब्रानी]] है। इसराइल के तीन प्राकृतिक भाग हैं जो एक दूसरे के समान्तर दक्षिण से उत्तर तक फैले हैं : *(1) रूमतटीय 'शैरों' तथा फिलिस्तिया का मैदान, जो अत्यधिक उर्वर है, तथा मक्का जो सब्जियों, सन्तरों, अंगूरों एवं केलों की उपज के लिए प्रसिद्ध है। *(2) गैलिली, समारिया तथा जूडिया का पहाड़ी प्रदेश, जो तटीय मैदान के पूर्व में 25 से लेकर 40 मील तक चौड़ा है। इसराइल का सर्वोच्च पर्वत अट्ज़मान (ऊँचाई 3,962 फुट) यहीं स्थित है। जज़रील घाटी गैलिली के पठार को समारिया तथा जूडिया से पृथक्‌ करती है और तटीय मैदान को जार्डन की घाटी से मिलाती है। गैलिली का पठार एवं जज़रील घाटी समृद्ध कृषिक्षेत्र हैं जहाँ गेहूँ, जौ, जैतून तथा तम्बाकू की खेती होती है। समारिया का क्षेत्र जैतून, अंगूर एवं अंजीर के लिए प्रसिद्ध है। *(3) जॉर्डन रिफ्ट घाटी, जो केवल 10-15 मील चौड़ी तथा अत्यधिक शुष्क है। इसके जगत्‌ के स्थलखंड का सबसे नीचा भाग है। जार्डन नदी के मैदान में केले की खेती होती है। इसराइल के दक्षिणी भाग में [[नेजेव]] नामक मरुस्थल है जिसके उत्तरी भाग में सिंचाई द्वारा कृषि का विकास किया जा रहा है। यहाँ [[जौ]], [[ज्वार|सोरघम]], [[गेहूँ]], [[सूरजमुखी|सूर्यमुखी]], [[सब्जियाँ]] एवं फल होते हैं। सन्‌ 1955 ई. में नेजेव के हेलेट्ज़ नामक स्थान पर इसराइल मेंसर्वप्रथम खनिज तेल पाया गया। इस राज्य के अन्य खनिज पोटाश, नमक इत्यादि हैं। प्राकृतिक साधनों के अभाव में इसराइल की आर्थिक स्थिति विशेषत: कृषि तथा विशिष्ट एवं छोटे उद्योगों पर आश्रित है। सिंचाई के द्वारा सूखे क्षेत्रों को कृषियोग्य बनाया गया है। अत: कृषि का क्षेत्रफल, सन्‌ 1969-70 में 10,58,000 एकड़ था। तेल अवीव इसराइल का प्रमुख उद्योगकेंद्र है जहाँ कपड़ा, काष्ठ, औषधि, पेय तथा प्लास्टिक आदि उद्योगों का विकास हुआ है। हैफा क्षेत्र में सीमेंट, मिट्टी का तेल, मशीन, रसायन, काँच एवं विद्युत्‌ वस्तुओं के कारखाने हैं। यरूशलम हस्तशिल्प एवं मुद्रण उद्योग के लिए विख्यात है। नथन्या जिले में हीरा तराशने का काम होता है। हैफा तथा तेल अवीव रूम सागरतट के पत्तन (बन्दरगाह) हैं। इलाथ अकाबा की खाड़ी का पत्तन है। मुख्य निर्यात सूखे एवं ताजे फल, हीरा, मोटरगाड़ी, कपड़ा, टायर एवं ट्यूब हैं। मुख्य आयात मशीन, अन्न, गाड़ियाँ, काठ एवं रासायनिक पदार्थ हैं। == स्वतन्त्रता और शुरुआती समय == [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] के बाद ब्रितानी साम्राज्य ने स्वयं को एक विकत परिस्तिथि में पाया जहाँ उनका विवाद यहूदी समुदाय के साथ दो तरह की मानसिकता में बाँट चुका था। जहाँ एक तरफ हगना, इरगुन और लोही नाम के संघटन ब्रितानी के विरुद्ध हिंसात्मक विद्रोह कर रहे थे वहीं हजारो यहूदी शरणार्थी इसराइल में शरण माँग रहे थे। तभी सन 1947 में ब्रितानी साम्राज्य ने ऐसा उपाय निकलने की घोषणा की जिस से अरब और यहूदी दोनों सम्प्रदाय के लोग सहमत हो। संयुक्त राष्ट्र संघ द्वारा फ़लस्तीन के विभाजन को (संयुक्त राष्ट्र संघ के 181 घोषणा पत्र) नवम्बर 29, 1947 मान्यता दे दी गयी, जिसके अन्तर्गत राज्य का विभाजन दो राज्यों में होना था एक अरब और एक यहूदी। जबकि यरूशलम को संयुक्त राष्ट्र द्वारा राज्य करने की बात कहीं गयी इस व्यवस्था में यरूशलम को "सर्पुर स्पेक्ट्रम"(curpus spectrum) कहा गया। इस व्यवस्था को यहूदियों द्वारा तुरन्त मान्यता दे दी गयी। वहीं अरब समुदाय ने नवंबर 1, 1947 को तीन दिनों के बन्द की घोषणा की। इसी के साथ गृहयुद्ध की स्तिथि बन गए और करीब 2,50,000 फ़लस्तीनी लोगो ने राज्य छोड़ दिया। 14 मई 1948 को यहूदी समुदाय ने ब्रितानी से पहले स्वतन्त्रता की घोषणा कर दी और इसराइल को राष्ट्र घोषित कर दिया, तभी सीरिया, लीबिया तथा इराक़ ने इसराइल पर हमला कर दिया और तभी से 1948 के अरब - इसराइल युद्ध की शुरुआत हुई। सउदी अरब ने भी तब अपनी सेना भेजकर और मिस्र की सहायता से आक्रमण किया और यमन भी युद्ध में शामिल हुआ, लगभग एक वर्ष के बाद युद्ध विराम की घोषणा हुई और जॉर्डन तथा इसराइल के बीच सीमा रेखा अवतरित हुई जैसे green line (हरी रेखा) कहा गया और मिस्र ने गज़ा पट्टी पर अधिकार किया, करीब 7,00,000 फ़लस्तीन इस युद्ध के दौरान विस्थापित हुए। इसराइल ने 11 मई 1949 में संयुक्त राष्ट्र की मान्यता हासिल की। == विवाद एवं शान्ति समझौते == [[चित्र:Foreign relations of Israel Map.png|right|thumb|300px|इसराइल के अन्तरराष्ट्रीय सम्बन्ध]] अरब समुदाय तथा मिस्र के राष्ट्रपति जमाल अब्देल नासिर ने इसराइल को मान्यता नहीं दी और 1966 में इसराइल - अरब युद्ध हुआ। 1967 में मिस्र ने संयुक्त राष्ट्र के अधिकारी दल को सनाई पनिसुलेना (1957) को बाहर निकल दिया और लाल सागर में इसराइल की आवागमन बन्द कर दी। जून 5, 1967 को इसराइल ने मिस्र जॉर्डन सीरिया तथा इराक के विरुद्ध युद्ध घोषित किया और महज 6 दिनों में अपने अरब दुश्मनों को पराजित कर क्षेत्र में अपनी सैनिक प्रभुसत्ता कायम की। इस युद्ध के दौरान इसराइल को अपने हे राज्य में उपस्तिथ फ़लस्तीनी लोगो का विरोध झेलना पड़ा इसमें प्रमुख था फ़लस्तीन लिबरेशन ऑर्गेनाइज़ेऽशन (पी॰ एल॰ ओ॰) जो 1964 में बनया गया था। 1960 के अंत से 1970 तक इसराइल पर कई हमले हुए जिसमें 1972 में इसराइल के प्रतिभागियों पर म्यूनिक ओलंपिक में हुआ हमला शामिल है। 6 अक्टूबर 1973 को, सीरिया तथा मिस्र द्वारा इसराइल पर अचानक हमला किया गया, जब इसराइली योम नामक त्योहार मना रहे थे, जिसके जवाब में सीरिया तथा मिस्र को बहुत भारी नुक़सान उठाना पड़ा। 1976 के दौरान इसराइल के सैनिको ने बड़ी बहादुरी से 95 बन्धको को छुड़ाया। 1977 के आम चुनावो में लेबर पार्टी की हार हुई और इसी के साथ मेनाचिम बेगिन सत्ता में आये तभी अरब नेता अनवर सद्दात ने इसराइल की यात्रा को जिस से इसराइल-मिस्र समझोते (1979) की नीव पड़ी। मार्च 11, 1978 में लेबनान से आये पी॰ एल॰ ओ॰ के आतंकियों ने 35 इसराइली नागरिकों की हत्या कर दे और 75 को घायल कर दिया जवाब में इसराइल ने लेबनान पर हमला किया और प॰एल.ओ के सदस्य भाग खड़े हुए। 1980 में इसराइल ने यरूशलम को अपनी राजधानी घोषित किया जिस से अरब समुदाय नाराज़ हो गया। जून 7, 1981 में इसराइल ने इराक का सोले परमाणु सयन्त्र तबाह कर दिया। == संविधान एवं शासन == इसराइल एक प्रभुसत्तासम्पन्न गणराज्य है जिसकी स्थापना 14 मई 1948 ई के घोषणा के आधार पर हुई है। 1949 ई. में इसराइली संसद (सेनिट) ने संक्रमण कानून पारित किया, जो सामान्य शब्दावली के माध्यम से संसद, राष्ट्रपति तथा मन्त्रिमण्डल के अधिकारों की व्याख्या करता है। 1950 ई. में संसद ने समय-समय पर मूल नियमों को अधिनियमित करने का प्रस्ताव पारित किया। यही अधिनियमित मूल नियम समग्र रूप में इसराइल के संविधान के नियामक हैं। संसद में इसराइली राष्ट्र तथा राष्ट्रपति से संबद्ध इन मूल नियमों को क्रमश: 1958, 1960, तथा 1964 ई. में पारित किया गया। इसराइली संसद को सर्वोच्च अधिकार प्राप्त हैं और 120 सदस्यों वाली इस एकसदनी संसद् का चुनाव सार्वभौमिक मताधिकार के आधार पर अनुपात-प्रतिनिधित्व-पद्धति से प्रति चार वर्ष के लिए कराया जाता है। राष्ट्रपति राष्ट्राध्यक्ष होता है और संसद पाँच वर्ष के लिए इसका चुनाव करती है। प्रधानमन्त्री के नेतृत्व में स्थापित मन्त्रिमण्डल संसद के प्रति उत्तरदायी होता है। मन्त्री सामान्यत: संसद सदस्यों में से ही बनाए जाता हैं लेकिन इनकी नियुक्ति सदस्येतर व्यक्तियों में से भी की जा सती है। पूरा देश छह मण्डलों में विभक्त है। संसदीय निर्वाचन के साथ-साथ स्थानीय अधिकारियों का चुनाव भी सम्पन्न होता है जिनका कार्यकाल चार वर्ष तक रहता है। 27 नगरपालिकाएँ (दो अरबों की), 117 स्थानीय परिषदें (45 अरबों तथा सीरियाई देशों की) तथा 47 क्षेत्रीय परिषदें (एक अरबों की) 674 गाँवों का प्रतिनिधित्व करती हैं। == अर्थव्यवस्था == इसराइल को आर्थिक और औद्योगिक विकास में दक्षिण पश्चिम एशिया और मध्य पूर्व में सबसे उन्नत देश माना जाता है। इसराइल की अत्याधुनिक विश्वविद्यालय और गुणवत्ता शिक्षा, देश की उच्च प्रौद्योगिकी उछाल और तेजी से आर्थिक विकास को बढ़ावा देने के लिए ज़िम्मादार है। सीमित प्राकृतिक संसाधनों के बावजूद, पिछले दशकों में कृषि और औद्योगिक क्षेत्रों के गहन विकास ने अनाज और बीफ के अलावा, इसराइल को खाद्य उत्पादन में काफी हद तक आत्मनिर्भर बना दिया है। 2016 में कुल 57.9 अरब अमरीकी डॉलर का आयात किया गया था, जिसमें कच्चे माल, सैन्य उपकरण, निवेश सामान, कच्चे हीरे, ईंधन, अनाज और उपभोक्ता सामान शामिल हैं। 2016 में, इसराइल का निर्यात 51.61 अरब डॉलर तक पहुँच गया। प्रमुख निर्यात में, मशीनरी और उपकरण, सॉफ़्ट्वेयर, कटे हीरे, कृषि उत्पादों, रसायन और वस्त्र और परिधान शामिल हैं। [[चित्र:Tel Aviv Panorama.jpg|center|thumb|550px|[[तेल अविव|तेल अवीव]] महानगर क्षेत्र]] == विज्ञान और प्रौद्योगिकी == [[चित्र:Solar dish at Ben-Gurion National Solar Energy Center in Israel.jpg|right|thumb|300px|इसराइल के बेन-गुरिओन राष्ट्रीय सौर ऊर्जा केन्द्र में लगा सौर छतरी]] सॉफ़्ट्वेयर, संचार और जीवन विज्ञान में अत्याधुनिक तकनीकों के इसराइल के विकास ने सिलिकॉन वैली के साथ तुलना को जन्म दिया है। 2019 ब्लूमबर्ग इनोवेशन इण्डेक्स में इसराइल 5 वें स्थान पर है, और जीडीपी के प्रतिशत के रूप में अनुसन्धान और विकास पर खर्च में दुनिया में पहला है। इसराइल में प्रति 10,000 कर्मचारियों पर 140 वैज्ञानिक, तकनीशियन और इंजीनियर हैं, जो दुनिया में सबसे अधिक है (तुलना में, यू.एस. के लिए यह 85 है)। इसराइल ने 2004 से छह नोबेल पुरस्कार विजेता वैज्ञानिकों का उत्पादन किया है और इसे दुनिया में प्रति व्यक्ति वैज्ञानिक पत्रों के उच्चतम अनुपात वाले देशों में से एक के रूप में स्थान दिया गया है। इसराइल ने 2000 से प्रति व्यक्ति स्टेम-सेल शोध पत्रों में दुनिया का नेतृत्व किया है। इसराइली विश्वविद्यालयों को कम्प्यूटर विज्ञान (तकनीक और तेल अवीव विश्वविद्यालय), गणित (यरुशलेम के इब्रानी विश्वविद्यालय) और रसायन विज्ञान (वीज़मैन इंस्टीट्यूट ऑफ़ साइंसेज) में शीर्ष 50 विश्व विश्वविद्यालयों में स्थान दिया गया है। 2012 में, फ़्यूट्रॉन के अन्तरिक्ष प्रतिस्पर्धात्मकता सूचकांक द्वारा इसराइल को दुनिया में नौवें स्थान पर रखा गया था। इसराइल अंतरिक्ष एजेंसी वैज्ञानिक और वाणिज्यिक लक्ष्यों के साथ सभी इसराइली अन्तरिक्ष अनुसन्धान कार्यक्रमों का समन्वय करती है, और स्वदेशी रूप से कम से कम 13 वाणिज्यिक, अनुसन्धान और जासूसी उपग्रहों का डिजाइन और निर्माण किया है। इसराइल के कुछ उपग्रहों को दुनिया की सबसे उन्नत अन्तरिक्ष प्रणालियों में स्थान दिया गया है। शावित एक अन्तरिक्ष प्रक्षेपण यान है जिसे इसराइल द्वारा छोटे उपग्रहों को पृथ्वी की निचली कक्षा में लॉन्च करने के लिए बनाया गया है। इसे पहली बार 1988 में लॉन्च किया गया था, जिससे इसराइल अन्तरिक्ष प्रक्षेपण क्षमता वाला आठवाँ देश बन गया। 2003 में, इलान रेमन इसराइल के पहले अन्तरिक्ष यात्री बने, जो अन्तरिक्ष शटल कोलम्बिया के घातक मिशन एसटीएस-107 के पेलोड विशेषज्ञ के रूप में कार्यरत थे। देश में पानी की चल रही कमी ने जल संरक्षण तकनीकों में नवाचार को बढ़ावा दिया है, और एक पर्याप्त कृषि आधुनिकीकरण, ड्रिप सिंचाई, का आविष्कार इसराइल में किया गया था। इसराइल अलवणीकरण और जल पुनर्चक्रण के तकनीकी मोर्चे पर भी है। सोरेक डिसेलिनेशन प्लाण्ट दुनिया में सबसे बड़ा समुद्री जल रिवर्स ऑस्मोसिस (एसडब्ल्यूआरओ) विलवणीकरण सुविधा है। 2014 तक, इसराइल के विलवणीकरण कार्यक्रमों ने इसराइल के पीने के पानी का लगभग 35% प्रदान किया और यह 2015 तक 40% और 2050 तक 70% की आपूर्ति करने की उम्मीद है। 2015 तक, इसराइल के घरों, कृषि और उद्योग के लिए 50 प्रतिशत से अधिक पानी कृत्रिम रूप से उत्पादित किया जाता है। देश एक वार्षिक जल प्रौद्योगिकी और पर्यावरण नियन्त्रण प्रदर्शनी और सम्मेलन (WATEC) की मेजबानी करता है जो दुनिया भर से हजारों लोगों को आकर्षित करता है। 2011 में, इसराइल का जल प्रौद्योगिकी उद्योग सालाना लगभग 2 अरब डॉलर का था, जिसमें उत्पादों और सेवाओं का वार्षिक निर्यात लाखों डॉलर में होता था। रिवर्स ऑस्मोसिस तकनीक में नवाचारों के परिणामस्वरूप, आने वाले वर्षों में इसराइल पानी का शुद्ध निर्यातक बनने के लिए तैयार है। इसराइल ने सौर ऊर्जा को अपनाया है; इसके इंजीनियर सौर ऊर्जा प्रौद्योगिकी के क्षेत्र में अग्रणी हैं और इसकी सौर कम्पनियाँ दुनिया भर में परियोजनाओं पर काम करती हैं। इसराइल के 90% से अधिक घर गर्म पानी के लिए सौर ऊर्जा का उपयोग करते हैं, जो दुनिया में प्रति व्यक्ति सबसे अधिक है। == सशस्त्र सेनाएँ == {{मुख्य|इजराइल की सशस्त्र सेनाएँ}} == संस्कृति == [[चित्र:Shvua hasefer 2005.jpg|right|thumb|300px|यरूशलेम में हिब्रू पुस्तक सप्ताह (२००५)]] [[चित्र:PikiWiki Israel 10702 Plants of Israel.jpg|right|thumb|300px|इसराइल के राष्ट्रीय फूल, '''एनीमोन कोरोनेरिया''' (Anemone coronaria) का पूरा मैदान]] इसराइल की विविध [[संस्कृति]] इसकी आबादी की विविधता के कारण उत्पन्न होती है: चूकि दुनिया भर से यहूदि आकर इसराइल को अपना घर बनाया, तो साथ अपने देश से वहाँ की सांस्कृतिक और धार्मिक परंपराओं को अपने साथ ले आये, जिससे यहूदी परंपराओं और मान्यताओं का एक मिला-जुला स्वरुप निर्मित हो गया है। इसराइल दुनिया का एकमात्र देश है जहां जीवन [[इब्रानी कालदर्शक]] के अनुसार व्यतीत होता है। काम और स्कूल की छुट्टियाँ, यहूदी छुट्टियों द्वारा निर्धारित होती है, और हफ्तें का आधिकारिक अवकाश दिवस शनिवार होता है, जिस दिन [[यहूदी सब्त]] होता है। इसराइल की अरब अल्पसंख्यकों ने वास्तुकला, संगीत और व्यंजन जैसे क्षेत्रों में, वहाँ की संस्कृति पर अपनी छाप छोड़ी है। इसराइल के व्यंजनों में स्थानिय व्यंजन और साथ ही साथ प्रवासी यहूदियों द्वारा उनके देश से लाये व्यंजन भी शामिल हैं। इसराइली व्यंजनों में संयोजन देखने को मिलता है। इसराइल में सबसे लोकप्रिय खेल [[फुटबॉल]] और [[बास्केटबॉल]] हैं। 1994 में, यूईएफए ने इसराइल की फुटबॉल टीम को यूरोपीय टीमों से प्रतिस्पर्धा करने की स्वीकृति प्रदान की। शतरंज इसराइल में एक प्रमुख खेल है और सभी उम्र के लोगों द्वारा खेला जाता है। कई इसराइली ग्रैंडमास्टर और इसराइली शतरंज खिलाड़ी, कई युवा विश्व चैंपियनशिप जीत चुके हैं। इसराइल ने एक वार्षिक अंतर्राष्ट्रीय चैम्पियनशिप आयोजित किया था और 2005 में विश्व टीम शतरंज चैंपियनशिप की मेजबानी भी की थी। 1992 में इसराइल ने अपनी पहली जीत के बाद से नौ ओलंपिक पदक जीते हैं, जिसमें 2004 के ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में विंडसर्फिंग में स्वर्ण पदक भी शामिल है। == इन्हें भी देखें == * [[फिलिस्तीन राज्य|फ़लस्तीन राज्य]] * [[इसराइल-फिलिस्तीन संघर्ष|इसराइल-फ़लस्तीन संघर्ष]] * [[इज़राइल का इतिहास|इसराइल का इतिहास]] * [[यहूदी धर्म]] * [[थियोडोर हर्ज़्ल|थियोडोर हर्ज्ल]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20110903105904/http://www.namasteisrael.com/index.html इसराइली दूतावास, नयी दिल्ली] * [https://web.archive.org/web/20140919093235/http://www.namasteisrael.com/israel.html '''इसराइल'''] (नमस्ते इसराइल) * [https://web.archive.org/web/20180720070234/http://www.gyanpanti.com/amazing-israel-facts-hindi/ दुनिया के सबसे स्वाभिमानी व खतरनाक देश इसराइल के रोचक तथ्य] * [https://factsgazab.com/amazing-facts-about-israel-in-hindi/ इसराइल देश के रोचक तथ्य व जानकारी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404042140/https://factsgazab.com/amazing-facts-about-israel-in-hindi/ |date=4 अप्रैल 2023 }} {{एशिया के देश}} {{हिन्द महासागर तटवर्ती देश}} [[श्रेणी:एशिया के देश]] [[श्रेणी:इसराइल| ]] [[श्रेणी:पश्चिमी एशिया]] 2lw3gwk50aenqswpx2spzho1gjqq1dx 6537806 6537801 2026-04-08T17:24:12Z अनुनाद सिंह 1634 /* स्वतन्त्रता और शुरुआती समय */ 6537806 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|text = [[इसराइल की भूमि]]}} {{Infobox country | native_name = {{nobold|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}} | common_name = इसराइल | image_flag = Flag of Israel.svg | image_symbol = Coat_of_arms_of_Israel.svg | image_map = [[File:Israel (centered orthographic projection).svg|frameless]] | national_anthem = [[हातिकवाह|הַתִּקְוָה]] <br /> <small> (आशा)</small> | official_languages = [[इब्रानी भाषा|इब्रानी]] | ethnic_groups = 73.5% [[यहूदी]]<br>21.1% [[अरब लोग|अरब]]<br>5.4% अन्य | demonym = इसराइली | capital = [[यरुशलम|यरूशलम]] | latd = 31 | latm = 47 | latNS = N | longd = 35 | longm = 13 | longEW = E | government_type = संसदीय लोकतंत्र | leader_title1 = [[इज़राइल के राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] | leader_name1 = इसाक हर्ज़ोग | leader_title2 = [[इज़राइल के प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] | leader_name2 = [[बेंजामिन नेतन्याहू|बिन्यामिन नेतन्याहू]] | sovereignty_type = [[स्वतन्त्रता]] | sovereignty_note = फ़लस्तीन का ब्रितानी जनादेश से | established_event1 = [[इज़राइल की स्वतंत्रता का घोषणापत्र|स्वतंत्रता की घोषणा]] | established_date1 = 14 मई 1948 | area_km2 = 20,770–22,072 | area_sq_mi = 8,019–8,522 | area_rank = 150वाँ | area_magnitude = 1 E+10 | percent_water = 2.71 | population_estimate = 72,82,000 {{smallsup|2}} | population_estimate_year = 2008 | population_estimate_rank = 96 वां <!--May 07, 2008 rank--> | population_census = 55,48,523 | population_census_year = 1995 | population_density = 324 | population_densitymi² = 839 | GDP_PPP_year = 2007 | GDP_PPP = 188.963 अरब [[अमेरिकी डॉलर|$]] | GDP_PPP_per_capita = 27,146 $ <!--Do not edit!- | HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.919<!--number only, between 0 and 1--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=२७ जुलाई २०१४ |publisher=संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम |pages=२१–२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729080443/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |archive-date=29 जुलाई 2016 |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 19वाँ | currency = इसराइली नयी शेकेल | currency_code = ILS | time_zone = इसराइल मानक समय (इमास) | utc_offset = +2 | time_zone_DST = | utc_offset_DST = +3 | drives_on = दाएँ | cctld = il | calling_code = +972 | footnote1 = गोलान हाईट्स तथा पूर्वी यरूशलम को लेकर/छोड़कर नीचे [[:en:Israel#Geography and climate|देखें]]. | footnote2 = इसराइल, गोलान हाईट्स व पूर्वी यरूशलम के सारे स्थायी निवासी शामिल। वेस्ट बैंक की इसराइली आबादी भी सम्मिलित। | conventional_long_name = इसराइल राज्य |largest_city=capital|coordinates={{coord|31|47|N|35|13|E}}|languages_type=विषय भाषा|languages_sub=[[अरबी भाषा|अरबी]]|map_caption={{Legend|#336830|इसराइल}} {{Legend|#61E760|इसराइली-अधिकृत क्षेत्र}}|population_density_km2=454}} '''इसराइल''' ({{Langx|he|יִשְׂרָאֵל}}) [[मध्य पूर्व]] में स्थित एक देश है। यह दक्षिणपूर्व [[भूमध्य सागर]] के पूर्वी छोर पर स्थित है। इसके उत्तर में [[लेबनान]], पूर्व में [[सीरिया]] और [[जॉर्डन]] तथा दक्षिण-पश्चिम में [[मिस्र]] है। इसराइल विश्व राजनीति और इतिहास की दृष्टि से बहुत महत्वपूर्ण है। इतिहास और प्राचीन ग्रन्थों के अनुसार [[यहूदी|यहूदियों]] का मूल निवास रहे इस क्षेत्र का नाम [[ईसाई धर्म|ईसाइयत]], [[इस्लाम]] और [[यहूदी]] धर्मों में प्रमुखता से लिया जाता है। यहूदी, मध्य पूर्व और यूरोप के कई क्षेत्रों में फैल गए थे। उन्नीसवीं सदी के अन्त में तथा फिर बीसवीं सदी के पूर्वार्ध में यूरोप में यहूदियों के ऊपर किए गए अत्याचार के कारण यूरोपीय (तथा अन्य) यहूदी अपने क्षेत्रों से भाग कर [[यरुशलम|यरूशलम]] और इसके आसपास के क्षेत्रों में आने लगे। सन् 1948 में आधुनिक इसराइल राष्ट्र की स्थापना हुई। [[यरुशलम|यरूशलम]] इसराइल की राजधानी है पर अन्य महत्वपूर्ण शहरों में [[हाइफ़ा]] का नाम प्रमुखता से लिया जा सकता है। यहाँ की प्रमुख भाषा [[इब्रानी|इब्रानी भाषा]] है, जो दाएँ से बाँए लिखी जाती है। यहाँ के निवासियों को ''इसराइली'' कहा जाता है। 2010 से इसराइल ओईसीडी का सदस्य है, जीडीपी के हिसाब से इसका स्थान 29वाँ और प्रति व्यक्ति [[जीडीपी]] के हिसाब से 13वाँ है। <ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/en/Countries/ISR|title=Israel and the IMF|website=IMF|language=en|access-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/gdp/gdp-by-country/|title=GDP by Country - Worldometer|website=www.worldometers.info|language=en|access-date=2023-11-14}}</ref> == नाम == 'इसराइल' शब्द का प्रयोग [[बाइबिल|बाईबल]] और उससे पहले से होता रहा है। [[बाइबिल|बाईबल]] के अनुसार ईश्वर के फ़रिश्ते के साथ युद्ध लड़ने के बाद [[जैकब]] का नाम ''इसराइल'' रखा गया था। इस शब्द का प्रयोग उसी समय (या पहले) से यहूदियों की भूमि के लिए किया जाता रहा है। == भूगोल == [[चित्र:Map of Israel, neighbours and occupied territories-V3-en.png|right|thumb|350px|वेस्टबैंक, गाजा पट्टी तथा गोलन हाइट्स के साथ '''इसराइल''' का मानचित्र]] इसराइल दक्षिण पश्चिम एशिया का एक स्वतंत्र यहूदी राज्य है, जो 14 मई 1948 ई. को [[फ़िलिस्तीनी राज्यक्षेत्र|फ़िलिस्तीन]] से ब्रितानी सत्ता के समाप्त होने पर बना। यह राज्य [[भूमध्य सागर|रूम सागर]] के पूर्वी तट पर स्थित है। इसके उत्तर तथा उत्तर पूर्व में [[लेबनान]] एवं [[सीरिया]], पूर्व में [[जॉर्डन]], दक्षिण में [[अक़ाबा की खाड़ी|अकाबा की खाड़ी]] तथा दक्षिण पश्चिम में [[मिस्र]] है (क्षेत्रफल 20,700 वर्ग किलोमीटर)। इसकी राजधानी [[तेल अविव|तेल अवीव]] एवं [[हाइफ़ा|हैफा]] इसके अन्य मुख्य नगर हैं। राजभाषा [[इब्रानी भाषा|इब्रानी]] है। इसराइल के तीन प्राकृतिक भाग हैं जो एक दूसरे के समान्तर दक्षिण से उत्तर तक फैले हैं : *(1) रूमतटीय 'शैरों' तथा फिलिस्तिया का मैदान, जो अत्यधिक उर्वर है, तथा मक्का जो सब्जियों, सन्तरों, अंगूरों एवं केलों की उपज के लिए प्रसिद्ध है। *(2) गैलिली, समारिया तथा जूडिया का पहाड़ी प्रदेश, जो तटीय मैदान के पूर्व में 25 से लेकर 40 मील तक चौड़ा है। इसराइल का सर्वोच्च पर्वत अट्ज़मान (ऊँचाई 3,962 फुट) यहीं स्थित है। जज़रील घाटी गैलिली के पठार को समारिया तथा जूडिया से पृथक्‌ करती है और तटीय मैदान को जार्डन की घाटी से मिलाती है। गैलिली का पठार एवं जज़रील घाटी समृद्ध कृषिक्षेत्र हैं जहाँ गेहूँ, जौ, जैतून तथा तम्बाकू की खेती होती है। समारिया का क्षेत्र जैतून, अंगूर एवं अंजीर के लिए प्रसिद्ध है। *(3) जॉर्डन रिफ्ट घाटी, जो केवल 10-15 मील चौड़ी तथा अत्यधिक शुष्क है। इसके जगत्‌ के स्थलखंड का सबसे नीचा भाग है। जार्डन नदी के मैदान में केले की खेती होती है। इसराइल के दक्षिणी भाग में [[नेजेव]] नामक मरुस्थल है जिसके उत्तरी भाग में सिंचाई द्वारा कृषि का विकास किया जा रहा है। यहाँ [[जौ]], [[ज्वार|सोरघम]], [[गेहूँ]], [[सूरजमुखी|सूर्यमुखी]], [[सब्जियाँ]] एवं फल होते हैं। सन्‌ 1955 ई. में नेजेव के हेलेट्ज़ नामक स्थान पर इसराइल मेंसर्वप्रथम खनिज तेल पाया गया। इस राज्य के अन्य खनिज पोटाश, नमक इत्यादि हैं। प्राकृतिक साधनों के अभाव में इसराइल की आर्थिक स्थिति विशेषत: कृषि तथा विशिष्ट एवं छोटे उद्योगों पर आश्रित है। सिंचाई के द्वारा सूखे क्षेत्रों को कृषियोग्य बनाया गया है। अत: कृषि का क्षेत्रफल, सन्‌ 1969-70 में 10,58,000 एकड़ था। तेल अवीव इसराइल का प्रमुख उद्योगकेंद्र है जहाँ कपड़ा, काष्ठ, औषधि, पेय तथा प्लास्टिक आदि उद्योगों का विकास हुआ है। हैफा क्षेत्र में सीमेंट, मिट्टी का तेल, मशीन, रसायन, काँच एवं विद्युत्‌ वस्तुओं के कारखाने हैं। यरूशलम हस्तशिल्प एवं मुद्रण उद्योग के लिए विख्यात है। नथन्या जिले में हीरा तराशने का काम होता है। हैफा तथा तेल अवीव रूम सागरतट के पत्तन (बन्दरगाह) हैं। इलाथ अकाबा की खाड़ी का पत्तन है। मुख्य निर्यात सूखे एवं ताजे फल, हीरा, मोटरगाड़ी, कपड़ा, टायर एवं ट्यूब हैं। मुख्य आयात मशीन, अन्न, गाड़ियाँ, काठ एवं रासायनिक पदार्थ हैं। == स्वतन्त्रता और आरम्भिक काल == [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] के बाद ब्रितानी साम्राज्य ने स्वयं को एक विकत परिस्तिथि में पाया जहाँ उनका विवाद यहूदी समुदाय के साथ दो तरह की मानसिकता में बाँट चुका था। जहाँ एक तरफ हगना, इरगुन और लोही नाम के संघटन ब्रितानी के विरुद्ध हिंसात्मक विद्रोह कर रहे थे वहीं हजारो यहूदी शरणार्थी इसराइल में शरण माँग रहे थे। तभी सन 1947 में ब्रितानी साम्राज्य ने ऐसा उपाय निकलने की घोषणा की जिस से अरब और यहूदी दोनों सम्प्रदाय के लोग सहमत हो। संयुक्त राष्ट्र संघ द्वारा फ़लस्तीन के विभाजन को (संयुक्त राष्ट्र संघ के 181 घोषणा पत्र) नवम्बर 29, 1947 मान्यता दे दी गयी, जिसके अन्तर्गत राज्य का विभाजन दो राज्यों में होना था एक अरब और एक यहूदी। जबकि यरूशलम को संयुक्त राष्ट्र द्वारा राज्य करने की बात कहीं गयी इस व्यवस्था में यरूशलम को "सर्पुर स्पेक्ट्रम" (curpus spectrum) कहा गया। इस व्यवस्था को यहूदियों द्वारा तुरन्त मान्यता दे दी गयी। वहीं अरब समुदाय ने नवंबर 1, 1947 को तीन दिनों के बन्द की घोषणा की। इसी के साथ गृहयुद्ध की स्तिथि बन गए और करीब 2,50,000 फ़लस्तीनी लोगो ने राज्य छोड़ दिया। 14 मई 1948 को यहूदी समुदाय ने ब्रितानी से पहले स्वतन्त्रता की घोषणा कर दी और इसराइल को राष्ट्र घोषित कर दिया, तभी सीरिया, लीबिया तथा इराक़ ने इसराइल पर हमला कर दिया और तभी से 1948 के अरब - इसराइल युद्ध की शुरुआत हुई। सउदी अरब ने भी तब अपनी सेना भेजकर और मिस्र की सहायता से आक्रमण किया और यमन भी युद्ध में शामिल हुआ, लगभग एक वर्ष के बाद युद्ध विराम की घोषणा हुई और जॉर्डन तथा इसराइल के बीच सीमा रेखा अवतरित हुई जैसे green line (हरी रेखा) कहा गया और मिस्र ने गज़ा पट्टी पर अधिकार किया, करीब 7,00,000 फ़लस्तीन इस युद्ध के दौरान विस्थापित हुए। इसराइल ने 11 मई 1949 में संयुक्त राष्ट्र की मान्यता हासिल की। == विवाद एवं शान्ति समझौते == [[चित्र:Foreign relations of Israel Map.png|right|thumb|300px|इसराइल के अन्तरराष्ट्रीय सम्बन्ध]] अरब समुदाय तथा मिस्र के राष्ट्रपति जमाल अब्देल नासिर ने इसराइल को मान्यता नहीं दी और 1966 में इसराइल - अरब युद्ध हुआ। 1967 में मिस्र ने संयुक्त राष्ट्र के अधिकारी दल को सनाई पनिसुलेना (1957) को बाहर निकल दिया और लाल सागर में इसराइल की आवागमन बन्द कर दी। जून 5, 1967 को इसराइल ने मिस्र जॉर्डन सीरिया तथा इराक के विरुद्ध युद्ध घोषित किया और महज 6 दिनों में अपने अरब दुश्मनों को पराजित कर क्षेत्र में अपनी सैनिक प्रभुसत्ता कायम की। इस युद्ध के दौरान इसराइल को अपने हे राज्य में उपस्तिथ फ़लस्तीनी लोगो का विरोध झेलना पड़ा इसमें प्रमुख था फ़लस्तीन लिबरेशन ऑर्गेनाइज़ेऽशन (पी॰ एल॰ ओ॰) जो 1964 में बनया गया था। 1960 के अंत से 1970 तक इसराइल पर कई हमले हुए जिसमें 1972 में इसराइल के प्रतिभागियों पर म्यूनिक ओलंपिक में हुआ हमला शामिल है। 6 अक्टूबर 1973 को, सीरिया तथा मिस्र द्वारा इसराइल पर अचानक हमला किया गया, जब इसराइली योम नामक त्योहार मना रहे थे, जिसके जवाब में सीरिया तथा मिस्र को बहुत भारी नुक़सान उठाना पड़ा। 1976 के दौरान इसराइल के सैनिको ने बड़ी बहादुरी से 95 बन्धको को छुड़ाया। 1977 के आम चुनावो में लेबर पार्टी की हार हुई और इसी के साथ मेनाचिम बेगिन सत्ता में आये तभी अरब नेता अनवर सद्दात ने इसराइल की यात्रा को जिस से इसराइल-मिस्र समझोते (1979) की नीव पड़ी। मार्च 11, 1978 में लेबनान से आये पी॰ एल॰ ओ॰ के आतंकियों ने 35 इसराइली नागरिकों की हत्या कर दे और 75 को घायल कर दिया जवाब में इसराइल ने लेबनान पर हमला किया और प॰एल.ओ के सदस्य भाग खड़े हुए। 1980 में इसराइल ने यरूशलम को अपनी राजधानी घोषित किया जिस से अरब समुदाय नाराज़ हो गया। जून 7, 1981 में इसराइल ने इराक का सोले परमाणु सयन्त्र तबाह कर दिया। == संविधान एवं शासन == इसराइल एक प्रभुसत्तासम्पन्न गणराज्य है जिसकी स्थापना 14 मई 1948 ई के घोषणा के आधार पर हुई है। 1949 ई. में इसराइली संसद (सेनिट) ने संक्रमण कानून पारित किया, जो सामान्य शब्दावली के माध्यम से संसद, राष्ट्रपति तथा मन्त्रिमण्डल के अधिकारों की व्याख्या करता है। 1950 ई. में संसद ने समय-समय पर मूल नियमों को अधिनियमित करने का प्रस्ताव पारित किया। यही अधिनियमित मूल नियम समग्र रूप में इसराइल के संविधान के नियामक हैं। संसद में इसराइली राष्ट्र तथा राष्ट्रपति से संबद्ध इन मूल नियमों को क्रमश: 1958, 1960, तथा 1964 ई. में पारित किया गया। इसराइली संसद को सर्वोच्च अधिकार प्राप्त हैं और 120 सदस्यों वाली इस एकसदनी संसद् का चुनाव सार्वभौमिक मताधिकार के आधार पर अनुपात-प्रतिनिधित्व-पद्धति से प्रति चार वर्ष के लिए कराया जाता है। राष्ट्रपति राष्ट्राध्यक्ष होता है और संसद पाँच वर्ष के लिए इसका चुनाव करती है। प्रधानमन्त्री के नेतृत्व में स्थापित मन्त्रिमण्डल संसद के प्रति उत्तरदायी होता है। मन्त्री सामान्यत: संसद सदस्यों में से ही बनाए जाता हैं लेकिन इनकी नियुक्ति सदस्येतर व्यक्तियों में से भी की जा सती है। पूरा देश छह मण्डलों में विभक्त है। संसदीय निर्वाचन के साथ-साथ स्थानीय अधिकारियों का चुनाव भी सम्पन्न होता है जिनका कार्यकाल चार वर्ष तक रहता है। 27 नगरपालिकाएँ (दो अरबों की), 117 स्थानीय परिषदें (45 अरबों तथा सीरियाई देशों की) तथा 47 क्षेत्रीय परिषदें (एक अरबों की) 674 गाँवों का प्रतिनिधित्व करती हैं। == अर्थव्यवस्था == इसराइल को आर्थिक और औद्योगिक विकास में दक्षिण पश्चिम एशिया और मध्य पूर्व में सबसे उन्नत देश माना जाता है। इसराइल की अत्याधुनिक विश्वविद्यालय और गुणवत्ता शिक्षा, देश की उच्च प्रौद्योगिकी उछाल और तेजी से आर्थिक विकास को बढ़ावा देने के लिए ज़िम्मादार है। सीमित प्राकृतिक संसाधनों के बावजूद, पिछले दशकों में कृषि और औद्योगिक क्षेत्रों के गहन विकास ने अनाज और बीफ के अलावा, इसराइल को खाद्य उत्पादन में काफी हद तक आत्मनिर्भर बना दिया है। 2016 में कुल 57.9 अरब अमरीकी डॉलर का आयात किया गया था, जिसमें कच्चे माल, सैन्य उपकरण, निवेश सामान, कच्चे हीरे, ईंधन, अनाज और उपभोक्ता सामान शामिल हैं। 2016 में, इसराइल का निर्यात 51.61 अरब डॉलर तक पहुँच गया। प्रमुख निर्यात में, मशीनरी और उपकरण, सॉफ़्ट्वेयर, कटे हीरे, कृषि उत्पादों, रसायन और वस्त्र और परिधान शामिल हैं। [[चित्र:Tel Aviv Panorama.jpg|center|thumb|550px|[[तेल अविव|तेल अवीव]] महानगर क्षेत्र]] == विज्ञान और प्रौद्योगिकी == [[चित्र:Solar dish at Ben-Gurion National Solar Energy Center in Israel.jpg|right|thumb|300px|इसराइल के बेन-गुरिओन राष्ट्रीय सौर ऊर्जा केन्द्र में लगा सौर छतरी]] सॉफ़्ट्वेयर, संचार और जीवन विज्ञान में अत्याधुनिक तकनीकों के इसराइल के विकास ने सिलिकॉन वैली के साथ तुलना को जन्म दिया है। 2019 ब्लूमबर्ग इनोवेशन इण्डेक्स में इसराइल 5 वें स्थान पर है, और जीडीपी के प्रतिशत के रूप में अनुसन्धान और विकास पर खर्च में दुनिया में पहला है। इसराइल में प्रति 10,000 कर्मचारियों पर 140 वैज्ञानिक, तकनीशियन और इंजीनियर हैं, जो दुनिया में सबसे अधिक है (तुलना में, यू.एस. के लिए यह 85 है)। इसराइल ने 2004 से छह नोबेल पुरस्कार विजेता वैज्ञानिकों का उत्पादन किया है और इसे दुनिया में प्रति व्यक्ति वैज्ञानिक पत्रों के उच्चतम अनुपात वाले देशों में से एक के रूप में स्थान दिया गया है। इसराइल ने 2000 से प्रति व्यक्ति स्टेम-सेल शोध पत्रों में दुनिया का नेतृत्व किया है। इसराइली विश्वविद्यालयों को कम्प्यूटर विज्ञान (तकनीक और तेल अवीव विश्वविद्यालय), गणित (यरुशलेम के इब्रानी विश्वविद्यालय) और रसायन विज्ञान (वीज़मैन इंस्टीट्यूट ऑफ़ साइंसेज) में शीर्ष 50 विश्व विश्वविद्यालयों में स्थान दिया गया है। 2012 में, फ़्यूट्रॉन के अन्तरिक्ष प्रतिस्पर्धात्मकता सूचकांक द्वारा इसराइल को दुनिया में नौवें स्थान पर रखा गया था। इसराइल अंतरिक्ष एजेंसी वैज्ञानिक और वाणिज्यिक लक्ष्यों के साथ सभी इसराइली अन्तरिक्ष अनुसन्धान कार्यक्रमों का समन्वय करती है, और स्वदेशी रूप से कम से कम 13 वाणिज्यिक, अनुसन्धान और जासूसी उपग्रहों का डिजाइन और निर्माण किया है। इसराइल के कुछ उपग्रहों को दुनिया की सबसे उन्नत अन्तरिक्ष प्रणालियों में स्थान दिया गया है। शावित एक अन्तरिक्ष प्रक्षेपण यान है जिसे इसराइल द्वारा छोटे उपग्रहों को पृथ्वी की निचली कक्षा में लॉन्च करने के लिए बनाया गया है। इसे पहली बार 1988 में लॉन्च किया गया था, जिससे इसराइल अन्तरिक्ष प्रक्षेपण क्षमता वाला आठवाँ देश बन गया। 2003 में, इलान रेमन इसराइल के पहले अन्तरिक्ष यात्री बने, जो अन्तरिक्ष शटल कोलम्बिया के घातक मिशन एसटीएस-107 के पेलोड विशेषज्ञ के रूप में कार्यरत थे। देश में पानी की चल रही कमी ने जल संरक्षण तकनीकों में नवाचार को बढ़ावा दिया है, और एक पर्याप्त कृषि आधुनिकीकरण, ड्रिप सिंचाई, का आविष्कार इसराइल में किया गया था। इसराइल अलवणीकरण और जल पुनर्चक्रण के तकनीकी मोर्चे पर भी है। सोरेक डिसेलिनेशन प्लाण्ट दुनिया में सबसे बड़ा समुद्री जल रिवर्स ऑस्मोसिस (एसडब्ल्यूआरओ) विलवणीकरण सुविधा है। 2014 तक, इसराइल के विलवणीकरण कार्यक्रमों ने इसराइल के पीने के पानी का लगभग 35% प्रदान किया और यह 2015 तक 40% और 2050 तक 70% की आपूर्ति करने की उम्मीद है। 2015 तक, इसराइल के घरों, कृषि और उद्योग के लिए 50 प्रतिशत से अधिक पानी कृत्रिम रूप से उत्पादित किया जाता है। देश एक वार्षिक जल प्रौद्योगिकी और पर्यावरण नियन्त्रण प्रदर्शनी और सम्मेलन (WATEC) की मेजबानी करता है जो दुनिया भर से हजारों लोगों को आकर्षित करता है। 2011 में, इसराइल का जल प्रौद्योगिकी उद्योग सालाना लगभग 2 अरब डॉलर का था, जिसमें उत्पादों और सेवाओं का वार्षिक निर्यात लाखों डॉलर में होता था। रिवर्स ऑस्मोसिस तकनीक में नवाचारों के परिणामस्वरूप, आने वाले वर्षों में इसराइल पानी का शुद्ध निर्यातक बनने के लिए तैयार है। इसराइल ने सौर ऊर्जा को अपनाया है; इसके इंजीनियर सौर ऊर्जा प्रौद्योगिकी के क्षेत्र में अग्रणी हैं और इसकी सौर कम्पनियाँ दुनिया भर में परियोजनाओं पर काम करती हैं। इसराइल के 90% से अधिक घर गर्म पानी के लिए सौर ऊर्जा का उपयोग करते हैं, जो दुनिया में प्रति व्यक्ति सबसे अधिक है। == सशस्त्र सेनाएँ == {{मुख्य|इजराइल की सशस्त्र सेनाएँ}} == संस्कृति == [[चित्र:Shvua hasefer 2005.jpg|right|thumb|300px|यरूशलेम में हिब्रू पुस्तक सप्ताह (२००५)]] [[चित्र:PikiWiki Israel 10702 Plants of Israel.jpg|right|thumb|300px|इसराइल के राष्ट्रीय फूल, '''एनीमोन कोरोनेरिया''' (Anemone coronaria) का पूरा मैदान]] इसराइल की विविध [[संस्कृति]] इसकी आबादी की विविधता के कारण उत्पन्न होती है: चूकि दुनिया भर से यहूदि आकर इसराइल को अपना घर बनाया, तो साथ अपने देश से वहाँ की सांस्कृतिक और धार्मिक परंपराओं को अपने साथ ले आये, जिससे यहूदी परंपराओं और मान्यताओं का एक मिला-जुला स्वरुप निर्मित हो गया है। इसराइल दुनिया का एकमात्र देश है जहां जीवन [[इब्रानी कालदर्शक]] के अनुसार व्यतीत होता है। काम और स्कूल की छुट्टियाँ, यहूदी छुट्टियों द्वारा निर्धारित होती है, और हफ्तें का आधिकारिक अवकाश दिवस शनिवार होता है, जिस दिन [[यहूदी सब्त]] होता है। इसराइल की अरब अल्पसंख्यकों ने वास्तुकला, संगीत और व्यंजन जैसे क्षेत्रों में, वहाँ की संस्कृति पर अपनी छाप छोड़ी है। इसराइल के व्यंजनों में स्थानिय व्यंजन और साथ ही साथ प्रवासी यहूदियों द्वारा उनके देश से लाये व्यंजन भी शामिल हैं। इसराइली व्यंजनों में संयोजन देखने को मिलता है। इसराइल में सबसे लोकप्रिय खेल [[फुटबॉल]] और [[बास्केटबॉल]] हैं। 1994 में, यूईएफए ने इसराइल की फुटबॉल टीम को यूरोपीय टीमों से प्रतिस्पर्धा करने की स्वीकृति प्रदान की। शतरंज इसराइल में एक प्रमुख खेल है और सभी उम्र के लोगों द्वारा खेला जाता है। कई इसराइली ग्रैंडमास्टर और इसराइली शतरंज खिलाड़ी, कई युवा विश्व चैंपियनशिप जीत चुके हैं। इसराइल ने एक वार्षिक अंतर्राष्ट्रीय चैम्पियनशिप आयोजित किया था और 2005 में विश्व टीम शतरंज चैंपियनशिप की मेजबानी भी की थी। 1992 में इसराइल ने अपनी पहली जीत के बाद से नौ ओलंपिक पदक जीते हैं, जिसमें 2004 के ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में विंडसर्फिंग में स्वर्ण पदक भी शामिल है। == इन्हें भी देखें == * [[फिलिस्तीन राज्य|फ़लस्तीन राज्य]] * [[इसराइल-फिलिस्तीन संघर्ष|इसराइल-फ़लस्तीन संघर्ष]] * [[इज़राइल का इतिहास|इसराइल का इतिहास]] * [[यहूदी धर्म]] * [[थियोडोर हर्ज़्ल|थियोडोर हर्ज्ल]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20110903105904/http://www.namasteisrael.com/index.html इसराइली दूतावास, नयी दिल्ली] * [https://web.archive.org/web/20140919093235/http://www.namasteisrael.com/israel.html '''इसराइल'''] (नमस्ते इसराइल) * [https://web.archive.org/web/20180720070234/http://www.gyanpanti.com/amazing-israel-facts-hindi/ दुनिया के सबसे स्वाभिमानी व खतरनाक देश इसराइल के रोचक तथ्य] * [https://factsgazab.com/amazing-facts-about-israel-in-hindi/ इसराइल देश के रोचक तथ्य व जानकारी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404042140/https://factsgazab.com/amazing-facts-about-israel-in-hindi/ |date=4 अप्रैल 2023 }} {{एशिया के देश}} {{हिन्द महासागर तटवर्ती देश}} [[श्रेणी:एशिया के देश]] [[श्रेणी:इसराइल| ]] [[श्रेणी:पश्चिमी एशिया]] 1snkjrrn41rtwjljs07nrfjsr9piilj 6537810 6537806 2026-04-08T17:30:07Z अनुनाद सिंह 1634 /* सशस्त्र सेनाएँ */ 6537810 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|text = [[इसराइल की भूमि]]}} {{Infobox country | native_name = {{nobold|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}} | common_name = इसराइल | image_flag = Flag of Israel.svg | image_symbol = Coat_of_arms_of_Israel.svg | image_map = [[File:Israel (centered orthographic projection).svg|frameless]] | national_anthem = [[हातिकवाह|הַתִּקְוָה]] <br /> <small> (आशा)</small> | official_languages = [[इब्रानी भाषा|इब्रानी]] | ethnic_groups = 73.5% [[यहूदी]]<br>21.1% [[अरब लोग|अरब]]<br>5.4% अन्य | demonym = इसराइली | capital = [[यरुशलम|यरूशलम]] | latd = 31 | latm = 47 | latNS = N | longd = 35 | longm = 13 | longEW = E | government_type = संसदीय लोकतंत्र | leader_title1 = [[इज़राइल के राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] | leader_name1 = इसाक हर्ज़ोग | leader_title2 = [[इज़राइल के प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] | leader_name2 = [[बेंजामिन नेतन्याहू|बिन्यामिन नेतन्याहू]] | sovereignty_type = [[स्वतन्त्रता]] | sovereignty_note = फ़लस्तीन का ब्रितानी जनादेश से | established_event1 = [[इज़राइल की स्वतंत्रता का घोषणापत्र|स्वतंत्रता की घोषणा]] | established_date1 = 14 मई 1948 | area_km2 = 20,770–22,072 | area_sq_mi = 8,019–8,522 | area_rank = 150वाँ | area_magnitude = 1 E+10 | percent_water = 2.71 | population_estimate = 72,82,000 {{smallsup|2}} | population_estimate_year = 2008 | population_estimate_rank = 96 वां <!--May 07, 2008 rank--> | population_census = 55,48,523 | population_census_year = 1995 | population_density = 324 | population_densitymi² = 839 | GDP_PPP_year = 2007 | GDP_PPP = 188.963 अरब [[अमेरिकी डॉलर|$]] | GDP_PPP_per_capita = 27,146 $ <!--Do not edit!- | HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.919<!--number only, between 0 and 1--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=२७ जुलाई २०१४ |publisher=संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम |pages=२१–२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729080443/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |archive-date=29 जुलाई 2016 |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 19वाँ | currency = इसराइली नयी शेकेल | currency_code = ILS | time_zone = इसराइल मानक समय (इमास) | utc_offset = +2 | time_zone_DST = | utc_offset_DST = +3 | drives_on = दाएँ | cctld = il | calling_code = +972 | footnote1 = गोलान हाईट्स तथा पूर्वी यरूशलम को लेकर/छोड़कर नीचे [[:en:Israel#Geography and climate|देखें]]. | footnote2 = इसराइल, गोलान हाईट्स व पूर्वी यरूशलम के सारे स्थायी निवासी शामिल। वेस्ट बैंक की इसराइली आबादी भी सम्मिलित। | conventional_long_name = इसराइल राज्य |largest_city=capital|coordinates={{coord|31|47|N|35|13|E}}|languages_type=विषय भाषा|languages_sub=[[अरबी भाषा|अरबी]]|map_caption={{Legend|#336830|इसराइल}} {{Legend|#61E760|इसराइली-अधिकृत क्षेत्र}}|population_density_km2=454}} '''इसराइल''' ({{Langx|he|יִשְׂרָאֵל}}) [[मध्य पूर्व]] में स्थित एक देश है। यह दक्षिणपूर्व [[भूमध्य सागर]] के पूर्वी छोर पर स्थित है। इसके उत्तर में [[लेबनान]], पूर्व में [[सीरिया]] और [[जॉर्डन]] तथा दक्षिण-पश्चिम में [[मिस्र]] है। इसराइल विश्व राजनीति और इतिहास की दृष्टि से बहुत महत्वपूर्ण है। इतिहास और प्राचीन ग्रन्थों के अनुसार [[यहूदी|यहूदियों]] का मूल निवास रहे इस क्षेत्र का नाम [[ईसाई धर्म|ईसाइयत]], [[इस्लाम]] और [[यहूदी]] धर्मों में प्रमुखता से लिया जाता है। यहूदी, मध्य पूर्व और यूरोप के कई क्षेत्रों में फैल गए थे। उन्नीसवीं सदी के अन्त में तथा फिर बीसवीं सदी के पूर्वार्ध में यूरोप में यहूदियों के ऊपर किए गए अत्याचार के कारण यूरोपीय (तथा अन्य) यहूदी अपने क्षेत्रों से भाग कर [[यरुशलम|यरूशलम]] और इसके आसपास के क्षेत्रों में आने लगे। सन् 1948 में आधुनिक इसराइल राष्ट्र की स्थापना हुई। [[यरुशलम|यरूशलम]] इसराइल की राजधानी है पर अन्य महत्वपूर्ण शहरों में [[हाइफ़ा]] का नाम प्रमुखता से लिया जा सकता है। यहाँ की प्रमुख भाषा [[इब्रानी|इब्रानी भाषा]] है, जो दाएँ से बाँए लिखी जाती है। यहाँ के निवासियों को ''इसराइली'' कहा जाता है। 2010 से इसराइल ओईसीडी का सदस्य है, जीडीपी के हिसाब से इसका स्थान 29वाँ और प्रति व्यक्ति [[जीडीपी]] के हिसाब से 13वाँ है। <ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/en/Countries/ISR|title=Israel and the IMF|website=IMF|language=en|access-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/gdp/gdp-by-country/|title=GDP by Country - Worldometer|website=www.worldometers.info|language=en|access-date=2023-11-14}}</ref> == नाम == 'इसराइल' शब्द का प्रयोग [[बाइबिल|बाईबल]] और उससे पहले से होता रहा है। [[बाइबिल|बाईबल]] के अनुसार ईश्वर के फ़रिश्ते के साथ युद्ध लड़ने के बाद [[जैकब]] का नाम ''इसराइल'' रखा गया था। इस शब्द का प्रयोग उसी समय (या पहले) से यहूदियों की भूमि के लिए किया जाता रहा है। == भूगोल == [[चित्र:Map of Israel, neighbours and occupied territories-V3-en.png|right|thumb|350px|वेस्टबैंक, गाजा पट्टी तथा गोलन हाइट्स के साथ '''इसराइल''' का मानचित्र]] इसराइल दक्षिण पश्चिम एशिया का एक स्वतंत्र यहूदी राज्य है, जो 14 मई 1948 ई. को [[फ़िलिस्तीनी राज्यक्षेत्र|फ़िलिस्तीन]] से ब्रितानी सत्ता के समाप्त होने पर बना। यह राज्य [[भूमध्य सागर|रूम सागर]] के पूर्वी तट पर स्थित है। इसके उत्तर तथा उत्तर पूर्व में [[लेबनान]] एवं [[सीरिया]], पूर्व में [[जॉर्डन]], दक्षिण में [[अक़ाबा की खाड़ी|अकाबा की खाड़ी]] तथा दक्षिण पश्चिम में [[मिस्र]] है (क्षेत्रफल 20,700 वर्ग किलोमीटर)। इसकी राजधानी [[तेल अविव|तेल अवीव]] एवं [[हाइफ़ा|हैफा]] इसके अन्य मुख्य नगर हैं। राजभाषा [[इब्रानी भाषा|इब्रानी]] है। इसराइल के तीन प्राकृतिक भाग हैं जो एक दूसरे के समान्तर दक्षिण से उत्तर तक फैले हैं : *(1) रूमतटीय 'शैरों' तथा फिलिस्तिया का मैदान, जो अत्यधिक उर्वर है, तथा मक्का जो सब्जियों, सन्तरों, अंगूरों एवं केलों की उपज के लिए प्रसिद्ध है। *(2) गैलिली, समारिया तथा जूडिया का पहाड़ी प्रदेश, जो तटीय मैदान के पूर्व में 25 से लेकर 40 मील तक चौड़ा है। इसराइल का सर्वोच्च पर्वत अट्ज़मान (ऊँचाई 3,962 फुट) यहीं स्थित है। जज़रील घाटी गैलिली के पठार को समारिया तथा जूडिया से पृथक्‌ करती है और तटीय मैदान को जार्डन की घाटी से मिलाती है। गैलिली का पठार एवं जज़रील घाटी समृद्ध कृषिक्षेत्र हैं जहाँ गेहूँ, जौ, जैतून तथा तम्बाकू की खेती होती है। समारिया का क्षेत्र जैतून, अंगूर एवं अंजीर के लिए प्रसिद्ध है। *(3) जॉर्डन रिफ्ट घाटी, जो केवल 10-15 मील चौड़ी तथा अत्यधिक शुष्क है। इसके जगत्‌ के स्थलखंड का सबसे नीचा भाग है। जार्डन नदी के मैदान में केले की खेती होती है। इसराइल के दक्षिणी भाग में [[नेजेव]] नामक मरुस्थल है जिसके उत्तरी भाग में सिंचाई द्वारा कृषि का विकास किया जा रहा है। यहाँ [[जौ]], [[ज्वार|सोरघम]], [[गेहूँ]], [[सूरजमुखी|सूर्यमुखी]], [[सब्जियाँ]] एवं फल होते हैं। सन्‌ 1955 ई. में नेजेव के हेलेट्ज़ नामक स्थान पर इसराइल मेंसर्वप्रथम खनिज तेल पाया गया। इस राज्य के अन्य खनिज पोटाश, नमक इत्यादि हैं। प्राकृतिक साधनों के अभाव में इसराइल की आर्थिक स्थिति विशेषत: कृषि तथा विशिष्ट एवं छोटे उद्योगों पर आश्रित है। सिंचाई के द्वारा सूखे क्षेत्रों को कृषियोग्य बनाया गया है। अत: कृषि का क्षेत्रफल, सन्‌ 1969-70 में 10,58,000 एकड़ था। तेल अवीव इसराइल का प्रमुख उद्योगकेंद्र है जहाँ कपड़ा, काष्ठ, औषधि, पेय तथा प्लास्टिक आदि उद्योगों का विकास हुआ है। हैफा क्षेत्र में सीमेंट, मिट्टी का तेल, मशीन, रसायन, काँच एवं विद्युत्‌ वस्तुओं के कारखाने हैं। यरूशलम हस्तशिल्प एवं मुद्रण उद्योग के लिए विख्यात है। नथन्या जिले में हीरा तराशने का काम होता है। हैफा तथा तेल अवीव रूम सागरतट के पत्तन (बन्दरगाह) हैं। इलाथ अकाबा की खाड़ी का पत्तन है। मुख्य निर्यात सूखे एवं ताजे फल, हीरा, मोटरगाड़ी, कपड़ा, टायर एवं ट्यूब हैं। मुख्य आयात मशीन, अन्न, गाड़ियाँ, काठ एवं रासायनिक पदार्थ हैं। == स्वतन्त्रता और आरम्भिक काल == [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] के बाद ब्रितानी साम्राज्य ने स्वयं को एक विकत परिस्तिथि में पाया जहाँ उनका विवाद यहूदी समुदाय के साथ दो तरह की मानसिकता में बाँट चुका था। जहाँ एक तरफ हगना, इरगुन और लोही नाम के संघटन ब्रितानी के विरुद्ध हिंसात्मक विद्रोह कर रहे थे वहीं हजारो यहूदी शरणार्थी इसराइल में शरण माँग रहे थे। तभी सन 1947 में ब्रितानी साम्राज्य ने ऐसा उपाय निकलने की घोषणा की जिस से अरब और यहूदी दोनों सम्प्रदाय के लोग सहमत हो। संयुक्त राष्ट्र संघ द्वारा फ़लस्तीन के विभाजन को (संयुक्त राष्ट्र संघ के 181 घोषणा पत्र) नवम्बर 29, 1947 मान्यता दे दी गयी, जिसके अन्तर्गत राज्य का विभाजन दो राज्यों में होना था एक अरब और एक यहूदी। जबकि यरूशलम को संयुक्त राष्ट्र द्वारा राज्य करने की बात कहीं गयी इस व्यवस्था में यरूशलम को "सर्पुर स्पेक्ट्रम" (curpus spectrum) कहा गया। इस व्यवस्था को यहूदियों द्वारा तुरन्त मान्यता दे दी गयी। वहीं अरब समुदाय ने नवंबर 1, 1947 को तीन दिनों के बन्द की घोषणा की। इसी के साथ गृहयुद्ध की स्तिथि बन गए और करीब 2,50,000 फ़लस्तीनी लोगो ने राज्य छोड़ दिया। 14 मई 1948 को यहूदी समुदाय ने ब्रितानी से पहले स्वतन्त्रता की घोषणा कर दी और इसराइल को राष्ट्र घोषित कर दिया, तभी सीरिया, लीबिया तथा इराक़ ने इसराइल पर हमला कर दिया और तभी से 1948 के अरब - इसराइल युद्ध की शुरुआत हुई। सउदी अरब ने भी तब अपनी सेना भेजकर और मिस्र की सहायता से आक्रमण किया और यमन भी युद्ध में शामिल हुआ, लगभग एक वर्ष के बाद युद्ध विराम की घोषणा हुई और जॉर्डन तथा इसराइल के बीच सीमा रेखा अवतरित हुई जैसे green line (हरी रेखा) कहा गया और मिस्र ने गज़ा पट्टी पर अधिकार किया, करीब 7,00,000 फ़लस्तीन इस युद्ध के दौरान विस्थापित हुए। इसराइल ने 11 मई 1949 में संयुक्त राष्ट्र की मान्यता हासिल की। == विवाद एवं शान्ति समझौते == [[चित्र:Foreign relations of Israel Map.png|right|thumb|300px|इसराइल के अन्तरराष्ट्रीय सम्बन्ध]] अरब समुदाय तथा मिस्र के राष्ट्रपति जमाल अब्देल नासिर ने इसराइल को मान्यता नहीं दी और 1966 में इसराइल - अरब युद्ध हुआ। 1967 में मिस्र ने संयुक्त राष्ट्र के अधिकारी दल को सनाई पनिसुलेना (1957) को बाहर निकल दिया और लाल सागर में इसराइल की आवागमन बन्द कर दी। जून 5, 1967 को इसराइल ने मिस्र जॉर्डन सीरिया तथा इराक के विरुद्ध युद्ध घोषित किया और महज 6 दिनों में अपने अरब दुश्मनों को पराजित कर क्षेत्र में अपनी सैनिक प्रभुसत्ता कायम की। इस युद्ध के दौरान इसराइल को अपने हे राज्य में उपस्तिथ फ़लस्तीनी लोगो का विरोध झेलना पड़ा इसमें प्रमुख था फ़लस्तीन लिबरेशन ऑर्गेनाइज़ेऽशन (पी॰ एल॰ ओ॰) जो 1964 में बनया गया था। 1960 के अंत से 1970 तक इसराइल पर कई हमले हुए जिसमें 1972 में इसराइल के प्रतिभागियों पर म्यूनिक ओलंपिक में हुआ हमला शामिल है। 6 अक्टूबर 1973 को, सीरिया तथा मिस्र द्वारा इसराइल पर अचानक हमला किया गया, जब इसराइली योम नामक त्योहार मना रहे थे, जिसके जवाब में सीरिया तथा मिस्र को बहुत भारी नुक़सान उठाना पड़ा। 1976 के दौरान इसराइल के सैनिको ने बड़ी बहादुरी से 95 बन्धको को छुड़ाया। 1977 के आम चुनावो में लेबर पार्टी की हार हुई और इसी के साथ मेनाचिम बेगिन सत्ता में आये तभी अरब नेता अनवर सद्दात ने इसराइल की यात्रा को जिस से इसराइल-मिस्र समझोते (1979) की नीव पड़ी। मार्च 11, 1978 में लेबनान से आये पी॰ एल॰ ओ॰ के आतंकियों ने 35 इसराइली नागरिकों की हत्या कर दे और 75 को घायल कर दिया जवाब में इसराइल ने लेबनान पर हमला किया और प॰एल.ओ के सदस्य भाग खड़े हुए। 1980 में इसराइल ने यरूशलम को अपनी राजधानी घोषित किया जिस से अरब समुदाय नाराज़ हो गया। जून 7, 1981 में इसराइल ने इराक का सोले परमाणु सयन्त्र तबाह कर दिया। == संविधान एवं शासन == इसराइल एक प्रभुसत्तासम्पन्न गणराज्य है जिसकी स्थापना 14 मई 1948 ई के घोषणा के आधार पर हुई है। 1949 ई. में इसराइली संसद (सेनिट) ने संक्रमण कानून पारित किया, जो सामान्य शब्दावली के माध्यम से संसद, राष्ट्रपति तथा मन्त्रिमण्डल के अधिकारों की व्याख्या करता है। 1950 ई. में संसद ने समय-समय पर मूल नियमों को अधिनियमित करने का प्रस्ताव पारित किया। यही अधिनियमित मूल नियम समग्र रूप में इसराइल के संविधान के नियामक हैं। संसद में इसराइली राष्ट्र तथा राष्ट्रपति से संबद्ध इन मूल नियमों को क्रमश: 1958, 1960, तथा 1964 ई. में पारित किया गया। इसराइली संसद को सर्वोच्च अधिकार प्राप्त हैं और 120 सदस्यों वाली इस एकसदनी संसद् का चुनाव सार्वभौमिक मताधिकार के आधार पर अनुपात-प्रतिनिधित्व-पद्धति से प्रति चार वर्ष के लिए कराया जाता है। राष्ट्रपति राष्ट्राध्यक्ष होता है और संसद पाँच वर्ष के लिए इसका चुनाव करती है। प्रधानमन्त्री के नेतृत्व में स्थापित मन्त्रिमण्डल संसद के प्रति उत्तरदायी होता है। मन्त्री सामान्यत: संसद सदस्यों में से ही बनाए जाता हैं लेकिन इनकी नियुक्ति सदस्येतर व्यक्तियों में से भी की जा सती है। पूरा देश छह मण्डलों में विभक्त है। संसदीय निर्वाचन के साथ-साथ स्थानीय अधिकारियों का चुनाव भी सम्पन्न होता है जिनका कार्यकाल चार वर्ष तक रहता है। 27 नगरपालिकाएँ (दो अरबों की), 117 स्थानीय परिषदें (45 अरबों तथा सीरियाई देशों की) तथा 47 क्षेत्रीय परिषदें (एक अरबों की) 674 गाँवों का प्रतिनिधित्व करती हैं। == अर्थव्यवस्था == इसराइल को आर्थिक और औद्योगिक विकास में दक्षिण पश्चिम एशिया और मध्य पूर्व में सबसे उन्नत देश माना जाता है। इसराइल की अत्याधुनिक विश्वविद्यालय और गुणवत्ता शिक्षा, देश की उच्च प्रौद्योगिकी उछाल और तेजी से आर्थिक विकास को बढ़ावा देने के लिए ज़िम्मादार है। सीमित प्राकृतिक संसाधनों के बावजूद, पिछले दशकों में कृषि और औद्योगिक क्षेत्रों के गहन विकास ने अनाज और बीफ के अलावा, इसराइल को खाद्य उत्पादन में काफी हद तक आत्मनिर्भर बना दिया है। 2016 में कुल 57.9 अरब अमरीकी डॉलर का आयात किया गया था, जिसमें कच्चे माल, सैन्य उपकरण, निवेश सामान, कच्चे हीरे, ईंधन, अनाज और उपभोक्ता सामान शामिल हैं। 2016 में, इसराइल का निर्यात 51.61 अरब डॉलर तक पहुँच गया। प्रमुख निर्यात में, मशीनरी और उपकरण, सॉफ़्ट्वेयर, कटे हीरे, कृषि उत्पादों, रसायन और वस्त्र और परिधान शामिल हैं। [[चित्र:Tel Aviv Panorama.jpg|center|thumb|550px|[[तेल अविव|तेल अवीव]] महानगर क्षेत्र]] == विज्ञान और प्रौद्योगिकी == [[चित्र:Solar dish at Ben-Gurion National Solar Energy Center in Israel.jpg|right|thumb|300px|इसराइल के बेन-गुरिओन राष्ट्रीय सौर ऊर्जा केन्द्र में लगा सौर छतरी]] सॉफ़्ट्वेयर, संचार और जीवन विज्ञान में अत्याधुनिक तकनीकों के इसराइल के विकास ने सिलिकॉन वैली के साथ तुलना को जन्म दिया है। 2019 ब्लूमबर्ग इनोवेशन इण्डेक्स में इसराइल 5 वें स्थान पर है, और जीडीपी के प्रतिशत के रूप में अनुसन्धान और विकास पर खर्च में दुनिया में पहला है। इसराइल में प्रति 10,000 कर्मचारियों पर 140 वैज्ञानिक, तकनीशियन और इंजीनियर हैं, जो दुनिया में सबसे अधिक है (तुलना में, यू.एस. के लिए यह 85 है)। इसराइल ने 2004 से छह नोबेल पुरस्कार विजेता वैज्ञानिकों का उत्पादन किया है और इसे दुनिया में प्रति व्यक्ति वैज्ञानिक पत्रों के उच्चतम अनुपात वाले देशों में से एक के रूप में स्थान दिया गया है। इसराइल ने 2000 से प्रति व्यक्ति स्टेम-सेल शोध पत्रों में दुनिया का नेतृत्व किया है। इसराइली विश्वविद्यालयों को कम्प्यूटर विज्ञान (तकनीक और तेल अवीव विश्वविद्यालय), गणित (यरुशलेम के इब्रानी विश्वविद्यालय) और रसायन विज्ञान (वीज़मैन इंस्टीट्यूट ऑफ़ साइंसेज) में शीर्ष 50 विश्व विश्वविद्यालयों में स्थान दिया गया है। 2012 में, फ़्यूट्रॉन के अन्तरिक्ष प्रतिस्पर्धात्मकता सूचकांक द्वारा इसराइल को दुनिया में नौवें स्थान पर रखा गया था। इसराइल अंतरिक्ष एजेंसी वैज्ञानिक और वाणिज्यिक लक्ष्यों के साथ सभी इसराइली अन्तरिक्ष अनुसन्धान कार्यक्रमों का समन्वय करती है, और स्वदेशी रूप से कम से कम 13 वाणिज्यिक, अनुसन्धान और जासूसी उपग्रहों का डिजाइन और निर्माण किया है। इसराइल के कुछ उपग्रहों को दुनिया की सबसे उन्नत अन्तरिक्ष प्रणालियों में स्थान दिया गया है। शावित एक अन्तरिक्ष प्रक्षेपण यान है जिसे इसराइल द्वारा छोटे उपग्रहों को पृथ्वी की निचली कक्षा में लॉन्च करने के लिए बनाया गया है। इसे पहली बार 1988 में लॉन्च किया गया था, जिससे इसराइल अन्तरिक्ष प्रक्षेपण क्षमता वाला आठवाँ देश बन गया। 2003 में, इलान रेमन इसराइल के पहले अन्तरिक्ष यात्री बने, जो अन्तरिक्ष शटल कोलम्बिया के घातक मिशन एसटीएस-107 के पेलोड विशेषज्ञ के रूप में कार्यरत थे। देश में पानी की चल रही कमी ने जल संरक्षण तकनीकों में नवाचार को बढ़ावा दिया है, और एक पर्याप्त कृषि आधुनिकीकरण, ड्रिप सिंचाई, का आविष्कार इसराइल में किया गया था। इसराइल अलवणीकरण और जल पुनर्चक्रण के तकनीकी मोर्चे पर भी है। सोरेक डिसेलिनेशन प्लाण्ट दुनिया में सबसे बड़ा समुद्री जल रिवर्स ऑस्मोसिस (एसडब्ल्यूआरओ) विलवणीकरण सुविधा है। 2014 तक, इसराइल के विलवणीकरण कार्यक्रमों ने इसराइल के पीने के पानी का लगभग 35% प्रदान किया और यह 2015 तक 40% और 2050 तक 70% की आपूर्ति करने की उम्मीद है। 2015 तक, इसराइल के घरों, कृषि और उद्योग के लिए 50 प्रतिशत से अधिक पानी कृत्रिम रूप से उत्पादित किया जाता है। देश एक वार्षिक जल प्रौद्योगिकी और पर्यावरण नियन्त्रण प्रदर्शनी और सम्मेलन (WATEC) की मेजबानी करता है जो दुनिया भर से हजारों लोगों को आकर्षित करता है। 2011 में, इसराइल का जल प्रौद्योगिकी उद्योग सालाना लगभग 2 अरब डॉलर का था, जिसमें उत्पादों और सेवाओं का वार्षिक निर्यात लाखों डॉलर में होता था। रिवर्स ऑस्मोसिस तकनीक में नवाचारों के परिणामस्वरूप, आने वाले वर्षों में इसराइल पानी का शुद्ध निर्यातक बनने के लिए तैयार है। इसराइल ने सौर ऊर्जा को अपनाया है; इसके इंजीनियर सौर ऊर्जा प्रौद्योगिकी के क्षेत्र में अग्रणी हैं और इसकी सौर कम्पनियाँ दुनिया भर में परियोजनाओं पर काम करती हैं। इसराइल के 90% से अधिक घर गर्म पानी के लिए सौर ऊर्जा का उपयोग करते हैं, जो दुनिया में प्रति व्यक्ति सबसे अधिक है। == सशस्त्र सेनाएँ == {{मुख्य|इजराइल की रक्षा सेना}} == संस्कृति == [[चित्र:Shvua hasefer 2005.jpg|right|thumb|300px|यरूशलेम में हिब्रू पुस्तक सप्ताह (२००५)]] [[चित्र:PikiWiki Israel 10702 Plants of Israel.jpg|right|thumb|300px|इसराइल के राष्ट्रीय फूल, '''एनीमोन कोरोनेरिया''' (Anemone coronaria) का पूरा मैदान]] इसराइल की विविध [[संस्कृति]] इसकी आबादी की विविधता के कारण उत्पन्न होती है: चूकि दुनिया भर से यहूदि आकर इसराइल को अपना घर बनाया, तो साथ अपने देश से वहाँ की सांस्कृतिक और धार्मिक परंपराओं को अपने साथ ले आये, जिससे यहूदी परंपराओं और मान्यताओं का एक मिला-जुला स्वरुप निर्मित हो गया है। इसराइल दुनिया का एकमात्र देश है जहां जीवन [[इब्रानी कालदर्शक]] के अनुसार व्यतीत होता है। काम और स्कूल की छुट्टियाँ, यहूदी छुट्टियों द्वारा निर्धारित होती है, और हफ्तें का आधिकारिक अवकाश दिवस शनिवार होता है, जिस दिन [[यहूदी सब्त]] होता है। इसराइल की अरब अल्पसंख्यकों ने वास्तुकला, संगीत और व्यंजन जैसे क्षेत्रों में, वहाँ की संस्कृति पर अपनी छाप छोड़ी है। इसराइल के व्यंजनों में स्थानिय व्यंजन और साथ ही साथ प्रवासी यहूदियों द्वारा उनके देश से लाये व्यंजन भी शामिल हैं। इसराइली व्यंजनों में संयोजन देखने को मिलता है। इसराइल में सबसे लोकप्रिय खेल [[फुटबॉल]] और [[बास्केटबॉल]] हैं। 1994 में, यूईएफए ने इसराइल की फुटबॉल टीम को यूरोपीय टीमों से प्रतिस्पर्धा करने की स्वीकृति प्रदान की। शतरंज इसराइल में एक प्रमुख खेल है और सभी उम्र के लोगों द्वारा खेला जाता है। कई इसराइली ग्रैंडमास्टर और इसराइली शतरंज खिलाड़ी, कई युवा विश्व चैंपियनशिप जीत चुके हैं। इसराइल ने एक वार्षिक अंतर्राष्ट्रीय चैम्पियनशिप आयोजित किया था और 2005 में विश्व टीम शतरंज चैंपियनशिप की मेजबानी भी की थी। 1992 में इसराइल ने अपनी पहली जीत के बाद से नौ ओलंपिक पदक जीते हैं, जिसमें 2004 के ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में विंडसर्फिंग में स्वर्ण पदक भी शामिल है। == इन्हें भी देखें == * [[फिलिस्तीन राज्य|फ़लस्तीन राज्य]] * [[इसराइल-फिलिस्तीन संघर्ष|इसराइल-फ़लस्तीन संघर्ष]] * [[इज़राइल का इतिहास|इसराइल का इतिहास]] * [[यहूदी धर्म]] * [[थियोडोर हर्ज़्ल|थियोडोर हर्ज्ल]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20110903105904/http://www.namasteisrael.com/index.html इसराइली दूतावास, नयी दिल्ली] * [https://web.archive.org/web/20140919093235/http://www.namasteisrael.com/israel.html '''इसराइल'''] (नमस्ते इसराइल) * [https://web.archive.org/web/20180720070234/http://www.gyanpanti.com/amazing-israel-facts-hindi/ दुनिया के सबसे स्वाभिमानी व खतरनाक देश इसराइल के रोचक तथ्य] * [https://factsgazab.com/amazing-facts-about-israel-in-hindi/ इसराइल देश के रोचक तथ्य व जानकारी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404042140/https://factsgazab.com/amazing-facts-about-israel-in-hindi/ |date=4 अप्रैल 2023 }} {{एशिया के देश}} {{हिन्द महासागर तटवर्ती देश}} [[श्रेणी:एशिया के देश]] [[श्रेणी:इसराइल| ]] [[श्रेणी:पश्चिमी एशिया]] e3crdo7g5d46lm6eva5nwtgrw96h3z1 6537811 6537810 2026-04-08T17:30:49Z अनुनाद सिंह 1634 /* सशस्त्र सेनाएँ */ 6537811 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|text = [[इसराइल की भूमि]]}} {{Infobox country | native_name = {{nobold|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}} | common_name = इसराइल | image_flag = Flag of Israel.svg | image_symbol = Coat_of_arms_of_Israel.svg | image_map = [[File:Israel (centered orthographic projection).svg|frameless]] | national_anthem = [[हातिकवाह|הַתִּקְוָה]] <br /> <small> (आशा)</small> | official_languages = [[इब्रानी भाषा|इब्रानी]] | ethnic_groups = 73.5% [[यहूदी]]<br>21.1% [[अरब लोग|अरब]]<br>5.4% अन्य | demonym = इसराइली | capital = [[यरुशलम|यरूशलम]] | latd = 31 | latm = 47 | latNS = N | longd = 35 | longm = 13 | longEW = E | government_type = संसदीय लोकतंत्र | leader_title1 = [[इज़राइल के राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] | leader_name1 = इसाक हर्ज़ोग | leader_title2 = [[इज़राइल के प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] | leader_name2 = [[बेंजामिन नेतन्याहू|बिन्यामिन नेतन्याहू]] | sovereignty_type = [[स्वतन्त्रता]] | sovereignty_note = फ़लस्तीन का ब्रितानी जनादेश से | established_event1 = [[इज़राइल की स्वतंत्रता का घोषणापत्र|स्वतंत्रता की घोषणा]] | established_date1 = 14 मई 1948 | area_km2 = 20,770–22,072 | area_sq_mi = 8,019–8,522 | area_rank = 150वाँ | area_magnitude = 1 E+10 | percent_water = 2.71 | population_estimate = 72,82,000 {{smallsup|2}} | population_estimate_year = 2008 | population_estimate_rank = 96 वां <!--May 07, 2008 rank--> | population_census = 55,48,523 | population_census_year = 1995 | population_density = 324 | population_densitymi² = 839 | GDP_PPP_year = 2007 | GDP_PPP = 188.963 अरब [[अमेरिकी डॉलर|$]] | GDP_PPP_per_capita = 27,146 $ <!--Do not edit!- | HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.919<!--number only, between 0 and 1--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=२७ जुलाई २०१४ |publisher=संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम |pages=२१–२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729080443/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |archive-date=29 जुलाई 2016 |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 19वाँ | currency = इसराइली नयी शेकेल | currency_code = ILS | time_zone = इसराइल मानक समय (इमास) | utc_offset = +2 | time_zone_DST = | utc_offset_DST = +3 | drives_on = दाएँ | cctld = il | calling_code = +972 | footnote1 = गोलान हाईट्स तथा पूर्वी यरूशलम को लेकर/छोड़कर नीचे [[:en:Israel#Geography and climate|देखें]]. | footnote2 = इसराइल, गोलान हाईट्स व पूर्वी यरूशलम के सारे स्थायी निवासी शामिल। वेस्ट बैंक की इसराइली आबादी भी सम्मिलित। | conventional_long_name = इसराइल राज्य |largest_city=capital|coordinates={{coord|31|47|N|35|13|E}}|languages_type=विषय भाषा|languages_sub=[[अरबी भाषा|अरबी]]|map_caption={{Legend|#336830|इसराइल}} {{Legend|#61E760|इसराइली-अधिकृत क्षेत्र}}|population_density_km2=454}} '''इसराइल''' ({{Langx|he|יִשְׂרָאֵל}}) [[मध्य पूर्व]] में स्थित एक देश है। यह दक्षिणपूर्व [[भूमध्य सागर]] के पूर्वी छोर पर स्थित है। इसके उत्तर में [[लेबनान]], पूर्व में [[सीरिया]] और [[जॉर्डन]] तथा दक्षिण-पश्चिम में [[मिस्र]] है। इसराइल विश्व राजनीति और इतिहास की दृष्टि से बहुत महत्वपूर्ण है। इतिहास और प्राचीन ग्रन्थों के अनुसार [[यहूदी|यहूदियों]] का मूल निवास रहे इस क्षेत्र का नाम [[ईसाई धर्म|ईसाइयत]], [[इस्लाम]] और [[यहूदी]] धर्मों में प्रमुखता से लिया जाता है। यहूदी, मध्य पूर्व और यूरोप के कई क्षेत्रों में फैल गए थे। उन्नीसवीं सदी के अन्त में तथा फिर बीसवीं सदी के पूर्वार्ध में यूरोप में यहूदियों के ऊपर किए गए अत्याचार के कारण यूरोपीय (तथा अन्य) यहूदी अपने क्षेत्रों से भाग कर [[यरुशलम|यरूशलम]] और इसके आसपास के क्षेत्रों में आने लगे। सन् 1948 में आधुनिक इसराइल राष्ट्र की स्थापना हुई। [[यरुशलम|यरूशलम]] इसराइल की राजधानी है पर अन्य महत्वपूर्ण शहरों में [[हाइफ़ा]] का नाम प्रमुखता से लिया जा सकता है। यहाँ की प्रमुख भाषा [[इब्रानी|इब्रानी भाषा]] है, जो दाएँ से बाँए लिखी जाती है। यहाँ के निवासियों को ''इसराइली'' कहा जाता है। 2010 से इसराइल ओईसीडी का सदस्य है, जीडीपी के हिसाब से इसका स्थान 29वाँ और प्रति व्यक्ति [[जीडीपी]] के हिसाब से 13वाँ है। <ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/en/Countries/ISR|title=Israel and the IMF|website=IMF|language=en|access-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/gdp/gdp-by-country/|title=GDP by Country - Worldometer|website=www.worldometers.info|language=en|access-date=2023-11-14}}</ref> == नाम == 'इसराइल' शब्द का प्रयोग [[बाइबिल|बाईबल]] और उससे पहले से होता रहा है। [[बाइबिल|बाईबल]] के अनुसार ईश्वर के फ़रिश्ते के साथ युद्ध लड़ने के बाद [[जैकब]] का नाम ''इसराइल'' रखा गया था। इस शब्द का प्रयोग उसी समय (या पहले) से यहूदियों की भूमि के लिए किया जाता रहा है। == भूगोल == [[चित्र:Map of Israel, neighbours and occupied territories-V3-en.png|right|thumb|350px|वेस्टबैंक, गाजा पट्टी तथा गोलन हाइट्स के साथ '''इसराइल''' का मानचित्र]] इसराइल दक्षिण पश्चिम एशिया का एक स्वतंत्र यहूदी राज्य है, जो 14 मई 1948 ई. को [[फ़िलिस्तीनी राज्यक्षेत्र|फ़िलिस्तीन]] से ब्रितानी सत्ता के समाप्त होने पर बना। यह राज्य [[भूमध्य सागर|रूम सागर]] के पूर्वी तट पर स्थित है। इसके उत्तर तथा उत्तर पूर्व में [[लेबनान]] एवं [[सीरिया]], पूर्व में [[जॉर्डन]], दक्षिण में [[अक़ाबा की खाड़ी|अकाबा की खाड़ी]] तथा दक्षिण पश्चिम में [[मिस्र]] है (क्षेत्रफल 20,700 वर्ग किलोमीटर)। इसकी राजधानी [[तेल अविव|तेल अवीव]] एवं [[हाइफ़ा|हैफा]] इसके अन्य मुख्य नगर हैं। राजभाषा [[इब्रानी भाषा|इब्रानी]] है। इसराइल के तीन प्राकृतिक भाग हैं जो एक दूसरे के समान्तर दक्षिण से उत्तर तक फैले हैं : *(1) रूमतटीय 'शैरों' तथा फिलिस्तिया का मैदान, जो अत्यधिक उर्वर है, तथा मक्का जो सब्जियों, सन्तरों, अंगूरों एवं केलों की उपज के लिए प्रसिद्ध है। *(2) गैलिली, समारिया तथा जूडिया का पहाड़ी प्रदेश, जो तटीय मैदान के पूर्व में 25 से लेकर 40 मील तक चौड़ा है। इसराइल का सर्वोच्च पर्वत अट्ज़मान (ऊँचाई 3,962 फुट) यहीं स्थित है। जज़रील घाटी गैलिली के पठार को समारिया तथा जूडिया से पृथक्‌ करती है और तटीय मैदान को जार्डन की घाटी से मिलाती है। गैलिली का पठार एवं जज़रील घाटी समृद्ध कृषिक्षेत्र हैं जहाँ गेहूँ, जौ, जैतून तथा तम्बाकू की खेती होती है। समारिया का क्षेत्र जैतून, अंगूर एवं अंजीर के लिए प्रसिद्ध है। *(3) जॉर्डन रिफ्ट घाटी, जो केवल 10-15 मील चौड़ी तथा अत्यधिक शुष्क है। इसके जगत्‌ के स्थलखंड का सबसे नीचा भाग है। जार्डन नदी के मैदान में केले की खेती होती है। इसराइल के दक्षिणी भाग में [[नेजेव]] नामक मरुस्थल है जिसके उत्तरी भाग में सिंचाई द्वारा कृषि का विकास किया जा रहा है। यहाँ [[जौ]], [[ज्वार|सोरघम]], [[गेहूँ]], [[सूरजमुखी|सूर्यमुखी]], [[सब्जियाँ]] एवं फल होते हैं। सन्‌ 1955 ई. में नेजेव के हेलेट्ज़ नामक स्थान पर इसराइल मेंसर्वप्रथम खनिज तेल पाया गया। इस राज्य के अन्य खनिज पोटाश, नमक इत्यादि हैं। प्राकृतिक साधनों के अभाव में इसराइल की आर्थिक स्थिति विशेषत: कृषि तथा विशिष्ट एवं छोटे उद्योगों पर आश्रित है। सिंचाई के द्वारा सूखे क्षेत्रों को कृषियोग्य बनाया गया है। अत: कृषि का क्षेत्रफल, सन्‌ 1969-70 में 10,58,000 एकड़ था। तेल अवीव इसराइल का प्रमुख उद्योगकेंद्र है जहाँ कपड़ा, काष्ठ, औषधि, पेय तथा प्लास्टिक आदि उद्योगों का विकास हुआ है। हैफा क्षेत्र में सीमेंट, मिट्टी का तेल, मशीन, रसायन, काँच एवं विद्युत्‌ वस्तुओं के कारखाने हैं। यरूशलम हस्तशिल्प एवं मुद्रण उद्योग के लिए विख्यात है। नथन्या जिले में हीरा तराशने का काम होता है। हैफा तथा तेल अवीव रूम सागरतट के पत्तन (बन्दरगाह) हैं। इलाथ अकाबा की खाड़ी का पत्तन है। मुख्य निर्यात सूखे एवं ताजे फल, हीरा, मोटरगाड़ी, कपड़ा, टायर एवं ट्यूब हैं। मुख्य आयात मशीन, अन्न, गाड़ियाँ, काठ एवं रासायनिक पदार्थ हैं। == स्वतन्त्रता और आरम्भिक काल == [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] के बाद ब्रितानी साम्राज्य ने स्वयं को एक विकत परिस्तिथि में पाया जहाँ उनका विवाद यहूदी समुदाय के साथ दो तरह की मानसिकता में बाँट चुका था। जहाँ एक तरफ हगना, इरगुन और लोही नाम के संघटन ब्रितानी के विरुद्ध हिंसात्मक विद्रोह कर रहे थे वहीं हजारो यहूदी शरणार्थी इसराइल में शरण माँग रहे थे। तभी सन 1947 में ब्रितानी साम्राज्य ने ऐसा उपाय निकलने की घोषणा की जिस से अरब और यहूदी दोनों सम्प्रदाय के लोग सहमत हो। संयुक्त राष्ट्र संघ द्वारा फ़लस्तीन के विभाजन को (संयुक्त राष्ट्र संघ के 181 घोषणा पत्र) नवम्बर 29, 1947 मान्यता दे दी गयी, जिसके अन्तर्गत राज्य का विभाजन दो राज्यों में होना था एक अरब और एक यहूदी। जबकि यरूशलम को संयुक्त राष्ट्र द्वारा राज्य करने की बात कहीं गयी इस व्यवस्था में यरूशलम को "सर्पुर स्पेक्ट्रम" (curpus spectrum) कहा गया। इस व्यवस्था को यहूदियों द्वारा तुरन्त मान्यता दे दी गयी। वहीं अरब समुदाय ने नवंबर 1, 1947 को तीन दिनों के बन्द की घोषणा की। इसी के साथ गृहयुद्ध की स्तिथि बन गए और करीब 2,50,000 फ़लस्तीनी लोगो ने राज्य छोड़ दिया। 14 मई 1948 को यहूदी समुदाय ने ब्रितानी से पहले स्वतन्त्रता की घोषणा कर दी और इसराइल को राष्ट्र घोषित कर दिया, तभी सीरिया, लीबिया तथा इराक़ ने इसराइल पर हमला कर दिया और तभी से 1948 के अरब - इसराइल युद्ध की शुरुआत हुई। सउदी अरब ने भी तब अपनी सेना भेजकर और मिस्र की सहायता से आक्रमण किया और यमन भी युद्ध में शामिल हुआ, लगभग एक वर्ष के बाद युद्ध विराम की घोषणा हुई और जॉर्डन तथा इसराइल के बीच सीमा रेखा अवतरित हुई जैसे green line (हरी रेखा) कहा गया और मिस्र ने गज़ा पट्टी पर अधिकार किया, करीब 7,00,000 फ़लस्तीन इस युद्ध के दौरान विस्थापित हुए। इसराइल ने 11 मई 1949 में संयुक्त राष्ट्र की मान्यता हासिल की। == विवाद एवं शान्ति समझौते == [[चित्र:Foreign relations of Israel Map.png|right|thumb|300px|इसराइल के अन्तरराष्ट्रीय सम्बन्ध]] अरब समुदाय तथा मिस्र के राष्ट्रपति जमाल अब्देल नासिर ने इसराइल को मान्यता नहीं दी और 1966 में इसराइल - अरब युद्ध हुआ। 1967 में मिस्र ने संयुक्त राष्ट्र के अधिकारी दल को सनाई पनिसुलेना (1957) को बाहर निकल दिया और लाल सागर में इसराइल की आवागमन बन्द कर दी। जून 5, 1967 को इसराइल ने मिस्र जॉर्डन सीरिया तथा इराक के विरुद्ध युद्ध घोषित किया और महज 6 दिनों में अपने अरब दुश्मनों को पराजित कर क्षेत्र में अपनी सैनिक प्रभुसत्ता कायम की। इस युद्ध के दौरान इसराइल को अपने हे राज्य में उपस्तिथ फ़लस्तीनी लोगो का विरोध झेलना पड़ा इसमें प्रमुख था फ़लस्तीन लिबरेशन ऑर्गेनाइज़ेऽशन (पी॰ एल॰ ओ॰) जो 1964 में बनया गया था। 1960 के अंत से 1970 तक इसराइल पर कई हमले हुए जिसमें 1972 में इसराइल के प्रतिभागियों पर म्यूनिक ओलंपिक में हुआ हमला शामिल है। 6 अक्टूबर 1973 को, सीरिया तथा मिस्र द्वारा इसराइल पर अचानक हमला किया गया, जब इसराइली योम नामक त्योहार मना रहे थे, जिसके जवाब में सीरिया तथा मिस्र को बहुत भारी नुक़सान उठाना पड़ा। 1976 के दौरान इसराइल के सैनिको ने बड़ी बहादुरी से 95 बन्धको को छुड़ाया। 1977 के आम चुनावो में लेबर पार्टी की हार हुई और इसी के साथ मेनाचिम बेगिन सत्ता में आये तभी अरब नेता अनवर सद्दात ने इसराइल की यात्रा को जिस से इसराइल-मिस्र समझोते (1979) की नीव पड़ी। मार्च 11, 1978 में लेबनान से आये पी॰ एल॰ ओ॰ के आतंकियों ने 35 इसराइली नागरिकों की हत्या कर दे और 75 को घायल कर दिया जवाब में इसराइल ने लेबनान पर हमला किया और प॰एल.ओ के सदस्य भाग खड़े हुए। 1980 में इसराइल ने यरूशलम को अपनी राजधानी घोषित किया जिस से अरब समुदाय नाराज़ हो गया। जून 7, 1981 में इसराइल ने इराक का सोले परमाणु सयन्त्र तबाह कर दिया। == संविधान एवं शासन == इसराइल एक प्रभुसत्तासम्पन्न गणराज्य है जिसकी स्थापना 14 मई 1948 ई के घोषणा के आधार पर हुई है। 1949 ई. में इसराइली संसद (सेनिट) ने संक्रमण कानून पारित किया, जो सामान्य शब्दावली के माध्यम से संसद, राष्ट्रपति तथा मन्त्रिमण्डल के अधिकारों की व्याख्या करता है। 1950 ई. में संसद ने समय-समय पर मूल नियमों को अधिनियमित करने का प्रस्ताव पारित किया। यही अधिनियमित मूल नियम समग्र रूप में इसराइल के संविधान के नियामक हैं। संसद में इसराइली राष्ट्र तथा राष्ट्रपति से संबद्ध इन मूल नियमों को क्रमश: 1958, 1960, तथा 1964 ई. में पारित किया गया। इसराइली संसद को सर्वोच्च अधिकार प्राप्त हैं और 120 सदस्यों वाली इस एकसदनी संसद् का चुनाव सार्वभौमिक मताधिकार के आधार पर अनुपात-प्रतिनिधित्व-पद्धति से प्रति चार वर्ष के लिए कराया जाता है। राष्ट्रपति राष्ट्राध्यक्ष होता है और संसद पाँच वर्ष के लिए इसका चुनाव करती है। प्रधानमन्त्री के नेतृत्व में स्थापित मन्त्रिमण्डल संसद के प्रति उत्तरदायी होता है। मन्त्री सामान्यत: संसद सदस्यों में से ही बनाए जाता हैं लेकिन इनकी नियुक्ति सदस्येतर व्यक्तियों में से भी की जा सती है। पूरा देश छह मण्डलों में विभक्त है। संसदीय निर्वाचन के साथ-साथ स्थानीय अधिकारियों का चुनाव भी सम्पन्न होता है जिनका कार्यकाल चार वर्ष तक रहता है। 27 नगरपालिकाएँ (दो अरबों की), 117 स्थानीय परिषदें (45 अरबों तथा सीरियाई देशों की) तथा 47 क्षेत्रीय परिषदें (एक अरबों की) 674 गाँवों का प्रतिनिधित्व करती हैं। == अर्थव्यवस्था == इसराइल को आर्थिक और औद्योगिक विकास में दक्षिण पश्चिम एशिया और मध्य पूर्व में सबसे उन्नत देश माना जाता है। इसराइल की अत्याधुनिक विश्वविद्यालय और गुणवत्ता शिक्षा, देश की उच्च प्रौद्योगिकी उछाल और तेजी से आर्थिक विकास को बढ़ावा देने के लिए ज़िम्मादार है। सीमित प्राकृतिक संसाधनों के बावजूद, पिछले दशकों में कृषि और औद्योगिक क्षेत्रों के गहन विकास ने अनाज और बीफ के अलावा, इसराइल को खाद्य उत्पादन में काफी हद तक आत्मनिर्भर बना दिया है। 2016 में कुल 57.9 अरब अमरीकी डॉलर का आयात किया गया था, जिसमें कच्चे माल, सैन्य उपकरण, निवेश सामान, कच्चे हीरे, ईंधन, अनाज और उपभोक्ता सामान शामिल हैं। 2016 में, इसराइल का निर्यात 51.61 अरब डॉलर तक पहुँच गया। प्रमुख निर्यात में, मशीनरी और उपकरण, सॉफ़्ट्वेयर, कटे हीरे, कृषि उत्पादों, रसायन और वस्त्र और परिधान शामिल हैं। [[चित्र:Tel Aviv Panorama.jpg|center|thumb|550px|[[तेल अविव|तेल अवीव]] महानगर क्षेत्र]] == विज्ञान और प्रौद्योगिकी == [[चित्र:Solar dish at Ben-Gurion National Solar Energy Center in Israel.jpg|right|thumb|300px|इसराइल के बेन-गुरिओन राष्ट्रीय सौर ऊर्जा केन्द्र में लगा सौर छतरी]] सॉफ़्ट्वेयर, संचार और जीवन विज्ञान में अत्याधुनिक तकनीकों के इसराइल के विकास ने सिलिकॉन वैली के साथ तुलना को जन्म दिया है। 2019 ब्लूमबर्ग इनोवेशन इण्डेक्स में इसराइल 5 वें स्थान पर है, और जीडीपी के प्रतिशत के रूप में अनुसन्धान और विकास पर खर्च में दुनिया में पहला है। इसराइल में प्रति 10,000 कर्मचारियों पर 140 वैज्ञानिक, तकनीशियन और इंजीनियर हैं, जो दुनिया में सबसे अधिक है (तुलना में, यू.एस. के लिए यह 85 है)। इसराइल ने 2004 से छह नोबेल पुरस्कार विजेता वैज्ञानिकों का उत्पादन किया है और इसे दुनिया में प्रति व्यक्ति वैज्ञानिक पत्रों के उच्चतम अनुपात वाले देशों में से एक के रूप में स्थान दिया गया है। इसराइल ने 2000 से प्रति व्यक्ति स्टेम-सेल शोध पत्रों में दुनिया का नेतृत्व किया है। इसराइली विश्वविद्यालयों को कम्प्यूटर विज्ञान (तकनीक और तेल अवीव विश्वविद्यालय), गणित (यरुशलेम के इब्रानी विश्वविद्यालय) और रसायन विज्ञान (वीज़मैन इंस्टीट्यूट ऑफ़ साइंसेज) में शीर्ष 50 विश्व विश्वविद्यालयों में स्थान दिया गया है। 2012 में, फ़्यूट्रॉन के अन्तरिक्ष प्रतिस्पर्धात्मकता सूचकांक द्वारा इसराइल को दुनिया में नौवें स्थान पर रखा गया था। इसराइल अंतरिक्ष एजेंसी वैज्ञानिक और वाणिज्यिक लक्ष्यों के साथ सभी इसराइली अन्तरिक्ष अनुसन्धान कार्यक्रमों का समन्वय करती है, और स्वदेशी रूप से कम से कम 13 वाणिज्यिक, अनुसन्धान और जासूसी उपग्रहों का डिजाइन और निर्माण किया है। इसराइल के कुछ उपग्रहों को दुनिया की सबसे उन्नत अन्तरिक्ष प्रणालियों में स्थान दिया गया है। शावित एक अन्तरिक्ष प्रक्षेपण यान है जिसे इसराइल द्वारा छोटे उपग्रहों को पृथ्वी की निचली कक्षा में लॉन्च करने के लिए बनाया गया है। इसे पहली बार 1988 में लॉन्च किया गया था, जिससे इसराइल अन्तरिक्ष प्रक्षेपण क्षमता वाला आठवाँ देश बन गया। 2003 में, इलान रेमन इसराइल के पहले अन्तरिक्ष यात्री बने, जो अन्तरिक्ष शटल कोलम्बिया के घातक मिशन एसटीएस-107 के पेलोड विशेषज्ञ के रूप में कार्यरत थे। देश में पानी की चल रही कमी ने जल संरक्षण तकनीकों में नवाचार को बढ़ावा दिया है, और एक पर्याप्त कृषि आधुनिकीकरण, ड्रिप सिंचाई, का आविष्कार इसराइल में किया गया था। इसराइल अलवणीकरण और जल पुनर्चक्रण के तकनीकी मोर्चे पर भी है। सोरेक डिसेलिनेशन प्लाण्ट दुनिया में सबसे बड़ा समुद्री जल रिवर्स ऑस्मोसिस (एसडब्ल्यूआरओ) विलवणीकरण सुविधा है। 2014 तक, इसराइल के विलवणीकरण कार्यक्रमों ने इसराइल के पीने के पानी का लगभग 35% प्रदान किया और यह 2015 तक 40% और 2050 तक 70% की आपूर्ति करने की उम्मीद है। 2015 तक, इसराइल के घरों, कृषि और उद्योग के लिए 50 प्रतिशत से अधिक पानी कृत्रिम रूप से उत्पादित किया जाता है। देश एक वार्षिक जल प्रौद्योगिकी और पर्यावरण नियन्त्रण प्रदर्शनी और सम्मेलन (WATEC) की मेजबानी करता है जो दुनिया भर से हजारों लोगों को आकर्षित करता है। 2011 में, इसराइल का जल प्रौद्योगिकी उद्योग सालाना लगभग 2 अरब डॉलर का था, जिसमें उत्पादों और सेवाओं का वार्षिक निर्यात लाखों डॉलर में होता था। रिवर्स ऑस्मोसिस तकनीक में नवाचारों के परिणामस्वरूप, आने वाले वर्षों में इसराइल पानी का शुद्ध निर्यातक बनने के लिए तैयार है। इसराइल ने सौर ऊर्जा को अपनाया है; इसके इंजीनियर सौर ऊर्जा प्रौद्योगिकी के क्षेत्र में अग्रणी हैं और इसकी सौर कम्पनियाँ दुनिया भर में परियोजनाओं पर काम करती हैं। इसराइल के 90% से अधिक घर गर्म पानी के लिए सौर ऊर्जा का उपयोग करते हैं, जो दुनिया में प्रति व्यक्ति सबसे अधिक है। == सशस्त्र सेनाएँ == {{मुख्य|इजरायल की रक्षा सेना}} == संस्कृति == [[चित्र:Shvua hasefer 2005.jpg|right|thumb|300px|यरूशलेम में हिब्रू पुस्तक सप्ताह (२००५)]] [[चित्र:PikiWiki Israel 10702 Plants of Israel.jpg|right|thumb|300px|इसराइल के राष्ट्रीय फूल, '''एनीमोन कोरोनेरिया''' (Anemone coronaria) का पूरा मैदान]] इसराइल की विविध [[संस्कृति]] इसकी आबादी की विविधता के कारण उत्पन्न होती है: चूकि दुनिया भर से यहूदि आकर इसराइल को अपना घर बनाया, तो साथ अपने देश से वहाँ की सांस्कृतिक और धार्मिक परंपराओं को अपने साथ ले आये, जिससे यहूदी परंपराओं और मान्यताओं का एक मिला-जुला स्वरुप निर्मित हो गया है। इसराइल दुनिया का एकमात्र देश है जहां जीवन [[इब्रानी कालदर्शक]] के अनुसार व्यतीत होता है। काम और स्कूल की छुट्टियाँ, यहूदी छुट्टियों द्वारा निर्धारित होती है, और हफ्तें का आधिकारिक अवकाश दिवस शनिवार होता है, जिस दिन [[यहूदी सब्त]] होता है। इसराइल की अरब अल्पसंख्यकों ने वास्तुकला, संगीत और व्यंजन जैसे क्षेत्रों में, वहाँ की संस्कृति पर अपनी छाप छोड़ी है। इसराइल के व्यंजनों में स्थानिय व्यंजन और साथ ही साथ प्रवासी यहूदियों द्वारा उनके देश से लाये व्यंजन भी शामिल हैं। इसराइली व्यंजनों में संयोजन देखने को मिलता है। इसराइल में सबसे लोकप्रिय खेल [[फुटबॉल]] और [[बास्केटबॉल]] हैं। 1994 में, यूईएफए ने इसराइल की फुटबॉल टीम को यूरोपीय टीमों से प्रतिस्पर्धा करने की स्वीकृति प्रदान की। शतरंज इसराइल में एक प्रमुख खेल है और सभी उम्र के लोगों द्वारा खेला जाता है। कई इसराइली ग्रैंडमास्टर और इसराइली शतरंज खिलाड़ी, कई युवा विश्व चैंपियनशिप जीत चुके हैं। इसराइल ने एक वार्षिक अंतर्राष्ट्रीय चैम्पियनशिप आयोजित किया था और 2005 में विश्व टीम शतरंज चैंपियनशिप की मेजबानी भी की थी। 1992 में इसराइल ने अपनी पहली जीत के बाद से नौ ओलंपिक पदक जीते हैं, जिसमें 2004 के ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में विंडसर्फिंग में स्वर्ण पदक भी शामिल है। == इन्हें भी देखें == * [[फिलिस्तीन राज्य|फ़लस्तीन राज्य]] * [[इसराइल-फिलिस्तीन संघर्ष|इसराइल-फ़लस्तीन संघर्ष]] * [[इज़राइल का इतिहास|इसराइल का इतिहास]] * [[यहूदी धर्म]] * [[थियोडोर हर्ज़्ल|थियोडोर हर्ज्ल]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20110903105904/http://www.namasteisrael.com/index.html इसराइली दूतावास, नयी दिल्ली] * [https://web.archive.org/web/20140919093235/http://www.namasteisrael.com/israel.html '''इसराइल'''] (नमस्ते इसराइल) * [https://web.archive.org/web/20180720070234/http://www.gyanpanti.com/amazing-israel-facts-hindi/ दुनिया के सबसे स्वाभिमानी व खतरनाक देश इसराइल के रोचक तथ्य] * [https://factsgazab.com/amazing-facts-about-israel-in-hindi/ इसराइल देश के रोचक तथ्य व जानकारी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404042140/https://factsgazab.com/amazing-facts-about-israel-in-hindi/ |date=4 अप्रैल 2023 }} {{एशिया के देश}} {{हिन्द महासागर तटवर्ती देश}} [[श्रेणी:एशिया के देश]] [[श्रेणी:इसराइल| ]] [[श्रेणी:पश्चिमी एशिया]] e588hrx7o5ysgbzviap78l8yucpeotk 6537950 6537811 2026-04-09T07:00:04Z The Sorter 845290 6537950 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|text = [[इसराइल की भूमि]]}} {{Infobox country | native_name = מְדִינַת יִשְׂרָאֵל | common_name = इसराइल | image_flag = Flag of Israel.svg | image_symbol = Coat_of_arms_of_Israel.svg | image_map = [[File:Israel (centered orthographic projection).svg|frameless]] | national_anthem = [[हातिकवाह|הַתִּקְוָה]] <br /> <small> (आशा)</small> | official_languages = [[इब्रानी भाषा|इब्रानी]] | ethnic_groups = 73.5% [[यहूदी]]<br>21.1% [[अरब लोग|अरब]]<br>5.4% अन्य | demonym = इसराइली | capital = [[यरुशलम|यरूशलम]] | latd = 31 | latm = 47 | latNS = N | longd = 35 | longm = 13 | longEW = E | government_type = संसदीय लोकतंत्र | leader_title1 = [[इज़राइल के राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] | leader_name1 = इसाक हर्ज़ोग | leader_title2 = [[इज़राइल के प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] | leader_name2 = [[बेंजामिन नेतन्याहू|बिन्यामिन नेतन्याहू]] | sovereignty_type = [[स्वतन्त्रता]] | sovereignty_note = फ़लस्तीन का ब्रितानी जनादेश से | established_event1 = [[इज़राइल की स्वतंत्रता का घोषणापत्र|स्वतंत्रता की घोषणा]] | established_date1 = 14 मई 1948 | area_km2 = 20,770–22,072 | area_sq_mi = 8,019–8,522 | area_rank = 150वाँ | area_magnitude = 1 E+10 | percent_water = 2.71 | population_estimate = 72,82,000 {{smallsup|2}} | population_estimate_year = 2008 | population_estimate_rank = 96 वां <!--May 07, 2008 rank--> | population_census = 55,48,523 | population_census_year = 1995 | population_density = 324 | population_densitymi² = 839 | GDP_PPP_year = 2007 | GDP_PPP = 188.963 अरब [[अमेरिकी डॉलर|$]] | GDP_PPP_per_capita = 27,146 $ <!--Do not edit!- | HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.919<!--number only, between 0 and 1--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=२७ जुलाई २०१४ |publisher=संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम |pages=२१–२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729080443/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |archive-date=29 जुलाई 2016 |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 19वाँ | currency = इसराइली नयी शेकेल | currency_code = ILS | time_zone = इसराइल मानक समय (इमास) | utc_offset = +2 | time_zone_DST = | utc_offset_DST = +3 | drives_on = दाएँ | cctld = il | calling_code = +972 | footnote1 = गोलान हाईट्स तथा पूर्वी यरूशलम को लेकर/छोड़कर नीचे [[:en:Israel#Geography and climate|देखें]]. | footnote2 = इसराइल, गोलान हाईट्स व पूर्वी यरूशलम के सारे स्थायी निवासी शामिल। वेस्ट बैंक की इसराइली आबादी भी सम्मिलित। | conventional_long_name = इसराइल राज्य |largest_city=capital|coordinates={{coord|31|47|N|35|13|E}}|languages_type=विषय भाषा|languages_sub=[[अरबी भाषा|अरबी]]|map_caption={{Legend|#336830|इसराइल}} {{Legend|#61E760|इसराइली-अधिकृत क्षेत्र}}|population_density_km2=454}} '''इसराइल''' ({{Langx|he|יִשְׂרָאֵל}}) [[मध्य पूर्व]] में स्थित एक देश है। यह दक्षिणपूर्व [[भूमध्य सागर]] के पूर्वी छोर पर स्थित है। इसके उत्तर में [[लेबनान]], पूर्व में [[सीरिया]] और [[जॉर्डन]] तथा दक्षिण-पश्चिम में [[मिस्र]] है। इसराइल विश्व राजनीति और इतिहास की दृष्टि से बहुत महत्वपूर्ण है। इतिहास और प्राचीन ग्रन्थों के अनुसार [[यहूदी|यहूदियों]] का मूल निवास रहे इस क्षेत्र का नाम [[ईसाई धर्म|ईसाइयत]], [[इस्लाम]] और [[यहूदी]] धर्मों में प्रमुखता से लिया जाता है। यहूदी, मध्य पूर्व और यूरोप के कई क्षेत्रों में फैल गए थे। उन्नीसवीं सदी के अन्त में तथा फिर बीसवीं सदी के पूर्वार्ध में यूरोप में यहूदियों के ऊपर किए गए अत्याचार के कारण यूरोपीय (तथा अन्य) यहूदी अपने क्षेत्रों से भाग कर [[यरुशलम|यरूशलम]] और इसके आसपास के क्षेत्रों में आने लगे। सन् 1948 में आधुनिक इसराइल राष्ट्र की स्थापना हुई। [[यरुशलम|यरूशलम]] इसराइल की राजधानी है पर अन्य महत्वपूर्ण शहरों में [[हाइफ़ा]] का नाम प्रमुखता से लिया जा सकता है। यहाँ की प्रमुख भाषा [[इब्रानी|इब्रानी भाषा]] है, जो दाएँ से बाँए लिखी जाती है। यहाँ के निवासियों को ''इसराइली'' कहा जाता है। 2010 से इसराइल ओईसीडी का सदस्य है, जीडीपी के हिसाब से इसका स्थान 29वाँ और प्रति व्यक्ति [[जीडीपी]] के हिसाब से 13वाँ है। <ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/en/Countries/ISR|title=Israel and the IMF|website=IMF|language=en|access-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/gdp/gdp-by-country/|title=GDP by Country - Worldometer|website=www.worldometers.info|language=en|access-date=2023-11-14}}</ref> == नाम == 'इसराइल' शब्द का प्रयोग [[बाइबिल|बाईबल]] और उससे पहले से होता रहा है। [[बाइबिल|बाईबल]] के अनुसार ईश्वर के फ़रिश्ते के साथ युद्ध लड़ने के बाद [[जैकब]] का नाम ''इसराइल'' रखा गया था। इस शब्द का प्रयोग उसी समय (या पहले) से यहूदियों की भूमि के लिए किया जाता रहा है। == भूगोल == [[चित्र:Map of Israel, neighbours and occupied territories-V3-en.png|right|thumb|350px|वेस्टबैंक, गाजा पट्टी तथा गोलन हाइट्स के साथ '''इसराइल''' का मानचित्र]] इसराइल दक्षिण पश्चिम एशिया का एक स्वतंत्र यहूदी राज्य है, जो 14 मई 1948 ई. को [[फ़िलिस्तीनी राज्यक्षेत्र|फ़िलिस्तीन]] से ब्रितानी सत्ता के समाप्त होने पर बना। यह राज्य [[भूमध्य सागर|रूम सागर]] के पूर्वी तट पर स्थित है। इसके उत्तर तथा उत्तर पूर्व में [[लेबनान]] एवं [[सीरिया]], पूर्व में [[जॉर्डन]], दक्षिण में [[अक़ाबा की खाड़ी|अकाबा की खाड़ी]] तथा दक्षिण पश्चिम में [[मिस्र]] है (क्षेत्रफल 20,700 वर्ग किलोमीटर)। इसकी राजधानी [[तेल अविव|तेल अवीव]] एवं [[हाइफ़ा|हैफा]] इसके अन्य मुख्य नगर हैं। राजभाषा [[इब्रानी भाषा|इब्रानी]] है। इसराइल के तीन प्राकृतिक भाग हैं जो एक दूसरे के समान्तर दक्षिण से उत्तर तक फैले हैं : *(1) रूमतटीय 'शैरों' तथा फिलिस्तिया का मैदान, जो अत्यधिक उर्वर है, तथा मक्का जो सब्जियों, सन्तरों, अंगूरों एवं केलों की उपज के लिए प्रसिद्ध है। *(2) गैलिली, समारिया तथा जूडिया का पहाड़ी प्रदेश, जो तटीय मैदान के पूर्व में 25 से लेकर 40 मील तक चौड़ा है। इसराइल का सर्वोच्च पर्वत अट्ज़मान (ऊँचाई 3,962 फुट) यहीं स्थित है। जज़रील घाटी गैलिली के पठार को समारिया तथा जूडिया से पृथक्‌ करती है और तटीय मैदान को जार्डन की घाटी से मिलाती है। गैलिली का पठार एवं जज़रील घाटी समृद्ध कृषिक्षेत्र हैं जहाँ गेहूँ, जौ, जैतून तथा तम्बाकू की खेती होती है। समारिया का क्षेत्र जैतून, अंगूर एवं अंजीर के लिए प्रसिद्ध है। *(3) जॉर्डन रिफ्ट घाटी, जो केवल 10-15 मील चौड़ी तथा अत्यधिक शुष्क है। इसके जगत्‌ के स्थलखंड का सबसे नीचा भाग है। जार्डन नदी के मैदान में केले की खेती होती है। इसराइल के दक्षिणी भाग में [[नेजेव]] नामक मरुस्थल है जिसके उत्तरी भाग में सिंचाई द्वारा कृषि का विकास किया जा रहा है। यहाँ [[जौ]], [[ज्वार|सोरघम]], [[गेहूँ]], [[सूरजमुखी|सूर्यमुखी]], [[सब्जियाँ]] एवं फल होते हैं। सन्‌ 1955 ई. में नेजेव के हेलेट्ज़ नामक स्थान पर इसराइल मेंसर्वप्रथम खनिज तेल पाया गया। इस राज्य के अन्य खनिज पोटाश, नमक इत्यादि हैं। प्राकृतिक साधनों के अभाव में इसराइल की आर्थिक स्थिति विशेषत: कृषि तथा विशिष्ट एवं छोटे उद्योगों पर आश्रित है। सिंचाई के द्वारा सूखे क्षेत्रों को कृषियोग्य बनाया गया है। अत: कृषि का क्षेत्रफल, सन्‌ 1969-70 में 10,58,000 एकड़ था। तेल अवीव इसराइल का प्रमुख उद्योगकेंद्र है जहाँ कपड़ा, काष्ठ, औषधि, पेय तथा प्लास्टिक आदि उद्योगों का विकास हुआ है। हैफा क्षेत्र में सीमेंट, मिट्टी का तेल, मशीन, रसायन, काँच एवं विद्युत्‌ वस्तुओं के कारखाने हैं। यरूशलम हस्तशिल्प एवं मुद्रण उद्योग के लिए विख्यात है। नथन्या जिले में हीरा तराशने का काम होता है। हैफा तथा तेल अवीव रूम सागरतट के पत्तन (बन्दरगाह) हैं। इलाथ अकाबा की खाड़ी का पत्तन है। मुख्य निर्यात सूखे एवं ताजे फल, हीरा, मोटरगाड़ी, कपड़ा, टायर एवं ट्यूब हैं। मुख्य आयात मशीन, अन्न, गाड़ियाँ, काठ एवं रासायनिक पदार्थ हैं। == स्वतन्त्रता और आरम्भिक काल == [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] के बाद ब्रितानी साम्राज्य ने स्वयं को एक विकत परिस्तिथि में पाया जहाँ उनका विवाद यहूदी समुदाय के साथ दो तरह की मानसिकता में बाँट चुका था। जहाँ एक तरफ हगना, इरगुन और लोही नाम के संघटन ब्रितानी के विरुद्ध हिंसात्मक विद्रोह कर रहे थे वहीं हजारो यहूदी शरणार्थी इसराइल में शरण माँग रहे थे। तभी सन 1947 में ब्रितानी साम्राज्य ने ऐसा उपाय निकलने की घोषणा की जिस से अरब और यहूदी दोनों सम्प्रदाय के लोग सहमत हो। संयुक्त राष्ट्र संघ द्वारा फ़लस्तीन के विभाजन को (संयुक्त राष्ट्र संघ के 181 घोषणा पत्र) नवम्बर 29, 1947 मान्यता दे दी गयी, जिसके अन्तर्गत राज्य का विभाजन दो राज्यों में होना था एक अरब और एक यहूदी। जबकि यरूशलम को संयुक्त राष्ट्र द्वारा राज्य करने की बात कहीं गयी इस व्यवस्था में यरूशलम को "सर्पुर स्पेक्ट्रम" (curpus spectrum) कहा गया। इस व्यवस्था को यहूदियों द्वारा तुरन्त मान्यता दे दी गयी। वहीं अरब समुदाय ने नवंबर 1, 1947 को तीन दिनों के बन्द की घोषणा की। इसी के साथ गृहयुद्ध की स्तिथि बन गए और करीब 2,50,000 फ़लस्तीनी लोगो ने राज्य छोड़ दिया। 14 मई 1948 को यहूदी समुदाय ने ब्रितानी से पहले स्वतन्त्रता की घोषणा कर दी और इसराइल को राष्ट्र घोषित कर दिया, तभी सीरिया, लीबिया तथा इराक़ ने इसराइल पर हमला कर दिया और तभी से 1948 के अरब - इसराइल युद्ध की शुरुआत हुई। सउदी अरब ने भी तब अपनी सेना भेजकर और मिस्र की सहायता से आक्रमण किया और यमन भी युद्ध में शामिल हुआ, लगभग एक वर्ष के बाद युद्ध विराम की घोषणा हुई और जॉर्डन तथा इसराइल के बीच सीमा रेखा अवतरित हुई जैसे green line (हरी रेखा) कहा गया और मिस्र ने गज़ा पट्टी पर अधिकार किया, करीब 7,00,000 फ़लस्तीन इस युद्ध के दौरान विस्थापित हुए। इसराइल ने 11 मई 1949 में संयुक्त राष्ट्र की मान्यता हासिल की। == विवाद एवं शान्ति समझौते == [[चित्र:Foreign relations of Israel Map.png|right|thumb|300px|इसराइल के अन्तरराष्ट्रीय सम्बन्ध]] अरब समुदाय तथा मिस्र के राष्ट्रपति जमाल अब्देल नासिर ने इसराइल को मान्यता नहीं दी और 1966 में इसराइल - अरब युद्ध हुआ। 1967 में मिस्र ने संयुक्त राष्ट्र के अधिकारी दल को सनाई पनिसुलेना (1957) को बाहर निकल दिया और लाल सागर में इसराइल की आवागमन बन्द कर दी। जून 5, 1967 को इसराइल ने मिस्र जॉर्डन सीरिया तथा इराक के विरुद्ध युद्ध घोषित किया और महज 6 दिनों में अपने अरब दुश्मनों को पराजित कर क्षेत्र में अपनी सैनिक प्रभुसत्ता कायम की। इस युद्ध के दौरान इसराइल को अपने हे राज्य में उपस्तिथ फ़लस्तीनी लोगो का विरोध झेलना पड़ा इसमें प्रमुख था फ़लस्तीन लिबरेशन ऑर्गेनाइज़ेऽशन (पी॰ एल॰ ओ॰) जो 1964 में बनया गया था। 1960 के अंत से 1970 तक इसराइल पर कई हमले हुए जिसमें 1972 में इसराइल के प्रतिभागियों पर म्यूनिक ओलंपिक में हुआ हमला शामिल है। 6 अक्टूबर 1973 को, सीरिया तथा मिस्र द्वारा इसराइल पर अचानक हमला किया गया, जब इसराइली योम नामक त्योहार मना रहे थे, जिसके जवाब में सीरिया तथा मिस्र को बहुत भारी नुक़सान उठाना पड़ा। 1976 के दौरान इसराइल के सैनिको ने बड़ी बहादुरी से 95 बन्धको को छुड़ाया। 1977 के आम चुनावो में लेबर पार्टी की हार हुई और इसी के साथ मेनाचिम बेगिन सत्ता में आये तभी अरब नेता अनवर सद्दात ने इसराइल की यात्रा को जिस से इसराइल-मिस्र समझोते (1979) की नीव पड़ी। मार्च 11, 1978 में लेबनान से आये पी॰ एल॰ ओ॰ के आतंकियों ने 35 इसराइली नागरिकों की हत्या कर दे और 75 को घायल कर दिया जवाब में इसराइल ने लेबनान पर हमला किया और प॰एल.ओ के सदस्य भाग खड़े हुए। 1980 में इसराइल ने यरूशलम को अपनी राजधानी घोषित किया जिस से अरब समुदाय नाराज़ हो गया। जून 7, 1981 में इसराइल ने इराक का सोले परमाणु सयन्त्र तबाह कर दिया। == संविधान एवं शासन == इसराइल एक प्रभुसत्तासम्पन्न गणराज्य है जिसकी स्थापना 14 मई 1948 ई के घोषणा के आधार पर हुई है। 1949 ई. में इसराइली संसद (सेनिट) ने संक्रमण कानून पारित किया, जो सामान्य शब्दावली के माध्यम से संसद, राष्ट्रपति तथा मन्त्रिमण्डल के अधिकारों की व्याख्या करता है। 1950 ई. में संसद ने समय-समय पर मूल नियमों को अधिनियमित करने का प्रस्ताव पारित किया। यही अधिनियमित मूल नियम समग्र रूप में इसराइल के संविधान के नियामक हैं। संसद में इसराइली राष्ट्र तथा राष्ट्रपति से संबद्ध इन मूल नियमों को क्रमश: 1958, 1960, तथा 1964 ई. में पारित किया गया। इसराइली संसद को सर्वोच्च अधिकार प्राप्त हैं और 120 सदस्यों वाली इस एकसदनी संसद् का चुनाव सार्वभौमिक मताधिकार के आधार पर अनुपात-प्रतिनिधित्व-पद्धति से प्रति चार वर्ष के लिए कराया जाता है। राष्ट्रपति राष्ट्राध्यक्ष होता है और संसद पाँच वर्ष के लिए इसका चुनाव करती है। प्रधानमन्त्री के नेतृत्व में स्थापित मन्त्रिमण्डल संसद के प्रति उत्तरदायी होता है। मन्त्री सामान्यत: संसद सदस्यों में से ही बनाए जाता हैं लेकिन इनकी नियुक्ति सदस्येतर व्यक्तियों में से भी की जा सती है। पूरा देश छह मण्डलों में विभक्त है। संसदीय निर्वाचन के साथ-साथ स्थानीय अधिकारियों का चुनाव भी सम्पन्न होता है जिनका कार्यकाल चार वर्ष तक रहता है। 27 नगरपालिकाएँ (दो अरबों की), 117 स्थानीय परिषदें (45 अरबों तथा सीरियाई देशों की) तथा 47 क्षेत्रीय परिषदें (एक अरबों की) 674 गाँवों का प्रतिनिधित्व करती हैं। == अर्थव्यवस्था == इसराइल को आर्थिक और औद्योगिक विकास में दक्षिण पश्चिम एशिया और मध्य पूर्व में सबसे उन्नत देश माना जाता है। इसराइल की अत्याधुनिक विश्वविद्यालय और गुणवत्ता शिक्षा, देश की उच्च प्रौद्योगिकी उछाल और तेजी से आर्थिक विकास को बढ़ावा देने के लिए ज़िम्मादार है। सीमित प्राकृतिक संसाधनों के बावजूद, पिछले दशकों में कृषि और औद्योगिक क्षेत्रों के गहन विकास ने अनाज और बीफ के अलावा, इसराइल को खाद्य उत्पादन में काफी हद तक आत्मनिर्भर बना दिया है। 2016 में कुल 57.9 अरब अमरीकी डॉलर का आयात किया गया था, जिसमें कच्चे माल, सैन्य उपकरण, निवेश सामान, कच्चे हीरे, ईंधन, अनाज और उपभोक्ता सामान शामिल हैं। 2016 में, इसराइल का निर्यात 51.61 अरब डॉलर तक पहुँच गया। प्रमुख निर्यात में, मशीनरी और उपकरण, सॉफ़्ट्वेयर, कटे हीरे, कृषि उत्पादों, रसायन और वस्त्र और परिधान शामिल हैं। [[चित्र:Tel Aviv Panorama.jpg|center|thumb|550px|[[तेल अविव|तेल अवीव]] महानगर क्षेत्र]] == विज्ञान और प्रौद्योगिकी == [[चित्र:Solar dish at Ben-Gurion National Solar Energy Center in Israel.jpg|right|thumb|300px|इसराइल के बेन-गुरिओन राष्ट्रीय सौर ऊर्जा केन्द्र में लगा सौर छतरी]] सॉफ़्ट्वेयर, संचार और जीवन विज्ञान में अत्याधुनिक तकनीकों के इसराइल के विकास ने सिलिकॉन वैली के साथ तुलना को जन्म दिया है। 2019 ब्लूमबर्ग इनोवेशन इण्डेक्स में इसराइल 5 वें स्थान पर है, और जीडीपी के प्रतिशत के रूप में अनुसन्धान और विकास पर खर्च में दुनिया में पहला है। इसराइल में प्रति 10,000 कर्मचारियों पर 140 वैज्ञानिक, तकनीशियन और इंजीनियर हैं, जो दुनिया में सबसे अधिक है (तुलना में, यू.एस. के लिए यह 85 है)। इसराइल ने 2004 से छह नोबेल पुरस्कार विजेता वैज्ञानिकों का उत्पादन किया है और इसे दुनिया में प्रति व्यक्ति वैज्ञानिक पत्रों के उच्चतम अनुपात वाले देशों में से एक के रूप में स्थान दिया गया है। इसराइल ने 2000 से प्रति व्यक्ति स्टेम-सेल शोध पत्रों में दुनिया का नेतृत्व किया है। इसराइली विश्वविद्यालयों को कम्प्यूटर विज्ञान (तकनीक और तेल अवीव विश्वविद्यालय), गणित (यरुशलेम के इब्रानी विश्वविद्यालय) और रसायन विज्ञान (वीज़मैन इंस्टीट्यूट ऑफ़ साइंसेज) में शीर्ष 50 विश्व विश्वविद्यालयों में स्थान दिया गया है। 2012 में, फ़्यूट्रॉन के अन्तरिक्ष प्रतिस्पर्धात्मकता सूचकांक द्वारा इसराइल को दुनिया में नौवें स्थान पर रखा गया था। इसराइल अंतरिक्ष एजेंसी वैज्ञानिक और वाणिज्यिक लक्ष्यों के साथ सभी इसराइली अन्तरिक्ष अनुसन्धान कार्यक्रमों का समन्वय करती है, और स्वदेशी रूप से कम से कम 13 वाणिज्यिक, अनुसन्धान और जासूसी उपग्रहों का डिजाइन और निर्माण किया है। इसराइल के कुछ उपग्रहों को दुनिया की सबसे उन्नत अन्तरिक्ष प्रणालियों में स्थान दिया गया है। शावित एक अन्तरिक्ष प्रक्षेपण यान है जिसे इसराइल द्वारा छोटे उपग्रहों को पृथ्वी की निचली कक्षा में लॉन्च करने के लिए बनाया गया है। इसे पहली बार 1988 में लॉन्च किया गया था, जिससे इसराइल अन्तरिक्ष प्रक्षेपण क्षमता वाला आठवाँ देश बन गया। 2003 में, इलान रेमन इसराइल के पहले अन्तरिक्ष यात्री बने, जो अन्तरिक्ष शटल कोलम्बिया के घातक मिशन एसटीएस-107 के पेलोड विशेषज्ञ के रूप में कार्यरत थे। देश में पानी की चल रही कमी ने जल संरक्षण तकनीकों में नवाचार को बढ़ावा दिया है, और एक पर्याप्त कृषि आधुनिकीकरण, ड्रिप सिंचाई, का आविष्कार इसराइल में किया गया था। इसराइल अलवणीकरण और जल पुनर्चक्रण के तकनीकी मोर्चे पर भी है। सोरेक डिसेलिनेशन प्लाण्ट दुनिया में सबसे बड़ा समुद्री जल रिवर्स ऑस्मोसिस (एसडब्ल्यूआरओ) विलवणीकरण सुविधा है। 2014 तक, इसराइल के विलवणीकरण कार्यक्रमों ने इसराइल के पीने के पानी का लगभग 35% प्रदान किया और यह 2015 तक 40% और 2050 तक 70% की आपूर्ति करने की उम्मीद है। 2015 तक, इसराइल के घरों, कृषि और उद्योग के लिए 50 प्रतिशत से अधिक पानी कृत्रिम रूप से उत्पादित किया जाता है। देश एक वार्षिक जल प्रौद्योगिकी और पर्यावरण नियन्त्रण प्रदर्शनी और सम्मेलन (WATEC) की मेजबानी करता है जो दुनिया भर से हजारों लोगों को आकर्षित करता है। 2011 में, इसराइल का जल प्रौद्योगिकी उद्योग सालाना लगभग 2 अरब डॉलर का था, जिसमें उत्पादों और सेवाओं का वार्षिक निर्यात लाखों डॉलर में होता था। रिवर्स ऑस्मोसिस तकनीक में नवाचारों के परिणामस्वरूप, आने वाले वर्षों में इसराइल पानी का शुद्ध निर्यातक बनने के लिए तैयार है। इसराइल ने सौर ऊर्जा को अपनाया है; इसके इंजीनियर सौर ऊर्जा प्रौद्योगिकी के क्षेत्र में अग्रणी हैं और इसकी सौर कम्पनियाँ दुनिया भर में परियोजनाओं पर काम करती हैं। इसराइल के 90% से अधिक घर गर्म पानी के लिए सौर ऊर्जा का उपयोग करते हैं, जो दुनिया में प्रति व्यक्ति सबसे अधिक है। == सशस्त्र सेनाएँ == {{मुख्य|इजरायल की रक्षा सेना}} == संस्कृति == [[चित्र:Shvua hasefer 2005.jpg|right|thumb|300px|यरूशलेम में हिब्रू पुस्तक सप्ताह (२००५)]] [[चित्र:PikiWiki Israel 10702 Plants of Israel.jpg|right|thumb|300px|इसराइल के राष्ट्रीय फूल, '''एनीमोन कोरोनेरिया''' (Anemone coronaria) का पूरा मैदान]] इसराइल की विविध [[संस्कृति]] इसकी आबादी की विविधता के कारण उत्पन्न होती है: चूकि दुनिया भर से यहूदि आकर इसराइल को अपना घर बनाया, तो साथ अपने देश से वहाँ की सांस्कृतिक और धार्मिक परंपराओं को अपने साथ ले आये, जिससे यहूदी परंपराओं और मान्यताओं का एक मिला-जुला स्वरुप निर्मित हो गया है। इसराइल दुनिया का एकमात्र देश है जहां जीवन [[इब्रानी कालदर्शक]] के अनुसार व्यतीत होता है। काम और स्कूल की छुट्टियाँ, यहूदी छुट्टियों द्वारा निर्धारित होती है, और हफ्तें का आधिकारिक अवकाश दिवस शनिवार होता है, जिस दिन [[यहूदी सब्त]] होता है। इसराइल की अरब अल्पसंख्यकों ने वास्तुकला, संगीत और व्यंजन जैसे क्षेत्रों में, वहाँ की संस्कृति पर अपनी छाप छोड़ी है। इसराइल के व्यंजनों में स्थानिय व्यंजन और साथ ही साथ प्रवासी यहूदियों द्वारा उनके देश से लाये व्यंजन भी शामिल हैं। इसराइली व्यंजनों में संयोजन देखने को मिलता है। इसराइल में सबसे लोकप्रिय खेल [[फुटबॉल]] और [[बास्केटबॉल]] हैं। 1994 में, यूईएफए ने इसराइल की फुटबॉल टीम को यूरोपीय टीमों से प्रतिस्पर्धा करने की स्वीकृति प्रदान की। शतरंज इसराइल में एक प्रमुख खेल है और सभी उम्र के लोगों द्वारा खेला जाता है। कई इसराइली ग्रैंडमास्टर और इसराइली शतरंज खिलाड़ी, कई युवा विश्व चैंपियनशिप जीत चुके हैं। इसराइल ने एक वार्षिक अंतर्राष्ट्रीय चैम्पियनशिप आयोजित किया था और 2005 में विश्व टीम शतरंज चैंपियनशिप की मेजबानी भी की थी। 1992 में इसराइल ने अपनी पहली जीत के बाद से नौ ओलंपिक पदक जीते हैं, जिसमें 2004 के ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में विंडसर्फिंग में स्वर्ण पदक भी शामिल है। == इन्हें भी देखें == * [[फिलिस्तीन राज्य|फ़लस्तीन राज्य]] * [[इसराइल-फिलिस्तीन संघर्ष|इसराइल-फ़लस्तीन संघर्ष]] * [[इज़राइल का इतिहास|इसराइल का इतिहास]] * [[यहूदी धर्म]] * [[थियोडोर हर्ज़्ल|थियोडोर हर्ज्ल]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20110903105904/http://www.namasteisrael.com/index.html इसराइली दूतावास, नयी दिल्ली] * [https://web.archive.org/web/20140919093235/http://www.namasteisrael.com/israel.html '''इसराइल'''] (नमस्ते इसराइल) * [https://web.archive.org/web/20180720070234/http://www.gyanpanti.com/amazing-israel-facts-hindi/ दुनिया के सबसे स्वाभिमानी व खतरनाक देश इसराइल के रोचक तथ्य] * [https://factsgazab.com/amazing-facts-about-israel-in-hindi/ इसराइल देश के रोचक तथ्य व जानकारी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404042140/https://factsgazab.com/amazing-facts-about-israel-in-hindi/ |date=4 अप्रैल 2023 }} {{एशिया के देश}} {{हिन्द महासागर तटवर्ती देश}} [[श्रेणी:एशिया के देश]] [[श्रेणी:इसराइल| ]] [[श्रेणी:पश्चिमी एशिया]] 43glqkwbk7818xjon897rswf7m4kqkt विकिपीडिया:प्रबन्धक सूचनापट 4 28428 6538043 6532782 2026-04-09T11:27:42Z AMAN KUMAR 911487 /* सदस्य:HHZy7 द्वारा लगातार बर्बरता */ नया अनुभाग 6538043 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- ------------------------- चर्चाएँ/सूचनायें/प्रस्ताव --------------------------- --> <!-- ------------------------- नया अनुभाग हमेशा सबसे नीचे बनायें --------------------------- --> == नाम बदलाव == कृपया मेरा यूजरनेम बदलकर InkAndLinks कर दें। [[सदस्य:NS Media India|NS Media India]] ([[सदस्य वार्ता:NS Media India|वार्ता]]) 11:47, 14 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:NS Media India|NS Media India]] जी, आप अपने खाते का नाम बदलने के लिए [[विशेष:GlobalRenameRequest]] पृष्ठ पर उपलब्ध फ़ॉर्म भर सकते हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 12:08, 14 जनवरी 2026 (UTC) ::मेरे द्वारा इस पृष्ठ पर फॉर्म के माध्यम से अनुरोध किया जा चुका है। [[सदस्य:NS Media India|NS Media India]] ([[सदस्य वार्ता:NS Media India|वार्ता]]) 03:08, 15 जनवरी 2026 (UTC) == Socks == The user {{user|Kartikeyapur dynasty}} is a confirmed [[विकिपीडिया:कठपुतली|sockpuppet]] of {{user|कत्यूरी राजाका वंशज}} at enwiki. They left caste-cruft about the [[कत्यूरी राजवंश|Katyuri dynasty]] and sites from the time period at enwiki; at hiwiki, I didn't look too deeply, but it includes [[ताड्कासुर (तेडी)]] and some disruptive edits at [[कार्तिकेय (मोहन्याल)]] that included [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%AF_(%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B2)&diff=prev&oldid=6518247 copy-paste of a search-engine results page in a place that broke a reference]. (Inspection of the remaining content led me to initiate [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कार्तिकेय (मोहन्याल)|an AfD discussion]] on that page.) [[सदस्य:LaundryPizza03|LaundryPizza03]] ([[सदस्य वार्ता:LaundryPizza03|वार्ता]]) 05:39, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) ::See also, [[:w:en:Wikipedia:Sockpuppet_investigations/कत्यूरी_राजाका_वंशज|this sockpuppet investigation]] [[सदस्य:Sohom Datta|Sohom Datta]] ([[सदस्य वार्ता:Sohom Datta|वार्ता]]) 02:50, 16 फ़रवरी 2026 (UTC) :I spotted this user leaving an unsigned, malformed comment at the AfD. [[सदस्य:LaundryPizza03|LaundryPizza03]] ([[सदस्य वार्ता:LaundryPizza03|वार्ता]]) 07:16, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) ::Blocked. – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:46, 23 फ़रवरी 2026 (UTC) == सदस्य:जट द्वारा अभद्र भाषा का प्रयोग एवं शीह (CSD) सांचा हटाना == नमस्ते प्रबंधकों, मैंने हाल ही में नव-निर्मित पृष्ठ [[मनोजआनंद]] को 'साफ़ प्रचार' (मापदंड ल2) के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया था। इस पृष्ठ के निर्माता [[सदस्य:जट]] ने बिना किसी सुधार या उचित चर्चा के शीह (CSD) सांचे को हटा दिया। इसके अतिरिक्त, वार्ता पृष्ठ पर गंभीर व्यक्तिगत हमले (WP:NPA का उल्लंघन) किए हैं। उन्होंने अपनी टिप्पणियों में "दलाली करना", "बद् दूआ लेना", "अपना जीवन दरिद्रता में गुजारने" और "औकात" जैसे असंसदीय और अभद्र शब्दों का प्रयोग किया है।([https://drive.google.com/file/d/1MGrtfqmduIAlj0vdqLCMAzq8RZZrObhb/view?usp=drivesdk Pdf देखिए]) मैंने उन्हें उनके वार्ता पृष्ठ पर नामांकन हटाने के संबंध में मानक चेतावनी भी दी थी, लेकिन उनका रवैया और भाषा विकिपीडिया के सहयोगात्मक माहौल के बिल्कुल विपरीत है। कृपया इस मामले का संज्ञान लें, [[मनोजआनंद]] पृष्ठ (यदि अब तक नहीं हटाया गया है) की समीक्षा करें और सदस्य द्वारा किए गए व्यक्तिगत हमलों पर उचित प्रशासनिक कार्रवाई (चेतावनी या अवरोध) करें। धन्यवाद। --[[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:14, 10 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|VIKRAM PRATAP7}} नमस्ते! [[मनोजआनंद]] को {{noping|संजीव बॉट}} द्वारा हटाया जा चुका है, अगर ये दोबारा ऐसा कार्य करते है, तो इन्हे संपादनो से अवरोधित किया जायेगा प्रबंधको द्वारा अगर सदस्य ने व्यक्तिगत हमला पुन:ह करता है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 13:10, 10 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] सहृदय धन्यवाद ::@[[सदस्य:जट|जट]] को एक और मौका देने के लिए [[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:22, 10 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय कृपया आप [[वार्ता:Vikram Singh Meena]] जांच लें [[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:24, 10 मार्च 2026 (UTC) ::: विक्रम जी, जाँच की आवश्यकता नही,[[वार्ता:Vikram Singh Meena]] को शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया जा चुका है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 13:38, 10 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय मैने इसे पहले भी नामांकित किया था और यह हट भी गया था, परंतु यूजर ने यह पृष्ठ दुबारा बना लिया जिस कारण मैने जांचने को कहा क्योंकि आपके आपस अतिरिक्त अधिकार हैं| [[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:41, 10 मार्च 2026 (UTC) ::::अरे भाई आप की दिक्कत क्या है अब तो सुधार कर दिया है फिर भी आप ने Delete के लिए क्यों बोल रहे हो, और अगर आप को इस में दिक्कत लग रही है तो आप उनके instagram पर massage कर लो या फिर आप अपना कोई content दे दो जिससे मैं आप से बात कर सकु और जो दिक्कत हैं उसे सही कर सकु या फिर आप Delete कि जगह सुधार कर दो। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-15277-71|&#126;2026-15277-71]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-15277-71|वार्ता]]) 07:08, 11 मार्च 2026 (UTC) == बांके चमार पृष्ठ को सुरक्षित करने का विचार == महोदय, यूजर @[[सदस्य:~2026-15392-32|~2026-15392-32]] ने उनके ऊपर अभद्र लेख लिखने का प्रयास किया था|([https://drive.google.com/file/d/1bKRbrGksG03hZ55N4H0W88w8Ar0W6mNQ/view?usp=drivesdk पीडीएफ फाइल]) हालांकि मैने बांके चमार को मैने अभी पूर्ववत किया है|([https://drive.google.com/file/d/1_NIR91inZk-Lf_I0nnpfX3DatQbB1mOP/view?usp=drivesdk फोटो]) परन्तु उपद्रवियों को पृष्ठ सुरक्षित कर दिया जाने पर रोका जा सकता है| इसपर अवश्य विचार करें| [[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 20:05, 10 मार्च 2026 (UTC) == सदस्य:HHZy7 द्वारा लगातार बर्बरता == नमस्ते प्रबंधकों, @[[सदस्य:HHZy7|HHZy7]] चेतावनी के पश्चात् भी बर्बरता तथा गलत तथ्यों का सम्पादन कर रहें है और मैने इन्हें 3 चेतावनी दी थी इनके सदस्य पृष्ठ पर <br/> पृष्ठ [[लोक देवता]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:27, 9 अप्रैल 2026 (UTC) 2qh9ngg3wauub10uq7ded72h4jgm32z 6538044 6538043 2026-04-09T11:30:27Z HHZy7 919370 /* मैंने पेज का उपयोग आखिरी बार संपादित किया था आज */ नया अनुभाग 6538044 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- ------------------------- चर्चाएँ/सूचनायें/प्रस्ताव --------------------------- --> <!-- ------------------------- नया अनुभाग हमेशा सबसे नीचे बनायें --------------------------- --> == नाम बदलाव == कृपया मेरा यूजरनेम बदलकर InkAndLinks कर दें। [[सदस्य:NS Media India|NS Media India]] ([[सदस्य वार्ता:NS Media India|वार्ता]]) 11:47, 14 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:NS Media India|NS Media India]] जी, आप अपने खाते का नाम बदलने के लिए [[विशेष:GlobalRenameRequest]] पृष्ठ पर उपलब्ध फ़ॉर्म भर सकते हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 12:08, 14 जनवरी 2026 (UTC) ::मेरे द्वारा इस पृष्ठ पर फॉर्म के माध्यम से अनुरोध किया जा चुका है। [[सदस्य:NS Media India|NS Media India]] ([[सदस्य वार्ता:NS Media India|वार्ता]]) 03:08, 15 जनवरी 2026 (UTC) == Socks == The user {{user|Kartikeyapur dynasty}} is a confirmed [[विकिपीडिया:कठपुतली|sockpuppet]] of {{user|कत्यूरी राजाका वंशज}} at enwiki. They left caste-cruft about the [[कत्यूरी राजवंश|Katyuri dynasty]] and sites from the time period at enwiki; at hiwiki, I didn't look too deeply, but it includes [[ताड्कासुर (तेडी)]] and some disruptive edits at [[कार्तिकेय (मोहन्याल)]] that included [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%AF_(%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B2)&diff=prev&oldid=6518247 copy-paste of a search-engine results page in a place that broke a reference]. (Inspection of the remaining content led me to initiate [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कार्तिकेय (मोहन्याल)|an AfD discussion]] on that page.) [[सदस्य:LaundryPizza03|LaundryPizza03]] ([[सदस्य वार्ता:LaundryPizza03|वार्ता]]) 05:39, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) ::See also, [[:w:en:Wikipedia:Sockpuppet_investigations/कत्यूरी_राजाका_वंशज|this sockpuppet investigation]] [[सदस्य:Sohom Datta|Sohom Datta]] ([[सदस्य वार्ता:Sohom Datta|वार्ता]]) 02:50, 16 फ़रवरी 2026 (UTC) :I spotted this user leaving an unsigned, malformed comment at the AfD. [[सदस्य:LaundryPizza03|LaundryPizza03]] ([[सदस्य वार्ता:LaundryPizza03|वार्ता]]) 07:16, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) ::Blocked. – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:46, 23 फ़रवरी 2026 (UTC) == सदस्य:जट द्वारा अभद्र भाषा का प्रयोग एवं शीह (CSD) सांचा हटाना == नमस्ते प्रबंधकों, मैंने हाल ही में नव-निर्मित पृष्ठ [[मनोजआनंद]] को 'साफ़ प्रचार' (मापदंड ल2) के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया था। इस पृष्ठ के निर्माता [[सदस्य:जट]] ने बिना किसी सुधार या उचित चर्चा के शीह (CSD) सांचे को हटा दिया। इसके अतिरिक्त, वार्ता पृष्ठ पर गंभीर व्यक्तिगत हमले (WP:NPA का उल्लंघन) किए हैं। उन्होंने अपनी टिप्पणियों में "दलाली करना", "बद् दूआ लेना", "अपना जीवन दरिद्रता में गुजारने" और "औकात" जैसे असंसदीय और अभद्र शब्दों का प्रयोग किया है।([https://drive.google.com/file/d/1MGrtfqmduIAlj0vdqLCMAzq8RZZrObhb/view?usp=drivesdk Pdf देखिए]) मैंने उन्हें उनके वार्ता पृष्ठ पर नामांकन हटाने के संबंध में मानक चेतावनी भी दी थी, लेकिन उनका रवैया और भाषा विकिपीडिया के सहयोगात्मक माहौल के बिल्कुल विपरीत है। कृपया इस मामले का संज्ञान लें, [[मनोजआनंद]] पृष्ठ (यदि अब तक नहीं हटाया गया है) की समीक्षा करें और सदस्य द्वारा किए गए व्यक्तिगत हमलों पर उचित प्रशासनिक कार्रवाई (चेतावनी या अवरोध) करें। धन्यवाद। --[[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:14, 10 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|VIKRAM PRATAP7}} नमस्ते! [[मनोजआनंद]] को {{noping|संजीव बॉट}} द्वारा हटाया जा चुका है, अगर ये दोबारा ऐसा कार्य करते है, तो इन्हे संपादनो से अवरोधित किया जायेगा प्रबंधको द्वारा अगर सदस्य ने व्यक्तिगत हमला पुन:ह करता है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 13:10, 10 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] सहृदय धन्यवाद ::@[[सदस्य:जट|जट]] को एक और मौका देने के लिए [[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:22, 10 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय कृपया आप [[वार्ता:Vikram Singh Meena]] जांच लें [[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:24, 10 मार्च 2026 (UTC) ::: विक्रम जी, जाँच की आवश्यकता नही,[[वार्ता:Vikram Singh Meena]] को शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया जा चुका है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 13:38, 10 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय मैने इसे पहले भी नामांकित किया था और यह हट भी गया था, परंतु यूजर ने यह पृष्ठ दुबारा बना लिया जिस कारण मैने जांचने को कहा क्योंकि आपके आपस अतिरिक्त अधिकार हैं| [[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:41, 10 मार्च 2026 (UTC) ::::अरे भाई आप की दिक्कत क्या है अब तो सुधार कर दिया है फिर भी आप ने Delete के लिए क्यों बोल रहे हो, और अगर आप को इस में दिक्कत लग रही है तो आप उनके instagram पर massage कर लो या फिर आप अपना कोई content दे दो जिससे मैं आप से बात कर सकु और जो दिक्कत हैं उसे सही कर सकु या फिर आप Delete कि जगह सुधार कर दो। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-15277-71|&#126;2026-15277-71]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-15277-71|वार्ता]]) 07:08, 11 मार्च 2026 (UTC) == बांके चमार पृष्ठ को सुरक्षित करने का विचार == महोदय, यूजर @[[सदस्य:~2026-15392-32|~2026-15392-32]] ने उनके ऊपर अभद्र लेख लिखने का प्रयास किया था|([https://drive.google.com/file/d/1bKRbrGksG03hZ55N4H0W88w8Ar0W6mNQ/view?usp=drivesdk पीडीएफ फाइल]) हालांकि मैने बांके चमार को मैने अभी पूर्ववत किया है|([https://drive.google.com/file/d/1_NIR91inZk-Lf_I0nnpfX3DatQbB1mOP/view?usp=drivesdk फोटो]) परन्तु उपद्रवियों को पृष्ठ सुरक्षित कर दिया जाने पर रोका जा सकता है| इसपर अवश्य विचार करें| [[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 20:05, 10 मार्च 2026 (UTC) == सदस्य:HHZy7 द्वारा लगातार बर्बरता == नमस्ते प्रबंधकों, @[[सदस्य:HHZy7|HHZy7]] चेतावनी के पश्चात् भी बर्बरता तथा गलत तथ्यों का सम्पादन कर रहें है और मैने इन्हें 3 चेतावनी दी थी इनके सदस्य पृष्ठ पर <br/> पृष्ठ [[लोक देवता]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:27, 9 अप्रैल 2026 (UTC) == मैंने पेज का उपयोग आखिरी बार संपादित किया था आज == और अब शायद यही भविष्य में उसको एडिट करूंगा [[सदस्य:HHZy7|HHZy7]] ([[सदस्य वार्ता:HHZy7|वार्ता]]) 11:30, 9 अप्रैल 2026 (UTC) 821s18maw8uu2nywocddg34dp5p1k1v 6538045 6538044 2026-04-09T11:31:21Z HHZy7 919370 /* मैंने पेज का उपयोग आखिरी बार संपादित किया था आज */ 6538045 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- ------------------------- चर्चाएँ/सूचनायें/प्रस्ताव --------------------------- --> <!-- ------------------------- नया अनुभाग हमेशा सबसे नीचे बनायें --------------------------- --> == नाम बदलाव == कृपया मेरा यूजरनेम बदलकर InkAndLinks कर दें। [[सदस्य:NS Media India|NS Media India]] ([[सदस्य वार्ता:NS Media India|वार्ता]]) 11:47, 14 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:NS Media India|NS Media India]] जी, आप अपने खाते का नाम बदलने के लिए [[विशेष:GlobalRenameRequest]] पृष्ठ पर उपलब्ध फ़ॉर्म भर सकते हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 12:08, 14 जनवरी 2026 (UTC) ::मेरे द्वारा इस पृष्ठ पर फॉर्म के माध्यम से अनुरोध किया जा चुका है। [[सदस्य:NS Media India|NS Media India]] ([[सदस्य वार्ता:NS Media India|वार्ता]]) 03:08, 15 जनवरी 2026 (UTC) == Socks == The user {{user|Kartikeyapur dynasty}} is a confirmed [[विकिपीडिया:कठपुतली|sockpuppet]] of {{user|कत्यूरी राजाका वंशज}} at enwiki. They left caste-cruft about the [[कत्यूरी राजवंश|Katyuri dynasty]] and sites from the time period at enwiki; at hiwiki, I didn't look too deeply, but it includes [[ताड्कासुर (तेडी)]] and some disruptive edits at [[कार्तिकेय (मोहन्याल)]] that included [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%AF_(%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B2)&diff=prev&oldid=6518247 copy-paste of a search-engine results page in a place that broke a reference]. (Inspection of the remaining content led me to initiate [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कार्तिकेय (मोहन्याल)|an AfD discussion]] on that page.) [[सदस्य:LaundryPizza03|LaundryPizza03]] ([[सदस्य वार्ता:LaundryPizza03|वार्ता]]) 05:39, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) ::See also, [[:w:en:Wikipedia:Sockpuppet_investigations/कत्यूरी_राजाका_वंशज|this sockpuppet investigation]] [[सदस्य:Sohom Datta|Sohom Datta]] ([[सदस्य वार्ता:Sohom Datta|वार्ता]]) 02:50, 16 फ़रवरी 2026 (UTC) :I spotted this user leaving an unsigned, malformed comment at the AfD. [[सदस्य:LaundryPizza03|LaundryPizza03]] ([[सदस्य वार्ता:LaundryPizza03|वार्ता]]) 07:16, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) ::Blocked. – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:46, 23 फ़रवरी 2026 (UTC) == सदस्य:जट द्वारा अभद्र भाषा का प्रयोग एवं शीह (CSD) सांचा हटाना == नमस्ते प्रबंधकों, मैंने हाल ही में नव-निर्मित पृष्ठ [[मनोजआनंद]] को 'साफ़ प्रचार' (मापदंड ल2) के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया था। इस पृष्ठ के निर्माता [[सदस्य:जट]] ने बिना किसी सुधार या उचित चर्चा के शीह (CSD) सांचे को हटा दिया। इसके अतिरिक्त, वार्ता पृष्ठ पर गंभीर व्यक्तिगत हमले (WP:NPA का उल्लंघन) किए हैं। उन्होंने अपनी टिप्पणियों में "दलाली करना", "बद् दूआ लेना", "अपना जीवन दरिद्रता में गुजारने" और "औकात" जैसे असंसदीय और अभद्र शब्दों का प्रयोग किया है।([https://drive.google.com/file/d/1MGrtfqmduIAlj0vdqLCMAzq8RZZrObhb/view?usp=drivesdk Pdf देखिए]) मैंने उन्हें उनके वार्ता पृष्ठ पर नामांकन हटाने के संबंध में मानक चेतावनी भी दी थी, लेकिन उनका रवैया और भाषा विकिपीडिया के सहयोगात्मक माहौल के बिल्कुल विपरीत है। कृपया इस मामले का संज्ञान लें, [[मनोजआनंद]] पृष्ठ (यदि अब तक नहीं हटाया गया है) की समीक्षा करें और सदस्य द्वारा किए गए व्यक्तिगत हमलों पर उचित प्रशासनिक कार्रवाई (चेतावनी या अवरोध) करें। धन्यवाद। --[[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:14, 10 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|VIKRAM PRATAP7}} नमस्ते! [[मनोजआनंद]] को {{noping|संजीव बॉट}} द्वारा हटाया जा चुका है, अगर ये दोबारा ऐसा कार्य करते है, तो इन्हे संपादनो से अवरोधित किया जायेगा प्रबंधको द्वारा अगर सदस्य ने व्यक्तिगत हमला पुन:ह करता है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 13:10, 10 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] सहृदय धन्यवाद ::@[[सदस्य:जट|जट]] को एक और मौका देने के लिए [[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:22, 10 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय कृपया आप [[वार्ता:Vikram Singh Meena]] जांच लें [[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:24, 10 मार्च 2026 (UTC) ::: विक्रम जी, जाँच की आवश्यकता नही,[[वार्ता:Vikram Singh Meena]] को शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया जा चुका है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 13:38, 10 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय मैने इसे पहले भी नामांकित किया था और यह हट भी गया था, परंतु यूजर ने यह पृष्ठ दुबारा बना लिया जिस कारण मैने जांचने को कहा क्योंकि आपके आपस अतिरिक्त अधिकार हैं| [[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:41, 10 मार्च 2026 (UTC) ::::अरे भाई आप की दिक्कत क्या है अब तो सुधार कर दिया है फिर भी आप ने Delete के लिए क्यों बोल रहे हो, और अगर आप को इस में दिक्कत लग रही है तो आप उनके instagram पर massage कर लो या फिर आप अपना कोई content दे दो जिससे मैं आप से बात कर सकु और जो दिक्कत हैं उसे सही कर सकु या फिर आप Delete कि जगह सुधार कर दो। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-15277-71|&#126;2026-15277-71]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-15277-71|वार्ता]]) 07:08, 11 मार्च 2026 (UTC) == बांके चमार पृष्ठ को सुरक्षित करने का विचार == महोदय, यूजर @[[सदस्य:~2026-15392-32|~2026-15392-32]] ने उनके ऊपर अभद्र लेख लिखने का प्रयास किया था|([https://drive.google.com/file/d/1bKRbrGksG03hZ55N4H0W88w8Ar0W6mNQ/view?usp=drivesdk पीडीएफ फाइल]) हालांकि मैने बांके चमार को मैने अभी पूर्ववत किया है|([https://drive.google.com/file/d/1_NIR91inZk-Lf_I0nnpfX3DatQbB1mOP/view?usp=drivesdk फोटो]) परन्तु उपद्रवियों को पृष्ठ सुरक्षित कर दिया जाने पर रोका जा सकता है| इसपर अवश्य विचार करें| [[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 20:05, 10 मार्च 2026 (UTC) == सदस्य:HHZy7 द्वारा लगातार बर्बरता == नमस्ते प्रबंधकों, @[[सदस्य:HHZy7|HHZy7]] चेतावनी के पश्चात् भी बर्बरता तथा गलत तथ्यों का सम्पादन कर रहें है और मैने इन्हें 3 चेतावनी दी थी इनके सदस्य पृष्ठ पर <br/> पृष्ठ [[लोक देवता]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:27, 9 अप्रैल 2026 (UTC) == मैंने पेज का उपयोग आखिरी बार संपादित किया था आज == और अब शायद ही भविष्य में उसको एडिट करूंगा [[सदस्य:HHZy7|HHZy7]] ([[सदस्य वार्ता:HHZy7|वार्ता]]) 11:30, 9 अप्रैल 2026 (UTC) 9xjyb1y4y3em8mqri3ilga3rgrcvw1z 6538055 6538045 2026-04-09T11:44:36Z DreamRimmer 651050 [[Special:Contributions/HHZy7|HHZy7]] ([[User talk:HHZy7|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6538043 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- ------------------------- चर्चाएँ/सूचनायें/प्रस्ताव --------------------------- --> <!-- ------------------------- नया अनुभाग हमेशा सबसे नीचे बनायें --------------------------- --> == नाम बदलाव == कृपया मेरा यूजरनेम बदलकर InkAndLinks कर दें। [[सदस्य:NS Media India|NS Media India]] ([[सदस्य वार्ता:NS Media India|वार्ता]]) 11:47, 14 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:NS Media India|NS Media India]] जी, आप अपने खाते का नाम बदलने के लिए [[विशेष:GlobalRenameRequest]] पृष्ठ पर उपलब्ध फ़ॉर्म भर सकते हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 12:08, 14 जनवरी 2026 (UTC) ::मेरे द्वारा इस पृष्ठ पर फॉर्म के माध्यम से अनुरोध किया जा चुका है। [[सदस्य:NS Media India|NS Media India]] ([[सदस्य वार्ता:NS Media India|वार्ता]]) 03:08, 15 जनवरी 2026 (UTC) == Socks == The user {{user|Kartikeyapur dynasty}} is a confirmed [[विकिपीडिया:कठपुतली|sockpuppet]] of {{user|कत्यूरी राजाका वंशज}} at enwiki. They left caste-cruft about the [[कत्यूरी राजवंश|Katyuri dynasty]] and sites from the time period at enwiki; at hiwiki, I didn't look too deeply, but it includes [[ताड्कासुर (तेडी)]] and some disruptive edits at [[कार्तिकेय (मोहन्याल)]] that included [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%AF_(%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B2)&diff=prev&oldid=6518247 copy-paste of a search-engine results page in a place that broke a reference]. (Inspection of the remaining content led me to initiate [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कार्तिकेय (मोहन्याल)|an AfD discussion]] on that page.) [[सदस्य:LaundryPizza03|LaundryPizza03]] ([[सदस्य वार्ता:LaundryPizza03|वार्ता]]) 05:39, 8 फ़रवरी 2026 (UTC) ::See also, [[:w:en:Wikipedia:Sockpuppet_investigations/कत्यूरी_राजाका_वंशज|this sockpuppet investigation]] [[सदस्य:Sohom Datta|Sohom Datta]] ([[सदस्य वार्ता:Sohom Datta|वार्ता]]) 02:50, 16 फ़रवरी 2026 (UTC) :I spotted this user leaving an unsigned, malformed comment at the AfD. [[सदस्य:LaundryPizza03|LaundryPizza03]] ([[सदस्य वार्ता:LaundryPizza03|वार्ता]]) 07:16, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) ::Blocked. – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:46, 23 फ़रवरी 2026 (UTC) == सदस्य:जट द्वारा अभद्र भाषा का प्रयोग एवं शीह (CSD) सांचा हटाना == नमस्ते प्रबंधकों, मैंने हाल ही में नव-निर्मित पृष्ठ [[मनोजआनंद]] को 'साफ़ प्रचार' (मापदंड ल2) के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया था। इस पृष्ठ के निर्माता [[सदस्य:जट]] ने बिना किसी सुधार या उचित चर्चा के शीह (CSD) सांचे को हटा दिया। इसके अतिरिक्त, वार्ता पृष्ठ पर गंभीर व्यक्तिगत हमले (WP:NPA का उल्लंघन) किए हैं। उन्होंने अपनी टिप्पणियों में "दलाली करना", "बद् दूआ लेना", "अपना जीवन दरिद्रता में गुजारने" और "औकात" जैसे असंसदीय और अभद्र शब्दों का प्रयोग किया है।([https://drive.google.com/file/d/1MGrtfqmduIAlj0vdqLCMAzq8RZZrObhb/view?usp=drivesdk Pdf देखिए]) मैंने उन्हें उनके वार्ता पृष्ठ पर नामांकन हटाने के संबंध में मानक चेतावनी भी दी थी, लेकिन उनका रवैया और भाषा विकिपीडिया के सहयोगात्मक माहौल के बिल्कुल विपरीत है। कृपया इस मामले का संज्ञान लें, [[मनोजआनंद]] पृष्ठ (यदि अब तक नहीं हटाया गया है) की समीक्षा करें और सदस्य द्वारा किए गए व्यक्तिगत हमलों पर उचित प्रशासनिक कार्रवाई (चेतावनी या अवरोध) करें। धन्यवाद। --[[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:14, 10 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|VIKRAM PRATAP7}} नमस्ते! [[मनोजआनंद]] को {{noping|संजीव बॉट}} द्वारा हटाया जा चुका है, अगर ये दोबारा ऐसा कार्य करते है, तो इन्हे संपादनो से अवरोधित किया जायेगा प्रबंधको द्वारा अगर सदस्य ने व्यक्तिगत हमला पुन:ह करता है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 13:10, 10 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] सहृदय धन्यवाद ::@[[सदस्य:जट|जट]] को एक और मौका देने के लिए [[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:22, 10 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय कृपया आप [[वार्ता:Vikram Singh Meena]] जांच लें [[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:24, 10 मार्च 2026 (UTC) ::: विक्रम जी, जाँच की आवश्यकता नही,[[वार्ता:Vikram Singh Meena]] को शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया जा चुका है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 13:38, 10 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय मैने इसे पहले भी नामांकित किया था और यह हट भी गया था, परंतु यूजर ने यह पृष्ठ दुबारा बना लिया जिस कारण मैने जांचने को कहा क्योंकि आपके आपस अतिरिक्त अधिकार हैं| [[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:41, 10 मार्च 2026 (UTC) ::::अरे भाई आप की दिक्कत क्या है अब तो सुधार कर दिया है फिर भी आप ने Delete के लिए क्यों बोल रहे हो, और अगर आप को इस में दिक्कत लग रही है तो आप उनके instagram पर massage कर लो या फिर आप अपना कोई content दे दो जिससे मैं आप से बात कर सकु और जो दिक्कत हैं उसे सही कर सकु या फिर आप Delete कि जगह सुधार कर दो। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-15277-71|&#126;2026-15277-71]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-15277-71|वार्ता]]) 07:08, 11 मार्च 2026 (UTC) == बांके चमार पृष्ठ को सुरक्षित करने का विचार == महोदय, यूजर @[[सदस्य:~2026-15392-32|~2026-15392-32]] ने उनके ऊपर अभद्र लेख लिखने का प्रयास किया था|([https://drive.google.com/file/d/1bKRbrGksG03hZ55N4H0W88w8Ar0W6mNQ/view?usp=drivesdk पीडीएफ फाइल]) हालांकि मैने बांके चमार को मैने अभी पूर्ववत किया है|([https://drive.google.com/file/d/1_NIR91inZk-Lf_I0nnpfX3DatQbB1mOP/view?usp=drivesdk फोटो]) परन्तु उपद्रवियों को पृष्ठ सुरक्षित कर दिया जाने पर रोका जा सकता है| इसपर अवश्य विचार करें| [[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 20:05, 10 मार्च 2026 (UTC) == सदस्य:HHZy7 द्वारा लगातार बर्बरता == नमस्ते प्रबंधकों, @[[सदस्य:HHZy7|HHZy7]] चेतावनी के पश्चात् भी बर्बरता तथा गलत तथ्यों का सम्पादन कर रहें है और मैने इन्हें 3 चेतावनी दी थी इनके सदस्य पृष्ठ पर <br/> पृष्ठ [[लोक देवता]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:27, 9 अप्रैल 2026 (UTC) 2qh9ngg3wauub10uq7ded72h4jgm32z चक्रव्यूह 0 30361 6537990 6460050 2026-04-09T09:31:02Z Pragyan Tiwari 919542 Sahitya me Chakravyuh pr kis prakar rachanaye huyi 6537990 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Chakravyuha-labyrinth.svg|thumb|right|200px|चक्रव्यूह]] '''चक्रव्यूह''' या '''पद्मव्यूह''' हिंदू युद्ध शास्त्रों मे वर्णित अनेक व्यूहों (सैन्य-संरचना) में से एक है। ==पृष्ठभूमि== चक्रव्यूह एक बहु-स्तरीय रक्षात्मक सैन्य संरचना है जो ऊपर से देंखने पर चक्र या पद्म की भाँति प्रतीत होती है इसके हर द्वार की रक्षा एक महारथी योध्दा करता है। इस व्यूह का प्रयोग [[महाभारत]] में [[कौरव]]ो के प्रधान सेनापति [[द्रोणाचार्य]] द्वारा धर्मराज [[युधिष्ठिर]] को बंदी बनाने हेतु हुआ था। ==अभिमन्यु और चक्रव्यूह== [[File:The Pandavas' nephew Abhimanyu battles the Kauravas and their allies.jpg|thumb|कौरव सेना से युद्ध करते हुए [[अभिमन्यु]]]] इसके भेदन का ज्ञान [[पाण्डव|पांडव]] पक्ष में केवल [[अर्जुन]], [[कृष्ण]], [[प्रद्युम्न]] व [[अभिमन्यु]] को ही था, परंतु इसकी रचना के अवसर पर वहाँ केवल अभिमन्यु ही मौजूद था। अभिमन्यु ने यह ज्ञान अपनी माँ के गर्भ में ही प्राप्त कर लिया था किंतु वह इससे निकलने का मार्ग नही जान पाया था। अत: जब युध्द में अभिमन्यु ने इसमें प्रवेश किया तो उसने छ: द्वार को तोड़ दिया लेकिन सातवें द्वार पर [[कौरव]] पक्ष के सभी महारथियों ने धर्मविरूध्द मिलकर उसका वध कर दिया। साहित्य में चक्रव्यूह [[श्रेणी:महाभारत]] [[श्रेणी:हथियार]] [[श्रेणी:पौराणिक कथाएँ]] [[श्रेणी:महाभारत के पात्र]] [[श्रेणी:महाभारत के पात्र]] bjr7awy0npn9q7x2myta0arbn5qw7rz 6537991 6537990 2026-04-09T09:36:28Z Pragyan Tiwari 919542 Sahitya me Chakravyuh pr kis prakar rachanaye huyi 6537991 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Chakravyuha-labyrinth.svg|thumb|right|200px|चक्रव्यूह]] '''चक्रव्यूह''' या '''पद्मव्यूह''' हिंदू युद्ध शास्त्रों मे वर्णित अनेक व्यूहों (सैन्य-संरचना) में से एक है। ==पृष्ठभूमि== चक्रव्यूह एक बहु-स्तरीय रक्षात्मक सैन्य संरचना है जो ऊपर से देंखने पर चक्र या पद्म की भाँति प्रतीत होती है इसके हर द्वार की रक्षा एक महारथी योध्दा करता है। इस व्यूह का प्रयोग [[महाभारत]] में [[कौरव]]ो के प्रधान सेनापति [[द्रोणाचार्य]] द्वारा धर्मराज [[युधिष्ठिर]] को बंदी बनाने हेतु हुआ था। ==अभिमन्यु और चक्रव्यूह== [[File:The Pandavas' nephew Abhimanyu battles the Kauravas and their allies.jpg|thumb|कौरव सेना से युद्ध करते हुए [[अभिमन्यु]]]] इसके भेदन का ज्ञान [[पाण्डव|पांडव]] पक्ष में केवल [[अर्जुन]], [[कृष्ण]], [[प्रद्युम्न]] व [[अभिमन्यु]] को ही था, परंतु इसकी रचना के अवसर पर वहाँ केवल अभिमन्यु ही मौजूद था। अभिमन्यु ने यह ज्ञान अपनी माँ के गर्भ में ही प्राप्त कर लिया था किंतु वह इससे निकलने मार्ग नही जान पाया था। अत: जब युध्द में अभिमन्यु ने इसमें प्रवेश किया तो उसने छ: द्वार को तोड़ दिया लेकिन सातवें द्वार पर [[कौरव]] पक्ष के सभी महारथियों ने धर्मविरूध्द मिलकर उसका वध कर दिया। साहित्य में चक्रव्यूह [[श्रेणी:महाभारत]] [[श्रेणी:हथियार]] [[श्रेणी:पौराणिक कथाएँ]] [[श्रेणी:महाभारत के पात्र]] [[श्रेणी:महाभारत के पात्र]] t1llizwykkr7lzzt1btp2lfjn7mmi1i 6537992 6537991 2026-04-09T09:41:12Z Pragyan Tiwari 919542 Sahitya me Chakravyuh pr kis prakar rachanaye huyi 6537992 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Chakravyuha-labyrinth.svg|thumb|right|200px|चक्रव्यूह]] '''चक्रव्यूह''' या '''पद्मव्यूह''' हिंदू युद्ध शास्त्रों मे वर्णित अनेक व्यूहों (सैन्य-संरचना) में से एक है। ==पृष्ठभूमि== चक्रव्यूह एक बहु-स्तरीय रक्षात्मक सैन्य संरचना है जो ऊपर से देंखने पर चक्र या पद्म की भाँति प्रतीत होती है इसके हर द्वार की रक्षा एक महारथी योध्दा करता है। इस व्यूह का प्रयोग [[महाभारत]] में [[कौरव]]ो के प्रधान सेनापति [[द्रोणाचार्य]] द्वारा धर्मराज [[युधिष्ठिर]] को बंदी बनाने हेतु हुआ था। ==अभिमन्यु और चक्रव्यूह== [[File:The Pandavas' nephew Abhimanyu battles the Kauravas and their allies.jpg|thumb|कौरव सेना से युद्ध करते हुए [[अभिमन्यु]]]] इसके भेदन का ज्ञान [[पाण्डव|पांडव]] पक्ष में केवल [[अर्जुन]], [[कृष्ण]], [[प्रद्युम्न]] व [[अभिमन्यु]] को ही था, परंतु इसकी रचना के अवसर पर वहाँ केवल अभिमन्यु ही मौजूद था। अभिमन्यु ने यह ज्ञान अपनी माँ के गर्भ में ही प्राप्त कर लिया था किंतु वह इससे निकलने का मार्ग नही जान पाया था। अत: जब युध्द में अभिमन्यु ने इसमें प्रवेश किया तो उसने छ: द्वार को तोड़ दिया लेकिन सातवें द्वार पर [[कौरव]] पक्ष के सभी महारथियों ने धर्मविरूध्द मिलकर उसका वध कर दिया। साहित्य में चक्रव्यूह [[श्रेणी:महाभारत]] [[श्रेणी:हथियार]] [[श्रेणी:पौराणिक कथाएँ]] [[श्रेणी:महाभारत के पात्र]] [[श्रेणी:महाभारत के पात्र]] bjr7awy0npn9q7x2myta0arbn5qw7rz 6537993 6537992 2026-04-09T09:43:13Z Pragyan Tiwari 919542 6537993 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Chakravyuha-labyrinth.svg|thumb|right|200px|चक्रव्यूह]] '''चक्रव्यूह''' या '''पद्मव्यूह''' हिंदू युद्ध शास्त्रों मे वर्णित अनेक व्यूहों (सैन्य-संरचना) में से एक है। ==पृष्ठभूमि== चक्रव्यूह एक बहु-स्तरीय रक्षात्मक सैन्य संरचना है जो ऊपर से देंखने पर चक्र या पद्म की भाँति प्रतीत होती है इसके हर द्वार की रक्षा एक महारथी योध्दा करता है। इस व्यूह का प्रयोग [[महाभारत]] में [[कौरव]]ो के प्रधान सेनापति [[द्रोणाचार्य]] द्वारा धर्मराज [[युधिष्ठिर]] को बंदी बनाने हेतु हुआ था। ==अभिमन्यु और चक्रव्यूह== [[File:The Pandavas' nephew Abhimanyu battles the Kauravas and their allies.jpg|thumb|कौरव सेना से युद्ध करते हुए [[अभिमन्यु]]]] इसके भेदन का ज्ञान [[पाण्डव|पांडव]] पक्ष में केवल [[अर्जुन]], [[कृष्ण]], [[प्रद्युम्न]] व [[अभिमन्यु]] को ही था, परंतु इसकी रचना के अवसर पर वहाँ केवल अभिमन्यु ही मौजूद था। अभिमन्यु ने यह ज्ञान अपनी माँ के गर्भ में ही प्राप्त कर लिया था किंतु वह इससे निकलने का मार्ग नही जान पाया था। अत: जब युध्द में अभिमन्यु ने इसमें प्रवेश किया तो उसने छ: द्वार को तोड़ दिया लेकिन सातवें द्वार पर [[कौरव]] पक्ष के सभी महारथियों ने धर्मविरूध्द मिलकर उसका वध कर दिया। [[श्रेणी:महाभारत]] [[श्रेणी:हथियार]] [[श्रेणी:पौराणिक कथाएँ]] [[श्रेणी:महाभारत के पात्र]] [[श्रेणी:महाभारत के पात्र]] 5jwjxqjr0n00nkihiwt5neyd1ryhxvj थारू 0 31078 6537780 6215580 2026-04-08T16:49:57Z Psubhashish 41524 इन्फ़ोबॉक्स जोड़ा गया 6537780 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |group = Thāru |native_name = थारू |native_name_lang = ne |image = OpenSpeaks-thq-Eastern Tharu-Achhai Chaudhary-SC-Medicinal Plants 01.webm |image_caption = सप्तरिया थारू भाषा में स्थानीय पौधों के औषधीय गुणों का वर्णन करते हुए एक पारंपरिक वैद्य |image_alt = सप्तरिया थारू भाषा में स्थानीय पौधों के औषधीय गुणों का वर्णन करते हुए एक पारंपरिक वैद्य |pop = {{Circa|1.96 million|lk=yes}} |region1 = {{flag|नेपाल}} |pop1 = 1,807,124 |ref1 = <ref>{{cite report |date=2021 |title=National Population and Housing Census 2021, Caste/Ethnicity Report |author=National Statistics Office |work=Government of Nepal |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity}}</ref> |region2 = {{spaces|7}}[[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] |pop2 = 732,069 |region3 = {{spaces|7}}[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]] |pop3 = 397,822 |region4 = {{spaces|7}}[[मधेश प्रदेश|मधेश]] |pop4 = 301,038 |region5 = {{spaces|7}}[[कोशी प्रदेश|कोशी]] |pop5 = 209,519 |region6 = {{spaces|7}}[[बागमती प्रदेश|बागमती]] |pop6 = 110,284 |region7 = {{spaces|7}}[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]] |pop7 = 47,619 |region8 = {{spaces|7}}[[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]] |pop8 = 8,773 |region9 = {{Flag|भारत}} |pop9 = 356,572 |ref9 = <ref>{{Cite report |title=A-11 Individual Scheduled Tribe Primary Census Abstract Data and its Appendix |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |author=General & Census Commissioner |year=2011 |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/ST.html |work=Ministry of Home Affairs, Government of India |access-date=2017-11-20}}</ref> |region10 = {{spaces|7}}[[बिहार]] |pop10 = 159,939 |region11 = {{spaces|7}}[[उत्तर प्रदेश]] |pop11 = 105,291 |region12 = {{spaces|7}}[[उत्तराखंड]] |pop12 = 91,342 |languages = [[थारू भाषाएँ]], [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[हिंदी]] |religions = [[नेपाल में हिन्दु धर्म|हिंदू धर्म]] 96.5%, [[नेपाल में ईसाई धर्म|ईसाई धर्म]] 1.9%, [[नेपाल में बुद्ध धर्म|बुद्ध धर्म]] 1.2%, [[प्रकृति]] 0.2%, [[इस्लाम]] 0.01%<ref>{{Cite web|url=https://giwmscdnone.gov.np/media/pdf_upload/Religions%20in%20Nepal_final%20_website_bc3qoeh.pdf|title=National Population Census of Nepal 2021 Religion by Caste and Ethnicity|access-date=17 October 2025}}</ref> |related_groups = {{hlist|[[धीमल]]|[[भोकसा लोग|भोकसा]]|[[लम्पुच्छवा थारू|लम्पुच्छवा]]|[[राणा थारू|राणा]]|[[बन रावत]]|अन्य [[इंडो-आर्य लोग]]}} }} [[चित्र:Tharu Mahila.jpg|अंगूठाकार|परम्परागत वस्त्रों में थारू स्त्री, [[नेपाल]]]] [[Image:Tharu Area.jpg|right|thumb|300px|वे क्षेत्र जहाँ थारु लोग अधिक संख्या में निवास करते हैं]] '''थारू''', [[नेपाल]] और [[भारत]] के सीमावर्ती '''तराई क्षेत्र''' में पायी जाने वाली एक [[जनजाति]] है। नेपाल की सकल जनसंख्या का लगभग 6.6% लोग थारू हैं। भारत में [[बिहार]] के [[चंपारण ज़िला|चम्पारन]] जिले में और [[उत्तराखण्ड]] के [[नैनीताल जिला|नैनीताल]] और [[उधम सिंह नगर जिला|ऊधम सिंह नगर]] में थारू पाये जाते हैं। थारुओं का मुख्य निवास स्थान [[जलोढ़क|जलोढ़ मिट्टी]] वाला [[हिमालय]] का संपूर्ण उपपर्वतीय भाग तथा [[उत्तर प्रदेश]] के उत्तरी जिले वाला [[तराई क्षेत्र|तराई]] प्रदेश है। ये [[हिन्दू धर्म]] मानते हैं तथा हिन्दुओं के सभी [[उत्सव|त्योहार]] मनाते हैं। == परिचय == '''थारू शब्द की उत्पत्ति''' प्राय: "ठहरे", "तरहुवा", "ठिठुरवा" तथा "अठवारू" आदि शब्दों में खोजी गई है। ये स्वयं अपने को मूलत: सिसोदिया वंशीय [[राजपूत]] कहते हैं। थारुओं के कुछ वंशगत उपाधियाँ (सरनेम) हैं: ''राणा, कथरिया, चौधरी''। कुछ समय पूर्व तक थारू अपना वंशानुक्रम महिलाओं की ओर से खोजते थे। थारुओं के शारीरिक लक्षण प्रजातीय मिश्रण के द्योतक हैं। इनमें [[मंगोल|मंगोलीय तत्वों]] की प्रधानता होते हुए भी अन्य भारतीयों से साम्य के लक्षण पाए जाते हैं। आखेट, मछली मारना, पशुपालन एवं कृषि इनके जीवनयापन के प्रमुख साधन हैं। टोकरी तथा रस्सी बुनना सहायक धंधों में हैं। थारू [[नेपाल]] के मध्य-पश्चिमी भाग में सुरखेत घाटी, भित्री तराई, डांग घाटी, देखुरी घाटी, [[चितवन राष्ट्रीय उद्यान|चितवन]] घाटी, माडी घाटी, मरिंखोला घाटी और कमला घाटी के साथ-साथ नेपाल और उत्तर के पूरे तराई में एक स्वदेशी जाति है। [[भारत]] इन्हें [[नेपाल]] सरकार द्वारा लोकजाति के रूप में मान्यता प्राप्त है। यह नेपाल के तराई क्षेत्र में सबसे अधिक आबादी वाली जाति भी है। नेपाल की इस ऐतिहासिक जाति ने [[नेपाल]] के निर्माता [[पृथ्वी नारायण शाह|पृथ्वीनारायण शाह]] द्वारा [[काठमाण्डु|काठमांडू]] घाटी पर विजय प्राप्त करने के बाद घाटी की सुरक्षा के लिए थारू सेना को लाया नेपाल ने एकीकरण अभियान के अंत तक भाग लेते हुए और नेपाल द्वारा लड़े गए हर युद्ध में, [[थारू]] युवाओं ने अन्य [[क्षेत्री]], [[मगर जाति|मगर]], [[:ne:गुरुङ_जाति|गुरुङ]], [[बाहुन]], [[:ne:तामाङ_जाति|तामाङ]], सुनुवार, [[राई जनजाति|राई]], [[लिम्बू लोग|लिम्बू]], कामी, दमाईँ, [[गन्धर्व]], योगी और अन्य जातियों की तरह बहादुरी से लड़ाई लड़ी और मातृभूमि नेपाल को बचाया। विदेशी शक्तियां।<ref>{{Citation|title=थारु जाति|date=2021-03-06|url=https://ne.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%81_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF&oldid=998351|work=विकिपिडिया|language=ne|access-date=2021-05-22}}</ref> वे [[तराई क्षेत्र|तराई]] के घने जंगल के बीच में रह रहे हैं। डांग में रहने वाले थारू थारू को 'डंगौरा थारू' कहा जाता है और इस बात के प्रमाण मिले हैं कि उनका राज्य है। यद्यपि यह एक मंगोल जैसा दिखता है, दक्षिण में आर्यों के साथ संपर्क के कारण थारू लोगों के जीवन का एक बहुत अलग तरीका है। स्थान के अनुसार थारू के उपनाम और भाषा में भी अंतर है। भौगोलिक विभाजन के अनुसार, इनमें से कुछ उपनाम हैं। वर्तमान में 2019 में, कुछ राणा थारू को थारू से अलग कर विभिन्न जातियों के रूप में सूचीबद्ध किया गया है, लेकिन राणा थारू अभी भी लिखते पाए जाते हैं। [[चित्र:Tharu man on our front porch.jpg|right|thumb|200px|[[थारू]] पुरुष, [[नेपाल]]]] ==संस्कृति== अपनी [[थारू भाषा|थारू भाषाओं]] के अलावा, थारू जाति नेपाली बोलती है, जबकि कुछ क्षेत्रीय [[भोजपुरी]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]] और [[अवधी]] भाषा भी बोलते हैं। थारू लोग अपनी संस्कृति का आनन्द लेते हैं। [[दशैन]] और [[तिहार]] के अलावा, थारू [[माघी]], [[जितिया]] और अन्य त्योहारों को धूमधाम और परिस्थितियों के साथ मनाते हैं। बिहार के [[पश्चिमी चंपारण]] के थारु '''बरना''' नामक त्योहार मनाते हैं। बरना की शुरूआत में थारू समाज के लोग भव्य तरीके से पूजा-पाठ करते हैं और उसकी समाप्ति पर जमकर परम्परागत गीत, संगीत, नृत्य होते हैं। इसके बाद ये ६० घण्टे तक अपने घरों से बाहर नहीं निकलते। ये लोग मानते हैं कि अगर बरना त्योहार के दौरान वह बाहर निकले या फिर कोई बाहर से आया तो उनके आने-जाने से और उनकी रोजमर्रा की गतिविधियों से नए पेड़-पौधों को नुकसान हो सकता है, जिससे प्रकृति की हानि हो सकती है।<ref>[https://zeenews.india.com/hindi/india/bihar-jharkhand/tharu-tribes-have-been-following-the-lockdown-for-centuries-pm-mentioned-in-mann-ki-baat/738137 थारू जनजाति सदियों से करते आ रहे हैं लॉकडाउन का पालन : प्रधानमंत्री नरेन्द्र मोदी]ं</ref> <ref>[https://www.jagran.com/bihar/muzaffarpur-people-of-tharu-community-not-deepawali-celebrates-diwari-18609848.html दीपावली नहीं, दीवारी मनाते थारू समुदाय के लोग]</ref> टर्नर (1931) के मत से विगत थारू समाज दो अर्द्धांशों में बँटा था जिनमें से प्रत्येक के छह [[गोत्र]] होते थे। दोनों अर्द्धांशों में पहले तो ऊँचे अर्धांशों में नीचे अर्धांश की कन्या का विवाह संभव था पर धीरे-धीरे दोनों अर्द्धांश [[अन्तरजातीय विवाह|अंतर्विवाही]] हो गए। "काज" और "डोला" अर्थात् वधूमूल्य और कन्यापहरण पद्धति से [[विवाह]] के स्थान पर अब थारुओं में भी सांस्कारिक विवाह होने लगे हैं। [[विधवा]] द्वारा देवर से या अन्य अविवाहित पुरुष से विवाह इनके समाज में मान्य है। अपने [[गोत्र]] में भी यह [[विवाह]] कर लेते हैं। थारू सगाई को "दिखनौरी" तथा [[गौना|गौने]] की रस्म को "चाला" कहते हैं। इनमें नातेदारी का व्यवहार सीमाओं में बद्ध होता है। पुरुष का साले-सालियों से मधुर संबंध हमें इनके लोकसाहित्य में देखने को मिलता है। [[देवर]]-[[भाभी]] का स्वछंद व्यवहार भी इनके यहाँ स्वीकृत है। थारू समाज में स्त्री के विशिष्ट पद की ओर प्रायH सभी [[मानवशास्त्र|नृतत्ववेत्ताओं]] का ध्यान गया है। इनमें स्त्री को सम्पत्ति पर विशेष अधिकार होता है। धार्मिक अनुष्ठानों के अतिरिक्त अन्य सभी घरेलू कामकाजों को थारू स्त्री ही संभालती है। ग्राम्य शासन में उनके यहाँ मुखिया, प्रधान, ठेकेदार, मुस्तजर, चपरासी, कोतवार तथा पुजारी वर्ग "भर्रा (भारारे)" विशेष महत्व रखते हैं। भारारे, चिकित्सक का काम भी करता है। थारू लोग अब उन्नति कर रहे हैं। [[चित्र:Népal rana tharu1818a Crop.jpg|right|thumb|250px|मछली पकड़ने के लिये जातीं थारू स्त्रियाँ]]थारू समुदाय के लोग भगवान [[शंकर|शिव]] को महादेव के रूप में पूजते हैं और वे अपने उपनाम के रूप में ‘नारायण’ शब्द का प्रयोग करते हैं, उनकी मान्यता है कि नारायण धूप, बारिश और फसल के प्रदाता हैं। ===खान-पान=== थारू समुदाय के मानक पकवानों में दो प्रमुख ‘बगिया' या 'ढिकरी' तथा 'घोंघी' हैं। बगिया (ढिकरी) चावल के आटे का उबला हुआ एक पकवान है, जिसे चटनी या सालन के साथ खाया जाता है। {{Gallery |title= थारू व्यंजन |width=300 |height=100 |File:Jhunna (Mussels).jpg|झुन्ना |File:Tharu Cuisine.jpg|सूखे [[झिंगा|झिंगे]] का पकवान |File:Bagya .jpg|बगिया |File:Tharu Beverage.jpg|चावल की शराब |File:Dhikri.jpg|ढिकरी |File:Boiled Corn.jpg|उबाले गए मकई के भुट्टे, मिर्च की चटनी के साथ }} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== *[[थारू भाषाएँ]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20070628141710/http://www.nepaldemocracy.org/ethnicity/nationalities_of_nepal.htm राष्ट्रीय जनजाति बिकास समिति] * [https://web.archive.org/web/20041009221339/http://www.welcomenepal.com/emuseum.asp Nepal Ethnographic Museum] * [https://web.archive.org/web/20070926225010/http://internet.roadrunner.com/~rotto/tharu.html Tharu People] * [https://web.archive.org/web/20071231175303/http://memory.loc.gov/frd/cs/nptoc.html Country Studies - Nepal] {{भारत की जनजातियां}} [[श्रेणी:जनजाति]] [[श्रेणी:नेपाल की जनजातियाँ]] [[श्रेणी:भारत की जनजातियाँ]] 1tfe0zejbrf5qwmeu3gofdrk93htv81 दोसा (व्यंजन) 0 32956 6537859 6357499 2026-04-09T03:26:40Z Jotarikhan 918650 /* सन्दर्भ */ 6537859 wikitext text/x-wiki {{Infobox prepared food|name=दोसा|image=Dosa at Sri Ganesha Restauran, Bangkok (44570742744).jpg|veg=veg|caption=[[सांभर]] और [[चटनी]] के साथ दोसा|course=|country={{flag|भारत}}|variations=[[मसाला दोसा]], रवा दोसा, घी रोस्ट दोसा, पनीर दोसा, अन्य और|main_ingredient=[[चावल]], [[उड़द दाल]]|served=गरम|region=[[दक्षिण भारत]]}}'''दोसा''' [[दक्षिण भारत]] का एक पतला पैनकेक या क्रेप है, जो मुख्य रूप से दाल और चावल के किण्वित घोल से बनाया जाता है। यह दिखने में कुछ हद तक क्रेप के समान है, यद्यपि साधारणतः दिलकश स्वादों पर जोर दिया जाता है (मीठे प्रकार भी उपलब्ध हैं)। इसकी मुख्य सामग्री चावल और काले चने हैं, जिन्हें एक साथ बारीक पीसकर नमक के साथ चिकना घोल बनाया जाता है, फिर किण्वित किया जाता है। दक्षिण भारतीय व्यंजनों में दोसा एक सामान्य व्यंजन है, लेकिन अब यह पूरे भारतीय उपमहाद्वीप में लोकप्रिय हो गया है। दोसा को परम्परा से चटनी और हाल के दिनों में साम्भर से के साथ गर्मागर्म परोसा जाता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:दक्षिण भारतीय खाना]] {{आधार}} == डोसा बनाने में सामान्य त्रुटियाँ == डोसा बनाते समय कुछ सामान्य त्रुटियाँ इसके स्वाद, बनावट और गुणवत्ता को प्रभावित कर सकती हैं। उदाहरण के लिए, घोल का अत्यधिक या अपर्याप्त किण्वन डोसे की बनावट तथा पाचन पर प्रभाव डाल सकता है। इसी प्रकार, अधिक मात्रा में सोडा का उपयोग स्वाद को बिगाड़ सकता है और स्वास्थ्य पर नकारात्मक प्रभाव डाल सकता है। तवे का तापमान भी महत्वपूर्ण होता है; बहुत अधिक या बहुत कम तापमान पर डोसा सही प्रकार से नहीं बनता। इसके अतिरिक्त, अत्यधिक तेल का उपयोग या नॉन-स्टिक तवे का अधिक प्रयोग डोसे की पारंपरिक गुणवत्ता को कम कर सकता है। इसलिए संतुलित सामग्री, उचित किण्वन समय और सही तापमान का पालन करना आवश्यक माना जाता है। s5pm9ak3yx6nc766nidmwk0uzh2mf0k 6537860 6537859 2026-04-09T03:27:37Z Jotarikhan 918650 6537860 wikitext text/x-wiki {{Infobox prepared food|name=दोसा|image=Dosa at Sri Ganesha Restauran, Bangkok (44570742744).jpg|veg=veg|caption=[[सांभर]] और [[चटनी]] के साथ दोसा|course=|country={{flag|भारत}}|variations=[[मसाला दोसा]], रवा दोसा, घी रोस्ट दोसा, पनीर दोसा, अन्य और|main_ingredient=[[चावल]], [[उड़द दाल]]|served=गरम|region=[[दक्षिण भारत]]}}'''दोसा''' [[दक्षिण भारत]] का एक पतला पैनकेक या क्रेप है, जो मुख्य रूप से दाल और चावल के किण्वित घोल से बनाया जाता है। यह दिखने में कुछ हद तक क्रेप के समान है, यद्यपि साधारणतः दिलकश स्वादों पर जोर दिया जाता है (मीठे प्रकार भी उपलब्ध हैं)। इसकी मुख्य सामग्री चावल और काले चने हैं, जिन्हें एक साथ बारीक पीसकर नमक के साथ चिकना घोल बनाया जाता है, फिर किण्वित किया जाता है। दक्षिण भारतीय व्यंजनों में दोसा एक सामान्य व्यंजन है, लेकिन अब यह पूरे भारतीय उपमहाद्वीप में लोकप्रिय हो गया है। दोसा को परम्परा से चटनी और हाल के दिनों में साम्भर से के साथ गर्मागर्म परोसा जाता है। == डोसा बनाने में सामान्य त्रुटियाँ == डोसा बनाते समय कुछ सामान्य त्रुटियाँ इसके स्वाद, बनावट और गुणवत्ता को प्रभावित कर सकती हैं। उदाहरण के लिए, घोल का अत्यधिक या अपर्याप्त किण्वन डोसे की बनावट तथा पाचन पर प्रभाव डाल सकता है। इसी प्रकार, अधिक मात्रा में सोडा का उपयोग स्वाद को बिगाड़ सकता है और स्वास्थ्य पर नकारात्मक प्रभाव डाल सकता है। तवे का तापमान भी महत्वपूर्ण होता है; बहुत अधिक या बहुत कम तापमान पर डोसा सही प्रकार से नहीं बनता। इसके अतिरिक्त, अत्यधिक तेल का उपयोग या नॉन-स्टिक तवे का अधिक प्रयोग डोसे की पारंपरिक गुणवत्ता को कम कर सकता है। इसलिए संतुलित सामग्री, उचित किण्वन समय और सही तापमान का पालन करना आवश्यक माना जाता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:दक्षिण भारतीय खाना]] {{आधार}} n67yagdf76on8njvpcc1jhe3dytalz1 रोहित शर्मा 0 34508 6537999 6534967 2026-04-09T10:10:20Z ~2026-21989-69 919555 रोहित शर्मा को खेल के क्षेत्र में उनके उत्कृष्ट योगदान के लिए वर्ष 2026 में पद्म श्री पुरस्कार (भारत का चौथा सर्वोच्च नागरिक सम्मान) से सम्मानित किया गया है। यह सम्मान उन्हें टी20 वर्ल्ड कप 2024 और अन्य बड़ी उपलब्धियों के बाद मिला। रोहित ने इस सम्मान के लिए भारत सरकार का आभार व्यक्त किया है। 6537999 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक क्रिकेटर | name = रोहित शर्मा | image = Prime Minister Of Bharat Shri Narendra Damodardas Modi with Shri Rohit Gurunath Sharma (Cropped).jpg | caption = शर्मा सन् 2024 मे | fullname = रोहित गुरुनाथ शर्मा | birth_date = {{Birth date and age|1987|4|30|df=yes}} | birth_place = [[नागपुर]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | family = <!-- only add notable family members --> | heightm = 1.71 | batting = दाएँ हाथ से | bowling = दाएँ हाथ से ऑफ़ ब्रेक | role = बल्लेबाज | Nickname = पाव शर्मा | international = true | internationalspan = 2007–वर्तमान | country = भारत | testdebutdate = 6 नवम्बर | testdebutyear = 2013 | testdebutagainst = वेस्ट इंडीज | testcap = 280 | lasttestdate = 7 मार्च | lasttestyear = 2025 | lasttestagainst = ऑस्ट्रेलिया | odidebutdate = 23 जून | odidebutyear = 2007 | odidebutagainst = आयरलैंड | odicap = 168 | lastodidate = 09 मार्च | lastodiyear = 2025 | lastodiagainst = न्‍यूजीलैंड | odishirt = 45 | T20Idebutdate = 19 सितंबर | T20Idebutyear = 2007 | T20Idebutagainst = इंग्लैंड | T20Icap = 17 | lastT20Idate = 29 june | lastT20Iyear = 2024 | lastT20Iagainst = दक्षिण अफ्रीका | T20Ishirt = 45 | club1 = [[मुंबई क्रिकेट टीम|मुंबई]] | year1 = 2006/07–वर्तमान | club2 = [[डेक्कन चार्जर्स]] | year2 = 2008–2010 | clubnumber2 = 45 | club3 = [[मुंबई इंडियंस]] | year3 = 2011–वर्तमान | clubnumber3 = 45 | columns = 4 | column1 = [[टेस्ट क्रिकेट|टेस्ट]] | column2 = [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|वनडे]] | column3 = [[ट्वेन्टी-२० अंतरराष्ट्रीय|टी२० अं]] | column4 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|एफसी]] | matches1 = 52 | matches2 = 260 | matches3 = 149 | matches4 = 110 | runs1 = 3,677 | runs2 = 10,615 | runs3 = 3,853 | runs4 = 8,365 | bat avg1 = 46.54 | bat avg2 = 49.14 | bat avg3 = 31.32 | bat avg4 = 53.62 | 100s/50s1 = 10/16 | 100s/50s2 = 32/55 | 100s/50s3 = 5/29 | 100s/50s4 = 26/34 | top score1 = 212 | top score2 = 264 | top score3 = 123 | top score4 = 309* | deliveries1 = 383 | deliveries2 = 598 | deliveries3 = 68 | deliveries4 = 2,153 | wickets1 = 2 | wickets2 = 9 | wickets3 = 1 | wickets4 = 24 | bowl avg1 = 112.00 | bowl avg2 = 58.00 | bowl avg3 = 113.00 | bowl avg4 = 48.08 | fivefor1 = 0 | fivefor2 = 0 | fivefor3 = 0 | fivefor4 = 0 | tenfor1 = 0 | tenfor2 = 0 | tenfor3 = 0 | tenfor4 = 0 | best bowling1 = 1/26 | best bowling2 = 2/27 | best bowling3 = 1/22 | best bowling4 = 5/41 | catches/stumpings1 = 51/– | catches/stumpings2 = 92/– | catches/stumpings3 = 58/- | catches/stumpings4 = 94/- | date = 13 नवंबर 2023 | source = {{URL|https://www.espncricinfo.com/india/content/player/34102.html|ईएसपीएन क्रिकइन्फो}} }} रोहित गुरुनाथ शर्मा (जन्म 30 अप्रैल 1987) एक भारतीय अंतरराष्ट्रीय क्रिकेटर हैं और खेल के सभी प्रारूपों में भारतीय राष्ट्रीय क्रिकेट टीम के पूर्व कप्तान हैं।दाएं हाथ के शीर्ष क्रम के बल्लेबाज के रूप में, उन्हें व्यापक रूप से सर्वकालिक सर्वश्रेष्ठ सलामी बल्लेबाजों (ओपनर्स) में से एक माना जाता है। वह घरेलू क्रिकेट में मुंबई का और इंडियन प्रीमियर लीग (IPL) में मुंबई इंडियंस का प्रतिनिधित्व करते हैं। शर्मा 2007 टी20 विश्व कप और 2013 आईसीसी चैंपियंस ट्रॉफी जीतने वाली टीमों के सदस्य थे, और 2024 टी20 विश्व कप तथा 2025 आईसीसी चैंपियंस ट्रॉफी के विजेता कप्तान थे।उनके नेतृत्व में मुंबई इंडियंस टीम ने 5 खिताब जीते हैं।<ref>{{cite news|title=Rohit Sharma profile and biography, stats, records, averages, photos and videos|url=http://www.espncricinfo.com/india/content/player/34102.html|accessdate=24 फरवरी 2022|work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|language=en}}</ref> उन्होंने अपने [[टेस्ट क्रिकेट|टेस्ट कैरियर]] की शुरुआत [[वेस्टइंडीज़ क्रिकेट टीम|वेस्टइंडीज क्रिकेट टीम]] के खिलाफ 09 नवम्बर 2013 को [[कोलकाता]] के [[इडेन गार्डेंस|ईडन गार्डन्स]] <ref>{{cite news|last1=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]|title="Eden special for me, says Rohit Sharma"|url=http://timesofindia.indiatimes.com/west-indies-in-india-2013/top-stories/Eden-special-for-me-says-Rohit-Sharma/articleshow/25390032.cms|accessdate=28 जनवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170820022233/http://timesofindia.indiatimes.com/west-indies-in-india-2013/top-stories/Eden-special-for-me-says-Rohit-Sharma/articleshow/25390032.cms|archive-date=20 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref> मैदान पर खेलकर की थी उस मैच में रोहित ने 177 रनों की पारी खेली थी, उन्होंने 108 वनडे मैचों के बाद टेस्ट मैच खेला था। जबकि [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|एक दिवसीय अन्तरराष्ट्रीय]] क्रिकेट कैरियर की <ref>{{cite web|last1=क्रिकबज़|title="Rohit Sharma - the 'brothaman' is feted on twitter"|url=http://www.cricbuzz.com/cricket-news/66648/rohit-sharma-the-brothaman-is-feted-on-twitter|accessdate=28 जनवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818150045/http://www.cricbuzz.com/cricket-news/66648/rohit-sharma-the-brothaman-is-feted-on-twitter|archive-date=18 अगस्त 2016|url-status=dead}}</ref>शुरुआत 23 जून 2007 को [[आयरलैण्ड क्रिकेट टीम]] के विरुद्ध की थी। इनके अलावा रोहित ने अपने [[ट्वेन्टी ट्वेन्टी|ट्वेन्टी-ट्वेन्टी]] में अपना पहला मैच 19 सितम्बर 2007 को [[इंग्लैंड क्रिकेट टीम]] के खिलाफ खेला था। 13 नवम्बर 2014 को [[कोलकाता]] के [[इडेन गार्डेंस|ईडन गार्डन्स]] मैदान पर [[श्रीलंका क्रिकेट टीम|श्रीलंकाई टीम]] के खिलाफ बल्लेबाजी करते हुए '''264''' रनों की पारी खेलकर [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|एक दिवसीय अन्तरराष्ट्रीय]] क्रिकेट में एक मैच में सबसे अधिक रन अर्थात सर्वोच्च स्कोर बनाकर नया कीर्तिमान कायम किया है। रोहित शर्मा एक दिवसीय क्रिकेट इतिहास में सबसे ज्यादा दोहरे शतक लगाने वाले पहले खिलाड़ी है। रोहित शर्मा क्रिकेट इतिहास में पहले ऐसे बल्लेबाज है जिन्होंने वनडे क्रिकेट में तीन दोहरे शतक, [[ट्वेन्टी-२० अंतरराष्ट्रीय|ट्वेन्टी-२० अन्तरराष्ट्रीय]] में दिया 5 शतक''''' है। उनकी कप्तानी में भारत ने 2018 में [[२०१८ एशिया कप|एशिया कप]] और [[निदास ट्रॉफी 2018|निदास ट्रॉफी]] जीती।<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/sports/cricket/article/revealed-why-bcci-appointed-rohit-sharma-as-vice-captain-of-the-test-team/701889|title=Revealed: Why BCCI appointed Rohit Sharma as vice-captain of the Test team}}</ref> [[फ़ोर्ब्स]] इण्डिया 2015 के भारत के 100 शीर्ष प्रसिद्ध व्यक्तियों में शर्मा को 8वाँ स्थान मिला। [[महेंद्र सिंह धोनी|महेन्द्र सिंह धोनी]] और [[गौतम गंभीर|गौतम गम्भीर]] के बाद अपनी टीम को आईपीएल खिताब दिलाने वाले तीसरे कप्तान हैं। [[२०१८ एशिया कप]] में रोहित शर्मा को भारतीय क्रिकेट टीम की कप्तानी मिली और फाइनल मैच में [[बांग्लादेश क्रिकेट टीम|बांग्लादेश]] को हराकर खिताब भी जीता।<ref>{{cite web|url=https://www.sportsamrath.com/top-5-t20i-batsmen-with-the-most-sixes/|title=सबसे ज्यादा छक्के लगाने वाले टॉप 5 बल्लेबाज|date=01 सितम्बर 2024|website=sportsamrath|accessdate=01 सितम्बर 2024|url-status=live}}</ref> 2022 मे श्रीलंका के खिलाफ उन्होंने नया कीर्तिमान बनाया , वह T20 क्रिकेट में सबसे ज्यादा रन बनाने वाले खिलाड़ी बने | <ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/sports/cricket/story/rohit-sharma-most-runs-in-t20-cricket-record-virat-kohli-martin-guptill-ind-vs-sl-lucknow-t20-tspo-1417588-2022-02-24/?utm_source=Wikipedia_wp|title=Rohit Sharma: रोहित शर्मा ने रचा इतिहास, T20 क्रिकेट में सबसे ज्यादा रन बनाने वाले खिलाड़ी बने, विराट कोहली भी पीछे|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-05-16}}</ref> रोहित टी-20 इंटरनेशनल में सबसे ज्यादा बार 51+ स्कोर करने वाले खिलाड़ी हैं| उन्होंने ये रिकॉर्ड २०२१ में न्यूजीलैंड के खिलाफ कोलकाता में अपने नाम किया था | इसी दौरान रोहित शर्मा ने टी-20 इंटरनेशनल में अपने 200 से ज्यादा छक्के पुरे करने वाले दुनिया के एक मात्र खिलाड़ी बने हैं  रोहित शर्मा की कप्तानी में भारत ODI World Cup 2023 में उपविजेता रही और T-20 2024 में भारत विश्व विजयी बनी । <ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/sports/cricket/story/rohit-sharma-record-most-sixes-in-t20-internationals-most-runs-virat-kohli-ind-vs-nz-tspo-1360635-2021-11-21|title=Ind Vs Nz, Rohit Sharma: कैप्टन रोहित का जलवा...इस मामले में कोहली से भी आगे निकले, छक्के जड़ने में भी कमाल|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-05-23}}</ref> ==biography== रोहित शर्मा का जन्म [[भारतीय]] राज्य [[महाराष्ट्र]] के [[नागपुर]] ज़िले के ''बंसोड़'' क्षेत्र में ३० अप्रैल १९८७ को एक ब्राह्मण परिवार में हुआ था। इनकी माता पूर्णिमा शर्मा जो [[विशाखपट्नम|विशाखापट्नम]] से है।<ref>{{cite web|title=Telugu connection to Twenty20 World Cup|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/telugu-connection-to-twenty20-world-cup/article1916899.ece|publisher= [[द हिन्दू]]|accessdate=२८ जनवरी २०१७}}</ref> जबकि इनके पिता गुरुनाथ शर्मा जो किसी परिवहन कम्पनी में देखभाल करने वाले (caretaker) है। शर्मा का लालन पालन [[डोम्बिवली|बोरीवली]] में उनके दादा और चाचा के साथ हुआ था क्योंकि उनके पिता की आय काफी कम थी।<ref name=attra/><ref name=promise>{{cite web|title=Rohit’s kept his promise|url=http://archive.indianexpress.com/news/rohit-s-kept-his-promise/276142/0|publisher=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20171119055808/http://archive.indianexpress.com/news/rohit-s-kept-his-promise/276142/0|archive-date=19 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref><ref name=attra>{{cite web|title=Forthcoming attraction|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/339913.html|publisher=[[ईएसपीएन]]|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906000805/http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/339913.html|archive-date=6 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref> इनका एक छोटा भाई भी है जिसका नाम विशाल शर्मा है।<ref name=promise/> रोहित ने सन् १९९९ में अपने चाचा की आय से एक [[क्रिकेट|क्रिकेट कैम्प]] में खेलना आरम्भ किया था।उस समय रोहित के कोच दिनेश लाड थे और उन्होंने कहा था कि तुम अपनी विद्यालय को बदल कर ''स्वामी विवेकानंद इंटरनेशनल स्कूल'' में आ जाओ क्योंकि लाड वहीं पर कोच के पद पर कार्यरत थे इस कारण रोहित को क्रिकेट खेलने में ज्यादा सुविधा मिल सके। उस समय रोहित को उस विद्यालय में जाने का मौका नहीं मिल पाया था और तब उन्होंने छात्रवृत्ति के लिए भी मांग की थी।<ref name=attra/> बाद में रोहित ने अपने क्रिकेट कैरियर की शुरुआत एक ''ऑफ़ स्पिनर'' के तौर पर की थी लेकिन बाद में लाड ने शर्मा को सलाह दी की तुझमें [[बल्लेबाज़|बल्लेबाज]] की काबिलियत ज्यादा है इसलिए एक अच्छा बल्लेबाज बनने का प्रयास करो, तब रोहित आठवें नम्बर पर बल्लेबाजी करते थे और लाड ने बाद में इनको ''ओपनिंग'' करने के लिए भेजना शुरू किया। जैसे ही रोहित ने बल्लेबाजी में मुख्य कदम रखा और पहली बार ओपनिंग की उस मैच में अपना पहला शतक जड़ा था।<ref>{{cite web|title=द अनटोल्ड स्टोरी ऑफ़ रोहित शर्मा...|url=http://www.abplive.in/sports/the-untold-story-of-rohit-sharma-104963|publisher=एबीपी लाइव|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20170417023626/http://www.abplive.in/sports/the-untold-story-of-rohit-sharma-104963|archive-date=17 अप्रैल 2017|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.nayaindia.com/sports/wavin-made-rohit-sharma-its-brand-ambassador-465576.html|title=Wavin ने रोहित शर्मा को बनाया अपना Brand Ambassador|work=NayaIndia|access-date=15/07/2024|archive-date=15 जुलाई 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240715131513/https://www.nayaindia.com/sports/wavin-made-rohit-sharma-its-brand-ambassador-465576.html|url-status=dead}}</ref> ==कैरियर== ===घरेलू क्रिकेट=== रोहित शर्मा ने अपने [[एलाइट समूह क्रिकेट सूची|लिस्ट ए क्रिकेट]] की शुरुआत मार्च २००५ में वेस्ट जॉन की तरफ से खेलते हुए सेंट्रल जॉन के खिलाफ [[देवधर ट्रॉफी]] में [[ग्वालियर]] में की थी। <ref>{{cite web|title=Deodhar Trophy:Central Zone v West Zone at Gwalior, 25 February 2006|url=http://content-ind.cricinfo.com/india/engine/match/264826.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date=25 February 2006|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20071101014257/http://content-ind.cricinfo.com/india/engine/match/264826.html|archive-date=1 नवंबर 2007|url-status=dead}}</ref> उसके बाद उसी प्रतियोगिता के एक मैच में रोहित ने शानदार बल्लेबाजी की और महज १२३ गेंदों पर जबरदस्त १४२ रन बनाए यह मैच नार्थ जॉन के खिलाफ [[उदयपुर]] में खेला गया था।<ref>{{cite web|title=Vidyut and Rao power South to big win|url=http://content-ind.cricinfo.com/india/content/story/239442.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date=3 March 2006|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20071211211318/http://content-ind.cricinfo.com/india/content/story/239442.html|archive-date=11 दिसंबर 2007|url-status=dead}}</ref> इस शतक से रोहित को काफी फायदा हुआ।<ref name="selection">{{cite web|title='I was expecting the call-up' – Rohit Sharma|url=http://content-ind.cricinfo.com/india/content/story/256094.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date=9 August 2006|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20060821123647/http://content-ind.cricinfo.com/india/content/story/256094.html|archive-date=21 अगस्त 2006|url-status=dead}}</ref>इसके बाद [[अबू धाबी]] में भारत ए की तरफ से खेलते हुए हुए रोहित ने शानदार प्रदर्शन किया और बाद में ''चैंपियंस ट्रॉफी'' के लिए ३० सदस्य टीम में चुना गया।<ref name="selection"/> हालांकि अंतिम सदस्य टीम में रोहित को जगह नहीं मिल पायी थी इसके बाद इन्होंने अपने [[रणजी ट्रॉफी]] शुरुआत की और बाद में एन के पी सेल्व चैलेंज ट्रॉफी में भी चुने गए।<ref name="selection"/> [[File:Rohit Sharma fielding.jpg|thumb|upright|left|रोहित शर्मा क्षेत्ररक्षण के लिए अभ्यास]] शर्मा ने [[एलाइट समूह क्रिकेट सूची|लिस्ट ए क्रिकेट]] के बाद [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट]] की शुरुआत भारत ए के लिए न्यूजीलैंड ए के खिलाफ जुलाई २००६ में [[चार्ल्स डार्विन|डार्विन]] में की थी।<ref>{{cite web|title= Top End Series:India A v New Zealand A at Darwin, 11–14 July 2006|url= http://content-ind.cricinfo.com/india/engine/match/246723.html|publisher= [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date= July 2006|accessdate= २८ जनवरी २०१७|archive-url= https://archive.today/20130120040227/http://content-ind.cricinfo.com/india/engine/match/246723.html|archive-date= 20 जनवरी 2013|url-status= dead}}</ref> इन्होंने [[रणजी ट्रॉफी]] कैरियर की शुरुआत [[मुम्बई]] क्रिकेट टीम के लिए २००६/०७ में की थ।<ref name="revival">{{cite web|first=Sidharth|last=Monga|title=Leaders of a revival|url=http://content-ind.cricinfo.com/india/content/story/279084.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date=6 February 2007|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://archive.today/20130408054711/http://content-ind.cricinfo.com/india/content/story/279084.html|archive-date=8 अप्रैल 2013|url-status=dead}}</ref> उस दौरान रोहित ने [[गुजरात]] टीम के खिलाफ २६७ गेंदों पर शानदार २०५ रन बनाए थे।<ref name="revival"/> रोहित ने फाइनल मुकाबले में बंगाल के खिलाफ अर्द्धशतक से [[मुम्बई]] प्रतियोगिता में बना रहा।<ref>{{cite web|title=Ranji Trophy Super League final:Mumbai v Bengal at Mumbai, 2–5 February 2007|url=http://content-ind.cricinfo.com/india/engine/match/263126.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date=February 2007|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011200039/http://content-ind.cricinfo.com/india/engine/match/263126.html|archive-date=11 अक्तूबर 2007|url-status=dead}}</ref> अक्तूबर २०१३ में [[अजीत आगरकर|अजीत अगरकर]] ने संन्यास ले लिया था और रोहित [[इंडियन प्रीमियर लीग]] में [[मुंबई इंडियंस|मुम्बई इंडियन्स]] टीम के कप्तान बन गए और अब तक सबसे सफल कप्तान है। रोहित के लगातार अच्छे प्रदर्शन के कारण २०१३-१४ के सीजन में [[मुम्बई]] टीम का कप्तान नियुक्त किया गया। ===अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट=== रोहित शर्मा को नियमित ओवरों के खेल में २००७ में [[भारतीय क्रिकेट टीम]] ने [[आयरलैण्ड]] का दौरा किया उसमें शामिल किया गया था। इसके बाद इन्होंने अपने [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय]] क्रिकेट कैरियर की शुरुआत बेलफास्ट में [[आयरलैण्ड क्रिकेट टीम|आयरलैण्ड टीम]] के खिलाफ की, हालांकि उस मैच में इनको बल्लेबाजी करने का मौका नहीं मिल पाया था।<ref>{{cite web|title=Only ODI:Ireland v India at Belfast, 23 June 2007|url=http://content-ind.cricinfo.com/india/engine/match/293071.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date=23 June 2007|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423080630/http://content-ind.cricinfo.com/india/engine/match/293071.html|archive-date=23 अप्रैल 2008|url-status=dead}}</ref> लेकिन आखिरकार रोहित ने अच्छा प्रदर्शन करते हुए २० सितम्बर २००७ को [[२००७ आईसीसी विश्व ट्वेन्टी २०]] में [[दक्षिण अफ्रीका]] के खिलाफ जबरदस्त ४० गेंदों पर ५० रन बनाए।<ref name="IndVSA">{{cite web|title=ICC World Twenty20 24th Match, Group E:India v South Africa at Durban, 20th September 2007|url=http://content-ind.cricinfo.com/statsguru/engine/match/287876.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date=20 September 2007|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20080207190824/http://content-ind.cricinfo.com/statsguru/engine/match/287876.html|archive-date=7 फ़रवरी 2008|url-status=dead}}</ref> और उस मैच में जीत भी मिली थी जिसके कारण भारत प्रतियोगिता के सेमीफाइनल में पहुंचा था। उस मैच में [[भारतीय क्रिकेट टीम|भारतीय टीम]] ने महज ६१ रनों पर ४ विकेट खो दिए बाद में कप्तान [[महेंद्र सिंह धोनी]] के साथ मिलकर ८५ की भागीदारी की और भारत कुल ५ विकेट खोकर १५३ रनों तक पहुँच पाया था।<ref name="IndVSA"/> साथ ही उस मैच का ''मैन ऑफ़ द मैच'' भी रोहित को चुना गया था।<ref name="IndVSA"/> बाद में उसी विश्व ट्वेन्टी २० के [[२००७ आईसीसी विश्व ट्वेन्टी २० फाइनल|फाइनल]] मुकाबले में [[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|पाकिस्तान टीम]] के खिलाफ मात्र १६ गेंदों पर ३० रनों की पारी खेली थी।<ref>{{cite web|title=ICC World Twenty20-final:India v Pakistan at Johannesburg, 24th September 2007|url=http://content-ind.cricinfo.com/statsguru/engine/match/287879.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date=24 September 2007|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20080129145327/http://content-ind.cricinfo.com/statsguru/engine/match/287879.html|archive-date=29 जनवरी 2008|url-status=dead}}</ref> १८ नवम्बर २००७ को [[राजस्थान]] के [[जयपुर]] के [[सवाई मान सिंह स्टेडियम|सवाई मानसिंह स्टेडियम]] पर [[पाकिस्तान]] के खिलाफ रोहित शर्मा ने अपना पहला [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय]] क्रिकेट में अर्द्धशतक लगाया।<ref>{{cite web|title=Pakistan in India ODI Series-5th ODI:India v Pakistan at Jaipur, 18th November 2007|url=http://content-ind.cricinfo.com/statsguru/engine/match/297805.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date=18 November 2007|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20080123192816/http://content-ind.cricinfo.com/statsguru/engine/match/297805.html|archive-date=23 जनवरी 2008|url-status=dead}}</ref> और बाद में २००७-०८ की कॉमनवेल्थ बैंक श्रृंखला के लिए १६ सदस्य टीम में चुने गए जो [[ऑस्ट्रेलिया]] में होने वाली थी।<ref>{{cite web|title=Ganguly dropped as selectors focus on youth|url=http://content-ind.cricinfo.com/cbs/content/story/332389.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date=20 January 2008|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229225123/http://content-ind.cricinfo.com/cbs/content/story/332389.html|archive-date=29 दिसंबर 2008|url-status=dead}}</ref> वहां उस श्रृंखला में इन्होंने ३३.५७ की औसत से कुल २ अर्द्धशतकों की मदद से २३५ रन बनाए जिसमें फाइनल मुकाबले में [[सिडनी]] में शानदार ६६ रनों की पारी खेली।<ref>{{cite web|title=Most runs-Commonwealth Bank Series, 2007/08|url=http://stats.cricinfo.com/cbs/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=3160;type=tournament|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20100610025410/http://stats.cricinfo.com/cbs/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=3160;type=tournament|archive-date=10 जून 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Commonwealth Bank Series-1st Final:India v Australia at Sydney, 2nd March 2008|url=http://content-ind.cricinfo.com/cbs/engine/current/match/291371.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date=2 March 2008|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20080421195440/http://content-ind.cricinfo.com/cbs/engine/current/match/291371.html|archive-date=21 अप्रैल 2008|url-status=dead}}</ref> यह कॉमनवेल्थ श्रृंखला रोहित के लिए बहुत अच्छी रही। हालांकि, उनकी वनडे के प्रदर्शन में बाद में कुछ कठिनाइयों का सामना करना पड़ा और उसके मध्यक्रम स्थिति में [[सुरेश रैना]] ने जगह ले ली।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/tri-bdesh2010/content/story/441139.html|title=Tendulkar opts out of Bangladesh tri-series|date=25 December 2009|accessdate=२८ जनवरी २०१७|publisher=[[ईएसपीएन]]|author=Cricinfo staff|quote=Rohit, 22, who was dropped from India's ODI squad after an extended run of disappointing scores in limited-overs cricket, last played in the West Indies in July and was pushed aside by Virat Kohli...|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919065857/http://www.espncricinfo.com/tri-bdesh2010/content/story/441139.html|archive-date=19 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref> दिसम्बर २००९ में इन्होंने [[रणजी ट्रॉफी]] के एक मैच में तिहरा शतक लगाया था जिसके कारण चयनकर्ताओं सोचने पर मजबूर कर दिया<ref>{{cite web|title=Rohit Sharma Scored a Triple Century in the Ranji Trophy|url=http://sportzwiki.com/cricket/rohit-sharma-scored-a-triple-century-in-the-ranji-trophy;type=tournament|publisher=स्पोर्टज़ विकी|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20150117220755/http://sportzwiki.com/cricket/rohit-sharma-scored-a-triple-century-in-the-ranji-trophy|archive-date=17 जनवरी 2015|url-status=dead}}</ref> और फिर बाद में इनको त्रिकोणीय श्रृंखला के लिए [[बांग्लादेश]] में वनडे टीम में वापस बुलाया गया था क्योंकि उस समय [[सचिन तेंदुलकर]] को आराम दिया गया था।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/tri-bdesh2010/content/story/441139.html|title=Tendulkar opts out of Bangladesh tri-series|date=25 December 2009|accessdate=२८ जनवरी २०१७|publisher=[[ईएसपीएन]]|author=Cricinfo staff|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919065857/http://www.espncricinfo.com/tri-bdesh2010/content/story/441139.html|archive-date=19 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref> हालांकि, [[विराट कोहली]] और [[सुरेश रैना]] अंतिम एकादश में इनसे पहले चयन किया गया था, लेकिन उनको भारत के पांच मैचों में से किसी में नहीं खेल पाए थे। फ़रवरी २०१० में रोहित शर्मा को [[भारतीय क्रिकेट टीम|भारतीय टेस्ट टीम]] के लिए बुलाया गया था क्योंकि उस दौरान [[वी वी एस लक्ष्मण]] चोट से जूझ रहे थे इस कारण शर्मा को अपना पहला टेस्ट मैच खेलना का मौका दिया गया। लेकिन बाद में बल्लेबाज के बजाय बल्लेबाज और विकेटकीपर दोनों के लिए [[रिद्धिमान साहा]] को शामिल किया। रोहित ने अपना पहला वनडे शतक २८ मई २०१० को [[ज़िम्बाब्वे क्रिकेट टीम]] के खिलाफ बनाया था उस मैच में इन्होंने ११४ रनों की पारी खेली थी। और बाद में अगले ही मुकाबले ३० मई २०१० को त्रिकोणीय श्रृंखला में [[श्रीलंका]] के खिलाफ एक और शतक लगा दिया था उस मैच में रोहित ने [[नाबाद]] ११० रन बनाए थे।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/zim-tri2010/content/story/461152.html|title=Taylor and Ervine seal terrific win|date=28 May 2010|accessdate=२८ जनवरी २०१७|publisher=[[ईएसपीएन]]|author=Sidharth Monga|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421034618/http://www.espncricinfo.com/zim-tri2010/content/story/461152.html|archive-date=21 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/zim-tri2010/content/story/461337.html|title=Rohit's second ton seals comfortable win|date=30 May 2010|accessdate=2014-02-25|publisher=[[ईएसपीएन]]|author=Sriram Veera|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202212302/http://www.espncricinfo.com/zim-tri2010/content/story/461337.html|archive-date=2 फ़रवरी 2017|url-status=live}}</ref> इनको [[२०११ क्रिकेट विश्व कप]] में भारतीय टीम में जगह नहीं दी गई थी।<ref>{{cite web |title=No Rohit Sharma in World Cup squad|url=http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2011/content/story/497102.html?CMP=chrome|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date=२८ जनवरी २०१७}}</ref> लेकिन [[इंडियन प्रीमियर लीग]] के बाद २०११ में [[वेस्ट इंडीज़ संघ|वेस्टइंडीज़]] दौरे के लिए इनको टीम में चुना गया उस समय टीम में कई दिग्गजों को आराम दिया था जिसमें [[सचिन तेंदुलकर]], [[वीरेन्द्र सहवाग|वीरेंद्र सहवाग]] कप्तान [[महेंद्र सिंह धोनी]] थे जबकि [[गौतम गंभीर]] और [[युवराज सिंह]] दोनों चोटों से जूझ रहे थे।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-india-2011/content/story/516872.html|title=Tendulkar, Yuvraj, Gambhir out of entire WI tour|date=27 May 2011|accessdate=२८ जनवरी २०१७|publisher=[[ईएसपीएन]]|author=ESPNcricinfo staf|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007122358/http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-india-2011/content/story/516872.html|archive-date=7 अक्तूबर 2017|url-status=live}}</ref> इस कारण तब उस दौरे में [[सुरेश रैना]] को कप्तानी सौंपी गई थी। लेकिन रोहित ज्यादा कुछ नहीं कर पाये और केवल टी२० में २३ गेंदों पर २६ रन बना सके थे। हालांकि उस मैच में भारत को जीत भी मिली थी। फिर बाद में वनडे श्रृंखला में रोहित ने अच्छी शुरुआत की और पहले ही मुकाबले में अच्छी बल्लेबाजी करते हुए [[नाबाद]] ७५ गेंदों पर ६८ रनों की पारी खेली जिसमें ४ चौके और १ छक्का भी लगाया और साथ ही ''मैच का सर्वोच्च खिलाड़ी'' भी चुना गया था।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-india-2011/content/story/518690.html|title=Rohit helps India prevail in battle of attrition|date=6 June 2011|accessdate=२८ जनवरी २०१७|publisher=[[ईएसपीएन]]|author=Sidharth Monga|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517204235/http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-india-2011/content/story/518690.html|archive-date=17 मई 2017|url-status=live}}</ref> तीसरा वनडे मैच जो कि सर विवियन रिचर्ड्स मैदान पर खेला गया था उस मैच में रोहित शर्मा ने ९१ गेंदों पर उम्दा बल्लेबाजी करते हुए ९१ रन बनाए थे। उस मैच में भारत के ६ विकेट मात्र ९२ रनों पर गिर गए थे बाद में [[रोहित शर्मा]] ने [[हरभजन सिंह]] के साथ मिलकर अच्छी भागीदारी की और भारत को मैच जीताने में सफल हुए।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-india-2011/content/story/518690.html|title=Rohit Sharma outdoes Andre Russell's heroics|date=11 June 2011|accessdate=२८ जनवरी २०१७|publisher=[[ईएसपीएन]]|author=Sidharth Monga|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517204235/http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-india-2011/content/story/518690.html|archive-date=17 मई 2017|url-status=live}}</ref> रैना की कप्तानी में उस समय रोहित ने जबरदस्त प्रदर्शन किया और पहली बार वनडे में ''मैन ऑफ़ द सीरीज'' के विजेता बने।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-india-2011/engine/match/489225.html?innings=2;page=1;view=commentary|title=5th ODI: West Indies v India at Kingston, Jun 16, 2011 &#124; Cricket Commentary &#124; ESPN Cricinfo|publisher=[[ईएसपीएन]]|quote=Rohit Sharma is the Man of the Series. Rohit: "Was important...|access-date=28 जनवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924232814/http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-india-2011/engine/match/489225.html?innings=2;page=1;view=commentary|archive-date=24 सितंबर 2015|url-status=live}}</ref> इनकी अच्छी फॉर्म आगे चलती रही और एक बार फिर ''मैन ऑफ़ द सीरीज'' बने लेकिन इस बार भारत की सरजमी पर और वो भी विंडीज के खिलाफ।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-india-2011/engine/match/489225.html?innings=2;page=1;view=commentary|title=5th ODI: India v West Indies at Chennai, Dec 11, 2011 &#124; Cricket Commentary &#124; ESPN Cricinfo|publisher=[[ईएसपीएन]]|quote=Rohit Sharma is the Man of the Series. He says, "I didn't want...|access-date=28 जनवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924232814/http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-india-2011/engine/match/489225.html?innings=2;page=1;view=commentary|archive-date=24 सितंबर 2015|url-status=live}}</ref> फिर बाद में रोहित को २०११–१२ सीरीज में शामिल किया गया। २०१३ की चैम्पियन्स ट्रॉफी के लिए एक नया शीर्ष क्रम का बल्लेबाज ढूंढा गया और वह था [[शिखर धवन]] <ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/icc-champions-trophy-2013/content/story/633951.html|title=No Gambhir, Yuvraj for Champions Trophy|date=4 May 2013|accessdate=२८ जनवरी २०१७|publisher=[[ईएसपीएन]]|author=ESPNcricinfo staff|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709000745/http://www.espncricinfo.com/icc-champions-trophy-2013/content/story/633951.html|archive-date=9 जुलाई 2017|url-status=live}}</ref> इस तरह भारत को रोहित शर्मा के साथ [[शिखर धवन]] जैसा खिलाड़ी मिला। और भारत के इन सालामी बल्लेबाजों की वजह से भारत ''२०१३ की चैम्पियन्स ट्रॉफी'' भी जीत सका था। रोहित की अच्छी फॉर्म जारी रही और फिर २०१३ में [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट टीम]] को भारत बुलायी गयी, इस श्रृंखला में रोहित ने एक मैच में १४१ रन [[जयपुर]] में बनाये थे हालांकि उस मैच में आउट हो गए थे लेकिन एक अन्य मैच [[बंगलौर|बैंगलोर]] में १५८ गेंदों पर २०९ बनाकर भारतीय टीम का नया रिकॉर्ड बनाया साथ ही मैच में अकेले रोहित ने १६ छक्के लगाकर [[ऑस्ट्रेलिया]] के [[शेन वॉटसन]] के लगाए १५ छक्कों का रिकॉर्ड भी तोड़ दिया था और वनडे की एक पारी में किसी बल्लेबाज द्वारा सर्वाधिक छक्के लगाने का रिकॉर्ड बना दिया। [[File:2015 CWC I v UAE 02-28 Sharma (01) (cropped).JPG|thumb|शर्मा ऑस्ट्रेलिया में [[२०१५ क्रिकेट विश्व कप]] के दौरान]] नवम्बर २०१३ में [[सचिन तेंदुलकर]] की विदाई वाली श्रृंखला में रोहित को खेलने का मौका मिला था और इन्होंने अपना पहला मैच [[कोलकाता]] के [[इडेन गार्डेंस|ईडन गार्डन्स]] मैदान पर [[वेस्ट इंडीज़ संघ|वेस्टइंडीज़]] के खिलाफ खेला गया था और उस मैच में १७७ रन बनाकर दूसरे सबसे सफल खिलाड़ी बन गए जिन्होंने पहले टेस्ट में शतक लगाया। अब तक भारत के कुछ ही ऐसे खिलाड़ी है जिन्होंने अपने पहले टेस्ट मैच शतक लगाया जिसमें रोहित भी शामिल है। ये आगे बढ़ते रहे और [[मुम्बई]] के [[वानखेड़े स्टेडियम]] पर नाबाद १११ रन बनाए और तीसरे भारतीय खिलाड़ी बने जिन्होंने लगातार शुरुआती दोनों टेस्ट मैचों में शतक लगाया हो, इससे पूर्व १९९६ में [[सौरव गांगुली]] ने [[इंग्लैण्ड|इंग्लैंड]] के खिलाफ और [[मोहम्मद अजहरुद्दीन]] ने १९८४ में लगातार दो मैचों में शतक ठोके थे। २०१० में रोहित शर्मा दुनिया के ऐसे पहले बल्लेबाज बन गए जिन्होंने [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय]] मैचों में २५० से ज्यादा रन बनाए हो और साथ ही दो बार दोहरे शतक लगाए हो। इन्होंने एक बार फिर [[कोलकाता]] के [[इडेन गार्डेंस|ईडन गार्डन्स]] पर कारनामा किया और [[श्रीलंका]] टीम के खिलाफ २६४ रनों की पारी खेली थी और पूरे क्रिकेट जगत को दंग कर दिया था। इससे पूर्व भारत के ही [[वीरेन्द्र सहवाग|वीरेंद्र सहवाग]] का सर्वाधिक २१९ रनों का स्कोर था।<ref name=":0">{{Cite web|url = http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/216972.html|title = Records / One-Day Internationals / Batting records / Most runs in an innings|date = |accessdate = २८ जनवरी २०१७|work = [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|archive-url = https://web.archive.org/web/20121109164828/http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/216972.html|archive-date = 9 नवंबर 2012|url-status = live}}</ref><ref name="ODI264">{{cite web |title=Rohit Sharma: India batsman hits highest ever ODI score |url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/30038630 |publisher=बीबीसी स्पोर्ट्स |date=13 November 2014 |accessdate=२८ जनवरी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013034953/http://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/30038630 |archive-date=13 अक्तूबर 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mid-day.com/articles/rohit-sharma-creates-history-sets-new-odi-records-at-eden/15763176|title=Rohit Sharma creates history, sets new ODI records at Eden|date=17 November 2014|work=मिड डे|accessdate=२८ जनवरी २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20161219190817/http://www.mid-day.com/articles/rohit-sharma-creates-history-sets-new-odi-records-at-eden/15763176|archive-date=19 दिसंबर 2016|url-status=live}}</ref> ०२ अक्तूबर २०१५ को [[दक्षिण अफ्रीका]] के खिलाफ टी२० मैच में एचपीसीए क्रिकेट स्टेडियम, [[धर्मशाला, हिमाचल प्रदेश]] में शानदार बल्लेबाजी करते १०६ रनों की पारी खेली थी इसके साथ ही रोहित दूसरे भारतीय ऐसे खिलाड़ी बन गए जिन्होंने [[ट्वेन्टी ट्वेन्टी|ट्वेन्टी-ट्वेन्टी]] क्रिकेट में शतक लगाया हो, इससे पूर्व यह कारनामा [[सुरेश रैना]] के नाम था। इसके साथ ही रोहित ऐसे पहले भारतीय खिलाड़ी बन गए जिन्होंने सभी प्रारूपों में शतक लगाये हो। फिर ११ अक्तूबर दौरे का पहला वनडे मैच खेला गया जिसमें १३३ गेंदों का सामना करते हुए १५० रन बनाए थे हालांकि वह मैच भारत अफ्रीका के ३०३ रनों का पीछा करते हुए हारी थी। फिर बाद में एक अन्य श्रृंखला जो [[ऑस्ट्रेलिया]] में हुई थी वहां पर रोहित ने एक बार फिर लगातार दो शतक लगाए और श्रृंखला के अंतिम मैच में ९९ रनों की पारी खेली थी।<ref>{{cite news|title=Rohit, de Villiers hold their own in Kanpur furnace|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/928019.html|accessdate=23 October 2015|work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20160402210719/http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/928019.html|archive-date=2 अप्रैल 2016|url-status=live}}</ref> रोहित वनडे के अकेले ऐसे बल्लेबाज हैं जिन्होंने तीन दोहरे शतक लगाए हैं। उन्होंने आखिरी दोहरा शतक १३ दिसंबर २०१७ को श्रीलंका के खिलाफ कप्तान रहते हुए बनाया।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/on-this-day-in-2017-rohit-sharma-blasted-his-3rd-double-ton-in-odis/articleshow/88250329.cms|title=On this day in 2017: Rohit Sharma blasted his 3rd double ton in ODIs {{!}} Cricket News - Times of India|last=Dec 13|first=ANI / Updated:|last2=2021|website=The Times of India|language=en|access-date=2022-04-06|last3=Ist|first3=11:56}}</ref> 2021 में रोहित शर्मा ने टी-20 वर्ल्ड कप खेलते हुए टी-20 इंटरनेशनल में अपने तीन हज़ार रन पूरे किए थे | <ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/sports/t20-world-cup-2021/story/t20-world-cup-rohit-sharma-record-3-thousand-runs-in-t20i-virat-kohli-tspo-1354040-2021-11-09|title=T20 WC: रोहित शर्मा ने रचा इतिहास, इस मामले में अब सिर्फ कोहली से पीछे|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-05-23}}</ref> २७ फरवरी २०२२ को रोहित शर्मा [[ट्वेन्टी-२० अंतरराष्ट्रीय]] क्रिकेट में [[पाकिस्तान क्रिकेट टीम]] के [[शोएब मलिक]] को पछाड़ते हुए सबसे ज्यादा मैच खेलने वाले खिलाड़ी बने।<ref>{{cite news |title=IND vs SL: रोहित शर्मा ने रचा इतिहास, सबसे ज्यादा टी-20 खेलने के मामले में पाकिस्तान के शोएब मलिक को पछाड़ा |url=https://www.aajtak.in/sports/cricket/story/rohit-sharma-most-t20i-played-by-a-player-shoaib-malik-rohit-in-india-vs-sri-lanka-t20-records-tspo-1419207-2022-02-27 |accessdate=27 फरवरी 2022 |work=[[आज तक]] |language=hi}}</ref> == इंडियन प्रीमियर लीग == रोहित शर्मा [[इंडियन प्रीमियर लीग]] में सफल खिलाड़ियों में से एक है और ये अन्तिम गेंद पर छक्के से जीताने में काफी क्षमता रखते है। अब तक इनके नाम आईपीएल में एक शतक और एक तिकड़ी भी है। रोहित शर्मा ने पहली बार २००८ आईपीएल में ७५०,००० यूएस डॉलर के लिए [[डेक्कन चार्जर्स]] के लिए हस्ताक्षर किया था।<ref>{{cite news|title=Dhoni tops Indian auction bidding|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/7252238.stm|publisher=बीबीसी|date=20 February 2008|accessdate=२९ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20101015061026/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/7252238.stm|archive-date=15 अक्तूबर 2010|url-status=live}}</ref> ये [[२००८ इंडियन प्रीमियर लीग]] में सबसे ज्यादा रन बनाने वाले खिलाड़ियों में से एक थे जिन्होंने ३६.७२ की औसत से कुल ४०४ रन बनाए थे।<ref>{{cite web|title=Most runs:Indian Premier League, 2007/08|url=http://stats.cricinfo.com/ipl/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=3519;type=tournament|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|year=2008|accessdate=२९ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20100918021510/http://stats.cricinfo.com/ipl/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=3519;type=tournament|archive-date=18 सितंबर 2010|url-status=live}}</ref> इस कारण इनको २००८ आईपीएल में कुछ मैचों में ''ऑरेन्ज कैप'' पहनने का मौका भी मिला था। रोहित शर्मा जब [[2011 इंडियन प्रीमियर लीग|२०११ इंडियन प्रीमियर लीग]] में [[रिकी पोंटिंग]] ने आईपीएल से संन्यास लिया था तब से [[मुंबई इंडियंस|मुम्बई इंडियन्स]] टीम के कप्तान है और आईपीएल के शीर्ष तीन कप्तानों में गिने जाते है। रोहित २००८ से २०१० तक [[डेक्कन चार्जर्स]] के लिए खेले थे जबकि २०११ से अब तक [[मुंबई इंडियंस|मुम्बई इंडियन्स]] के लिए खेल रहे है जिसमें ५ बार टीम को विजेता भी बनाया है। रोहित शर्मा आईपीएल में सबसे ज्यादा मैच खेलने वाले प्लेयर्स की लिस्ट में नंबर-2 पर हैं उन्होंने अब तक 214 मैच खेले हैं&nbsp; | उनसे आगे महेंद्र सिंह धोनी हैं जिन्होंने अब तक&nbsp; 221 मैच खेले हैं |&nbsp;<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/sports/ipl-2022/story/rohit-sharma-most-matches-in-ipl-records-dinesh-karthik-virat-kohli-dc-vs-mi-ipl-2022-tspo-1435707-2022-03-27|title=IPL 2022 Rohit Sharma: रोहित शर्मा ने अपने नाम किया ये स्पेशल रिकॉर्ड, विराट कोहली अभी भी पीछे|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-05-23}}</ref> रोहित शर्मा ने&nbsp;आईपीएल में अब तक 214 मैच में&nbsp; 31.24 औसत से&nbsp; 5624 रन बनाये है जिसमे उनका 1 शतक भी शामिल है | <ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/sports/ipl-2022/story/rohit-sharma-most-matches-in-ipl-records-dinesh-karthik-virat-kohli-dc-vs-mi-ipl-2022-tspo-1435707-2022-03-27|title=IPL 2022 Rohit Sharma: रोहित शर्मा ने अपने नाम किया ये स्पेशल रिकॉर्ड, विराट कोहली अभी भी पीछे|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-05-23}}</ref> 18 अप्रैल 2024 को पंजाब किंग्स के खिलाफ खेलते हुए रोहित शर्मा ने एक साथ दो उपलब्धि हासिल कीं। मैच में उतरते ही वे आईपीएल में 250 मैच खेलने वाले एमएस धोनी के बाद दूसरे खिलाड़ी बने। साथ ही, रोहित शर्मा ने आईपीएल में बल्लेबाजी करते हुए 6500 रन पूरे किए।<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/cricket/story-rohit-sharma-became-sixer-king-of-mumbai-indians-in-ipl-history-in-his-250th-game-also-complete-6500-runs-9796814.html|title=रोहित बने एमएस धोनी के बाद 250 मैच खेलने वाले दूसरे खिलाड़ी}}</ref> ===आईपीएल के संस्करणों में=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" width:"100%" |- !colspan=11|रोहित शर्मा की आईपीएल में बल्लेबाजी की स्थिति |- ! style="width:40px;"|साल !! style="width:200px;"|टीम !! style="width:30px;"|पारियां !! style="width:50px;"|रन !! style="width:40px;"|सर्वोच्च !! style="width:50px;"|औसत !! style="width:50px;"|स्ट्राईक रेट !! style="width:40px;"|100 !! style="width:40px;"|50 !! style="width:30px;"|चौके !! style="width:30px;"|छक्के |- | 2008 || rowspan=3|{{Cr-IPL|decc|R}}<ref>{{cite web | url=http://stats.espncricinfo.com/ipl/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=3519;type=tournament | title=Indian Premier League, 2007/08 / Records / Most runs | accessdate=२९ जनवरी २०१७ | archive-url=https://web.archive.org/web/20120508230944/http://stats.espncricinfo.com/ipl/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=3519%3Btype%3Dtournament | archive-date=8 मई 2012 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=http://stats.espncricinfo.com/ipl2010/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=5319;type=tournament | title=Indian Premier League, 2009/10 / Records / Most runs | accessdate=२९ जनवरी २०१७ | archive-url=https://web.archive.org/web/20120425003427/http://stats.espncricinfo.com/ipl2010/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=5319%3Btype%3Dtournament | archive-date=25 अप्रैल 2012 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=http://stats.espncricinfo.com/ipl2009/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=4801;type=tournament | title=Indian Premier League, 2009 / Records / Most runs | accessdate=२९ जनवरी २०१७ | archive-url=https://web.archive.org/web/20120510061019/http://stats.espncricinfo.com/ipl2009/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=4801%3Btype%3Dtournament | archive-date=10 मई 2012 | url-status=live }}</ref>|| 12 || 404 || 76* || 36.72 || 147.98 || 0 || 4 || 38 || 19 |- | 2009 || 16 || 362 || 52 || 27.84 || 114. || 0 || 1 || 22 || 18 |- | 2010 || 16 || 404 || 73 || 28.85 || 133.77 || 0 || 3 || 36 || 14 |- | 2011 || rowspan="9" |{{Cr-IPL|mumb|R}}<ref>{{cite web | url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2011/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=5969;type=tournament | title=Indian Premier League, 2011 / Records / Most runs | accessdate=२९ जनवरी २०१७ | archive-url=https://web.archive.org/web/20120428043247/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2011/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=5969%3Btype%3Dtournament | archive-date=28 अप्रैल 2012 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=6680;type=tournament | title=Indian Premier League, 2012 / Records / Most runs | accessdate=२९ जनवरी २०१७ | archive-url=https://web.archive.org/web/20130703081739/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=6680%3Btype%3Dtournament | archive-date=3 जुलाई 2013 | url-status=live }}</ref> || 14 || 372 || 87 || 33.81 || 125.25 || 0 || 3 || 32 || 13 |- | 2012 || 16 || 433 || 109* || 30.92 || 126.60 || 1 || 3 || 39 || 18 |- | 2013 || 19 || 538 || 79* || 38.42 || 131.54 || 0 || 4 || 35 || 28 |- | 2014 || 15 || 390 || 59*|| 30 || 129.13 || 0 || 3 || 31 || 16 |- |2015 |16 |482 |98* |34.42 |144.74 |0 |3 |41 |21 |- |2016 |14 |489 |85* |44.45 |132.88 |0 |5 |49 |16 |- |2017 |17 |333 |67 |23.78 |121.97 |0 |3 |31 |09 |- |2018 |14 |286 |94 |23.83 |133.02 |0 |2 |25 |12 |- |2019 |15 |405 |67 |28.83 |128.57 |0 |2 |52 |10 |- | colspan="2" |'''2008–2019 कुल'''<ref name="total">{{cite web | url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2014/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=117;type=trophy | title=Indian Premier League / Records / Most runs | accessdate=२९ जनवरी २०१७ | archive-url=https://web.archive.org/web/20160521010601/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2014/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=117;type=trophy | archive-date=21 मई 2016 | url-status=live }}</ref>|| 188 || 4898 ||'''109*'''||'''31.60'''||'''130.82'''||'''1'''||36|| 431 ||'''194''' |} ==निजी जीवन== [[File:Rohit Sharma with Ritika Sajdeh (cropped).jpg|thumb|रोहित और रीतिका सजदे अपनी सगाई के दौरान]] अप्रैल २०१५ में रोहित शर्मा ने अपनी स्पोर्ट्स मैनेजर रितिका सजदेह से सगाई की थी और बाद में १३ दिसम्बर २०१५ को दोनों ने शादी कर ली।<ref>{{Cite news|url = http://www.ibtimes.co.in/photos/rohit-sharma-ritika-sajdeh-wedding-pictures-5117-slide-35293|title = Rohit Sharma and Ritika Sajdeh wedding Pictures|last = |first = |date = December 14, 2015|work = |access-date = २९ जनवरी २०१७|via = |archive-url = https://web.archive.org/web/20170606215229/http://www.ibtimes.co.in/photos/rohit-sharma-ritika-sajdeh-wedding-pictures-5117-slide-35293|archive-date = 6 जून 2017|url-status = live}}</ref> ==कीर्तिमान== *०२ अक्तूबर २०१५ को रोहित शर्मा दूसरे भारतीय खिलाड़ी बने जिन्होंने [[ट्वेन्टी ट्वेन्टी|ट्वेन्टी-ट्वेन्टी]] में शतक लगाया और साथ ही टी२० में एक पारी में सबसे ज्यादा रन बनाने खिलाड़ी भी बन गए। उस मैच में इन्होंने ६६ गेंदों पर १०६ रनों की पारी खेली थी। बाद में इनका रिकॉर्ड [[के एल राहुल|लोकेश राहुल]] ने [[वेस्टइंडीज़ क्रिकेट टीम|वेस्टइंडीज टीम]] के खिलाफ २७ अगस्त २०१६ को ११०[[नाबाद|*]] बनाकर तोड़ दिया।<ref>{{cite web | url=https://www.thequint.com/sports/2016/08/27/in-stats-india-lose-t20-but-rahul-binny-msd-enter-record-books-dhoni-virat-kohli-kl-rahul-west-indies | title=In Stats: India Lose T20 But Rahul, Binny, MSD Enter Record Books | work=क्विंट | accessdate=३० जनवरी २०१७ | archive-url=https://web.archive.org/web/20161023013147/https://www.thequint.com/sports/2016/08/27/in-stats-india-lose-t20-but-rahul-binny-msd-enter-record-books-dhoni-virat-kohli-kl-rahul-west-indies | archive-date=23 अक्तूबर 2016 | url-status=dead }}</ref> इससे पहले [[सुरेश रैना]] ने भारत की ओर से टी२० में शतक लगाया था। * १३ नवम्बर २०१४ को रोहित [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय]] क्रिकेट में एक मैच में सबसे ज्यादा रन बनाने वाले खिलाड़ी बन गए जिन्होंने [[श्रीलंका]]ई टीम के खिलाफ [[कोलकाता]] के [[इडेन गार्डेंस|ईडन गार्डन्स]] मैदान पर २६४ रनों की पारी खेली थी। इनके अलावा इन्होंने वनडे क्रिकेट में दो बार दोहरे शतक लगाने का भी रिकॉर्ड बनाया। इससे पहले इन्होंने २०९ रनों की पारी खेली थी।<ref name=":0" /> * शर्मा ने [[शेन वॉटसन]] का एक मैच में ''छक्कों और चौकों से सबसे ज्यादा'' रन लेने का रिकॉर्ड भी तोड़ा। इन्होंने कुल १८६ रन छक्कों और चौकों से लिए।<ref>{{cite web|title=Most runs from fours and sixes in an innings|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283133.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|accessdate=३० जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20161125102135/http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283133.html|archive-date=25 नवंबर 2016|url-status=live}}</ref> * रोहित [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय]] क्रिकेट में एक मैच में सबसे ज्यादा ३३ चौके लगाकर पहले नम्बर पर है जिन्होंने सबसे ज्यादा चौके लगाए।<ref>{{Cite web|url = http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/284017.html|title = Records / One-Day Internationals / Batting records / Most fours in an innings|date = |accessdate = ३० जनवरी २०१७|work = [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|publisher = |last = |first = |archive-url = https://web.archive.org/web/20150223091738/http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/284017.html|archive-date = 23 फ़रवरी 2015|url-status = live}}</ref> * ११ अक्तूबर २०१५ को इन्होंने [[दक्षिण अफ्रीका]] के खिलाफ १५० रन बनाकर [[कानपुर]] में एक वनडे मैच में सबसे ज्यादा रन बनाने का रिकॉर्ड अपने नाम किया। * रोहित शर्मा के नाम एक वनडे में सबसे ज्यादा १६ छक्के लगाने का रिकॉर्ड अपने नाम है।<ref>{{cite web|title=Most sixes in an innings|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283127.html|publisher=[[ईएसपीएन]]|accessdate=३० जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303005852/http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283127.html|archive-date=3 मार्च 2016|url-status=live}}</ref> * इनके नाम [[इंडियन प्रीमियर लीग]] में एक तिकड़ी भी है।<ref name="IPL2009.hatTrick">{{cite web|title=Sharma heroics ensure Deccan win|url=http://www.espncricinfo.com/ipl2009/content/story/403244.html|author=Siddhartha Talya|date=6 May 2009|accessdate=३० जनवरी २०१७|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226035538/http://www.espncricinfo.com/ipl2009/content/story/403244.html|archive-date=26 दिसंबर 2016|url-status=live}}</ref> * १२ जनवरी २०१६ को इन्होंने [[ऑस्ट्रेलिया]] में जाकर [[पर्थ]] क्रिकेट मैदान पर [[ऑस्ट्रेलिया]] के खिलाफ [[नाबाद]] १७१ रनों की पारी खेलकर किसी मेहमान टीम के खिलाड़ी ने सबसे ज्यादा रन बनाने का रिकॉर्ड अपने नाम किया। इससे पहले एक वनडे में [[विव रिचर्ड्स|विवियन रिचर्ड्स]] के नाम नाबाद १५३ रन थे।<ref>{{Cite web|title = Rohit's big hundreds, Australia's big chases|url = http://www.espncricinfo.com/australia-v-india-2015-16/content/story/961515.html|website = [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|access-date = ३० जनवरी २०१७|archive-url = https://web.archive.org/web/20160115052212/http://www.espncricinfo.com/australia-v-india-2015-16/content/story/961515.html|archive-date = 15 जनवरी 2016|url-status = live}}</ref> * किसी द्विपक्षीय श्रृंखला में इन्होंने सबसे ज्यादा वनडे में ४९१ रन बनाए जो २०१३-१४ में [[ऑस्ट्रेलिया]] के खिलाफ बनाए थे।<ref>{{Cite web|title = Most runs in bilateral series|url = http://www.crictracker.com/most-runs-in-a-bilateral-series-in-odi/5/|access-date = 30 जनवरी 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20160924052642/http://www.crictracker.com/most-runs-in-a-bilateral-series-in-odi/5/|archive-date = 24 सितंबर 2016|url-status = dead}}</ref> *वह ऑस्ट्रेलिया के खिलाफ ५० छक्के लगाने वाले पहले बल्लेबाज़ बन गए। *वह एकमात्र ऐसे बल्लेबाज हैं जिन्होंने एकदिवसीय इतिहास में तीन दोहरे शतक लगाए हैं। *वे दोहरा शतक बनाने के लिए वीरेंद्र सहवाग के बाद दूसरे कप्तान बने। *रोहित ने सचिन तेंदुलकर के सबसे अधिक छक्के (४० छक्के) का रिकॉर्ड कैलेंडर वर्ष में ४१ छक्कों के साथ तोड़ दिया *१३ दिसंबर, २०१७ को रोहित ने [[श्रीलंका]] के खिलाफ अपने करियर के तीसरे ओडीआई दोहरे शतक और मोहाली में किसी भी खिलाड़ी का सर्वोच्च स्कोर दर्ज करने के लिए श्रीलंका के खिलाफ २०८ रन बनाए। *२२ दिसंबर २०१७ को, [[श्रीलंका क्रिकेट टीम|श्रीलंका]] के खिलाफ, रोहित ने अपने कैरियर का दूसरा टी-२० अंतर्राष्ट्रीय में शतक लगाया और साथ ही इन्होंने [[ट्वेन्टी ट्वेन्टी|टी२० अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट]] में संयुक्त रूप से सबसे तेज शतक बनाया। इन्होंने यह शतक सिर्फ ३५ गेंदों पर पूरा किया, इनसे पहले अफ्रीका के [[डेविड मिलर]] ने भी इतनी ही गेंदों पर शतक पूरा किया था। *मई २०२०को इंडियन प्रीमियर लीक में पांचवा आईपीएल खिताब जीतने वाले इकलौते कप्तान बने है| *१४ अप्रैल २०२४ को रोहित टी20 क्रिकेट में 500 छक्के जड़ने वाले पहले भारतीय खिलाड़ी बन गए। वह इस आंकड़े को छूने वाले कुल पांचवें प्लेयर हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/cricket/story-mi-vs-csk-rohit-sharma-created-history-after-hitting-500-sixes-becomes-the-second-player-in-the-world-to-achieve-this-feat-9768092.html|title=500 छक्के जड़ने वाले टी20 क्रिकेट के प्रथम भारतीय}}</ref> ==अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट में शतक== {{Main|रोहित शर्मा के अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट शतकों की सूची}}44 ==पुरस्कार== ===टेस्ट क्रिकेट=== ====मैन ऑफ़ द मैच पुरस्कार==== {| class="wikitable" style="width:95%; margin-left:10px" |- ! style="background:cyan; color:black;"|क्रम सं॰ ! style="background:cyan; color:black;"|श्रृंखला ! style="background:cyan; color:black;"|संस्करण ! style="background:cyan; color:black;"|मैच में प्रदर्शन ! style="background:cyan; color:black;"|परिणाम |- style="background:white;" | 1 | पहला टेस्ट – [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट टीम का भारत दौरा 2013-14|वेस्टइंडीज क्रिकेट टीम का भारत दौरा]] टेस्ट श्रृंखला | 2013/14 | पहली पारी: 177 (301 गेंदे: 23x4 1x6) <br> दूसरी पारी: DNB; 1 | {{cr|IND}} पारी और 51 रनों से जीता<ref>{{cite web |url= http://www.espncricinfo.com/india-v-west-indies-2013-14/engine/match/676525.html |title= India vs. West Indies, Eden Gardens, Kolkata, ३१ जनवरी २०१७ |access-date= 31 जनवरी 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161212171039/http://www.espncricinfo.com/india-v-west-indies-2013-14/engine/match/676525.html |archive-date= 12 दिसंबर 2016 |url-status= live }}</ref> |} ====मैन ऑफ़ द सीरीज़==== {| class="wikitable" style="width:95%; margin-left:10px" |- ! style="background:cyan; color:black;"|क्रम सं॰ ! style="background:cyan; color:black;"|श्रृंखला ! style="background:cyan; color:black;"|संस्करण ! style="background:cyan; color:black;"|मैच में प्रदर्शन ! style="background:cyan; color:black;"|परिणाम |- style="background:white;" | 1 | [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट टीम का भारत दौरा 2013-14|वेस्टइंडीज क्रिकेट टीम का भारत दौरा]] टेस्ट श्रृंखला | 2013/14 | 288 रन औसत से 288.00 ; 2 शतक. | {{cr|IND}} ने 2–0 से श्रृंखला जीती<ref>{{cite web |url= http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/676519.html |title= West Indies in India Test Series, 2013 |access-date= 31 जनवरी 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161210173017/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/676519.html |archive-date= 10 दिसंबर 2016 |url-status= live }}</ref> |} ===वनडे क्रिकेट=== ====मैन ऑफ़ द मैच==== {| class="wikitable" style="width:100%; margin-left:10px" |- ! style="background:cyan; color:black;" |क्रम सं॰ ! style="background:cyan; color:black;" |बनाम ! style="background:cyan; color:black;" |जगह ! style="background:cyan; color:black;" |दिनांक ! style="background:cyan; color:black;" |मैच में प्रदर्शन ! style="background:cyan; color:black;" |परिणाम |- style="background:White;" | 1 | {{cr|SRI}} | [[क्वींस स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] | 30 मई 2010 | 101* (100 गेंदे: 6x4, 2x6); 1 रन आउट; | {{cr|IND}} की 7 विकेट से जीते<ref>{{cite web |url= http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/452147.html |title= Zimbabwe Triangular Series, 2010 – 2nd match |access-date= 31 जनवरी 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170617120457/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/452147.html |archive-date= 17 जून 2017 |url-status= live }}</ref> |- style="background:white;" | 2 | {{cr|WIN}} | [[क्वींस पार्क ओवल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] | 6 जून 2011 | 68* (75 गेंदे: 3x4, 1x6); 1 कैच | {{cr|IND}} की 4 विकेट से जीत<ref>{{cite web |url= http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/489221.html |title= India in West Indies ODI Series, 2011 – 1st ODI |access-date= 31 जनवरी 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170611182501/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/489221.html |archive-date= 11 जून 2017 |url-status= live }}</ref> |- style="background:white;" | 3 | {{cr|WIN}} | [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] | 29 नवम्बर 2011 | 72 (99 गेंदे: 3x4, 1x6); 2–0–8–0 | {{cr|IND}} की 1 विकेट से जीत<ref>{{cite web |url= http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/536929.html |title= West Indies in India ODI Series, 2011 – 1st ODI |access-date= 31 जनवरी 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170711165938/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/536929.html |archive-date= 11 जुलाई 2017 |url-status= live }}</ref> |- style="background:white;" | 4 | {{cr|AUS}} | [[सवाई मान सिंह स्टेडियम|सवाई मानसिंह स्टेडियम]], [[जयपुर]] | 16 अक्तूबर 2013 | 141* (123 गेंदे: 17x4, 4x6) | {{cr|IND}} की 9 विकेट से जीत<ref>{{cite web |url= http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/647251.html |title= Australia in India ODI Series, 2013 – 2nd ODI |access-date= 31 जनवरी 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140107123245/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/647251.html |archive-date= 7 जनवरी 2014 |url-status= live }}</ref> |- style="background:white;" | 5 | {{cr|AUS}} | [[एम चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगलौर|बैंगलोर]] | 2 नवम्बर 2013 | 209 (158 गेंदे: 12x4, 16x6) | {{cr|IND}} की 57 रनों से जीत<ref>{{cite web |url= http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/647261.html |title= Australia in India ODI Series – 7th ODI |access-date= 31 जनवरी 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170716222203/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/647261.html |archive-date= 16 जुलाई 2017 |url-status= live }}</ref> |- style="background:white;" | 6 | {{cr|SRI}} | [[इडेन गार्डेंस|ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] | 13 नवम्बर 2014 | 264 (173 गेंदे: 33x4, 9x6) | {{cr|IND}} की 153 रनों से जीत<ref>{{cite web |url= http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/792295.html |title= Sri Lanka in India ODI Series, 2014 – 4th ODI |access-date= 31 जनवरी 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170719172052/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/792295.html |archive-date= 19 जुलाई 2017 |url-status= live }}</ref> |- style="background:white;" | 7 | {{cr|BAN}} | [[मेलबॉर्न क्रिकेट ग्राउंड]], [[मेलबॉर्न]] | 19 मार्च 2015 | 137 (126 गेंदे: 14x4, 3x6) | {{cr|IND}} की 109 रनों से जीत<ref>{{cite web |url= http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656485.html |title= ICC Cricket World Cup, 2015 – 2nd quarter final |access-date= 31 जनवरी 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170711173530/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656485.html |archive-date= 11 जुलाई 2017 |url-status= live }}</ref> |- style="background:white;" | 8 | {{cr|AUS}} | [[द गाबा]], [[ब्रिस्बेन]] | 15 जनवरी 2016 | 124 (127 गेंदे: 11x4, 3x6) | {{cr|IND}} की 7 विकेटों से हार<ref>{{cite web |url= http://www.espncricinfo.com/australia-v-india-2015-16/engine/match/895809.html |title= India tour of Australia, 2nd ODI: Australia v India at Brisbane, Jan 15, 2016 |access-date= 31 जनवरी 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161122040726/http://www.espncricinfo.com/australia-v-india-2015-16/engine/match/895809.html |archive-date= 22 नवंबर 2016 |url-status= live }}</ref> |- style="background:white;" | 9 | {{cr|BAN}} | [[एजबेस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंघम]] | 15 जून 2017 | 123* (129 गेंदें: 15x4, 1x6) | {{cr|IND}} की 9 विकेटों से जीत<ref>{{cite web |url= http://www.espncricinfo.com/icc-champions-trophy-2017/engine/match/1022373.html |title= ICC Champions Trophy, 2nd Semi-final: Bangladesh v India at Birmingham, Jun 15, 2017 |access-date= 15 दिसंबर 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170720090123/http://www.espncricinfo.com/icc-champions-trophy-2017/engine/match/1022373.html |archive-date= 20 जुलाई 2017 |url-status= live }}</ref> |- style="background:white;" | 10 | {{cr|AUS}} | [[विदर्भ क्रिकेट एसोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपुर]] | 1 अक्टूबर 2017 | 125 (109 गेंदें: 11x4, 5x6) | {{cr|IND}} की 7 विकेटों से जीत<ref>{{cite web |url= http://www.espncricinfo.com/series/17974/scorecard/1119500/india-vs-australia-5th-odi-aus-in-ind-2017-18/ |title= 5th ODI (D/N), Australia tour of India at Nagpur, Oct 1 2017 |access-date= 15 दिसंबर 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171212135707/http://www.espncricinfo.com/series/17974/scorecard/1119500/India-vs-Australia-5th-ODI-aus-in-ind-2017-18/ |archive-date= 12 दिसंबर 2017 |url-status= live }}</ref> |- style="background:white;" | 11 | {{cr|NZ}} | [[ग्रीन पार्क स्टेडियम|ग्रीन पार्क]], [[कानपुर]] | 29 अक्टूबर 2017 | 147 (138 गेंदें: 18x4, 2x6) | {{cr|IND}} की 6 रनों से जीत<ref>{{citeweb|url=http://www.espncricinfo.com/series/18029/game/1120092/India-vs-New-Zealand-3rd-ODI-nz-in-ind-2017-18-2017-18|title=3rd ODI (D/N), New Zealand tour of India at Kanpur, Oct 29 2017|publisher=ESPNcricinfo|accessdate=29 October 2017}}</ref> |- style="background:white;" | 12 | {{cr|SRI}} | [[पीसीए स्टेडियम]], [[अजीतगढ़|मोहाली]] | 13 दिसम्बर 2017 | 208* (153 गेंदें: 13x4, 12x6) ; 1 कैच | {{cr|IND}} की 141 रनों से जीत<ref>{{citeweb|url=http://www.espncricinfo.com/series/18074/scorecard/1122727/india-vs-sri-lanka-2nd-odi-sl-in-india-2017-18|title=2nd ODI (D/N), Sri Lanka tour of India at Chandigarh, Dec 13 2017 |publisher=ESPNcricinfo|accessdate=13 December 2017}}</ref> |- style="background:white;" | 13 | {{cr|RSA}} | [[सेंट जॉर्ज पार्क]], [[पोर्ट एलिज़ाबेथ]] | 13 जनवरी 2018 | 115 (126 गेंदें: 11x4, 4x6) ; | {{cr|IND}} की 73 रनों से जीत<ref>{{citeweb|url=http://dilsedeshi.com/biography/rohit-sharma-wife-family-biography-in-hindi/|title=Rohit sharma, Wife, Family, Biography in hindi |publisher=dilsedeshi|accessdate=14 jan 2018}}</ref> |} ====प्लेयर ऑफ़ द सीरीज पुरस्कार==== {| class="wikitable" ! style="text-align: middle; background: cyan;"|<span style="color:black;"># ! style="text-align: middle; background: cyan;"|<span style="color:black;">श्रृंखला ! style="text-align: middle; background: cyan;"|<span style="color:black;">संस्करण ! style="text-align: middle; background: cyan;"|<span style="color:black;">मैच में प्रदर्शन ! style="text-align: middle; background: cyan;"|<span style="color:black;">परिणाम <!--! style="text-align: left; background: #C0C0C0;"|<span style="color:black;">तथ्य --> |- style="background:white;" | 1 | [[भारतीय क्रिकेट टीम का वेस्टइंडीज दौरा 2011|भारत का वेस्टइंडीज दौरा]] | 2010/11 | 257 रन औसत के साथ 128.50 ; 3 अर्द्धशतक. (5 मैचों में) | {{cr|IND}} ने 3–2 से सीरीज जीती<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/223016.html|title=India in West Indies ODI Series, 2010/11|work=[[ईएसपीएन]]|accessdate=३१ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212012921/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/223016.html|archive-date=12 फ़रवरी 2017|url-status=live}}</ref> |- style="background:white;" | 2 | [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट टीम का भारत दौरा 2011-12|वेस्टइंडीज का भारत दौरा]] | 2011/12 | 305 रन औसत के साथ 76.25 ; 3 अर्द्धशतक (5 मैचों में) | {{cr|IND}} ने 4–1 से सीरीज जीती<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/282686.html|title=West Indies in India ODI Series, 2011/12|work=[[ईएसपीएन]]|accessdate=३१ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20161126002304/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/282686.html|archive-date=26 नवंबर 2016|url-status=live}}</ref> |- style="background:white;" | 3 | [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट टीम का भारत दौरा 2013-14|ऑस्ट्रेलिया का भारत दौरा]] | 2013/14 | 491 रन औसत के साथ 122.75 ; 1 दोहरा शतक, 2 शतक और एक अर्द्धशतक (5 मैचों में) | {{cr|IND}} ने 3–2 से सीरीज जीती <ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/647245.html|title=Australia in India ODI Series, 2013/14|work=[[ईएसपीएन]]|accessdate=३१ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131163037/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/647245.html|archive-date=31 जनवरी 2017|url-status=live}}</ref> |- style="background:white;" | 4 | [[भारतीय क्रिकेट टीम का ऑस्ट्रेलिया दौरा 2015-16|भारत का ऑस्ट्रेलिया दौरा]] | 2015/16 | 441 रन औसत के साथ 110.25 ; 2 शतक और 1 अर्द्धशतक. (5 मैचों में) | {{cr|AUS}} ने 4–1 से सीरीज जीती<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/australia-v-india-2015-16/engine/series/895803.html|title=India in Australia ODI Series, 2015/16|work=[[ईएसपीएन]]|accessdate=३१ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20161205122438/http://www.espncricinfo.com/australia-v-india-2015-16/engine/series/895803.html|archive-date=5 दिसंबर 2016|url-status=live}}</ref> |} ===टी२० क्रिकेट=== ====मैन ऑफ़ द पुरस्कार==== {| class="wikitable" ! style="text-align: middle; background:cyan;"|<span style="color:black;"># ! style="text-align: middle; background:cyan;"|<span style="color:black;">श्रृंखला ! style="text-align: middle; background:cyan;"|<span style="color:black;">दिनांक ! style="text-align: middle; background:cyan;"|<span style="color:black;">बनाम ! style="text-align: middle; background:cyan;"|<span style="color:black;">मैच में प्रदर्शन ! style="text-align: middle; background:cyan;"|<span style="color:black;">परिणाम <!--! style="text-align: left; background: #C0C0C0;"|<span style="color:black;">तथ्य --> |- bgcolor="white" | 1 | [[२००७ आईसीसी विश्व ट्वेन्टी २०]] | 20 सितम्बर 2007 | {{cr|RSA}} | 50[[नाबाद|*]] (40 गेंदे: 7x4, 2x6); 1 रन आउट. | {{cr|IND}} की 37 रनों से जीत<ref name="ESPN Cricinfo - 20 September 2007 - ICC World Twenty20 - 24th match, Group E, 2007 – South Africa v India">{{cite news|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287876.html|title=ICC World Twenty20 – 24th match, Group E, 2007 – South Africa v India Scorecard|date=25 February 2008|publisher=[[ईएसपीएन]]|accessdate=३१ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20170529150523/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287876.html|archive-date=29 मई 2017|url-status=live}}</ref> |- bgcolor="white" | 2 | [[भारतीय क्रिकेट टीम का दक्षिण अफ्रीका दौरा 2010-11|भारत का दक्षिण अफ्रीका दौरा]] | 9 जनवरी 2011 | {{cr|RSA}} | 53 (34 गेंदे: 5x4, 2x6); 1 कैच | {{cr|IND}} की 21 रनों से जीत<ref name="ESPN Cricinfo - 9 January 2011 - India in South Africa T20I Match, 2010/11 – South Africa v India">{{cite news|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/463149.html|title=India in South Africa T20I Match, 2010/11 – South Africa v India Scorecard|date=27 February 2011|publisher=[[ईएसपीएन]]|accessdate=३१ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618162640/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/463149.html|archive-date=18 जून 2017|url-status=live}}</ref> |- bgcolor="white" | 3 | [[2016 एशिया कप]] | 23 फ़रवरी 2016 | {{cr|BAN}} | 83 (55 गेंदे: 7x4, 3x6); 1 कैच, 1 रन आउट | {{cr|IND}} की 45 रनों से जीत<ref name="ESPN Cricinfo - 23 February 2016 - Asia Cup, 2016 - 1st Match – Bangladesh v India">{{cite news|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/463149.html|title=Asia Cup, 2016 - 1st Match – Bangladesh v India Scorecard|date=23 February 2016|publisher=[[ईएसपीएन]]|accessdate=३१ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618162640/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/463149.html|archive-date=18 जून 2017|url-status=live}}</ref> |- bgcolor="white" | 4 | [[2016 एशिया कप]] | 3 मार्च 2016 | {{cr|UAE}} | 39 (28 गेंदे: 7x4, 1x6) | {{cr|IND}} की 9 विकेटों से जीत<ref name="ESPN Cricinfo - 3 March 2016 - Asia Cup, 2016 - 9th Match – India v UAE">{{cite news|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966761.html|title=Asia Cup, 2016 - 9th Match – India v UAE Scorecard|date=3 March 2016|publisher=[[ईएसपीएन]]|accessdate=३१ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20170701035326/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966761.html|archive-date=1 जुलाई 2017|url-status=live}}</ref> |- bgcolor="white" | 5 | [[श्रीलंका क्रिकेट टीम का भारत दौरा 2017|श्रीलंका क्रिकेट टीम का भारत दौरा 2017]] | 22 दिसम्बर 2017 | {{cr|SRI}} | 118 (43 गेंदें: 12x4, 10x6) | {{cr|IND}} की 88 रनों से जीत<ref>{{cite news|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966761.html|title=2nd T20I (N), Sri Lanka tour of India at Indore, Dec 22 2017|date=22 दिसम्बर 2017|publisher=[[ईएसपीएन]]|accessdate=23 दिसम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170701035326/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966761.html|archive-date=1 जुलाई 2017|url-status=live}}</ref> |} ===अन्य पुरस्कार=== * २०१५ में रोहित शर्मा को [[अर्जुन पुरस्कार]] से नवाजा गया जो हर साल [[भारत सरकार]] द्वारा भारत के किसी राष्ट्रीय स्तर पर अच्छा प्रदर्शन करने वालों को दिया जाता है।<ref>[http://www.firstpost.com/sports/sania-mirza-selected-for-khel-ratna-rohit-sharma-for-arjuna-award-2388000.html Sania Mirza selected for Khel Ratna, Rohit Sharma for Arjuna award] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110023214/http://www.firstpost.com/sports/sania-mirza-selected-for-khel-ratna-rohit-sharma-for-arjuna-award-2388000.html |date=10 नवंबर 2016 }} - ''First Post'' अभिगमन तिथि :३१ जनवरी २०१७</ref> * वनडे में २ दोहरे शतक लगाने के कारण इनको [[२०१३]] और [[२०१४]] में सर्वश्रेष्ठ बल्लेबाज के लिए [[ईएसपीएन]] ने पुरस्कार दिए।<ref>[http://www.business-standard.com/article/pti-stories/rohit-sharma-completes-hattrick-at-espn-cricinfo-awards-116031400263_1.html Rohit Sharma completes hattrick at ESPN Cricinfo Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160730064935/http://www.business-standard.com/article/pti-stories/rohit-sharma-completes-hattrick-at-espn-cricinfo-awards-116031400263_1.html |date=30 जुलाई 2016 }} - ''Business Standard'' ३१ जनवरी २०१७</ref> * [[दक्षिण अफ्रीका]] के खिलाफ टी२० में शतक के लिए [[२०१५]] में [[ईएसपीएन]] ने टी२० का सर्वश्रेष्ठ खिलाड़ी के लिए पुरस्कार दिया।<ref>[http://www.espncricinfo.com/awards2015/content/story/977097.html Williamson, Broad, Southee, de Villiers win ESPNcricinfo Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170209082426/http://www.espncricinfo.com/awards2015/content/story/977097.html |date=9 फ़रवरी 2017 }} - ''ESPNCricinfo'' ३१ जनवरी २०१७</ref> *२०१९ में सिएट टायर पुरस्कार सम्मेलन में वनडे क्रिकेट प्लेयर ऑफ द ईयर। *२०२० में देश के सर्वोच्च पुरस्कार राजीव गाँधी खेल रत्न पुरस्कार से सम्मानित किया गया है।<ref>{{cite news |title=Rohit Sharma receives Khel Ratna Award, India's highest sporting honour |url=https://www.espncricinfo.com/story/rohit-sharma-receives-khel-ratna-award-india-s-highest-sporting-honour-1229810 |accessdate=24 फरवरी 2022 |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |language=en}}</ref> *रोहित शर्मा को खेल के क्षेत्र में उनके उत्कृष्ट योगदान के लिए वर्ष 2026 में पद्म श्री पुरस्कार (भारत का चौथा सर्वोच्च नागरिक सम्मान) से सम्मानित किया गया है। यह सम्मान उन्हें टी20 वर्ल्ड कप 2024 और अन्य बड़ी उपलब्धियों के बाद मिला। ==बाहरी कड़ियाँ== {{commons category|Rohit Sharma|रोहित शर्मा}} * [https://www.meraguide.in/2023/04/Cricketer-Rohit%20Sharma-Biography-Networth-Salary-Age-Family-Teams.html रोहित शर्मा की नेटवर्थ और अन्य जानकारियां] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230616170252/https://www.meraguide.in/2023/04/Cricketer-Rohit%20Sharma-Biography-Networth-Salary-Age-Family-Teams.html |date=16 जून 2023 }} * {{Cricinfo|ref=india/content/player/34102.html}} * [https://web.archive.org/web/20170202080551/http://www.wisdenindia.com/player/India/Rohit-Sharma/3275.html रोहित शर्मा] की विस्डन पर प्रोफ़ाइल * {{Cricketarchive|ref=Archive/Players/74/74266/74266.html}} {{प्रमुख भारतीय क्रिकेट खिलाड़ी}} {{India Cricket Team}} {{२०१५ क्रिकेट विश्व कप में भारतीय खिलाड़ी}} {{मुम्बई इंडियन्स के खिलाड़ी}} [[श्रेणी:क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:1987 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:बल्लेबाज]] [[श्रेणी:नागपुर के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय बल्लेबाज़]] [[श्रेणी:भारतीय ट्वेन्टी २० क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:अर्जुन पुरस्कार के प्राप्तकर्ता]] kjxm4b3g6eu7337sf87xs3jin2938s0 नेपोलियन के युद्ध 0 39211 6538050 6509958 2026-04-09T11:39:47Z हिंदुस्थान वासी 89741 [[Special:Contributions/2401:4900:362F:F378:1:2:B05B:FDC6|2401:4900:362F:F378:1:2:B05B:FDC6]] ([[User talk:2401:4900:362F:F378:1:2:B05B:FDC6|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/4348578|4348578]] को पूर्ववत किया 6538050 wikitext text/x-wiki [[Image:Charles Meynier - Napoleon in Berlin.png|right|thumb|350px|नैपोलियन, बर्लिन में ; जेना में प्रशा की सेनाओं को परास्त करने के बाद फ्रान्सीसी सेना २७ अक्टूबर १८०६ को बर्लिन नगर में प्रवेश की]] [[नेपोलियन बोनापार्ट]] जब तक सत्ता में रहा युद्धों में उलझा रहा जिनसे सारा यूरोप त्रस्त था। इन युद्धों को सम्मिलित रूप से '''नेपोलियन के युद्ध''' (Napoleonic Wars) कहा जाता है। १८०३ से लेकर १८१५ तक कोई साठ युद्ध उसने लड़े थे जिसमें से सात में उसकी पराजय हुई (अधिकांशतः अपने अन्तिम दिनों में)। इन युद्धों के फलस्वरूप यूरोपीय सेनाओं में क्रान्तिकारी परिवर्तन हुए। परम्परागत रूप से इन युद्धों को १७९२ में [[फ़्रान्सीसी क्रान्ति|फ्रांसीसी क्रांति]] के समय शुरू हुए क्रांतिकारी युद्धों की शृंखला में ही रखा जाता है। आरम्भ में [[फ़्रान्स|फ्रांस]] की शक्ति बड़ी तेजी से बढ़ी और नैपोलियन ने यूरोप का अधिकांश भाग अपने अधिकार में कर लिया। १८१२ में [[रूस]] पर आक्रमण करने के बाद फ्रांस का बड़ी तेजी से पतन हुआ। ==फ्रांस के विरूद्ध तीसरे गुट का निर्माण== [[Image:Strategic Situation of Europe 1805.jpg|300px|right|thumb|तृतीय गुट युद्ध के पहले 1805 में यूरोप की रणनीतिक स्थिति]] यूरोप में अन्य देशों पर नेपोलियन के आधिपत्य स्थापित करने के प्रयासों को निष्फल करने के लिए यूरोप के मुख्य राज्यों ने 1805 ई. में नेपोलियन और फ्रांस के विरूद्ध तृतीय गुट बना लिया। इसका नेतृत्व इंग्लैण्ड ने किया। इस गुट में [[इंग्लैण्ड]], [[ऑस्ट्रिया|आस्ट्रिया]], [[रूस]], [[स्वीडन]] आदि देश थे जबकि आस्ट्रिया के विरोधी दक्षिण जर्मनी के राज्यों ने इस गुट के विरूद्ध नेपोलियन का साथ दिया। ==फ्रांस और इंग्लैण्ड के युद्ध== मई 1803 में फ्रांस और इंग्लैण्ड में परस्पर युद्ध छिड़ गया। नेपोलियन ने [[इटली]] के [[पीडमांड]] राज्य को फ्रांस में सम्मिलित कर लिया, [[हालैण्ड]] को अपने अधिकार में करके वहां के एण्टवर्प बंदरगाह को जल सेना के लिए विस्तृत करना प्रारंभ कर दिया। उसके ये कार्य इंग्लैण्ड के हितों के विरूद्ध थे, इसलिए 18 मई 1803 को इंग्लैण्ड ने फ्रांस के विरूद्ध युद्ध घोषित कर दिया। ==ट्रफलगार का युद्ध== 21 अक्टूबर 1805 को [[फ़्रान्स|फ्रांस]] और [[स्पेन]] की संयुक्त जल सेना और [[नेलसन]] के नेतृत्व वाली अंग्रेज जलसेना के मध्य ट्रफलगार के समीप समुद्र में भयंकर युद्ध हुआ। इसे [[ट्रफलगार का युद्ध]] कहते हैं। यद्यपि इस युद्ध में नेलसन वीरगति को प्राप्त हुआ, पर इंग्लैण्ड की जलसेना ने फ्रांस और स्पेन की संयुक्त जल सेना को ट्रफलगार के युद्ध में परास्त कर दिया। फ्रांस की इस पराजय से नेपोलियन द्वारा समुद्र की ओर से इंग्लैण्ड पर आक्रमण करने का भय समाप्त हो गया। ==फ्रांस और आस्ट्रिया के युद्ध== [[चित्र:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|right|thumb|350px|उल्म (Ulm) नगर का समर्पण (२० अक्टूबर, १८०५)]] नेपोलियन ने मेक के सेनापतित्व में आस्ट्रिया की सेना पर आक्रमण कर उसे 20 अक्टूबर 1805 के उल्म के युद्ध में परास्त कर दिया। इस विजय के बाद नेपालियन ने [[वियना]] पर अधिकार कर लिया। आस्ट्रिया का शासक [[फ्रांसिस द्वितीय]] वियना छोड़कर पूर्व की ओर चला गया। ==ऑस्टरलिट्ज का युद्ध== नेपोलियन ने रूस और आस्ट्रिया की संयुक्त सेनाओं को अक्टूबर 1805 को आस्टरलिट्ज के युद्ध में परास्त कर दिया। यह विजय नेपोलियन की महत्वपूर्ण विजयों में से थी। रूस ने इस पराजय के बाद अपनी सेनाएँ पीछे हटा लीं और आस्ट्रिया ने नेपोलियन के साथ 26 दिसम्बर 1805 ई. को प्रेसवर्ग की संधि कर ली। ==फ्रांस और रूस का युद्ध== नेपोलियन के विरूद्ध जो [[तीसरा गुट]] (थर्ड कोलिएशन) निर्मित हुआ था उसमें अब [[इंग्लैण्ड]] और [[रूस]] ही शेष बचे थे, बाकी सदस्य देश नेपोलियन के हाथों परास्त हो चुके थे। फलतः नेपोलियन रूस की ओर आगे बढ़ा और 8 जनवरी 1807 को [[आइलो]] नामक स्थान पर दोनों सेनाओं में भीषण युद्ध हुआ। 14 जून 1807 को '''फ्रीडलैण्ड के युद्ध''' में नेपोलियन ने रूस को परास्त कर दिया। इस पराजय के बाद रूस के सम्राट [[अलेक्सांदर प्रथम|जार एलेक्जेंडर]] ने [[नीमेन नदी]] में एक शाही नाव में नेपोलियन से भेंट की। इस अवसर पर नेपोलियन ने अपने आकर्षक प्रभावशाली व्यक्तित्व और मधुर शिष्टाचार से जार को प्रसन्न कर लिया। अंत में [[टिलसिट नगर]] में फ्रांस, रूस और प्रशास के प्रतिनिधियों में टिलसिट की संधि हो गई। ===टिलसिट की संधि (8 जुलाई 1807 ई.)=== इस संधि में सार्वजनिक और गुप्त शर्तें थीं, जो निम्नलिखित हैं- '''सार्वजनिक शर्तें:''' *(1) रूस और फ्रांस में परस्पर प्रभाव क्षेत्र निर्दिष्ट हो गया। अपने प्रभाव के विस्तार के लिए रूस को पूर्वी क्षेत्र और फ्रांस को पश्चिमी क्षेत्र प्राप्त हुआ। रूस को [[फ़िनलैण्ड|फिनलैंड]] तथा [[तुर्की]] की ओर अपने राज्य के विस्तार के लिए छूट दी गयी। *(2) फ्रांस, रूस से क्षतिपूर्ति के लिए कोई धनराशि या प्रदेश नहीं लेगा। *(3) प्रशा में एल्बा नदी के पश्चिमी क्षेत्र को अन्य जर्मन प्रदेशों से मिलाकर [[वेस्टफेलिया]] नामक नवीन राज्य निर्मित किया गया और नेपोलियन ने इस राज्य का शासक अपने भाई [[जेरोम बोनापार्ट]] को नियुक्त किया। *(4) [[पोलैंड|पोलैण्ड]] ने प्रशा के अधिकांश क्षेत्र को लेकर 'ग्रेण्ड डची ऑफ वारसा' नामक राज्य निर्मित किया गया और यहाँ सेक्सनी के ड्यूक को राजा की उपाधि देकर शासक बनाया गया। *(5) रूस के सम्राट जार एलेक्जेंडर ने नेपोलियन द्वारा नवनिर्मित राज्यों को मान्यता दे दी तथा नेपोलियन द्वारा जीते गये इटली, जर्मनी और हालैण्ड के राज्यों को भी मान्यता दे दी। '''गुप्त शर्तें:''' *(1) जार ने वचन दिया कि वह फ्रांस और इंग्लैण्ड में मध्यस्थ बनकर उनमें परस्पर मैत्रीपूर्ण संबंध स्थापित करने में सहायता करेगा। यदि एक मास की अवधि में इंग्लैण्ड समझौता करने के लिए सहमत नहीं हो तो रूस फ्रांस के साथ मिलकर इंग्लैण्ड के विरूद्ध युद्ध करेगा। *(2) [[डेनमार्क]], [[स्वीडन]] और [[पुर्तगाल]] पर भी इंग्लैण्ड के विरूद्ध युद्ध करने तथा उसके साथ व्यापारिक संबंध तोड़ने और इंग्लैण्ड की जल शक्ति के विनाश करने के लिए दबाव डाला जाएगा। *(3) नेपोलियन, तुर्की और रूस में परस्पर मतभेदों के निवारण में और समझौता कराने में सहायता देगा। यदि तुर्की, समझौते के लिए सहमत नहीं हुआ तो फ्रांस और रूस मिलकर तुर्की साम्राज्य को परस्पर बांट लेंगे। ===टिलसिट की संधि के परिणाम और महत्व=== *(1) इस संधि से आस्ट्रिया और प्रशा दोनों यूरोपीय राज्यों की शक्ति क्षीण हो गयी। प्रशा से राइनलैंड और पोलैण्ड के प्रदेश छीनकर उसका राज्य आधा कर दिया गया। अब वह यूरोप में तृतीय शक्ति बनकर रह गया। युद्ध की क्षतिपूर्ति के लिए भी उससे भारी धनराशि वसूल की गयी। इससे नेपोलियन के प्रति प्रशावासियों का घोर असंतोष बढ़ा। *(2) टिलसिट की संधि के समय से फ्रांस के राज्य की सीमाओं का खूब विस्तार हुआ। यूरोप के छोटे-छोटे राज्य नेपोलियन की सत्ता और शक्ति से भयभीत हो गये। रूस जैसा शक्तिशाली देश भी नेपोलियन का मित्र बन गया। इंग्लैण्ड को छोड़कर यूरोप के सभी देश नेपोलियन की शक्ति का लोहा मानने लगे। ==इन्हें भी देखें== *[[नेपोलियन का रूस पर आक्रमण]] [[श्रेणी:फ्रांस के युद्ध]] [[श्रेणी:यूरोप का इतिहास]] [[श्रेणी:नेपोलियन]] [[श्रेणी:यूरोप के युद्ध]] mpmvtzkjlbnkil17r2rnym95a0le348 थायमिन 0 48866 6537794 6224655 2026-04-08T17:00:56Z SM7 89247 सफाई की गयी 6537794 wikitext text/x-wiki {{merge|विटामिन बी1}} {{Chembox new | ImageFile1 = Thymine.png | ImageSize1 = 150px | ImageFileL2 = Thymine-3D-balls.png | ImageSizeL2 = 100px | ImageFileR2 = Thymine-3D-vdW.png | ImageSizeR2 = 100px | ImageFile = | ImageSize = | IUPACName = 5-Methylpyrimidine-2,4(1''H'',3''H'')-dione | OtherNames = | Section1 = {{Chembox Identifiers | CASNo = 65-71-4 | PubChem = | SMILES = CC1=CNC(=O)NC1=O | MeSHName = थायमिन }} | Section2 = {{Chembox Properties | Formula = C<sub>5</sub>H<sub>6</sub>N<sub>2</sub>O<sub>2</sub> | MolarMass = 126.11334 g/mol | Appearance = | Density = | MeltingPt = 316 - 317&nbsp;°C | BoilingPt = }} | Section3 = {{Chembox Hazards | Solubility = | MainHazards = | FlashPt = | Autoignition = }} }} '''थाइमिन''' [[डी एन ए]] के [[न्युक्लिक अम्ल]] में उपस्थित चार क्षारकों में से एक है। ये सब मिलकर ए-टी-सी-जी बनाते हैं। अन्य तीन हैं: [[ऐडेनिन]], [[गुआनिन]] और [[साइटोसिन]]। थाइमिन सर्वदा ही [[अएडिनिन]] के संग ही जोड़ा बनाता है। थाइमिन को ५-मिथाइल-युरेसिल भी कहते हैं। जो [[पायरिमीडीन]] [[न्यूक्लियोक्षारक]] है। जैसा इसके नाम से ही विदित है, थाइमिन को [[यूरेसिल]] के मिथाइलीकरण द्वारा व्युत्पन्न किया जा सकता है। [[आर एन ए]] में थाइमिन के स्थान पर [[यूरेसिल]] प्रयुक्त होता है। डी.एन.ए. में थाइमिन दो [[हाइड्रोजन बंध]] द्वारा [[ऐडेनिन]] से जुड़ता है। इससे न्यूक्लिक अम्ल के संरचना को स्थिरता मिलती है। थाइमिन [[डीऑक्सीराइबोस]] के संग [[न्यूक्लियोसाइड]] [[डीऑक्सीथाइमिडीन]] बनाता है। इसे भी थाइमिडीन के समानांतर ही माना जाता है। थाइमिन को एक, दो, तीन फॉस्फोरिक अम्ल समूह से फॉस्फोरिलेकरण द्वारा क्रमशः टी.एम्पी, टी.डी.पी. तथा टी.टी.पी. बनते हैं। डी.एन.ए. की एक सामान्य मुटेशन में दो पार्श्वस्थ थाइमिन या साइटोसिन सम्मिलित होते हैं, जो [[पराबैंगनी किरण|पराबैंगनी किरणों]] में थाइमिन डाइमर बनाता है, जिससे डी.एन.ए. में बल पड़ जाते हैं। इनके कारण सामान्य प्रक्रिया बाधित होती है। </td></tr></table> थाइमिन को [[कैंसर]] के उपचार का साधन भी बनाया जाता है। थाइमिन क्षारकों का किसी जीव की मृत्यु उपरांत बहुध्र ऑक्सीकरण होता है, जो हाइडैंटोइन बनाता है। <ref>Hofreiter M., Serre D., Poinar H.N., Kuch M., and Paabo S. ''Nature Reviews Genetics'' (2001) '''2''':353.</ref>. == सन्दर्भ == {{reflist}} == इन्हें भी देखें == {{Col-begin|width=}} {{Col-1-of-2}} * [[डीऑक्सीराइबोस]] * [[पाइरिमिडीन]] * [[न्यूक्लियोक्षारक]] * [[डीऑक्सीमिथाइडीन]] {{Col-2-of-2}} * [[यूरेसिल]] * [[ऐडेनिन]] * [[गुआनिन]] * [[साइटोसिन]] {{Col-end}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20060629143905/http://www.compchemwiki.org/index.php?title=Thymine कम्प्यूटेश्नल कैमिस्ट्री विकी] * [https://web.archive.org/web/20080925204533/http://www.infoplease.com/ce6/sci/A0848663.html इन्फ़ोप्लीज़ विश्वकोष] * [https://web.archive.org/web/20080916175842/http://scienceaid.co.uk/biology/genetics2/dna.html साइंस एड: डी.एन.ए. स्ट्रक्चर एण्ड रेप्लिकेशन] {{Nucleobases, nucleosides, and nucleotides}} [[श्रेणी:पायरिमिडीन]] ku0nsehvb4wdfx98nymywsjgnhtwl7f प्रदोष व्रत 0 49931 6537687 6525618 2026-04-08T13:43:44Z Ayurved Ke Desi Nuskhe 321483 Removed dead reference link 6537687 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक त्योहार | त्योहार_के_नाम = प्रदोष व्रत |चित्र = |शीर्षक = प्रदोष व्रत |आधिकारिक_नाम = प्रदोष व्रत |अन्य नाम = |अनुयायी = [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]], [[भारतीय]] |उद्देश्य = सर्वकामना पूर्ति |आरम्भ = |तिथि = त्रयोदशी का प्रदोष काल |दीर्घ-प्रकार = |तारीख़ = |तिथि२००६ = |तिथि२००७ = |तिथि२००८ = |अनुष्ठान = |उत्सव = |समान पर्व= |type =<!--DO NOT CHANGE! THIS CONTROLS COLOUR-->हिन्दू<!--DO NOT CHANGE! THIS CONTROLS COLOUR--> |भगवान=शंकर}} [[हिन्दू धर्म]] के अनुसार, '''प्रदोष व्रत''' <ref>{{Cite web |url=http://essenceofastro.blogspot.in/2016/08/pradosh-vrat.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=23 नवंबर 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161124025114/http://essenceofastro.blogspot.in/2016/08/pradosh-vrat.html |archive-date=24 नवंबर 2016 |url-status=dead }}</ref> कलियुग में अति मंगलकारी और शिव कृपा प्रदान करनेवाला होता है। माह की [[त्रयोदशी]] तिथि में सायं काल को '''प्रदोष काल''' कहा जाता है।<ref>{{Cite web |url=http://www.bhaskar.com/news/referer/521/JM-JKR-DHAJ-today-25-octobersunday-do-ravi-pradosh-vrat-by-this-method-5149095-NOR.html?referrer_url=https%3A%2F%2Fwww.google.co.in%2Fm%3Fq%3D%25E0%25A4%25AA%25E0%25A5%258D%25E0%25A4%25B0%25E0%25A4%25A6%25E0%25A5%258B%25E0%25A4%25B6%2B%25E0%25A4%25B5%25E0%25A5%258D%25E0%25A4%25B0%25E0%25A4%25A4 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=27 अक्तूबर 2015 |archive-date=22 सितंबर 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190922140744/https://www.bhaskar.com/news/referer/521/JM-JKR-DHAJ-today-25-octobersunday-do-ravi-pradosh-vrat-by-this-method-5149095-NOR.html?referrer_url=https%3A%2F%2Fwww.google.co.in%2Fm%3Fq%3D%25E0%25A4%25AA%25E0%25A5%258D%25E0%25A4%25B0%25E0%25A4%25A6%25E0%25A5%258B%25E0%25A4%25B6%2B%25E0%25A4%25B5%25E0%25A5%258D%25E0%25A4%25B0%25E0%25A4%25A4 |url-status=dead }}</ref> मान्यता है कि प्रदोष के समय महादेव [[कैलास पर्वत|कैलाश पर्वत]] के रजत भवन में इस समय नृत्य करते हैं और देवता उनके गुणों का स्तवन करते हैं। जो भी लोग अपना कल्याण चाहते हों यह व्रत रख सकते हैं। प्रदोष व्रत को करने से सब प्रकार के दोष मिट जाता है। सप्ताह के सातों दिन के प्रदोष व्रत का अपना विशेष महत्व है।<ref>[http://www.livehindustan.com/news/tayaarinews/tayaarinews/67-67-124698.html 9 जुलाई: प्रदोष व्रत]{{Dead link|date=नवंबर 2024 |bot=InternetArchiveBot }}। हिन्दुस्तान लाइव। २ जुलाई २०१०</ref> <br> प्रदोष व्रत विधि के अनुसार दोनों पक्षों की प्रदोषकालीन त्रयोदशी को मनुष्य निराहार रहे। निर्जल तथा निराहार व्रत सर्वोत्तम है परंतु यदि यह सम्भव न हो तो नक्तव्रत करे। पूरे दिन सामर्थ्यानुसार हो सके तो कुछ न खाये नहीं तो फल ले। अन्न पूरे दिन नहीं खाना। सूर्यास्त के थोड़े से थोड़े 72 मिनट उपरान्त हविष्यान्न ग्रहण कर सकते हैं। शिव पार्वती युगल दम्पति का ध्यान करके पूजा करके। प्रदोषकाल में घी के दीपक जलायें। न्यूनतम एक अथवा 32 अथवा 100 अथवा 1000 । == सप्ताहिक दिवसानुसार == प्रदोष व्रत के विषय में गया है कि यदि : * रविवार के दिन प्रदोष व्रत आप रखते हैं तो सदा नीरोग रहेंगे। <ref>{{Cite web |url=http://religion.bhaskar.com/news/JM-JKR-DHAJ-today-25-octobersunday-do-ravi-pradosh-vrat-by-this-method-5149095-NOR.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=27 अक्तूबर 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151027201017/http://religion.bhaskar.com/news/JM-JKR-DHAJ-today-25-octobersunday-do-ravi-pradosh-vrat-by-this-method-5149095-NOR.html |archive-date=27 अक्तूबर 2015 |url-status=dead }}</ref> * सोमवार के दिन व्रत करने से आपकी इच्छा फलित होती है। <ref>http://religion.bhaskar.com/news/utsav--every-wish-are-fulfill-to-this-som-fast-story-2989998.html</ref> * मंगलवार कोप्रदोष व्रत रखने से रोग से मुक्ति मिलती है और आप स्वस्थ रहते हैं।<ref>{{Cite web |url=http://m.amarujala.com/news/religion-festivals/mangal-dosha-remedy-from-pradosh-vrat/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=27 अक्तूबर 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304211506/http://m.amarujala.com/news/religion-festivals/mangal-dosha-remedy-from-pradosh-vrat/ |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> * बुधवार के दिन इस व्रत का पालन करने से सभी प्रकार की कामना सिद्ध होती है। <ref>{{Cite web |url=http://religion.bhaskar.com/news/JM-JKR-DHAJ-tomorrow-do-budh-pradosh-fast-by-this-method-will-fulfill-your-every-wish-5065608-NOR.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=27 अक्तूबर 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150801033254/http://religion.bhaskar.com/news/JM-JKR-DHAJ-tomorrow-do-budh-pradosh-fast-by-this-method-will-fulfill-your-every-wish-5065608-NOR.html |archive-date=1 अगस्त 2015 |url-status=dead }}</ref> * बृहस्पतिवार के व्रत से शत्रु का नाश होता है। शुक्र प्रदोष व्रत से सौभाग्य की वृद्धि होती है। <ref>{{Cite web |url=http://www.astroswami.in/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%8B%E0%A4%B7-%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A5%88-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%8B/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=27 अक्तूबर 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304215141/http://www.astroswami.in/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%8B%E0%A4%B7-%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A5%88-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%8B/ |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> * शनि प्रदोष व्रत से पुत्र की प्राप्ति होती है।<ref>{{Cite web |url=http://www.sreedattavibhavam.org/gurucharitra_8.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=27 अक्तूबर 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151227233111/http://www.sreedattavibhavam.org/gurucharitra_8.html |archive-date=27 दिसंबर 2015 |url-status=dead }}</ref> <ref>https://archive.org/details/shani-pradosham शनि प्रदोष का विस्तृत विवरण। पुराणों से संकलित </ref> == पौराणिक सन्दर्भ == <ref>स्कन्द पुराण</ref> इस व्रत के महात्म्य को गङ्गा के तट पर किसी समय वेदों के ज्ञाता और भगवान के भक्त सूतजी ने सनकादि ऋषियों को सुनाया था। सूतजी ने कहा है कि कलियुग में जब मनुष्य धर्म के आचरण से हटकर अधर्म के पथ पर जा रहा होगा, सब ओर अन्याय और अनाचार का बोलबाला होगा। मानव अपने कर्तव्य से विमुख होकर नीच कर्म में संलग्न होगा उस समय प्रदोष व्रत ऐसा व्रत होगा जो मानव को शिव की कृपा का पात्र बनाएगा और नीच गति से मुक्त होकर मनुष्य उत्तम लोक को प्राप्त होगा। <ref>हेमाद्रि (व्रत0 2, 18,भविष्यपुराण से उद्धरण)</ref>सूत जी ने सनकादि ऋषियों को यह भी कहा कि प्रदोष व्रत से पुण्य से कलियुग में मनुष्य के सभी प्रकार के कष्ट और पाप नष्ट हो जाएंगे। यह व्रत अति कल्याणकारी है इस व्रत के प्रभाव से मनुष्य को अभीष्ट की प्राप्ति होगी। इस व्रत में अलग-अलग दिन के प्रदोष व्रत से क्या लाभ मिलता है यह भी सूत जी ने बताया। सूत जी ने सनकादि ऋषियों को बताया कि इस व्रत के महात्मय को सर्वप्रथम भगवान शङ्कर ने माता सती को सुनाया था। मुझे यही कथा महात्मय महर्षि वेदव्यास जी ने सुनाया और यह उत्तम व्रत महात्म्य मैंने आपको सुनाया है। प्रदोष व्रत विधानसूत जी ने कहा है प्रत्येक पक्ष की त्रयोदशी के व्रत को प्रदोष व्रत कहते हैं। सूर्यास्त के पश्चात रात्रि के आने से पूर्व का समय प्रदोष काल कहलाता है। इस व्रत में महादेव भोले शंकर की पूजा की जाती है। इस व्रत में व्रती को निर्जल रहकर व्रत रखना होता है। प्रात: काल स्नान करके भगवान शिव की बेल पत्र, गङ्गाजल, अक्षत, धूप, दीप सहित पूजा करें। संध्या काल में पुन: स्नान करके इसी प्रकार से शिव जी की पूजा करना चाहिए। इस प्रकार प्रदोष व्रत करने से व्रती को पुण्य मिलता है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{हिन्दू पर्व-त्यौहार}} [[श्रेणी:संस्कृति]] [[श्रेणी:हिन्दू त्यौहार]] [[श्रेणी:धार्मिक त्यौहार]] hrxhz557ne3vid0xzo329bhh23eszgd ध्वनि 0 58200 6537840 6301383 2026-04-08T21:58:42Z Computerbird 803855 Created by translating the section "Physics" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1346835730|Sound]]" 6537840 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Thoth08BigasDrumEvansChalmette.jpg|thumb|200px|right|ड्रम की झिल्ली में कंपन पैदा होता होता जो जो हवा के सम्पर्क में आकर ध्वनि तरंगें पैदा करती है]] [[चित्र:Processing of sound.jpg|right|thumb|350px|मानव एवं अन्य जन्तु ध्वनि को कैसे सुनते हैं? -- ('''नीला''': ध्वनि तरंग, '''लाल''': कान का पर्दा, '''पीला''': कान की वह मेकेनिज्म जो ध्वनि को संकेतों में बदल देती है। '''हरा''': श्रवण तंत्रिकाएँ, '''नीललोहित''' (पर्पल): ध्वनि संकेत का आवृति स्पेक्ट्रम, '''नारंगी''': तंत्रिका में गया संकेत)]] <span lang="Hindi">'''ध्वनि'''</span> (Sound) एक प्रकार का [[कम्पन]] या विक्षोभ है जो किसी [[ठोस]], [[द्रव]] या [[गैस]] से होकर संचारित होती है। किन्तु मुख्य रूप से उन कम्पनों को ही ध्वनि कहते हैं जो मानव के [[कान]] (Ear) से सुनायी पडती हैं। == ध्वनि की प्रमुख विशेषताएँ == [[चित्र:Schalldarstellung static.png|right|thumb|270x610px|राइफल दागने से उत्पन्न ध्वनि तरंग ('''उपर'''); एक 'ज्या तरंग' (साइन वेव) जिसकी आवृत्ति क्रमशः बढ़ रही है ('''मध्य'''); 'विकिपीडिया' शब्द के उच्चारण से उत्पन्न ध्वनि तरंग ('''नीचे''')]] * ध्वनि एक [[यांत्रिक तरंग]] है न कि [[विद्युतचुंबकीय विकिरण|विद्युतचुम्बकीय तरंग]]। ([[प्रकाश]] विद्युतचुम्बकीय तरंग है। * ध्वनि के संचरण के लिये माध्यम (मिडिअम्) की जरूरत होती है। ठोस द्रव, गैस एवं प्लाज्मा में ध्वनि का संचरण सम्भव है। [[निर्वात]] में ध्वनि का संचरण नहीं हो सकता। * द्रव, गैस एवं प्लाज्मा में ध्वनि केवल [[अनुदैर्घ्य तरंग]] (longitudenal wave) के रूप में चलती है जबकि ठोसों में यह [[अनुप्रस्थ तरंग]] (transverse wave) के रूप में भी संचरण कर सकती है।। जिस माध्यम में ध्वनि का संचरण होता है यदि उसके कण ध्वनि की गति की दिशा में ही कम्पन करते हैं तो उसे [[अनुदैर्घ्य तरंग]] कहते हैं; जब माध्यम के कणों का कम्पन ध्वनि की गति की दिशा के लम्बवत होता है तो उसे अनुप्रस्थ तरंग कहते है। * सामान्य ताप व दाब (NTP) पर वायु में ध्वनि का वेग लगभग 332 मीटर प्रति [[सेकेण्ड]] होता है। बहुत से [[वायुयान]] इससे भी तेज गति से चल सकते हैं उन्हें ''[[सुपरसॉनिक]]'' विमान कहा जाता है। * मानव कान लगभग २० हर्ट्स से लेकर २० किलोहर्टस (२०००० हर्ट्स) [[आवृत्ति]] की ध्वनि तरंगों को ही सुन सकता है। बहुत से अन्य जन्तु इससे बहुत अधिक आवृत्ति की तरंगों को भी सुन सकते हैं। * एक माध्यम से दूसरे माध्यम में जाने पर ध्वनि का [[परावर्तन]] एवं [[अपवर्तन]] होता है। * [[माइक्रोफोन]] ध्वनि को विद्युत उर्जा में बदलता है; [[लाउडस्पीकर]] विद्युत उर्जा को ध्वनि [[ऊर्जा|उर्जा]] में बदलता है। * किसी भी तरंग (जैसे ध्वनि) के वेग, तरंगदैर्घ्य और आवृत्ति में निम्नलिखित संबन्ध होता है- :<math> \lambda = \frac{v}{f} </math> जहाँ '''v''' तरंग का वेग, '''f''' आवृत्ति तथा :<math> \lambda </math> तरंगदर्ध्य है। == आवृत्ति के अनुसार वर्गीकरण == * '''[[अपश्रव्य]]''' (Infrasonic) 20&nbsp;Hz से कम आवृत्ति की ध्वनि मानव को सुनाई नहीं देती, * '''श्रव्य''' (sonic) 20&nbsp;Hz से 20&nbsp;kHz, के बीच की आवृत्तियों वाली ध्वनि सामान्य मानव को सुनाई देती है। * '''[[पराश्रव्य]]''' (Ultrasonic) 20&nbsp;kHz से 1,6&nbsp;GHz के बीच की आवृत्ति की ध्वनि मानव को सुनाई नहीं पड़ती, * '''[[अतिध्वनिक]]''' (Hypersonic) 1&nbsp;GHz से अधिक आवृत्ति की ध्वनि किसी माध्यम में केवल आंशिक रूप से ही संचरित (प्रोपेगेट) हो पाती है। == Physics == तेस्तिङ् == इन्हें भी देखें == * [[ध्वनिकी]] (Acoustics) * [[वाद्य यन्त्र|वाद्य यंत्र]] * [[श्रव्य संकेत प्रसंस्करण]] (Audio signal processing) * [[स्पन्द]] (Beat) * [[अपवर्तन]] (Diffraction) * [[डॉप्लर प्रभाव]] (Doppler effect) * [[प्रतिध्वनि]] (Echo) * [[संगीत]] * [[अनुनाद]] (Resonance) * [[परावर्तन]] (Reflection) * [[पराश्रव्य]] (Ultrasound) * [[माइक्रोफोन]] * [[लाउडस्पीकर]] * [[श्रव्य प्रवर्धक]] (ऑडियो ऐम्प्लिफायर) == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20180404200935/http://dspace.rri.res.in/bitstream/2289/2193/1/1922%20Asutosh%20Mookerjee%20Silver%20Jubilee%20V2%20p179-185.pdf The accoustical knowledge of ancient Hindus] (CV Raman ; 1922 ई) * [https://web.archive.org/web/20090202082931/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Sound/soucon.html HyperPhysics: Sound and Hearing] * [https://web.archive.org/web/20081223024410/http://www.podcomplex.com/guide/physics.html Introduction to the Physics of Sound] * [https://web.archive.org/web/20090121080055/http://phys.unsw.edu.au/~jw/hearing.html Hearing curves and on-line hearing test] * [https://web.archive.org/web/20090123120804/http://audiodesignline.com/howto/audioprocessing/193303241 Audio for the 21st Century] * [https://web.archive.org/web/20090118020926/http://www.sengpielaudio.com/calculator-soundlevel.htm Conversion of sound units and levels] * [https://web.archive.org/web/20090327132140/http://www.acoustics.salford.ac.uk/schools/index.htm Sounds Amazing a learning resource for sound and waves] * [https://web.archive.org/web/20090118020936/http://www.sengpielaudio.com/Calculations03.htm Sound calculations] * [https://web.archive.org/web/20191003234030/https://www.audiocheck.net/ Audio Check: a free collection of audio tests and test tones playable on-line] [[श्रेणी:ध्वनि]] b05kq5wtr05wupeqk28g29crzdssrob 6537841 6537840 2026-04-08T22:00:12Z Computerbird 803855 6537841 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Thoth08BigasDrumEvansChalmette.jpg|thumb|200px|right|ड्रम की झिल्ली में कंपन पैदा होता होता जो जो हवा के सम्पर्क में आकर ध्वनि तरंगें पैदा करती है]] [[चित्र:Processing of sound.jpg|right|thumb|350px|मानव एवं अन्य जन्तु ध्वनि को कैसे सुनते हैं? -- ('''नीला''': ध्वनि तरंग, '''लाल''': कान का पर्दा, '''पीला''': कान की वह मेकेनिज्म जो ध्वनि को संकेतों में बदल देती है। '''हरा''': श्रवण तंत्रिकाएँ, '''नीललोहित''' (पर्पल): ध्वनि संकेत का आवृति स्पेक्ट्रम, '''नारंगी''': तंत्रिका में गया संकेत)]] <span lang="Hindi">'''ध्वनि'''</span> (Sound) एक प्रकार का [[कम्पन]] या विक्षोभ है जो किसी [[ठोस]], [[द्रव]] या [[गैस]] से होकर संचारित होती है। किन्तु मुख्य रूप से उन कम्पनों को ही ध्वनि कहते हैं जो मानव के [[कान]] (Ear) से सुनायी पडती हैं। == ध्वनि की प्रमुख विशेषताएँ == [[चित्र:Schalldarstellung static.png|right|thumb|270x610px|राइफल दागने से उत्पन्न ध्वनि तरंग ('''उपर'''); एक 'ज्या तरंग' (साइन वेव) जिसकी आवृत्ति क्रमशः बढ़ रही है ('''मध्य'''); 'विकिपीडिया' शब्द के उच्चारण से उत्पन्न ध्वनि तरंग ('''नीचे''')]] * ध्वनि एक [[यांत्रिक तरंग]] है न कि [[विद्युतचुंबकीय विकिरण|विद्युतचुम्बकीय तरंग]]। ([[प्रकाश]] विद्युतचुम्बकीय तरंग है। * ध्वनि के संचरण के लिये माध्यम (मिडिअम्) की जरूरत होती है। ठोस द्रव, गैस एवं प्लाज्मा में ध्वनि का संचरण सम्भव है। [[निर्वात]] में ध्वनि का संचरण नहीं हो सकता। * द्रव, गैस एवं प्लाज्मा में ध्वनि केवल [[अनुदैर्घ्य तरंग]] (longitudenal wave) के रूप में चलती है जबकि ठोसों में यह [[अनुप्रस्थ तरंग]] (transverse wave) के रूप में भी संचरण कर सकती है।। जिस माध्यम में ध्वनि का संचरण होता है यदि उसके कण ध्वनि की गति की दिशा में ही कम्पन करते हैं तो उसे [[अनुदैर्घ्य तरंग]] कहते हैं; जब माध्यम के कणों का कम्पन ध्वनि की गति की दिशा के लम्बवत होता है तो उसे अनुप्रस्थ तरंग कहते है। * सामान्य ताप व दाब (NTP) पर वायु में ध्वनि का वेग लगभग 332 मीटर प्रति [[सेकेण्ड]] होता है। बहुत से [[वायुयान]] इससे भी तेज गति से चल सकते हैं उन्हें ''[[सुपरसॉनिक]]'' विमान कहा जाता है। * मानव कान लगभग २० हर्ट्स से लेकर २० किलोहर्टस (२०००० हर्ट्स) [[आवृत्ति]] की ध्वनि तरंगों को ही सुन सकता है। बहुत से अन्य जन्तु इससे बहुत अधिक आवृत्ति की तरंगों को भी सुन सकते हैं। * एक माध्यम से दूसरे माध्यम में जाने पर ध्वनि का [[परावर्तन]] एवं [[अपवर्तन]] होता है। * [[माइक्रोफोन]] ध्वनि को विद्युत उर्जा में बदलता है; [[लाउडस्पीकर]] विद्युत उर्जा को ध्वनि [[ऊर्जा|उर्जा]] में बदलता है। * किसी भी तरंग (जैसे ध्वनि) के वेग, तरंगदैर्घ्य और आवृत्ति में निम्नलिखित संबन्ध होता है- :<math> \lambda = \frac{v}{f} </math> जहाँ '''v''' तरंग का वेग, '''f''' आवृत्ति तथा :<math> \lambda </math> तरंगदर्ध्य है। == आवृत्ति के अनुसार वर्गीकरण == * '''[[अपश्रव्य]]''' (Infrasonic) 20&nbsp;Hz से कम आवृत्ति की ध्वनि मानव को सुनाई नहीं देती, * '''श्रव्य''' (sonic) 20&nbsp;Hz से 20&nbsp;kHz, के बीच की आवृत्तियों वाली ध्वनि सामान्य मानव को सुनाई देती है। * '''[[पराश्रव्य]]''' (Ultrasonic) 20&nbsp;kHz से 1,6&nbsp;GHz के बीच की आवृत्ति की ध्वनि मानव को सुनाई नहीं पड़ती, * '''[[अतिध्वनिक]]''' (Hypersonic) 1&nbsp;GHz से अधिक आवृत्ति की ध्वनि किसी माध्यम में केवल आंशिक रूप से ही संचरित (प्रोपेगेट) हो पाती है। == भौतिकी == ध्वनि एक माध्यम (जैसे पानी, क्रिस्टल, वायु) के माध्यम से एक यांत्रिक तरंग के रूप में यात्रा करती है। ध्वनि तरंगें ध्वनि स्रोत द्वारा उत्पन्न होती हैं, जैसे कि लाउडस्पीकर का कंपनशील [[Diaphragm (acoustics)|डायाफ्राम]] जैसे-जैसे ध्वनि स्रोत आसपास के माध्यम को कंपन करता है, यांत्रिक गड़बड़ी ध्वनि की स्थानीय गति से स्रोत से दूर फैलती है, जिसके परिणामस्वरूप एक ध्वनि तरंग उत्पन्न होती है। स्रोत से एक निश्चित दूरी पर, माध्यम के कणों का [[दाब|दबाव]], [[वेग]] और विस्थापन [[समय]] के साथ बदलता रहता है। एक क्षण में, दबाव, वेग और विस्थापन स्थानिक रूप से भिन्न होते हैं। माध्यम के कण ध्वनि तरंग के साथ यात्रा नहीं करते हैं, इसके बजाय, विक्षोभ और इसकी [[यांत्रिक ऊर्जा]] माध्यम के माध्यम से फैलती है। यद्यपि ठोस पदार्थों के लिए सहज ज्ञान से स्पष्ट है, यह तरल पदार्थों और गैसों के लिए भी लागू होता है। प्रसार के दौरान, तरंगों को माध्यम द्वारा परावर्तित, [[अपवर्तन|अपवर्तित]] या क्षीण किया जा सकता है।<ref name="JHU">{{Cite web|url=http://pages.jh.edu/~virtlab/ray/acoustic.htm|title=The Propagation of sound|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430054640/http://pages.jh.edu/~virtlab/ray/acoustic.htm|archive-date=30 April 2015|access-date=26 June 2015}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[ध्वनिकी]] (Acoustics) * [[वाद्य यन्त्र|वाद्य यंत्र]] * [[श्रव्य संकेत प्रसंस्करण]] (Audio signal processing) * [[स्पन्द]] (Beat) * [[अपवर्तन]] (Diffraction) * [[डॉप्लर प्रभाव]] (Doppler effect) * [[प्रतिध्वनि]] (Echo) * [[संगीत]] * [[अनुनाद]] (Resonance) * [[परावर्तन]] (Reflection) * [[पराश्रव्य]] (Ultrasound) * [[माइक्रोफोन]] * [[लाउडस्पीकर]] * [[श्रव्य प्रवर्धक]] (ऑडियो ऐम्प्लिफायर) == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20180404200935/http://dspace.rri.res.in/bitstream/2289/2193/1/1922%20Asutosh%20Mookerjee%20Silver%20Jubilee%20V2%20p179-185.pdf The accoustical knowledge of ancient Hindus] (CV Raman ; 1922 ई) * [https://web.archive.org/web/20090202082931/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Sound/soucon.html HyperPhysics: Sound and Hearing] * [https://web.archive.org/web/20081223024410/http://www.podcomplex.com/guide/physics.html Introduction to the Physics of Sound] * [https://web.archive.org/web/20090121080055/http://phys.unsw.edu.au/~jw/hearing.html Hearing curves and on-line hearing test] * [https://web.archive.org/web/20090123120804/http://audiodesignline.com/howto/audioprocessing/193303241 Audio for the 21st Century] * [https://web.archive.org/web/20090118020926/http://www.sengpielaudio.com/calculator-soundlevel.htm Conversion of sound units and levels] * [https://web.archive.org/web/20090327132140/http://www.acoustics.salford.ac.uk/schools/index.htm Sounds Amazing a learning resource for sound and waves] * [https://web.archive.org/web/20090118020936/http://www.sengpielaudio.com/Calculations03.htm Sound calculations] * [https://web.archive.org/web/20191003234030/https://www.audiocheck.net/ Audio Check: a free collection of audio tests and test tones playable on-line] [[श्रेणी:ध्वनि]] ifwstp93olp0frb65bqzczr4ub49qmb छत्तीसगढ़ के उत्सव 0 61018 6537849 6537519 2026-04-09T00:09:05Z QuestForTrueTruth 852879 छत्तीसगढ़ी राजभाषा दिवस के बारे में जानकारी दी गई है। 6537849 wikitext text/x-wiki '''[[छत्तीसगढ़]]''' [[भारत]] में सांस्कृतिक और पारंपरिक प्रथाओं की एक विविध श्रृंखला को अपनाता है। राज्य सरकार द्वारा जनजातीय संस्कृति को संरक्षित करने के लिए सावधानीपूर्वक कदम उठाए जाने के कारण, ये त्योहार और परंपराएँ प्राचीन काल से मनाई जाती रही हैं, जो इस क्षेत्र की गहरी जड़ें जमाए विरासत को दर्शाती हैं। [[छत्तीसगढ़]] में बहुत से त्यौहार, पर्व व उत्सव मनाए जाते हैं। == प्रमुख त्योहार == === बस्तर दशहरा === [[File:Bastar Dusshera Unexplored Bastar.jpg|thumb|right|250px|बस्तर दशहरा जुलूस के दौरान उपयोग किया जाने वाला विशाल लकड़ी का रथ।]] बस्तर दशहरा बस्तर संभाग का सबसे महत्वपूर्ण त्योहार है, जो आदिवासी समुदायों की सर्वोच्च देवी दंतेश्वरी को समर्पित है। 75 दिनों की अवधि में मनाया जाने वाला यह त्योहार दुनिया के सबसे लंबे त्योहारों में से एक माना जाता है।<ref name="BastarDussehra_Utsav">{{cite web |title=Bastar Dussehra - Jagdalpur, Chhattisgarh |url=https://utsav.gov.in/view-event/bastar-dussehra-jagdalpur-chhattisgarh-1 |publisher=Ministry of Tourism, Government of India |access-date=17 February 2026}}</ref> भारत भर में मनाए जाने वाले मानक [[दशहरा]] के विपरीत, जो [[रामायण|राम की रावण पर विजय]] के लिए मनाया जाता है, यह उत्सव स्थानीय देवताओं के समागम और जनजातीय अनुष्ठानों पर केंद्रित है, जिसकी शुरुआत 13वीं शताब्दी में राजा पुरुषोत्तम देव द्वारा की गई थी।<ref name="SahapediaDussehra">{{cite web |title=Bastaria Dussehra: A Coming Together of Deities |url=https://www.sahapedia.org/bastaria-dussehra-coming-together-of-deities |publisher=Sahapedia |access-date=17 February 2026}}</ref> === बस्तर लोक उत्सव === बस्तर लोक उत्सव छत्तीसगढ़ की लोक संस्कृति का प्रतिनिधित्व करता है। यह वर्षा ऋतु के बाद प्रतिवर्ष (आमतौर पर दिसंबर या जनवरी में) मनाया जाता है और इसमें दूरस्थ क्षेत्रों से विभिन्न जनजातीय समूहों की भागीदारी होती है।<ref name="BastarLokotsav_Wiki">{{cite web |title=Bastar Lokotsav: Cultural Extravaganza |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Bastar_Lokotsav |access-date=17 February 2026}}</ref> इस समय के दौरान [[जगदलपुर]] में "बस्ता परब" नामक एक प्रमुख आयोजन किया जाता है, जिसमें जनजातीय गीत, नृत्य और दुर्लभ हस्तशिल्प प्रदर्शित किए जाते हैं।<ref name="BastarLokotsav_Wiki" /> === भोरमदेव महोत्सव === यह महोत्सव ऐतिहासिक [[भोरमदेव मंदिर]] परिसर में [[कबीरधाम जिला]] में आयोजित किया जाता है और यह भगवान शिव को समर्पित है। इसे सबसे पहले 14वीं शताब्दी में [[नागवंशी]] वंश के राजाओं द्वारा आयोजित किया गया था।<ref name="Bhoramdeo_Fest">{{cite web |url=https://www.chhattisgarhtours.com/bhoramdeo-festival.html |title=Bhoramdeo Festival of Chhattisgarh |access-date=17 February 2026}}</ref> यह महोत्सव मार्च के अंत में आयोजित होता है, जिसमें पूरे राज्य से लोक कलाकार आते हैं और पंथी तथा राउत नाचा जैसे पारंपरिक नृत्य प्रस्तुत करते हैं।<ref name="Bhoramdeo_Fest" /> === चंपारण मेला === [[चंपारण]] पुष्टिमार्ग संप्रदाय के संस्थापक संत [[वल्लभाचार्य]] की जन्मस्थली के रूप में एक प्रमुख तीर्थ स्थल है। यहाँ प्रतिवर्ष दो प्रमुख मेले आयोजित किए जाते हैं: एक संत की जयंती के अवसर पर अप्रैल में और दूसरा, अधिक बड़ा मेला कार्तिक पूर्णिमा (अक्टूबर–नवंबर) के दौरान, जिसमें पूरे भारत से [[वैष्णव]] भक्त शामिल होते हैं। == सांस्कृतिक और भाषा संबंधी पालन == *'''छत्तीसगढ़ राज्योत्सव:''' 1 नवंबर को राज्य के 2000 में गठन की स्मृति में मनाया जाता है। यह एक बहु-दिवसीय सांस्कृतिक और औद्योगिक उत्सव है, जो मुख्यतः नया रायपुर में आयोजित किया जाता है।<ref name="Rajyotsava">{{cite web |title=Chhattisgarh Rajyotsava - Foundation Day |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Chhattisgarh_Rajyotsava |access-date=17 February 2026}}</ref> *'''छत्तीसगढ़ी राजभाषा दिवस:''' 28 नवंबर को मनाया जाता है, उस दिन का उत्सव मनाने के लिए जब 2007 में [[छत्तीसगढ़ी]] को [[विधान सभा]] द्वारा आधिकारिक राज्य भाषा का दर्जा दिया गया था।<ref name="LangDay">{{cite news |title=Chhattisgarhi Rajbhasha Diwas Celebrations |url=https://hanka.gurturgoth.com/chhattisgarhi-official-language-day-2/ |work=Gurtur Goth |access-date=17 February 2026}}</ref> === होली === जातीय उत्साह की अभिव्यक्ति का एक और उम्दा माध्यम है, छत्तीसगढ़ के अपने तीज-त्यौहार हैं। हिन्दुओं के त्यौहार ही प्रायः मानते हैं। अलबत्ता कुछेक त्यौहार जरुर ऐसे होते हैं जो खास महत्व लिए रहते हैं। इन्हीं में फागुन की मस्ती में डूबा होली विशेष त्यौहार है। होली देवार में काफी उमंग-हड़दंग के संग मनती है। इस दिन समूचा कुनबा महुये की मदमस्ती में मस्त हो जाता है। मांदर, ढोल मंजीरे के संग गीत भी गाये जाते है। होली पर किसी चिन्हित स्थान पर एकत्र होने का चलन है। इस रोज शुभ मुहुर्त देखकर बैगा अनुष्ठान करना है और उसकी अनुमति के उपरांत प्रतीकात्मक होली जलाई जाती है। वृद्ध-जवान और बच्चा मंडली भी मदिरा पीकर लोट-पोट होती है। === पोरा === देवारों में पोरा काफी महत्व है। अलबला तीजा नहीं मानते। सामान्यतः बहन को भाई जिस तरह अपने घर लाते हैं उस परंपरा की बजाय बहन ससुराल में रहकर ही तीजा मानती है। वहीं व्रत-उपवास आदि होता है। लेकिन वस्त्रादि उपहार स्वद्वप देने का कोई चलन नहीं है। पोरा में कुम्हारों से मिट्टी की कुछ वस्तुयें खरीदकर उसकी पूजा के बाद बलि दी जाती है। भादो के शुक्ल पक्ष में ठाकुर देव को भी ये लोग बड़ी आस्था से पूजते हैं और बलि के बाद प्रसाद बंटता है। === सकट === देवारों में सकट का अत्यधिक महत्वपूर्ण पर्व है। सकट में महिलायें अपने माता-पिता के घर आती है। उपवास रखा जाता है। सामूहिक भोज से उपवास तोड़ा जाता है। परिजन वस्त्र, श्रृंगार सामग्रियां अपनी कन्या को देते हैं। === हरेली === हरेली यद्यपि खेतिहर-समाज का पर्व है फिर भी इसके दूसरे स्वरुप यानी तंत्र मंत्र वाले हिस्से को देवारों का वर्ग मानता है। जिस तरह छत्तीसगढ़ के ग्राम्यांचलों में बुरी-बलाओं को बाहर ही रखने नीम की पत्तियों को लवय की तरह इस्तेमाल करते है। उसी तरह देवार भी नीम की डंगालों का सहारा लेते है। सुअर डेरा के बाहर नीम की पत्तियां खोंसी जाती हैं। अपने संगीतिक उपकरण को भी हरेली पर पूजते हैं। लेकिन व्यापक तौर पर हरेली का उत्सव नहीं मनता। [[चित्र:Hareli Festival.jpg|thumb|हरेली के अवसर पर नीम के साथ एक ग्रामीण]] === नृत्य-गान === देवारों की प्रामणिक पहचान उनका सांस्कृतिक ज्ञान हैं। जन-सामान्य में भी उनके इसी रूप की सर्वाधिक ख्याति हैं। इन्हें प्रतिष्ठा दिलवाने में गायन, वादन एवं नृत्य पर इनका अचूक अधिका माना गया हैं। इस जन्म-जात और असाधारण कला-ज्ञान के चलते हर हमेशा से देवार जीवंत बने हुए हैं। जीवन के प्रत्येक पल में गीत नृत्य की खनक दीवारों का जातीय गुण हैं। इनकी इसी विशेषता के दर्शन रोजमर्रा की दिनचर्या में सायंकाल के समय में डेरा में आसानी से कर सकते हैं। जीविकोपार्जन का एक ठोस माध्यम तो यह हैं ही, वाद्य, गायन एवं नर्तन इन तीन बिंदुओं के सहारे भी इनकी विशेषतायें समझी जा सकती है। सांगीतक भेद को आधार मानें तो रायपुरिहा और रतनपुरिहा देवारों की अलग-अलग पहचान हैं। जो इन्हें समझने में भी सहायक बनते हैं। === गोंचा महोत्सव === इसे रथ महोत्सव के नाम से भी जाना जाता है, यह पुरी की [[रथ यात्रा]] के साथ मेल खाता है। यह "टुपकी" परंपरा के लिए प्रसिद्ध है, जहां आदिवासी युवा बांस की नकली बंदूकों का उपयोग करके गोंचा फलों को बिना नुकसान पहुंचाने वाले प्रक्षेप्य के रूप में चलाते हैं।<ref name="Goncha_Utsav">{{cite web |title=Bastar Goncha Festival |url=https://utsav.gov.in/view-event/bastar-goncha-festival-2025 |publisher=Ministry of Tourism |access-date=17 February 2026}}</ref> === मड़ई उत्सव === [[गोंड जनजाति]] का एक महत्वपूर्ण त्योहार, मड़ई दिसंबर से मार्च तक मनाया जाता है। यह एक भ्रमणशील त्योहार है जो एक गांव से दूसरे गांव (बस्तर से शुरू होकर नारायणपुर और कांकेर की ओर बढ़ते हुए) तक जाता है, जहां भक्त स्थानीय अधिष्ठाता देवता की पूजा करते हैं।<ref name="Madai_Wiki">{{cite web |title=Madai Festival Traditions |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Madai_Festival |access-date=17 February 2026}}</ref> === जनजातीय पांडुम === *'''बीजा पांडुम (प्रथम फल उत्सव):''' बस्तर क्षेत्र में एक वार्षिक अनुष्ठान, जहां जनजातीय समुदाय भरपूर फसल सुनिश्चित करने के लिए मौसम के पहले बीज देवताओं को अर्पित करते हैं।<ref name="BastarPandum">{{cite news |title=PM Modi lauds Bastar Pandum Festival |url=https://www.newsonair.gov.in/chhattisgarhs-bastar-pandum-festival-showcases-rich-tribal-culture-says-pm-modi/ |publisher=News On AIR |date=10 February 2026 |access-date=17 February 2026}}</ref> *'''माटी तिहार (पृथ्वी उत्सव):''' जिसे माटी पूजा के नाम से भी जाना जाता है, यह उत्सव धरती माता को समर्पित है। इस दिन जनजातियाँ अपने खेतों से दूर रहती हैं ताकि धरती को विश्राम मिल सके, और उसकी उर्वरता तथा अकाल से सुरक्षा के लिए प्रार्थना करती हैं।<ref name="Bastariya_Mati">{{cite web |url=https://bastariya.com/festivals-in-bastar/ |title=Mati Tihaar (Earth Festival) in Bastar |publisher=Bastariya.com |access-date=17 February 2026}}</ref> == अन्य मेलों की सूची == *'''नारायणपुर मेला:''' नारायणपुर जिले में आयोजित एक प्रमुख मड़ई-शैली का मेला, जिसमें जनजातीय बाज़ार और अनुष्ठानों का प्रदर्शन किया जाता है।<ref name="Narayanpur_Mela">{{cite web |url=https://www.chhattisgarhtours.com/narayanpur-mela.html |title=Narayanpur Mela |access-date=17 February 2026}}</ref> *'''तीजा (तीज):''' एक मानसूनी पर्व जिसमें विवाहित महिलाएँ अपने पति के कल्याण के लिए कठोर निर्जला व्रत रखती हैं और देवी पार्वती को प्रार्थनाएँ अर्पित करती हैं।<ref name="Teej_ClubM">{{cite web |url=https://www.clubmahindra.com/blog/experience/everything-you-need-to-know-about-the-monsoon-festival-of-teej-5 |title=Significance of Teej in Central India |access-date=17 February 2026}}</ref> ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:छत्तीसगढ़ के उत्सव]] 9lvn2r88cf9eyc1nczkpi8032uwevl0 लोक देवता 0 67428 6537630 6097149 2026-04-08T12:11:55Z HHZy7 919370 6537630 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * देव नारायण [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर तेजाजी [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * रामसा पीर [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * साईं बाबा [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * देओला दादा पिलानिया [[श्रेणी: देवी-देवता]] apkvdlrnalmkmwvvzojtcwgfcukeu01 6537632 6537630 2026-04-08T12:16:47Z HHZy7 919370 6537632 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * देव नारायण [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर तेजाजी [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * रामसा पीर [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * साईं बाबा [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * देओला दादा पिलानिया * पाबू जी राठौड़ * बिगगा जी * मेहो जी मांगलिया * हदबु जी सांखला [[श्रेणी: देवी-देवता]] gf1dqg9xgjwc5ez8xcuhkkci9p5ipdp 6537635 6537632 2026-04-08T12:20:44Z HHZy7 919370 6537635 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * देओला दादा पिलानिया * पाबू जी राठौड़ * बिगगा जी * मेहो जी मांगलिया * हदबु जी सांखला [[श्रेणी: देवी-देवता]] 9vu5jhsem6d3uy50buyt604cuer7swz 6537639 6537635 2026-04-08T12:23:42Z HHZy7 919370 6537639 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * देओला दादा पिलानिया * पाबू जी राठौड़ * बिगगा जी * मेहो जी मांगलिया * हदबु जी सांखला * कल्लजी राठौर * देव बाबा [[श्रेणी: देवी-देवता]] f5ysceva6byoz6o8b7fhe9k8ewek51s 6537648 6537639 2026-04-08T12:36:15Z HHZy7 919370 6537648 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * देओला दादा पिलानिया * पाबू जी राठौड़ * बिगगा जी * मेहो जी मांगलिया * हदबु जी सांखला * कल्लजी राठौर * देव बाबा * गोगजी * मल्लिनाथ जी * जाम्भोजी [[श्रेणी: देवी-देवता]] 6i8i4apb4fj54oezeg9mvt2eeg62ixj 6537650 6537648 2026-04-08T12:36:55Z HHZy7 919370 6537650 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * देओला दादा पिलानिया * पाबू जी राठौड़ * बिगगा जी * मेहो जी मांगलिया * हदबु जी सांखला * कल्ल जी राठौर * देव बाबा * गोग जी * मल्लिनाथ जी * जाम्भो जी [[श्रेणी: देवी-देवता]] 993idptqpjq2kzl0djta4gdpllufi8d 6537667 6537650 2026-04-08T13:03:12Z HHZy7 919370 6537667 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * देओला दादा पिलानिया * पाबू जी राठौड़ * बिगगा जी * मेहो जी मांगलिया * हदबु जी सांखला * कल्ल जी राठौर * देव बाबा * गोग जी * मल्लिनाथ जी * जाम्भो जी * मामादेव जी [[श्रेणी: देवी-देवता]] 337qi83niv68yldefeknbof5w6513zn 6537674 6537667 2026-04-08T13:13:08Z HHZy7 919370 6537674 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * देओला दादा पिलानिया * पाबू जी राठौड़ * बिगगा जी * मेहो जी मांगलिया * हदबु जी सांखला * कल्ल जी राठौर * देव बाबा * गोग जी * मल्लिनाथ जी * जाम्भो जी * मामादेव जी == लोक देवता == लोक देवता वे देवी-देवता होते हैं जिन्हें किसी विशेष क्षेत्र, जाति, या समुदाय द्वारा श्रद्धा और विश्वास के साथ पूजा जाता है। ये आमतौर पर स्थानीय नायक, संत, योद्धा या ऐतिहासिक व्यक्ति होते हैं, जिन्हें उनके अच्छे कार्यों, चमत्कारों या लोगों की रक्षा करने के कारण देवता का दर्जा दिया गया होता है। [[श्रेणी: देवी-देवता]] ti2kce9vx7pbpwj9tzgs5p8ay3w9pej 6537684 6537674 2026-04-08T13:39:16Z HHZy7 919370 6537684 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * देओला दादा पिलानिया * पाबू जी राठौड़ * बिगगा जी * मेहो जी मांगलिया * हड़बू जी सांखला * कल्ल जी राठौर * देव बाबा * गोगा जी * मल्लिनाथ जी * जाम्भो जी * मामादेव जी == लोक देवता == लोक देवता वे देवी-देवता होते हैं जिन्हें किसी विशेष क्षेत्र, जाति, या समुदाय द्वारा श्रद्धा और विश्वास के साथ पूजा जाता है। ये आमतौर पर स्थानीय नायक, संत, योद्धा या ऐतिहासिक व्यक्ति होते हैं, जिन्हें उनके अच्छे कार्यों, चमत्कारों या लोगों की रक्षा करने के कारण देवता का दर्जा दिया गया होता है। [[श्रेणी: देवी-देवता]] 51rkslfhd2a0hftw81tz28aq8gari6o 6537686 6537684 2026-04-08T13:43:13Z HHZy7 919370 6537686 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * देओला दादा पिलानिया * पाबू जी राठौड़ * बिगगा जी * मेहो जी मांगलिया * हड़बू जी सांखला * कल्ला जी राठौर * देव बाबा * गोगा जी * मल्लिनाथ जी * जाम्भो जी * मामादेव जी == लोक देवता == लोक देवता वे देवी-देवता होते हैं जिन्हें किसी विशेष क्षेत्र, जाति, या समुदाय द्वारा श्रद्धा और विश्वास के साथ पूजा जाता है। ये आमतौर पर स्थानीय नायक, संत, योद्धा या ऐतिहासिक व्यक्ति होते हैं, जिन्हें उनके अच्छे कार्यों, चमत्कारों या लोगों की रक्षा करने के कारण देवता का दर्जा दिया गया होता है। [[श्रेणी: देवी-देवता]] phsqejzbcdfx45c9lrol6sxa2y3ofe7 6537702 6537686 2026-04-08T14:20:17Z HHZy7 919370 6537702 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * देओला दादा पिलानिया * पाबू जी राठौड़ * बिगगा जी * मेहो जी मांगलिया * हड़बू जी सांखला * कल्ला जी राठौर * देव बाबा * गोगा जी * मल्लिनाथ जी * जाम्भो जी * मामादेव जी == लोक देवता == लोक देवता वे देवी-देवता होते हैं जिन्हें किसी विशेष क्षेत्र, जाति, या समुदाय द्वारा श्रद्धा और विश्वास के साथ पूजा जाता है। ये आमतौर पर स्थानीय नायक, संत, योद्धा या ऐतिहासिक व्यक्ति होते हैं, जिन्हें उनके अच्छे कार्यों, चमत्कारों या लोगों की रक्षा करने के कारण देवता का दर्जा दिया गया होता है। [[श्रेणी: देवी-देवता]] == संदर्भ == 2h7pldrazdszuequk4mlgvdhn5pqc4u 6537704 6537702 2026-04-08T14:25:39Z HHZy7 919370 /* लोक देवता */ 6537704 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * देओला दादा पिलानिया * पाबू जी राठौड़ * बिगगा जी * मेहो जी मांगलिया * हड़बू जी सांखला * कल्ला जी राठौर * देव बाबा * गोगा जी * मल्लिनाथ जी * जाम्भो जी * मामादेव जी == लोक देवता == लोक देवता वे देवी-देवता होते हैं जिन्हें किसी विशेष क्षेत्र, जाति, या समुदाय द्वारा श्रद्धा और विश्वास के साथ पूजा जाता है। ये आमतौर पर स्थानीय नायक, संत, योद्धा या ऐतिहासिक व्यक्ति होते हैं, जिन्हें उनके अच्छे कार्यों, चमत्कारों या लोगों की रक्षा करने के कारण देवता का दर्जा दिया गया होता है।<ref>{{cite book |last1=Hiltebeitel |first1=Alf |title=Rethinking India's Oral and Classical Epics: Draupadi among Rajputs, Muslims, and Dalits |date=2009 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-34055-5 |url=https://books.google.co.in/books?id=MMFdosx0PokC&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA110&dq=Pabuji&pg=PA88#v=onepage&q=Pabuji&f=false |accessdate=8 दिसम्बर 2021 |language=en}}</ref> [[कोलू]] नामक गाँव, जिसे कोलू पाबूजी भी कहते हैं, वर्तमान [[फलौदी]] के पास है। हाल ही में राजस्थान सरकार ने कोलू फलौदी में पाबूजी के पैनोरमा की स्थापना की है।<ref>{{cite news |title=मुख्यमंत्री ने किया लोक देवता पाबूजी के पेनोरमा का लोकार्पण |url=https://www.khaskhabar.com/local/rajasthan/jodhpur-news/news-chief-minister-launches-panorama-of-lok-devta-pabuji-news-hindi-1-336609-KKN.html |accessdate=8 दिसम्बर 2021 |work=ख़ास ख़बर |date=25 अगस्त 2018 |language=hi}}</ref> [[श्रेणी: देवी-देवता]] == संदर्भ == tr50ze9sos1q6v1fceqj0h0x573cztp 6537705 6537704 2026-04-08T14:26:44Z HHZy7 919370 /* लोक देवता */ 6537705 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * देओला दादा पिलानिया * पाबू जी राठौड़ * बिगगा जी * मेहो जी मांगलिया * हड़बू जी सांखला * कल्ला जी राठौर * देव बाबा * गोगा जी * मल्लिनाथ जी * जाम्भो जी * मामादेव जी == लोक देवता == लोक देवता वे देवी-देवता होते हैं जिन्हें किसी विशेष क्षेत्र, जाति, या समुदाय द्वारा श्रद्धा और विश्वास के साथ पूजा जाता है। ये आमतौर पर स्थानीय नायक, संत, योद्धा या ऐतिहासिक व्यक्ति होते हैं, जिन्हें उनके अच्छे कार्यों, चमत्कारों या लोगों की रक्षा करने के कारण देवता का दर्जा दिया गया होता है।<ref>{{cite book |last1=Hiltebeitel |first1=Alf |title=Rethinking India's Oral and Classical Epics: Draupadi among Rajputs, Muslims, and Dalits |date=2009 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-34055-5 |url=https://books.google.co.in/books?id=MMFdosx0PokC&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA110&dq=Pabuji&pg=PA88#v=onepage&q=Pabuji&f=false |accessdate=8 दिसम्बर 2021 |language=en}}</ref> [[श्रेणी: देवी-देवता]] == संदर्भ == t7f2kmzdx13irtt73y10g7uq500r5dq 6537706 6537705 2026-04-08T14:31:59Z HHZy7 919370 6537706 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * देओला दादा पिलानिया * पाबू जी राठौड़ * बिगगा जी * मेहो जी मांगलिया * हड़बू जी सांखला * कल्ला जी राठौर * देव बाबा * गोगा जी * मल्लिनाथ जी * जाम्भो जी * मामादेव जी == लोक देवता == लोक देवता वे देवी-देवता होते हैं जिन्हें किसी विशेष क्षेत्र, जाति, या समुदाय द्वारा श्रद्धा और विश्वास के साथ पूजा जाता है। ये आमतौर पर स्थानीय नायक, संत, योद्धा या ऐतिहासिक व्यक्ति होते हैं, जिन्हें उनके अच्छे कार्यों, चमत्कारों या लोगों की रक्षा करने के कारण देवता का दर्जा दिया गया होता है।<ref>{{cite book |last1=Hiltebeitel |first1=Alf |title=Rethinking India's Oral and Classical Epics: Draupadi among Rajputs, Muslims, and Dalits |date=2009 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-34055-5 |url=https://books.google.co.in/books?id=MMFdosx0PokC&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA110&dq=Pabuji&pg=PA88#v=onepage&q=Pabuji&f=false |accessdate=8 दिसम्बर 2021 |language=en}}</ref> [[श्रेणी: देवी-देवता]] == देओला दादा == लोक देवता देओला दादा देओला दादा (1611 - 1643) पिता का नाम - राम सिंह पिलानिया माता का नाम - राज कौर जन्म स्थान - पिलानी (1611) मृत्यु स्थान - झोझू कलां (1643) आयु - 32 वर्ष वंश - पिलानिया झोझू कलां मैं उनका एक मंदिर भी है. लोक देवता : देओला दादा पिलानिया वंश के लोक देवता हैं। देओला दादा की घोड़ी : देओला दादा की घोड़ी का नाम रामप्यारी था. देओला दादा को यह घोड़ी उनके पिता ने दी थी. इस घोड़ी का रंग सफेद था. पिलानिया वंश के लोक देवता देओला दादा हैं. उन्होंने अपने भाइयों के साथ मिलकर कसाइयों से गुजरी लीलावती की गायों की रक्षा करते हुए वीरगति प्राप्त की थी। एक दिन देओला दादा अपने समधी छज्जू राम से मिलने उनके गाँव गए थे। मिलकर जब वे वापस अपने गाँव लौट रहे थे, तभी रास्ते में उन्होंने देखा कि कुछ कसाइयों ने एक महिला गुजरी लीलावती की गायों को जबरन ले जा रहे थे। देओला दादा से यह अन्याय देखा नहीं गया। उन्होंने बिना किसी भय के कसाइयों का विरोध किया और लीलावती की गायों को छुड़ाने के लिए उनसे युद्ध किया। संघर्ष के दौरान देओला दादा ने गायों की रक्षा करते हुए अद्भुत वीरता और साहस का परिचय दिया। गायों को बचाते-बचाते देओला दादा वीरगति को प्राप्त हो गए। उनके इस बलिदान के कारण वह एक गौ-रक्षा का अमर प्रतीक बन गए है, जिसे आज भी लोग श्रद्धा और सम्मान के साथ याद करते हैं। देओला दादा के भाइयों के नाम - वीर प्रताप पिलानिया वीर उदय पिलानिया वीर रतन पिलानिया इन्होंने अपने बड़े भाई देओला दादा के साथ मिलकर कसाइयों से गुजरी लीलावती की गायों की रक्षा करते हुए वीरगति प्राप्त की थी। == संदर्भ == 11p3ghciden6nyvdb9xpp0lt7sx3lpa 6537707 6537706 2026-04-08T14:34:16Z HHZy7 919370 /* देओला दादा */ 6537707 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * देओला दादा पिलानिया * पाबू जी राठौड़ * बिगगा जी * मेहो जी मांगलिया * हड़बू जी सांखला * कल्ला जी राठौर * देव बाबा * गोगा जी * मल्लिनाथ जी * जाम्भो जी * मामादेव जी == लोक देवता == लोक देवता वे देवी-देवता होते हैं जिन्हें किसी विशेष क्षेत्र, जाति, या समुदाय द्वारा श्रद्धा और विश्वास के साथ पूजा जाता है। ये आमतौर पर स्थानीय नायक, संत, योद्धा या ऐतिहासिक व्यक्ति होते हैं, जिन्हें उनके अच्छे कार्यों, चमत्कारों या लोगों की रक्षा करने के कारण देवता का दर्जा दिया गया होता है।<ref>{{cite book |last1=Hiltebeitel |first1=Alf |title=Rethinking India's Oral and Classical Epics: Draupadi among Rajputs, Muslims, and Dalits |date=2009 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-34055-5 |url=https://books.google.co.in/books?id=MMFdosx0PokC&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA110&dq=Pabuji&pg=PA88#v=onepage&q=Pabuji&f=false |accessdate=8 दिसम्बर 2021 |language=en}}</ref> [[श्रेणी: देवी-देवता]] == देओला दादा == लोक देवता देओला दादा देओला दादा (1611 - 1643) पिता का नाम - राम सिंह पिलानिया माता का नाम - राज कौर जन्म स्थान - पिलानी (1611) मृत्यु स्थान - झोझू कलां (1643) आयु - 32 वर्ष वंश - पिलानिया झोझू कलां मैं उनका एक मंदिर भी है. लोक देवता : देओला दादा पिलानिया वंश के लोक देवता हैं। देओला दादा की घोड़ी : देओला दादा की घोड़ी का नाम रामप्यारी था. देओला दादा को यह घोड़ी उनके पिता ने दी थी. इस घोड़ी का रंग सफेद था. पिलानिया वंश के लोक देवता देओला दादा हैं. उन्होंने अपने भाइयों के साथ मिलकर कसाइयों से गुजरी लीलावती की गायों की रक्षा करते हुए वीरगति प्राप्त की थी। एक दिन देओला दादा अपने समधी छज्जू राम से मिलने उनके गाँव गए थे। मिलकर जब वे वापस अपने गाँव लौट रहे थे, तभी रास्ते में उन्होंने देखा कि कुछ कसाइयों ने एक महिला गुजरी लीलावती की गायों को जबरन ले जा रहे थे। देओला दादा से यह अन्याय देखा नहीं गया। उन्होंने बिना किसी भय के कसाइयों का विरोध किया और लीलावती की गायों को छुड़ाने के लिए उनसे युद्ध किया। संघर्ष के दौरान देओला दादा ने गायों की रक्षा करते हुए अद्भुत वीरता और साहस का परिचय दिया। गायों को बचाते-बचाते देओला दादा वीरगति को प्राप्त हो गए। उनके इस बलिदान के कारण वह एक गौ-रक्षा का अमर प्रतीक बन गए है, जिसे आज भी लोग श्रद्धा और सम्मान के साथ याद करते हैं। देओला दादा के भाइयों के नाम - वीर प्रताप पिलानिया वीर उदय पिलानिया वीर रतन पिलानिया इन्होंने अपने बड़े भाई देओला दादा के साथ मिलकर कसाइयों से गुजरी लीलावती की गायों की रक्षा करते हुए वीरगति प्राप्त की थी।<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-india-snake-festival-idUSKCN11L2C4|title=In India, getting bitten by a snake seen as good luck|last=Editorial|first=Reuters|work=U.S.|access-date=16 October 2018|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165324/https://www.reuters.com/article/us-india-snake-festival-idUSKCN11L2C4|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.india.com/news/india/rajasthan-celebrates-unique-snake-festival-to-bring-good-fortune-1491059/|title=Rajasthan celebrates unique snake festival to bring good fortune|last=ANI|date=16 September 2016|work=India.com|access-date=16 October 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165107/https://www.india.com/news/india/rajasthan-celebrates-unique-snake-festival-to-bring-good-fortune-1491059/|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == 73xbr6e03rahy55ilgl72pzd4lzunln 6537708 6537707 2026-04-08T14:37:21Z HHZy7 919370 /* देओला दादा */ 6537708 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * देओला दादा पिलानिया * पाबू जी राठौड़ * बिगगा जी * मेहो जी मांगलिया * हड़बू जी सांखला * कल्ला जी राठौर * देव बाबा * गोगा जी * मल्लिनाथ जी * जाम्भो जी * मामादेव जी == लोक देवता == लोक देवता वे देवी-देवता होते हैं जिन्हें किसी विशेष क्षेत्र, जाति, या समुदाय द्वारा श्रद्धा और विश्वास के साथ पूजा जाता है। ये आमतौर पर स्थानीय नायक, संत, योद्धा या ऐतिहासिक व्यक्ति होते हैं, जिन्हें उनके अच्छे कार्यों, चमत्कारों या लोगों की रक्षा करने के कारण देवता का दर्जा दिया गया होता है।<ref>{{cite book |last1=Hiltebeitel |first1=Alf |title=Rethinking India's Oral and Classical Epics: Draupadi among Rajputs, Muslims, and Dalits |date=2009 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-34055-5 |url=https://books.google.co.in/books?id=MMFdosx0PokC&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA110&dq=Pabuji&pg=PA88#v=onepage&q=Pabuji&f=false |accessdate=8 दिसम्बर 2021 |language=en}}</ref> [[श्रेणी: देवी-देवता]] == देओला दादा == लोक देवता देओला दादा देओला दादा (1611 - 1643) पिता का नाम - राम सिंह पिलानिया माता का नाम - राज कौर जन्म स्थान - पिलानी (1611) मृत्यु स्थान - झोझू कलां (1643) आयु - 32 वर्ष वंश - पिलानिया झोझू कलां मैं उनका एक मंदिर भी है. लोक देवता : देओला दादा पिलानिया वंश के लोक देवता हैं। देओला दादा की घोड़ी : देओला दादा की घोड़ी का नाम रामप्यारी था. देओला दादा को यह घोड़ी उनके पिता ने दी थी. इस घोड़ी का रंग सफेद था. पिलानिया वंश के लोक देवता देओला दादा हैं. उन्होंने अपने भाइयों के साथ मिलकर कसाइयों से गुजरी लीलावती की गायों की रक्षा करते हुए वीरगति प्राप्त की थी। एक दिन देओला दादा अपने समधी छज्जू राम से मिलने उनके गाँव गए थे। मिलकर जब वे वापस अपने गाँव लौट रहे थे, तभी रास्ते में उन्होंने देखा कि कुछ कसाइयों ने एक महिला गुजरी लीलावती की गायों को जबरन ले जा रहे थे। देओला दादा से यह अन्याय देखा नहीं गया। उन्होंने बिना किसी भय के कसाइयों का विरोध किया और लीलावती की गायों को छुड़ाने के लिए उनसे युद्ध किया। संघर्ष के दौरान देओला दादा ने गायों की रक्षा करते हुए अद्भुत वीरता और साहस का परिचय दिया। गायों को बचाते-बचाते देओला दादा वीरगति को प्राप्त हो गए। उनके इस बलिदान के कारण वह एक गौ-रक्षा का अमर प्रतीक बन गए है, जिसे आज भी लोग श्रद्धा और सम्मान के साथ याद करते हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/barmer/ramdevra/news/according-to-the-bhat-book-of-tanwar-dynasty-baba-ramdevs-incarnation-day-today-anointed-with-panchamrit-on-the-tomb-129618714.html|title=रामदेवरा में मनाया बाबा का जन्मोत्सव:तंवर वंश की भाट बही के अनुसार बाबा रामदेव का अवतरण दिवस आज, समाधि पर किया पंचामृत से अभिषेक|work=दैनिक भास्कर|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406062152/https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/barmer/ramdevra/news/according-to-the-bhat-book-of-tanwar-dynasty-baba-ramdevs-incarnation-day-today-anointed-with-panchamrit-on-the-tomb-129618714.html|archive-date=6 अप्रैल 2022|access-date=19 जून 2023|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.patrika.com/jodhpur-news/history-of-baba-ramdev-of-runicha-1-1766256/|title=इतिहास का ये रोचक तथ्य आया सामने, चैत्र शुक्ल पंचमी को हुआ था बाबा रामदेव का अवतरण!|last=Bhati|first=Harshwardhan|date=31 अगस्त 2017|work=राजस्थान पत्रिका|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008004409/https://www.patrika.com/jodhpur-news/history-of-baba-ramdev-of-runicha-1-1766256/|archive-date=8 अक्टूबर 2018|access-date=19 जून 2023|url-status=live}}</ref> देओला दादा के भाइयों के नाम - वीर प्रताप पिलानिया वीर उदय पिलानिया वीर रतन पिलानिया इन्होंने अपने बड़े भाई देओला दादा के साथ मिलकर कसाइयों से गुजरी लीलावती की गायों की रक्षा करते हुए वीरगति प्राप्त की थी।<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-india-snake-festival-idUSKCN11L2C4|title=In India, getting bitten by a snake seen as good luck|last=Editorial|first=Reuters|work=U.S.|access-date=16 October 2018|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165324/https://www.reuters.com/article/us-india-snake-festival-idUSKCN11L2C4|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.india.com/news/india/rajasthan-celebrates-unique-snake-festival-to-bring-good-fortune-1491059/|title=Rajasthan celebrates unique snake festival to bring good fortune|last=ANI|date=16 September 2016|work=India.com|access-date=16 October 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165107/https://www.india.com/news/india/rajasthan-celebrates-unique-snake-festival-to-bring-good-fortune-1491059/|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == 0ycziy34s3ynxq2b7t1raj6tf1fu6ks 6537711 6537708 2026-04-08T14:48:54Z HHZy7 919370 /* देओला दादा */ 6537711 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * देओला दादा पिलानिया * पाबू जी राठौड़ * बिगगा जी * मेहो जी मांगलिया * हड़बू जी सांखला * कल्ला जी राठौर * देव बाबा * गोगा जी * मल्लिनाथ जी * जाम्भो जी * मामादेव जी == लोक देवता == लोक देवता वे देवी-देवता होते हैं जिन्हें किसी विशेष क्षेत्र, जाति, या समुदाय द्वारा श्रद्धा और विश्वास के साथ पूजा जाता है। ये आमतौर पर स्थानीय नायक, संत, योद्धा या ऐतिहासिक व्यक्ति होते हैं, जिन्हें उनके अच्छे कार्यों, चमत्कारों या लोगों की रक्षा करने के कारण देवता का दर्जा दिया गया होता है।<ref>{{cite book |last1=Hiltebeitel |first1=Alf |title=Rethinking India's Oral and Classical Epics: Draupadi among Rajputs, Muslims, and Dalits |date=2009 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-34055-5 |url=https://books.google.co.in/books?id=MMFdosx0PokC&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA110&dq=Pabuji&pg=PA88#v=onepage&q=Pabuji&f=false |accessdate=8 दिसम्बर 2021 |language=en}}</ref> [[श्रेणी: देवी-देवता]] == देओला दादा == लोक देवता देओला दादा देओला दादा (1611 - 1643) पिता का नाम - राम सिंह पिलानिया माता का नाम - राज कौर जन्म स्थान - पिलानी (1611) मृत्यु स्थान - झोझू कलां (1643) आयु - 32 वर्ष वंश - पिलानिया झोझू कलां मैं उनका एक मंदिर भी है. लोक देवता : देओला दादा पिलानिया वंश के लोक देवता हैं। देओला दादा की घोड़ी : देओला दादा की घोड़ी का नाम रामप्यारी था. देओला दादा को यह घोड़ी उनके पिता ने दी थी. इस घोड़ी का रंग सफेद था.<ref>{{Cite book|title=Unravelling The Enigma: Shirdi Sai Baba in the Light of Sufism.|last=Warren|first=Marianne|publisher=[[Sterling Publishers]]|year=1999|isbn=0-7914-1268-7|page=29}}</ref> पिलानिया वंश के लोक देवता देओला दादा हैं. उन्होंने अपने भाइयों के साथ मिलकर कसाइयों से गुजरी लीलावती की गायों की रक्षा करते हुए वीरगति प्राप्त की थी। एक दिन देओला दादा अपने समधी छज्जू राम से मिलने उनके गाँव गए थे। मिलकर जब वे वापस अपने गाँव लौट रहे थे, तभी रास्ते में उन्होंने देखा कि कुछ कसाइयों ने एक महिला गुजरी लीलावती की गायों को जबरन ले जा रहे थे। देओला दादा से यह अन्याय देखा नहीं गया। उन्होंने बिना किसी भय के कसाइयों का विरोध किया और लीलावती की गायों को छुड़ाने के लिए उनसे युद्ध किया। संघर्ष के दौरान देओला दादा ने गायों की रक्षा करते हुए अद्भुत वीरता और साहस का परिचय दिया। गायों को बचाते-बचाते देओला दादा वीरगति को प्राप्त हो गए। उनके इस बलिदान के कारण वह एक गौ-रक्षा का अमर प्रतीक बन गए है, जिसे आज भी लोग श्रद्धा और सम्मान के साथ याद करते हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/barmer/ramdevra/news/according-to-the-bhat-book-of-tanwar-dynasty-baba-ramdevs-incarnation-day-today-anointed-with-panchamrit-on-the-tomb-129618714.html|title=रामदेवरा में मनाया बाबा का जन्मोत्सव:तंवर वंश की भाट बही के अनुसार बाबा रामदेव का अवतरण दिवस आज, समाधि पर किया पंचामृत से अभिषेक|work=दैनिक भास्कर|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406062152/https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/barmer/ramdevra/news/according-to-the-bhat-book-of-tanwar-dynasty-baba-ramdevs-incarnation-day-today-anointed-with-panchamrit-on-the-tomb-129618714.html|archive-date=6 अप्रैल 2022|access-date=19 जून 2023|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.patrika.com/jodhpur-news/history-of-baba-ramdev-of-runicha-1-1766256/|title=इतिहास का ये रोचक तथ्य आया सामने, चैत्र शुक्ल पंचमी को हुआ था बाबा रामदेव का अवतरण!|last=Bhati|first=Harshwardhan|date=31 अगस्त 2017|work=राजस्थान पत्रिका|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008004409/https://www.patrika.com/jodhpur-news/history-of-baba-ramdev-of-runicha-1-1766256/|archive-date=8 अक्टूबर 2018|access-date=19 जून 2023|url-status=live}}</ref> देओला दादा के भाइयों के नाम - वीर प्रताप पिलानिया वीर उदय पिलानिया वीर रतन पिलानिया इन्होंने अपने बड़े भाई देओला दादा के साथ मिलकर कसाइयों से गुजरी लीलावती की गायों की रक्षा करते हुए वीरगति प्राप्त की थी।<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-india-snake-festival-idUSKCN11L2C4|title=In India, getting bitten by a snake seen as good luck|last=Editorial|first=Reuters|work=U.S.|access-date=16 October 2018|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165324/https://www.reuters.com/article/us-india-snake-festival-idUSKCN11L2C4|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.india.com/news/india/rajasthan-celebrates-unique-snake-festival-to-bring-good-fortune-1491059/|title=Rajasthan celebrates unique snake festival to bring good fortune|last=ANI|date=16 September 2016|work=India.com|access-date=16 October 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165107/https://www.india.com/news/india/rajasthan-celebrates-unique-snake-festival-to-bring-good-fortune-1491059/|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == 9ylddl7hxvxwi18pfjra23ptp66oifn 6537712 6537711 2026-04-08T14:54:27Z HHZy7 919370 /* देओला दादा */ 6537712 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * देओला दादा पिलानिया * पाबू जी राठौड़ * बिगगा जी * मेहो जी मांगलिया * हड़बू जी सांखला * कल्ला जी राठौर * देव बाबा * गोगा जी * मल्लिनाथ जी * जाम्भो जी * मामादेव जी == लोक देवता == लोक देवता वे देवी-देवता होते हैं जिन्हें किसी विशेष क्षेत्र, जाति, या समुदाय द्वारा श्रद्धा और विश्वास के साथ पूजा जाता है। ये आमतौर पर स्थानीय नायक, संत, योद्धा या ऐतिहासिक व्यक्ति होते हैं, जिन्हें उनके अच्छे कार्यों, चमत्कारों या लोगों की रक्षा करने के कारण देवता का दर्जा दिया गया होता है।<ref>{{cite book |last1=Hiltebeitel |first1=Alf |title=Rethinking India's Oral and Classical Epics: Draupadi among Rajputs, Muslims, and Dalits |date=2009 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-34055-5 |url=https://books.google.co.in/books?id=MMFdosx0PokC&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA110&dq=Pabuji&pg=PA88#v=onepage&q=Pabuji&f=false |accessdate=8 दिसम्बर 2021 |language=en}}</ref> [[श्रेणी: देवी-देवता]] == देओला दादा == लोक देवता देओला दादा देओला दादा (1611 - 1643) पिता का नाम - राम सिंह पिलानिया माता का नाम - राज कौर जन्म स्थान - पिलानी (1611) मृत्यु स्थान - झोझू कलां (1643) आयु - 32 वर्ष वंश - पिलानिया झोझू कलां मैं उनका एक मंदिर भी है. लोक देवता : देओला दादा पिलानिया वंश के लोक देवता हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/barmer/ramdevra/news/according-to-the-bhat-book-of-tanwar-dynasty-baba-ramdevs-incarnation-day-today-anointed-with-panchamrit-on-the-tomb-129618714.html|title=रामदेवरा में मनाया बाबा का जन्मोत्सव:तंवर वंश की भाट बही के अनुसार बाबा रामदेव का अवतरण दिवस आज, समाधि पर किया पंचामृत से अभिषेक|work=दैनिक भास्कर|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406062152/https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/barmer/ramdevra/news/according-to-the-bhat-book-of-tanwar-dynasty-baba-ramdevs-incarnation-day-today-anointed-with-panchamrit-on-the-tomb-129618714.html|archive-date=6 अप्रैल 2022|access-date=19 जून 2023|url-status=live}}</ref> देओला दादा की घोड़ी : देओला दादा की घोड़ी का नाम रामप्यारी था. देओला दादा को यह घोड़ी उनके पिता ने दी थी. इस घोड़ी का रंग सफेद था.<ref>{{Cite book|title=Unravelling The Enigma: Shirdi Sai Baba in the Light of Sufism.|last=Warren|first=Marianne|publisher=[[Sterling Publishers]]|year=1999|isbn=0-7914-1268-7|page=29}}</ref> पिलानिया वंश के लोक देवता देओला दादा हैं. उन्होंने अपने भाइयों के साथ मिलकर कसाइयों से गुजरी लीलावती की गायों की रक्षा करते हुए वीरगति प्राप्त की थी। एक दिन देओला दादा अपने समधी छज्जू राम से मिलने उनके गाँव गए थे। मिलकर जब वे वापस अपने गाँव लौट रहे थे, तभी रास्ते में उन्होंने देखा कि कुछ कसाइयों ने एक महिला गुजरी लीलावती की गायों को जबरन ले जा रहे थे। देओला दादा से यह अन्याय देखा नहीं गया। उन्होंने बिना किसी भय के कसाइयों का विरोध किया और लीलावती की गायों को छुड़ाने के लिए उनसे युद्ध किया। संघर्ष के दौरान देओला दादा ने गायों की रक्षा करते हुए अद्भुत वीरता और साहस का परिचय दिया। गायों को बचाते-बचाते देओला दादा वीरगति को प्राप्त हो गए। उनके इस बलिदान के कारण वह एक गौ-रक्षा का अमर प्रतीक बन गए है, जिसे आज भी लोग श्रद्धा और सम्मान के साथ याद करते हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/barmer/ramdevra/news/according-to-the-bhat-book-of-tanwar-dynasty-baba-ramdevs-incarnation-day-today-anointed-with-panchamrit-on-the-tomb-129618714.html|title=रामदेवरा में मनाया बाबा का जन्मोत्सव:तंवर वंश की भाट बही के अनुसार बाबा रामदेव का अवतरण दिवस आज, समाधि पर किया पंचामृत से अभिषेक|work=दैनिक भास्कर|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406062152/https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/barmer/ramdevra/news/according-to-the-bhat-book-of-tanwar-dynasty-baba-ramdevs-incarnation-day-today-anointed-with-panchamrit-on-the-tomb-129618714.html|archive-date=6 अप्रैल 2022|access-date=19 जून 2023|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.patrika.com/jodhpur-news/history-of-baba-ramdev-of-runicha-1-1766256/|title=इतिहास का ये रोचक तथ्य आया सामने, चैत्र शुक्ल पंचमी को हुआ था बाबा रामदेव का अवतरण!|last=Bhati|first=Harshwardhan|date=31 अगस्त 2017|work=राजस्थान पत्रिका|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008004409/https://www.patrika.com/jodhpur-news/history-of-baba-ramdev-of-runicha-1-1766256/|archive-date=8 अक्टूबर 2018|access-date=19 जून 2023|url-status=live}}</ref> देओला दादा के भाइयों के नाम - वीर प्रताप पिलानिया वीर उदय पिलानिया वीर रतन पिलानिया इन्होंने अपने बड़े भाई देओला दादा के साथ मिलकर कसाइयों से गुजरी लीलावती की गायों की रक्षा करते हुए वीरगति प्राप्त की थी।<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-india-snake-festival-idUSKCN11L2C4|title=In India, getting bitten by a snake seen as good luck|last=Editorial|first=Reuters|work=U.S.|access-date=16 October 2018|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165324/https://www.reuters.com/article/us-india-snake-festival-idUSKCN11L2C4|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.india.com/news/india/rajasthan-celebrates-unique-snake-festival-to-bring-good-fortune-1491059/|title=Rajasthan celebrates unique snake festival to bring good fortune|last=ANI|date=16 September 2016|work=India.com|access-date=16 October 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165107/https://www.india.com/news/india/rajasthan-celebrates-unique-snake-festival-to-bring-good-fortune-1491059/|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == jxbuho2385e7n03wyvgbznk13pjacle 6537713 6537712 2026-04-08T15:04:43Z HHZy7 919370 /* देओला दादा */ 6537713 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * देओला दादा पिलानिया * पाबू जी राठौड़ * बिगगा जी * मेहो जी मांगलिया * हड़बू जी सांखला * कल्ला जी राठौर * देव बाबा * गोगा जी * मल्लिनाथ जी * जाम्भो जी * मामादेव जी == लोक देवता == लोक देवता वे देवी-देवता होते हैं जिन्हें किसी विशेष क्षेत्र, जाति, या समुदाय द्वारा श्रद्धा और विश्वास के साथ पूजा जाता है। ये आमतौर पर स्थानीय नायक, संत, योद्धा या ऐतिहासिक व्यक्ति होते हैं, जिन्हें उनके अच्छे कार्यों, चमत्कारों या लोगों की रक्षा करने के कारण देवता का दर्जा दिया गया होता है।<ref>{{cite book |last1=Hiltebeitel |first1=Alf |title=Rethinking India's Oral and Classical Epics: Draupadi among Rajputs, Muslims, and Dalits |date=2009 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-34055-5 |url=https://books.google.co.in/books?id=MMFdosx0PokC&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA110&dq=Pabuji&pg=PA88#v=onepage&q=Pabuji&f=false |accessdate=8 दिसम्बर 2021 |language=en}}</ref> [[श्रेणी: देवी-देवता]] == देओला दादा == लोक देवता देओला दादा देओला दादा (1611 - 1643) पिता का नाम - राम सिंह पिलानिया माता का नाम - राज कौर जन्म स्थान - पिलानी (1611) मृत्यु स्थान - झोझू कलां (1643) आयु - 32 वर्ष वंश - पिलानिया झोझू कलां मैं उनका एक मंदिर भी है. लोक देवता : देओला दादा पिलानिया वंश के लोक देवता हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/barmer/ramdevra/news/according-to-the-bhat-book-of-tanwar-dynasty-baba-ramdevs-incarnation-day-today-anointed-with-panchamrit-on-the-tomb-129618714.html|title=रामदेवरा में मनाया बाबा का जन्मोत्सव:तंवर वंश की भाट बही के अनुसार बाबा रामदेव का अवतरण दिवस आज, समाधि पर किया पंचामृत से अभिषेक|work=दैनिक भास्कर|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406062152/https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/barmer/ramdevra/news/according-to-the-bhat-book-of-tanwar-dynasty-baba-ramdevs-incarnation-day-today-anointed-with-panchamrit-on-the-tomb-129618714.html|archive-date=6 अप्रैल 2022|access-date=19 जून 2023|url-status=live}}</ref> देओला दादा की घोड़ी : देओला दादा की घोड़ी का नाम रामप्यारी था. देओला दादा को यह घोड़ी उनके पिता ने दी थी. इस घोड़ी का रंग सफेद था.<ref>{{Cite book|title=Unravelling The Enigma: Shirdi Sai Baba in the Light of Sufism.|last=Warren|first=Marianne|publisher=[[Sterling Publishers]]|year=1999|isbn=0-7914-1268-7|page=29}}</ref> पिलानिया वंश के लोक देवता देओला दादा हैं. उन्होंने अपने भाइयों के साथ मिलकर कसाइयों से गुजरी लीलावती की गायों की रक्षा करते हुए वीरगति प्राप्त की थी।<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/barmer/ramdevra/news/according-to-the-bhat-book-of-tanwar-dynasty-baba-ramdevs-incarnation-day-today-anointed-with-panchamrit-on-the-tomb-129618714.html|title=रामदेवरा में मनाया बाबा का जन्मोत्सव:तंवर वंश की भाट बही के अनुसार बाबा रामदेव का अवतरण दिवस आज, समाधि पर किया पंचामृत से अभिषेक|work=दैनिक भास्कर|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406062152/https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/barmer/ramdevra/news/according-to-the-bhat-book-of-tanwar-dynasty-baba-ramdevs-incarnation-day-today-anointed-with-panchamrit-on-the-tomb-129618714.html|archive-date=6 अप्रैल 2022|access-date=19 जून 2023|url-status=live}}</ref> एक दिन देओला दादा अपने समधी छज्जू राम से मिलने उनके गाँव गए थे। मिलकर जब वे वापस अपने गाँव लौट रहे थे, तभी रास्ते में उन्होंने देखा कि कुछ कसाइयों ने एक महिला गुजरी लीलावती की गायों को जबरन ले जा रहे थे। देओला दादा से यह अन्याय देखा नहीं गया। उन्होंने बिना किसी भय के कसाइयों का विरोध किया और लीलावती की गायों को छुड़ाने के लिए उनसे युद्ध किया। संघर्ष के दौरान देओला दादा ने गायों की रक्षा करते हुए अद्भुत वीरता और साहस का परिचय दिया। गायों को बचाते-बचाते देओला दादा वीरगति को प्राप्त हो गए। उनके इस बलिदान के कारण वह एक गौ-रक्षा का अमर प्रतीक बन गए है, जिसे आज भी लोग श्रद्धा और सम्मान के साथ याद करते हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/barmer/ramdevra/news/according-to-the-bhat-book-of-tanwar-dynasty-baba-ramdevs-incarnation-day-today-anointed-with-panchamrit-on-the-tomb-129618714.html|title=रामदेवरा में मनाया बाबा का जन्मोत्सव:तंवर वंश की भाट बही के अनुसार बाबा रामदेव का अवतरण दिवस आज, समाधि पर किया पंचामृत से अभिषेक|work=दैनिक भास्कर|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406062152/https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/barmer/ramdevra/news/according-to-the-bhat-book-of-tanwar-dynasty-baba-ramdevs-incarnation-day-today-anointed-with-panchamrit-on-the-tomb-129618714.html|archive-date=6 अप्रैल 2022|access-date=19 जून 2023|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.patrika.com/jodhpur-news/history-of-baba-ramdev-of-runicha-1-1766256/|title=इतिहास का ये रोचक तथ्य आया सामने, चैत्र शुक्ल पंचमी को हुआ था बाबा रामदेव का अवतरण!|last=Bhati|first=Harshwardhan|date=31 अगस्त 2017|work=राजस्थान पत्रिका|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008004409/https://www.patrika.com/jodhpur-news/history-of-baba-ramdev-of-runicha-1-1766256/|archive-date=8 अक्टूबर 2018|access-date=19 जून 2023|url-status=live}}</ref> देओला दादा के भाइयों के नाम - वीर प्रताप पिलानिया वीर उदय पिलानिया वीर रतन पिलानिया इन्होंने अपने बड़े भाई देओला दादा के साथ मिलकर कसाइयों से गुजरी लीलावती की गायों की रक्षा करते हुए वीरगति प्राप्त की थी।<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-india-snake-festival-idUSKCN11L2C4|title=In India, getting bitten by a snake seen as good luck|last=Editorial|first=Reuters|work=U.S.|access-date=16 October 2018|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165324/https://www.reuters.com/article/us-india-snake-festival-idUSKCN11L2C4|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.india.com/news/india/rajasthan-celebrates-unique-snake-festival-to-bring-good-fortune-1491059/|title=Rajasthan celebrates unique snake festival to bring good fortune|last=ANI|date=16 September 2016|work=India.com|access-date=16 October 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165107/https://www.india.com/news/india/rajasthan-celebrates-unique-snake-festival-to-bring-good-fortune-1491059/|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == 2szh40dt8zmqhtudzub1wohdnjhu6tw 6537864 6537713 2026-04-09T03:50:50Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/Piyushsoni01|Piyushsoni01]] ([[सदस्य वार्ता:Piyushsoni01|वार्ता]]) के अवतरण 6097149 पर पुनर्स्थापित : सदस्य ने भ्रामक जानकारी जोड़ी 6537864 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * देव नारायण [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर तेजाजी [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * रामसा पीर [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * साईं बाबा [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] [[श्रेणी: देवी-देवता]] egol3orhzuzom4rz054hdmhmgm9pfpt 6537887 6537864 2026-04-09T04:41:27Z HHZy7 919370 6537887 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * देव नारायण [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर तेजाजी [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * रामसा पीर [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * साईं बाबा [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * देओला दादा पिलानिया * मल्लिनाथ जी [[श्रेणी: देवी-देवता]] i0se8r5du02kpl9uttnw3drljy4yioo 6537888 6537887 2026-04-09T04:45:05Z HHZy7 919370 6537888 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * देव नारायण [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर तेजाजी [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * रामसा पीर [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * साईं बाबा [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * देओला दादा पिलानिया * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा [[श्रेणी: देवी-देवता]] tc5bvahp5bo1652e46y7ubhd3yunm0o 6537889 6537888 2026-04-09T04:48:18Z HHZy7 919370 6537889 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * देव नारायण [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर तेजाजी [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * रामसा पीर [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * साईं बाबा [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * देओला दादा पिलानिया * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी [[श्रेणी: देवी-देवता]] blfmcrn1e7n5yzndrbp1xkfi35mmh81 6537891 6537889 2026-04-09T04:50:57Z HHZy7 919370 6537891 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * देव नारायण [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर तेजाजी [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * रामसा पीर [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * साईं बाबा [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * देओला दादा पिलानिया * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी [[श्रेणी: देवी-देवता]] == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं। krdub28r4wsyns11e9tcrnnfa09iw1e 6537893 6537891 2026-04-09T04:52:07Z HHZy7 919370 6537893 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * देव नारायण [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर तेजाजी [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * रामसा पीर [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * साईं बाबा [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * देओला दादा पिलानिया * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी [[श्रेणी: देवी-देवता]] == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं। == संदर्भ == lshuupj4m4wwnw6b52ap88g9egoq4j5 6537894 6537893 2026-04-09T04:56:02Z HHZy7 919370 /* संदर्भ */ 6537894 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * देव नारायण [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर तेजाजी [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * रामसा पीर [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * साईं बाबा [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * देओला दादा पिलानिया * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी [[श्रेणी: देवी-देवता]] == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं। == संदर्भ == <ref name=":3">{{Cite book|title=Pilgrims, Patrons, and Place: Localizing Sanctity in Asian Religions|publisher=UBC Press|year=2003|isbn=9780774810395|edition=illustrated, revised|pages=347|quote=Ramdev (Ramdeo, Ramde) Pir, a semi-legendary Rajput hero of the end of the fourteenth century who became the religious head of the untouchables in Rajasthan...}}</ref> tt9ra0e7lo71g3yt3u9q3wdsb4e55h3 6537895 6537894 2026-04-09T04:58:01Z HHZy7 919370 /* लोक देवता का अर्थ */ 6537895 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * देव नारायण [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर तेजाजी [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * रामसा पीर [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * साईं बाबा [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * देओला दादा पिलानिया * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी [[श्रेणी: देवी-देवता]] == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं।।<ref>Dhali, Rajshree Popular Religion in Rajasthan: A Study of Four Deities and Their Worship in Nineteenth and Twentieth Century, 2014, p. 229</ref> == संदर्भ == <ref name=":3">{{Cite book|title=Pilgrims, Patrons, and Place: Localizing Sanctity in Asian Religions|publisher=UBC Press|year=2003|isbn=9780774810395|edition=illustrated, revised|pages=347|quote=Ramdev (Ramdeo, Ramde) Pir, a semi-legendary Rajput hero of the end of the fourteenth century who became the religious head of the untouchables in Rajasthan...}}</ref> fq93vow37j82rgdiih82v41wjyykn3p 6537896 6537895 2026-04-09T05:02:48Z HHZy7 919370 6537896 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * देव नारायण [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर तेजाजी [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * रामसा पीर [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * साईं बाबा [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * देओला दादा पिलानिया * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी [[श्रेणी: देवी-देवता]] == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं।।<ref>Dhali, Rajshree Popular Religion in Rajasthan: A Study of Four Deities and Their Worship in Nineteenth and Twentieth Century, 2014, p. 229</ref> == लोक देवता के अवतार == == संदर्भ == <ref name=":3">{{Cite book|title=Pilgrims, Patrons, and Place: Localizing Sanctity in Asian Religions|publisher=UBC Press|year=2003|isbn=9780774810395|edition=illustrated, revised|pages=347|quote=Ramdev (Ramdeo, Ramde) Pir, a semi-legendary Rajput hero of the end of the fourteenth century who became the religious head of the untouchables in Rajasthan...}}</ref> bi64zw8x0czhwx7qaadrxrdn92u17uw 6537897 6537896 2026-04-09T05:08:56Z HHZy7 919370 /* लोक देवता के अवतार */ 6537897 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * देव नारायण [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर तेजाजी [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * रामसा पीर [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * साईं बाबा [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * देओला दादा पिलानिया * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी [[श्रेणी: देवी-देवता]] == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं।।<ref>Dhali, Rajshree Popular Religion in Rajasthan: A Study of Four Deities and Their Worship in Nineteenth and Twentieth Century, 2014, p. 229</ref> == लोक देवता के अवतार == लोक देवताओं के अवतार : तेजाजी को भगवान शिव का अवतार माना जाता है और इनके अलावा गोगाजी को भी भगवान शिव का अवतार माना जाता है |<ref></ref> == संदर्भ == <ref name=":3">{{Cite book|title=Pilgrims, Patrons, and Place: Localizing Sanctity in Asian Religions|publisher=UBC Press|year=2003|isbn=9780774810395|edition=illustrated, revised|pages=347|quote=Ramdev (Ramdeo, Ramde) Pir, a semi-legendary Rajput hero of the end of the fourteenth century who became the religious head of the untouchables in Rajasthan...}}</ref> 1jbbmp4mhx7drlz3jle8kq2puqly8mt 6537898 6537897 2026-04-09T05:11:30Z HHZy7 919370 /* लोक देवता के अवतार */ 6537898 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। * देव नारायण [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * वीर तेजाजी [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * रामसा पीर [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * साईं बाबा [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * देओला दादा पिलानिया * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी [[श्रेणी: देवी-देवता]] == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं।।<ref>Dhali, Rajshree Popular Religion in Rajasthan: A Study of Four Deities and Their Worship in Nineteenth and Twentieth Century, 2014, p. 229</ref> == लोक देवता के अवतार == लोक देवताओं के अवतार : तेजाजी को भगवान शिव का अवतार माना जाता है और इनके अलावा गोगाजी को भी भगवान शिव का अवतार माना जाता है |<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-india-snake-festival-idUSKCN11L2C4|title=In India, getting bitten by a snake seen as good luck|last=Editorial|first=Reuters|work=U.S.|access-date=16 October 2018|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165324/https://www.reuters.com/article/us-india-snake-festival-idUSKCN11L2C4|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.india.com/news/india/rajasthan-celebrates-unique-snake-festival-to-bring-good-fortune-1491059/|title=Rajasthan celebrates unique snake festival to bring good fortune|last=ANI|date=16 September 2016|work=India.com|access-date=16 October 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165107/https://www.india.com/news/india/rajasthan-celebrates-unique-snake-festival-to-bring-good-fortune-1491059/|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == <ref name=":3">{{Cite book|title=Pilgrims, Patrons, and Place: Localizing Sanctity in Asian Religions|publisher=UBC Press|year=2003|isbn=9780774810395|edition=illustrated, revised|pages=347|quote=Ramdev (Ramdeo, Ramde) Pir, a semi-legendary Rajput hero of the end of the fourteenth century who became the religious head of the untouchables in Rajasthan...}}</ref> o9qkcqunetyx4f2j3s047mq86jppyzo 6537994 6537898 2026-04-09T09:45:20Z HHZy7 919370 6537994 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। *[[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] *[[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * देओला दादा पिलानिया * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी [[श्रेणी: देवी-देवता]] == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं।।<ref>Dhali, Rajshree Popular Religion in Rajasthan: A Study of Four Deities and Their Worship in Nineteenth and Twentieth Century, 2014, p. 229</ref> == लोक देवता के अवतार == लोक देवताओं के अवतार : तेजाजी को भगवान शिव का अवतार माना जाता है और इनके अलावा गोगाजी को भी भगवान शिव का अवतार माना जाता है |<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-india-snake-festival-idUSKCN11L2C4|title=In India, getting bitten by a snake seen as good luck|last=Editorial|first=Reuters|work=U.S.|access-date=16 October 2018|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165324/https://www.reuters.com/article/us-india-snake-festival-idUSKCN11L2C4|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.india.com/news/india/rajasthan-celebrates-unique-snake-festival-to-bring-good-fortune-1491059/|title=Rajasthan celebrates unique snake festival to bring good fortune|last=ANI|date=16 September 2016|work=India.com|access-date=16 October 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165107/https://www.india.com/news/india/rajasthan-celebrates-unique-snake-festival-to-bring-good-fortune-1491059/|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == <ref name=":3">{{Cite book|title=Pilgrims, Patrons, and Place: Localizing Sanctity in Asian Religions|publisher=UBC Press|year=2003|isbn=9780774810395|edition=illustrated, revised|pages=347|quote=Ramdev (Ramdeo, Ramde) Pir, a semi-legendary Rajput hero of the end of the fourteenth century who became the religious head of the untouchables in Rajasthan...}}</ref> p3pcf7qs0dw5goq9xyocwht489wfnw1 6537995 6537994 2026-04-09T09:57:47Z HHZy7 919370 6537995 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। *[[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] *[[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * देओला दादा पिलानिया * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी [[श्रेणी: देवी-देवता]] == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं।।<ref>Dhali, Rajshree Popular Religion in Rajasthan: A Study of Four Deities and Their Worship in Nineteenth and Twentieth Century, 2014, p. 229</ref> == लोक देवता के अवतार == लोक देवताओं के अवतार : तेजाजी को भगवान शिव का अवतार माना जाता है और इनके अलावा गोगाजी को भी भगवान शिव का अवतार माना जाता है |<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-india-snake-festival-idUSKCN11L2C4|title=In India, getting bitten by a snake seen as good luck|last=Editorial|first=Reuters|work=U.S.|access-date=16 October 2018|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165324/https://www.reuters.com/article/us-india-snake-festival-idUSKCN11L2C4|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.india.com/news/india/rajasthan-celebrates-unique-snake-festival-to-bring-good-fortune-1491059/|title=Rajasthan celebrates unique snake festival to bring good fortune|last=ANI|date=16 September 2016|work=India.com|access-date=16 October 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165107/https://www.india.com/news/india/rajasthan-celebrates-unique-snake-festival-to-bring-good-fortune-1491059/|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=dead}}</ref> == पाबू जी की कथा == प्रचलित वाचिक कथा के अनुसार पाबूजी राठौड़ का जन्म कोलूगढ़ के दुर्गपति के घर हुआ था। यह कथा देवल नामक एक चारणी के साथ शुरू होती है जो मारवाड़ के इलाके में गायें पालती और चराती थी। कथा में देवल को अद्वितीय सुंदरी और शक्ति का अवतार माना गया है। देवल के पास काले रंग की एक घोड़ी है जिसका नाम कालिमी (या केसर कालमी) है। जयाल के सामंत जींद राव को कालिमी घोड़ी पसंद आ जाती है वह उसे प्राप्त करने का प्रयास करता है। सुरक्षा के लिए देवल कोलूगढ़ के सामंत के यहाँ चली आती है जो उसे अपनी पुत्री की तरह शरण देते हैं साथ ही उसकी गायों की रक्षा करने का वचन भी देते हैं। यहाँ आकर देवल देवी पाबूजी को प्रेम करने लगती है और विवाह करना चाहती है। इसी दौरान जींद राव देवल की गायें हँका ले जाता है। देवल अपनी कालिमी घोड़ी पाबूजी को दे देती है और पाबूजी अपने आदमियों के साथ देवल की गायों को छुड़ाने जाते हैं। युद्ध में पाबूजी की मृत्यु हो जाती है।<ref></ref> == संदर्भ == <ref name=":3">{{Cite book|title=Pilgrims, Patrons, and Place: Localizing Sanctity in Asian Religions|publisher=UBC Press|year=2003|isbn=9780774810395|edition=illustrated, revised|pages=347|quote=Ramdev (Ramdeo, Ramde) Pir, a semi-legendary Rajput hero of the end of the fourteenth century who became the religious head of the untouchables in Rajasthan...}}</ref> mly36maw48v7sn1d3f2v74wmt4m0u2n 6537996 6537995 2026-04-09T09:59:52Z HHZy7 919370 /* पाबू जी की कथा */ 6537996 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। *[[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] *[[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * देओला दादा पिलानिया * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी [[श्रेणी: देवी-देवता]] == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं।।<ref>Dhali, Rajshree Popular Religion in Rajasthan: A Study of Four Deities and Their Worship in Nineteenth and Twentieth Century, 2014, p. 229</ref> == लोक देवता के अवतार == लोक देवताओं के अवतार : तेजाजी को भगवान शिव का अवतार माना जाता है और इनके अलावा गोगाजी को भी भगवान शिव का अवतार माना जाता है |<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-india-snake-festival-idUSKCN11L2C4|title=In India, getting bitten by a snake seen as good luck|last=Editorial|first=Reuters|work=U.S.|access-date=16 October 2018|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165324/https://www.reuters.com/article/us-india-snake-festival-idUSKCN11L2C4|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.india.com/news/india/rajasthan-celebrates-unique-snake-festival-to-bring-good-fortune-1491059/|title=Rajasthan celebrates unique snake festival to bring good fortune|last=ANI|date=16 September 2016|work=India.com|access-date=16 October 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165107/https://www.india.com/news/india/rajasthan-celebrates-unique-snake-festival-to-bring-good-fortune-1491059/|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=dead}}</ref> == पाबू जी की कथा == प्रचलित वाचिक कथा के अनुसार पाबूजी राठौड़ का जन्म कोलूगढ़ के दुर्गपति के घर हुआ था। यह कथा देवल नामक एक चारणी के साथ शुरू होती है जो मारवाड़ के इलाके में गायें पालती और चराती थी। कथा में देवल को अद्वितीय सुंदरी और शक्ति का अवतार माना गया है। देवल के पास काले रंग की एक घोड़ी है जिसका नाम कालिमी (या केसर कालमी) है। जयाल के सामंत जींद राव को कालिमी घोड़ी पसंद आ जाती है वह उसे प्राप्त करने का प्रयास करता है। सुरक्षा के लिए देवल कोलूगढ़ के सामंत के यहाँ चली आती है जो उसे अपनी पुत्री की तरह शरण देते हैं साथ ही उसकी गायों की रक्षा करने का वचन भी देते हैं। यहाँ आकर देवल देवी पाबूजी को प्रेम करने लगती है और विवाह करना चाहती है। इसी दौरान जींद राव देवल की गायें हँका ले जाता है। देवल अपनी कालिमी घोड़ी पाबूजी को दे देती है और पाबूजी अपने आदमियों के साथ देवल की गायों को छुड़ाने जाते हैं। युद्ध में पाबूजी की मृत्यु हो जाती है।<ref>{{Cite web |title=The epic of Pābūjī |url=https://bombay.indology.info/pabuji/statement.html |access-date=2022-06-11 |website=bombay.indology.info}}</ref> == संदर्भ == <ref name=":3">{{Cite book|title=Pilgrims, Patrons, and Place: Localizing Sanctity in Asian Religions|publisher=UBC Press|year=2003|isbn=9780774810395|edition=illustrated, revised|pages=347|quote=Ramdev (Ramdeo, Ramde) Pir, a semi-legendary Rajput hero of the end of the fourteenth century who became the religious head of the untouchables in Rajasthan...}}</ref> i1iu4cgy7ef8qejboh1z1ia4lkudmuz 6537998 6537996 2026-04-09T10:02:08Z HHZy7 919370 6537998 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। *[[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] *[[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * देओला दादा पिलानिया * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी [[श्रेणी: देवी-देवता]] == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं।।<ref>Dhali, Rajshree Popular Religion in Rajasthan: A Study of Four Deities and Their Worship in Nineteenth and Twentieth Century, 2014, p. 229</ref> == लोक देवता के अवतार == लोक देवताओं के अवतार : तेजाजी को भगवान शिव का अवतार माना जाता है और इनके अलावा गोगाजी को भी भगवान शिव का अवतार माना जाता है |<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-india-snake-festival-idUSKCN11L2C4|title=In India, getting bitten by a snake seen as good luck|last=Editorial|first=Reuters|work=U.S.|access-date=16 October 2018|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165324/https://www.reuters.com/article/us-india-snake-festival-idUSKCN11L2C4|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.india.com/news/india/rajasthan-celebrates-unique-snake-festival-to-bring-good-fortune-1491059/|title=Rajasthan celebrates unique snake festival to bring good fortune|last=ANI|date=16 September 2016|work=India.com|access-date=16 October 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165107/https://www.india.com/news/india/rajasthan-celebrates-unique-snake-festival-to-bring-good-fortune-1491059/|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=dead}}</ref> == पाबू जी की कथा == प्रचलित वाचिक कथा के अनुसार पाबूजी राठौड़ का जन्म कोलूगढ़ के दुर्गपति के घर हुआ था। यह कथा देवल नामक एक चारणी के साथ शुरू होती है जो मारवाड़ के इलाके में गायें पालती और चराती थी। कथा में देवल को अद्वितीय सुंदरी और शक्ति का अवतार माना गया है। देवल के पास काले रंग की एक घोड़ी है जिसका नाम कालिमी (या केसर कालमी) है। जयाल के सामंत जींद राव को कालिमी घोड़ी पसंद आ जाती है वह उसे प्राप्त करने का प्रयास करता है। सुरक्षा के लिए देवल कोलूगढ़ के सामंत के यहाँ चली आती है जो उसे अपनी पुत्री की तरह शरण देते हैं साथ ही उसकी गायों की रक्षा करने का वचन भी देते हैं। यहाँ आकर देवल देवी पाबूजी को प्रेम करने लगती है और विवाह करना चाहती है। इसी दौरान जींद राव देवल की गायें हँका ले जाता है। देवल अपनी कालिमी घोड़ी पाबूजी को दे देती है और पाबूजी अपने आदमियों के साथ देवल की गायों को छुड़ाने जाते हैं। युद्ध में पाबूजी की मृत्यु हो जाती है।<ref>{{Cite web |title=The epic of Pābūjī |url=https://bombay.indology.info/pabuji/statement.html |access-date=2022-06-11 |website=bombay.indology.info}}</ref> == देओला दादा की कथा == एक दिन देओला दादा अपने समधी छज्जू राम से मिलने उनके गाँव गए थे। मिलकर जब वे वापस अपने गाँव लौट रहे थे, तभी रास्ते में उन्होंने देखा कि कुछ कसाइयों ने एक महिला गुजरी लीलावती की गायों को जबरन ले जा रहे थे। देओला दादा से यह अन्याय देखा नहीं गया। उन्होंने बिना किसी भय के कसाइयों का विरोध किया और लीलावती की गायों को छुड़ाने के लिए उनसे युद्ध किया। संघर्ष के दौरान देओला दादा ने गायों की रक्षा करते हुए अद्भुत वीरता और साहस का परिचय दिया। गायों को बचाते-बचाते देओला दादा वीरगति को प्राप्त हो गए। उनके इस बलिदान के कारण वह एक गौ-रक्षा का अमर प्रतीक बन गए है, जिसे आज भी लोग श्रद्धा और सम्मान के साथ याद करते हैं। == संदर्भ == <ref name=":3">{{Cite book|title=Pilgrims, Patrons, and Place: Localizing Sanctity in Asian Religions|publisher=UBC Press|year=2003|isbn=9780774810395|edition=illustrated, revised|pages=347|quote=Ramdev (Ramdeo, Ramde) Pir, a semi-legendary Rajput hero of the end of the fourteenth century who became the religious head of the untouchables in Rajasthan...}}</ref> 8tsq5ilkq4gt1a30q89cxm6m1mrc8r6 6538000 6537998 2026-04-09T10:20:16Z HHZy7 919370 6538000 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। *[[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] *[[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * देओला दादा पिलानिया * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी [[श्रेणी: देवी-देवता]] == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं।।<ref>Dhali, Rajshree Popular Religion in Rajasthan: A Study of Four Deities and Their Worship in Nineteenth and Twentieth Century, 2014, p. 229</ref> == लोक देवता के अवतार == लोक देवताओं के अवतार : तेजाजी को भगवान शिव का अवतार माना जाता है और इनके अलावा गोगाजी को भी भगवान शिव का अवतार माना जाता है |<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-india-snake-festival-idUSKCN11L2C4|title=In India, getting bitten by a snake seen as good luck|last=Editorial|first=Reuters|work=U.S.|access-date=16 October 2018|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165324/https://www.reuters.com/article/us-india-snake-festival-idUSKCN11L2C4|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.india.com/news/india/rajasthan-celebrates-unique-snake-festival-to-bring-good-fortune-1491059/|title=Rajasthan celebrates unique snake festival to bring good fortune|last=ANI|date=16 September 2016|work=India.com|access-date=16 October 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165107/https://www.india.com/news/india/rajasthan-celebrates-unique-snake-festival-to-bring-good-fortune-1491059/|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=dead}}</ref> == पाबू जी की कथा == प्रचलित वाचिक कथा के अनुसार पाबूजी राठौड़ का जन्म कोलूगढ़ के दुर्गपति के घर हुआ था। यह कथा देवल नामक एक चारणी के साथ शुरू होती है जो मारवाड़ के इलाके में गायें पालती और चराती थी। कथा में देवल को अद्वितीय सुंदरी और शक्ति का अवतार माना गया है। देवल के पास काले रंग की एक घोड़ी है जिसका नाम कालिमी (या केसर कालमी) है। जयाल के सामंत जींद राव को कालिमी घोड़ी पसंद आ जाती है वह उसे प्राप्त करने का प्रयास करता है। सुरक्षा के लिए देवल कोलूगढ़ के सामंत के यहाँ चली आती है जो उसे अपनी पुत्री की तरह शरण देते हैं साथ ही उसकी गायों की रक्षा करने का वचन भी देते हैं। यहाँ आकर देवल देवी पाबूजी को प्रेम करने लगती है और विवाह करना चाहती है। इसी दौरान जींद राव देवल की गायें हँका ले जाता है। देवल अपनी कालिमी घोड़ी पाबूजी को दे देती है और पाबूजी अपने आदमियों के साथ देवल की गायों को छुड़ाने जाते हैं। युद्ध में पाबूजी की मृत्यु हो जाती है।<ref>{{Cite web |title=The epic of Pābūjī |url=https://bombay.indology.info/pabuji/statement.html |access-date=2022-06-11 |website=bombay.indology.info}}</ref> == देओला दादा की कथा == एक दिन देओला दादा अपने समधी छज्जू राम से मिलने उनके गाँव गए थे। मिलकर जब वे वापस अपने गाँव लौट रहे थे, तभी रास्ते में उन्होंने देखा कि कुछ कसाइयों ने एक महिला गुजरी लीलावती की गायों को जबरन ले जा रहे थे। देओला दादा से यह अन्याय देखा नहीं गया। उन्होंने बिना किसी भय के कसाइयों का विरोध किया और लीलावती की गायों को छुड़ाने के लिए उनसे युद्ध किया। संघर्ष के दौरान देओला दादा ने गायों की रक्षा करते हुए अद्भुत वीरता और साहस का परिचय दिया। गायों को बचाते-बचाते देओला दादा वीरगति को प्राप्त हो गए। उनके इस बलिदान के कारण वह एक गौ-रक्षा का अमर प्रतीक बन गए है, जिसे आज भी लोग श्रद्धा और सम्मान के साथ याद करते हैं। == गोगा जी की कथा == लोक देवता गोगाजी (जाहरवीर) का जन्म चुरू के ददरेवा में चौहान शासक जेवर सिंह व माता बाछल के घर गुरु गोरखनाथ के वरदान से हुआ था। वे सांपों के देवता के रूप में पूजे जाते हैं। गौ-रक्षा हेतु महमूद गजनवी से युद्ध करते हुए उन्होंने 47 पुत्रों व 60 भतीजों सहित वीरगति पाई। उनकी वीरता से प्रसन्न होकर गजनवी ने उन्हें 'जाहरपीर' (साक्षात देवता) की उपाधि दी थी।<ref></ref> == संदर्भ == <ref name=":3">{{Cite book|title=Pilgrims, Patrons, and Place: Localizing Sanctity in Asian Religions|publisher=UBC Press|year=2003|isbn=9780774810395|edition=illustrated, revised|pages=347|quote=Ramdev (Ramdeo, Ramde) Pir, a semi-legendary Rajput hero of the end of the fourteenth century who became the religious head of the untouchables in Rajasthan...}}</ref> 52o2eyro4geiux9sovd84vokwmix9ry 6538001 6538000 2026-04-09T10:22:39Z HHZy7 919370 /* गोगा जी की कथा */ 6538001 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। *[[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] *[[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * देओला दादा पिलानिया * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी [[श्रेणी: देवी-देवता]] == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं।।<ref>Dhali, Rajshree Popular Religion in Rajasthan: A Study of Four Deities and Their Worship in Nineteenth and Twentieth Century, 2014, p. 229</ref> == लोक देवता के अवतार == लोक देवताओं के अवतार : तेजाजी को भगवान शिव का अवतार माना जाता है और इनके अलावा गोगाजी को भी भगवान शिव का अवतार माना जाता है |<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-india-snake-festival-idUSKCN11L2C4|title=In India, getting bitten by a snake seen as good luck|last=Editorial|first=Reuters|work=U.S.|access-date=16 October 2018|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165324/https://www.reuters.com/article/us-india-snake-festival-idUSKCN11L2C4|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.india.com/news/india/rajasthan-celebrates-unique-snake-festival-to-bring-good-fortune-1491059/|title=Rajasthan celebrates unique snake festival to bring good fortune|last=ANI|date=16 September 2016|work=India.com|access-date=16 October 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165107/https://www.india.com/news/india/rajasthan-celebrates-unique-snake-festival-to-bring-good-fortune-1491059/|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=dead}}</ref> == पाबू जी की कथा == प्रचलित वाचिक कथा के अनुसार पाबूजी राठौड़ का जन्म कोलूगढ़ के दुर्गपति के घर हुआ था। यह कथा देवल नामक एक चारणी के साथ शुरू होती है जो मारवाड़ के इलाके में गायें पालती और चराती थी। कथा में देवल को अद्वितीय सुंदरी और शक्ति का अवतार माना गया है। देवल के पास काले रंग की एक घोड़ी है जिसका नाम कालिमी (या केसर कालमी) है। जयाल के सामंत जींद राव को कालिमी घोड़ी पसंद आ जाती है वह उसे प्राप्त करने का प्रयास करता है। सुरक्षा के लिए देवल कोलूगढ़ के सामंत के यहाँ चली आती है जो उसे अपनी पुत्री की तरह शरण देते हैं साथ ही उसकी गायों की रक्षा करने का वचन भी देते हैं। यहाँ आकर देवल देवी पाबूजी को प्रेम करने लगती है और विवाह करना चाहती है। इसी दौरान जींद राव देवल की गायें हँका ले जाता है। देवल अपनी कालिमी घोड़ी पाबूजी को दे देती है और पाबूजी अपने आदमियों के साथ देवल की गायों को छुड़ाने जाते हैं। युद्ध में पाबूजी की मृत्यु हो जाती है।<ref>{{Cite web |title=The epic of Pābūjī |url=https://bombay.indology.info/pabuji/statement.html |access-date=2022-06-11 |website=bombay.indology.info}}</ref> == देओला दादा की कथा == एक दिन देओला दादा अपने समधी छज्जू राम से मिलने उनके गाँव गए थे। मिलकर जब वे वापस अपने गाँव लौट रहे थे, तभी रास्ते में उन्होंने देखा कि कुछ कसाइयों ने एक महिला गुजरी लीलावती की गायों को जबरन ले जा रहे थे। देओला दादा से यह अन्याय देखा नहीं गया। उन्होंने बिना किसी भय के कसाइयों का विरोध किया और लीलावती की गायों को छुड़ाने के लिए उनसे युद्ध किया। संघर्ष के दौरान देओला दादा ने गायों की रक्षा करते हुए अद्भुत वीरता और साहस का परिचय दिया। गायों को बचाते-बचाते देओला दादा वीरगति को प्राप्त हो गए। उनके इस बलिदान के कारण वह एक गौ-रक्षा का अमर प्रतीक बन गए है, जिसे आज भी लोग श्रद्धा और सम्मान के साथ याद करते हैं। == गोगा जी की कथा == लोक देवता गोगाजी (जाहरवीर) का जन्म चुरू के ददरेवा में चौहान शासक जेवर सिंह व माता बाछल के घर गुरु गोरखनाथ के वरदान से हुआ था। वे सांपों के देवता के रूप में पूजे जाते हैं। गौ-रक्षा हेतु महमूद गजनवी से युद्ध करते हुए उन्होंने 47 पुत्रों व 60 भतीजों सहित वीरगति पाई। उनकी वीरता से प्रसन्न होकर गजनवी ने उन्हें 'जाहरपीर' (साक्षात देवता) की उपाधि दी थी।<ref>{{Cite web|url=https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|title=गोगा जी का इतिहास : गोगाजी की कथा - News Beats|language=en-US|access-date=2021-09-09|archive-date=9 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909155141/https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == <ref name=":3">{{Cite book|title=Pilgrims, Patrons, and Place: Localizing Sanctity in Asian Religions|publisher=UBC Press|year=2003|isbn=9780774810395|edition=illustrated, revised|pages=347|quote=Ramdev (Ramdeo, Ramde) Pir, a semi-legendary Rajput hero of the end of the fourteenth century who became the religious head of the untouchables in Rajasthan...}}</ref> ls9okp5nuugw339gphvt1sgn6caedjd 6538003 6538001 2026-04-09T10:23:33Z HHZy7 919370 /* संदर्भ */ 6538003 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। *[[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] *[[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * देओला दादा पिलानिया * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी [[श्रेणी: देवी-देवता]] == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं।।<ref>Dhali, Rajshree Popular Religion in Rajasthan: A Study of Four Deities and Their Worship in Nineteenth and Twentieth Century, 2014, p. 229</ref> == लोक देवता के अवतार == लोक देवताओं के अवतार : तेजाजी को भगवान शिव का अवतार माना जाता है और इनके अलावा गोगाजी को भी भगवान शिव का अवतार माना जाता है |<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-india-snake-festival-idUSKCN11L2C4|title=In India, getting bitten by a snake seen as good luck|last=Editorial|first=Reuters|work=U.S.|access-date=16 October 2018|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165324/https://www.reuters.com/article/us-india-snake-festival-idUSKCN11L2C4|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.india.com/news/india/rajasthan-celebrates-unique-snake-festival-to-bring-good-fortune-1491059/|title=Rajasthan celebrates unique snake festival to bring good fortune|last=ANI|date=16 September 2016|work=India.com|access-date=16 October 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165107/https://www.india.com/news/india/rajasthan-celebrates-unique-snake-festival-to-bring-good-fortune-1491059/|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=dead}}</ref> == पाबू जी की कथा == प्रचलित वाचिक कथा के अनुसार पाबूजी राठौड़ का जन्म कोलूगढ़ के दुर्गपति के घर हुआ था। यह कथा देवल नामक एक चारणी के साथ शुरू होती है जो मारवाड़ के इलाके में गायें पालती और चराती थी। कथा में देवल को अद्वितीय सुंदरी और शक्ति का अवतार माना गया है। देवल के पास काले रंग की एक घोड़ी है जिसका नाम कालिमी (या केसर कालमी) है। जयाल के सामंत जींद राव को कालिमी घोड़ी पसंद आ जाती है वह उसे प्राप्त करने का प्रयास करता है। सुरक्षा के लिए देवल कोलूगढ़ के सामंत के यहाँ चली आती है जो उसे अपनी पुत्री की तरह शरण देते हैं साथ ही उसकी गायों की रक्षा करने का वचन भी देते हैं। यहाँ आकर देवल देवी पाबूजी को प्रेम करने लगती है और विवाह करना चाहती है। इसी दौरान जींद राव देवल की गायें हँका ले जाता है। देवल अपनी कालिमी घोड़ी पाबूजी को दे देती है और पाबूजी अपने आदमियों के साथ देवल की गायों को छुड़ाने जाते हैं। युद्ध में पाबूजी की मृत्यु हो जाती है।<ref>{{Cite web |title=The epic of Pābūjī |url=https://bombay.indology.info/pabuji/statement.html |access-date=2022-06-11 |website=bombay.indology.info}}</ref> == देओला दादा की कथा == एक दिन देओला दादा अपने समधी छज्जू राम से मिलने उनके गाँव गए थे। मिलकर जब वे वापस अपने गाँव लौट रहे थे, तभी रास्ते में उन्होंने देखा कि कुछ कसाइयों ने एक महिला गुजरी लीलावती की गायों को जबरन ले जा रहे थे। देओला दादा से यह अन्याय देखा नहीं गया। उन्होंने बिना किसी भय के कसाइयों का विरोध किया और लीलावती की गायों को छुड़ाने के लिए उनसे युद्ध किया। संघर्ष के दौरान देओला दादा ने गायों की रक्षा करते हुए अद्भुत वीरता और साहस का परिचय दिया। गायों को बचाते-बचाते देओला दादा वीरगति को प्राप्त हो गए। उनके इस बलिदान के कारण वह एक गौ-रक्षा का अमर प्रतीक बन गए है, जिसे आज भी लोग श्रद्धा और सम्मान के साथ याद करते हैं। == गोगा जी की कथा == लोक देवता गोगाजी (जाहरवीर) का जन्म चुरू के ददरेवा में चौहान शासक जेवर सिंह व माता बाछल के घर गुरु गोरखनाथ के वरदान से हुआ था। वे सांपों के देवता के रूप में पूजे जाते हैं। गौ-रक्षा हेतु महमूद गजनवी से युद्ध करते हुए उन्होंने 47 पुत्रों व 60 भतीजों सहित वीरगति पाई। उनकी वीरता से प्रसन्न होकर गजनवी ने उन्हें 'जाहरपीर' (साक्षात देवता) की उपाधि दी थी।<ref>{{Cite web|url=https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|title=गोगा जी का इतिहास : गोगाजी की कथा - News Beats|language=en-US|access-date=2021-09-09|archive-date=9 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909155141/https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == 7pdj2n934c6k2kuvcxlh9rhl6bl7v4r 6538004 6538003 2026-04-09T10:23:53Z HHZy7 919370 /* देओला दादा की कथा */ 6538004 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]], जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे ठीक से नहीं जाने जाते हैं। *[[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] *[[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * देओला दादा पिलानिया * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी [[श्रेणी: देवी-देवता]] == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं।।<ref>Dhali, Rajshree Popular Religion in Rajasthan: A Study of Four Deities and Their Worship in Nineteenth and Twentieth Century, 2014, p. 229</ref> == लोक देवता के अवतार == लोक देवताओं के अवतार : तेजाजी को भगवान शिव का अवतार माना जाता है और इनके अलावा गोगाजी को भी भगवान शिव का अवतार माना जाता है |<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-india-snake-festival-idUSKCN11L2C4|title=In India, getting bitten by a snake seen as good luck|last=Editorial|first=Reuters|work=U.S.|access-date=16 October 2018|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165324/https://www.reuters.com/article/us-india-snake-festival-idUSKCN11L2C4|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.india.com/news/india/rajasthan-celebrates-unique-snake-festival-to-bring-good-fortune-1491059/|title=Rajasthan celebrates unique snake festival to bring good fortune|last=ANI|date=16 September 2016|work=India.com|access-date=16 October 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165107/https://www.india.com/news/india/rajasthan-celebrates-unique-snake-festival-to-bring-good-fortune-1491059/|archive-date=16 अक्तूबर 2018|url-status=dead}}</ref> == पाबू जी की कथा == प्रचलित वाचिक कथा के अनुसार पाबूजी राठौड़ का जन्म कोलूगढ़ के दुर्गपति के घर हुआ था। यह कथा देवल नामक एक चारणी के साथ शुरू होती है जो मारवाड़ के इलाके में गायें पालती और चराती थी। कथा में देवल को अद्वितीय सुंदरी और शक्ति का अवतार माना गया है। देवल के पास काले रंग की एक घोड़ी है जिसका नाम कालिमी (या केसर कालमी) है। जयाल के सामंत जींद राव को कालिमी घोड़ी पसंद आ जाती है वह उसे प्राप्त करने का प्रयास करता है। सुरक्षा के लिए देवल कोलूगढ़ के सामंत के यहाँ चली आती है जो उसे अपनी पुत्री की तरह शरण देते हैं साथ ही उसकी गायों की रक्षा करने का वचन भी देते हैं। यहाँ आकर देवल देवी पाबूजी को प्रेम करने लगती है और विवाह करना चाहती है। इसी दौरान जींद राव देवल की गायें हँका ले जाता है। देवल अपनी कालिमी घोड़ी पाबूजी को दे देती है और पाबूजी अपने आदमियों के साथ देवल की गायों को छुड़ाने जाते हैं। युद्ध में पाबूजी की मृत्यु हो जाती है।<ref>{{Cite web |title=The epic of Pābūjī |url=https://bombay.indology.info/pabuji/statement.html |access-date=2022-06-11 |website=bombay.indology.info}}</ref> == देओला दादा की कथा == एक दिन देओला दादा अपने समधी छज्जू राम से मिलने उनके गाँव गए थे। मिलकर जब वे वापस अपने गाँव लौट रहे थे, तभी रास्ते में उन्होंने देखा कि कुछ कसाइयों ने एक महिला गुजरी लीलावती की गायों को जबरन ले जा रहे थे। देओला दादा से यह अन्याय देखा नहीं गया। उन्होंने बिना किसी भय के कसाइयों का विरोध किया और लीलावती की गायों को छुड़ाने के लिए उनसे युद्ध किया। संघर्ष के दौरान देओला दादा ने गायों की रक्षा करते हुए अद्भुत वीरता और साहस का परिचय दिया। गायों को बचाते-बचाते देओला दादा वीरगति को प्राप्त हो गए। उनके इस बलिदान के कारण वह एक गौ-रक्षा का अमर प्रतीक बन गए है, जिसे आज भी लोग श्रद्धा और सम्मान के साथ याद करते हैं।<ref name=":3">{{Cite book|title=Pilgrims, Patrons, and Place: Localizing Sanctity in Asian Religions|publisher=UBC Press|year=2003|isbn=9780774810395|edition=illustrated, revised|pages=347|quote=Ramdev (Ramdeo, Ramde) Pir, a semi-legendary Rajput hero of the end of the fourteenth century who became the religious head of the untouchables in Rajasthan}}</ref> == गोगा जी की कथा == लोक देवता गोगाजी (जाहरवीर) का जन्म चुरू के ददरेवा में चौहान शासक जेवर सिंह व माता बाछल के घर गुरु गोरखनाथ के वरदान से हुआ था। वे सांपों के देवता के रूप में पूजे जाते हैं। गौ-रक्षा हेतु महमूद गजनवी से युद्ध करते हुए उन्होंने 47 पुत्रों व 60 भतीजों सहित वीरगति पाई। उनकी वीरता से प्रसन्न होकर गजनवी ने उन्हें 'जाहरपीर' (साक्षात देवता) की उपाधि दी थी।<ref>{{Cite web|url=https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|title=गोगा जी का इतिहास : गोगाजी की कथा - News Beats|language=en-US|access-date=2021-09-09|archive-date=9 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909155141/https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == 20td7tsld3lq3z2n9bkbd4xmgjs1cp6 6538007 6538004 2026-04-09T10:32:13Z AMAN KUMAR 911487 बर्बरता को सुधारा 6538007 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]] होते हैं, जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में गहरी मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे समान रूप से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं।<ref>Dhali, Rajshree Popular Religion in Rajasthan: A Study of Four Deities and Their Worship in Nineteenth and Twentieth Century, 2014, p. 229</ref> == लोक देवता के अवतार == विभिन्न क्षेत्रों में लोक देवताओं को प्रमुख देवी-देवताओं का अवतार माना जाता है। उदाहरण के लिए, लोक मान्यताओं के अनुसार तेजाजी और गोगाजी को भगवान शिव का अवतार माना जाता है। == पाबू जी की कथा == प्रचलित वाचिक कथा के अनुसार पाबूजी राठौड़ का जन्म कोलूगढ़ के दुर्गपति के घर हुआ था। यह कथा देवल नामक एक चारणी के साथ शुरू होती है जो मारवाड़ के इलाके में गायें पालती और चराती थी। कथा में देवल को अद्वितीय सुंदरी और शक्ति का अवतार माना गया है। देवल के पास काले रंग की एक घोड़ी है जिसका नाम कालिमी (या केसर कालमी) है। जयाल के सामंत जींद राव को कालिमी घोड़ी पसंद आ जाती है और वह उसे प्राप्त करने का प्रयास करता है। सुरक्षा के लिए देवल कोलूगढ़ के सामंत के यहाँ चली आती है जो उसे अपनी पुत्री की तरह शरण देते हैं और साथ ही उसकी गायों की रक्षा करने का वचन भी देते हैं। इसी दौरान जींद राव देवल की गायें हँका ले जाता है। देवल अपनी कालिमी घोड़ी पाबूजी को दे देती है और पाबूजी अपने आदमियों के साथ देवल की गायों को छुड़ाने जाते हैं। युद्ध में गायों की रक्षा करते हुए पाबूजी वीरगति को प्राप्त होते हैं।<ref>{{Cite web |title=The epic of Pābūjī |url=https://bombay.indology.info/pabuji/statement.html |access-date=2022-06-11 |website=bombay.indology.info}}</ref> == गोगा जी की कथा == लोक देवता गोगाजी (जाहरवीर) का जन्म चुरू के ददरेवा में चौहान शासक जेवर सिंह व माता बाछल के घर गुरु गोरखनाथ के वरदान से हुआ था। वे सांपों के देवता के रूप में पूजे जाते हैं। गौ-रक्षा हेतु महमूद गजनवी से युद्ध करते हुए उन्होंने 47 पुत्रों व 60 भतीजों सहित वीरगति पाई। उनकी वीरता से प्रसन्न होकर गजनवी ने उन्हें 'जाहरपीर' (साक्षात देवता) की उपाधि दी थी।<ref>{{Cite web|url=https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|title=गोगा जी का इतिहास : गोगाजी की कथा - News Beats|language=en-US|access-date=2021-09-09|archive-date=9 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909155141/https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:देवी-देवता]] [[श्रेणी:राजस्थान के लोक देवता]] 8kw8dan12aoitmjhq0ummzb1a7eo6g4 6538009 6538007 2026-04-09T10:36:51Z HHZy7 919370 /* लोक देवता के अवतार */ 6538009 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]] होते हैं, जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में गहरी मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे समान रूप से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं।<ref>Dhali, Rajshree Popular Religion in Rajasthan: A Study of Four Deities and Their Worship in Nineteenth and Twentieth Century, 2014, p. 229</ref> == लोक देवता के अवतार == विभिन्न क्षेत्रों में लोक देवताओं को प्रमुख देवी-देवताओं का अवतार माना जाता है। उदाहरण के लिए, लोक मान्यताओं के अनुसार तेजाजी और गोगाजी को भगवान शिव का अवतार माना जाता है।<ref>{{cite news |title=मुख्यमंत्री ने किया लोक देवता पाबूजी के पेनोरमा का लोकार्पण |url=https://www.khaskhabar.com/local/rajasthan/jodhpur-news/news-chief-minister-launches-panorama-of-lok-devta-pabuji-news-hindi-1-336609-KKN.html |accessdate=8 दिसम्बर 2021 |work=ख़ास ख़बर |date=25 अगस्त 2018 |language=hi}}</ref> == पाबू जी की कथा == प्रचलित वाचिक कथा के अनुसार पाबूजी राठौड़ का जन्म कोलूगढ़ के दुर्गपति के घर हुआ था। यह कथा देवल नामक एक चारणी के साथ शुरू होती है जो मारवाड़ के इलाके में गायें पालती और चराती थी। कथा में देवल को अद्वितीय सुंदरी और शक्ति का अवतार माना गया है। देवल के पास काले रंग की एक घोड़ी है जिसका नाम कालिमी (या केसर कालमी) है। जयाल के सामंत जींद राव को कालिमी घोड़ी पसंद आ जाती है और वह उसे प्राप्त करने का प्रयास करता है। सुरक्षा के लिए देवल कोलूगढ़ के सामंत के यहाँ चली आती है जो उसे अपनी पुत्री की तरह शरण देते हैं और साथ ही उसकी गायों की रक्षा करने का वचन भी देते हैं। इसी दौरान जींद राव देवल की गायें हँका ले जाता है। देवल अपनी कालिमी घोड़ी पाबूजी को दे देती है और पाबूजी अपने आदमियों के साथ देवल की गायों को छुड़ाने जाते हैं। युद्ध में गायों की रक्षा करते हुए पाबूजी वीरगति को प्राप्त होते हैं।<ref>{{Cite web |title=The epic of Pābūjī |url=https://bombay.indology.info/pabuji/statement.html |access-date=2022-06-11 |website=bombay.indology.info}}</ref> == गोगा जी की कथा == लोक देवता गोगाजी (जाहरवीर) का जन्म चुरू के ददरेवा में चौहान शासक जेवर सिंह व माता बाछल के घर गुरु गोरखनाथ के वरदान से हुआ था। वे सांपों के देवता के रूप में पूजे जाते हैं। गौ-रक्षा हेतु महमूद गजनवी से युद्ध करते हुए उन्होंने 47 पुत्रों व 60 भतीजों सहित वीरगति पाई। उनकी वीरता से प्रसन्न होकर गजनवी ने उन्हें 'जाहरपीर' (साक्षात देवता) की उपाधि दी थी।<ref>{{Cite web|url=https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|title=गोगा जी का इतिहास : गोगाजी की कथा - News Beats|language=en-US|access-date=2021-09-09|archive-date=9 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909155141/https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:देवी-देवता]] [[श्रेणी:राजस्थान के लोक देवता]] p1z65xwt6jc2sz7nfjqdvhpb20z1enf 6538010 6538009 2026-04-09T10:37:24Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/HHZy7|HHZy7]] ([[सदस्य वार्ता:HHZy7|वार्ता]]) द्वारा 1 संपादन AMAN KUMARके अंतिम अवतरण पर प्रत्यावर्तित किया गया 6538010 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]] होते हैं, जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में गहरी मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे समान रूप से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं।<ref>Dhali, Rajshree Popular Religion in Rajasthan: A Study of Four Deities and Their Worship in Nineteenth and Twentieth Century, 2014, p. 229</ref> == लोक देवता के अवतार == विभिन्न क्षेत्रों में लोक देवताओं को प्रमुख देवी-देवताओं का अवतार माना जाता है। उदाहरण के लिए, लोक मान्यताओं के अनुसार तेजाजी और गोगाजी को भगवान शिव का अवतार माना जाता है। == पाबू जी की कथा == प्रचलित वाचिक कथा के अनुसार पाबूजी राठौड़ का जन्म कोलूगढ़ के दुर्गपति के घर हुआ था। यह कथा देवल नामक एक चारणी के साथ शुरू होती है जो मारवाड़ के इलाके में गायें पालती और चराती थी। कथा में देवल को अद्वितीय सुंदरी और शक्ति का अवतार माना गया है। देवल के पास काले रंग की एक घोड़ी है जिसका नाम कालिमी (या केसर कालमी) है। जयाल के सामंत जींद राव को कालिमी घोड़ी पसंद आ जाती है और वह उसे प्राप्त करने का प्रयास करता है। सुरक्षा के लिए देवल कोलूगढ़ के सामंत के यहाँ चली आती है जो उसे अपनी पुत्री की तरह शरण देते हैं और साथ ही उसकी गायों की रक्षा करने का वचन भी देते हैं। इसी दौरान जींद राव देवल की गायें हँका ले जाता है। देवल अपनी कालिमी घोड़ी पाबूजी को दे देती है और पाबूजी अपने आदमियों के साथ देवल की गायों को छुड़ाने जाते हैं। युद्ध में गायों की रक्षा करते हुए पाबूजी वीरगति को प्राप्त होते हैं।<ref>{{Cite web |title=The epic of Pābūjī |url=https://bombay.indology.info/pabuji/statement.html |access-date=2022-06-11 |website=bombay.indology.info}}</ref> == गोगा जी की कथा == लोक देवता गोगाजी (जाहरवीर) का जन्म चुरू के ददरेवा में चौहान शासक जेवर सिंह व माता बाछल के घर गुरु गोरखनाथ के वरदान से हुआ था। वे सांपों के देवता के रूप में पूजे जाते हैं। गौ-रक्षा हेतु महमूद गजनवी से युद्ध करते हुए उन्होंने 47 पुत्रों व 60 भतीजों सहित वीरगति पाई। उनकी वीरता से प्रसन्न होकर गजनवी ने उन्हें 'जाहरपीर' (साक्षात देवता) की उपाधि दी थी।<ref>{{Cite web|url=https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|title=गोगा जी का इतिहास : गोगाजी की कथा - News Beats|language=en-US|access-date=2021-09-09|archive-date=9 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909155141/https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:देवी-देवता]] [[श्रेणी:राजस्थान के लोक देवता]] 8kw8dan12aoitmjhq0ummzb1a7eo6g4 6538019 6538010 2026-04-09T10:51:12Z HHZy7 919370 /* लोक देवता के अवतार */ 6538019 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]] होते हैं, जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में गहरी मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे समान रूप से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं।<ref>Dhali, Rajshree Popular Religion in Rajasthan: A Study of Four Deities and Their Worship in Nineteenth and Twentieth Century, 2014, p. 229</ref> == लोक देवता के अवतार == विभिन्न क्षेत्रों में लोक देवताओं को प्रमुख देवी-देवताओं का अवतार माना जाता है। उदाहरण के लिए, लोक मान्यताओं के अनुसार तेजाजी और गोगाजी को भगवान शिव का अवतार माना जाता है।<ref name="Thapar2005">{{cite book |last1=Thapar |first1=Romila |title=Somanatha: The Many Voices of a History |date=2005 |publisher=Verso |isbn=978-1-84467-020-8 |page=152 |url=https://books.google.co.in/books?id=PnBMFaGMabYC&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA152&dq=Pabuji&pg=PA152#v=onepage&q=Pabuji&f=false |accessdate=8 दिसम्बर 2021 |language=en}}</ref> == पाबू जी की कथा == प्रचलित वाचिक कथा के अनुसार पाबूजी राठौड़ का जन्म कोलूगढ़ के दुर्गपति के घर हुआ था। यह कथा देवल नामक एक चारणी के साथ शुरू होती है जो मारवाड़ के इलाके में गायें पालती और चराती थी। कथा में देवल को अद्वितीय सुंदरी और शक्ति का अवतार माना गया है। देवल के पास काले रंग की एक घोड़ी है जिसका नाम कालिमी (या केसर कालमी) है। जयाल के सामंत जींद राव को कालिमी घोड़ी पसंद आ जाती है और वह उसे प्राप्त करने का प्रयास करता है। सुरक्षा के लिए देवल कोलूगढ़ के सामंत के यहाँ चली आती है जो उसे अपनी पुत्री की तरह शरण देते हैं और साथ ही उसकी गायों की रक्षा करने का वचन भी देते हैं। इसी दौरान जींद राव देवल की गायें हँका ले जाता है। देवल अपनी कालिमी घोड़ी पाबूजी को दे देती है और पाबूजी अपने आदमियों के साथ देवल की गायों को छुड़ाने जाते हैं। युद्ध में गायों की रक्षा करते हुए पाबूजी वीरगति को प्राप्त होते हैं।<ref>{{Cite web |title=The epic of Pābūjī |url=https://bombay.indology.info/pabuji/statement.html |access-date=2022-06-11 |website=bombay.indology.info}}</ref> == गोगा जी की कथा == लोक देवता गोगाजी (जाहरवीर) का जन्म चुरू के ददरेवा में चौहान शासक जेवर सिंह व माता बाछल के घर गुरु गोरखनाथ के वरदान से हुआ था। वे सांपों के देवता के रूप में पूजे जाते हैं। गौ-रक्षा हेतु महमूद गजनवी से युद्ध करते हुए उन्होंने 47 पुत्रों व 60 भतीजों सहित वीरगति पाई। उनकी वीरता से प्रसन्न होकर गजनवी ने उन्हें 'जाहरपीर' (साक्षात देवता) की उपाधि दी थी।<ref>{{Cite web|url=https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|title=गोगा जी का इतिहास : गोगाजी की कथा - News Beats|language=en-US|access-date=2021-09-09|archive-date=9 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909155141/https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:देवी-देवता]] [[श्रेणी:राजस्थान के लोक देवता]] o1s48bmus60bnvjetca2locfsg3x2na 6538026 6538019 2026-04-09T10:53:44Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/HHZy7|HHZy7]] ([[सदस्य वार्ता:HHZy7|वार्ता]]) द्वारा 1 संपादन AMAN KUMARके अंतिम अवतरण पर प्रत्यावर्तित किया गया 6538026 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]] होते हैं, जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में गहरी मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे समान रूप से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं।<ref>Dhali, Rajshree Popular Religion in Rajasthan: A Study of Four Deities and Their Worship in Nineteenth and Twentieth Century, 2014, p. 229</ref> == लोक देवता के अवतार == विभिन्न क्षेत्रों में लोक देवताओं को प्रमुख देवी-देवताओं का अवतार माना जाता है। उदाहरण के लिए, लोक मान्यताओं के अनुसार तेजाजी और गोगाजी को भगवान शिव का अवतार माना जाता है। == पाबू जी की कथा == प्रचलित वाचिक कथा के अनुसार पाबूजी राठौड़ का जन्म कोलूगढ़ के दुर्गपति के घर हुआ था। यह कथा देवल नामक एक चारणी के साथ शुरू होती है जो मारवाड़ के इलाके में गायें पालती और चराती थी। कथा में देवल को अद्वितीय सुंदरी और शक्ति का अवतार माना गया है। देवल के पास काले रंग की एक घोड़ी है जिसका नाम कालिमी (या केसर कालमी) है। जयाल के सामंत जींद राव को कालिमी घोड़ी पसंद आ जाती है और वह उसे प्राप्त करने का प्रयास करता है। सुरक्षा के लिए देवल कोलूगढ़ के सामंत के यहाँ चली आती है जो उसे अपनी पुत्री की तरह शरण देते हैं और साथ ही उसकी गायों की रक्षा करने का वचन भी देते हैं। इसी दौरान जींद राव देवल की गायें हँका ले जाता है। देवल अपनी कालिमी घोड़ी पाबूजी को दे देती है और पाबूजी अपने आदमियों के साथ देवल की गायों को छुड़ाने जाते हैं। युद्ध में गायों की रक्षा करते हुए पाबूजी वीरगति को प्राप्त होते हैं।<ref>{{Cite web |title=The epic of Pābūjī |url=https://bombay.indology.info/pabuji/statement.html |access-date=2022-06-11 |website=bombay.indology.info}}</ref> == गोगा जी की कथा == लोक देवता गोगाजी (जाहरवीर) का जन्म चुरू के ददरेवा में चौहान शासक जेवर सिंह व माता बाछल के घर गुरु गोरखनाथ के वरदान से हुआ था। वे सांपों के देवता के रूप में पूजे जाते हैं। गौ-रक्षा हेतु महमूद गजनवी से युद्ध करते हुए उन्होंने 47 पुत्रों व 60 भतीजों सहित वीरगति पाई। उनकी वीरता से प्रसन्न होकर गजनवी ने उन्हें 'जाहरपीर' (साक्षात देवता) की उपाधि दी थी।<ref>{{Cite web|url=https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|title=गोगा जी का इतिहास : गोगाजी की कथा - News Beats|language=en-US|access-date=2021-09-09|archive-date=9 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909155141/https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:देवी-देवता]] [[श्रेणी:राजस्थान के लोक देवता]] 8kw8dan12aoitmjhq0ummzb1a7eo6g4 6538028 6538026 2026-04-09T10:53:57Z HHZy7 919370 6538028 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]] होते हैं, जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में गहरी मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे समान रूप से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी * देओला दादा पिलानिया == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं।<ref>Dhali, Rajshree Popular Religion in Rajasthan: A Study of Four Deities and Their Worship in Nineteenth and Twentieth Century, 2014, p. 229</ref> == लोक देवता के अवतार == विभिन्न क्षेत्रों में लोक देवताओं को प्रमुख देवी-देवताओं का अवतार माना जाता है। उदाहरण के लिए, लोक मान्यताओं के अनुसार तेजाजी और गोगाजी को भगवान शिव का अवतार माना जाता है। == पाबू जी की कथा == प्रचलित वाचिक कथा के अनुसार पाबूजी राठौड़ का जन्म कोलूगढ़ के दुर्गपति के घर हुआ था। यह कथा देवल नामक एक चारणी के साथ शुरू होती है जो मारवाड़ के इलाके में गायें पालती और चराती थी। कथा में देवल को अद्वितीय सुंदरी और शक्ति का अवतार माना गया है। देवल के पास काले रंग की एक घोड़ी है जिसका नाम कालिमी (या केसर कालमी) है। जयाल के सामंत जींद राव को कालिमी घोड़ी पसंद आ जाती है और वह उसे प्राप्त करने का प्रयास करता है। सुरक्षा के लिए देवल कोलूगढ़ के सामंत के यहाँ चली आती है जो उसे अपनी पुत्री की तरह शरण देते हैं और साथ ही उसकी गायों की रक्षा करने का वचन भी देते हैं। इसी दौरान जींद राव देवल की गायें हँका ले जाता है। देवल अपनी कालिमी घोड़ी पाबूजी को दे देती है और पाबूजी अपने आदमियों के साथ देवल की गायों को छुड़ाने जाते हैं। युद्ध में गायों की रक्षा करते हुए पाबूजी वीरगति को प्राप्त होते हैं।<ref>{{Cite web |title=The epic of Pābūjī |url=https://bombay.indology.info/pabuji/statement.html |access-date=2022-06-11 |website=bombay.indology.info}}</ref> == गोगा जी की कथा == लोक देवता गोगाजी (जाहरवीर) का जन्म चुरू के ददरेवा में चौहान शासक जेवर सिंह व माता बाछल के घर गुरु गोरखनाथ के वरदान से हुआ था। वे सांपों के देवता के रूप में पूजे जाते हैं। गौ-रक्षा हेतु महमूद गजनवी से युद्ध करते हुए उन्होंने 47 पुत्रों व 60 भतीजों सहित वीरगति पाई। उनकी वीरता से प्रसन्न होकर गजनवी ने उन्हें 'जाहरपीर' (साक्षात देवता) की उपाधि दी थी।<ref>{{Cite web|url=https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|title=गोगा जी का इतिहास : गोगाजी की कथा - News Beats|language=en-US|access-date=2021-09-09|archive-date=9 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909155141/https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:देवी-देवता]] [[श्रेणी:राजस्थान के लोक देवता]] fkc6h2uhb05vx43bs13ukqi82oy23ww 6538031 6538028 2026-04-09T10:57:24Z HHZy7 919370 6538031 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]] होते हैं, जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में गहरी मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे समान रूप से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी * देओला दादा पिलानिया == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं।<ref>Dhali, Rajshree Popular Religion in Rajasthan: A Study of Four Deities and Their Worship in Nineteenth and Twentieth Century, 2014, p. 229</ref> == लोक देवता के अवतार == विभिन्न क्षेत्रों में लोक देवताओं को प्रमुख देवी-देवताओं का अवतार माना जाता है। उदाहरण के लिए, लोक मान्यताओं के अनुसार तेजाजी और गोगाजी को भगवान शिव का अवतार माना जाता है। == पाबू जी की कथा == प्रचलित वाचिक कथा के अनुसार पाबूजी राठौड़ का जन्म कोलूगढ़ के दुर्गपति के घर हुआ था। यह कथा देवल नामक एक चारणी के साथ शुरू होती है जो मारवाड़ के इलाके में गायें पालती और चराती थी। कथा में देवल को अद्वितीय सुंदरी और शक्ति का अवतार माना गया है। देवल के पास काले रंग की एक घोड़ी है जिसका नाम कालिमी (या केसर कालमी) है। जयाल के सामंत जींद राव को कालिमी घोड़ी पसंद आ जाती है और वह उसे प्राप्त करने का प्रयास करता है। सुरक्षा के लिए देवल कोलूगढ़ के सामंत के यहाँ चली आती है जो उसे अपनी पुत्री की तरह शरण देते हैं और साथ ही उसकी गायों की रक्षा करने का वचन भी देते हैं। इसी दौरान जींद राव देवल की गायें हँका ले जाता है। देवल अपनी कालिमी घोड़ी पाबूजी को दे देती है और पाबूजी अपने आदमियों के साथ देवल की गायों को छुड़ाने जाते हैं। युद्ध में गायों की रक्षा करते हुए पाबूजी वीरगति को प्राप्त होते हैं।<ref>{{Cite web |title=The epic of Pābūjī |url=https://bombay.indology.info/pabuji/statement.html |access-date=2022-06-11 |website=bombay.indology.info}}</ref> == गोगा जी की कथा == लोक देवता गोगाजी (जाहरवीर) का जन्म चुरू के ददरेवा में चौहान शासक जेवर सिंह व माता बाछल के घर गुरु गोरखनाथ के वरदान से हुआ था। वे सांपों के देवता के रूप में पूजे जाते हैं। गौ-रक्षा हेतु महमूद गजनवी से युद्ध करते हुए उन्होंने 47 पुत्रों व 60 भतीजों सहित वीरगति पाई। उनकी वीरता से प्रसन्न होकर गजनवी ने उन्हें 'जाहरपीर' (साक्षात देवता) की उपाधि दी थी।<ref>{{Cite web|url=https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|title=गोगा जी का इतिहास : गोगाजी की कथा - News Beats|language=en-US|access-date=2021-09-09|archive-date=9 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909155141/https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|url-status=dead}}</ref> == देओला दादा की कथा == पिलानिया वंश के लोक देवता देओला दादा हैं. उन्होंने अपने भाइयों के साथ मिलकर कसाइयों से गुजरी लीलावती की गायों की रक्षा करते हुए वीरगति प्राप्त की थी। एक दिन देओला दादा अपने समधी छज्जू राम से मिलने उनके गाँव गए थे। मिलकर जब वे वापस अपने गाँव लौट रहे थे, तभी रास्ते में उन्होंने देखा कि कुछ कसाइयों ने एक महिला गुजरी लीलावती की गायों को जबरन ले जा रहे थे। देओला दादा से यह अन्याय देखा नहीं गया। उन्होंने बिना किसी भय के कसाइयों का विरोध किया और लीलावती की गायों को छुड़ाने के लिए उनसे युद्ध किया। संघर्ष के दौरान देओला दादा ने गायों की रक्षा करते हुए अद्भुत वीरता और साहस का परिचय दिया। गायों को बचाते-बचाते देओला दादा वीरगति को प्राप्त हो गए। उनके इस बलिदान के कारण वह एक गौ-रक्षा का अमर प्रतीक बन गए है, जिसे आज भी लोग श्रद्धा और सम्मान के साथ याद करते हैं। == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:देवी-देवता]] [[श्रेणी:राजस्थान के लोक देवता]] 2gy46dw5genydwf894ht78u60dilw9r 6538033 6538031 2026-04-09T11:01:39Z HHZy7 919370 /* पाबू जी की कथा */ 6538033 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]] होते हैं, जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में गहरी मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे समान रूप से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी * देओला दादा पिलानिया == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं।<ref>Dhali, Rajshree Popular Religion in Rajasthan: A Study of Four Deities and Their Worship in Nineteenth and Twentieth Century, 2014, p. 229</ref> == लोक देवता के अवतार == विभिन्न क्षेत्रों में लोक देवताओं को प्रमुख देवी-देवताओं का अवतार माना जाता है। उदाहरण के लिए, लोक मान्यताओं के अनुसार तेजाजी और गोगाजी को भगवान शिव का अवतार माना जाता है। == पाबू जी की कथा == प्रचलित वाचिक कथा के अनुसार पाबूजी राठौड़ का जन्म कोलूगढ़ के दुर्गपति के घर हुआ था। यह कथा देवल नामक एक चारणी के साथ शुरू होती है जो मारवाड़ के इलाके में गायें पालती और चराती थी। कथा में देवल को अद्वितीय सुंदरी और शक्ति का अवतार माना गया है।<ref>{{cite book |last1=Hiltebeitel |first1=Alf |title=Rethinking India's Oral and Classical Epics: Draupadi among Rajputs, Muslims, and Dalits |date=2009 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-34055-5 |url=https://books.google.co.in/books?id=MMFdosx0PokC&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA110&dq=Pabuji&pg=PA88#v=onepage&q=Pabuji&f=false |accessdate=8 दिसम्बर 2021 |language=en}}</ref> देवल के पास काले रंग की एक घोड़ी है जिसका नाम कालिमी (या केसर कालमी) है। जयाल के सामंत जींद राव को कालिमी घोड़ी पसंद आ जाती है और वह उसे प्राप्त करने का प्रयास करता है। सुरक्षा के लिए देवल कोलूगढ़ के सामंत के यहाँ चली आती है जो उसे अपनी पुत्री की तरह शरण देते हैं और साथ ही उसकी गायों की रक्षा करने का वचन भी देते हैं। इसी दौरान जींद राव देवल की गायें हँका ले जाता है। देवल अपनी कालिमी घोड़ी पाबूजी को दे देती है और पाबूजी अपने आदमियों के साथ देवल की गायों को छुड़ाने जाते हैं। युद्ध में गायों की रक्षा करते हुए पाबूजी वीरगति को प्राप्त होते हैं।<ref>{{Cite web |title=The epic of Pābūjī |url=https://bombay.indology.info/pabuji/statement.html |access-date=2022-06-11 |website=bombay.indology.info}}</ref> == गोगा जी की कथा == लोक देवता गोगाजी (जाहरवीर) का जन्म चुरू के ददरेवा में चौहान शासक जेवर सिंह व माता बाछल के घर गुरु गोरखनाथ के वरदान से हुआ था। वे सांपों के देवता के रूप में पूजे जाते हैं। गौ-रक्षा हेतु महमूद गजनवी से युद्ध करते हुए उन्होंने 47 पुत्रों व 60 भतीजों सहित वीरगति पाई। उनकी वीरता से प्रसन्न होकर गजनवी ने उन्हें 'जाहरपीर' (साक्षात देवता) की उपाधि दी थी।<ref>{{Cite web|url=https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|title=गोगा जी का इतिहास : गोगाजी की कथा - News Beats|language=en-US|access-date=2021-09-09|archive-date=9 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909155141/https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|url-status=dead}}</ref> == देओला दादा की कथा == पिलानिया वंश के लोक देवता देओला दादा हैं. उन्होंने अपने भाइयों के साथ मिलकर कसाइयों से गुजरी लीलावती की गायों की रक्षा करते हुए वीरगति प्राप्त की थी। एक दिन देओला दादा अपने समधी छज्जू राम से मिलने उनके गाँव गए थे। मिलकर जब वे वापस अपने गाँव लौट रहे थे, तभी रास्ते में उन्होंने देखा कि कुछ कसाइयों ने एक महिला गुजरी लीलावती की गायों को जबरन ले जा रहे थे। देओला दादा से यह अन्याय देखा नहीं गया। उन्होंने बिना किसी भय के कसाइयों का विरोध किया और लीलावती की गायों को छुड़ाने के लिए उनसे युद्ध किया। संघर्ष के दौरान देओला दादा ने गायों की रक्षा करते हुए अद्भुत वीरता और साहस का परिचय दिया। गायों को बचाते-बचाते देओला दादा वीरगति को प्राप्त हो गए। उनके इस बलिदान के कारण वह एक गौ-रक्षा का अमर प्रतीक बन गए है, जिसे आज भी लोग श्रद्धा और सम्मान के साथ याद करते हैं। == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:देवी-देवता]] [[श्रेणी:राजस्थान के लोक देवता]] 62w78g8q0iatmwke5bx3wagt9z7dc7z 6538034 6538033 2026-04-09T11:04:41Z HHZy7 919370 6538034 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]] होते हैं, जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में गहरी मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे समान रूप से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी * देओला दादा पिलानिया == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं।<ref>Dhali, Rajshree Popular Religion in Rajasthan: A Study of Four Deities and Their Worship in Nineteenth and Twentieth Century, 2014, p. 229</ref> == लोक देवता के अवतार == विभिन्न क्षेत्रों में लोक देवताओं को प्रमुख देवी-देवताओं का अवतार माना जाता है। उदाहरण के लिए, लोक मान्यताओं के अनुसार तेजाजी और गोगाजी को भगवान शिव का अवतार माना जाता है। == पाबू जी की कथा == प्रचलित वाचिक कथा के अनुसार पाबूजी राठौड़ का जन्म कोलूगढ़ के दुर्गपति के घर हुआ था। यह कथा देवल नामक एक चारणी के साथ शुरू होती है जो मारवाड़ के इलाके में गायें पालती और चराती थी। कथा में देवल को अद्वितीय सुंदरी और शक्ति का अवतार माना गया है।<ref>{{cite book |last1=Hiltebeitel |first1=Alf |title=Rethinking India's Oral and Classical Epics: Draupadi among Rajputs, Muslims, and Dalits |date=2009 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-34055-5 |url=https://books.google.co.in/books?id=MMFdosx0PokC&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA110&dq=Pabuji&pg=PA88#v=onepage&q=Pabuji&f=false |accessdate=8 दिसम्बर 2021 |language=en}}</ref> देवल के पास काले रंग की एक घोड़ी है जिसका नाम कालिमी (या केसर कालमी) है। जयाल के सामंत जींद राव को कालिमी घोड़ी पसंद आ जाती है और वह उसे प्राप्त करने का प्रयास करता है। सुरक्षा के लिए देवल कोलूगढ़ के सामंत के यहाँ चली आती है जो उसे अपनी पुत्री की तरह शरण देते हैं और साथ ही उसकी गायों की रक्षा करने का वचन भी देते हैं। इसी दौरान जींद राव देवल की गायें हँका ले जाता है। देवल अपनी कालिमी घोड़ी पाबूजी को दे देती है और पाबूजी अपने आदमियों के साथ देवल की गायों को छुड़ाने जाते हैं। युद्ध में गायों की रक्षा करते हुए पाबूजी वीरगति को प्राप्त होते हैं।<ref>{{Cite web |title=The epic of Pābūjī |url=https://bombay.indology.info/pabuji/statement.html |access-date=2022-06-11 |website=bombay.indology.info}}</ref> == गोगा जी की कथा == लोक देवता गोगाजी (जाहरवीर) का जन्म चुरू के ददरेवा में चौहान शासक जेवर सिंह व माता बाछल के घर गुरु गोरखनाथ के वरदान से हुआ था। वे सांपों के देवता के रूप में पूजे जाते हैं। गौ-रक्षा हेतु महमूद गजनवी से युद्ध करते हुए उन्होंने 47 पुत्रों व 60 भतीजों सहित वीरगति पाई। उनकी वीरता से प्रसन्न होकर गजनवी ने उन्हें 'जाहरपीर' (साक्षात देवता) की उपाधि दी थी।<ref>{{Cite web|url=https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|title=गोगा जी का इतिहास : गोगाजी की कथा - News Beats|language=en-US|access-date=2021-09-09|archive-date=9 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909155141/https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|url-status=dead}}</ref> == देओला दादा की कथा == पिलानिया वंश के लोक देवता देओला दादा हैं. उन्होंने अपने भाइयों के साथ मिलकर कसाइयों से गुजरी लीलावती की गायों की रक्षा करते हुए वीरगति प्राप्त की थी। एक दिन देओला दादा अपने समधी छज्जू राम से मिलने उनके गाँव गए थे। मिलकर जब वे वापस अपने गाँव लौट रहे थे, तभी रास्ते में उन्होंने देखा कि कुछ कसाइयों ने एक महिला गुजरी लीलावती की गायों को जबरन ले जा रहे थे। देओला दादा से यह अन्याय देखा नहीं गया। उन्होंने बिना किसी भय के कसाइयों का विरोध किया और लीलावती की गायों को छुड़ाने के लिए उनसे युद्ध किया। संघर्ष के दौरान देओला दादा ने गायों की रक्षा करते हुए अद्भुत वीरता और साहस का परिचय दिया। गायों को बचाते-बचाते देओला दादा वीरगति को प्राप्त हो गए। उनके इस बलिदान के कारण वह एक गौ-रक्षा का अमर प्रतीक बन गए है, जिसे आज भी लोग श्रद्धा और सम्मान के साथ याद करते हैं। == साईं बाबा की कथा == साईं बाबा शिरडी भारत के महान संतों में से एक थे, जिन्हें प्रेम, करुणा और मानवता का प्रतीक माना जाता है। उनका जन्म कब और कहाँ हुआ, यह आज भी एक रहस्य बना हुआ है, लेकिन उन्होंने अपना अधिकांश जीवन शिरडी में बिताया। साईं बाबा सभी धर्मों का सम्मान करते थे और उन्होंने “सबका मालिक एक” का संदेश देकर लोगों को एकता और भाईचारे का मार्ग दिखाया। वे साधारण जीवन जीते थे और अपने भक्तों की हर संभव सहायता करते थे। लोग मानते हैं कि उनके पास चमत्कारी शक्तियाँ थीं, जिनसे वे रोगियों को ठीक करते और दुखी लोगों की परेशानियाँ दूर करते थे। उनकी शिक्षाएँ सच्चाई, प्रेम, धैर्य और विश्वास पर आधारित थीं, जो आज भी लाखों लोगों को प्रेरित करती हैं। साईं बाबा का जीवन हमें यह सिखाता है कि सच्चे मन से भगवान की भक्ति करने और दूसरों की सेवा करने से जीवन में सुख और शांति प्राप्त होती है। == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:देवी-देवता]] [[श्रेणी:राजस्थान के लोक देवता]] f0a2rg7p5q6gjr575brmdnciy9ppelw 6538035 6538034 2026-04-09T11:06:03Z HHZy7 919370 /* साईं बाबा की कथा */ 6538035 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]] होते हैं, जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में गहरी मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे समान रूप से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी * देओला दादा पिलानिया == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं।<ref>Dhali, Rajshree Popular Religion in Rajasthan: A Study of Four Deities and Their Worship in Nineteenth and Twentieth Century, 2014, p. 229</ref> == लोक देवता के अवतार == विभिन्न क्षेत्रों में लोक देवताओं को प्रमुख देवी-देवताओं का अवतार माना जाता है। उदाहरण के लिए, लोक मान्यताओं के अनुसार तेजाजी और गोगाजी को भगवान शिव का अवतार माना जाता है। == पाबू जी की कथा == प्रचलित वाचिक कथा के अनुसार पाबूजी राठौड़ का जन्म कोलूगढ़ के दुर्गपति के घर हुआ था। यह कथा देवल नामक एक चारणी के साथ शुरू होती है जो मारवाड़ के इलाके में गायें पालती और चराती थी। कथा में देवल को अद्वितीय सुंदरी और शक्ति का अवतार माना गया है।<ref>{{cite book |last1=Hiltebeitel |first1=Alf |title=Rethinking India's Oral and Classical Epics: Draupadi among Rajputs, Muslims, and Dalits |date=2009 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-34055-5 |url=https://books.google.co.in/books?id=MMFdosx0PokC&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA110&dq=Pabuji&pg=PA88#v=onepage&q=Pabuji&f=false |accessdate=8 दिसम्बर 2021 |language=en}}</ref> देवल के पास काले रंग की एक घोड़ी है जिसका नाम कालिमी (या केसर कालमी) है। जयाल के सामंत जींद राव को कालिमी घोड़ी पसंद आ जाती है और वह उसे प्राप्त करने का प्रयास करता है। सुरक्षा के लिए देवल कोलूगढ़ के सामंत के यहाँ चली आती है जो उसे अपनी पुत्री की तरह शरण देते हैं और साथ ही उसकी गायों की रक्षा करने का वचन भी देते हैं। इसी दौरान जींद राव देवल की गायें हँका ले जाता है। देवल अपनी कालिमी घोड़ी पाबूजी को दे देती है और पाबूजी अपने आदमियों के साथ देवल की गायों को छुड़ाने जाते हैं। युद्ध में गायों की रक्षा करते हुए पाबूजी वीरगति को प्राप्त होते हैं।<ref>{{Cite web |title=The epic of Pābūjī |url=https://bombay.indology.info/pabuji/statement.html |access-date=2022-06-11 |website=bombay.indology.info}}</ref> == गोगा जी की कथा == लोक देवता गोगाजी (जाहरवीर) का जन्म चुरू के ददरेवा में चौहान शासक जेवर सिंह व माता बाछल के घर गुरु गोरखनाथ के वरदान से हुआ था। वे सांपों के देवता के रूप में पूजे जाते हैं। गौ-रक्षा हेतु महमूद गजनवी से युद्ध करते हुए उन्होंने 47 पुत्रों व 60 भतीजों सहित वीरगति पाई। उनकी वीरता से प्रसन्न होकर गजनवी ने उन्हें 'जाहरपीर' (साक्षात देवता) की उपाधि दी थी।<ref>{{Cite web|url=https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|title=गोगा जी का इतिहास : गोगाजी की कथा - News Beats|language=en-US|access-date=2021-09-09|archive-date=9 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909155141/https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|url-status=dead}}</ref> == देओला दादा की कथा == पिलानिया वंश के लोक देवता देओला दादा हैं. उन्होंने अपने भाइयों के साथ मिलकर कसाइयों से गुजरी लीलावती की गायों की रक्षा करते हुए वीरगति प्राप्त की थी। एक दिन देओला दादा अपने समधी छज्जू राम से मिलने उनके गाँव गए थे। मिलकर जब वे वापस अपने गाँव लौट रहे थे, तभी रास्ते में उन्होंने देखा कि कुछ कसाइयों ने एक महिला गुजरी लीलावती की गायों को जबरन ले जा रहे थे। देओला दादा से यह अन्याय देखा नहीं गया। उन्होंने बिना किसी भय के कसाइयों का विरोध किया और लीलावती की गायों को छुड़ाने के लिए उनसे युद्ध किया। संघर्ष के दौरान देओला दादा ने गायों की रक्षा करते हुए अद्भुत वीरता और साहस का परिचय दिया। गायों को बचाते-बचाते देओला दादा वीरगति को प्राप्त हो गए। उनके इस बलिदान के कारण वह एक गौ-रक्षा का अमर प्रतीक बन गए है, जिसे आज भी लोग श्रद्धा और सम्मान के साथ याद करते हैं। == साईं बाबा की कथा == साईं बाबा शिरडी भारत के महान संतों में से एक थे, जिन्हें प्रेम, करुणा और मानवता का प्रतीक माना जाता है। उनका जन्म कब और कहाँ हुआ, यह आज भी एक रहस्य बना हुआ है, लेकिन उन्होंने अपना अधिकांश जीवन शिरडी में बिताया। साईं बाबा सभी धर्मों का सम्मान करते थे और उन्होंने “सबका मालिक एक” का संदेश देकर लोगों को एकता और भाईचारे का मार्ग दिखाया। वे साधारण जीवन जीते थे और अपने भक्तों की हर संभव सहायता करते थे। लोग मानते हैं कि उनके पास चमत्कारी शक्तियाँ थीं, जिनसे वे रोगियों को ठीक करते और दुखी लोगों की परेशानियाँ दूर करते थे। उनकी शिक्षाएँ सच्चाई, प्रेम, धैर्य और विश्वास पर आधारित थीं, जो आज भी लाखों लोगों को प्रेरित करती हैं। साईं बाबा का जीवन हमें यह सिखाता है कि सच्चे मन से भगवान की भक्ति करने और दूसरों की सेवा करने से जीवन में सुख और शांति प्राप्त होती है।<ref>{{Cite book|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/8172240309|title=Sai Baba of Shirdi: a unique saint|last=Kamath|first=Madhav V.|last2=Kher|first2=Vishwas Bal|date=1996|publisher=Jaico|isbn=978-81-7224-030-1|edition=8. Jaico impr|location=Bombay}}</ref> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:देवी-देवता]] [[श्रेणी:राजस्थान के लोक देवता]] qezdtney2o0pfncw68akvf3vuj1y1mw 6538036 6538035 2026-04-09T11:09:15Z HHZy7 919370 /* साईं बाबा की कथा */ 6538036 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]] होते हैं, जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में गहरी मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे समान रूप से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी * देओला दादा पिलानिया == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं।<ref>Dhali, Rajshree Popular Religion in Rajasthan: A Study of Four Deities and Their Worship in Nineteenth and Twentieth Century, 2014, p. 229</ref> == लोक देवता के अवतार == विभिन्न क्षेत्रों में लोक देवताओं को प्रमुख देवी-देवताओं का अवतार माना जाता है। उदाहरण के लिए, लोक मान्यताओं के अनुसार तेजाजी और गोगाजी को भगवान शिव का अवतार माना जाता है। == पाबू जी की कथा == प्रचलित वाचिक कथा के अनुसार पाबूजी राठौड़ का जन्म कोलूगढ़ के दुर्गपति के घर हुआ था। यह कथा देवल नामक एक चारणी के साथ शुरू होती है जो मारवाड़ के इलाके में गायें पालती और चराती थी। कथा में देवल को अद्वितीय सुंदरी और शक्ति का अवतार माना गया है।<ref>{{cite book |last1=Hiltebeitel |first1=Alf |title=Rethinking India's Oral and Classical Epics: Draupadi among Rajputs, Muslims, and Dalits |date=2009 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-34055-5 |url=https://books.google.co.in/books?id=MMFdosx0PokC&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA110&dq=Pabuji&pg=PA88#v=onepage&q=Pabuji&f=false |accessdate=8 दिसम्बर 2021 |language=en}}</ref> देवल के पास काले रंग की एक घोड़ी है जिसका नाम कालिमी (या केसर कालमी) है। जयाल के सामंत जींद राव को कालिमी घोड़ी पसंद आ जाती है और वह उसे प्राप्त करने का प्रयास करता है। सुरक्षा के लिए देवल कोलूगढ़ के सामंत के यहाँ चली आती है जो उसे अपनी पुत्री की तरह शरण देते हैं और साथ ही उसकी गायों की रक्षा करने का वचन भी देते हैं। इसी दौरान जींद राव देवल की गायें हँका ले जाता है। देवल अपनी कालिमी घोड़ी पाबूजी को दे देती है और पाबूजी अपने आदमियों के साथ देवल की गायों को छुड़ाने जाते हैं। युद्ध में गायों की रक्षा करते हुए पाबूजी वीरगति को प्राप्त होते हैं।<ref>{{Cite web |title=The epic of Pābūjī |url=https://bombay.indology.info/pabuji/statement.html |access-date=2022-06-11 |website=bombay.indology.info}}</ref> == गोगा जी की कथा == लोक देवता गोगाजी (जाहरवीर) का जन्म चुरू के ददरेवा में चौहान शासक जेवर सिंह व माता बाछल के घर गुरु गोरखनाथ के वरदान से हुआ था। वे सांपों के देवता के रूप में पूजे जाते हैं। गौ-रक्षा हेतु महमूद गजनवी से युद्ध करते हुए उन्होंने 47 पुत्रों व 60 भतीजों सहित वीरगति पाई। उनकी वीरता से प्रसन्न होकर गजनवी ने उन्हें 'जाहरपीर' (साक्षात देवता) की उपाधि दी थी।<ref>{{Cite web|url=https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|title=गोगा जी का इतिहास : गोगाजी की कथा - News Beats|language=en-US|access-date=2021-09-09|archive-date=9 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909155141/https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|url-status=dead}}</ref> == देओला दादा की कथा == पिलानिया वंश के लोक देवता देओला दादा हैं. उन्होंने अपने भाइयों के साथ मिलकर कसाइयों से गुजरी लीलावती की गायों की रक्षा करते हुए वीरगति प्राप्त की थी। एक दिन देओला दादा अपने समधी छज्जू राम से मिलने उनके गाँव गए थे। मिलकर जब वे वापस अपने गाँव लौट रहे थे, तभी रास्ते में उन्होंने देखा कि कुछ कसाइयों ने एक महिला गुजरी लीलावती की गायों को जबरन ले जा रहे थे। देओला दादा से यह अन्याय देखा नहीं गया। उन्होंने बिना किसी भय के कसाइयों का विरोध किया और लीलावती की गायों को छुड़ाने के लिए उनसे युद्ध किया। संघर्ष के दौरान देओला दादा ने गायों की रक्षा करते हुए अद्भुत वीरता और साहस का परिचय दिया। गायों को बचाते-बचाते देओला दादा वीरगति को प्राप्त हो गए। उनके इस बलिदान के कारण वह एक गौ-रक्षा का अमर प्रतीक बन गए है, जिसे आज भी लोग श्रद्धा और सम्मान के साथ याद करते हैं। == साईं बाबा की कथा == साईं बाबा शिरडी भारत के महान संतों में से एक थे, जिन्हें प्रेम, करुणा और मानवता का प्रतीक माना जाता है। उनका जन्म कब और कहाँ हुआ, यह आज भी एक रहस्य बना हुआ है, लेकिन उन्होंने अपना अधिकांश जीवन शिरडी में बिताया। साईं बाबा सभी धर्मों का सम्मान करते थे और उन्होंने “सबका मालिक एक” का संदेश देकर लोगों को एकता और भाईचारे का मार्ग दिखाया। वे साधारण जीवन जीते थे और अपने भक्तों की हर संभव सहायता करते थे। लोग मानते हैं कि उनके पास चमत्कारी शक्तियाँ थीं, जिनसे वे रोगियों को ठीक करते और दुखी लोगों की परेशानियाँ दूर करते थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=06gFzl76nK8C&pg=RA2-PA1910|title=The Eternal Sai Phenomenon|last=Nanda|first=A. R.|date=2011-04-08|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd|isbn=9788120790247|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303194030/https://books.google.com/books?id=06gFzl76nK8C&pg=RA2-PA1910|archive-date=3 March 2018}}</ref> उनकी शिक्षाएँ सच्चाई, प्रेम, धैर्य और विश्वास पर आधारित थीं, जो आज भी लाखों लोगों को प्रेरित करती हैं। साईं बाबा का जीवन हमें यह सिखाता है कि सच्चे मन से भगवान की भक्ति करने और दूसरों की सेवा करने से जीवन में सुख और शांति प्राप्त होती है।<ref>{{Cite book|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/8172240309|title=Sai Baba of Shirdi: a unique saint|last=Kamath|first=Madhav V.|last2=Kher|first2=Vishwas Bal|date=1996|publisher=Jaico|isbn=978-81-7224-030-1|edition=8. Jaico impr|location=Bombay}}</ref> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:देवी-देवता]] [[श्रेणी:राजस्थान के लोक देवता]] pgpwcysv3n0gxyc9z27h00ejezwnwag 6538037 6538036 2026-04-09T11:13:24Z HHZy7 919370 /* पाबू जी की कथा */ 6538037 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]] होते हैं, जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में गहरी मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे समान रूप से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी * देओला दादा पिलानिया == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं।<ref>Dhali, Rajshree Popular Religion in Rajasthan: A Study of Four Deities and Their Worship in Nineteenth and Twentieth Century, 2014, p. 229</ref> == लोक देवता के अवतार == विभिन्न क्षेत्रों में लोक देवताओं को प्रमुख देवी-देवताओं का अवतार माना जाता है। उदाहरण के लिए, लोक मान्यताओं के अनुसार तेजाजी और गोगाजी को भगवान शिव का अवतार माना जाता है। == पाबू जी की कथा == प्रचलित वाचिक कथा के अनुसार पाबूजी राठौड़ का जन्म कोलूगढ़ के दुर्गपति के घर हुआ था। यह कथा देवल नामक एक चारणी के साथ शुरू होती है जो मारवाड़ के इलाके में गायें पालती और चराती थी। कथा में देवल को अद्वितीय सुंदरी और शक्ति का अवतार माना गया है।<ref>{{cite book |last1=Hiltebeitel |first1=Alf |title=Rethinking India's Oral and Classical Epics: Draupadi among Rajputs, Muslims, and Dalits |date=2009 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-34055-5 |url=https://books.google.co.in/books?id=MMFdosx0PokC&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA110&dq=Pabuji&pg=PA88#v=onepage&q=Pabuji&f=false |accessdate=8 दिसम्बर 2021 |language=en}}</ref> देवल के पास काले रंग की एक घोड़ी है जिसका नाम कालिमी (या केसर कालमी) है।<ref name="Thapar2005">{{cite book |last1=Thapar |first1=Romila |title=Somanatha: The Many Voices of a History |date=2005 |publisher=Verso |isbn=978-1-84467-020-8 |page=152 |url=https://books.google.co.in/books?id=PnBMFaGMabYC&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA152&dq=Pabuji&pg=PA152#v=onepage&q=Pabuji&f=false |accessdate=8 दिसम्बर 2021 |language=en}}</ref> जयाल के सामंत जींद राव को कालिमी घोड़ी पसंद आ जाती है और वह उसे प्राप्त करने का प्रयास करता है। सुरक्षा के लिए देवल कोलूगढ़ के सामंत के यहाँ चली आती है जो उसे अपनी पुत्री की तरह शरण देते हैं और साथ ही उसकी गायों की रक्षा करने का वचन भी देते हैं। इसी दौरान जींद राव देवल की गायें हँका ले जाता है। देवल अपनी कालिमी घोड़ी पाबूजी को दे देती है और पाबूजी अपने आदमियों के साथ देवल की गायों को छुड़ाने जाते हैं। युद्ध में गायों की रक्षा करते हुए पाबूजी वीरगति को प्राप्त होते हैं।<ref>{{Cite web |title=The epic of Pābūjī |url=https://bombay.indology.info/pabuji/statement.html |access-date=2022-06-11 |website=bombay.indology.info}}</ref> == गोगा जी की कथा == लोक देवता गोगाजी (जाहरवीर) का जन्म चुरू के ददरेवा में चौहान शासक जेवर सिंह व माता बाछल के घर गुरु गोरखनाथ के वरदान से हुआ था। वे सांपों के देवता के रूप में पूजे जाते हैं। गौ-रक्षा हेतु महमूद गजनवी से युद्ध करते हुए उन्होंने 47 पुत्रों व 60 भतीजों सहित वीरगति पाई। उनकी वीरता से प्रसन्न होकर गजनवी ने उन्हें 'जाहरपीर' (साक्षात देवता) की उपाधि दी थी।<ref>{{Cite web|url=https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|title=गोगा जी का इतिहास : गोगाजी की कथा - News Beats|language=en-US|access-date=2021-09-09|archive-date=9 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909155141/https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|url-status=dead}}</ref> == देओला दादा की कथा == पिलानिया वंश के लोक देवता देओला दादा हैं. उन्होंने अपने भाइयों के साथ मिलकर कसाइयों से गुजरी लीलावती की गायों की रक्षा करते हुए वीरगति प्राप्त की थी। एक दिन देओला दादा अपने समधी छज्जू राम से मिलने उनके गाँव गए थे। मिलकर जब वे वापस अपने गाँव लौट रहे थे, तभी रास्ते में उन्होंने देखा कि कुछ कसाइयों ने एक महिला गुजरी लीलावती की गायों को जबरन ले जा रहे थे। देओला दादा से यह अन्याय देखा नहीं गया। उन्होंने बिना किसी भय के कसाइयों का विरोध किया और लीलावती की गायों को छुड़ाने के लिए उनसे युद्ध किया। संघर्ष के दौरान देओला दादा ने गायों की रक्षा करते हुए अद्भुत वीरता और साहस का परिचय दिया। गायों को बचाते-बचाते देओला दादा वीरगति को प्राप्त हो गए। उनके इस बलिदान के कारण वह एक गौ-रक्षा का अमर प्रतीक बन गए है, जिसे आज भी लोग श्रद्धा और सम्मान के साथ याद करते हैं। == साईं बाबा की कथा == साईं बाबा शिरडी भारत के महान संतों में से एक थे, जिन्हें प्रेम, करुणा और मानवता का प्रतीक माना जाता है। उनका जन्म कब और कहाँ हुआ, यह आज भी एक रहस्य बना हुआ है, लेकिन उन्होंने अपना अधिकांश जीवन शिरडी में बिताया। साईं बाबा सभी धर्मों का सम्मान करते थे और उन्होंने “सबका मालिक एक” का संदेश देकर लोगों को एकता और भाईचारे का मार्ग दिखाया। वे साधारण जीवन जीते थे और अपने भक्तों की हर संभव सहायता करते थे। लोग मानते हैं कि उनके पास चमत्कारी शक्तियाँ थीं, जिनसे वे रोगियों को ठीक करते और दुखी लोगों की परेशानियाँ दूर करते थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=06gFzl76nK8C&pg=RA2-PA1910|title=The Eternal Sai Phenomenon|last=Nanda|first=A. R.|date=2011-04-08|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd|isbn=9788120790247|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303194030/https://books.google.com/books?id=06gFzl76nK8C&pg=RA2-PA1910|archive-date=3 March 2018}}</ref> उनकी शिक्षाएँ सच्चाई, प्रेम, धैर्य और विश्वास पर आधारित थीं, जो आज भी लाखों लोगों को प्रेरित करती हैं। साईं बाबा का जीवन हमें यह सिखाता है कि सच्चे मन से भगवान की भक्ति करने और दूसरों की सेवा करने से जीवन में सुख और शांति प्राप्त होती है।<ref>{{Cite book|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/8172240309|title=Sai Baba of Shirdi: a unique saint|last=Kamath|first=Madhav V.|last2=Kher|first2=Vishwas Bal|date=1996|publisher=Jaico|isbn=978-81-7224-030-1|edition=8. Jaico impr|location=Bombay}}</ref> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:देवी-देवता]] [[श्रेणी:राजस्थान के लोक देवता]] lh2s09joklom32owny0usku1srnlwra 6538039 6538037 2026-04-09T11:17:38Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] ([[सदस्य वार्ता:AMAN KUMAR|वार्ता]]) के अवतरण 6538026 पर पुनर्स्थापित : बर्बरता 6538039 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]] होते हैं, जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में गहरी मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे समान रूप से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं।<ref>Dhali, Rajshree Popular Religion in Rajasthan: A Study of Four Deities and Their Worship in Nineteenth and Twentieth Century, 2014, p. 229</ref> == लोक देवता के अवतार == विभिन्न क्षेत्रों में लोक देवताओं को प्रमुख देवी-देवताओं का अवतार माना जाता है। उदाहरण के लिए, लोक मान्यताओं के अनुसार तेजाजी और गोगाजी को भगवान शिव का अवतार माना जाता है। == पाबू जी की कथा == प्रचलित वाचिक कथा के अनुसार पाबूजी राठौड़ का जन्म कोलूगढ़ के दुर्गपति के घर हुआ था। यह कथा देवल नामक एक चारणी के साथ शुरू होती है जो मारवाड़ के इलाके में गायें पालती और चराती थी। कथा में देवल को अद्वितीय सुंदरी और शक्ति का अवतार माना गया है। देवल के पास काले रंग की एक घोड़ी है जिसका नाम कालिमी (या केसर कालमी) है। जयाल के सामंत जींद राव को कालिमी घोड़ी पसंद आ जाती है और वह उसे प्राप्त करने का प्रयास करता है। सुरक्षा के लिए देवल कोलूगढ़ के सामंत के यहाँ चली आती है जो उसे अपनी पुत्री की तरह शरण देते हैं और साथ ही उसकी गायों की रक्षा करने का वचन भी देते हैं। इसी दौरान जींद राव देवल की गायें हँका ले जाता है। देवल अपनी कालिमी घोड़ी पाबूजी को दे देती है और पाबूजी अपने आदमियों के साथ देवल की गायों को छुड़ाने जाते हैं। युद्ध में गायों की रक्षा करते हुए पाबूजी वीरगति को प्राप्त होते हैं।<ref>{{Cite web |title=The epic of Pābūjī |url=https://bombay.indology.info/pabuji/statement.html |access-date=2022-06-11 |website=bombay.indology.info}}</ref> == गोगा जी की कथा == लोक देवता गोगाजी (जाहरवीर) का जन्म चुरू के ददरेवा में चौहान शासक जेवर सिंह व माता बाछल के घर गुरु गोरखनाथ के वरदान से हुआ था। वे सांपों के देवता के रूप में पूजे जाते हैं। गौ-रक्षा हेतु महमूद गजनवी से युद्ध करते हुए उन्होंने 47 पुत्रों व 60 भतीजों सहित वीरगति पाई। उनकी वीरता से प्रसन्न होकर गजनवी ने उन्हें 'जाहरपीर' (साक्षात देवता) की उपाधि दी थी।<ref>{{Cite web|url=https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|title=गोगा जी का इतिहास : गोगाजी की कथा - News Beats|language=en-US|access-date=2021-09-09|archive-date=9 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909155141/https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:देवी-देवता]] [[श्रेणी:राजस्थान के लोक देवता]] 8kw8dan12aoitmjhq0ummzb1a7eo6g4 6538041 6538039 2026-04-09T11:19:01Z HHZy7 919370 6538041 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]] होते हैं, जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में गहरी मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे समान रूप से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी * देओला दादा पिलानिया == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं।<ref>Dhali, Rajshree Popular Religion in Rajasthan: A Study of Four Deities and Their Worship in Nineteenth and Twentieth Century, 2014, p. 229</ref> == लोक देवता के अवतार == विभिन्न क्षेत्रों में लोक देवताओं को प्रमुख देवी-देवताओं का अवतार माना जाता है। उदाहरण के लिए, लोक मान्यताओं के अनुसार तेजाजी और गोगाजी को भगवान शिव का अवतार माना जाता है। == पाबू जी की कथा == प्रचलित वाचिक कथा के अनुसार पाबूजी राठौड़ का जन्म कोलूगढ़ के दुर्गपति के घर हुआ था। यह कथा देवल नामक एक चारणी के साथ शुरू होती है जो मारवाड़ के इलाके में गायें पालती और चराती थी। कथा में देवल को अद्वितीय सुंदरी और शक्ति का अवतार माना गया है। देवल के पास काले रंग की एक घोड़ी है जिसका नाम कालिमी (या केसर कालमी) है। जयाल के सामंत जींद राव को कालिमी घोड़ी पसंद आ जाती है और वह उसे प्राप्त करने का प्रयास करता है। सुरक्षा के लिए देवल कोलूगढ़ के सामंत के यहाँ चली आती है जो उसे अपनी पुत्री की तरह शरण देते हैं और साथ ही उसकी गायों की रक्षा करने का वचन भी देते हैं। इसी दौरान जींद राव देवल की गायें हँका ले जाता है। देवल अपनी कालिमी घोड़ी पाबूजी को दे देती है और पाबूजी अपने आदमियों के साथ देवल की गायों को छुड़ाने जाते हैं। युद्ध में गायों की रक्षा करते हुए पाबूजी वीरगति को प्राप्त होते हैं।<ref>{{Cite web |title=The epic of Pābūjī |url=https://bombay.indology.info/pabuji/statement.html |access-date=2022-06-11 |website=bombay.indology.info}}</ref> == गोगा जी की कथा == लोक देवता गोगाजी (जाहरवीर) का जन्म चुरू के ददरेवा में चौहान शासक जेवर सिंह व माता बाछल के घर गुरु गोरखनाथ के वरदान से हुआ था। वे सांपों के देवता के रूप में पूजे जाते हैं। गौ-रक्षा हेतु महमूद गजनवी से युद्ध करते हुए उन्होंने 47 पुत्रों व 60 भतीजों सहित वीरगति पाई। उनकी वीरता से प्रसन्न होकर गजनवी ने उन्हें 'जाहरपीर' (साक्षात देवता) की उपाधि दी थी।<ref>{{Cite web|url=https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|title=गोगा जी का इतिहास : गोगाजी की कथा - News Beats|language=en-US|access-date=2021-09-09|archive-date=9 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909155141/https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:देवी-देवता]] [[श्रेणी:राजस्थान के लोक देवता]] fkc6h2uhb05vx43bs13ukqi82oy23ww 6538058 6538041 2026-04-09T11:44:36Z DreamRimmer 651050 [[Special:Contributions/HHZy7|HHZy7]] ([[User talk:HHZy7|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6538039 wikitext text/x-wiki लोक देवता ऐसे [[देवता]] होते हैं, जो प्रसिद्ध या ऐतिहासिक व्यक्ति हैं जिनकी किसी क्षेत्र विशेष में गहरी मान्यता है; लेकिन पूरे [[भारत]] में वे समान रूप से नहीं जाने जाते हैं। * [[देवनारायण]] [[चित्र:Stamp_of_India_-_2011_-_Colnect_259276_-_Dev_Narayan.jpeg|अंगूठाकार|दाएँ|देवनारायण स्टैंप]] * [[तेजाजी]] [[चित्र:Kuwar_Sa.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|तेजाजी महाराज]] * [[रामदेव पीर]] [[चित्र:Ramdevra-03-20131009.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|पीरो के पीर]] [[चित्र:Ramapir1_(2).jpg|अंगूठाकार|दाएँ|बाबा रामदेव]] * [[शिरडी साईं बाबा]] [[चित्र:Shirdi_Sai_Baba_3.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|फकीर]] [[चित्र:Sai_gold_full.jpg|अंगूठाकार|दाएँ|साईं बाबा]] * बिगगा जी * मल्लिनाथ जी * गोगा जी * कल्ला जी राठौर * बावलिया बाबा * तल्लीनाथ जी * जांभो जी * देव बाबा सोलंकी == लोक देवता का अर्थ == लोक देवता उसे कहा जाता है जिसे किसी विशेष क्षेत्र, समाज या समुदाय के लोग अपनी आस्था, परंपरा और विश्वास के आधार पर देवता मानकर पूजते हैं।<ref>Dhali, Rajshree Popular Religion in Rajasthan: A Study of Four Deities and Their Worship in Nineteenth and Twentieth Century, 2014, p. 229</ref> == लोक देवता के अवतार == विभिन्न क्षेत्रों में लोक देवताओं को प्रमुख देवी-देवताओं का अवतार माना जाता है। उदाहरण के लिए, लोक मान्यताओं के अनुसार तेजाजी और गोगाजी को भगवान शिव का अवतार माना जाता है। == पाबू जी की कथा == प्रचलित वाचिक कथा के अनुसार पाबूजी राठौड़ का जन्म कोलूगढ़ के दुर्गपति के घर हुआ था। यह कथा देवल नामक एक चारणी के साथ शुरू होती है जो मारवाड़ के इलाके में गायें पालती और चराती थी। कथा में देवल को अद्वितीय सुंदरी और शक्ति का अवतार माना गया है। देवल के पास काले रंग की एक घोड़ी है जिसका नाम कालिमी (या केसर कालमी) है। जयाल के सामंत जींद राव को कालिमी घोड़ी पसंद आ जाती है और वह उसे प्राप्त करने का प्रयास करता है। सुरक्षा के लिए देवल कोलूगढ़ के सामंत के यहाँ चली आती है जो उसे अपनी पुत्री की तरह शरण देते हैं और साथ ही उसकी गायों की रक्षा करने का वचन भी देते हैं। इसी दौरान जींद राव देवल की गायें हँका ले जाता है। देवल अपनी कालिमी घोड़ी पाबूजी को दे देती है और पाबूजी अपने आदमियों के साथ देवल की गायों को छुड़ाने जाते हैं। युद्ध में गायों की रक्षा करते हुए पाबूजी वीरगति को प्राप्त होते हैं।<ref>{{Cite web |title=The epic of Pābūjī |url=https://bombay.indology.info/pabuji/statement.html |access-date=2022-06-11 |website=bombay.indology.info}}</ref> == गोगा जी की कथा == लोक देवता गोगाजी (जाहरवीर) का जन्म चुरू के ददरेवा में चौहान शासक जेवर सिंह व माता बाछल के घर गुरु गोरखनाथ के वरदान से हुआ था। वे सांपों के देवता के रूप में पूजे जाते हैं। गौ-रक्षा हेतु महमूद गजनवी से युद्ध करते हुए उन्होंने 47 पुत्रों व 60 भतीजों सहित वीरगति पाई। उनकी वीरता से प्रसन्न होकर गजनवी ने उन्हें 'जाहरपीर' (साक्षात देवता) की उपाधि दी थी।<ref>{{Cite web|url=https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|title=गोगा जी का इतिहास : गोगाजी की कथा - News Beats|language=en-US|access-date=2021-09-09|archive-date=9 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909155141/https://newsbeats.in/gogaji-ki-katha/|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:देवी-देवता]] [[श्रेणी:राजस्थान के लोक देवता]] 8kw8dan12aoitmjhq0ummzb1a7eo6g4 बाइज़ेंटाइन साम्राज्य 0 96575 6537964 6502103 2026-04-09T07:46:02Z Mohd Singh Azad 919532 व्याकरण में सुधार 6537964 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name=बाइज़ेंटाइन साम्राज्य |conventional_long_name= |common_name=बाइज़ेंटाइन साम्राज्य |image_coat = JustinianusI.jpg |symbol_type = राजा जस्टिनियन का सोने का सिक्का |coa_size = 140px | |image_map = Justinian555AD.png |image_map_caption = राजा जस्टिनियन के शासन काल में बाइज़ेंटाइन साम्राज्य का विस्तार (लाल रंग में) |continent = Afroeurasia | |era = उत्तर आदिकाल से उत्तर मध्यकाल तक |status = साम्राज्य |government_type = लोकतांत्रिक राजशाही |event_start = [[क़ुस्तुंतुनिया]] की स्थापना |life_span = {{circa|330}}&nbsp;– 1453{{ref|lifespan|b}} |year_start = 330 |event_pre = रोमन साम्राज्य का बंटवारा |date_pre = 285 |event1 = थियोडोसियस प्रथम की मृत्यु |date_event1 = 395 |event2 = पश्चिमी रोमन साम्राज्य का आंशिक अंत |date_event2 = 476 |event3 = चौथा धर्मयुद्ध - लैटिन साम्राज्य की स्थापना |date_event3 = 1204 |event4 = पलायोलोगस वंश के अंतर्गत बाइज़ेंटाइन साम्राज्य द्वारा [[क़ुस्तुंतुनिया]] पर पुनर्विजय |date_event4 = 1261 |event5 = [[क़ुस्तुंतुनिया]] का पतन |date_event5 = 29 May 1453 |event_end = ट्रेबिजोंड का पतन |year_end = 1461 |date_end = 15 अगस्त |event_post = थियोडोरो का पतन |date_post = दिसंबर 1475 | |p1 = रोमन साम्राज्य |image_p1 = [[File:Dio coin3.jpg|30px|link=Roman Empire]] |border_p1 = no |s1 = ओट्टोमन साम्राज्य |flag_s1 = Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg |border_s1 = no |capital = [[क़ुस्तुंतुनिया]] |common_languages = {{plainlist}} * [[लातिन भाषा|लैटिन]] <small>(610 ई. तक आधिकारिक)</small> * [[यूनान|ग्रीक]] <small>(610 ई. के बाद आधिकारिक)</small> |religion = [[ईसाई]]<br /><small>(313 ई। के मिलान उद्घोषणा के बाद; 380 ई के बाद राजकीय धर्म)</small> |currency = सॉलिडस, फॉलिस | |title_leader = प्रमुख बादशाह |leader1 = [[कोन्स्टान्टिन प्रथम]] |year_leader1 = c. 330–337 |leader2 = लियो प्रथम |year_leader2 = 457–474 |leader3 = जस्टिनियन प्रथम |year_leader3 = 527–565 |leader4 = हेराक्लियस |year_leader4 = 610–641 |leader5 = बेसिल द्वितीय |year_leader5 = 976–1025 |leader6 = अलेक्सिय प्रथम |year_leader6 = 1081–1118 |leader7 = माइकल अष्टम |year_leader7 = 1259–1282 |leader8 = कोन्स्टान्टिन ग्यारहवां |year_leader8 = 1449–1453 | |stat_year3 = 565 AD |stat_area3 = |stat_pop3 = 26,000,000{{ref|population|c}} |stat_year4 = 780 AD |stat_area4 = |stat_pop4 = 7,000,000 |stat_year5 = 1025 AD |stat_area5 = |stat_pop5 = 12,000,000<!-- |stat_year6 = 1143 AD |stat_area6 = |stat_pop6 = 10,000,000 |stat_year7 = 1204 AD |stat_area7 = |stat_pop7 = 9,000,000 |stat_year8 = 1282 AD |stat_area8 = |stat_pop8 = 5,000,000--> | |footnote_a = {{note|name_transl||''{{lang|grc|Βασιλεία Ῥωμαίων}}'' may be transliterated in Latin as ''{{transl|grc-Latn|Basileia Rhōmaiōn}}'', meaning ''Roman Empire''.}} |footnote_b = {{note|lifespan||1204 और 1261 के बीच एक अंतराल आया जब साम्राज्य [[निकेया साम्राज्य]], [[ट्रेबिज़ोंड साम्राज्य]] और [[एपिरस के तानाशाह]] में विभाजित हो गया, ये सभी साम्राज्य पर शासन करने के दावेदार थे। निकेया साम्राज्य को बीजान्टिन साम्राज्य का वैध विस्तार माना जाता है क्योंकि वे कॉन्स्टेंटिनोपल पर फिर से कब्ज़ा करने में कामयाब रहे।}} |footnote_c = {{note|population||देखिए [[बाइजेंटाइन साम्राज्य की जनसंख्या]] के बारे में अधिक विस्तृत आंकड़े मैकएवेडी और जोन्स द्वारा उपलब्ध कराए गए हैं, जो ''Atlas of World Population History'', तथा एंजेलिकी ई. लाइउ द्वारा लिखित ''The Economic History of Byzantium'', 2002 में उपलब्ध कराए गए हैं।}} }} [[चित्र:Byzantine Empire animated.gif|thumb|450px|समय के साथ बाईज़न्टाइन साम्राज्य के क्षेत्र में परिवर्तन]] '''बाईज़न्टाइन साम्राज्य''' (या 'पूर्वी रोमन साम्राज्य') [[मध्ययुग|मध्य युग]] के दौरान [[रोमन साम्राज्य]] को दिया गया नाम था। इसकी राजधानी [[क़ुस्तुंतुनिया]] थी, जोकि वर्तमान में [[तुर्की]] में स्थित है, और अब इसे [[इस्तांबुल]] के नाम से जाना जाता है। [[पश्चिमी रोमन साम्राज्य]] के भिन्न, इसके लोग [[यूनानी भाषा|यूनानी]] बोलते थे, नाकि [[लातिन भाषा|लातिन]]; यहाॅं यूनानी संस्कृति का प्रभुत्व था। यह साम्राज्य लगभग ३२४ ई॰ से १४५३ ई॰ तक (हज़ार वर्ष से अधिक) अस्तित्व में रहा। 'बाईज़न्टाइन साम्राज्य' या 'बाईज़न्टियम' का इस्तेमाल १९वीं सदी से मध्यकाल के ग्रीक भाषा बोलने वाले रोमन साम्राज्य के लिए किया जाता था जो की वहां की राजधानी क़ुस्तुंतुनिया के आसपास बसा था। इस साम्राज्य को पूर्वी रोमन साम्राज्य के नाम से भी जाना जाता था। इस राज्य के रहने वालों के लिए ये सिर्फ़ रोमन साम्राज्य के नाम से जाना जाता था और यहाँ से शासकों ने रोमन शासकों पर बहुत क़ब्ज़े किये। [[इस्लाम]] की दुनिया में ये 'रोमानिया' के नाम से जाना जाता था। इस राज्य की शुरुआत के बारे में कुछ भी निश्चित जानकारी नहीं है। बहुत लोग सम्राट कोन्स्तान्तिन प्रथम (306–337 ई.) को पहला बाईज़न्टाइन शासक मानते हैं। जिन्होंने 330 ई. में अपनी राजधानी रोम से स्थानांतरित कर बाईज़न्टियम नामक एक क़स्बे में कर दिया और इन्होंने इसका पुनर्निर्माण कराया और इसे क़ुस्तुंतुनिया या फिर 'नया रोम' नाम दिया। कुछ लोग इस साम्राज्य की शुरुआत को थेओदोस्सिस (379–395) के राज्य की शुरुआत के वक़्त को मानते हैं। साम्राज्य के गिरने की शुरुआत तब मानी जाती है जब [[उस्मानी साम्राज्य|उस्मानी तुर्कों]] ने क़ुस्तुंतुनिया पर 1453 में क़ब्ज़ा कर लिया, पर यूनानियों का राज साम्राज्य के दुसरे हिस्सों में कुछ और सालों तक चलता रहा फिर मिस्त्रास 1460 में और ट्रेबिजोंद 1461 में गिर गए। == साम्राज्य का प्रारम्भ (३३० से ४७६ ईस्वी) == {{विस्तार}}यह भाग खाली है, या इसके बारे मैं कोई भी जानकारी नहीं है। <ref>{{Cite web|url=|title=Byzantine साम्राज्य|last=Pal|first=HARSH|date=09/01/2025|website=Harsh}}</ref> == साम्राज्य पर विप्पत्ति (४७६ से ७१७ ईस्वी) == मुस्लिम जीत के बाद बाइजेंटाइन साम्राज्य की ताकत में गिरावट आई थी, लेकिन जल्द ही राजनीतिक और मिलिट्री ताकत में फिर से बढ़ोतरी का दौर शुरू हो गया। == साम्राज्य की बहाली (७१७ से १०२५ ईस्वी) == {{विस्तार}} === पश्चिम में बहाली === === पूर्व में बहाली === == साम्राज्य का पतन (१०२५ से १४५३ ईस्वी) == {{विस्तार}} ---- {{मध्ययुगीन साम्राज्य}} [[श्रेणी:यूरोप का इतिहास]] [[श्रेणी:मध्ययुगीन साम्राज्य]] [[श्रेणी:एशिया के पूर्व साम्राज्य]] [[श्रेणी:यूरोप के पूर्व साम्राज्य]] eveydhgdy7xjp9qe4dv4jokd9wvcng5 डाटाकॉम (वीडियोकॉन) 0 105840 6538061 6537593 2026-04-09T11:52:25Z DreamRimmer 651050 [[Special:Contributions/~2026-21430-38|~2026-21430-38]] ([[User talk:~2026-21430-38|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 2451417 wikitext text/x-wiki '''डाटाकॉम (वीडियोकॉन)''' [[भारत की दूरसंचार कंपनियां|भारत की दूरसंचार]] कंपनी है। {{भारत की दूरसंचार कंपनियां}} fjav3nowcqwvn682x933sliv5d2v9o2 वार्ता:मौसम 1 129879 6537861 6537550 2026-04-09T03:28:48Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/~2026-21623-97|~2026-21623-97]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-21623-97|वार्ता]]) द्वारा किया गया1 संपादन प्रत्यावर्तित किया गया: Spam 6537861 wikitext text/x-wiki {{वार्ता शीर्षक}} gpfqtvs6ipx5lqjhtgasmr80u6e2dmv वार्ता:मंगल पांडे 1 139007 6537997 6507418 2026-04-09T10:00:30Z ~2026-21745-96 919552 /* Mangal pandey bhumihar brhaman jaati se the..! */ उत्तर 6537997 wikitext text/x-wiki {{वार्ता शीर्षक}} <div class="boilerplate" style="background-color: #efe; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px dotted #aaa;"><!-- Template:RM top --> :''नीचे इस पृष्ठ के [[WP:स्थानान्तरण अनुरोध|स्थानान्तरण अनुरोध]] पर हुई चर्चा का परिणाम है।<span style="color:red">'''कृपया इसे न बदलें'''</span> अन्य चर्चायें नीचे नए अनुभाग बना कर की जा सकती हैं। इस चर्चा में कोई परिवर्तन न करें। '' स्थानान्तरण अनुरोध का परिणाम निम्नलिखित रहा: '''स्थानान्तरण किया गया था''', चर्चा बंद किया। --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 12:25, 12 मई 2017 (UTC) ---- == स्थानान्तरण अनुरोध == {{नाम बदलें/old|मंगल पांडे}} [[:मंगल पांडे (क्रांतिकारी)]] → {{no redirect|मंगल पांडे}} – क्रांतिकारी in the title is redundant, as there are no other persons with a Wikipedia page named मंगल पांडे।I noted since then that a disambiguation page has been made for Mangal Pandey with other link being [[द राइज़िंग (2005 फ़िल्म)]] but that should instead be handled using {{tl|other uses}} template.-- [[Special:Contributions/158.144.67.96|158.144.67.96]] ([[User talk:158.144.67.96|वार्ता]]) 04:45, 7 अप्रैल 2013 (UTC) ---- :''ऊपर हुई चर्चा एक स्थानान्तरण अनुरोध का पुरालेख है। <span style="color:red">'''इसमें कोई बदलाव न करें'''</span> आगे की चर्चाएँ, नीचे नए आनुभाग बना कर शुरू की जा सकती हैं, इस अनुभाग में कोई बदलाव नहीं किया जाना चाहिए''</div><!-- Template:RM bottom --> == Date of Birth Debate == https://www.jagran.com/uttar-pradesh/varanasi-city-gadar-megastar-mangal-pandey-date-of-birth-is-not-correct-on-internet-people-are-confused-due-to-wrong-date-jagran-special-21846245.html https://www.abplive.com/states/up-uk/yogi-government-contact-to-wikipedia-for-correction-of-date-of-birth-of-martyr-mangal-pandey-1496413 Please, refer to these links on the issue. That is why for the time being date of birth has been deleted [[सदस्य:Seomelono|Seomelono]] ([[सदस्य वार्ता:Seomelono|वार्ता]]) 10:45, 20 जुलाई 2021 (UTC) == मंगल पांडे की जाति == महाशय भारत मे ब्राह्मण कई प्रकार के होते है कुछ ऐसे ब्राह्मण है जिनका पेशा पूजा पाठ कराना है ही नहीं, और कुछ लोगो को पता है ही नहीं कि वो लोग भी ब्राह्मण है। ऐसे ही ब्राह्मण मंगल पांडे थे वो भूमिहार ब्राह्मण थे और बिहार,उत्तर प्रदेश मे भूमिहार और ब्राह्मण अलग अलग जाति की रूप मे देखी जाती है। अतः आपसे निवेदन है की मंगल पांडे की जाति मे ब्राह्मण की जगह भूमिहार ब्राह्मण शब्द को जोड़ा जाए। [[सदस्य:Indian1712|Indian1712]] ([[सदस्य वार्ता:Indian1712|वार्ता]]) 02:14, 1 दिसम्बर 2021 (UTC) :श्रीमान से निवेदन है मंगल पाण्डेय जी के जाति ब्राह्मण नहीं है, उनकी जाति भूमिहार ब्राह्मण हैं। :बिहार, यूपी, झारखंड में ब्राह्मणों के एक अयाचक श्रेणी जाति है, जिसे भूमिहार ब्राह्मण कहते हैं। [[विशेष:योगदान/103.179.223.45|103.179.223.45]] ([[सदस्य वार्ता:103.179.223.45|वार्ता]]) 21:05, 28 दिसम्बर 2024 (UTC) मंगल पांडे की जाति भूमिहार होने का लेख में उल्लिखित किसी भी स्रोत द्वारा समर्थन नहीं है। प्राथमिक शोध विकिपीडिया पर स्वीकार्य नहीं है, इसलिए प्राथमिक स्रोतों को अन्यत्र प्रकाशित द्वितीयक स्रोतों में संदर्भित होना आवश्यक है। जहां तक ​​उनकी उम्र और जन्म स्थान का सवाल है, Britannica लेख के जन्म की तारीख और स्थान की प्रविष्टि का स्रोत ज्ञात नहीं है; अमरेश मिश्रा की ’मंगल पांडे: द ट्रू स्टोरी ऑफ एन इंडियन रेवोल्यूशनरी’, में पृष्ठ 15-16 और 23 पर जगह और तारीख का उल्लेख है (Britannica प्रविष्टि के समान, हालाँकि तारीख अनुमानित है क्योंकि उक्त दस्तावेज़ में हिंदी/हिंदू कैलेंडर की तारीख है), जिसका हवाला एक ऐसा दस्तावेज देता है जिसकी एकमात्र प्रमाणिकता यह है कि मिश्रा ने स्वयं इसे अपनी आंखों से देखा है क्योंकि मंगल पांडे के ’रिश्तेदार’ होने का दावा करने वाले लोगों द्वारा यह दस्तावेज रखा गया है, हालांकि इस दस्तावेज का मिश्रा द्वारा कोई फोटोग्राफिक सबूत प्रदान नहीं किया गया है; रुद्रांगशु मुखर्जी ’मंगल पांडे: ब्रेव मार्टर और एक्सीडेंटल हीरो’, में मंगल पांडे के कोर्ट मार्शल प्रक्रिया की एक पुनः टंकिट प्रति परिशिष्ट के रूप में के रूप में प्रदान करते हैं जिसमें पांडे की उम्र और उनकी सेवा की अवधि जिस दिन उनके मृत्यु का आदेश दिया गया था, अदालत के रिकॉर्ड के रूप में दिया गया है (6/7 अप्रैल 1857 को जन्म 26 वर्ष 2 माह एवं 9 दिन पूर्व, सेवा ग्रहण किए हुए समय को 7 वर्ष 2 माह एवं 9 दिन, इस तरह 28/29 जनवरी 1831 और 28/29 जनवरी 1850) अधिक भरोसेमंद प्रतीत होता है। समाचार रिपोर्टों में बलिया के गांव के लोगों के पास उपलब्ध प्राथमिक स्रोतों के बारे में बात की गई है, जो पांडे के स्थान और जन्म की तारीख को साबित करते हैं, फिर भी उन स्रोतों का कोई सार्वजनिक रिकॉर्ड उपलब्ध नहीं है या विश्वसनीय द्वितीयक स्रोतों में संदर्भित नहीं किया गया है। इस प्रकार, विश्वसनीय स्रोत उपलब्ध होने के बाद ही लेख का संपादन किया जाना चाहिए। [[सदस्य:Seomelono|Seomelono]] ([[सदस्य वार्ता:Seomelono|वार्ता]]) 23:16, 4 अगस्त 2022 (UTC) == जाति == मंगल पांडेय जी भूमिहार ब्राह्मण थे [[विशेष:योगदान/2409:40E3:51:49AD:8000:0:0:0|2409:40E3:51:49AD:8000:0:0:0]] ([[सदस्य वार्ता:2409:40E3:51:49AD:8000:0:0:0|वार्ता]]) 03:13, 6 अप्रैल 2024 (UTC) :बलिया के भूमिहार ब्राह्मण थे इसलिए बलिया में उनका भूमिहार ब्रह्मण नाम का स्मारक भी बना हुआ है। [[विशेष:योगदान/103.179.223.45|103.179.223.45]] ([[सदस्य वार्ता:103.179.223.45|वार्ता]]) 21:11, 28 दिसम्बर 2024 (UTC) == Mangal pandey bhumihar brhaman jaati se the..! == मंगल पांडे एक भूमिहार ब्राह्मण थे. हालांकि कुछ सूत्रों में उन्हें सिर्फ ब्राह्मण भी बताया गया है, लेकिन Drishti IAS और Indian Express जैसे विश्वसनीय स्रोत उन्हें भूमिहार ब्राह्मण बताते हैं. क्वोरा के कुछ जवाबों में भी इसका जिक्र है. [[विशेष:योगदान/&#126;2025-41237-9|&#126;2025-41237-9]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-41237-9|talk]]) 11:28, 18 अगस्त 2025 (UTC) :मंगल पांडे ब्राह्मण थे। वह भूमिहार नहीं थे। [[विशेष:योगदान/&#126;2025-34049-69|&#126;2025-34049-69]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-34049-69|talk]]) 13:51, 16 नवम्बर 2025 (UTC) :मंगल पांडे भूमिहार ब्राह्मण थे। [[विशेष:योगदान/&#126;2025-43341-80|&#126;2025-43341-80]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-43341-80|talk]]) 11:36, 28 दिसम्बर 2025 (UTC) ::bhumihar Brahman the [[विशेष:योगदान/&#126;2026-21745-96|&#126;2026-21745-96]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-21745-96|वार्ता]]) 10:00, 9 अप्रैल 2026 (UTC) == Mangal Pandey ji bhumihar Brahman they == kyunki unke gaon mein unka smarak banaa hua Hai usmein bhumihar Brahman hi likha hua hai [[विशेष:योगदान/&#126;2025-38517-28|&#126;2025-38517-28]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-38517-28|talk]]) 14:23, 4 दिसम्बर 2025 (UTC) 2l8ek4fkfzcmrfsvay9hsmi5ji200ll सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार 3 147425 6537946 6536813 2026-04-09T06:56:51Z अनिरुद्ध कुमार 18906 २३-२४ की चर्चाएं पुरालेख ८ पृष्ठ पर स्थानांतरित 6537946 wikitext text/x-wiki {{प्रबन्धकगण}} <!-- Please do NOT delete this line. Thanks! -->{{/header}} <!-- कृपया इस पंक्ति और ऊपर की लाइन को न हटायें, धन्यवाद !--> <!-- नया संदेश इस पंक्ति के नीचे लिखें --> == Invitation to Participate in the Wikimedia SAARC Conference Community Engagement Survey == Dear Community Members, I hope this message finds you well. Please excuse the use of English; we encourage translations into your local languages to ensure inclusivity. We are conducting a Community Engagement Survey to assess the sentiments, needs, and interests of South Asian Wikimedia communities in organizing the inaugural Wikimedia SAARC Regional Conference, proposed to be held in Kathmandu, Nepal. This initiative aims to bring together participants from eight nations to collaborate towards shared goals. Your insights will play a vital role in shaping the event's focus, identifying priorities, and guiding the strategic planning for this landmark conference. Survey Link: https://forms.gle/en8qSuCvaSxQVD7K6 We kindly request you to dedicate a few moments to complete the survey. Your feedback will significantly contribute to ensuring this conference addresses the community's needs and aspirations. Deadline to Submit the Survey: 20 January 2025 Your participation is crucial in shaping the future of the Wikimedia SAARC community and fostering regional collaboration. Thank you for your time and valuable input. Warm regards,<br> [[:m:User:Biplab Anand|Biplab Anand]] <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Biplab_Anand/lists&oldid=28078122 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Biplab Anand@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == LogicallyRight == यह उपयोगकर्ता एक बर्बर है। कृपया ब्लॉक करें। [[User:Cactusisme|'''<span style="color:#0D98BA;">Cactus</span><span style="color:#013220;">🌵</span>''']] <sup>[[User talk:Cactusisme|<i style="color:green">spiky</i>]]</sup> <sup>[[Special:Contributions/Cactusisme|<i style="color:green">ouch</i>]]</sup> 01:44, 18 फ़रवरी 2025 (UTC) :क्या आप [[ डॉ.सीमा मिधा]] को भी हटा सकते हैं और अभिमन्युकुमारपटेल को लेखों में स्पैम लिंक जोड़ने के लिए ब्लॉक कर सकते हैं। [[User:Cactusisme|'''<span style="color:#0D98BA;">Cactus</span><span style="color:#013220;">🌵</span>''']] <sup>[[User talk:Cactusisme|<i style="color:green">spiky</i>]]</sup> <sup>[[Special:Contributions/Cactusisme|<i style="color:green">ouch</i>]]</sup> 02:45, 18 फ़रवरी 2025 (UTC) == [[:WPPT 1996|WPPT 1996]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:WPPT 1996|WPPT 1996]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:34, 2 मार्च 2025 (UTC) == सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025 == नमस्कार अनिरुद्ध कुमार जी मैंने पहली बार सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025 भाग लिया और मुझे पांचवां स्थान मिला, पुरस्कार कब मिलेगा और क्या आप मुझे कोई नमूना दिखा सकते हैं, कैसा रहेगा मैं बहुत उत्साहित हूं? आपका इक्षा हो तो? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 14:31, 28 मार्च 2025 (UTC) :प्रिय अनिरुद्ध कुमार जी सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025 के फॉर्म भरे 1 महीने से ज्यादा हो गया पर अभी तक पुरस्कार नहीं मिला | [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 14:08, 5 मई 2025 (UTC) ::प्रिय अनिरुद्ध कुमार जी सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025 के फॉर्म भरे 2 महीने से ज्यादा हो गया पर अभी तक पुरस्कार नहीं मिला | [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:00, 8 जून 2025 (UTC) :::अनिरुद्ध जी क्या कोई अपडेट आया जुलाई मध्य हो गया? अभी तक पुरस्कार नहीं मिला| [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:59, 6 जुलाई 2025 (UTC) == मेरे विकिपीडिया के निर्माण के संबंध में == प्रिय अनिरुद्धजी, मुझे अपना हिन्दी विकिपीडिया पेज बनाने में आपकी मदद चाहिए। मैं एक अंतरराष्ट्रीय शिक्षाविद हूँ, जिसके पास पर्याप्त संदर्भ हैं क्योंकि मैंने भारत और ऑस्ट्रेलिया से भौतिकी, इंजीनियरिंग और कंप्यूटर विज्ञान में असाधारण योग्यता के साथ कुलपति और प्रो-कुलपति, निदेशक आदि के रूप में काम किया है। मुझे न्यू इंग्लैंड विश्वविद्यालय के प्रतिष्ठित पूर्व छात्र पुरस्कार से सम्मानित किया गया; यहाँ उपलब्ध है: https://www.une.edu.au/about-une/news-and-events/news/2018/11/distinguished-alumni-learnt-the-power-and-value-of-knowledge-at-une ````OKH [[सदस्य:Mannukumar3$|Mannukumar3$]] ([[सदस्य वार्ता:Mannukumar3$|वार्ता]]) 10:07, 4 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:Mannukumar3$|Mannukumar3$]] जी, आपने जो लिंक भेजा है उसके अनुसार आपका नाम ओम कुमार हर्ष है। अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर [[:en:O. K. Harsh|O. K. Harsh]] नाम से पिछले सप्ताह किसी ने लेख निर्मित कर दिया है। लेख में अभी भी सुधारों की आवश्यकता है, यदि वो उचित मानकों के अनुसार बना रहता है तो उसे हिन्दी में भी अनुवाद किया जा सकता है। अंग्रेज़ी विकि के लेख को हिन्दी में विभिन्न तरिकों से अनूदित किया जा सकता है, यह निर्भर करता है कि आप लेप्टॉप पर काम करते हैं या मोबाइल पर।<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 13:37, 5 जून 2025 (UTC) ::महोदय बहुत बहुत धन्यवाद। [[विशेष:योगदान/110.174.105.167|110.174.105.167]] ([[सदस्य वार्ता:110.174.105.167|वार्ता]]) 08:51, 8 जून 2025 (UTC) == Hindi Wikimedians == नमस्कार अनिरुद्ध कुमार जी। 🙏🏼 मैं इटली से हूँ और मुझे थोड़ी हिंदी आती है। मैं Indic-Techcom के [[:m:Indic MediaWiki Developers User Group/People involved|user group]] में कभी-कभी मदद करता हूँ। मेरी हिंदी बहुत अच्छी नहीं है, मैं भारतीय नहीं हूँ और मैं कभी एशिया नहीं गया। मैं जानना चाहता था, क्या मैं Hindi Wikimedians User Group में [[:m:special:diff/29147178|शामिल]] हो सकता हूँ। सादर, —<span style="font-family: 'Noto Sans Devanagari', sans-serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|सुपर नबला]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 चर्चा]]) 21:37, 18 अगस्त 2025 (UTC) :@[[सदस्य:Super nabla|Super nabla]] जी, मुझे नहीं लगया कि user group के सदस्य बनने में कोई समस्या है। आप सदस्य बन चुके हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:54, 17 सितंबर 2025 (UTC) ::बढ़िया। बहुत शुक्रिया। —<span style="font-family: 'Noto Sans Devanagari', sans-serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|सुपर नबला]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 चर्चा]]) 14:39, 17 सितंबर 2025 (UTC) :हाँ सदस्य सूची में आपके द्वारा अपना नाम जोड़ने में कोई समस्या नहीं है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 15:53, 18 सितंबर 2025 (UTC) == हम अस्थायी खातों के साथ आपके अनुभवों के बारे में जानना चाहेंगे == <section begin="body" /> उत्पाद सुरक्षा एवं अखंडता टीम अस्थायी खातों के संबंध में आपके अनुभवों के बारे में जानना चाहेगी। इस सर्वेक्षण में आपकी भागीदारी हमें यह समझने में सहयता करने में बेहद मूल्यवान होगी कि अस्थायी खाते कितनी अच्छी तरह कार्य कर रहे हैं और हम आगे क्या सुधार कर सकते हैं। इसे पूरा होने में ५ मिनट से अधिक समय नहींं लगना चाहिए। इस सर्वेक्षण की गोपनीयता नीति [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Survey:Temporary_Accounts_Second_Pilot_Feedback_Privacy_Statement|इस लिंक पर देखी जा सकती है]]। इस सर्वेक्षण को पूरा करके, आप गोपनीयता नीति में निर्धारित शर्तों से सहमत होते हैं। अगर आप चाहते हैं कि हम आपसे संपर्क करें, तो कृपया हमें अपना विकि उपयोगकर्ता नाम बताएँ। '''<big>[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_emJJxsotBxVpS18?Q_Language=HI सर्वेक्षण में भाग लें]</big>'''. धन्यवाद!<section end="body" /> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]]</bdi> 00:44, 21 अगस्त 2025 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox4&oldid=29158797 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == आपके लिए एक बार्नस्टार! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Original Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''मौलिक बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | आप अच्छा काम कर रहे हैं, कृपया ऐसे ही काम करते रहिए. [[सदस्य:Sahilrazvii999|Sahilrazvii999]] ([[सदस्य वार्ता:Sahilrazvii999|वार्ता]]) 11:56, 13 अक्टूबर 2025 (UTC) |} ==साईट नोटिस हेतु आवेदन== नमस्कार, विकिपीडिया एशिया महा प्रतियोगिता शुरू हो चुकी है। जिसके लिए एक साईट नोटिस लगाने हेतु आवश्यक है कृपया हिंदी विकि पर नोटिस जारी कर दें। <div style="border: solid 1px #333; border: 1px solid gray; background-color: #F1EEED; border-radius: 0.2em; box-shadow: 0 4px 4px #999; margin-bottom: 1.5em; display: table; width: 90%; height: 100px; line-height: 1.2; text-align: center; cursor: pointer;"> <div style="display: table-cell; vertical-align: middle;"><imagemap>File:Wikipedia Asian Month Banner(hi).svg|left|140px| desc none </imagemap></div> <div style="display: table-cell; vertical-align: bottom;">[[File:Wikipedia-logo-hi.png|80px|right]] <p style="font-size: 1.15em;">'''[[विकिपीडिया:एशियाई माह २०२५|विकिपीडिया:एशियाई माह-2025]]''' प्रतियोगिता जारी है अभी [[विकिपीडिया:एशियाई माह २०२५/प्रतिभागी|प्रतिभागी]] बनें। एशिया से सम्बन्धित लेख बनाएं और पुरस्कार जीतें। <br> '''समय अवधि''': 01 नवम्बर से 30 नवम्बर 2025 तक। </div> </div> धन्यवाद -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 07:46, 6 नवम्बर 2025 (UTC) == उपन्यास गोदान पर आर्टिकल पे एक लाइन को मैंने डिस्प्यूट किया है। कृपया देखें == [[गोदान (उपन्यास)]] में ये दावा है कि प्रेमचंद बचपन से ही शोषण के शिकार थे और इसलिए उन्होंने शोषण पर लिखा. ये बहुत बड़ा दावा है और बिना किसी स्रोत के लिखा गया है. एक बार ध्यान दें [[सदस्य:Swapnildixit|Swapnildixit]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnildixit|वार्ता]]) 21:55, 17 नवम्बर 2025 (UTC) :आपने ठीक ध्यान दिया है। इस लेख के कई हिस्से ज्ञानकोशीय लहजे में नहीं बल्की निबंध शैली में लिखे गए हैं जिन्हें सुधारने की जरूरत है। आप इस तरह के बिना स्रोत के कथन हटाकर इसे सुधारने में सहयोग कर सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 05:54, 27 नवम्बर 2025 (UTC) == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025 परिणाम == नमस्कार @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी मुझे अमेज़न गिफ्ट कार्ड के रूप में पुरस्कार मिल गया पर पुरस्कार 8 में लिखे "पुरस्कार पाने वाले सभी प्रतिभागियों को प्रतिभागिता प्रमाण-पत्र एवं बार्नस्टार दिया जाएगा।" मुझे प्राप्त नहीं हुआ, एक साल हो गया लगभग आपकी क्या राय ? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 03:23, 22 दिसम्बर 2025 (UTC) == 19 फरवरी 2026 के स्वैच्छिक लेख को तिथि में सम्मिलित करने हेतु निवेदन == 19 फरवरी 2026 के स्वैच्छिक लेख को तिथि में सम्मिलित करने हेतु निवेदन [[सदस्य:SATYAJEET MP|SATYAJEET MP]] ([[सदस्य वार्ता:SATYAJEET MP|वार्ता]]) 14:48, 21 फ़रवरी 2026 (UTC) == 19 फरवरी 2026 के स्वैच्छिक लेख को तिथि में सम्मिलित करने हेतु निवेदन == मैंने 19 फरवरी 2026 को अपने निर्धारित 5 प्रतियोगिता लेख पूरे किए थे, जिन्हें प्रतिभागियों की सूची में सम्मिलित भी किया गया। इसके अतिरिक्त उसी दिन मैंने एक स्वैच्छिक विषय पर लेख [[हम भी इंसान हैं (1948 फ़िल्म)]] भी तैयार किया था, जिसे मैंने प्रतियोगिता में जमा नहीं किया, क्योंकि स्वैच्छिक विषयों के अंक प्रतियोगिता में नहीं जोड़े जाते हैं। बाद में मेरे 19 फरवरी 2026 के प्रतियोगिता लेखों में से एक लेख ''Crocs (क्रॉक्स)'' यह कहकर सूची से हटा दिया गया कि उसका लेख हिंदी विकिपीडिया पर अन्य नाम से पहले से मौजूद था। वर्तमान स्थिति में यदि उक्त स्वैच्छिक लेख [[हम भी इंसान हैं (1948 फ़िल्म)]] को अब जमा किया जाता है, तो वह 21 फरवरी 2026 की तिथि में गिना जाएगा, जबकि 21 फरवरी 2026 के लिए मेरे 5 लेख पहले ही पूरे हो चुके हैं, और प्रतियोगिता के नियमों के अनुसार एक दिन में 5 से अधिक लेख मान्य नहीं होते। अतः निवेदन है कि स्वैच्छिक विषय पर आधारित लेख [[हम भी इंसान हैं (1948 फ़िल्म)]] को 19 फरवरी 2026 की तिथि में सम्मिलित करने पर विचार किया जाए, ताकि लेखों की गणना प्रतियोगिता नियमों के अनुरूप बनी रहे। [[सदस्य:SATYAJEET MP|SATYAJEET MP]] ([[सदस्य वार्ता:SATYAJEET MP|वार्ता]]) 14:52, 21 फ़रवरी 2026 (UTC) == विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम == @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] महोदय, क्या इसमें कोई प्रमाणपत्र तथा बर्नस्टार भी दिया जाएगा| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:32, 3 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] महोदय मुझे पुरस्कार प्राप्त हो गया है, और क्या कोई प्रमाणपत्र या बर्नस्टार भी दिया जाएगा| :धन्यवाद, [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:35, 6 अप्रैल 2026 (UTC) lqedwq1ttvtdkc8mjk77ub8ilcnlj8b 6537954 6537946 2026-04-09T07:10:59Z अनिरुद्ध कुमार 18906 /* विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम */ उत्तर 6537954 wikitext text/x-wiki {{प्रबन्धकगण}} <!-- Please do NOT delete this line. Thanks! -->{{/header}} <!-- कृपया इस पंक्ति और ऊपर की लाइन को न हटायें, धन्यवाद !--> <!-- नया संदेश इस पंक्ति के नीचे लिखें --> == Invitation to Participate in the Wikimedia SAARC Conference Community Engagement Survey == Dear Community Members, I hope this message finds you well. Please excuse the use of English; we encourage translations into your local languages to ensure inclusivity. We are conducting a Community Engagement Survey to assess the sentiments, needs, and interests of South Asian Wikimedia communities in organizing the inaugural Wikimedia SAARC Regional Conference, proposed to be held in Kathmandu, Nepal. This initiative aims to bring together participants from eight nations to collaborate towards shared goals. Your insights will play a vital role in shaping the event's focus, identifying priorities, and guiding the strategic planning for this landmark conference. Survey Link: https://forms.gle/en8qSuCvaSxQVD7K6 We kindly request you to dedicate a few moments to complete the survey. Your feedback will significantly contribute to ensuring this conference addresses the community's needs and aspirations. Deadline to Submit the Survey: 20 January 2025 Your participation is crucial in shaping the future of the Wikimedia SAARC community and fostering regional collaboration. Thank you for your time and valuable input. Warm regards,<br> [[:m:User:Biplab Anand|Biplab Anand]] <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Biplab_Anand/lists&oldid=28078122 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Biplab Anand@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == LogicallyRight == यह उपयोगकर्ता एक बर्बर है। कृपया ब्लॉक करें। [[User:Cactusisme|'''<span style="color:#0D98BA;">Cactus</span><span style="color:#013220;">🌵</span>''']] <sup>[[User talk:Cactusisme|<i style="color:green">spiky</i>]]</sup> <sup>[[Special:Contributions/Cactusisme|<i style="color:green">ouch</i>]]</sup> 01:44, 18 फ़रवरी 2025 (UTC) :क्या आप [[ डॉ.सीमा मिधा]] को भी हटा सकते हैं और अभिमन्युकुमारपटेल को लेखों में स्पैम लिंक जोड़ने के लिए ब्लॉक कर सकते हैं। [[User:Cactusisme|'''<span style="color:#0D98BA;">Cactus</span><span style="color:#013220;">🌵</span>''']] <sup>[[User talk:Cactusisme|<i style="color:green">spiky</i>]]</sup> <sup>[[Special:Contributions/Cactusisme|<i style="color:green">ouch</i>]]</sup> 02:45, 18 फ़रवरी 2025 (UTC) == [[:WPPT 1996|WPPT 1996]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:WPPT 1996|WPPT 1996]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:34, 2 मार्च 2025 (UTC) == सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025 == नमस्कार अनिरुद्ध कुमार जी मैंने पहली बार सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025 भाग लिया और मुझे पांचवां स्थान मिला, पुरस्कार कब मिलेगा और क्या आप मुझे कोई नमूना दिखा सकते हैं, कैसा रहेगा मैं बहुत उत्साहित हूं? आपका इक्षा हो तो? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 14:31, 28 मार्च 2025 (UTC) :प्रिय अनिरुद्ध कुमार जी सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025 के फॉर्म भरे 1 महीने से ज्यादा हो गया पर अभी तक पुरस्कार नहीं मिला | [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 14:08, 5 मई 2025 (UTC) ::प्रिय अनिरुद्ध कुमार जी सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025 के फॉर्म भरे 2 महीने से ज्यादा हो गया पर अभी तक पुरस्कार नहीं मिला | [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:00, 8 जून 2025 (UTC) :::अनिरुद्ध जी क्या कोई अपडेट आया जुलाई मध्य हो गया? अभी तक पुरस्कार नहीं मिला| [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:59, 6 जुलाई 2025 (UTC) == मेरे विकिपीडिया के निर्माण के संबंध में == प्रिय अनिरुद्धजी, मुझे अपना हिन्दी विकिपीडिया पेज बनाने में आपकी मदद चाहिए। मैं एक अंतरराष्ट्रीय शिक्षाविद हूँ, जिसके पास पर्याप्त संदर्भ हैं क्योंकि मैंने भारत और ऑस्ट्रेलिया से भौतिकी, इंजीनियरिंग और कंप्यूटर विज्ञान में असाधारण योग्यता के साथ कुलपति और प्रो-कुलपति, निदेशक आदि के रूप में काम किया है। मुझे न्यू इंग्लैंड विश्वविद्यालय के प्रतिष्ठित पूर्व छात्र पुरस्कार से सम्मानित किया गया; यहाँ उपलब्ध है: https://www.une.edu.au/about-une/news-and-events/news/2018/11/distinguished-alumni-learnt-the-power-and-value-of-knowledge-at-une ````OKH [[सदस्य:Mannukumar3$|Mannukumar3$]] ([[सदस्य वार्ता:Mannukumar3$|वार्ता]]) 10:07, 4 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:Mannukumar3$|Mannukumar3$]] जी, आपने जो लिंक भेजा है उसके अनुसार आपका नाम ओम कुमार हर्ष है। अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर [[:en:O. K. Harsh|O. K. Harsh]] नाम से पिछले सप्ताह किसी ने लेख निर्मित कर दिया है। लेख में अभी भी सुधारों की आवश्यकता है, यदि वो उचित मानकों के अनुसार बना रहता है तो उसे हिन्दी में भी अनुवाद किया जा सकता है। अंग्रेज़ी विकि के लेख को हिन्दी में विभिन्न तरिकों से अनूदित किया जा सकता है, यह निर्भर करता है कि आप लेप्टॉप पर काम करते हैं या मोबाइल पर।<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 13:37, 5 जून 2025 (UTC) ::महोदय बहुत बहुत धन्यवाद। [[विशेष:योगदान/110.174.105.167|110.174.105.167]] ([[सदस्य वार्ता:110.174.105.167|वार्ता]]) 08:51, 8 जून 2025 (UTC) == Hindi Wikimedians == नमस्कार अनिरुद्ध कुमार जी। 🙏🏼 मैं इटली से हूँ और मुझे थोड़ी हिंदी आती है। मैं Indic-Techcom के [[:m:Indic MediaWiki Developers User Group/People involved|user group]] में कभी-कभी मदद करता हूँ। मेरी हिंदी बहुत अच्छी नहीं है, मैं भारतीय नहीं हूँ और मैं कभी एशिया नहीं गया। मैं जानना चाहता था, क्या मैं Hindi Wikimedians User Group में [[:m:special:diff/29147178|शामिल]] हो सकता हूँ। सादर, —<span style="font-family: 'Noto Sans Devanagari', sans-serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|सुपर नबला]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 चर्चा]]) 21:37, 18 अगस्त 2025 (UTC) :@[[सदस्य:Super nabla|Super nabla]] जी, मुझे नहीं लगया कि user group के सदस्य बनने में कोई समस्या है। आप सदस्य बन चुके हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:54, 17 सितंबर 2025 (UTC) ::बढ़िया। बहुत शुक्रिया। —<span style="font-family: 'Noto Sans Devanagari', sans-serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|सुपर नबला]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 चर्चा]]) 14:39, 17 सितंबर 2025 (UTC) :हाँ सदस्य सूची में आपके द्वारा अपना नाम जोड़ने में कोई समस्या नहीं है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 15:53, 18 सितंबर 2025 (UTC) == हम अस्थायी खातों के साथ आपके अनुभवों के बारे में जानना चाहेंगे == <section begin="body" /> उत्पाद सुरक्षा एवं अखंडता टीम अस्थायी खातों के संबंध में आपके अनुभवों के बारे में जानना चाहेगी। इस सर्वेक्षण में आपकी भागीदारी हमें यह समझने में सहयता करने में बेहद मूल्यवान होगी कि अस्थायी खाते कितनी अच्छी तरह कार्य कर रहे हैं और हम आगे क्या सुधार कर सकते हैं। इसे पूरा होने में ५ मिनट से अधिक समय नहींं लगना चाहिए। इस सर्वेक्षण की गोपनीयता नीति [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Survey:Temporary_Accounts_Second_Pilot_Feedback_Privacy_Statement|इस लिंक पर देखी जा सकती है]]। इस सर्वेक्षण को पूरा करके, आप गोपनीयता नीति में निर्धारित शर्तों से सहमत होते हैं। अगर आप चाहते हैं कि हम आपसे संपर्क करें, तो कृपया हमें अपना विकि उपयोगकर्ता नाम बताएँ। '''<big>[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_emJJxsotBxVpS18?Q_Language=HI सर्वेक्षण में भाग लें]</big>'''. धन्यवाद!<section end="body" /> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]]</bdi> 00:44, 21 अगस्त 2025 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox4&oldid=29158797 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == आपके लिए एक बार्नस्टार! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Original Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''मौलिक बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | आप अच्छा काम कर रहे हैं, कृपया ऐसे ही काम करते रहिए. [[सदस्य:Sahilrazvii999|Sahilrazvii999]] ([[सदस्य वार्ता:Sahilrazvii999|वार्ता]]) 11:56, 13 अक्टूबर 2025 (UTC) |} ==साईट नोटिस हेतु आवेदन== नमस्कार, विकिपीडिया एशिया महा प्रतियोगिता शुरू हो चुकी है। जिसके लिए एक साईट नोटिस लगाने हेतु आवश्यक है कृपया हिंदी विकि पर नोटिस जारी कर दें। <div style="border: solid 1px #333; border: 1px solid gray; background-color: #F1EEED; border-radius: 0.2em; box-shadow: 0 4px 4px #999; margin-bottom: 1.5em; display: table; width: 90%; height: 100px; line-height: 1.2; text-align: center; cursor: pointer;"> <div style="display: table-cell; vertical-align: middle;"><imagemap>File:Wikipedia Asian Month Banner(hi).svg|left|140px| desc none </imagemap></div> <div style="display: table-cell; vertical-align: bottom;">[[File:Wikipedia-logo-hi.png|80px|right]] <p style="font-size: 1.15em;">'''[[विकिपीडिया:एशियाई माह २०२५|विकिपीडिया:एशियाई माह-2025]]''' प्रतियोगिता जारी है अभी [[विकिपीडिया:एशियाई माह २०२५/प्रतिभागी|प्रतिभागी]] बनें। एशिया से सम्बन्धित लेख बनाएं और पुरस्कार जीतें। <br> '''समय अवधि''': 01 नवम्बर से 30 नवम्बर 2025 तक। </div> </div> धन्यवाद -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 07:46, 6 नवम्बर 2025 (UTC) == उपन्यास गोदान पर आर्टिकल पे एक लाइन को मैंने डिस्प्यूट किया है। कृपया देखें == [[गोदान (उपन्यास)]] में ये दावा है कि प्रेमचंद बचपन से ही शोषण के शिकार थे और इसलिए उन्होंने शोषण पर लिखा. ये बहुत बड़ा दावा है और बिना किसी स्रोत के लिखा गया है. एक बार ध्यान दें [[सदस्य:Swapnildixit|Swapnildixit]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnildixit|वार्ता]]) 21:55, 17 नवम्बर 2025 (UTC) :आपने ठीक ध्यान दिया है। इस लेख के कई हिस्से ज्ञानकोशीय लहजे में नहीं बल्की निबंध शैली में लिखे गए हैं जिन्हें सुधारने की जरूरत है। आप इस तरह के बिना स्रोत के कथन हटाकर इसे सुधारने में सहयोग कर सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 05:54, 27 नवम्बर 2025 (UTC) == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025 परिणाम == नमस्कार @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी मुझे अमेज़न गिफ्ट कार्ड के रूप में पुरस्कार मिल गया पर पुरस्कार 8 में लिखे "पुरस्कार पाने वाले सभी प्रतिभागियों को प्रतिभागिता प्रमाण-पत्र एवं बार्नस्टार दिया जाएगा।" मुझे प्राप्त नहीं हुआ, एक साल हो गया लगभग आपकी क्या राय ? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 03:23, 22 दिसम्बर 2025 (UTC) == 19 फरवरी 2026 के स्वैच्छिक लेख को तिथि में सम्मिलित करने हेतु निवेदन == 19 फरवरी 2026 के स्वैच्छिक लेख को तिथि में सम्मिलित करने हेतु निवेदन [[सदस्य:SATYAJEET MP|SATYAJEET MP]] ([[सदस्य वार्ता:SATYAJEET MP|वार्ता]]) 14:48, 21 फ़रवरी 2026 (UTC) == 19 फरवरी 2026 के स्वैच्छिक लेख को तिथि में सम्मिलित करने हेतु निवेदन == मैंने 19 फरवरी 2026 को अपने निर्धारित 5 प्रतियोगिता लेख पूरे किए थे, जिन्हें प्रतिभागियों की सूची में सम्मिलित भी किया गया। इसके अतिरिक्त उसी दिन मैंने एक स्वैच्छिक विषय पर लेख [[हम भी इंसान हैं (1948 फ़िल्म)]] भी तैयार किया था, जिसे मैंने प्रतियोगिता में जमा नहीं किया, क्योंकि स्वैच्छिक विषयों के अंक प्रतियोगिता में नहीं जोड़े जाते हैं। बाद में मेरे 19 फरवरी 2026 के प्रतियोगिता लेखों में से एक लेख ''Crocs (क्रॉक्स)'' यह कहकर सूची से हटा दिया गया कि उसका लेख हिंदी विकिपीडिया पर अन्य नाम से पहले से मौजूद था। वर्तमान स्थिति में यदि उक्त स्वैच्छिक लेख [[हम भी इंसान हैं (1948 फ़िल्म)]] को अब जमा किया जाता है, तो वह 21 फरवरी 2026 की तिथि में गिना जाएगा, जबकि 21 फरवरी 2026 के लिए मेरे 5 लेख पहले ही पूरे हो चुके हैं, और प्रतियोगिता के नियमों के अनुसार एक दिन में 5 से अधिक लेख मान्य नहीं होते। अतः निवेदन है कि स्वैच्छिक विषय पर आधारित लेख [[हम भी इंसान हैं (1948 फ़िल्म)]] को 19 फरवरी 2026 की तिथि में सम्मिलित करने पर विचार किया जाए, ताकि लेखों की गणना प्रतियोगिता नियमों के अनुरूप बनी रहे। [[सदस्य:SATYAJEET MP|SATYAJEET MP]] ([[सदस्य वार्ता:SATYAJEET MP|वार्ता]]) 14:52, 21 फ़रवरी 2026 (UTC) == विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम == @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] महोदय, क्या इसमें कोई प्रमाणपत्र तथा बर्नस्टार भी दिया जाएगा| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:32, 3 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] महोदय मुझे पुरस्कार प्राप्त हो गया है, और क्या कोई प्रमाणपत्र या बर्नस्टार भी दिया जाएगा| :धन्यवाद, [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:35, 6 अप्रैल 2026 (UTC) ::फिलहाल संपादनोत्सव विशेष के लिए प्रमाण-पत्र देने की कोई योजना नहीं है। बार्न स्टार परिणाम घोषणा देने वाली सूचना के साथ ही आपके सदस्य पृष्ठ पर दे दिया जाता है। यदि हम प्रमाण-पत्र देने की कोई योजना बनाएंगें तो इस संपादनोत्सव तथा इसके विजेताओं को जरूर शामिल करेंगे। ऐसा होने पर हम आपको वार्ता पृष्ठ पर सूचित भी करेंगे। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:10, 9 अप्रैल 2026 (UTC) iaptrr9i557gncpunqeudq2iq20lw63 दिल्ली उच्च न्यायालय 0 152329 6537972 6501601 2026-04-09T08:12:11Z Dsrprj 780832 /* इन्हें भी देखें */ 6537972 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2018}} {{Infobox_High_Court |court_name = दिल्ली उच्च न्यायालय |image = |imagesize = |caption = |established = १९६६ |country = भारत |location = [[शेरशाह सूरी मार्ग]], [[नई दिल्ली]] |coordinates= |type = [[भारत के राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] द्वारा [[भारत के मुख्य न्यायाधीश]] एवं [[भारत के राज्य|उस राज्य के]] [[राज्यपाल]] की सलाह से |authority = [[भारत का संविधान]] |appeals = [[भारत का सर्वोच्च न्यायालय]] |terms = ६२ वर्ष की आयु तक |positions = १८ |website = [http://delhihighcourt.nic.in/ http://delhihighcourt.nic.in/] |chiefjudgetitle = न्यायमूर्ति |chiefjudgename = देवेन्द्र कुमार उपाध्याय |termstart = |termend = }} '''दिल्ली उच्च न्यायालय''' [[दिल्ली]] राज्य का न्यायालय हैं। इसे [[३१ अक्टूबर]], [[१९६६]] को स्थापित किया गया था। दिल्ली उच्च न्यायालय को चार न्यायाधीशों के साथ स्थापित किया गया था। वे मुख्य न्यायाधीश थे - के एस हेगड़े, न्यायमूर्ति आईडी दुआ, न्यायाधीश एचआर खन्ना और न्यायमूर्ति एस के कपूर। ==इन्हें भी देखें== * [[मुख्य न्यायाधीश दिल्ली उच्च न्यायालय]] *[[यशवंत वर्मा]] *[[स्वर्ण कांता शर्मा]] == बाहरी कड़ियाँ == [https://www.generalnowlege.com/read-more.php?id=3932 दिल्ली उच्च न्यायालय के मुख्य न्यायधीश डी एन पटेल नियुक्त]{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }} 7 june 2019 == सन्दर्भ == <br />{{भारतीय उच्च न्यायालय}} [[श्रेणी:दिल्ली के न्यायालय]] 71c9nruodf8wi3j8hmk966ugq36w3gg बहुभाषिकता 0 160599 6538047 6454896 2026-04-09T11:33:35Z Dhariwal Yashi 919238 नई जानकारी जोड़ी 6538047 wikitext text/x-wiki '''बहुभाषी''' का अर्थ ऐसे व्यक्ति से है जो दो या अधिक [[भाषा|भाषाओं]] का प्रयोग करता है। विश्व में बहुभाषी लोगों की संख्या एकभाषियों की तुलना में बहुत अधिक है। विद्वानों का मत है कि द्विभाषिकता किसी भी व्यक्ति के ज्ञान एवं व्यक्तित्व के विकास के लिये बहुत उपयोगी है। [[File:Bilingualism boosts grades at Treorchy Comprehensive.webm|thumb|[[वेल्स]] के लघु वीडियो में दिखाया गया है कि कैसे द्विभाषिकता स्कूलों में विद्यार्थियों के ग्रेड को बढ़ाती है। हिंदी उपशीर्षक।]] '''हाॅगेन''' के अनुसार, ‘‘दो भाषाओं के ज्ञान की स्थिति द्विभाषिक है।’’ वैसे तो बहुत सी भाषाओं को जानने वाले को बहुभाषिक कहते हैं परंतु एक से अधिक भाषा (केवल दो) जानने वाले को द्विभाषिक के साथ-साथ बहुभाषिक भी कहते हैं। '''ब्लूम फील्ड''' के अनुसार – ‘‘बहुभाषिकता की स्थिति तब पैदा होती है जब व्यक्ति किसी ऐसे समाज में रहता है जो उसकी मातृभाषा से अलग भाषा बोलता है और उस समाज में रहते हुए वह उस अन्य भाषा में इतना पारंगत हो जाता है कि उस भाषा का प्रयोग मातृभाषा की तरह कर सकता है।’’ कुछ विद्वानों ने इसे इस रूप में प्रस्तुत किया कि द्विभाषिकता या बहुभाषिकता व्यक्ति के बचपन से ही दो या बहुत भाषाएँ एक साथ सीखकर उसका समान रूप और सहज प्रभाव से प्रयोग करने की स्थिति को कहते हैं परन्तु भाषावैज्ञानिक इसे अस्वीकार करते हुए तर्क देते हैं कि दो भाषाओं में मातृभाषा जैसी क्षमता एक ऐसा आदर्श है जिसे प्राप्त करना बहुत कठिन है। इस प्रकार एक से अधिक भाषाओं की जानकारी एवं प्रयोग बहुभाषिकता की स्थिति है। ==बहुभाषिकता के लाभ== * '''अधिक संवाद कौशल''' - जब कोई व्यक्ति एक से अधिक भाषाएं जानता है, तो वह विभिन्न भाषाई और सांस्कृतिक समूहों के लोगों के साथ आसानी से बातचीत कर सकता है| इससे सामाजिक , सांस्कृतिक और व्यावसायिक संबंधों को मजबूत बनाने में मदद मिलती है| 1. विभिन्न भाषाई समूहों से संपर्क की क्षमता बढ़ती है| 2. सांस्कृतिक समझ और सहानुभूति बढ़ती है| 3.गलत फ़हमियो को कम करने की क्षमता| * उच्च भाषाई बोध * उत्कृष्ट प्रबंधकारी कार्य पद्धति * अपने परिवेश के अनुरूप ढलना * अधिक करियर अवसर * अल्ज़ाइमर / स्मृतिलोप के आरंभ में देर होना * कुशल बहुकार्यात्मकता * स्मृति में सुधार * अतिरिक्त भाषायें सीखने की बढ़ी हुई क्षमता ==भारत के सन्दर्भ में बहुभाषिकता == भारत में बहुभाषिकता की स्थिति नयी नहीं है। अपने सांस्कृतिक, व्यापारिक एवं सामाजिक कारणों के फलस्वरूप यहाँ बहुभाषिकता बहुत पहले से मौजूद है। भारत की संस्कृति इतनी समृद्ध है कि लोग यहाँ कहते हैं, ‘‘कोस-कोस पर बदले पानी, चार कोस पर बदले बानी।’’ तकनीकी के प्रभाव के कारण शिक्षा की व्यापकता, महानगरों के उदय एवं संचार माध्यमों का विकास हो रहा है जिस कारण अधिकाधिक व्यक्ति द्विभाषी या बहुभाषी होने की स्थिति को प्राप्त कर रहे हैं। भारत इन सबसे अछूता नहीं है। बहुभाषा-भाषी राष्ट्र होने के कारण यहाँ यह स्थिति पहले से ही थी परन्तु इन सबने इसके इस स्थिति को और समृद्ध किया है। == द्विभाषिकता और बहुभाषिकता में अंतर == दो भाषाओं को सहजता के साथ बोलने वाले व्यक्ति को '''द्विभाषिक''' कहते हैं, दो से अधिक भाषाओं को सहजता के साथ बोलने वाले व्यक्ति को '''बहुभाषी''' कहते हैं<ref>{{Cite web|url=https://gyaanmantra.in/bahubhaashikata/|title=बहुभाषिकता, बहुभाषिकता की आवश्यकता, चुनौतियां, निष्कर्ष|last=Singh|first=Amar|website=https://gyaanmantra.in|access-date=13 जनवरी 2024|archive-date=13 जनवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240113070719/https://gyaanmantra.in/bahubhaashikata/|url-status=dead}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[द्विभाषिक शिक्षा]] * [[त्रिभाषा सूत्र]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20100316160348/http://pratilipi.in/2009/10/the-rise-and-fall-of-the-bilingual-intellectual-guha/ द्विभाषिक बौद्धिकता का उत्थान और पतन] (रामचन्द्र गुहा) * [https://web.archive.org/web/20090605134232/http://www.peques.co.uk/parents/faq.php Common Questions about a bilingual education for young children] * [https://web.archive.org/web/20100111072826/http://www.biculturalfamily.org/benefitsofmultilingualism.html The benefits of multilingualism] * [https://web.archive.org/web/20080303193827/http://archives.cbc.ca/IDD-1-73-655/politics_economy/bilingualism/ CBC Digital Archives – The Road to Bilingualism] * [https://web.archive.org/web/20180808070808/http://bilingualwiki.com/ Encouraging Childhood Multilingualism] * [https://web.archive.org/web/20090201065702/http://homepage.ntlworld.com/vivian.c/SLA/SLABIB/ SLABIB: Second Language Acquisition] * [https://web.archive.org/web/20090530230334/http://www.hanen.org/web/Home/AboutHanen/NewsViews/OneLanguageorTwo/tabid/220/Default.aspx One Language or Two: Answers to Questions about Bilingualism in Language-Delayed Children] * [https://web.archive.org/web/20190901065149/https://www.raising-bilingual-children.com/ raising-bilingual-children.com - webpage dedicated to educating children in a multilingual environment. Information/Recommendations, Forums, Links etc.] * [https://web.archive.org/web/20140228162516/http://www.bilingualism.bangor.ac.uk/ ESRC Centre for Research on Bilingualism in Theory and Practice] * [https://web.archive.org/web/20181114020403/http://ok-board.com/ Multilingial virtual keyboard] * Bastardas-Boada, Albert. [https://web.archive.org/web/20080227003624/http://www6.gencat.net/llengcat/noves/hm02estiu/metodologia/a_bastardas.pdf"World language policy in the era of globalization: Diversity and intercommunication from the perspective of 'complexity'"], Noves SL. Revista de Sociolingüística 2002 (Summer). * De Mauro, Tullio "Linguistic Variety and Linguistic Minorities." Italian Cultural Studies, an Introduction. Ed. David Forgacs and Robert Lumley. New York: Oxford UP, 1996. 88-101. * [https://web.archive.org/web/20150221200312/http://raj-bhasha-hindi.blogspot.in/2011/07/blog-post_7459.html बहुभाषिकता – आज की ज़रूरत] [[श्रेणी:भाषा]] [[श्रेणी:बहुभाषिकता|*]] {{आधार}} emk10hshtwyi9ws2fyelf8993awxo0d उरुमची 0 228453 6537726 6537581 2026-04-08T15:30:36Z Bismillah114 871607 6537726 wikitext text/x-wiki {{अनुवादित कचरा}} [[चित्र:%C3%9Cr%C3%BCmqi_montage.png|thumb|अरोमची शहर के विभिन्न दृश्य, सब से ऊपर अरोमची के केंद्रीय व्यापारिक क्षेत्र का एक ताइरा ना दृश्य, नीचे बाईं ओर लाल पहाड़ (हाँग शान) और दायीं तरफ अरोमची का शबीना बाज़ार और नीचे अरोमची से कोह तयानि शान का एक दृश्य]] उरुमची ([[उइग़ुर|उइग़ूर]]: ئۈرۈمچی‎‎, सादा चीनी: 乌鲁木齐, रवायती चीनी: 烏魯木齊, [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: Ürümqi या Ürümchi) शुमाल मग़रिबी [[चीन]] के [[शिंजियांग|शिंज्यांग]] प्रांत का दारुलहकूमत है। ये [[क़ाज़क़सतान]] की सीमा के निकट [[खनिज तेल]] से भरपूर ख़ित्ते का सनअती ओ- सक़ाफ़ती मरकज़ है। [[२००७|2007]] के शुमार के मुताबिक़ शहर की आबादी 15 लाख 90 हज़ार है। ये [[कोह तयानि शान]] के शुमाली इलाक़े में समुंद्र की सतह से 3 हज़ार फुट (900 मीटर) की उँचाई पर एक मरुस्थलीय [[मरूद्यान|मरुद्यान]] में क़दीम [[रेशम का मार्ग]] पर स्थित है और [[वुस़्त एशिया]] में अहम रहा है। यहां की सनअतों में लोहा, सीमेंट, ज़रई मशीनरी, कीमीयाई मादे और पारचा जात तैयार किए जाते हैं। कोइलह और ख़ाम लोहे के ज़ख़ाइर क़रीब ही पाए जाते हैं। इस की बीशुत्र आबादी हाँ नस्ल के चीनी बाशनदों पर मुशतमिल है जबकि तर्क क़बीले [[उइग़ुर]] मुसलमान बाशिंदे सब से बड़ी अक़लीयत हैं। अलावा अज़ीं काज़क़ और करगज़ अक़लीयत भी पाई जाती है। इस शहर की [[मस्जिद|मसाजिद]] आज भी [[इस्लाम]] के वाज़िह असरात की गवाही देती हैं। यहां [[जामा सन्कियानग]] भी वाक़िअ है। == तारीख़ == [[हाँ ख़ानदान|हाँ]] ([[206 क़ म|206 क़बल मसीह]] – [[220ए]]) और [[तांग ख़ानदान|तांग ख़ानदानों]] ([[618ए]] – [[907ए]]) की हुकूमतों के बाद यहां मुसलमानों ने आठवीं सदी में क़दम रखा और [[1760ए]] में [[मशरक़ी तरकसतान]] पर चीनी क़ब्ज़े तक यहां मुसलमानों की हुकूमत रही। [[1884ए]] में शहर को नौ तशकील शूदा सूबा शिंजियांग का दारुलहकूमत बनाया गया। [[1763ए]] के बाद से इस का बाज़ाबता चीनी नाम [[देखोअ]] था लेकिन [[1954ए]] में उसे अरोमची का नाम दिया गया जो आम तौर पर मारूफ़ था। [[1955ए]] में उसे [[शिंजियांग उइग़ूर ख़ुद मुख़तार इलाका|शिंजियांग उइग़ूर ख़ुद मुख़तार इलाके]] का [[दारुलहकूमत]] बनाया गया। [[1955ए]] में [[तेल]] के ज़ख़ाइर की दरयाफ़त के बाद यहां बड़े पैमाने पर सनअती तरक़्की हुई है। जुलाई 2009ए में शिंजियांग में ये शहर मुस्लिम चीनी फसादाद, जिसे हाँ-उइग़ूर फसादाद क़रार दिया जाता है, का निशाना बिना जिस के नतीजे में 200 से ज़ायद अफ़राद मारे गए। == जुड़वां शहर == * उलमाते, क़ाज़क़सतान * बुशकिक, करगज़सतान * पिशावर, पाकिस्तान * चलयाबनसिक, रूस {{चीनी जनवादी गणराज्य के प्रान्त-स्तरीय विभाग}} {{चीनी जनवादी गणराज्य आधार}} [[श्रेणी:चीनी जनवादी गणराज्य के नगर]] [[श्रेणी:चीन के शहर]] {{अनुवाद}} {{आधार}} mdsfnkm5ijtio2aujwbj8nq7lkkioga विकिपीडिया:अनुरोधित लेख 4 262093 6537714 6537091 2026-04-08T15:07:54Z PRASUNTHAKUR 798835 कुंदौली गाँव के बारे में नया लेख जोड़ा 6537714 wikitext text/x-wiki अगर हिन्दी [[विकिपीडिया]] पर किसी विषय पर लेख नहीं है, तो आप यहाँ पर उस लेख के लिए अनुरोध कर सकते हैं. अनुरोध करने से पहले निर्देश पढ़ें: # यह सुनिश्चित करें कि प्रस्तावित लेख का विषय [[विकिपीडिया:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] ([[:en:Wikipedia:Notability|Notable]]) है # प्रस्तावित लेख हिन्दी भाषा में होना चाहिए - किसी अन्य भाषा के लिए [[meta:List of Wikipedias|उस भाषा की विकीपीडिया]] देखें # प्रस्तावित लेख का नाम नीचे दिए गए उपयुक्त उप-पेज में जोड़ें: कुंदौली (Kundauli) उत्तर प्रदेश के कानपुर नगर ज़िला में स्थित एक ग्राम है। यह प्रशासनिक रूप से घाटमपुर तहसील के अंतर्गत आता है। भौगोलिक स्थिति कुंदौली गाँव लगभग 26.2731973° उत्तर अक्षांश और 80.3408061° पूर्व देशांतर पर स्थित है। यह क्षेत्र गंगा-यमुना दोआब के मैदानी भाग में आता है, जहाँ की भूमि कृषि के लिए उपयुक्त मानी जाती है। प्रशासनिक विवरण राज्य: उत्तर प्रदेश ज़िला: कानपुर नगर तहसील: घाटमपुर जनसांख्यिकी गाँव की जनसंख्या से संबंधित विस्तृत आँकड़े उपलब्ध नहीं हैं, किंतु यह मुख्यतः ग्रामीण आबादी वाला क्षेत्र है जहाँ लोग कृषि एवं संबंधित कार्यों पर निर्भर हैं। अर्थव्यवस्था कुंदौली गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्य रूप से कृषि पर आधारित है। यहाँ गेहूँ, धान तथा अन्य फसलों की खेती की जाती है। परिवहन गाँव सड़क मार्ग द्वारा आसपास के कस्बों एवं शहरों से जुड़ा हुआ है। निकटतम प्रमुख शहर कानपुर है, जो व्यापार एवं शिक्षा का प्रमुख केंद्र है। == इन्हें भी देखें == * [[विकिपीडिया:अनुवाद किये जाने हेतु लेखों की सूची]] [[श्रेणी:विकिपीडिया के अनुरोधित लेख| ]] l6ijfxfnitvsbiy3x4zpi768aj06nom 6537716 6537714 2026-04-08T15:10:41Z PRASUNTHAKUR 798835 कुंदौली गाँव की जानकारी जोड़ी 6537716 wikitext text/x-wiki अगर हिन्दी [[विकिपीडिया]] पर किसी विषय पर लेख नहीं है, तो आप यहाँ पर उस लेख के लिए अनुरोध कर सकते हैं. अनुरोध करने से पहले निर्देश पढ़ें: # यह सुनिश्चित करें कि प्रस्तावित लेख का विषय [[विकिपीडिया:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] ([[:en:Wikipedia:Notability|Notable]]) है # प्रस्तावित लेख हिन्दी भाषा में होना चाहिए - किसी अन्य भाषा के लिए [[meta:List of Wikipedias|उस भाषा की विकीपीडिया]] देखें # प्रस्तावित लेख का नाम नीचे दिए गए उपयुक्त उप-पेज में जोड़ें: कुंदौली (Kundauli) उत्तर प्रदेश के कानपुर नगर ज़िला में स्थित एक ग्राम है। यह प्रशासनिक रूप से घाटमपुर तहसील के अंतर्गत आता है। भौगोलिक स्थिति कुंदौली गाँव लगभग 26.2731973° उत्तर अक्षांश और 80.3408061° पूर्व देशांतर पर स्थित है। यह क्षेत्र गंगा-यमुना दोआब के मैदानी भाग में आता है, जहाँ की भूमि कृषि के लिए उपयुक्त मानी जाती है। प्रशासनिक विवरण राज्य: उत्तर प्रदेश ज़िला: कानपुर नगर तहसील: घाटमपुर जनसांख्यिकी गाँव की जनसंख्या से संबंधित विस्तृत आँकड़े उपलब्ध नहीं हैं, किंतु यह मुख्यतः ग्रामीण आबादी वाला क्षेत्र है जहाँ लोग कृषि एवं संबंधित कार्यों पर निर्भर हैं। अर्थव्यवस्था कुंदौली गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्य रूप से कृषि पर आधारित है। यहाँ गेहूँ, धान तथा अन्य फसलों की खेती की जाती है। परिवहन गाँव सड़क मार्ग द्वारा आसपास के कस्बों एवं शहरों से जुड़ा हुआ है। निकटतम प्रमुख शहर कानपुर है, जो व्यापार एवं शिक्षा का प्रमुख केंद्र है। प्रारंभिक लेख निर्माण j70u0de505fz3o58co9s8iwixnz3zsk 6537718 6537716 2026-04-08T15:14:29Z PRASUNTHAKUR 798835 नया जोड़ा 6537718 wikitext text/x-wiki कुंदौली (Kundauli) उत्तर प्रदेश के कानपुर नगर ज़िला में स्थित एक ग्राम है। यह प्रशासनिक रूप से घाटमपुर तहसील के अंतर्गत आता है। भौगोलिक स्थिति कुंदौली गाँव लगभग 26.2731973° उत्तर अक्षांश और 80.3408061° पूर्व देशांतर पर स्थित है। यह क्षेत्र गंगा-यमुना दोआब के मैदानी भाग में आता है, जहाँ की भूमि कृषि के लिए उपयुक्त मानी जाती है। प्रशासनिक विवरण राज्य: उत्तर प्रदेश ज़िला: कानपुर नगर तहसील: घाटमपुर जनसांख्यिकी गाँव की जनसंख्या से संबंधित विस्तृत आँकड़े उपलब्ध नहीं हैं, किंतु यह मुख्यतः ग्रामीण आबादी वाला क्षेत्र है जहाँ लोग कृषि एवं संबंधित कार्यों पर निर्भर हैं। अर्थव्यवस्था कुंदौली गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्य रूप से कृषि पर आधारित है। यहाँ गेहूँ, धान तथा अन्य फसलों की खेती की जाती है। परिवहन गाँव सड़क मार्ग द्वारा आसपास के कस्बों एवं शहरों से जुड़ा हुआ है। निकटतम प्रमुख शहर कानपुर है, जो व्यापार एवं शिक्षा का प्रमुख केंद्र है। प्रारंभिक लेख निर्माण ar60pqvlbmbp84xb9758b9ibys186kw 6537719 6537718 2026-04-08T15:21:55Z PRASUNTHAKUR 798835 कुंदौली गाँव (कानपुर नगर, उत्तर प्रदेश) पर नया लेख बनाया तथा बुनियादी जानकारी जोड़ी 6537719 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = कुंदौली | native_name = Kundauli | settlement_type = गाँव | pushpin_map = India Uttar Pradesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = उत्तर प्रदेश में स्थिति | subdivision_type = देश | subdivision_name = भारत | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = उत्तर प्रदेश | subdivision_type2 = जिला | subdivision_name2 = कानपुर नगर | subdivision_type3 = तहसील | subdivision_name3 = घाटमपुर | subdivision_type4 = विकास खंड | subdivision_name4 = घाटमपुर | coordinates = {{coord|26.2731973|N|80.3408061|E|display=inline,title}} | unit_pref = Metric | timezone1 = IST | utc_offset1 = +5:30 | postal_code = (पिनकोड यहाँ जोड़ें) }} '''कुंदौली''' (Kundauli) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर]] ज़िले की [[घाटमपुर]] तहसील में स्थित एक गाँव है। यह गाँव घाटमपुर विकास खंड के अंतर्गत आता है। == भौगोलिक स्थिति == यह गाँव लगभग 26.2731973° उत्तर अक्षांश और 80.3408061° पूर्व देशांतर पर स्थित है। == प्रशासनिक विवरण == * देश: भारत * राज्य: उत्तर प्रदेश * जिला: कानपुर नगर * तहसील: घाटमपुर * विकास खंड: घाटमपुर == जनसंख्या == भारत की [[जनगणना 2011]] के अनुसार गाँव की जनसंख्या से संबंधित विस्तृत आँकड़े आधिकारिक अभिलेखों में उपलब्ध हैं। (यहाँ सटीक संख्या मिलने पर जोड़ी जा सकती है) == अर्थव्यवस्था == गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है। प्रमुख फसलें गेहूँ, धान और आलू हैं। == शिक्षा == गाँव में प्राथमिक शिक्षा की सुविधा उपलब्ध है। उच्च शिक्षा के लिए छात्रों को निकटवर्ती शहरों जैसे कानपुर जाना पड़ता है। == परिवहन == कुंदौली गाँव सड़क मार्ग द्वारा घाटमपुर और कानपुर से जुड़ा हुआ है। == संस्कृति == गाँव में होली, दीपावली तथा अन्य पारंपरिक भारतीय त्योहार बड़े उत्साह से मनाए जाते हैं। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.google.com/maps?q=26.2731973,80.3408061 Google Maps पर देखें] == संदर्भ == <references/> '''(Kundauli) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर]] ज़िले की [[घाटमपुर]] तहसील में स्थित एक गाँव है। == भौगोलिक स्थिति == यह गाँव लगभग 26.2731973° उत्तर अक्षांश और 80.3408061° पूर्व देशांतर पर स्थित है। == प्रशासनिक विवरण == * देश: भारत * राज्य: उत्तर प्रदेश * जिला: कानपुर नगर * तहसील: घाटमपुर == अर्थव्यवस्था == गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है। प्रमुख फसलें गेहूँ, धान और आलू हैं। == शिक्षा == गाँव में प्राथमिक शिक्षा की सुविधा उपलब्ध है। उच्च शिक्षा के लिए छात्रों को नजदीकी शहरों जैसे कानपुर जाना पड़ता है। == परिवहन == कुंडौली गाँव सड़क मार्ग द्वारा घाटमपुर और कानपुर से जुड़ा हुआ है। == संस्कृति == गाँव में होली, दीपावली और अन्य पारंपरिक त्योहार बड़े उत्साह से मनाए जाते हैं। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.google.com/maps?q=26.2731973,80.3408061 Google Maps पर देखें] कुंदौली (Kundauli) उत्तर प्रदेश के कानपुर नगर ज़िला में स्थित एक ग्राम है। यह प्रशासनिक रूप से घाटमपुर तहसील के अंतर्गत आता है। भौगोलिक स्थिति कुंदौली गाँव लगभग 26.2731973° उत्तर अक्षांश और 80.3408061° पूर्व देशांतर पर स्थित है। यह क्षेत्र गंगा-यमुना दोआब के मैदानी भाग में आता है, जहाँ की भूमि कृषि के लिए उपयुक्त मानी जाती है। प्रशासनिक विवरण राज्य: उत्तर प्रदेश ज़िला: कानपुर नगर तहसील: घाटमपुर जनसांख्यिकी गाँव की जनसंख्या से संबंधित विस्तृत आँकड़े उपलब्ध नहीं हैं, किंतु यह मुख्यतः ग्रामीण आबादी वाला क्षेत्र है जहाँ लोग कृषि एवं संबंधित कार्यों पर निर्भर हैं। अर्थव्यवस्था कुंदौली गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्य रूप से कृषि पर आधारित है। यहाँ गेहूँ, धान तथा अन्य फसलों की खेती की जाती है। परिवहन गाँव सड़क मार्ग द्वारा आसपास के कस्बों एवं शहरों से जुड़ा हुआ है। निकटतम प्रमुख शहर कानपुर है, जो व्यापार एवं शिक्षा का प्रमुख केंद्र है। 097bwfeaweiswl87k5x1f607ce8384d 6537720 6537719 2026-04-08T15:26:30Z PRASUNTHAKUR 798835 /* जनसंख्या */कुंदौली गाँव (कानपुर नगर, उत्तर प्रदेश) पर जनगणना 2011 के आँकड़ों, स्रोतों एवं श्रेणियों सहित नया लेख बनाया 6537720 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = कुंदौली | native_name = Kundauli | settlement_type = गाँव | pushpin_map = India Uttar Pradesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = उत्तर प्रदेश में स्थिति | subdivision_type = देश | subdivision_name = भारत | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = उत्तर प्रदेश | subdivision_type2 = जिला | subdivision_name2 = कानपुर नगर | subdivision_type3 = तहसील | subdivision_name3 = घाटमपुर | subdivision_type4 = विकास खंड | subdivision_name4 = घाटमपुर | coordinates = {{coord|26.2731973|N|80.3408061|E|display=inline,title}} | unit_pref = Metric | timezone1 = IST | utc_offset1 = +5:30 | postal_code = (पिनकोड यहाँ जोड़ें) }} '''कुंदौली''' (Kundauli) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर]] ज़िले की [[घाटमपुर]] तहसील में स्थित एक गाँव है। यह गाँव घाटमपुर विकास खंड के अंतर्गत आता है। == भौगोलिक स्थिति == यह गाँव लगभग 26.2731973° उत्तर अक्षांश और 80.3408061° पूर्व देशांतर पर स्थित है। == प्रशासनिक विवरण == * देश: भारत * राज्य: उत्तर प्रदेश * जिला: कानपुर नगर * तहसील: घाटमपुर * विकास खंड: घाटमपुर == जनसंख्या == भारत की जनगणना 2011 के अनुसार कुंदौली गाँव की कुल जनसंख्या 1,659 है, जिसमें 905 पुरुष और 754 महिलाएँ शामिल हैं। गाँव में कुल 309 परिवार निवास करते हैं। 0–6 वर्ष आयु वर्ग के बच्चों की संख्या 248 है। गाँव की औसत साक्षरता दर 78.88% है।<ref name="census">{{cite web |url=https://www.census2011.co.in/data/village/150668-kundauli-uttar-pradesh.html |title=Kundauli Village Census 2011 |website=Census2011 |access-date=2026-04-08}}</ref> == अर्थव्यवस्था == गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है। प्रमुख फसलें गेहूँ, धान और आलू हैं। == शिक्षा == गाँव में प्राथमिक शिक्षा की सुविधा उपलब्ध है। उच्च शिक्षा के लिए छात्रों को निकटवर्ती शहरों जैसे कानपुर जाना पड़ता है। == परिवहन == कुंदौली गाँव सड़क मार्ग द्वारा घाटमपुर और कानपुर से जुड़ा हुआ है। == संस्कृति == गाँव में होली, दीपावली तथा अन्य पारंपरिक भारतीय त्योहार बड़े उत्साह से मनाए जाते हैं। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.google.com/maps?q=26.2731973,80.3408061 Google Maps पर देखें] == संदर्भ == <references/> '''(Kundauli) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर]] ज़िले की [[घाटमपुर]] तहसील में स्थित एक गाँव है। == भौगोलिक स्थिति == यह गाँव लगभग 26.2731973° उत्तर अक्षांश और 80.3408061° पूर्व देशांतर पर स्थित है। == प्रशासनिक विवरण == * देश: भारत * राज्य: उत्तर प्रदेश * जिला: कानपुर नगर * तहसील: घाटमपुर == अर्थव्यवस्था == गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है। प्रमुख फसलें गेहूँ, धान और आलू हैं। == शिक्षा == गाँव में प्राथमिक शिक्षा की सुविधा उपलब्ध है। उच्च शिक्षा के लिए छात्रों को नजदीकी शहरों जैसे कानपुर जाना पड़ता है। == परिवहन == कुंडौली गाँव सड़क मार्ग द्वारा घाटमपुर और कानपुर से जुड़ा हुआ है। == संस्कृति == गाँव में होली, दीपावली और अन्य पारंपरिक त्योहार बड़े उत्साह से मनाए जाते हैं। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.google.com/maps?q=26.2731973,80.3408061 Google Maps पर देखें] कुंदौली (Kundauli) उत्तर प्रदेश के कानपुर नगर ज़िला में स्थित एक ग्राम है। यह प्रशासनिक रूप से घाटमपुर तहसील के अंतर्गत आता है। भौगोलिक स्थिति कुंदौली गाँव लगभग 26.2731973° उत्तर अक्षांश और 80.3408061° पूर्व देशांतर पर स्थित है। यह क्षेत्र गंगा-यमुना दोआब के मैदानी भाग में आता है, जहाँ की भूमि कृषि के लिए उपयुक्त मानी जाती है। प्रशासनिक विवरण राज्य: उत्तर प्रदेश ज़िला: कानपुर नगर तहसील: घाटमपुर जनसांख्यिकी गाँव की जनसंख्या से संबंधित विस्तृत आँकड़े उपलब्ध नहीं हैं, किंतु यह मुख्यतः ग्रामीण आबादी वाला क्षेत्र है जहाँ लोग कृषि एवं संबंधित कार्यों पर निर्भर हैं। अर्थव्यवस्था कुंदौली गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्य रूप से कृषि पर आधारित है। यहाँ गेहूँ, धान तथा अन्य फसलों की खेती की जाती है। परिवहन गाँव सड़क मार्ग द्वारा आसपास के कस्बों एवं शहरों से जुड़ा हुआ है। निकटतम प्रमुख शहर कानपुर है, जो व्यापार एवं शिक्षा का प्रमुख केंद्र है। rww0imo7m0x20exkvw5sbjdbxpe8i43 6537721 6537720 2026-04-08T15:27:54Z PRASUNTHAKUR 798835 दो बार था शिक्षा सेक्शन हटाया गया है एक बार 6537721 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = कुंदौली | native_name = Kundauli | settlement_type = गाँव | pushpin_map = India Uttar Pradesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = उत्तर प्रदेश में स्थिति | subdivision_type = देश | subdivision_name = भारत | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = उत्तर प्रदेश | subdivision_type2 = जिला | subdivision_name2 = कानपुर नगर | subdivision_type3 = तहसील | subdivision_name3 = घाटमपुर | subdivision_type4 = विकास खंड | subdivision_name4 = घाटमपुर | coordinates = {{coord|26.2731973|N|80.3408061|E|display=inline,title}} | unit_pref = Metric | timezone1 = IST | utc_offset1 = +5:30 | postal_code = (पिनकोड यहाँ जोड़ें) }} '''कुंदौली''' (Kundauli) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर]] ज़िले की [[घाटमपुर]] तहसील में स्थित एक गाँव है। यह गाँव घाटमपुर विकास खंड के अंतर्गत आता है। == भौगोलिक स्थिति == यह गाँव लगभग 26.2731973° उत्तर अक्षांश और 80.3408061° पूर्व देशांतर पर स्थित है। == प्रशासनिक विवरण == * देश: भारत * राज्य: उत्तर प्रदेश * जिला: कानपुर नगर * तहसील: घाटमपुर * विकास खंड: घाटमपुर == जनसंख्या == भारत की जनगणना 2011 के अनुसार कुंदौली गाँव की कुल जनसंख्या 1,659 है, जिसमें 905 पुरुष और 754 महिलाएँ शामिल हैं। गाँव में कुल 309 परिवार निवास करते हैं। 0–6 वर्ष आयु वर्ग के बच्चों की संख्या 248 है। गाँव की औसत साक्षरता दर 78.88% है।<ref name="census">{{cite web |url=https://www.census2011.co.in/data/village/150668-kundauli-uttar-pradesh.html |title=Kundauli Village Census 2011 |website=Census2011 |access-date=2026-04-08}}</ref> == अर्थव्यवस्था == गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है। प्रमुख फसलें गेहूँ, धान और आलू हैं। == शिक्षा == गाँव में प्राथमिक शिक्षा की सुविधा उपलब्ध है। उच्च शिक्षा के लिए छात्रों को निकटवर्ती शहरों जैसे कानपुर जाना पड़ता है। == परिवहन == कुंदौली गाँव सड़क मार्ग द्वारा घाटमपुर और कानपुर से जुड़ा हुआ है। == संस्कृति == गाँव में होली, दीपावली तथा अन्य पारंपरिक भारतीय त्योहार बड़े उत्साह से मनाए जाते हैं। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.google.com/maps?q=26.2731973,80.3408061 Google Maps पर देखें] == संदर्भ == <references/> '''(Kundauli) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर]] ज़िले की [[घाटमपुर]] तहसील में स्थित एक गाँव है। == भौगोलिक स्थिति == यह गाँव लगभग 26.2731973° उत्तर अक्षांश और 80.3408061° पूर्व देशांतर पर स्थित है। == प्रशासनिक विवरण == * देश: भारत * राज्य: उत्तर प्रदेश * जिला: कानपुर नगर * तहसील: घाटमपुर == अर्थव्यवस्था == गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है। प्रमुख फसलें गेहूँ, धान और आलू हैं। == परिवहन == कुंडौली गाँव सड़क मार्ग द्वारा घाटमपुर और कानपुर से जुड़ा हुआ है। == संस्कृति == गाँव में होली, दीपावली और अन्य पारंपरिक त्योहार बड़े उत्साह से मनाए जाते हैं। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.google.com/maps?q=26.2731973,80.3408061 Google Maps पर देखें] कुंदौली (Kundauli) उत्तर प्रदेश के कानपुर नगर ज़िला में स्थित एक ग्राम है। यह प्रशासनिक रूप से घाटमपुर तहसील के अंतर्गत आता है। भौगोलिक स्थिति कुंदौली गाँव लगभग 26.2731973° उत्तर अक्षांश और 80.3408061° पूर्व देशांतर पर स्थित है। यह क्षेत्र गंगा-यमुना दोआब के मैदानी भाग में आता है, जहाँ की भूमि कृषि के लिए उपयुक्त मानी जाती है। प्रशासनिक विवरण राज्य: उत्तर प्रदेश ज़िला: कानपुर नगर तहसील: घाटमपुर जनसांख्यिकी गाँव की जनसंख्या से संबंधित विस्तृत आँकड़े उपलब्ध नहीं हैं, किंतु यह मुख्यतः ग्रामीण आबादी वाला क्षेत्र है जहाँ लोग कृषि एवं संबंधित कार्यों पर निर्भर हैं। अर्थव्यवस्था कुंदौली गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्य रूप से कृषि पर आधारित है। यहाँ गेहूँ, धान तथा अन्य फसलों की खेती की जाती है। परिवहन गाँव सड़क मार्ग द्वारा आसपास के कस्बों एवं शहरों से जुड़ा हुआ है। निकटतम प्रमुख शहर कानपुर है, जो व्यापार एवं शिक्षा का प्रमुख केंद्र है। 0yln7htlo4fifoeiw2zdrr56kuohifc 6537722 6537721 2026-04-08T15:28:30Z PRASUNTHAKUR 798835 दो बार था एक बार हटाया गया 6537722 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = कुंदौली | native_name = Kundauli | settlement_type = गाँव | pushpin_map = India Uttar Pradesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = उत्तर प्रदेश में स्थिति | subdivision_type = देश | subdivision_name = भारत | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = उत्तर प्रदेश | subdivision_type2 = जिला | subdivision_name2 = कानपुर नगर | subdivision_type3 = तहसील | subdivision_name3 = घाटमपुर | subdivision_type4 = विकास खंड | subdivision_name4 = घाटमपुर | coordinates = {{coord|26.2731973|N|80.3408061|E|display=inline,title}} | unit_pref = Metric | timezone1 = IST | utc_offset1 = +5:30 | postal_code = (पिनकोड यहाँ जोड़ें) }} '''कुंदौली''' (Kundauli) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर]] ज़िले की [[घाटमपुर]] तहसील में स्थित एक गाँव है। यह गाँव घाटमपुर विकास खंड के अंतर्गत आता है। == भौगोलिक स्थिति == यह गाँव लगभग 26.2731973° उत्तर अक्षांश और 80.3408061° पूर्व देशांतर पर स्थित है। == प्रशासनिक विवरण == * देश: भारत * राज्य: उत्तर प्रदेश * जिला: कानपुर नगर * तहसील: घाटमपुर * विकास खंड: घाटमपुर == जनसंख्या == भारत की जनगणना 2011 के अनुसार कुंदौली गाँव की कुल जनसंख्या 1,659 है, जिसमें 905 पुरुष और 754 महिलाएँ शामिल हैं। गाँव में कुल 309 परिवार निवास करते हैं। 0–6 वर्ष आयु वर्ग के बच्चों की संख्या 248 है। गाँव की औसत साक्षरता दर 78.88% है।<ref name="census">{{cite web |url=https://www.census2011.co.in/data/village/150668-kundauli-uttar-pradesh.html |title=Kundauli Village Census 2011 |website=Census2011 |access-date=2026-04-08}}</ref> == अर्थव्यवस्था == गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है। प्रमुख फसलें गेहूँ, धान और आलू हैं। == शिक्षा == गाँव में प्राथमिक शिक्षा की सुविधा उपलब्ध है। उच्च शिक्षा के लिए छात्रों को निकटवर्ती शहरों जैसे कानपुर जाना पड़ता है। == परिवहन == कुंदौली गाँव सड़क मार्ग द्वारा घाटमपुर और कानपुर से जुड़ा हुआ है। == संस्कृति == गाँव में होली, दीपावली तथा अन्य पारंपरिक भारतीय त्योहार बड़े उत्साह से मनाए जाते हैं। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.google.com/maps?q=26.2731973,80.3408061 Google Maps पर देखें] == संदर्भ == <references/> '''(Kundauli) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर]] ज़िले की [[घाटमपुर]] तहसील में स्थित एक गाँव है। == प्रशासनिक विवरण == * देश: भारत * राज्य: उत्तर प्रदेश * जिला: कानपुर नगर * तहसील: घाटमपुर == अर्थव्यवस्था == गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है। प्रमुख फसलें गेहूँ, धान और आलू हैं। == परिवहन == कुंडौली गाँव सड़क मार्ग द्वारा घाटमपुर और कानपुर से जुड़ा हुआ है। == संस्कृति == गाँव में होली, दीपावली और अन्य पारंपरिक त्योहार बड़े उत्साह से मनाए जाते हैं। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.google.com/maps?q=26.2731973,80.3408061 Google Maps पर देखें] कुंदौली (Kundauli) उत्तर प्रदेश के कानपुर नगर ज़िला में स्थित एक ग्राम है। यह प्रशासनिक रूप से घाटमपुर तहसील के अंतर्गत आता है। भौगोलिक स्थिति कुंदौली गाँव लगभग 26.2731973° उत्तर अक्षांश और 80.3408061° पूर्व देशांतर पर स्थित है। यह क्षेत्र गंगा-यमुना दोआब के मैदानी भाग में आता है, जहाँ की भूमि कृषि के लिए उपयुक्त मानी जाती है। प्रशासनिक विवरण राज्य: उत्तर प्रदेश ज़िला: कानपुर नगर तहसील: घाटमपुर जनसांख्यिकी गाँव की जनसंख्या से संबंधित विस्तृत आँकड़े उपलब्ध नहीं हैं, किंतु यह मुख्यतः ग्रामीण आबादी वाला क्षेत्र है जहाँ लोग कृषि एवं संबंधित कार्यों पर निर्भर हैं। अर्थव्यवस्था कुंदौली गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्य रूप से कृषि पर आधारित है। यहाँ गेहूँ, धान तथा अन्य फसलों की खेती की जाती है। परिवहन गाँव सड़क मार्ग द्वारा आसपास के कस्बों एवं शहरों से जुड़ा हुआ है। निकटतम प्रमुख शहर कानपुर है, जो व्यापार एवं शिक्षा का प्रमुख केंद्र है। jxc1agej61skq3boax7cnabazays6du 6537723 6537722 2026-04-08T15:29:03Z PRASUNTHAKUR 798835 दो बार था एक बार हटाया गया 6537723 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = कुंदौली | native_name = Kundauli | settlement_type = गाँव | pushpin_map = India Uttar Pradesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = उत्तर प्रदेश में स्थिति | subdivision_type = देश | subdivision_name = भारत | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = उत्तर प्रदेश | subdivision_type2 = जिला | subdivision_name2 = कानपुर नगर | subdivision_type3 = तहसील | subdivision_name3 = घाटमपुर | subdivision_type4 = विकास खंड | subdivision_name4 = घाटमपुर | coordinates = {{coord|26.2731973|N|80.3408061|E|display=inline,title}} | unit_pref = Metric | timezone1 = IST | utc_offset1 = +5:30 | postal_code = (पिनकोड यहाँ जोड़ें) }} '''कुंदौली''' (Kundauli) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर]] ज़िले की [[घाटमपुर]] तहसील में स्थित एक गाँव है। यह गाँव घाटमपुर विकास खंड के अंतर्गत आता है। == भौगोलिक स्थिति == यह गाँव लगभग 26.2731973° उत्तर अक्षांश और 80.3408061° पूर्व देशांतर पर स्थित है। == प्रशासनिक विवरण == * देश: भारत * राज्य: उत्तर प्रदेश * जिला: कानपुर नगर * तहसील: घाटमपुर * विकास खंड: घाटमपुर == जनसंख्या == भारत की जनगणना 2011 के अनुसार कुंदौली गाँव की कुल जनसंख्या 1,659 है, जिसमें 905 पुरुष और 754 महिलाएँ शामिल हैं। गाँव में कुल 309 परिवार निवास करते हैं। 0–6 वर्ष आयु वर्ग के बच्चों की संख्या 248 है। गाँव की औसत साक्षरता दर 78.88% है।<ref name="census">{{cite web |url=https://www.census2011.co.in/data/village/150668-kundauli-uttar-pradesh.html |title=Kundauli Village Census 2011 |website=Census2011 |access-date=2026-04-08}}</ref> == अर्थव्यवस्था == गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है। प्रमुख फसलें गेहूँ, धान और आलू हैं। == शिक्षा == गाँव में प्राथमिक शिक्षा की सुविधा उपलब्ध है। उच्च शिक्षा के लिए छात्रों को निकटवर्ती शहरों जैसे कानपुर जाना पड़ता है। == परिवहन == कुंदौली गाँव सड़क मार्ग द्वारा घाटमपुर और कानपुर से जुड़ा हुआ है। == संस्कृति == गाँव में होली, दीपावली तथा अन्य पारंपरिक भारतीय त्योहार बड़े उत्साह से मनाए जाते हैं। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.google.com/maps?q=26.2731973,80.3408061 Google Maps पर देखें] == संदर्भ == <references/> '''(Kundauli) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर]] ज़िले की [[घाटमपुर]] तहसील में स्थित एक गाँव है। == प्रशासनिक विवरण == * देश: भारत * राज्य: उत्तर प्रदेश * जिला: कानपुर नगर * तहसील: घाटमपुर == अर्थव्यवस्था == गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है। प्रमुख फसलें गेहूँ, धान और आलू हैं। == परिवहन == कुंडौली गाँव सड़क मार्ग द्वारा घाटमपुर और कानपुर से जुड़ा हुआ है। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.google.com/maps?q=26.2731973,80.3408061 Google Maps पर देखें] कुंदौली (Kundauli) उत्तर प्रदेश के कानपुर नगर ज़िला में स्थित एक ग्राम है। यह प्रशासनिक रूप से घाटमपुर तहसील के अंतर्गत आता है। भौगोलिक स्थिति कुंदौली गाँव लगभग 26.2731973° उत्तर अक्षांश और 80.3408061° पूर्व देशांतर पर स्थित है। यह क्षेत्र गंगा-यमुना दोआब के मैदानी भाग में आता है, जहाँ की भूमि कृषि के लिए उपयुक्त मानी जाती है। प्रशासनिक विवरण राज्य: उत्तर प्रदेश ज़िला: कानपुर नगर तहसील: घाटमपुर जनसांख्यिकी गाँव की जनसंख्या से संबंधित विस्तृत आँकड़े उपलब्ध नहीं हैं, किंतु यह मुख्यतः ग्रामीण आबादी वाला क्षेत्र है जहाँ लोग कृषि एवं संबंधित कार्यों पर निर्भर हैं। अर्थव्यवस्था कुंदौली गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्य रूप से कृषि पर आधारित है। यहाँ गेहूँ, धान तथा अन्य फसलों की खेती की जाती है। परिवहन गाँव सड़क मार्ग द्वारा आसपास के कस्बों एवं शहरों से जुड़ा हुआ है। निकटतम प्रमुख शहर कानपुर है, जो व्यापार एवं शिक्षा का प्रमुख केंद्र है। tacric1wqieakhnhpntjvgx19ryg7wx 6537724 6537723 2026-04-08T15:29:45Z PRASUNTHAKUR 798835 हटाया गया 6537724 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = कुंदौली | native_name = Kundauli | settlement_type = गाँव | pushpin_map = India Uttar Pradesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = उत्तर प्रदेश में स्थिति | subdivision_type = देश | subdivision_name = भारत | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = उत्तर प्रदेश | subdivision_type2 = जिला | subdivision_name2 = कानपुर नगर | subdivision_type3 = तहसील | subdivision_name3 = घाटमपुर | subdivision_type4 = विकास खंड | subdivision_name4 = घाटमपुर | coordinates = {{coord|26.2731973|N|80.3408061|E|display=inline,title}} | unit_pref = Metric | timezone1 = IST | utc_offset1 = +5:30 | postal_code = (पिनकोड यहाँ जोड़ें) }} '''कुंदौली''' (Kundauli) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर]] ज़िले की [[घाटमपुर]] तहसील में स्थित एक गाँव है। यह गाँव घाटमपुर विकास खंड के अंतर्गत आता है। == भौगोलिक स्थिति == यह गाँव लगभग 26.2731973° उत्तर अक्षांश और 80.3408061° पूर्व देशांतर पर स्थित है। == प्रशासनिक विवरण == * देश: भारत * राज्य: उत्तर प्रदेश * जिला: कानपुर नगर * तहसील: घाटमपुर * विकास खंड: घाटमपुर == जनसंख्या == भारत की जनगणना 2011 के अनुसार कुंदौली गाँव की कुल जनसंख्या 1,659 है, जिसमें 905 पुरुष और 754 महिलाएँ शामिल हैं। गाँव में कुल 309 परिवार निवास करते हैं। 0–6 वर्ष आयु वर्ग के बच्चों की संख्या 248 है। गाँव की औसत साक्षरता दर 78.88% है।<ref name="census">{{cite web |url=https://www.census2011.co.in/data/village/150668-kundauli-uttar-pradesh.html |title=Kundauli Village Census 2011 |website=Census2011 |access-date=2026-04-08}}</ref> == अर्थव्यवस्था == गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है। प्रमुख फसलें गेहूँ, धान और आलू हैं। == शिक्षा == गाँव में प्राथमिक शिक्षा की सुविधा उपलब्ध है। उच्च शिक्षा के लिए छात्रों को निकटवर्ती शहरों जैसे कानपुर जाना पड़ता है। == परिवहन == कुंदौली गाँव सड़क मार्ग द्वारा घाटमपुर और कानपुर से जुड़ा हुआ है। == संस्कृति == गाँव में होली, दीपावली तथा अन्य पारंपरिक भारतीय त्योहार बड़े उत्साह से मनाए जाते हैं। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.google.com/maps?q=26.2731973,80.3408061 Google Maps पर देखें] == संदर्भ == <references/> '''(Kundauli) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर]] ज़िले की [[घाटमपुर]] तहसील में स्थित एक गाँव है। == अर्थव्यवस्था == गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है। प्रमुख फसलें गेहूँ, धान और आलू हैं। == परिवहन == कुंडौली गाँव सड़क मार्ग द्वारा घाटमपुर और कानपुर से जुड़ा हुआ है। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.google.com/maps?q=26.2731973,80.3408061 Google Maps पर देखें] कुंदौली (Kundauli) उत्तर प्रदेश के कानपुर नगर ज़िला में स्थित एक ग्राम है। यह प्रशासनिक रूप से घाटमपुर तहसील के अंतर्गत आता है। भौगोलिक स्थिति कुंदौली गाँव लगभग 26.2731973° उत्तर अक्षांश और 80.3408061° पूर्व देशांतर पर स्थित है। यह क्षेत्र गंगा-यमुना दोआब के मैदानी भाग में आता है, जहाँ की भूमि कृषि के लिए उपयुक्त मानी जाती है। प्रशासनिक विवरण राज्य: उत्तर प्रदेश ज़िला: कानपुर नगर तहसील: घाटमपुर जनसांख्यिकी गाँव की जनसंख्या से संबंधित विस्तृत आँकड़े उपलब्ध नहीं हैं, किंतु यह मुख्यतः ग्रामीण आबादी वाला क्षेत्र है जहाँ लोग कृषि एवं संबंधित कार्यों पर निर्भर हैं। अर्थव्यवस्था कुंदौली गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्य रूप से कृषि पर आधारित है। यहाँ गेहूँ, धान तथा अन्य फसलों की खेती की जाती है। परिवहन गाँव सड़क मार्ग द्वारा आसपास के कस्बों एवं शहरों से जुड़ा हुआ है। निकटतम प्रमुख शहर कानपुर है, जो व्यापार एवं शिक्षा का प्रमुख केंद्र है। tkck9ojzqktuhz7n8woy7cdaca9myda 6537725 6537724 2026-04-08T15:30:11Z PRASUNTHAKUR 798835 हटाया गया 6537725 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = कुंदौली | native_name = Kundauli | settlement_type = गाँव | pushpin_map = India Uttar Pradesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = उत्तर प्रदेश में स्थिति | subdivision_type = देश | subdivision_name = भारत | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = उत्तर प्रदेश | subdivision_type2 = जिला | subdivision_name2 = कानपुर नगर | subdivision_type3 = तहसील | subdivision_name3 = घाटमपुर | subdivision_type4 = विकास खंड | subdivision_name4 = घाटमपुर | coordinates = {{coord|26.2731973|N|80.3408061|E|display=inline,title}} | unit_pref = Metric | timezone1 = IST | utc_offset1 = +5:30 | postal_code = (पिनकोड यहाँ जोड़ें) }} '''कुंदौली''' (Kundauli) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर]] ज़िले की [[घाटमपुर]] तहसील में स्थित एक गाँव है। यह गाँव घाटमपुर विकास खंड के अंतर्गत आता है। == भौगोलिक स्थिति == यह गाँव लगभग 26.2731973° उत्तर अक्षांश और 80.3408061° पूर्व देशांतर पर स्थित है। == प्रशासनिक विवरण == * देश: भारत * राज्य: उत्तर प्रदेश * जिला: कानपुर नगर * तहसील: घाटमपुर * विकास खंड: घाटमपुर == जनसंख्या == भारत की जनगणना 2011 के अनुसार कुंदौली गाँव की कुल जनसंख्या 1,659 है, जिसमें 905 पुरुष और 754 महिलाएँ शामिल हैं। गाँव में कुल 309 परिवार निवास करते हैं। 0–6 वर्ष आयु वर्ग के बच्चों की संख्या 248 है। गाँव की औसत साक्षरता दर 78.88% है।<ref name="census">{{cite web |url=https://www.census2011.co.in/data/village/150668-kundauli-uttar-pradesh.html |title=Kundauli Village Census 2011 |website=Census2011 |access-date=2026-04-08}}</ref> == अर्थव्यवस्था == गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है। प्रमुख फसलें गेहूँ, धान और आलू हैं। == शिक्षा == गाँव में प्राथमिक शिक्षा की सुविधा उपलब्ध है। उच्च शिक्षा के लिए छात्रों को निकटवर्ती शहरों जैसे कानपुर जाना पड़ता है। == परिवहन == कुंदौली गाँव सड़क मार्ग द्वारा घाटमपुर और कानपुर से जुड़ा हुआ है। == संस्कृति == गाँव में होली, दीपावली तथा अन्य पारंपरिक भारतीय त्योहार बड़े उत्साह से मनाए जाते हैं। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.google.com/maps?q=26.2731973,80.3408061 Google Maps पर देखें] == संदर्भ == <references/> '''(Kundauli) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर]] ज़िले की [[घाटमपुर]] तहसील में स्थित एक गाँव है। == अर्थव्यवस्था == गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है। प्रमुख फसलें गेहूँ, धान और आलू हैं। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.google.com/maps?q=26.2731973,80.3408061 Google Maps पर देखें] कुंदौली (Kundauli) उत्तर प्रदेश के कानपुर नगर ज़िला में स्थित एक ग्राम है। यह प्रशासनिक रूप से घाटमपुर तहसील के अंतर्गत आता है। भौगोलिक स्थिति कुंदौली गाँव लगभग 26.2731973° उत्तर अक्षांश और 80.3408061° पूर्व देशांतर पर स्थित है। यह क्षेत्र गंगा-यमुना दोआब के मैदानी भाग में आता है, जहाँ की भूमि कृषि के लिए उपयुक्त मानी जाती है। प्रशासनिक विवरण राज्य: उत्तर प्रदेश ज़िला: कानपुर नगर तहसील: घाटमपुर जनसांख्यिकी गाँव की जनसंख्या से संबंधित विस्तृत आँकड़े उपलब्ध नहीं हैं, किंतु यह मुख्यतः ग्रामीण आबादी वाला क्षेत्र है जहाँ लोग कृषि एवं संबंधित कार्यों पर निर्भर हैं। अर्थव्यवस्था कुंदौली गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्य रूप से कृषि पर आधारित है। यहाँ गेहूँ, धान तथा अन्य फसलों की खेती की जाती है। परिवहन गाँव सड़क मार्ग द्वारा आसपास के कस्बों एवं शहरों से जुड़ा हुआ है। निकटतम प्रमुख शहर कानपुर है, जो व्यापार एवं शिक्षा का प्रमुख केंद्र है। 7dodve2mpdnkdlrwkflkc4w6xxbeuc6 6537727 6537725 2026-04-08T15:30:52Z PRASUNTHAKUR 798835 दो बार था एक बार हटाया गया 6537727 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = कुंदौली | native_name = Kundauli | settlement_type = गाँव | pushpin_map = India Uttar Pradesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = उत्तर प्रदेश में स्थिति | subdivision_type = देश | subdivision_name = भारत | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = उत्तर प्रदेश | subdivision_type2 = जिला | subdivision_name2 = कानपुर नगर | subdivision_type3 = तहसील | subdivision_name3 = घाटमपुर | subdivision_type4 = विकास खंड | subdivision_name4 = घाटमपुर | coordinates = {{coord|26.2731973|N|80.3408061|E|display=inline,title}} | unit_pref = Metric | timezone1 = IST | utc_offset1 = +5:30 | postal_code = (पिनकोड यहाँ जोड़ें) }} '''कुंदौली''' (Kundauli) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर]] ज़िले की [[घाटमपुर]] तहसील में स्थित एक गाँव है। यह गाँव घाटमपुर विकास खंड के अंतर्गत आता है। == भौगोलिक स्थिति == यह गाँव लगभग 26.2731973° उत्तर अक्षांश और 80.3408061° पूर्व देशांतर पर स्थित है। == प्रशासनिक विवरण == * देश: भारत * राज्य: उत्तर प्रदेश * जिला: कानपुर नगर * तहसील: घाटमपुर * विकास खंड: घाटमपुर == जनसंख्या == भारत की जनगणना 2011 के अनुसार कुंदौली गाँव की कुल जनसंख्या 1,659 है, जिसमें 905 पुरुष और 754 महिलाएँ शामिल हैं। गाँव में कुल 309 परिवार निवास करते हैं। 0–6 वर्ष आयु वर्ग के बच्चों की संख्या 248 है। गाँव की औसत साक्षरता दर 78.88% है।<ref name="census">{{cite web |url=https://www.census2011.co.in/data/village/150668-kundauli-uttar-pradesh.html |title=Kundauli Village Census 2011 |website=Census2011 |access-date=2026-04-08}}</ref> == अर्थव्यवस्था == गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है। प्रमुख फसलें गेहूँ, धान और आलू हैं। == शिक्षा == गाँव में प्राथमिक शिक्षा की सुविधा उपलब्ध है। उच्च शिक्षा के लिए छात्रों को निकटवर्ती शहरों जैसे कानपुर जाना पड़ता है। == परिवहन == कुंदौली गाँव सड़क मार्ग द्वारा घाटमपुर और कानपुर से जुड़ा हुआ है। == संस्कृति == गाँव में होली, दीपावली तथा अन्य पारंपरिक भारतीय त्योहार बड़े उत्साह से मनाए जाते हैं। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.google.com/maps?q=26.2731973,80.3408061 Google Maps पर देखें] == संदर्भ == <references/> '''(Kundauli) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर]] ज़िले की [[घाटमपुर]] तहसील में स्थित एक गाँव है। == अर्थव्यवस्था == गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है। प्रमुख फसलें गेहूँ, धान और आलू हैं। 9hg45q2x69by97l47oxih4f0c7qetxt 6537728 6537727 2026-04-08T15:31:16Z PRASUNTHAKUR 798835 दो बार था एक बार हटाया गया 6537728 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = कुंदौली | native_name = Kundauli | settlement_type = गाँव | pushpin_map = India Uttar Pradesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = उत्तर प्रदेश में स्थिति | subdivision_type = देश | subdivision_name = भारत | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = उत्तर प्रदेश | subdivision_type2 = जिला | subdivision_name2 = कानपुर नगर | subdivision_type3 = तहसील | subdivision_name3 = घाटमपुर | subdivision_type4 = विकास खंड | subdivision_name4 = घाटमपुर | coordinates = {{coord|26.2731973|N|80.3408061|E|display=inline,title}} | unit_pref = Metric | timezone1 = IST | utc_offset1 = +5:30 | postal_code = (पिनकोड यहाँ जोड़ें) }} '''कुंदौली''' (Kundauli) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर]] ज़िले की [[घाटमपुर]] तहसील में स्थित एक गाँव है। यह गाँव घाटमपुर विकास खंड के अंतर्गत आता है। == भौगोलिक स्थिति == यह गाँव लगभग 26.2731973° उत्तर अक्षांश और 80.3408061° पूर्व देशांतर पर स्थित है। == प्रशासनिक विवरण == * देश: भारत * राज्य: उत्तर प्रदेश * जिला: कानपुर नगर * तहसील: घाटमपुर * विकास खंड: घाटमपुर == जनसंख्या == भारत की जनगणना 2011 के अनुसार कुंदौली गाँव की कुल जनसंख्या 1,659 है, जिसमें 905 पुरुष और 754 महिलाएँ शामिल हैं। गाँव में कुल 309 परिवार निवास करते हैं। 0–6 वर्ष आयु वर्ग के बच्चों की संख्या 248 है। गाँव की औसत साक्षरता दर 78.88% है।<ref name="census">{{cite web |url=https://www.census2011.co.in/data/village/150668-kundauli-uttar-pradesh.html |title=Kundauli Village Census 2011 |website=Census2011 |access-date=2026-04-08}}</ref> == अर्थव्यवस्था == गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है। प्रमुख फसलें गेहूँ, धान और आलू हैं। == शिक्षा == गाँव में प्राथमिक शिक्षा की सुविधा उपलब्ध है। उच्च शिक्षा के लिए छात्रों को निकटवर्ती शहरों जैसे कानपुर जाना पड़ता है। == परिवहन == कुंदौली गाँव सड़क मार्ग द्वारा घाटमपुर और कानपुर से जुड़ा हुआ है। == संस्कृति == गाँव में होली, दीपावली तथा अन्य पारंपरिक भारतीय त्योहार बड़े उत्साह से मनाए जाते हैं। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.google.com/maps?q=26.2731973,80.3408061 Google Maps पर देखें] == संदर्भ == <references/> '''(Kundauli) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर]] ज़िले की [[घाटमपुर]] तहसील में स्थित एक गाँव है। rmoh5mur4kxv5ypzmiqcv6dqda8klxm 6537733 6537728 2026-04-08T15:37:07Z PRASUNTHAKUR 798835 पंचायत चुनाव के बारे में 6537733 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = कुंदौली | native_name = Kundauli | settlement_type = गाँव | pushpin_map = India Uttar Pradesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = उत्तर प्रदेश में स्थिति | subdivision_type = देश | subdivision_name = भारत | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = उत्तर प्रदेश | subdivision_type2 = जिला | subdivision_name2 = कानपुर नगर | subdivision_type3 = तहसील | subdivision_name3 = घाटमपुर | subdivision_type4 = विकास खंड | subdivision_name4 = घाटमपुर | coordinates = {{coord|26.2731973|N|80.3408061|E|display=inline,title}} | unit_pref = Metric | timezone1 = IST | utc_offset1 = +5:30 | postal_code = (पिनकोड यहाँ जोड़ें) }} '''कुंदौली''' (Kundauli) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर]] ज़िले की [[घाटमपुर]] तहसील में स्थित एक गाँव है। यह गाँव घाटमपुर विकास खंड के अंतर्गत आता है। == ग्राम पंचायत चुनाव == == भौगोलिक स्थिति == यह गाँव लगभग 26.2731973° उत्तर अक्षांश और 80.3408061° पूर्व देशांतर पर स्थित है। == प्रशासनिक विवरण == * देश: भारत * राज्य: उत्तर प्रदेश * जिला: कानपुर नगर * तहसील: घाटमपुर * विकास खंड: घाटमपुर == जनसंख्या == भारत की जनगणना 2011 के अनुसार कुंदौली गाँव की कुल जनसंख्या 1,659 है, जिसमें 905 पुरुष और 754 महिलाएँ शामिल हैं। गाँव में कुल 309 परिवार निवास करते हैं। 0–6 वर्ष आयु वर्ग के बच्चों की संख्या 248 है। गाँव की औसत साक्षरता दर 78.88% है।<ref name="census">{{cite web |url=https://www.census2011.co.in/data/village/150668-kundauli-uttar-pradesh.html |title=Kundauli Village Census 2011 |website=Census2011 |access-date=2026-04-08}}</ref> == अर्थव्यवस्था == गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है। प्रमुख फसलें गेहूँ, धान और आलू हैं। == शिक्षा == गाँव में प्राथमिक शिक्षा की सुविधा उपलब्ध है। उच्च शिक्षा के लिए छात्रों को निकटवर्ती शहरों जैसे कानपुर जाना पड़ता है। == परिवहन == कुंदौली गाँव सड़क मार्ग द्वारा घाटमपुर और कानपुर से जुड़ा हुआ है। == संस्कृति == गाँव में होली, दीपावली तथा अन्य पारंपरिक भारतीय त्योहार बड़े उत्साह से मनाए जाते हैं। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.google.com/maps?q=26.2731973,80.3408061 Google Maps पर देखें] == संदर्भ == <references/> '''(Kundauli) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर]] ज़िले की [[घाटमपुर]] तहसील में स्थित एक गाँव है। lx9b6g36atylnvt5hr468nfl5wcj07r 6537735 6537733 2026-04-08T15:38:14Z PRASUNTHAKUR 798835 /* ग्राम पंचायत चुनाव */चुनाव के बारे में जोड़ा गया 6537735 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = कुंदौली | native_name = Kundauli | settlement_type = गाँव | pushpin_map = India Uttar Pradesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = उत्तर प्रदेश में स्थिति | subdivision_type = देश | subdivision_name = भारत | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = उत्तर प्रदेश | subdivision_type2 = जिला | subdivision_name2 = कानपुर नगर | subdivision_type3 = तहसील | subdivision_name3 = घाटमपुर | subdivision_type4 = विकास खंड | subdivision_name4 = घाटमपुर | coordinates = {{coord|26.2731973|N|80.3408061|E|display=inline,title}} | unit_pref = Metric | timezone1 = IST | utc_offset1 = +5:30 | postal_code = (पिनकोड यहाँ जोड़ें) }} '''कुंदौली''' (Kundauli) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर]] ज़िले की [[घाटमपुर]] तहसील में स्थित एक गाँव है। यह गाँव घाटमपुर विकास खंड के अंतर्गत आता है। == ग्राम पंचायत चुनाव == == पंचायत चुनाव == कुंदौली ग्राम पंचायत में समय-समय पर पंचायत चुनाव आयोजित किए जाते हैं। उपलब्ध स्थानीय अभिलेखों के अनुसार हाल के वर्षों के प्रमुख चुनाव परिणाम निम्नलिखित हैं: {| class="wikitable" ! वर्ष !! निर्वाचित ग्राम प्रधान !! विवरण |- | 2021 || अनिल निगम || ग्राम पंचायत चुनाव में निर्वाचित |- | 2015 || सुधीर सिंह परिहार || ग्राम प्रधान निर्वाचित |- | 2010 || चंद्रकली देवी || ग्राम प्रधान निर्वाचित |} इन परिणामों का विवरण मुख्यतः स्थानीय अभिलेखों एवं ग्राम स्तर की जानकारी पर आधारित है। कुंदौली एक स्वतंत्र ग्राम पंचायत है, जो कानपुर नगर जिले के अंतर्गत आती है।<ref>{{cite web |url=https://www.civicatlas.in/gram-panchayat-kundauli-72117 |title=Gram Panchayat Kundauli Details |website=CivicAtlas |access-date=2026-04-08}}</ref> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://panchayatiraj.up.nic.in उत्तर प्रदेश पंचायती राज विभाग की आधिकारिक वेबसाइट] * [https://www.civicatlas.in/gram-panchayat-kundauli-72117 ग्राम पंचायत कुंदौली का विवरण] * [https://www.google.com/maps?q=26.2731973,80.3408061 Google Maps पर देखें] == भौगोलिक स्थिति == यह गाँव लगभग 26.2731973° उत्तर अक्षांश और 80.3408061° पूर्व देशांतर पर स्थित है। == प्रशासनिक विवरण == * देश: भारत * राज्य: उत्तर प्रदेश * जिला: कानपुर नगर * तहसील: घाटमपुर * विकास खंड: घाटमपुर == जनसंख्या == भारत की जनगणना 2011 के अनुसार कुंदौली गाँव की कुल जनसंख्या 1,659 है, जिसमें 905 पुरुष और 754 महिलाएँ शामिल हैं। गाँव में कुल 309 परिवार निवास करते हैं। 0–6 वर्ष आयु वर्ग के बच्चों की संख्या 248 है। गाँव की औसत साक्षरता दर 78.88% है।<ref name="census">{{cite web |url=https://www.census2011.co.in/data/village/150668-kundauli-uttar-pradesh.html |title=Kundauli Village Census 2011 |website=Census2011 |access-date=2026-04-08}}</ref> == अर्थव्यवस्था == गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है। प्रमुख फसलें गेहूँ, धान और आलू हैं। == शिक्षा == गाँव में प्राथमिक शिक्षा की सुविधा उपलब्ध है। उच्च शिक्षा के लिए छात्रों को निकटवर्ती शहरों जैसे कानपुर जाना पड़ता है। == परिवहन == कुंदौली गाँव सड़क मार्ग द्वारा घाटमपुर और कानपुर से जुड़ा हुआ है। == संस्कृति == गाँव में होली, दीपावली तथा अन्य पारंपरिक भारतीय त्योहार बड़े उत्साह से मनाए जाते हैं। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.google.com/maps?q=26.2731973,80.3408061 Google Maps पर देखें] == संदर्भ == <references/> '''(Kundauli) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर]] ज़िले की [[घाटमपुर]] तहसील में स्थित एक गाँव है। 3a7y2erdqqr7xpkr5c98rl29ny03d2p 6537737 6537735 2026-04-08T15:39:21Z PRASUNTHAKUR 798835 दो बार था एक बार हटाया गया 6537737 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = कुंदौली | native_name = Kundauli | settlement_type = गाँव | pushpin_map = India Uttar Pradesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = उत्तर प्रदेश में स्थिति | subdivision_type = देश | subdivision_name = भारत | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = उत्तर प्रदेश | subdivision_type2 = जिला | subdivision_name2 = कानपुर नगर | subdivision_type3 = तहसील | subdivision_name3 = घाटमपुर | subdivision_type4 = विकास खंड | subdivision_name4 = घाटमपुर | coordinates = {{coord|26.2731973|N|80.3408061|E|display=inline,title}} | unit_pref = Metric | timezone1 = IST | utc_offset1 = +5:30 | postal_code = (पिनकोड यहाँ जोड़ें) }} '''कुंदौली''' (Kundauli) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर]] ज़िले की [[घाटमपुर]] तहसील में स्थित एक गाँव है। यह गाँव घाटमपुर विकास खंड के अंतर्गत आता है। == ग्राम पंचायत चुनाव == == पंचायत चुनाव == कुंदौली ग्राम पंचायत में समय-समय पर पंचायत चुनाव आयोजित किए जाते हैं। उपलब्ध स्थानीय अभिलेखों के अनुसार हाल के वर्षों के प्रमुख चुनाव परिणाम निम्नलिखित हैं: {| class="wikitable" ! वर्ष !! निर्वाचित ग्राम प्रधान !! विवरण |- | 2021 || अनिल निगम || ग्राम पंचायत चुनाव में निर्वाचित |- | 2015 || सुधीर सिंह परिहार || ग्राम प्रधान निर्वाचित |- | 2010 || चंद्रकली देवी || ग्राम प्रधान निर्वाचित |} इन परिणामों का विवरण मुख्यतः स्थानीय अभिलेखों एवं ग्राम स्तर की जानकारी पर आधारित है। कुंदौली एक स्वतंत्र ग्राम पंचायत है, जो कानपुर नगर जिले के अंतर्गत आती है।<ref>{{cite web |url=https://www.civicatlas.in/gram-panchayat-kundauli-72117 |title=Gram Panchayat Kundauli Details |website=CivicAtlas |access-date=2026-04-08}}</ref> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://panchayatiraj.up.nic.in उत्तर प्रदेश पंचायती राज विभाग की आधिकारिक वेबसाइट] * [https://www.civicatlas.in/gram-panchayat-kundauli-72117 ग्राम पंचायत कुंदौली का विवरण] * [https://www.google.com/maps?q=26.2731973,80.3408061 Google Maps पर देखें] == भौगोलिक स्थिति == यह गाँव लगभग 26.2731973° उत्तर अक्षांश और 80.3408061° पूर्व देशांतर पर स्थित है। == प्रशासनिक विवरण == * देश: भारत * राज्य: उत्तर प्रदेश * जिला: कानपुर नगर * तहसील: घाटमपुर * विकास खंड: घाटमपुर == जनसंख्या == भारत की जनगणना 2011 के अनुसार कुंदौली गाँव की कुल जनसंख्या 1,659 है, जिसमें 905 पुरुष और 754 महिलाएँ शामिल हैं। गाँव में कुल 309 परिवार निवास करते हैं। 0–6 वर्ष आयु वर्ग के बच्चों की संख्या 248 है। गाँव की औसत साक्षरता दर 78.88% है।<ref name="census">{{cite web |url=https://www.census2011.co.in/data/village/150668-kundauli-uttar-pradesh.html |title=Kundauli Village Census 2011 |website=Census2011 |access-date=2026-04-08}}</ref> == अर्थव्यवस्था == गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है। प्रमुख फसलें गेहूँ, धान और आलू हैं। == शिक्षा == गाँव में प्राथमिक शिक्षा की सुविधा उपलब्ध है। उच्च शिक्षा के लिए छात्रों को निकटवर्ती शहरों जैसे कानपुर जाना पड़ता है। == परिवहन == कुंदौली गाँव सड़क मार्ग द्वारा घाटमपुर और कानपुर से जुड़ा हुआ है। == संस्कृति == गाँव में होली, दीपावली तथा अन्य पारंपरिक भारतीय त्योहार बड़े उत्साह से मनाए जाते हैं। == संदर्भ == <references/> '''(Kundauli) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर]] ज़िले की [[घाटमपुर]] तहसील में स्थित एक गाँव है। 1z1i9d5ffiepvykthfeb4h63dsd5hkv 6537738 6537737 2026-04-08T15:39:59Z PRASUNTHAKUR 798835 दो बार था एक बार हटाया गया 6537738 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = कुंदौली | native_name = Kundauli | settlement_type = गाँव | pushpin_map = India Uttar Pradesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = उत्तर प्रदेश में स्थिति | subdivision_type = देश | subdivision_name = भारत | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = उत्तर प्रदेश | subdivision_type2 = जिला | subdivision_name2 = कानपुर नगर | subdivision_type3 = तहसील | subdivision_name3 = घाटमपुर | subdivision_type4 = विकास खंड | subdivision_name4 = घाटमपुर | coordinates = {{coord|26.2731973|N|80.3408061|E|display=inline,title}} | unit_pref = Metric | timezone1 = IST | utc_offset1 = +5:30 | postal_code = (पिनकोड यहाँ जोड़ें) }} '''कुंदौली''' (Kundauli) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर]] ज़िले की [[घाटमपुर]] तहसील में स्थित एक गाँव है। यह गाँव घाटमपुर विकास खंड के अंतर्गत आता है। == पंचायत चुनाव == कुंदौली ग्राम पंचायत में समय-समय पर पंचायत चुनाव आयोजित किए जाते हैं। उपलब्ध स्थानीय अभिलेखों के अनुसार हाल के वर्षों के प्रमुख चुनाव परिणाम निम्नलिखित हैं: {| class="wikitable" ! वर्ष !! निर्वाचित ग्राम प्रधान !! विवरण |- | 2021 || अनिल निगम || ग्राम पंचायत चुनाव में निर्वाचित |- | 2015 || सुधीर सिंह परिहार || ग्राम प्रधान निर्वाचित |- | 2010 || चंद्रकली देवी || ग्राम प्रधान निर्वाचित |} इन परिणामों का विवरण मुख्यतः स्थानीय अभिलेखों एवं ग्राम स्तर की जानकारी पर आधारित है। कुंदौली एक स्वतंत्र ग्राम पंचायत है, जो कानपुर नगर जिले के अंतर्गत आती है।<ref>{{cite web |url=https://www.civicatlas.in/gram-panchayat-kundauli-72117 |title=Gram Panchayat Kundauli Details |website=CivicAtlas |access-date=2026-04-08}}</ref> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://panchayatiraj.up.nic.in उत्तर प्रदेश पंचायती राज विभाग की आधिकारिक वेबसाइट] * [https://www.civicatlas.in/gram-panchayat-kundauli-72117 ग्राम पंचायत कुंदौली का विवरण] * [https://www.google.com/maps?q=26.2731973,80.3408061 Google Maps पर देखें] == भौगोलिक स्थिति == यह गाँव लगभग 26.2731973° उत्तर अक्षांश और 80.3408061° पूर्व देशांतर पर स्थित है। == प्रशासनिक विवरण == * देश: भारत * राज्य: उत्तर प्रदेश * जिला: कानपुर नगर * तहसील: घाटमपुर * विकास खंड: घाटमपुर == जनसंख्या == भारत की जनगणना 2011 के अनुसार कुंदौली गाँव की कुल जनसंख्या 1,659 है, जिसमें 905 पुरुष और 754 महिलाएँ शामिल हैं। गाँव में कुल 309 परिवार निवास करते हैं। 0–6 वर्ष आयु वर्ग के बच्चों की संख्या 248 है। गाँव की औसत साक्षरता दर 78.88% है।<ref name="census">{{cite web |url=https://www.census2011.co.in/data/village/150668-kundauli-uttar-pradesh.html |title=Kundauli Village Census 2011 |website=Census2011 |access-date=2026-04-08}}</ref> == अर्थव्यवस्था == गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है। प्रमुख फसलें गेहूँ, धान और आलू हैं। == शिक्षा == गाँव में प्राथमिक शिक्षा की सुविधा उपलब्ध है। उच्च शिक्षा के लिए छात्रों को निकटवर्ती शहरों जैसे कानपुर जाना पड़ता है। == परिवहन == कुंदौली गाँव सड़क मार्ग द्वारा घाटमपुर और कानपुर से जुड़ा हुआ है। == संस्कृति == गाँव में होली, दीपावली तथा अन्य पारंपरिक भारतीय त्योहार बड़े उत्साह से मनाए जाते हैं। == संदर्भ == <references/> '''(Kundauli) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर]] ज़िले की [[घाटमपुर]] तहसील में स्थित एक गाँव है। fz2hqjzxr905zxktre0yln6cqlz8410 6537744 6537738 2026-04-08T15:52:58Z PRASUNTHAKUR 798835 /* प्रशासनिक विवरण */नया शीर्षक जोड़ा गया 6537744 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = कुंदौली | native_name = Kundauli | settlement_type = गाँव | pushpin_map = India Uttar Pradesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = उत्तर प्रदेश में स्थिति | subdivision_type = देश | subdivision_name = भारत | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = उत्तर प्रदेश | subdivision_type2 = जिला | subdivision_name2 = कानपुर नगर | subdivision_type3 = तहसील | subdivision_name3 = घाटमपुर | subdivision_type4 = विकास खंड | subdivision_name4 = घाटमपुर | coordinates = {{coord|26.2731973|N|80.3408061|E|display=inline,title}} | unit_pref = Metric | timezone1 = IST | utc_offset1 = +5:30 | postal_code = (पिनकोड यहाँ जोड़ें) }} '''कुंदौली''' (Kundauli) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर]] ज़िले की [[घाटमपुर]] तहसील में स्थित एक गाँव है। यह गाँव घाटमपुर विकास खंड के अंतर्गत आता है। == पंचायत चुनाव == कुंदौली ग्राम पंचायत में समय-समय पर पंचायत चुनाव आयोजित किए जाते हैं। उपलब्ध स्थानीय अभिलेखों के अनुसार हाल के वर्षों के प्रमुख चुनाव परिणाम निम्नलिखित हैं: {| class="wikitable" ! वर्ष !! निर्वाचित ग्राम प्रधान !! विवरण |- | 2021 || अनिल निगम || ग्राम पंचायत चुनाव में निर्वाचित |- | 2015 || सुधीर सिंह परिहार || ग्राम प्रधान निर्वाचित |- | 2010 || चंद्रकली देवी || ग्राम प्रधान निर्वाचित |} इन परिणामों का विवरण मुख्यतः स्थानीय अभिलेखों एवं ग्राम स्तर की जानकारी पर आधारित है। कुंदौली एक स्वतंत्र ग्राम पंचायत है, जो कानपुर नगर जिले के अंतर्गत आती है।<ref>{{cite web |url=https://www.civicatlas.in/gram-panchayat-kundauli-72117 |title=Gram Panchayat Kundauli Details |website=CivicAtlas |access-date=2026-04-08}}</ref> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://panchayatiraj.up.nic.in उत्तर प्रदेश पंचायती राज विभाग की आधिकारिक वेबसाइट] * [https://www.civicatlas.in/gram-panchayat-kundauli-72117 ग्राम पंचायत कुंदौली का विवरण] * [https://www.google.com/maps?q=26.2731973,80.3408061 Google Maps पर देखें] == भौगोलिक स्थिति == यह गाँव लगभग 26.2731973° उत्तर अक्षांश और 80.3408061° पूर्व देशांतर पर स्थित है। == प्रशासनिक विवरण == * देश: भारत * राज्य: उत्तर प्रदेश * जिला: कानपुर नगर * तहसील: घाटमपुर * विकास खंड: घाटमपुर == परिहार परिवार का योगदान == [[File:Dharmapal_Singh_Parihar.jpg|thumb|right|200px|धर्मपाल सिंह परिहार, कुंदौली गाँव के विकास में योगदानकर्ता]] कुंदौली ग्राम के विकास में परिहार परिवार का स्थानीय स्तर पर उल्लेखनीय योगदान माना जाता है। इस संदर्भ में धर्मपाल सिंह परिहार का नाम प्रमुख रूप से लिया जाता है, जिन्होंने ग्राम के सामाजिक एवं विकास कार्यों में सक्रिय भूमिका निभाई। उपलब्ध स्थानीय जानकारी के अनुसार धर्मपाल सिंह परिहार ने क्षेत्र में महिला शिक्षा को प्रोत्साहित करने के लिए सीपीसीके इंटर कॉलेज में सहयोग प्रदान किया। इसके अतिरिक्त सवायजपुर–कुंदौली मार्ग पर पुल निर्माण के संबंध में स्थानीय प्रतिनिधियों, जिनमें सुधीर सिंह परिहार, मुनींद्र शुक्ला तथा अभिजीत सिंह सांगा शामिल थे, के साथ विचार-विमर्श में उनकी भागीदारी बताई जाती है। धर्मपाल सिंह परिहार ने धार्मिक एवं सामाजिक गतिविधियों, जैसे मंदिर निर्माण, मेलों एवं सामुदायिक भोज के आयोजन में भी ग्रामवासियों के साथ सहभागिता निभाई। साथ ही उन्होंने अनुसूचित जाति (हरिजन) समुदाय के उत्थान से संबंधित कार्यों में भी योगदान दिया। धर्मपाल सिंह परिहार का निधन 10 अगस्त 2023 को हुआ। उनके निधन को स्थानीय स्तर पर ग्राम एवं क्षेत्र के लिए एक क्षति के रूप में देखा गया। ग्राम पंचायत चुनावों में भी इस परिवार के सदस्यों ने प्रतिनिधित्व किया है। वर्ष 2010 में चंद्रकली देवी तथा वर्ष 2015 में सुधीर सिंह परिहार ग्राम प्रधान के रूप में निर्वाचित हुए थे। क्षेत्र में सामाजिक एवं सामुदायिक आयोजनों के लिए कुछ प्रमुख स्थान भी विकसित किए गए हैं, जिनमें उत्सव रिजॉर्ट, सीपीसीके इंटर कॉलेज तथा सिंह गेस्ट हाउस उल्लेखनीय हैं। सिंह गेस्ट हाउस का निर्माण परिहार परिवार के सदस्य शीलू सिंह परिहार द्वारा कराया गया बताया जाता है। == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.google.com/maps/search/?api=1&query=Utsav+Resort+Kundauli Google Maps पर उत्सव रिजॉर्ट] * [https://www.google.com/maps/search/?api=1&query=CPCK+Inter+College+Kundauli Google Maps पर CPCK इंटर कॉलेज] * [https://www.google.com/maps/search/?api=1&query=Singh+Guest+House+Kundauli Google Maps पर सिंह गेस्ट हाउस] == जनसंख्या == भारत की जनगणना 2011 के अनुसार कुंदौली गाँव की कुल जनसंख्या 1,659 है, जिसमें 905 पुरुष और 754 महिलाएँ शामिल हैं। गाँव में कुल 309 परिवार निवास करते हैं। 0–6 वर्ष आयु वर्ग के बच्चों की संख्या 248 है। गाँव की औसत साक्षरता दर 78.88% है।<ref name="census">{{cite web |url=https://www.census2011.co.in/data/village/150668-kundauli-uttar-pradesh.html |title=Kundauli Village Census 2011 |website=Census2011 |access-date=2026-04-08}}</ref> == अर्थव्यवस्था == गाँव की अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है। प्रमुख फसलें गेहूँ, धान और आलू हैं। == शिक्षा == गाँव में प्राथमिक शिक्षा की सुविधा उपलब्ध है। उच्च शिक्षा के लिए छात्रों को निकटवर्ती शहरों जैसे कानपुर जाना पड़ता है। == परिवहन == कुंदौली गाँव सड़क मार्ग द्वारा घाटमपुर और कानपुर से जुड़ा हुआ है। == संस्कृति == गाँव में होली, दीपावली तथा अन्य पारंपरिक भारतीय त्योहार बड़े उत्साह से मनाए जाते हैं। == संदर्भ == <references/> '''(Kundauli) भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर नगर]] ज़िले की [[घाटमपुर]] तहसील में स्थित एक गाँव है। 817mbghpcfla8wwif2h7oj34pof3eyq 6537772 6537744 2026-04-08T16:43:27Z DreamRimmer 651050 [[Special:Contributions/PRASUNTHAKUR|PRASUNTHAKUR]] ([[User talk:PRASUNTHAKUR|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6537091 wikitext text/x-wiki अगर हिन्दी [[विकिपीडिया]] पर किसी विषय पर लेख नहीं है, तो आप यहाँ पर उस लेख के लिए अनुरोध कर सकते हैं. अनुरोध करने से पहले निर्देश पढ़ें: # यह सुनिश्चित करें कि प्रस्तावित लेख का विषय [[विकिपीडिया:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] ([[:en:Wikipedia:Notability|Notable]]) है # प्रस्तावित लेख हिन्दी भाषा में होना चाहिए - किसी अन्य भाषा के लिए [[meta:List of Wikipedias|उस भाषा की विकीपीडिया]] देखें # प्रस्तावित लेख का नाम नीचे दिए गए उपयुक्त उप-पेज में जोड़ें: == अनुरोधित लेख == * [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/0-9|0-9, ०-९]] * [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/अ|अ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/आ|आ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/इ|इ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ई|ई]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/उ|उ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ऊ|ऊ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ए|ए]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ऐ|ऐ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ओ|ओ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/औ|औ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/अं|अं]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/अन्य अक्षर|अः]] * [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/क|क और क्ष]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ख|ख]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ग|ग और ज्ञ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/घ|घ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/अन्य अक्षर|ङ]] * [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/च|च]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/छ|छ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ज|ज और ज़]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/झ|झ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/अन्य अक्षर|ञ]] * [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ट|ट]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ठ|ठ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ड|ड]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ढ|ढ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/अन्य अक्षर|ण]] * [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/त|त और त्र]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/थ|थ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/द|द]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ध|ध]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/न|न]] * [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/प|प]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/फ|फ और फ़]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ब|ब]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/भ|भ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/म|म]] * [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/य|य]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/र|र और ऋ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ल|ल]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/व|व]] * [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/श|श, ष और श्र]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/स|स]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ह|ह]] * [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/क#क्ष|क्ष]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/त#त्र|त्र]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ग|ज्ञ]] * [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/अन्य अक्षर|ऑ, ऍ, ॐ, चिन्ह और अन्य अक्षर]] == इन्हें भी देखें == * [[विकिपीडिया:अनुवाद किये जाने हेतु लेखों की सूची]] [[श्रेणी:विकिपीडिया के अनुरोधित लेख| ]] j9djkr1lm5obd0m2na9vj6w0dvxctjb 6537773 6537772 2026-04-08T16:44:16Z DreamRimmer 651050 "[[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख]]" हेतु सुरक्षा की सेटिंग्स बदली: अत्यधिक बर्बरता एवं उत्पात ([सम्पादन=केवल प्रबंधक अनुमत] (समाप्ति 13:28, 15 जून 2026 (UTC)) [स्थानांतरण=केवल प्रबंधक अनुमत] (समाप्ति 13:28, 15 जून 2026 (UTC))) 6537091 wikitext text/x-wiki अगर हिन्दी [[विकिपीडिया]] पर किसी विषय पर लेख नहीं है, तो आप यहाँ पर उस लेख के लिए अनुरोध कर सकते हैं. अनुरोध करने से पहले निर्देश पढ़ें: # यह सुनिश्चित करें कि प्रस्तावित लेख का विषय [[विकिपीडिया:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] ([[:en:Wikipedia:Notability|Notable]]) है # प्रस्तावित लेख हिन्दी भाषा में होना चाहिए - किसी अन्य भाषा के लिए [[meta:List of Wikipedias|उस भाषा की विकीपीडिया]] देखें # प्रस्तावित लेख का नाम नीचे दिए गए उपयुक्त उप-पेज में जोड़ें: == अनुरोधित लेख == * [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/0-9|0-9, ०-९]] * [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/अ|अ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/आ|आ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/इ|इ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ई|ई]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/उ|उ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ऊ|ऊ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ए|ए]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ऐ|ऐ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ओ|ओ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/औ|औ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/अं|अं]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/अन्य अक्षर|अः]] * [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/क|क और क्ष]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ख|ख]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ग|ग और ज्ञ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/घ|घ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/अन्य अक्षर|ङ]] * [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/च|च]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/छ|छ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ज|ज और ज़]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/झ|झ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/अन्य अक्षर|ञ]] * [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ट|ट]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ठ|ठ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ड|ड]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ढ|ढ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/अन्य अक्षर|ण]] * [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/त|त और त्र]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/थ|थ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/द|द]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ध|ध]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/न|न]] * [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/प|प]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/फ|फ और फ़]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ब|ब]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/भ|भ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/म|म]] * [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/य|य]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/र|र और ऋ]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ल|ल]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/व|व]] * [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/श|श, ष और श्र]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/स|स]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ह|ह]] * [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/क#क्ष|क्ष]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/त#त्र|त्र]]{{*}} [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/ग|ज्ञ]] * [[विकिपीडिया:अनुरोधित लेख/अन्य अक्षर|ऑ, ऍ, ॐ, चिन्ह और अन्य अक्षर]] == इन्हें भी देखें == * [[विकिपीडिया:अनुवाद किये जाने हेतु लेखों की सूची]] [[श्रेणी:विकिपीडिया के अनुरोधित लेख| ]] j9djkr1lm5obd0m2na9vj6w0dvxctjb साँचा:तमिल नाडु के राज्य प्रतीक 10 381376 6537965 2868451 2026-04-09T07:46:56Z ~2026-22016-65 919536 6537965 wikitext text/x-wiki {{Infobox3cols | abovestyle = background:#ECD672 | above = तमिलनाडु के राज्य प्रतीक | label1 = पशु | data1a = [[नीलगिरि तहर]]<br />({{lang-ta|வரை யாடு}}) | data1b = [[Image:Niltahr.jpg|40px]] | label2 = पक्षी | data2a = [[पन्ना कबूतर]]<br />{{nowrap|({{lang-ta|மரகதப் புறா,பஞ்சவர்ண புறா}})}} | data2b =[[Image:Emerald dove444.jpg|40px]] | label3 = नृत्य | data3a =[[भरतनाट्यम|भारतनाट्टियम]]<br />({{lang-ta|பரதநாட்டியம்}}) | data3b = | label4 = पुष्प | data4a =[[करी हरी]]<br />{{nowrap|({{lang-ta|செங்காந்தள்,கார்த்திகை மலர்}})}} | data4b = [[Image:Gloriosa Superba.jpg|40px]] | label5 = गीत | data5a = [[तमिल देवी का आह्वान|नीरारुं]]<br /> | data5b = [[File:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px]] | label6 = खेल | data6a =[[कबड्डी|सादुगुडु]]<br /> | data6b = [[Image:A Kabaddi match at 2006 Asian Games.jpg|40px]] | label7 = वृक्ष | data7a =[[ताड़]]<br />({{lang-ta|பனை மரம்}}) | data7b =[[File:Palm Tamil Nadu.jpg|40px]] | below = स्रोत:<ref>{{cite web |url=http://www.hcilondon.net/india-overview/land-people/national-symbols.html |title= भारत के राष्ट्रीय प्रतीक|accessdate= 2007-09-03|work= |प्रकाशक= भारतीय उच्चायोग, लंदन }}</ref> }}<noinclude> {{Template reference list}} [[श्रेणी:तमिलनाडु]] </noinclude> orgo3f0vx9u14c08lvyflh52by6kc0x 6537966 6537965 2026-04-09T07:47:48Z ~2026-22016-65 919536 6537966 wikitext text/x-wiki {{Infobox3cols | abovestyle = background:#ECD672 | above = तमिलनाडु के राज्य प्रतीक | label1 = पशु | data1a = [[नीलगिरि तहर]]<br />({{lang-ta|வரை யாடு}}) | data1b = [[Image:Niltahr.jpg|40px]] | label2 = पक्षी | data2a = [[पन्ना कबूतर]]<br />{{nowrap|({{lang-ta|மரகதப் புறா,பஞ்சவர்ண புறா}})}} | data2b =[[Image:Emerald dove444.jpg|40px]] | label3 = नृत्य | data3a =[[भरतनाट्यम|भारतनाट्यम्]]<br />({{lang-ta|பரதநாட்டியம்}}) | data3b = | label4 = पुष्प | data4a =[[करी हरी]]<br />{{nowrap|({{lang-ta|செங்காந்தள்,கார்த்திகை மலர்}})}} | data4b = [[Image:Gloriosa Superba.jpg|40px]] | label5 = गीत | data5a = [[तमिल देवी का आह्वान|नीरारुं]]<br /> | data5b = [[File:Neerarum Kadaludutha.jpg|40px]] | label6 = खेल | data6a =[[कबड्डी|सादुगुडु]]<br /> | data6b = [[Image:A Kabaddi match at 2006 Asian Games.jpg|40px]] | label7 = वृक्ष | data7a =[[ताड़]]<br />({{lang-ta|பனை மரம்}}) | data7b =[[File:Palm Tamil Nadu.jpg|40px]] | below = स्रोत:<ref>{{cite web |url=http://www.hcilondon.net/india-overview/land-people/national-symbols.html |title= भारत के राष्ट्रीय प्रतीक|accessdate= 2007-09-03|work= |प्रकाशक= भारतीय उच्चायोग, लंदन }}</ref> }}<noinclude> {{Template reference list}} [[श्रेणी:तमिलनाडु]] </noinclude> ihz19zlmarld6kp4b7faun84ndtl4h4 साँचा:अ-ध्व-लि/doc 10 437622 6537834 6079157 2026-04-08T19:55:29Z ~2026-21496-92 919279 अनुवाद आवश्यक; एक वाक्य अनूदित किया 6537834 wikitext text/x-wiki {{documentation subpage}} <!-- Please place categories where indicated at the bottom of this page and interwikis at Wikidata (see [[Wikipedia:Wikidata]]) --> {{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox||{{High-use}}}} {{Lua|Module:IPA}} {{Language templates}} यह साँचा [[अन्तर्राष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला]] (IPA) में किसी प्रतिलेख के सही प्रदर्शन को सुनिश्चित करता है। It can also automatically provide a label indicating the language being transcribed and link to an explanatory guide. Its behavior changes drastically depending on whether more than one unnamed parameter is given. For broad transcriptions of English, use {{tl|IPAc-en}} instead. ==उपयोग== The behavior of this template changes drastically depending on whether more than one unnamed parameter is given. {{automarkup |{{IPA{{!}}/ˌlɔːrəm ˈɪpsəm/}} |{{IPA{{!}}la{{!}}ˌloːrɛm ˈɪpsʊm}} }} ===Basic mode=== The basic usage of this template is just to pass an IPA transcription as the first argument, as in: {{automarkup|{{IPA{{!}}/ˌlɔːrəm ˈɪpsəm/}}}} Which might not look different from just the transcription without the template (/ˌlɔːrəm ˈɪpsəm/), but it actually outputs: {{#tag:syntaxhighlight|{{IPA|/ˌlɔːrəm ˈɪpsəm/}}|lang=mediawiki}} That is, it adds * the <code>IPA</code> class, allowing registered users to assign a typeface of their choice (see {{section link|Help:IPA|Rendering issues}} for how); * an [[IETF language tag]] indicating IPA as the writing system (see {{section link|Template:Lang|Rationale}} for more); * a title attribute, which appears as a tooltip when the mouse hovers over the transcription; * the <code>nowrap</code> class, preventing [[Line wrap and word wrap|line wrapping]] at inappropriate places like after <code>/</code> or <code>ˌ</code>; * the <code>wrap</code> class to whitespace characters, allowing wrapping to occur at appropriate places. All IPA text should be placed in the template, even if it consists entirely of ASCII characters, as in {{tlc|IPA|/mi/}}. This allows users to format all examples of IPA text consistently, and software like screen readers to interpret them accurately. If a substantial portion of a page uses IPA, post notice of that fact with {{tl|IPA notice}}. ====Issue with linking==== If the template is inside a wikilink, the link may not display correctly in certain namespaces (including the mainspace): {{markup |<nowiki>[[Lorem ipsum|{{IPA|/ˌlɔːrəm ˈɪpsəm/}}]]</nowiki> |<nowiki>[[Lorem ipsum|</nowiki>{{IPA|/ˌlɔːrəm ˈɪpsəm/}}<nowiki>]]</nowiki> }} This is because the template by default inserts a category. To prevent it, add {{para|cat|no}}, as in: {{automarkup|[[Lorem ipsum|{{IPA{{!}}/ˌlɔːrəm ˈɪpsəm/{{!}}cat=no}}]]}} ====Optional parameters==== {{see also|#Common parameters}} ; <code>lang</code> : [[IETF language tag]] (e.g. <code>ar</code>, <code>pt-BR</code>) to be followed by <code>-Latn-fonipa</code>, replacing <code>und</code> (undetermined). ; <code>tooltip</code> : Replaces the default tooltip "Representation in the International Phonetic Alphabet (IPA)". Leaving it blank means no tooltip. ===Guide-linking mode=== If more than one unnamed parameter is given, the first one is recognized as a language code and the second as the transcription. The transcription is automatically linked to one of the [[#List of keys|language-specific keys]] if a corresponding one exists, or to [[Help:IPA]] if not, and preceded by a label with the name of the language, as in {{tl|lang-xx}}. Unlike in the basic mode, brackets are automatically added so need not be included in the input. {{automarkup |{{IPA{{!}}la{{!}}ˌloːrɛm ˈɪpsʊm}} |{{IPA{{!}}pt-BR{{!}}sɐ̃w̃ ˈpawlu{{!}}lang{{!}}Br-SaoPaulo.ogg}} |{{IPA{{!}}ki{{!}}ɣēkōjó{{!}}link{{=}}yes}} |{{IPA{{!}}und{{!}}ʔ{{!}}}} }} Notice the transcriptions are linked to language-specific keys in the first two examples, and to the generic guide in the rest. The language name and article link are automatically taken from [[Module:Language]] by passing the language tag, unless overridden in [[Module:IPA/data]]. The behavior in this mode mimics {{tlc|IPA-xx}} templates that were created for a number of languages. {{tlf|IPA}} consolidates those templates for better maintenance and consistency, and is now the recommended template. ====Parameters==== {{see also|#Common parameters}} ; First unnamed parameter : [[IETF language tag]] (e.g. <code>ar</code>, <code>pt-BR</code>). See [[Template:Lang]] for more. ; Second unnamed parameter : Transcription, without brackets. ; Third unnamed parameter : Label code. Leave it blank to have no label at all. The label "[language name] pronunciation:" is used if the input is not empty but none of the below. :* <code>lang</code>: "[language name]:" :* <code>ipa</code>: "IPA:" :* <code>pron</code>: "pronounced" :* <code>also</code>: "also" :* <code>alsolang</code>: "also [language name]:" :* <code>langalso</code>: "[language name] also" :* <code>local</code>: "locally" :* <code>localpron</code>: "local pronunciation:" ; Fourth unnamed parameter : Name of an audio file to accompany the transcription. ; <code>label</code> : Text that precedes the transcription. Takes precedence over the third unnamed parameter. ; <code>link</code> : If set to <code>yes</code>, the language name in the label will be linked to the article about the language. ; <code>small</code> : If set to <code>no</code>, the label appears in the same size as the surrounding text. Be sure to use this where the text is already smaller, per [[MOS:SMALLTEXT]] (references, infoboxes, and navboxes are excluded by default). ; <code>generic</code> : If set to <code>yes</code>, the transcription is linked not to the language-specific key but to the generic [[Help:IPA]]. This is [[MOS:PRON|required]] if the transcription does not adhere to the conventions laid out in the language-specific key. ====List of keys==== These are defined in [[Module:IPA/data{{#ifeq:{{SUBPAGENAME}}|sandbox|/sandbox}}]]. {{#invoke:IPA/overview|keys}} ===Common parameters=== These parameters can be used in either mode. ; <code>audio</code> : Name of an audio file to accompany the transcription. Takes precedence over the fourth unnamed parameter. ; <code>wrap</code> : If set to <code>none</code>, wrapping is prevented for the entire transcription (i.e. the <code>wrap</code> class is not added to spaces). If set to <code>all</code>, no wrapping prevention takes place (i.e. the <code>nowrap</code> class is not added to the transcription). ; <code>class</code> : HTML class(es) added to the span element containing the transcription. ; <code>cat</code> : If set to <code>no</code>, the page will not be categorized under [[:Category:Pages with plain IPA]] (basic mode) or a language-specific subcategory of [[:Category:Pages with IPA]] (guide-linking mode). ==Tracking categories== * A subcategory of [[:Category:Pages with IPA]] (if this is a red link, create it with the content {{tlx|IPA language category}}) * [[:Category:IPA template errors]] – added if more than one parameter is given and the first is an invalid language tag * [[:Category:Pages including recorded pronunciations]] – added if the transcription has audio These are added only in [[Module:Category handler]]'s default namespaces. If {{para|debug|yes}} is given, the categories that would be added are shown as links, no matter the namespace. This is for testcases only. == TemplateData == {{collapse top|TemplateData}} <templatedata>{ "description": "This template ensures proper display of transcriptions using the International Phonetic Alphabet (IPA). Its behavior changes drastically depending on whether more than one unnamed parameter is given. For dialect-neutral transcriptions of English, use IPAc-en instead.", "params": { "1": { "label": "Transcription or language code", "description": "Transcription including brackets ([...] for a phonetic transcription and /.../ for a phonemic one) if this template is being used just for formatting. IETF language tag if used for linking the transcription to a language-specific key or introductory guide.", "type": "string", "required": true, "example": "[ɛɡzɑ̃pl], en" }, "2": { "label": "Transcription", "description": "Without brackets.", "example": "ɛɡzɑ̃pl", "type": "string" }, "3": { "label": "Label code", "description": "Replaces the default label \"[language name] pronunciation:\" with another canned one. Leave it blank to have no label.", "type": "string", "suggestedvalues": [ "lang", "ipa", "pron", "also", "alsolang", "langalso", "local", "localpron" ] }, "audio": { "aliases": [ "4" ], "label": "Audio file", "description": "Name of an audio file to accompany the transcription.", "type": "wiki-file-name" }, "label": { "label": "Label", "description": "Text that precedes the transcription. Unlike \"Label code\", this displays any wikitext as entered.", "type": "line" }, "link": { "description": "\"yes\" links the language name in the label to the article about the language.", "type": "string", "suggestedvalues": [ "yes" ] }, "small": { "description": "\"no\" cancels the reduction of the label size.", "type": "string", "suggestedvalues": [ "no" ] }, "generic": { "description": "\"yes\" links the transcription to [[Help:IPA]] instead of a language-specific key. Required if the transcription does not adhere to the conventions of the language-specific key.", "type": "string", "suggestedvalues": [ "yes" ] }, "wrap": { "description": "\"none\" prevents wrapping anywhere in the transcription. \"all\" cancels the prevention of wrapping after non-space characters in the transcription.", "type": "string", "suggestedvalues": [ "none", "all" ] }, "class": { "description": "Additional HTML class(es) for the transcription.", "type": "string" }, "lang": { "label": "Language code", "description": "IETF language tag when the first parameter is a transcription.", "example": "en", "type": "string" }, "tooltip": { "label": "Tooltip", "description": "Tooltip to replace the default one with. Leave it blank to have no tooltip.", "type": "string" }, "cat": { "description": "\"no\" cancels the categorization of the page into \"Pages with [language name] IPA\".", "type": "string", "suggestedvalues": [ "no" ] } }, "paramOrder": [ "1", "2", "3", "audio", "label", "link", "small", "generic", "wrap", "class", "lang", "tooltip", "cat" ], "format": "inline" }</templatedata> {{collapse bottom}} == Conversion templates == Some language-specific templates allow you to enter ordinary letters (or conventional ASCII equivalents) in place of IPA characters, and convert them to the phonetic symbols used to transcribe the language. {| class="wikitable sortable" style="word-break: break-word;" ! Language ! Template ! class="unsortable" | Code example ! class="unsortable" | Result |- | Cantonese | class="nowrap" | {{tldep|IPAc-yue}} | <code><nowiki>{{IPAc-yue|h|ung|2|.|z|i|2}}</nowiki></code> | {{IPAc-yue|h|ung|2|.|z|i|2}} |- | Hungarian | class="nowrap" | {{tldep|IPAc-hu}} | <code><nowiki>{{IPAc-hu|'|m|a|gy|a|r}}</nowiki></code> | {{IPAc-hu|'|m|a|gy|a|r}} |- | Mandarin | class="nowrap" | {{tldep|IPAc-cmn}} | <code><nowiki>{{IPAc-cmn|zh|ong|1|h|ua|2|-|r|en|2|m|in|2|-|g|ong|4|h|e|2|g|uo|2}}</nowiki></code> | {{IPAc-cmn|zh|ong|1|h|ua|2|-|r|en|2|m|in|2|-|g|ong|4|h|e|2|g|uo|2}} |- | Polish | class="nowrap" | {{tldep|IPAc-pl}} | <code><nowiki>{{IPAc-pl|'|sz|cz|e|ć|i|n}}</nowiki></code> | {{IPAc-pl|'|sz|cz|e|ć|i|n}} |} Some other conversion templates have also been [[Special:PrefixIndex/Template:IPAc-|created]], but they haven't been vetted by the community and may not produce output complying with the respective keys. {{IPA templates}} <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Categories below this line, please; interwikis at Wikidata --> [[Category:International Phonetic Alphabet templates| ]] [[Category:Character templates]] [[Category:Templates that add a tracking category]] }}</includeonly> 2fx4d1bkccft9ds7w4wnwvf6j7ajopd रूसी साम्राज्य 0 463527 6537906 6473398 2026-04-09T05:43:41Z Российская Империя1 919521 /* इन्हें भी देखें */ 6537906 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Russian Empire (1867).svg|thumb|220px|सन् १८६६ में रूसी साम्राज्य (हरे रंग में)]] [[चित्र:Coat of arms of the Russian Empire.svg|thumb|120px|रूसी साम्राज्य का राज्य प्रतीक]] [[चित्र:Bozhe, tsarya khrani!.ogg|thumb|रूसी साम्राज्य का गान: ईश्वर सम्राट की रक्षा करे]] '''रूसी साम्राज्य''' ([[रूसी भाषा|रूसी]]: Российская Империя) सन् १७२१ से १९१७ तक की रूसी क्रांति तक अस्तित्व में रहने वाला एक साम्राज्य था। रूसी साम्राज्य से पहले रूस में [[रूसी त्सार-राज्य]] था और उसके बाद बहुत कम अवधि के लिए रूसी गणतंत्र चला और उसके उपरान्त [[सोवियत संघ]] स्थापित हुआ। रूसी साम्राज्य दुनिया के सब से बड़े साम्राज्यों में से एक था और केवल [[मंगोल साम्राज्य|मंगोल]] और [[ब्रिटिश साम्राज्य]] ही क्षेत्रफल में उस से बड़े रहे हैं। सन् १८६६ में रूसी साम्राज्य पूर्वी [[यूरोप]] से लेकर सुदूर पूर्व [[एशिया]] तक और फिर समुद्र के पार [[उत्तर अमेरिका]] के कुछ इलाक़ों पर विस्तृत था। १८९७ में सामराज्य की जनसँख्या १२.५६ करोड़ थी।यह वह राज्य था जहां [[रूसीकरण]] को सबसे अधिक विकास प्राप्त हुआ <ref name="ref36polom">[http://books.google.com/books?id=5HcmebLghhgC Imperial Russia: new histories for the Empire], Jane Burbank, David L. Ransel, Indiana University Press, 1998, ISBN 978-0-253-21241-2, ''... Despite early-nineteenth-century Russian claims to the title of largest state in history, even at its greatest extent, the Russian/ Soviet empire comes in only third behind the Mongol and British empires ...''</ref>। == इन्हें भी देखें == * [[रूसी त्सार-राज्य]] * [[रूस का इतिहास]] * [[सोवियत संघ]] *[[रूस के सम्राट]] == सन्दर्भ == <small>{{reflist|2}}</small> [[श्रेणी:रूस का इतिहास]] [[श्रेणी:यूरोप का इतिहास]] [[श्रेणी:रूस]] g1tdjoubg92ssnditulngj6391b9t3p 6537910 6537906 2026-04-09T05:52:22Z Российская Империя1 919521 /* इन्हें भी देखें */ 6537910 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Russian Empire (1867).svg|thumb|220px|सन् १८६६ में रूसी साम्राज्य (हरे रंग में)]] [[चित्र:Coat of arms of the Russian Empire.svg|thumb|120px|रूसी साम्राज्य का राज्य प्रतीक]] [[चित्र:Bozhe, tsarya khrani!.ogg|thumb|रूसी साम्राज्य का गान: ईश्वर सम्राट की रक्षा करे]] '''रूसी साम्राज्य''' ([[रूसी भाषा|रूसी]]: Российская Империя) सन् १७२१ से १९१७ तक की रूसी क्रांति तक अस्तित्व में रहने वाला एक साम्राज्य था। रूसी साम्राज्य से पहले रूस में [[रूसी त्सार-राज्य]] था और उसके बाद बहुत कम अवधि के लिए रूसी गणतंत्र चला और उसके उपरान्त [[सोवियत संघ]] स्थापित हुआ। रूसी साम्राज्य दुनिया के सब से बड़े साम्राज्यों में से एक था और केवल [[मंगोल साम्राज्य|मंगोल]] और [[ब्रिटिश साम्राज्य]] ही क्षेत्रफल में उस से बड़े रहे हैं। सन् १८६६ में रूसी साम्राज्य पूर्वी [[यूरोप]] से लेकर सुदूर पूर्व [[एशिया]] तक और फिर समुद्र के पार [[उत्तर अमेरिका]] के कुछ इलाक़ों पर विस्तृत था। १८९७ में सामराज्य की जनसँख्या १२.५६ करोड़ थी।यह वह राज्य था जहां [[रूसीकरण]] को सबसे अधिक विकास प्राप्त हुआ <ref name="ref36polom">[http://books.google.com/books?id=5HcmebLghhgC Imperial Russia: new histories for the Empire], Jane Burbank, David L. Ransel, Indiana University Press, 1998, ISBN 978-0-253-21241-2, ''... Despite early-nineteenth-century Russian claims to the title of largest state in history, even at its greatest extent, the Russian/ Soviet empire comes in only third behind the Mongol and British empires ...''</ref>। == इन्हें भी देखें == * [[रूसी त्सार-राज्य]] * [[रूस का इतिहास]] * [[सोवियत संघ]] *[[रूस के सम्राट]] *[[रूसी सम्राटों की सूची]] == सन्दर्भ == <small>{{reflist|2}}</small> [[श्रेणी:रूस का इतिहास]] [[श्रेणी:यूरोप का इतिहास]] [[श्रेणी:रूस]] qjwbvwgzrsvuzgbb6v298bm7wmhe2mq कोशिकांग 0 474043 6537904 6210152 2026-04-09T05:42:37Z ~2026-21996-25 919522 6537904 wikitext text/x-wiki {{Organelle diagram}} जिस प्रकार शरीर के विभिन्न अंग भिन्न-भिन्न कार्य करते हैं, उसी प्रकार कोशिका के अन्दर स्थित संरचनाएँ विशिष्ट कार्य करती हैं। अतः इन संरचनाओं को '''कोशिकांग''' या '''अंगक''' (Organelle) कहते हैं। उदाहरण के लिये, माइटोकांड्रिया या [[सूत्रकणिका]] कोशिका का 'शक्तिगृह' (power house) कहलाता है क्योंकि इसी में कोशिका की अधिकांश [[रासायनिक ऊर्जा]] उत्पन्न होती है। विभिन्न्न कोशिकांग निम्नलिखित हैं। 1. कोशिका झिल्ली- प्रत्येक कोशिका में सबसे बाहरी अंग कोशिका झिल्ली होता है। यह जीवित और अर्ध पारगम्य झिल्ली है। इससे होकर कुछ ही पदार्थों का आवागमन संभव है अतः इसे चयन पारगम्य झिल्ली कहा जाता है। इलेक्ट्रॉनिक सूक्ष्मदर्शी से देखने पर यह दोहरी परत मालूम पड़ती है इसमें एक परत लिपिड और दोनों और प्रोटीन की दो परतें होती है। यह कोशिका की आकार निश्चित रखने में मदद करता है एवं इसे यांत्रिक सहारा प्रदान करता है। यह लेख मै रियल मे टू फोन से गूगल वॉइस टाइपिंग द्वारा लिख रहा हूं अतः कुछ अशुद्धियां हो सकती हैं। ~सबसे छोटा कोशिकांग:-राइबोसोम-जिसका निर्माण केन्द्रिका द्वारा किया जाता है। -सबसे बड़ा कोशिकांग :-क्लोरोप्लास्ट(हरितलवक) तथा द्वितीयक बड़ा कोशिकांग:-माईट्रोकोंड्रिया। == माइटोकॉन्ड्रिया को हिंदी में सूत्रकणिका कहते है। इसे कोलिकर ने सन् 1850 में खोजा था। == {{Commonscat|Organelles}} * [https://web.archive.org/web/20120129074456/http://www.tolweb.org/Eukaryotes/3 Tree of Life Eukaryotes] [[श्रेणी:कोशिका संरचना]] [[श्रेणी:कोशिकांग|*]] {{आधार}} 1noaao5s8jymdlop5r7n1s38fng1qsd 6537971 6537904 2026-04-09T08:11:54Z AMAN KUMAR 911487 [[Special:Contributions/~2026-21996-25|~2026-21996-25]] ([[User talk:~2026-21996-25|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6537904|6537904]] को पूर्ववत किया गया 6537971 wikitext text/x-wiki {{Organelle diagram}} जिस प्रकार शरीर के विभिन्न अंग भिन्न-भिन्न कार्य करते हैं, उसी प्रकार कोशिका के अन्दर स्थित संरचनाएँ विशिष्ट कार्य करती हैं। अतः इन संरचनाओं को '''कोशिकांग''' या '''अंगक''' (Organelle) कहते हैं। उदाहरण के लिये, माइटोकांड्रिया या [[सूत्रकणिका]] कोशिका का 'शक्तिगृह' (power house) कहलाता है क्योंकि इसी में कोशिका की अधिकांश [[रासायनिक ऊर्जा]] उत्पन्न होती है। विभिन्न्न कोशिकांग निम्नलिखित हैं। 1. कोशिका झिल्ली- प्रत्येक कोशिका में सबसे बाहरी अंग कोशिका झिल्ली होता है। यह जीवित और अर्ध पारगम्य झिल्ली है। इससे होकर कुछ ही पदार्थों का आवागमन संभव है अतः इसे चयन पारगम्य झिल्ली कहा जाता है। इलेक्ट्रॉनिक सूक्ष्मदर्शी से देखने पर यह दोहरी परत मालूम पड़ती है इसमें एक परत लिपिड और दोनों और प्रोटीन की दो परतें होती है। यह कोशिका की आकार निश्चित रखने में मदद करता है एवं इसे यांत्रिक सहारा प्रदान करता है। यह लेख मै रियल मे टू फोन से गूगल वॉइस टाइपिंग द्वारा लिख रहा हूं अतः कुछ अशुद्धियां हो सकती हैं। ~सबसे छोटा कोशिकांग:-राइबोसोम-जिसका निर्माण केन्द्रिका द्वारा किया जाता है। -सबसे बड़ा कोशिकांग :-क्लोरोप्लास्ट(हरितलवक) तथा द्वितीयक बड़ा कोशिकांग:-माईट्रोकोंड्रिया। == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat|Organelles}} * [https://web.archive.org/web/20120129074456/http://www.tolweb.org/Eukaryotes/3 Tree of Life Eukaryotes] [[श्रेणी:कोशिका संरचना]] [[श्रेणी:कोशिकांग|*]] {{आधार}} a3ea1662f8fku4sa29j8deiofd31q2e काठात 0 479555 6537754 6490332 2026-04-08T16:16:23Z ~2026-21771-49 919431 [[Special:Contributions/Sohan1977|Sohan1977]] ([[User talk:Sohan1977|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6490332|6490332]] को पूर्ववत किया 6537754 wikitext text/x-wiki {{wikify}} यह भारत की एक प्राचीन क्षत्रिय जाति है। राजस्थान चीता-मेहरात समुदाय 5 ज़िलो मे बहुतायत मे हे अजमेर ब्यावर भीलवाड़ा राजसमंद पाली ये लोग सल्तनत काल से ही मुस्लिम धर्म का पालन कर रहे है हरराज जी (काठा जीो 3 मुख्यत: इस्लाम धर्म की सुन्नते हैं लेकिन ये लोग अपनी प्राचीन संस्कृति से इतना जुडे हुए हैं। मुस्लिम होते हुए भी कुछ हिंदू के नाम व त्यौहार मनाते हैं जैसे होली, दिवाली, राखी के साथ साथ बाकी सभी लोग मुस्लिमों का मुख्य त्योहार ईदी मनाते है । समाज मे एकता ज़रूरी हे ओर इसी ताने बाने को बनाने के लिए हमेशा संघर्षरत रहते हैं । समय के साथ काठातो में सामाजिक संगठन अस्तित्व में आया तथा यह विचार भी आया कि हमारी लडकियो की शादी बरड वंशीय रावतो में होती है, जिससे उसके मरने पर उसे हिन्दू रीति से जलाया जाता है, दफनाया नहीं जाता। इससे धार्मिक विद्वेष की सम्भावना रहती है। इसी प्रकार बरड़ों की लड़की काठातो की बहू होती है, उसे मरने के बाद दफनाया जाता है। यह सिलसिला सैकड़ो वर्ष चला। इसमे अन्दरुनी तनाव के अलावा ऐसा कोई उदाहरण नहीं मिलता है कि जब इस बात को लेकर कोई बड़ा मनमुटाव आया हो। काफी विचार-विमर्श के बाद काठाजी के वंशजो ने अपने में ही चार भाग बना लिये, जो डांगोँ के नाम से जानी जाती हैं। डांग का अर्थ क्षेत्र से हैं। काठातो की डांगों में व अन्य डांगों यह अन्तर है कि काठातो की डांगे उस क्षेत्र के मूल पुरुष के नाम से है । कई काठात वंशज अब अपनी इच्छा से अपने आप को मुस्लिम बताते है। परंतु कुछ काठात उप शाखा के लोग अपनी हिंदू संस्कृति को मानते हैं। dbmstqcectbggpogx6gp6alxi7e5zx3 ख़ारकिव 0 507685 6537870 6469221 2026-04-09T04:06:14Z चाहर धर्मेंद्र 703114 विकि कड़ि 6537870 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name=Kharkiv |native_name = {{lang|uk|Харків}} |official_name = |other_name = खारकीव | translit_lang1= [[यूक्रेनी भाषा एवं साहित्य|युक्रेनी]] | translit_lang1_type1= [[:w:Romanization of Ukrainian|National]] | translit_lang1_info1= Kharkiv | translit_lang1_type2= [[:w:ALA-LC romanization|ALA-LC]] | translit_lang1_info2= Kharkiv | translit_lang1_type3= [[:w:BGN/PCGN romanization|BGN/PCGN]] | translit_lang1_info3= Kharkiv | translit_lang1_type4= [[:w:Scientific transliteration of Cyrillic|Scholarly]] | translit_lang1_info4= Charkiv |image_skyline={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/1 | image1 = | image2 = Usp.JPG | image3 = | image4 = Україна, Харків, пл. Конституції, 7 фото 1.JPG | image5 = Kharkiv-Pasazhyrskyi Railway Station - 04 (cropped).jpg | image6 = Kharkiv University (cropped).jpg }} |imagesize= |image_caption='''घडी दिशा के विपरीत:''' [[डर्झप्रोम]], [[डॉर्मिशन गिरिजाघर, खार्किव|अजम्प्शन कैथेड्रल]],खार्किव नगरपालिका, [[खारकीव का राष्ट्रीय विश्वविद्यालय]], [[खारकीव रेलवे स्टेशन]], [[तरस शेवकेन्को]] मान्युमेन्ट |settlement_type = [[युक्रेन के शहरों की सूची|शहर]] |image_flag=Kharkiv-town-flag.svg |image_shield=Coat of arms of Kharkiv.svg |shield_size = 90px | image_blank_emblem = Logo of Kharkiv, Ukraine.png | blank_emblem_type = [[ब्रैंडमार्क]] |image_map = <!-- Charkiw-Ukraine-Map.png --> |nickname= Smart City |map_caption = | pushpin_map = Ukraine#Ukraine Kharkiv Oblast#Europe | pushpin_label = खारकीव | pushpin_relief = 1 | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = |subdivision_type = [[राज्यों की सूची|देश]] |subdivision_name = {{UKR}} |subdivision_type1 = [[युक्रेन के ओब्लास्ट|ओब्लास्ट]] |subdivision_name1 = {{flagcountry|खारकीव ओब्लास्ट}} |subdivision_type2 = [[युक्रेन के रायोन|रायोन]] |subdivision_name2 = [[File:Harkivskiy rayon prapor.gif|23px|border|link=Kharkiv Raion]] [[खारकीव रायोन]] |leader_title = [[महापौर]] |leader_name = इहोर टेरेखोव<ref name="7313698KharkivSnap">{{in lang|uk}} [https://www.pravda.com.ua/news/2021/11/11/7313698/ Terekhov officially became the mayor of Kharkiv], [[Ukrayinska Pravda]] (11 November 2021)</ref> |leader_party = कर्नेस ब्लॉक— सफल खारकीव<ref name="Kharkiv7308397Terekhov">{{in lang|uk}} [https://www.pravda.com.ua/news/2021/09/25/7308397/ Kernes' bloc nominated Terekhov as a candidate for mayor], [[Ukrayinska Pravda]] (6 September 2021)</ref> |leader_title2 = [[युक्रेन के सांसद|सांसद]]: |leader_name2 = |established_title = स्थापित |established_date = 1654<ref name=KUW231114>[http://ukrainianweek.com/History/123906 What Makes Kharkiv Ukrainian], ''[[द युक्रेनियन वीक]]'' (23 November 2014)</ref> |established_title2 = |established_date2 = |parts_type = [[जिला]] |parts_style = <!-- Use "list" (for list), "coll" (for collapsed list), "para" (for paragraph format). Default is "list" if up to 5 items, then--> |parts = 9 की सूची<ref name=nmcrinK/> |p1 = Shevchenkivskyi Raion |p2 = Novobavarskyi Raion |p3 = Kyivskyi Raion |p4 = Slobidskyi Raion |p5 = Kholodnohirskyi Raion |p6 = Moskovskyi Raion |p7 = Nemyshlianskyi Raion |p8 = Industrialnyi Raion |p9 = Osnovianskyi Raion |area_total_km2 = 350 |population_as_of = 2021 |population_total = 1433886 {{decrease}} |population_metro = 2,032,400 |population_density_km2 = 4500 |timezone = ईईटी |utc_offset = +2 |timezone_DST = ईईएसटी |utc_offset_DST = +3 |coordinates = {{coord|49|59|33|N|36|13|52|E|type:city_region:UA|display=inline,title}} |elevation_m = 152 |population_demonym = खार्कीवीट<ref>[http://www.ukrweekly.com/old/archive/1998/099820.shtml Ukraine's second Winter Olympics: one medal, some good performances] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201003042643/http://www.ukrweekly.com/old/archive/1998/099820.shtml |date=3 October 2020 }}, [[The Ukrainian Weekly]] (1 March 1998)</ref> |postal_code_type = डाक कूट |postal_code = 61001–61499 |blank_name = [[लाइसेंस प्लेट]] |blank_info = AX, KX, ХА (पुराना), 21 (पुराना) |blank1_name = [[बहन शहर]] |blank1_info = <small>[[बेलगोरॉड]], [[बोलोग्ना]], [[सिनसिनाटी, ओहायो|सिनसिनाटी]], [[कौनास]], [[लिले]], [[मॉस्को]], [[निझ्नी नॉवगोरॉड]], [[न्युरेम्बर्ग]], [[पोज़्नॉन]], [[संत पीटर्सबर्ग]], [[तियानजिन]], [[जिनान]], [[कुताइसी]], [[वर्ना, बुल्गारिया|वर्ना]], [[रिशॉन लेज़ियॉन]], [[बर्नो]], डौगावपिल्स</small> |website = {{URL|city.kharkov.ua/en/}} |footnotes = }} '''ख़ार्कीव''' ( {{lang-uk|[[wikt:Харків|Ха́рків]]}}, {{IPA-uk|ˈxɑrkiu̯|IPA|Uk-Харків.ogg}}), जिसे '''ख़ार्कफ़''' ({{lang-ru|Харькoв}} {{IPA-ru|ˈxarʲkəf|IPA}}) के नाम से भी जाना जाता है, [[युक्रेन|यूक्रेन]] का दूसरा सबसे बड़ा शहर और नगर पालिका है।<ref name="Kharkiv: #2 + situation October 2014">[http://www.euronews.com/2014/10/23/kharkiv-never-had-eastern-western-conflicts/ Kharkiv "never had eastern-western conflicts"], ''[[Euronews]]'' (23 October 2014)</ref> देश के उत्तर-पूर्व में स्थित, यह ऐतिहासिक स्लोबोझांशचिना क्षेत्र का सबसे बड़ा शहर है। खारकीव खारकीव ओब्लास्ट और आसपास के खारकीव रायन का प्रशासनिक केंद्र है। नवीनतम जनसंख्या 1,433,886 (2021 संभावित) है। शहर वर्तमान में [[रूस|रूसी संघ]] के खिलाफ युद्ध की स्थिति में है। खारकीव की स्थापना 1654 में खारकीव किले के रूप में हुई थी, और एक सामान्य अच्छी शुरुआत के बाद, यह [[रूसी साम्राज्य]] में उद्योग, व्यापार और यूक्रेनी संस्कृति का एक प्रमुख केंद्र बन गया। जब [[सोवियत संघ]] बना तो यह १९१९-१९३४ काल में उस देश के [[यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणतंत्र]] की राजधानी भी रहा।<ref>[ Advances in the Interplay Between Quantum and Gravity Physics], Peter G. Bergmann, V. de Sabbata, Page 438, Springer, 2002, ISBN 978-1-4020-0593-0, ''... From 1918 to 1934 Kharkov was the capital of the Soviet Ukraine ...''</ref> 20 वीं शताब्दी की शुरुआत में, शहर की आबादी में मुख्य रूप से रूसी लोग थे लेकिन सोवियत सरकार की यूक्रेनीकरण की नीति के बाद शहर में मुख्य रूप से यूक्रेनियाई लोगों की बड़ी संख्या रूसियों के साथ बस गई।<ref>{{Cite book|title=Государственный архив Харьковской области. Ф. Р-2982, оп. 2, дело 16, стр. 53–54 State archive of the Kharkiv oblast F. R-2982, op. 2, delo 16|pages=53–54}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1604|title=Демоскоп Weekly – Приложение. Справочник статистических показателей.|website=www.demoscope.ru|access-date=2021-08-11}}</ref> दिसंबर 1919 से जनवरी 1934 तक, खारकीव यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्य की पहली राजधानी थी, जिसके बाद राजधानी [[कीव]] में स्थानांतरित हो गई।<ref name="George O. Liber 1992">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2oqThmrFCfwC&pg=PA160|title=Soviet Nationality Policy, Urban Growth, and Identity Change in the Ukrainian SSR, 1923–1934|last=Liber|first=George|publisher=Cambridge University Press|year=1992|isbn=978-0521522434}}</ref>वर्तमान में, खारकीव यूक्रेन का एक प्रमुख सांस्कृतिक, वैज्ञानिक, शैक्षिक, परिवहन और औद्योगिक केंद्र है, जिसमें कई संग्रहालय, थिएटर और पुस्तकालय हैं, जिनमें एनाउंसमेंट और डॉर्मिशन कैथेड्रल, फ्रीडम स्क्वायर में डेरज़प्रोम बिल्डिंग और खारकीव के राष्ट्रीय विश्वविद्यालय शामिल हैं । खारकीव यूईएफए यूरो 2012 के लिए एक मेजबान शहर था।मुख्य रूप से [[यंत्र|मशीनरी]] और [[इलैक्ट्रॉनिक्स|इलेक्ट्रॉनिक्स]] में विशिष्ट उद्योग खारकीव की अर्थव्यवस्था में एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है। पूरे शहर में सैकड़ों औद्योगिक ढाँचे हैं, जिनमें मोरोज़ोव डिज़ाइन ब्यूरो और मालिशेव टैंक फ़ैक्टरी (1930 से 1980 के दशक तक विश्व [[टैंक]] उत्पादन में अग्रणी) शामिल हैं; खरट्रोन ( [[वांतरिक्ष|एयरोस्पेस]], [[नाभिकीय ऊर्जा संयंत्र|परमाणु ऊर्जा संयंत्र]] और स्वचालन [[इलैक्ट्रॉनिक्स|इलेक्ट्रॉनिक्स]] ); टर्बोएटम ( हाइड्रो-, थर्मल- और परमाणु ऊर्जा संयंत्रों के लिए [[टर्बाइन]] ); और एंटोनोव (बहुउद्देशीय विमान निर्माण संयंत्र)। == इतिहास == === आरंभिक इतिहास === [[चित्र:Kharko.jpg|अंगूठाकार|276x276पिक्सेल| महान संस्थापक "खरिटोन या खार्को" का चित्रण (रूसी साम्राज्य काल का पोस्टकार्ड, सी। 1890)]] सांस्कृतिक कलाकृतियां [[कांस्य युग]] के साथ-साथ बाद के [[स्किथी लोग|सीथियन]] और [[सरमती लोग|सरमाटियन]] बसने वालों की हैं। यह स्थान दूसरी से छठी शताब्दी के दौरान चेर्न्याखोव संस्कृति के क्षेत्र का हिस्सा था। ''वर्खेन्ये साल्तोवो'' (8वीं से 10वीं सदी) का [[ख़ज़र लोग|खज़ार]] किला, स्तार्यी साल्तीव के पास, आधुनिक शहर के स्थान से लगभग 25 मील पूर्व में स्थित था।<ref>Kevin Alan Brook, ''The Jews of Khazaria'' (2006), [https://books.google.ch/books?id=hEuIveNl9kcC&pg=PA34 p. 34].</ref> 12 वीं शताब्दी के दौरान, यह [[कूमान लोग|क्यूमन्स]] के क्षेत्र का हिस्सा था।किले की स्थापना फिर से बसने वालों द्वारा की गई थी जो 1654 में राइट-बैंक यूक्रेन को घेरने वाले युद्ध से भाग रहे थे ( खमेलनित्सकी विद्रोह देखें)। इस क्षेत्र से पहले के वर्षों में कोज़ैक हेटमानाटे का एक कम आबादी वाला हिस्सा था।<ref name="Solchanyk2001">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=LNvTSDQXFXgC&pg=PA6|title=Ukraine and Russia: The Post-Soviet Transition|last=Roman Solchanyk|date=January 2001|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7425-1018-0|page=6|access-date=31 March 2015}}</ref> लोगों का समूह लोपन और खारकीव नदियों के तट पर आया जहाँ एक परित्यक्त बस्ती थी।<ref name="living_kharkiv"/> अभिलेखीय दस्तावेजों के अनुसार, फिर से बसने वालों के नेता ओटामन इवान क्रिवोशलिक थे। किले का नाम खारकीव नदी के नाम पर रखा गया था। एक लोक व्युत्पत्ति है जो शहर और नदी दोनों के नाम को ''खार्को'' नामक एक महान कोसैक संस्थापक से जोड़ती है<ref>Ivan Katchanovski et al. (eds.</ref> नाम का एक छोटा रूप चेरिटन, {{Lang-uk|Харитон|translit=Khariton}}, या जकर्याह, {{Lang-uk|Захарій|translit=Zakharii}} )<ref name="wikisource">{{Cite web|url=https://uk.wikisource.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BA%D0%B0:%D0%9A%D0%BE%D1%82%D0%BB%D1%8F%D1%80%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9._%D0%95%D0%BD%D0%B5%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D1%96%D0%B9%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D1%8A_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%97%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F._1798.pdf/175|title=Сторінка:Котляревський. Енеида на малороссійскій языкъ перелицїованная. 1798.pdf/175 — Вікіджерела|publisher=uk.wikisource.org|access-date=18 June 2017}}</ref> 1950 के दशक में जेबी रुडनिक्यज ने स्थापित किया कि नदी का नाम 16 वीं शताब्दी के अंत में किले की नींव से पहले प्रमाणित है।<ref>Slavs in Canada, vol. 2, Inter-university Committee on Canadian Slavs (1968), p. 255.</ref>[[चित्र:Charkow.jpg|अंगूठाकार| खारकीव का 19वीं सदी का नज़ारा, जिसमें असेम्प्शन कैथेड्रल बेलटॉवर क्षितिज पर हावी है]] सबसे पहले यह समझौता चुहुइव से एक वॉयवोड के अधिकार क्षेत्र में स्व-शासित था जो कि पूर्व की ओर {{Convert|40|km|mi}} पर स्थित है।<ref name="living_kharkiv"/> [[मास्को|मॉस्को]] से पहली नियुक्त वॉयवोड 1656 में वोयिन सेलिफोंटोव थे जिन्होंने स्थानीय [[ओस्त्रोग|ओस्ट्रोग]] (किला) का निर्माण शुरू किया था।<ref name="living_kharkiv" /> उस समय खारकीव की आबादी सिर्फ 1000 से अधिक थी, जिनमें से आधे स्थानीय कोसैक थे, जबकि सेलीफोंटोव अन्य 70 सैनिकों के मास्को गैरीसन के साथ लाया था।<ref name="living_kharkiv" />स्थानीय लोगों द्वारा किले के निर्माण में सहयोग करने से इनकार करने की लगातार शिकायत के बाद पहले खारकीव वॉयवोड को दो साल में बदल दिया गया था।<ref name="living_kharkiv"/> खारकीव भी स्थानीय स्लोबोडा कोसैक रेजिमेंट का केंद्र बन गया क्योंकि बेलगोरोद किले के आसपास के क्षेत्र का भारी सैन्यीकरण किया जा रहा था। यूक्रेनियन द्वारा क्षेत्र के पुनर्वास के साथ इसे स्लोबोडा यूक्रेन के रूप में जाना जाने लगा, जिनमें से अधिकांश बेलगोरोड के एक जिला अधिकारी की अध्यक्षता में रजराद प्रिकाज़ (सैन्य नियुक्ति) के अधिकार क्षेत्र में शामिल थे। 1657 तक खारकीव बस्ती में भूमिगत मार्ग के साथ एक किला<ref name="living_kharkiv" /> था।1658 में इवान ऑफ्रोसिमोव को नए वॉयवोड के रूप में नियुक्त किया गया था, जिन्होंने स्थानीय लोगों को रूसी ज़ार के प्रति वफादारी दिखाने के लिए क्रॉस को चूमने के लिए मजबूर करने पर काम किया था।<ref name="living_kharkiv"/> उनके ओटमान इवान क्रिवोशलिक के नेतृत्व में स्थानीय लोगों ने इनकार कर दिया।<ref name="living_kharkiv" /> हालांकि, नए ओटामन के चुनाव के साथ तैमिश लावरिनोव समुदाय (ह्रोमाडा) ने ज़ार को एक स्थानीय अनुमान बाजार स्थापित करने का अनुरोध भेजा, जिस पर खारकीव चर्चों के डीन द्वारा हस्ताक्षर किए गए थे।<ref name="living_kharkiv" /> पड़ोसी चुहुइव के साथ संबंध कभी-कभी गैर-मैत्रीपूर्ण होते थे और अक्सर उनके तर्कों को बल द्वारा शांत किया जाता था।<ref name="living_kharkiv" /> तीसरे वॉयवोड की नियुक्ति के साथ वासिली सुखोटिन ने शहर के किले का निर्माण पूरी तरह से समाप्त कर दिया था।<ref name="living_kharkiv" />इस बीच, खारकीव स्लोबोडा यूक्रेन का केंद्र बन गया था। === खारकीव किला === [[चित्र:(29)_ST_ASSUMPTION_ORTHODOX_CATHEDRAL_IN_CITY_OF_KHARKIV_STATE_OF_UKRAINE_PHOTOGRAPH_BY_VIKTOR_O_LEDENYOV_20160616.jpg|अंगूठाकार|333x333पिक्सेल| खारकीव में पवित्र धारणा रूढ़िवादी कैथेड्रल का एक दृश्य]] खारकीव किले को असेम्प्शन कैथेड्रल के चारों ओर बनाया गया था और इसका महल यूनिवर्सिटी हिल में था।<ref name="living_kharkiv">{{In lang|uk}} [http://www.istpravda.com.ua/articles/2012/06/9/88316/ Живий Харків. ]</ref> यह आज की सड़कों : वुलित्सिया क्वित्की-ओस्नोवियनेंको, कॉन्स्टिट्यूशन स्क्वायर, रोज लक्जमबर्ग स्क्वायर, सर्वहारा वर्ग और कैथेड्रल डिसेंट के बीच था।<ref name="living_kharkiv" /> किले में 10 मीनारें थीं: चुहुइवस्का टॉवर, मोस्कोवस्का टॉवर, वेस्टोव्स्का टॉवर, तैनित्स्का टॉवर, लोपांस्का कॉर्नर टॉवर, खारकीवस्का कॉर्नर टॉवर और अन्य।<ref name="living_kharkiv" /> सबसे ऊंचा वेस्टोवस्का था, कुछ {{Convert|16|m|ft}}) लंबा,<ref name="living_kharkiv" /> जबकि सबसे छोटा तैनित्स्का था जिसमें {{Convert|35|m|ft}}) का एक गुप्त गहरा कुआं था।<ref name="living_kharkiv" /> किले में लोपांस्की गेट थे।<ref name="living_kharkiv" />1689 में किले का विस्तार किया गया था जिसमें इंटरसेशन कैथेड्रल और मठ शामिल था, जो एक स्थानीय चर्च पदानुक्रम, प्रोटोपोप की सीट बन गया।<ref name="living_kharkiv"/> संयोग से उसी वर्ष कोलोमक में खारकीव के आसपास के क्षेत्र में, [[इवान माज़ेपा]] को यूक्रेन के हेटमैन घोषित किया गया था।<ref name="living_kharkiv" /> खारकीव प्रमुख शैक्षणिक संस्थान, कॉलेजियम, इंटरसेशन कैथेड्रल के बगल में स्थित था। इसे 1726 में बिल्होरोड से खारकीव स्थानांतरित कर दिया गया था।<ref name="living_kharkiv" /> === रूसी साम्राज्य में === 1708 में [[पीटर महान|पीटर द ग्रेट]] द्वारा किए गए प्रशासनिक सुधार के दौरान, इस क्षेत्र को कीव गवर्नेंटेट में शामिल किया गया था। खारकीव को विशेष रूप से राज्यपाल का एक हिस्सा बनाने वाले शहरों में से एक के रूप में उल्लेख किया गया है।<ref name="1708List">{{Cite web|url=http://constitution.garant.ru/history/act1600-1918/2005/|website=constitution.garant.ru|language=ru|script-title=ru:Указ об учреждении губерний и о росписании к ним городов, 1708 г., декабря 18|trans-title=Decree on the establishment of Provinces and cities assigned to them, December 18, 1708|access-date=31 March 2015}}</ref> 1727 में, बेलगोरोद गवर्नेंटेट को अलग कर दिया गया, और खारकीव बेलगोरोड गवर्नेंटेट में स्थानांतरित हो गया। यह एक अलग प्रशासनिक इकाई, खारकीव स्लोबोडा कोसैक रेजिमेंट का केंद्र था। कुछ बिंदु पर रेजिमेंट को बेलगोरोड गवर्नेंटेट से अलग कर दिया गया था, फिर इसे फिर से जोड़ा गया, 1765 तक, स्लोबोडा यूक्रेन गवर्नेंटेट को खारकीव में सीट के साथ स्थापित किया गया था।<ref name="voronezh">{{Cite web|url=http://arsvo.ru/arkhivnaya-sluzhba/istoriya-administrativno-territorialnogo-deleniya-voronezhskogo-kraya-2-voronezhs|publisher=Archive service of Voronezh Oblast|language=ru|script-title=ru:История административно-территориального деления воронежского края. 2. Воронежская губерния|trans-title=History of the Administrative-Territorial Division of the Voronezh Region. 2. Voronezh Province.|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525173851/http://arsvo.ru/arkhivnaya-sluzhba/istoriya-administrativno-territorialnogo-deleniya-voronezhskogo-kraya-2-voronezhs|archive-date=25 May 2013|access-date=10 June 2012}}</ref>खारकीव विश्वविद्यालय की स्थापना 1805 में गवर्नर-जनरल के महल में हुई थी।<ref name="living_kharkiv"/> एडम मिकिविक्ज़ के भाई अलेक्जेंडर मिकोलाजेविक्ज़ मिकीविक्ज़ विश्वविद्यालय में कानून के प्रोफेसर थे, एक अन्य सेलिब्रिटी [[योहान वुल्फगांग फान गेटे|गोएथे]] ने स्कूल के लिए प्रशिक्षकों की खोज की।<ref name="living_kharkiv" /> 1906 में इवान फ्रेंको ने यहां रूसी भाषा विज्ञान में डॉक्टरेट की उपाधि प्राप्त की।<ref name="living_kharkiv" /><ref>{{Cite web|url=http://www.istpravda.com.ua/short/2011/08/23/53238/|date=23 August 2011|publisher=Istpravda.com.ua|language=uk|script-title=uk:У Харкові відкрили меморіальну дошку Івану Франку|trans-title=A memorial plaque to Ivan Franko was unveiled in Kharkiv|access-date=21 July 2012}}</ref>[[चित्र:Харьков._Покровский_собор_и_архиерейский_дом.jpg|अंगूठाकार| 1689 में खारकीव में निर्मित बेल टॉवर और ओज़ेरिंस्काया चर्च (दाएं) के साथ इंटरसेशन कैथेड्रल]] सड़कों को पहली बार 1830 में शहर के केंद्र में बनाया गया था।<ref>{{Cite web|url=http://www.istpravda.com.ua/artefacts/2011/01/24/17847/|date=24 January 2011|publisher=Istpravda.com.ua|language=uk|script-title=uk:Харків і харків'яни XIX-го сторіччя|trans-title=Kharkiv and Kharkiv denizens in 19th century photos|access-date=21 July 2012}}</ref> 1844 में {{Convert|90|m|ft}}) लंबा अलेक्जेंडर बेल टॉवर पहले अजम्प्सन कैथेड्रल के बगल में बनाया गया था, जिसे 16 नवंबर, 1924 को एक रेडियो टावर में बदल दिया गया था।<ref name="living_kharkiv"/> बहते पानी की एक प्रणाली 1870 में स्थापित की गई थी। एक समय में कैथेड्रल डिसेंट ने एक अन्य स्थानीय व्यापारी वासिल इवानोविच पशचेंको-ट्रायपकिन का नाम पशचेंको डिसेंट के रूप में रखा था।<ref name="living_kharkiv" /> पशचेंको ने नगर परिषद (ड्यूमा) को एक स्थान भी पट्टे पर दिया और शहर के सबसे बड़े व्यापार केंद्र "ओल्ड पैसेज" के मालिक थे।<ref name="living_kharkiv" /> 1894 में उनकी मृत्यु के बाद, पशचेंको ने अपनी सारी संपत्ति शहर को दान कर दी।<ref name="living_kharkiv" />खारकीव एक प्रमुख औद्योगिक केंद्र बन गया और इसके साथ यूक्रेनी संस्कृति का केंद्र बन गया। 1812 में, पहला यूक्रेनी समाचार पत्र वहां प्रकाशित हुआ था।{{उद्धरण आवश्यक|date=July 2016}} पूर्वी यूक्रेन में पहले प्रोस्विटास में से एक खारकीव में भी स्थापित किया गया था। एक शक्तिशाली राष्ट्रीय स्तर पर जागरूक राजनीतिक आंदोलन भी वहां स्थापित किया गया था और एक स्वतंत्र यूक्रेन की अवधारणा को पहली बार 1900 में वकील मायकोला मिखनोवस्की द्वारा घोषित किया गया था।[[क्रीमिया का युद्ध|क्रीमियन युद्ध]] के तुरंत बाद, 1860-61 में खारकीव सहित यूक्रेनी शहरों में कई होरोमाडा समाज उभरे।<ref name="hromada">{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CH%5CR%5CHromadas.htm|title=Hromadas|publisher=[[Encyclopedia of Ukraine]]|access-date=14 January 2016}}</ref> खारकीव में सबसे प्रमुख होरोमाडा सदस्यों में स्लोबोडा यूक्रेन के मूल निवासी ऑलेक्ज़ेंडर पोटेबनिया थे।<ref name="hromada" /> पुराने होरोमाडा के अलावा, खारकीव में भी कई छात्र ह्रोमाडस सदस्य मौजूद थे, जिनमें से यूक्रेन के भावी राजनीतिक नेता थे जैसे कि बोरिस मार्टोस, दिमित्रो एंटोनोविच और कई अन्य।<ref name="hromada" /> खारकीव विश्वविद्यालय के स्नातकों में से एक अलेक्जेंडर कोवलेंको रूसी युद्धपोत पोटेमकिन पर विद्रोह के आरंभकर्ताओं में से एक थे, जो एकमात्र अधिकारी थे जिन्होंने वरीय नाविकों का समर्थन किया था। अप्रैल 1780 के बाद से यह खार्कोव यूएज़द का एक प्रशासनिक केंद्र था। === लाल अक्टूबर और सोवियत काल === [[चित्र:(30)_VIEW_ON_PEDESTRIAN_BRIDGE_OVER_KHARKIV_RIVER_IN_CITY_OF_KHARKIV_STATE_OF_UKRAINE_PHOTOGRAPH_BY_VIKTOR_O_LEDENYOV_20160616.jpg|अंगूठाकार| खारकीव में खारकीव नदी पर एक आधुनिक पैदल पुल का एक दृश्य]] "क्रांति के क्रॉनिकल" में बोल्शेविक बाल्टिन ( {{भाषा-रूसी|Летопись Революции}} ) ने उल्लेख किया कि दिसंबर 1914 में [[पहला विश्व युद्ध|प्रथम विश्व युद्ध]] के दौरान खारकीव ने सबसे भयानक रूसी अंधराष्ट्रवाद का अनुभव किया (देखें, महान रूसी अंधराष्ट्रवाद ) जिसकी कोई सीमा नहीं थी जब स्थानीय पुलिस द्वारा रूसी अति-राष्ट्रवादी ब्लैक हंड्स की सहायता की गई थी।<ref name="baltin">Балтин, А. "Харьковская организация Р. С.-Д. Р. П. большевиков во время войны." // Летопись Революции. - 1923. </ref> बाल्टिन ने यह भी कहा कि उस समय खारकीव लोकोमोटिव फैक्ट्री (6,000 श्रमिकों को रोजगार) को "क्रांतिकारी आंदोलन का गढ़" माना जाता था<ref name="baltin" /> फिर भी स्थानीय पुलिस और रूसी राष्ट्रवादियों के दबाव के कारण क्रांतिकारी जीवन पूरी तरह से दबा हुआ था।<ref name="baltin" />जनवरी 1915 में, खारकीव [[बोलशेविक पार्टी|बोल्शेविक]] संगठन में 10 से अधिक लोग शामिल नहीं थे।<ref name="baltin">Балтин, А. "Харьковская организация Р. С.-Д. Р. П. большевиков во время войны." // Летопись Революции. - 1923. </ref> अलेक्सी मेदवेदेव, निकोले ल्याखिन (पेत्रोग्राद बोल्शेविक) और मक्सिमोव और मारिया स्कोबीवा (मास्को बोल्शेविक) के आगमन के बाद खारकीव में बोल्शेविक संगठन को पुनर्जीवित किया गया था।<ref name="baltin" /> गोर्लिस-टार्नो आक्रामक और ग्रेट रिट्रीट की शुरुआत के दौरान रूसी हार के बाद, [[रीगा]] से खारकीव को बिजली की सार्वजनिक कंपनी ( {{भाषा-रूसी|Всеобщая Компания Электричества}} ) का एक संयंत्र 4,000 कर्मचारियों के साथ खाली कर दिया गया था।<ref name="baltin" /> बाल्टिन ने यह भी बताया कि प्रथम विश्व युद्ध के दौरान राष्ट्रीय उत्पीड़न बढ़ गया था और इससे विशेष रूप से यूक्रेनियन पीड़ित हुए थे।<ref name="baltin">Балтин, А. "Харьковская организация Р. С.-Д. Р. П. большевиков во время войны." // Летопись Революции. - 1923. </ref> युद्ध की घोषणा के साथ, सभी यूक्रेनी भाषा के समाचार पत्रों और अन्य पत्रिकाओं को बंद कर दिया गया था।<ref name="baltin" /> "ग्रेट रिट्रीट" के दौरान, स्थानीय समर्थक-यूक्रेनी समाजवादी-लोकतांत्रिक यूक्रेनी फोन अखबार "स्लोवो" के प्रकाशन पर अनुमति प्राप्त करने में कामयाब रहे।<ref name="baltin" /> एक साल के अंतराल के बाद यह यूक्रेनी भाषा का पहला समाचार पत्र था।<ref name="baltin" /> लेकिन जल्द ही नगर प्रशासन ने अखबार के प्रकाशक पर जुर्माना लगा दिया, जिसके बाद कोई अन्य प्रकाशक अखबार को छापना नहीं चाहता था।<ref name="baltin" />[[चित्र:Piatykhatky.jpg|अंगूठाकार| 1937-38 में एनकेवीडी द्वारा मारे गए हज़ारों यूक्रेनी बुद्धिजीवियों का स्मारक]] जब त्सेंट्रलना राडा ने नवंबर 1917 में यूक्रेनी पीपुल्स रिपब्लिक की स्थापना की घोषणा की, तो उसने स्लोबोडा यूक्रेन की सरकार के इसका हिस्सा बनने की कल्पना की। दिसंबर 1917 में, खारकीव यूक्रेन का पहला शहर बन गया, जिस पर व्लादिमीर एंटोनोव-ओवेसेन्को के सोवियत सैनिकों का कब्जा था। त्सेंट्रलना राडा में [[बोलशेविक पार्टी|बोल्शेविक]] इसे अपना गढ़ बनाने के लिए शीघ्र ही खारकीव चले गए और 13 दिसंबर 1917 को अपना खुद का राडा बनाया।<ref name="hdU Katchanovski" /><ref>[https://books.google.com/books?id=CuLpivm5lDsC&pg=PA7&dq=bolsheviks+moved+to+Kharkiv&hl=nl&sa=X&ei=7N6JVOz0OIbyUr22g-AP&ved=0CCAQ6AEwAA#v=onepage&q=bolsheviks%20moved%20to%20Kharkiv&f=false Literary Politics in Soviet Ukraine, 1917–1934]. </ref> फरवरी 1918 तक बोल्शेविक बलों ने [[रूसी गृहयुद्ध|यूक्रेन के अधिकांश हिस्से पर कब्जा कर लिया]] था।<ref>[https://books.google.com/books?id=2YqjfHLyyj8C&pg=PA1195&dq=bolsheviks+moved+to+Kharkiv+soviet+Ukraine&hl=nl&sa=X&ei=ouGJVNi7D4Ou7gbjr4HoBA&ved=0CFsQ6AEwBg#v=onepage&q=bolsheviks%20moved%20to%20Kharkiv%20soviet%20Ukraine&f=false World War I: A Student Encyclopedia]. </ref>फरवरी 1918 में खारकीव डोनेट्स्क-क्रिवॉय रोग सोवियत गणराज्य की राजधानी बन गया; लेकिन इस इकाई को छह सप्ताह बाद भंग कर दिया गया था।<ref>[http://www.nybooks.com/articles/2014/05/22/ukraine-phony-war/ Ukraine: The Phony War?], [[The New York Review of Books]] (27 April 2014)</ref> अप्रैल 1918 में जर्मन सेना ने खारकीव पर कब्जा कर लिया।<ref>[[iarchive:spiescommissarse0000serv| Spies and Commissars: The Early Years of the Russian Revolution]]. </ref> और फरवरी 1918 में यूक्रेनी पीपुल्स रिपब्लिक और केंद्रीय शक्तियों के बीच ब्रेस्ट-लिटोव्स्क की संधि के अनुसार यह यूक्रेनी पीपुल्स रिपब्लिक का हिस्सा बन गया। जनवरी 1919 की शुरुआत में बोल्शेविक बलों ने खारकीव पर कब्जा कर लिया। मध्य जून 1919 एंटोन डेनिकिन के श्वेत आंदोलन स्वयंसेवी सेना ने शहर पर कब्जा कर लिया। दिसंबर 1919 में बोल्शेविक [[लाल सेना|रेड आर्मी]] ने खारकीव पर फिर से कब्जा कर लिया।<ref>[https://books.google.com/books?id=hV1h0_iMrE4C&pg=PA101&dq=Denikin+December+1919+Kharkiv&hl=nl&sa=X&ei=ytWIVKrdMYOBUcnFg9AF&ved=0CFUQ6AEwBw#v=onepage&q=Denikin%20December%201919%20Kharkiv&f=false The A to Z of the Russo-Japanese War]. </ref>[[सोवियत संघ]] के गठन से पहले, [[बोलशेविक पार्टी|बोल्शेविकों]] ने [[कीव]] की राजधानी के साथ यूक्रेनी पीपुल्स रिपब्लिक के विरोध में यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्य (1919 से 1934 तक) की [[राजधानी]] के रूप में खारकीव की स्थापना की।<ref>{{Cite web|url=http://www.istpravda.com.ua/articles/2012/01/25/69897/|title=Донбас і Україна (з історії революційної боротьби 1917–18 рр.) (Donbas and Ukraine. (From articles and declarations of Mykola Skrypnyk))|publisher=Istpravda.com.ua|access-date=21 July 2012}}</ref>[[चित्र:Pamiatnyk.jpg|अंगूठाकार|240x240पिक्सेल| खारकीव में सताए गए कोबज़ारों के लिए एक स्मारक]] भाषाविद् जॉर्ज शेवेलोव के अनुसार, 1920 के दशक की शुरुआत में [[यूक्रेनी भाषा एवं साहित्य|यूक्रेनी भाषा]] में पढ़ाने वाले माध्यमिक विद्यालयों का हिस्सा खारकीव ओब्लास्ट जातीय यूक्रेनी आबादी के हिस्से से कम था,<ref>[http://balticworlds.com/games-from-the-past/ Games from the Past: The continuity and change of the identity dynamic in Donbas from a historical perspective ], [[Södertörn University]] (May 19, 2014)</ref> भले ही [[सोवियत संघ]] ने आदेश दिया था कि यूक्रेनी एसएसआर में सभी स्कूल यूक्रेनी भाषी होना चाहिए (इसकी यूक्रेनीकरण नीति के हिस्से के रूप में)।देश की राजधानी के रूप में, नव स्थापित यूक्रेनी सोवियत सरकार और प्रशासन के लिए इमारतों के निर्माण के साथ इसका गहन विस्तार हुआ। डर्ह्ज़प्रॉम यूरोप में दूसरी सबसे ऊंची इमारत थी और उस समय सोवियत संघ में सबसे ऊंची थी जिसकी ऊंचाई {{Convert|63|m|ft}} थी)।<ref>{{Cite web|url=http://www.kharkov.ua/culture/2b.html|title=Derzhprom statistics|publisher=Kharkov.ua|access-date=21 July 2012}}</ref> 1920 के दशक में, एक {{Convert|150|m|ft}} लंबी) इमारत के ऊपर लकड़ी का रेडियो टॉवर बनाया गया था। रोएंटजेन संस्थान की स्थापना 1931 में हुई थी।<ref name="Socialist Health Association">{{Cite news|url=https://www.sochealth.co.uk/2017/05/26/health-reform-revolutionary-russia/|title=Health Reform in Revolutionary Russia|last=Khwaja|first=Barbara|date=26 May 2017|access-date=26 May 2017|publisher=Socialist Health Association}}</ref> युद्ध के बीच की अवधि के दौरान शहर ने स्थापत्य निर्माणवाद का प्रसार देखा।<ref name="living_kharkiv"/>[[चित्र:Kharkiv-Katyn2.jpg|अंगूठाकार|200x200पिक्सेल| कैटिन नरसंहार के हिस्से के रूप में खारकीव में एनकेवीडी द्वारा निष्पादित हजारों पोलिश अधिकारियों का स्मारक]] 1928 में, एसवीयू ( यूक्रेन की स्वतंत्रता के लिए संघ ) प्रक्रिया शुरू की गई थी और खारकीव ओपेरा (अब फिलहारमोनिया) भवन में अदालती सत्र आयोजित किए गए थे। सैकड़ों यूक्रेनी बुद्धिजीवियों को गिरफ्तार किया गया और निर्वासित किया गया। 1930 के दशक की शुरुआत में, होलोडोमोर अकाल ने कई लोगों को भोजन की तलाश में शहरों और विशेष रूप से खारकीव में भूमि से निकाल दिया। कई लोग मारे गए और शहर के आसपास के कब्रिस्तानों में सामूहिक कब्रों में गुप्त रूप से दफनाए गए।{{उद्धरण आवश्यक|date=November 2017}}1934 में&nbsp;कला में यूक्रेनी राष्ट्रवाद के सभी अवशेषों को मिटाने के प्रयास में सैकड़ों यूक्रेनी लेखकों, बुद्धिजीवियों और सांस्कृतिक कार्यकर्ताओं को गिरफ्तार किया गया और उन्हें मार डाला गया। यह 1938 में भी जारी रहा। अंधे यूक्रेनी सड़क किनारे प्रदर्शन करने वाले संगीतकारों कोबज़ार भी खारकीव में एकत्र हुए और इनकी एनकेवीडी द्वारा हत्या कर दी गई। जनवरी 1934 में यूक्रेनी एसएसआर की राजधानी को खारकीव से कीव में स्थानांतरित कर दिया गया था।<ref name="George O. Liber 1992"/>अप्रैल और मई के दौरान 1940 लगभग 3,900&nbsp;स्टारोबेल्स्क शिविर के पोलिश कैदियों को खारकीव एनकेवीडी भवन में मार डाला गया था, बाद में खारकीव के बाहरी इलाके में प्यातिखटकी जंगल ( कैटिन नरसंहार का हिस्सा) में एक एनकेवीडी पैनसियनैट के मैदान में गुप्त रूप से दफनाया गया था।<ref name="Fischer">[[Benjamin B. Fischer|Fischer, Benjamin B.]], "[https://web.archive.org/web/20000816221054/http://www.cia.gov/csi/studies/winter99-00/art6.html The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field]", ''[[Studies in Intelligence]]'', Winter 1999–2000, last accessed on 10&nbsp;December 2005</ref> साइट में यूक्रेनी सांस्कृतिक कार्यकर्ताओं के कई निकाय भी शामिल हैं जिन्हें 1937-38 स्टालिनिस्ट पर्स में गिरफ्तार और गोली मार दी गई थी। === जर्मन व्यवसाय === द्वितीय [[द्वितीय विश्वयुद्ध|विश्व युद्ध के दौरान]], खारकीव कई सैन्य व्यस्तताओं का स्थल था (नीचे देखें)। 24 अक्टूबर 1941 को इस शहर पर [[नाज़ी जर्मनी|नाजी जर्मनी]] ने कब्जा कर लिया था।<ref name="kharkiv_at_war">{{Cite web|url=http://www.istpravda.com.ua/artefacts/2011/04/3/34315/|title=Харків часів "дорослого дитинства" Людмили Гурченко (Kharkiv at times of "matured childhood" of Lyudmila Gurchenko)|publisher=Istpravda.com.ua|access-date=21 July 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.andersval.nl/index.php?option=com_content&task=view&id=6267&Itemid=190|title=Kharkiv through the eyes of Lyudmila Gurchenko|date=2011-03-31|publisher=Andersval.nl|access-date=15 July 2012}}</ref> एक विनाशकारी [[लाल सेना]] का आक्रमण था जो मई 1942 में शहर पर कब्जा करने में विफल रहा।<ref>The Red Army committed 765,300 men to this offensive, suffering 277,190 casualties (170,958 killed/missing/PoW, 106,232 wounded) and losing 652 tanks, and 4,924 guns and mortars. </ref><ref>per [[Robert M. Citino]], author of "Death of the Wehrmacht", and other sources, the Red Army came to within a few miles of Kharkiv on 14 May 1942 by Soviet forces under [[Semyon Timoshenko|Marshal Timoshenko]] before being driven back by German forces under Field Marshal [[Fedor von Bock]], p. 100</ref>16 फरवरी 1943 को सोवियत संघ द्वारा शहर को सफलतापूर्वक वापस ले लिया गया था। 15 मार्च 1943 को जर्मनों द्वारा इसे दूसरी बार कब्जा कर लिया गया था। इसके बाद अंततः 23 अगस्त 1943 को इसे वापस ले लिया गया। खारकीव की महत्वपूर्ण यहूदी आबादी (खारकीव के यहूदी समुदाय ने यूरोप में दूसरे सबसे बड़े आराधनालय के साथ खुद को गौरवान्वित महसूस करते थे) युद्ध के दौरान बहुत नुकसान हुआ। दिसंबर 1941 और जनवरी 1942 के बीच, अनुमानित 15,000 यहूदियों को ड्रोबित्स्की यार नामक शहर के बाहर एक खड्ड में जर्मनों द्वारा एक सामूहिक कब्र में मार दिया गया और दफन कर दिया गया।<ref>{{Citation|last=Karpyuk|first=Gennady|date=23–29 December 2006|url=http://www.dt.ua/3000/3150/55411/|volume=49|issue=628|trans-title=A tragedy that not everyone wanted to know about|archive-url=https://web.archive.org/web/20081209085420/http://www.dt.ua/3000/3150/55411/|access-date=16 December 2011|archive-date=9 December 2008}}</ref>द्वितीय [[महान देशभक्तिपूर्ण युद्ध (द्वितीय विश्वयुद्ध)|विश्व युद्ध के दौरान]], शहर के नियंत्रण के लिए चार युद्ध हुए:* खार्कोव की पहली लड़ाई * खार्कोव की दूसरी लड़ाई * खार्कोव की तीसरी लड़ाई * खार्कोव की चौथी लड़ाई ( ऑपरेशन पोल्कोवोडेट्स रुम्यंतसेव ''भी देखें'' )कब्जे से पहले, खारकीव के टैंक उद्योगों को उनके सभी उपकरणों के साथ [[यूराल पर्वत|उरल्स]] में स्थानान्तरित कर दिया गया था, और वह [[लाल सेना]] के टैंक कार्यक्रमों का केंद्र बन गया (विशेषकर, खारकीव में पहले निर्मित टी -34 टैंकों का)। ये उद्यम युद्ध के बाद खारकीव लौट आए, और टैंकों का उत्पादन जारी रहा।द्वितीय विश्व युद्ध की शुरुआत से पहले खारकीव की 700,000 की आबादी में से 120,000 जर्मनी में ओस्ट-आर्बेइटर ( [[दासप्रथा (पाश्चात्य)|दास]] कार्यकर्ता) बन गए, 30,000 को मार डाला गया और 80,000 युद्ध के दौरान भूख से मर गए। === द्वितीय विश्व युद्ध के बाद सोवियत काल === द्वितीय विश्व युद्ध के बाद की अवधि में, नष्ट हुए कई घरों और कारखानों का पुनर्निर्माण किया गया था। शहर को स्तालिनवादी क्लासिकवाद की शैली में फिर से बनाने की योजना थी।<ref name="living_kharkiv"/>1961 से 1975 तक, RVSN (स्ट्रेटेजिक रॉकेट फोर्सेज) के लिए खार्कोव हाईएस्ट आर्टिलरी स्कूल ऑफ इंजीनियरिंग मौजूद था।<ref>{{Cite web|url=http://www.ww2.dk/new/rvsn/rvsn.htm|title=High Command Strategic Rocket Forces (GK RVSN)|access-date=1 August 2021}}</ref>1954 में एक हवाई अड्डा बनाया गया था। युद्ध के बाद, खारकीव पूर्व यूएसएसआर (मास्को और [[सेंट पीटर्सबर्ग|लेनिनग्राद]] के बाद) में तीसरा सबसे बड़ा वैज्ञानिक और औद्योगिक केंद्र था।{{उद्धरण आवश्यक|date=February 2022}}1975 में, खारकीव मेट्रो खोला गया था। === स्वतंत्र यूक्रेन में === [[चित्र:IMG_2428_zerk.jpg|अंगूठाकार|261x261पिक्सेल| मिरर स्ट्रीम फव्वारा]] 6 सितंबर, 2012 को अपने क्षेत्रीय विस्तार से, शहर ने अपने क्षेत्र को लगभग {{Convert|310|to|350|km2|abbr=out}} तक बढ़ा दिया।<ref>{{Cite web|url=http://search.ligazakon.ua/l_doc2.nsf/link1/T125215.html|title=Про зміну і встановлення меж міста Харків, Дергачівського і Харківського районів Харківської області|date=2012-09-18|publisher=Search.ligazakon.ua|access-date=12 March 2013|archive-date=29 जुलाई 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130729191123/http://search.ligazakon.ua/l_doc2.nsf/link1/T125215.html|url-status=dead}}</ref>खारकीव का एक प्रसिद्ध स्थलचिह्न फ्रीडम स्क्वायर (''प्लोशा स्वोबॉडी'' जिसे पहले डेज़रज़िन्स्की ''स्क्वायर'' के नाम से जाना जाता था) है, जो यूरोप में नौवां सबसे बड़ा शहर वर्ग है, और दुनिया में 28 वां सबसे बड़ा वर्ग है ।लगभग {{Convert|38.7|km|mi|0|abbr=on}} लंबाई वाले ट्रैक का और 30&nbsp;स्टेशन के साथ एक भूमिगत रैपिड-ट्रांजिट सिस्टम (मेट्रो) है। सबसे नया भूमिगत स्टेशन, पेरेमोहा, 19 अगस्त 2016 को खोला गया था।<ref>[http://www.railwaygazette.com/news/urban/single-view/view/kharkiv-metro-reaches-30-stations.html Kharkiv metro reaches 30 stations Kharkiv metro reaches 30 stations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108130227/https://www.railwaygazette.com/news/urban/single-view/view/kharkiv-metro-reaches-30-stations.html|date=8 नवंबर 2020}}, [[Railway Gazette International]] (22 August 2016)</ref> सभी भूमिगत स्टेशनों में बहुत विशिष्ट वास्तुकला है।खारकीव यूईएफए यूरो 2012 के लिए एक मेजबान शहर था, और पुनर्निर्मित मेटलिस्ट स्टेडियम में तीन समूह सॉकर मैचों की मेजबानी की।1990 और 2000 के दशक में खारकीव में कई [[पूर्वी रूढ़िवादी कलीसिया|रूढ़िवादी]] चर्च बनाए गए थे।{{उद्धरण आवश्यक|date=July 2016}} उदाहरण के लिए, चर्च ऑफ मिर्र-बेयरिंग वूमेन, चर्च ऑफ सेंट व्लादिमीर, चर्च ऑफ सेंट तमारा, आदि।[[२००७|2007]] में, शहर के वियतनामी अल्पसंख्यक ने [[हो चि मिन्ह|हो ची मिन्ह]] के स्मारक के साथ 1 हेक्टेयर के भूखंड पर यूरोप का सबसे बड़ा बौद्ध मंदिर बनाया।<ref>In↑ «Сегодня»,21 December 2007.</ref>र्की पार्क को 2000 के [[२०००|दशक]] में पूरी तरह से पुनर्निर्मित किया गया था, जिसमें बड़ी संख्या में आधुनिक आकर्षण, लिली के साथ एक झील और टेनिस, फुटबॉल, बीच वॉलीबॉल और बास्केटबॉल खेलने के लिए खेल सुविधाएं हैं।फेल्डमैन पार्क हाल के वर्षों में बनाया गया था, जिसमें जानवरों, घोड़ों आदि का एक बड़ा संग्रह था।2012 में खारकीव हत्याकांड में एक जज और उनके परिवार की हत्या कर दी गई थी।<ref>{{Cite web|url=https://www.rferl.org/a/judge-family-beheaded-kharkiv/24799701.html|title=Judge, Family Beheaded In Kharkiv|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|language=en|access-date=2019-12-06}}</ref> ==== 2014 रूस समर्थक अशांति ==== तत्कालीन राष्ट्रपति [[विक्टर यानूकोविच|विक्टर यानुकोविच]] के खिलाफ 2013-2014 की सर्दियों में यूरोमैडान विरोध प्रदर्शनों में तारास शेवचेंको अंत की प्रतिमा के पास लगभग 200 प्रदर्शनकारियों की दैनिक सभाएं मुख्य रूप से शांतिपूर्ण थीं।<ref name="separatistarrests25324984">[https://www.rferl.org/a/kharkiv-operation-ukraine-terrorism-separatist-arrests/25324984.html Ukraine Authorities Clear Kharkiv Building, Arrest Scores Of 'Separatists'], [[Radio Free Europe]] (8 April 2014)<br />[https://carnegieeurope.eu/2018/09/12/how-eastern-ukraine-is-adapting-and-surviving-case-of-kharkiv-pub-77216 How Eastern Ukraine Is Adapting and Surviving: The Case of Kharkiv], [[Carnegie Europe]] (12 September 2018)</ref> लेनिन की प्रतिमा के पास आयोजित प्रो-यानुकोविच प्रदर्शन, इसी तरह छोटे थे।<ref name="separatistarrests25324984" />यूक्रेन में 2014 समर्थक रूसी अशांति ने खारकीव को प्रभावित किया लेकिन पड़ोसी डोनबास की तुलना में कुछ हद तक, जहां तनाव के कारण सशस्त्र संघर्ष हुआ।<ref name="Ukraine crisis timeline BBC">{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26248275|title=Ukraine crisis: Timeline|date=13 November 2014|website=BBC News|access-date=22 March 2015}}</ref> 2 मार्च 2014 को, मास्को से एक रूसी "पर्यटक" ने खारकीव क्षेत्रीय राज्य प्रशासन भवन पर एक [[रूस का ध्वज|रूसी ध्वज]] के साथ [[यूक्रेन का ध्वज|यूक्रेनी ध्वज]] को बदल दिया।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/03/04/world/europe/russias-hand-can-be-seen-in-the-protests.html|title=From Russia, 'Tourists' Stir the Protests|last=Roth|first=Andrew|date=4 March 2014|work=The New York Times}}</ref> 6 अप्रैल 2014 को रूसी समर्थक प्रदर्शनकारियों ने भवन पर कब्जा कर लिया और एकतरफा यूक्रेन से " खार्कोव पीपुल्स रिपब्लिक " के रूप में स्वतंत्रता की घोषणा की।<ref name="separatistarrests25324984"/><ref name="Focus Information Agency">{{Cite web|url=http://www.focus-fen.net/news/2014/04/07/332351/pro-russia-activists-declare-establishment-of-kharkiv-peoples-republic.html|title=Pro-Russia activists declare establishment of 'Kharkiv people's republic'|date=7 April 2014|website=Focus Information Agency|access-date=13 April 2014|archive-date=9 अप्रैल 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140409121553/http://www.focus-fen.net/news/2014/04/07/332351/pro-russia-activists-declare-establishment-of-kharkiv-peoples-republic.html|url-status=dead}}</ref>तत्कालीन यूक्रेनी आंतरिक मंत्री आर्सेन अवाकोव और यूक्रेनी आंतरिक बलों के तत्कालीन कार्यवाहक कमांडर स्टीफन पोल्टोरक के तहत यूक्रेनी सुरक्षा बलों की तीव्र प्रतिक्रिया के कारण दो दिनों से भी कम समय में विद्रोह को दबा दिया गया था।<ref name="separatistarrests25324984"/> <ref name="KRR2">{{Cite news|url=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/kharkiv-settles-down-while-pro-russian-separatists-still-hold-buildings-in-luhansk-donetsk-342517.html|title=Kharkiv settles down, while pro-Russian separatists still hold buildings in Luhansk, Donetsk|date=8 April 2014|work=Kyiv Post|access-date=13 April 2014}}</ref> विन्नित्सिया से एक विशेष बल इकाई को अलगाववादियों को कुचलने के लिए शहर भेजा गया था।<ref name="separatistarrests25324984" /> प्रदर्शनकारियों के स्थानीय मूल के होने के बारे में संदेह तब पैदा हुआ जब उन्होंने शुरू में एक ओपेरा और बैले थियेटर पर धावा बोल दिया, यह मानते हुए कि यह सिटी हॉल है।<ref name="MT140408">{{Cite news|url=http://www.themoscowtimes.com/news/article/protesters-storm-kharkiv-theater-thinking-it-was-city-hall/497709.html|title=Protesters Storm Kharkiv Theater Thinking It Was City Hall|date=8 April 2014|work=[[The Moscow Times]]}}</ref>13 अप्रैल को, कुछ रूसी समर्थक प्रदर्शनकारियों ने फिर से खारकीव क्षेत्रीय राज्य प्रशासन भवन के अंदर इसे बनाया।<ref name="kharkivinfiltrate">{{Cite news|url=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/pro-russian-militants-attack-pro-ukrainian-demonstrators-in-kharkiv-including-at-least-three-severely-343292.html|title=Kharkiv city government building infiltrated by pro-Russian protesters|date=13 April 2014|work=Kyiv Post|access-date=13 April 2014}}</ref> बाद में 13 अप्रैल को, इमारत स्थायी रूप से पूर्ण यूक्रेनी नियंत्रण में लौट आई।<ref name="Focus Information Agency"/><ref name="KRR2"/> <ref name="kharkivinfiltrate" /> <ref name="kernessep">{{Cite web|url=http://www.pravda.com.ua/news/2014/04/13/7022301/|title=Кернес пообіцяв допомогти звільнити затриманих сепаратистів {{pipe}} Українська правда|publisher=Pravda.com.ua|access-date=28 April 2014}}</ref> <ref name="DWBaluta">[http://www.dw.com/en/kharkiv-torn-between-europe-and-russia/a-17478397 Kharkiv torn between Europe and Russia], [[डच वेले]] (6 March 2014)</ref> <ref name="Unian.net">{{Cite web|url=http://www.unian.net/politics/907771-posle-napadeniya-antimaydanovtsev-na-miting-evromaydana-v-harkove-postradalo-50-chelovek.html|title=После нападения антимайдановцев на митинг Евромайдана в Харькове пострадало 50 человек : Новости УНИАН|date=14 April 2014|publisher=Unian.net|access-date=28 April 2014}}</ref> <ref name="OSCEmonitor">{{Cite web|url=http://www.osce.org/ukrainemonitoring/117777|title=Latest from the Special Monitoring Mission in Ukraine|date=14 April 2014|website=Organisation for Security and Co-operation in Europe|archive-url=https://web.archive.org/web/20140416174445/http://www.osce.org/ukrainemonitoring/117777|archive-date=16 April 2014|access-date=16 April 2014}}</ref> रूस समर्थक प्रदर्शनकारियों के हमलों में हिंसक झड़पों के परिणामस्वरूप कम से कम 50 यूक्रेन समर्थक प्रदर्शनकारियों की गंभीर पिटाई हुई।<ref name="kharkivinfiltrate" /><ref name="Unian.net" />शहर के मेयर, हेनाडी केर्न्स, जिन्होंने ऑरेंज क्रांति का समर्थन किया लेकिन बाद में क्षेत्र की पार्टी में शामिल हो गए, ने यूक्रेनी सरकार के साथ जाने का फैसला किया।<ref name="separatistarrests25324984"/>30 अप्रैल तक खारकीव में सापेक्ष शांति लौट आई।<ref name="OSCEmonitor30">{{Cite press release|url=http://www.osce.org/ukraine-smm/118186|title=Latest from the Special Monitoring Mission in Ukraine – based on information received up until 29 April 2014|publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe|date=30 April 2014|access-date=1 May 2014}}</ref> अपेक्षाकृत शांतिपूर्ण प्रदर्शनों का आयोजन जारी रहा, जिसमें "रूसी समर्थक" रैलियां धीरे-धीरे कम हो रही थीं और "यूक्रेनी समर्थक एकता" प्रदर्शन संख्या में बढ़ रहे थे।<ref name="OSCE624">{{Cite press release|url=http://www.osce.org/ukraine-smm/120113|title=Latest from the Special Monitoring Mission in Ukraine based on information received until 23 June 2014|publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe|date=24 June 2014|access-date=22 August 2014}}</ref><ref name="OSCE257">{{Cite press release|url=http://www.osce.org/ukraine-smm/121790|title=Latest from the Special Monitoring Mission (SMM) in Ukraine based on information received until 18:00 hrs, 23 July|publisher=Organization for Security and Co-operation in Europe|date=24 July 2014|access-date=25 July 2014}}</ref><ref name="Status quo 17814">{{In lang|uk}} [http://www.sq.com.ua/rus/news/obschestvo/17.08.2014/na_ploschadi_svobody_proshli_dva_mitinga/ Two liberty square rally], Status quo (17 August 2014)</ref> 28 सितंबर को, कार्यकर्ताओं ने सेंट्रल स्क्वायर में एक यूक्रेनी समर्थक रैली में लेनिन के लिए यूक्रेन के सबसे बड़े स्मारक को नष्ट कर दिया।<ref>[https://www.forbes.com/sites/katyasoldak/2014/09/28/ukrainian-crowds-topple-lenin-statue-again/ Ukrainian Crowds Topple Lenin Statue (Again)]. </ref> सितंबर से दिसंबर 2014 तक किए गए चुनावों में रूस में शामिल होने के लिए खारकीव में बहुत कम समर्थन मिला।{{R|Navalny140923}} {{R|DT150103}} ==== हाल के वर्ष ==== 18 जुलाई 2020 तक, खारकीव को ओब्लास्ट महत्व के शहर के रूप में शामिल किया गया था और खारकीव रायन के प्रशासनिक केंद्र के रूप में कार्य किया गया था, हालांकि यह रियोन से संबंधित नहीं था। जुलाई 2020 में, यूक्रेन के प्रशासनिक सुधार के हिस्से के रूप में, जिसने खारकीव ओब्लास्ट की संख्या को घटाकर सात कर दिया, खारकीव शहर को खारकीव रायन में मिला दिया गया।<ref>{{Cite news|url=http://www.golos.com.ua/article/333466|title=Про утворення та ліквідацію районів. Постанова Верховної Ради України № 807-ІХ.|date=2020-07-18|work=Голос України|access-date=2020-10-03|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.minregion.gov.ua/press/news/novi-rajony-karty-sklad/|title=Нові райони: карти + склад|date=17 July 2020|publisher=Міністерство розвитку громад та територій України|language=Ukrainian}}</ref>2021 में आग लगने से 15 लोगों की मौत हो गई थी।<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/idUSKBN29Q1XH|title=At least 15 killed, 11 injured in nursing home fire in Ukraine|date=21 January 2021|publisher=[[रॉयटर्स]]|access-date=21 January 2021}}</ref>दस साल के लिए खारकीव के मेयर रहे हेनाडी केर्न्स का 17 दिसंबर 2020 को [[बर्लिन]] में [[कोरोनावायरस रोग 2019|कोविड-19]] के कारण निधन हो गया।<ref name="246371KeysKernesKmWa">{{In lang|uk}} [https://m.tyzhden.ua/publication/246371 Keys to cities. ]</ref> कर्न्स की पार्टी केर्न्स ब्लॉक के इहोर तेरखोव - सफल खारकीव नवंबर 2021 में उनके उत्तराधिकारी बने। [[यूक्रेन पर रूसी आक्रमण, 2022|2022 में यूक्रेन पर रूसी आक्रमण के]] दौरान, खारकीव यूक्रेनी और रूसी सेनाओं के बीच भारी लड़ाई का स्थल था।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/02/25/world/europe/kharkiv-ukraine-military.html|title=Scenes from Kharkiv: Battle wreckage, the boom of artillery, and people sheltering in the subway.|last=Schwirtz|first=Michael|date=2022-02-25|work=The New York Times|access-date=2022-02-26|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> 27 फरवरी को, खारकीव ओब्लास्ट के गवर्नर ओले सिनयेहुबोव ने दावा किया कि रूसी सैनिकों को खारकीव से खदेड़ दिया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/27/kharkiv-fighting-russia-ukraine-invasion|title=Kharkiv governor claims Russian troops repelled from city|last=Harding|first=Luke|date=27 February 2022|website=[[The Guardian]]|access-date=27 February 2022}}</ref> वर्तमान में (मार्च २०२२) यह शहर रूसी आक्रमण झेल रहा है। == भूगोल == [[चित्र:Kharkiv,_Ukraine,_city_and_vicinities,_LandSat-5_satellite_image,_near_natural_colors,_2011-06-18.jpg|अंगूठाकार|262x262पिक्सेल| खारकीव और आसपास के क्षेत्र, 2011]] [[चित्र:Kharkivstrelka.jpg|दाएँ|अंगूठाकार| लोपन-खारकीव नदी स्पर]] खारकीव खारकीव, लोपन और उडी नदियों के तट पर स्थित है, जहां वे यूक्रेन के उत्तर-पूर्वी क्षेत्र में सेवरस्की डोनेट्स वाटरशेड में बहती हैं।ऐतिहासिक रूप से, खारकीव यूक्रेन में स्लोबोडा यूक्रेन क्षेत्र ( ''स्लोबोझंशचिना'' को ''स्लोबिदशचिना'' के रूप में भी जाना जाता है) में स्थित है, जिसमें इसे मुख्य शहर माना जाता है। खारकीव शहर के अनुमानित आयाम हैं: उत्तर से दक्षिण तक — 24.3&nbsp;किमी; पश्चिम से पूर्व की ओर — 25.2&nbsp;किमी. === जलवायु === खारकीव की जलवायु आर्द्र महाद्वीपीय ( [[कोपेन जलवायु वर्गीकरण|कोप्पेन जलवायु वर्गीकरण]] ''डीएफए'' / ''डीएफबी'' ) लंबी, ठंडी, बर्फीली सर्दियों और गर्म से गर्म ग्रीष्मकाल के साथ है। औसत वर्षा कुल {{Convert|519|mm|in|0|abbr=on}} प्रति वर्ष, जून और जुलाई में सबसे अधिक। {{Weather box|location=खार्कीव, यूक्रेन (1991−2020, अधिकतम 1936–वर्तमान)|Sep rain days=12|Mar rain days=10|Apr rain days=13|May rain days=14|Jun rain days=15|Jul rain days=13|Aug rain days=10|Oct rain days=13|Jan rain days=10|Nov rain days=13|Dec rain days=12|year rain days=143|Jan snow days=19|Feb snow days=18|Mar snow days=12|Feb rain days=8|year snow depth cm=11|May snow days=0.1|Mar snow depth cm=8|Oct precipitation mm=44|Nov precipitation mm=39|Dec precipitation mm=40|year precipitation mm=519|Jan snow depth cm=8|Feb snow depth cm=11|Apr snow depth cm=1|Dec snow depth cm=4|May snow depth cm=0|Jun snow depth cm=0|Jul snow depth cm=0|Aug snow depth cm=0|Sep snow depth cm=0|Oct snow depth cm=0|Nov snow depth cm=1|Apr snow days=2|Jun snow days=0|Aug precipitation mm=39|Jul sun=278.0|Jan sun=41.5|Feb sun=63.3|Mar sun=123.5|Apr sun=166.7|May sun=252.9|Jun sun=266.6|Aug sun=262.4|Dec humidity=86.5|Sep sun=176.6|Oct sun=112.8|Nov sun=51.0|Dec sun=31.4|year sun=1826.7|source 1=Pogoda.ru.net<ref name=weather1>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20191213142352/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/34300.htm | archive-date = 13 December 2019 | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/34300.htm | title = Weather and Climate - The Climate of Kharkiv | publisher = Weather and Climate (Погода и климат) | access-date = 8 November 2021 | language = ru}}</ref>|source 2=[[World Meteorological Organization]] (humidity and sun 1981–2010)<ref name=WMOCLINO>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20210717143555/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1981-2010/RA-VI/Ukraine/12.6.%20WMO_Normals_Excel_Template%20%282%29.xls | archive-date = 17 July 2021 | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1981-2010/RA-VI/Ukraine/12.6.%20WMO_Normals_Excel_Template%20(2).xls | title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1981–2010 | publisher = World Meteorological Organization | access-date = 18 July 2021}}</ref>|year humidity=73.8|Nov humidity=85.7|Jul snow days=0|Jan humidity=85.6|Aug snow days=0|Sep snow days=0.03|Oct snow days=2|Nov snow days=9|Dec snow days=18|year snow days=80|Feb humidity=83.0|Oct humidity=77.6|Mar humidity=77.3|Apr humidity=65.7|May humidity=60.9|Jun humidity=65.2|Jul humidity=65.3|Aug humidity=62.9|Sep humidity=70.2|Sep precipitation mm=44|Jul precipitation mm=63|metric first=yes|Dec high C=-0.7|Jun high C=25.2|Jul high C=27.4|Aug high C=26.8|Sep high C=20.5|Oct high C=12.6|Nov high C=4.3|year high C=12.9|Apr high C=14.7|Jan mean C=-4.5|Feb mean C=-3.8|Mar mean C=1.4|Apr mean C=9.7|May mean C=16.1|Jun mean C=20.0|Jul mean C=22.0|May high C=21.4|Mar high C=5.2|Sep mean C=15.1|Jun record high C=39.8|single line=yes|Jan record high C=11.1|Feb record high C=14.6|Mar record high C=21.8|Apr record high C=30.5|May record high C=34.5|Jul record high C=38.4|Feb high C=-0.8|Aug record high C=39.8|Sep record high C=34.5|Oct record high C=29.3|Nov record high C=20.3|Dec record high C=13.4|year record high C=39.8|Jan high C=-2.1|Aug mean C=21.1|Oct mean C=8.2|Jun precipitation mm=58|Nov record low C=-20.9|May record low C=-1.9|Jun record low C=2.2|Jul record low C=5.7|Aug record low C=2.2|Sep record low C=-2.9|Oct record low C=-9.1|Dec record low C=-30.8|Mar record low C=-32.2|year record low C=-35.6|precipitation colour=green|Jan precipitation mm=37|Feb precipitation mm=33|Mar precipitation mm=36|Apr precipitation mm=32|May precipitation mm=54|Apr record low C=-11.4|Feb record low C=-29.8|Nov mean C=1.6|May low C=10.7|Dec mean C=-2.9|year mean C=8.7|Jan low C=-6.8|Feb low C=-6.6|Mar low C=-1.9|Apr low C=4.8|Jun low C=14.7|Jan record low C=-35.6|Jul low C=16.6|Aug low C=15.4|Sep low C=10.2|Oct low C=4.4|Nov low C=-0.8|Dec low C=-5.1|year low C=4.6|date=August 2010}} === नगर दृश्य === {{Panorama simple|Будинок держпромисловості 3.jpg|700px|खारकीव नगर केन्द्र का एक पैनोरमिक दृष्य}}<gallery mode="packed" caption="खार्कीव नगर केन्द्र में स्थापत्य"> चित्र:Architectural Detail - Kharkiv (Kharkov) - Ukraine - 10 (30095278938).jpg चित्र:63-101-2412 Сумська, 44.jpg चित्र:Україна, Харків, вул.Квiтки-Основ'яненка, 2 фото 3.JPG चित्र:Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Pann P1510068.jpg चित्र:Мануфактура 1914р., вул.Енгельса,9, м.Харків.JPG चित्र:Україна, Харків, пл. Конституції, 24 фото 16.JPG चित्र:Харків, вул. Пушкінська, 38 (3).JPG चित्र:Пушкінська 14 у 2018.jpg चित्र:Southwestern Front headquarter Kharkov.JPG चित्र:Пушкінська 19, м.Харків.jpg चित्र:Radiotehnikum (Kharkiv).jpg </gallery> == वासी == {{ऐतिहासिक जनसंख्याएं|1660<ref name="Тайны подземного Харькова">Л.И. Мачулин. Mysteries of the underground Kharkov. — Х.: 2005. {{ISBN|966-8768-00-0}} {{in lang|ru}}</ref>|34=1384000|26=456639|27=1943<ref name="История: без белых пятен">''[[Nikita Khrushchev]]''. Report to ЦК ВКП(б) of August 30, 1943. History: without «white spots». ''Kharkiv izvestia'', No. 100–101, August 23, 2008, page 6{{in lang|ru}}</ref>|28=170000|29=1959<ref name="dyachenko"/>|30=930000|31=1962<ref name="dyachenko"/>|32=1000000|33=1976<ref name="dyachenko"/>|35=1982<ref name="Харьков: Архитектура"/>|24=1400000|36=1500000|37=1989|38=1593970|39=1999|40=1510200|41=2001<ref name="Перепись 2001">[[Ukrainian Census (2001)]]</ref>|42=1470900|43=2014<ref name="population total Kharkiv">{{cite web|title=Major Cities in Ukraine by Population (2014)|url=http://worldpopulationreview.com/countries/ukraine-population/major-cities-in-ukraine/|publisher=World Population Review|access-date=2014-04-14|archive-date=3 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140403060821/http://worldpopulationreview.com/countries/ukraine-population/major-cities-in-ukraine/|url-status=dead}}</ref>|44=1430885|25=1941<ref name="skorobohatov"/><ref>In reference to the German census of December 1941; without children and teenagers no older 16 years of age; numerous city-dwellers evaded the registration{{in lang|ru}}</ref>|23=1941<ref>Colonel ''Н. И. Рудницкий''. Военкоматы Харькова в предвоенные и военные годы.{{in lang|ru}}</ref>|1000|11=1916<ref name="skorobohatov">А.В. Скоробогатов. Kharkov in times of German occupation (1941–1943). – X.: Прапор, 2006. {{ISBN|966-7880-79-6}}{{in lang|uk}}</ref>|1788<ref name="Харьков: Архитектура">Kharkov: Architecture, monuments, renovations: Travel guide. Ed. {{ill|Aleksandr Jurevitsj Leybfreyd|ru|Лейбфрейд, Александр Юрьевич}}, В. Реусов, А. Тиц. — Х.: Прапор, 1987{{in lang|ru}}</ref>|10742|1850<ref name="dyachenko">{{cite web|author=N. T. Dyachenko|url=http://dalizovut.narod.ru/ulizy/ulizy.htm|script-title=ru:Улицы и площади Харькова|trans-title=Streets and squares of Kharkov|language=ru|year=1977|website=dalizovut.narod.ru|access-date=31 March 2015}}</ref>|41861|1861<ref name="dyachenko"/>|50301|1901<ref name="dyachenko"/>|198273|12=352300|22=902312|13=1917<ref name="От крепости до столицы">Oleksandr Leibfreid, Yu. Poliakova. Kharkov. From fortress to capital. – Х.: Фолио, 2004{{in lang|ru}}</ref>|14=382000|15=1920<ref name="skorobohatov"/>|16=285000|17=1926<ref name="skorobohatov"/>|18=417000|19=1939<ref name="perepis-1939">State archives of Kharkov Oblast. Ф. Р-2982, оп. 2, file 16, pp 53–54</ref>|20=833000|21=1941<ref name="skorobohatov"/>|percentages=off}}1989 की सोवियत संघ की जनगणना के अनुसार, शहर की जनसंख्या 1,593,970 थी। 1991 में, यह घटकर 1,510,200 हो गई, जिसमें 1,494,200 स्थायी निवासी शामिल थे।<ref name="Our Kharkiv">{{Cite web|url=http://www.kharkov.com/news/?p=25|title=Kharkiv today|website=Our Kharkiv|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822193837/http://www.kharkov.com/news/?p=25|archive-date=22 August 2006|access-date=4 May 2007}}</ref> राजधानी [[कीव]] के बाद खारकीव यूक्रेन का दूसरा सबसे बड़ा शहर है।<ref name="ukrcensus1">{{Cite web|url=http://ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/city/|title=Results / General results of the census / Number of cities|website=[[Ukrainian Census (2001)|2001 Ukrainian Census]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20060109012020/http://ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/city/|archive-date=9 January 2006|access-date=28 August 2006}}</ref> पहली स्वतंत्र अखिल-यूक्रेनी जनसंख्या जनगणना दिसंबर 2001 में आयोजित की गई थी, और अगली अखिल-यूक्रेनी जनसंख्या जनगणना 2020 में आयोजित होने का निर्णय लिया गया है। 2001 तक, खारकीव क्षेत्र की जनसंख्या इस प्रकार है: शहरी क्षेत्रों में रहने वाले 78.5% और ग्रामीण क्षेत्रों में रहने वाले 21.5%।<ref>{{Cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/urban-rural/|title=Всеукраїнський перепис населення 2001 {{!}} English version {{!}} Results {{!}} General results of the census {{!}} Urban and rural population|website=2001.ukrcensus.gov.ua|access-date=11 January 2017}}</ref> === जातीय समूह === {| class="standard" !जातीय समूह !1897 !1926 !1939 !1959 !1989<ref name="Our Kharkiv"/> !2001<ref name="vharkov">{{Cite web|url=http://vharkov.ru/description/about.html|title=Общая информация о Харькове на vharkov|publisher=vharkov.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20140829124130/http://vharkov.ru/description/about.html|archive-date=29 August 2014|access-date=18 June 2017}}</ref><ref name="ukrcensus">{{Cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/estimated/kharkiv/|title=Всеукраїнський перепис населення 2001 – Результати – Основні підсумки – Загальна кількість населення – Харківська область|publisher=2001.ukrcensus.gov.ua|access-date=18 June 2017}}</ref> |- |यूक्रेनी |25.9% |38.6% |48.5% |48.4% |50.4% |62.8% |- |[[रूसी लोग|रूसी]] |63.2% |37.2% |32.9% |40.4% |43.6% |33.2% |- |[[यहूदी]] |5.7% |19.5% |15.6% |8.7% |3.0% |0.7% |} == खेल == === खारकीव अंतर्राष्ट्रीय मैराथन === खारकीव अंतर्राष्ट्रीय मैराथन को एक प्रमुख अंतरराष्ट्रीय खेल आयोजन माना जाता है, जिसमें हजारों पेशेवर खिलाड़ी, युवा लोग, छात्र, प्रोफेसर, स्थानीय लोग और पर्यटक खारकीव की यात्रा करने और अंतरराष्ट्रीय आयोजन में भाग लेने के लिए आकर्षित होते हैं।<ref name="kharkivmarathon">{{Cite web|url=http://kharkivmarathon.com/en/|title=Main {{pipe}} 5th Kharkiv International Marathon|publisher=kharkivmarathon.com|access-date=18 June 2017|archive-date=22 नवंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161122142340/http://kharkivmarathon.com/en/|url-status=dead}}</ref><ref name="marathonrunnersdiary">{{Cite web|url=http://www.marathonrunnersdiary.com/races/europe-marathons/kharkiv-international-marathon.php|title=Kharkiv International Marathon 2017 - Race Details - Marathon Runners Diary|publisher=marathonrunnersdiary.com|access-date=18 June 2017}}</ref><ref name="sportevent">{{Cite web|url=http://sportevent.com.ua/events/kharkivmarathon2016/|title=Ukraine Sport Events - Спортивные мероприятия Украины|publisher=sportevent.com.ua|access-date=18 June 2017}}</ref> <ref name="kharkov21">{{Cite web|url=http://blogs.kpi.kharkov.ua/v2/rmv/2016/04/09/kharkiv-international-marathon-2016/|title=Kharkiv International Marathon 2016 « СОВЕТ МОЛОДЫХ УЧЁНЫХ|publisher=blogs.kpi.kharkov.ua|access-date=18 June 2017|archive-date=19 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019082905/http://blogs.kpi.kharkov.ua/v2/rmv/2016/04/09/kharkiv-international-marathon-2016/|url-status=dead}}</ref> <!--[[चित्र:KharkovEuro2012.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|234x234पिक्सेल|खारकीव यूरो 2012 आयोजन शहर चिह्न]]--> [[चित्र:Metalist_Stadium_Kharkiv.jpg|अंगूठाकार|मेटलिस्ट स्टेडियम]] यहां सबसे प्रसिद्ध खेल फुटबाल है। युक्रेन की राष्ट्रीय प्रतियोगिताओं में खेलने वाले कई क्ल्ब इस नगर में स्थित है। ==इन्हें भी देखें== {{युक्रेन के शहर}} == सन्दर्भ == {{reflist|2}} [[श्रेणी:युक्रेन के शहर]] [[श्रेणी:युक्रेन]] fd25uhkrmb71jcpnkgualj703bjuua8 तिब्बती साम्राज्य 0 523875 6537837 4577382 2026-04-08T21:13:32Z Shubhsamant09 845801 6537837 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = बोड (བོད་) |conventional_long_name = तिब्बती साम्राज्य |common_name = तिब्बत |flag = |flag_type = |image_map = तिब्बती साम्राज्य.png |image_map_caption = अपने चरम पर तिब्बती साम्राज्य (७८०-७९० ईसवी काल में) |continent = एशिया |region = [[मध्य एशिया]], [[तिब्बत का पठार]] |country |era = मध्यकाल |status = |event_start = सम्राट [[स्रोङ्चन गम्पो|सोंगत्सेन गम्पो]] द्वारा स्थापित् |year_start = ६१८ |date_start = |event_end = लंगदरमा का देहांत |year_end = ८४१ |date_end = |event1 = |date_event1 = |event2 = |date_event2 = |stat_pop1 = |p1 = यरलुंग राजवंश |s1 = खंडीकरण का युग |capital = ल्हासा, फो ब्रंग (ख़ानाबदोशी खेमे में दरबार) |common_languages = [[तिब्बती भाषा]] |religion = [[तिब्बती बौद्ध धर्म]], [[बोन धर्म]] |government_type = [[पूर्ण राजशाही]] |leader1 = |year_leader1 = |leader2 = |year_leader2 = |leader3 = |year_leader3 = |leader4 = |year_leader4 = |title_leader = ब्रत्सन्पो |today ={{flag|भारत}}<br>{{flag|अफ़्गानिस्तान}}<br>{{flag|बांग्लादेश}}<br>{{flag|भूटान}}<br>{{flag|म्यान्मार}}<br>{{flag|चीन}}<br>{{flag|नेपाल}}<br>{{flag|पाकिस्तान}}<br>{{flag|कज़ाख़िस्तान}}<br>{{flag|किर्गिज़स्तान}}<br>{{flag|ताजिकिस्तान}} }} '''तिब्बती साम्राज्य''' ([[तिब्बती भाषा|तिब्बती]]: བོད་, बोड) ७वीं से ९वीं सदी ईसवी तक चलने वाला एक साम्राज था। तिब्बत-नरेश द्वारा शासित यह साम्राज्य [[तिब्बत का पठार|तिब्बत के पठार]] से कहीं अधिक विस्तृत क्षेत्रों पर फैला हुआ था। अपने चरम पर पश्चिम में आधुनिक [[अफ़ग़ानिस्तान]], [[उज़्बेकिस्तान|उज़बेकिस्तान]], [[कश्मीर]] और [[हिमाचल प्रदेश]] से लेकर [[बंगाल]] और [[युन्नान|युन्नान प्रान्त]] के कई भाग इसके अधीन थे।<ref name="ref27revir">[http://books.google.com/books?id=G_1J4tgrYDUC Opening the Hidden Land: State Formation and the Construction of Sikkimese History], Saul Mullard, pp. 77, BRILL, 2011, ISBN 9789004208957, ''... In addition during the period of the Tibetan empire parts of Nepal were incorporated and Imperial Tibet received Tribute from Harsha the Pala king of Bengal in 755 (Stein 1972: 60) ...''</ref> इस साम्राज्य की नीव ६१८ ईसवी में [[स्रोङ्चन गम्पो|सोंगत्सेन गम्पो]] ने रखी थी और साम्राज्य ने तेज़ी से [[झ़ंगझ़ुंग]], [[तुयुहुन राज्य]] और कई अन्य राज्यों को विजय कर लिया।<ref name="ref99jejuy">[http://books.google.com/books?id=drGGEsi1fFEC Beyond the Great Wall: Urban Form and Transformation on the Chinese Frontiers], Piper Rae Gaubatz, pp. 39, Stanford University Press, 1996, ISBN 9780804723992, ''... His son, Songsten Gampo, established Tibet as an empire and powerful military state during his rule from 627 to 650. He also moved the capital of Tibet to Lhasa, where it has remained ever since ...''</ref><ref name="ref57luxir">[http://books.google.com/books?id=UN610A0RrBAC Tibet], Patricia Levy, Don Bosco, pp. 20, Marshall Cavendish, 2006, ISBN 9780761420767, ''... By 648, Songsten had invaded northern India and was continuing to expand his empire, threatening China's western border. Rather than oppose him, his neighbors chose to form alliances through marriage ...''</ref> लंगदरमा को इसका अंतिम सम्राट माना जाता है क्योंकि ८४१ ईसवी में उनकी हत्या होने के बाद साम्राज्य [[गृहयुद्ध|गृह युद्धों]] की चपेट में आकर खंडीत हो गया हालांकि तिब्बती राजाओं का सिलसिला इसके बाद भी जारी रहा।<ref name="ref80vadag">[http://books.google.com/books?id=UN610A0RrBAC Tibet], Patricia Levy, Don Bosco, pp. 23, Marshall Cavendish, 2006, ISBN 9780761420767, ''... After six years of persecution, a Buddhist monk in hiding traveled to Lhasa in disguise and shot Langdarma in the heart with an arrow. The monk escaped, but his action brought about the eventual collapse of the Tibetan empire ...''</ref><ref name="ref91cejab">[http://books.google.com/books?id=x2hhnJ4x1EcC Buddhism in Contemporary Tibet: Religious Revival and Cultural Identity], pp. 54, University of California Press, 1998, ISBN 9780520211315, ''... The great Tibetan empire (seventh to ninth century), which created Buddhism as a national religion, began to disintegrate in the mid-ninth century when the emperor Langdarma (817-42) instituted a persecution of institutional Buddhism ...''</ref> == इन्हें भी देखें== *[[स्रोङ्चन गम्पो|सोंगत्सेन गम्पो]] == सन्दर्भ == <small>{{reflist|2}}</small> [[श्रेणी:तिब्बत का इतिहास]] [[श्रेणी:तिब्बत]] 7k6hj2i99gmu20ka0mcysm01quzrwpr सदस्य वार्ता:Mukesh balotiya 3 530044 6537838 6285118 2026-04-08T21:18:39Z ~2026-21746-76 919480 /* शिक्षा */ नया अनुभाग 6537838 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Mukesh balotiya}} -- [[User:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[User talk:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 10:58, 20 अगस्त 2013 (UTC) == शिक्षा == मुकेश बालोटिया की प्रारंभिक शिक्षा इनके गांव मे ही हुई है जो प्रथम से दशम तक पास की उसके बाद आगे की पढ़ाई डेगाना के मारवाड़ कॉलेज से की जो 2013 से 2016 तक [[विशेष:योगदान/&#126;2026-21746-76|&#126;2026-21746-76]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-21746-76|वार्ता]]) 21:18, 8 अप्रैल 2026 (UTC) 89v6u52tj17mwg8oqlwiqcappiin9ec 6537879 6537838 2026-04-09T04:14:52Z AMAN KUMAR 911487 [[Special:Contributions/~2026-21746-76|~2026-21746-76]] ([[User talk:~2026-21746-76|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6537838|6537838]] को पूर्ववत किया गया 6537879 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Mukesh balotiya}} -- [[User:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[User talk:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 10:58, 20 अगस्त 2013 (UTC) 38gwodki8wh36ljw9hpoqq2xpszdzf2 पिलानिया 0 533068 6538059 6537601 2026-04-09T11:44:36Z DreamRimmer 651050 [[Special:Contributions/HHZy7|HHZy7]] ([[User talk:HHZy7|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6536903 wikitext text/x-wiki '''पिलानिया''' (अंग्रेज़ी: Pilania) अथवा '''पिलाणिया''' भारतीय उपमहाद्वीप में पाया जाने वाला एक प्रमुख [[जाट]] गोत्र है। इस गोत्र के लोग मुख्य रूप से भारत के [[राजस्थान]], [[हरियाणा]] और [[उत्तर प्रदेश]] राज्यों में निवास करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://mahendragarh.gov.in/public-utility/government-senior-secondary-school-surethi-pilania/|title=Government Senior Secondary School, Surethi Pilania {{!}} DISTRICT MAHENDRAGARH, GOVERNMENT OF HARYANA {{!}} India|language=en-US|access-date=2026-04-06}}</ref> ऐतिहासिक दृष्टिकोण से पिलानिया गोत्र का अपना एक समृद्ध इतिहास रहा है। कुछ ऐतिहासिक दस्तावेजों के अनुसार, उत्तर प्रदेश के बुलंदशहर जिले में स्थित ऐतिहासिक 'ऊंचा गाँव' और वहाँ के किले (Unchagaon Mud Fort) का संबंध पिलानिया जाट शासकों से रहा है, जिनका तत्कालीन तोमर राजवंश से भी पारिवारिक संबंध था।<ref>{{Cite web|url=https://www.prarang.in/meerut/posts/5463/History-of-Jats-hidden-around-Meerut%7Ctitle=%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%A0|title=मेरठ के आसपास छिपा जाटों का इतिहास|website=Prarang|language=en|access-date=2026-04-06}}</ref> कुछ मान्यताओं और लोक-इतिहास के अनुसार, पिलानिया गोत्र मूल रूप से 'उप्पल' जाट गोत्र की ही एक शाखा है। ऐसा माना जाता है कि 'पिलाना' नामक गाँव को बसाने के कारण कालान्तर में इस शाखा के लोग 'पिलानिया' कहलाने लगे।<ref>{{Cite book|url=https://www.google.co.in/books/edition/Caste_State_and_Society/vfn1DwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22Pilania%22+Jat&pg=PT241&printsec=frontcover|title=Caste, State and Society: Degrees of Democracy in North India|last=Singh|first=Jagpal|date=2020-10-07|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-000-19606-1|language=en}}</ref> वर्तमान में इस गोत्र के सदस्य मुख्य रूप से कृषि, भारतीय सशस्त्र बलों, राजनीति और प्रशासनिक सेवाओं में अपना सक्रिय योगदान दे रहे हैं। राजस्थान के पूर्व पुलिस महानिदेशक (DGP) और राज्यसभा के पूर्व सांसद ज्ञान प्रकाश पिलानिया इसी गोत्र के एक प्रमुख और चर्चित व्यक्तित्व हैं।<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/rajasthan/jaipur/rajasthan-former-dgp-and-jat-leader-dr-gyanprakash-pilania-passed-away/articleshow/114194570.cms|title=राजस्थान के पूर्व DGP और जाट नेता डॉ. ज्ञानप्रकाश पिलानिया का निधन, जानिए इनके बारे में|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2026-04-06}}</ref> == इन्हें भी देखें == == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{जाट गोत्र}} [[श्रेणी:जाट गोत्र]] 09cxd0xlg5zo2su1slusbzgdih4y1nq आदिप्ररूप द्रुत प्रजनक रिएक्टर 0 648878 6537826 6537299 2026-04-08T18:17:39Z ~2026-19073-29 917308 6537826 wikitext text/x-wiki {{Infobox power station | name = आदिप्ररूप द्रुत प्रजनक रिएक्टर<br>Prototype Fast Breeder Reactor | name_official = | image = | image_caption = | image_alt = | coordinates = {{coord|12|33|11|N|80|10|24|E|type:landmark|display=inline,title}} | coordinates_ref = | country = [[भारत]] | location = [[कलपाक्कम]], [[तमिलनाडु]] | status = U | construction_began = 2004 | commissioned = दिसम्बर 2025 (योजना थी) | decommissioned = | cost = {{INRConvert|5850|c|2|year=2003}}<ref name="ls2021"/> | owner = [[भाविनी]] (BHAVINI) | operator = [[भाविनी]] | ps_units_uc = | ps_units_planned = | ps_units_decommissioned = | np_reactor_type = द्रुत प्रजननक | np_reactor_supplier = | ps_units_manu_model = | ps_electrical_capacity = 500 MW | ps_electrical_cap_fac = | website = | extra = | successor = FBR-600 }} '''आदिप्ररूप द्रुत प्रजनक रिएक्टर''' ({{lang-en|Prototype Fast Breeder Reactor ('''PFBR''')}}) [[भारत]] द्वारा निर्मित किया जा रहा एक [[फास्ट् ब्रीडर रिएक्टर]] है जो [[कल्पाक्कम|कलपक्कम]] स्थित [[मद्रास परमाणु ऊर्जा संयंत्र]] में निर्मित हो रहा है। इसकी क्षमता 500MWe (५०० मेगावाट विद्युत) है। [[इंदिरा गांधी परमाणु अनुसंधान केन्द्र]] ने इसकी डिजाइन की है। इस रिएक्टर में डिजाइन सम्बन्धी कुछ समस्याओं के कारण यह समय पर तैयार नहीं हो सका। ७ अप्रैल, २०२६ को यह [[क्रान्तिकता (की अवस्था)|क्रिटिकल]] हो गया। <ref>[https://www.newsonair.gov.in/hi/indigenous-prototype-fast-breeder-reactor-at-kalpakkam-achieves-criticality-pm-modi-praises-it/ कलपक्कम में स्वदेशी प्रोटोटाइप फास्ट ब्रीडर रिएक्टर ने हासिल की क्रिटिकैलिटी, पीएम मोदी ने की सराहना]</ref> [[चित्र:LMFBR schematics2.svg|center|thumb|550px|द्रव धातु से शीतित द्रुत प्रजननक रिएक्टर का योजनामूलक चित्र]] ==कालक्रम== * 1983 -- प्रोटोटाइप द्रुत प्रजनक रिएक्टर (पीएफबीआर) संभाव्यता प्रतिवेदन (feasibility report) * 2000 -- प्रोटोटाइप द्रुत प्रजनक रिएक्टर (पीएफबीआर) के बीओपी अभिकल्प के लिए परामर्शदाताओं की नियुक्ति * प्रोटोटाइप द्रुत प्रजनक रिएक्टर (पीएफबीआर) प्रशासनिक भवन की आधारशिला रखी गई * 2002 -- प्रोटोटाइप द्रुत प्रजनक रिएक्टर (पीएफबीआर) प्रशासनिक भवन का उद्घाटन * प्रोटोटाइप द्रुत प्रजनक रिएक्टर (पीएफबीआर) स्थल एसेंबली शॉप का निर्माण प्रारंभ * मार्च, 2003 -- प्रोटोटाइप द्रुत प्रजनक रिएक्टर (पीएफबीआर) ट्रांसफर आर्म के विनिर्माण के लिए प्रौद्योगिकी विकास * मार्च, 2003 -- प्रोटोटाइप द्रुत प्रजनक रिएक्टर (पीएफबीआर) भाप जनित्र वाष्पित्र के लिए प्रौद्योगिकी विकास पूरा किया गया * सितम्बर, 2003 -- प्रोटोटाइप द्रुत प्रजनक रिएक्टर (पीएफबीआर) के निर्माण के लिए प्रशासनिक अनुमोदन और वित्तीय मंजूरी प्राप्त * अक्तूबर, 2003 -- प्रोटोटाइप द्रुत प्रजनक रिएक्टर (पीएफबीआर) के निर्माण के लिए नई कंपनी [[भारतीय नाभिकीय विद्युत निगम लिमिटेड|भाविनि]] का गठन * मार्च, 2005 -- मेसर्स एमटीएआर, हैदराबाद में सफलतापूर्वक निर्मित ग्रिड प्लेट के साथ प्रोटोटाइप द्रुत प्रजनक रिएक्टर (पीएफबीआर) के सभी क्रांतिकों के लिए प्रौद्योगिकी विकास पूर्ण * '''७ अप्रैल, २०२६''' -- रिएक्टर ने [[क्रान्तिकता (की अवस्था)|क्रांतिकता]] (क्रिटिकैलिटी) प्राप्त की। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== *[[द्रुत प्रजनक परीक्षण रिएक्टर]] (Fast Breeder Test Reactor (FBTR) ) ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://web.archive.org/web/20150619230704/http://archive.india.gov.in/hindi/sectors/science/index.php?id=12 नाभिकीय ऊर्जा कार्यक्रम-द्वितीय चरण] (भारत सरकार) *[https://web.archive.org/web/20150619121911/http://vigyanvishwa.in/2014/07/02/thorium/ ऊर्जा संकट : थोरियम आधारित परमाणु रिएक्टर] (विज्ञान विश्व) [[श्रेणी:भारत में नाभिकीय शक्ति]] {{आधार}} re581akgcf7rz6ya735aluwlpvxxajt तारक मेहता 0 659524 6537839 6025176 2026-04-08T21:33:48Z ~2026-21561-78 919481 6537839 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | fullname = तारक मेहता | image = File:Tarak Mehta 01.jpg | imagesize = | birth_date = 26 December 1929 | death_date = {{death date and age|df=y|2017|03|01|1929|12|26}}<ref name="Offensive 2017">{{cite web | title=Writer Taarak Mehta, the inspiration behind 'Taarak Mehta Ka Ooltah Chashmah', no more | website=The Times of India | date=2017-03-01 | url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/writer-taarak-mehta-the-inspiration-behind-taarak-mehta-ka-ooltah-chashmah-no-more/articleshow/57405136.cms | accessdate=2017-03-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170301145241/http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/writer-taarak-mehta-the-inspiration-behind-taarak-mehta-ka-ooltah-chashmah-no-more/articleshow/57405136.cms | archive-date=1 मार्च 2017 | url-status=live }}</ref> | birth_place = [[अहमदाबाद]], [[गुजरात]], [[भारत]] | occupation = लेखक }} '''तारक मेहता''' एक भारतीय लेखक थे। यह मुख्यतः दुनिया ने उंधा चश्मा नामक [[गुजराती भाषा]] में एक लेख लिखने के कारण जाने जाते हैं। उन्होंने कई प्रकार के हास्य कहानी आदि का गुजराती में अनुवाद किया।<ref>{{cite book |title=Contemporary Indian theatre: interviews with playwrights and directors|author= |authorlink= |coauthors= |publisher=Sangeet Natak Akademi|year=1989 |isbn= |page=159|url= }}</ref> इनका साप्ताहिक लेख पहली बार मार्च 1971 में [[चित्रलेखा (साप्ताहिक)|चित्रलेखा]] नामक एक साप्ताहिक अखबार में आया। इस वर्ष यह 80 पुस्तकों को प्रकाशित किए। जिसमें 3 पुस्तक उनके [[दिव्य भास्कर]] नामक अखबार में छापे जाने वाले लेख पर आधारित थे।<ref name=dna>{{cite news |title=Tarak Mehta is 'booked'! |url=http://www.dnaindia.com/lifestyle/report_tarak-mehta-is-booked-_1237837 |publisher=DNA (newspaper) |date=Mar 9, 2009 |access-date=2 अगस्त 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130130004338/http://www.dnaindia.com/lifestyle/report_tarak-mehta-is-booked-_1237837 |archive-date=30 जनवरी 2013 |url-status=live }}</ref> 2008 में [[असित कुमार मोदी]] ने इस कहानी पर [[तारक मेहता का उल्टा चश्मा]] धारावाहिक बनाया, जो [[सब टीवी]] पर प्रसारित होता है।<ref>{{cite news |title=Comedy Inc! |url=http://www.indianexpress.com/news/comedy-inc/640054/0 |publisher=Indian Express |date=Jul 2, 2010 }}</ref> इस कहानी में एक तारक मेहता का भी किरदार है। इस किरदार को [[शैलेश लोढ़ा|शैलेश लोधा]] निभा रहे हैं।<ref>{{cite news |title=Laughing away to success|url=http://www.indianexpress.com/news/laughing-away-to-success/652415/0 |publisher=Indian Express |date=Jul 30, 2010 }}</ref> ==व्यक्तिगत जीवन== इनका जन्म [[अहमदाबाद]], [[गुजरात]] में हुआ था। इसके बाद वर्ष 2000 में यह अपनी दूसरी पत्नी इन्दु के साथ 30 वर्ष से चले गए। पहली पत्नी इल्ला जिसकी बाद में मनोहर दोषी से शादी हो हो गई और 2006 में निधन हो गया। इनकी पहली पत्नी से एक बेटी, इशानी अमेरिका में रहती है। जिसके दो बच्चे कुषाण और शैली हैं।<ref name=dna/><ref>{{cite news |title=Tragedy strikes Tarak Mehta |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-07-14/ahmedabad/28171060_1_indu-seventh-floor-mumbai |publisher=The Times of India |date=Jul 14, 2009 |access-date=2 अगस्त 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140111190430/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-07-14/ahmedabad/28171060_1_indu-seventh-floor-mumbai |archive-date=11 जनवरी 2014 |url-status=live }}</ref> ==लेख== * दुनिया ने ओंधा चश्मा * आ दुनिया पंजरपोले * एक्शन रिप्लाइ ½ * अल्बेलून अमेरिका वन्थेलून अमेरिका * चम्पकलाल तपौनी जुगालबंधी * बेताज बाटली बज पोपटलल तरज * तारक मेहता का उल्टा चश्मा ==पुरस्कार== 2015 में [[पद्म श्री|पद्मश्री]] पुरस्कार प्राप्त हुआ।<ref name=pdma>{{cite web|title=Padma Awards 2015|archiveurl=https://www.webcitation.org/6VrWjEuo3?url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=114952|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=114952|publisher=Press Information Bureau|accessdate=25 January 2015|archivedate=26 जनवरी 2015|url-status=live}}</ref> ==इन्हें भी देखें== * [[तारक मेहता का उल्टा चश्मा]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20181213084841/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/gujarati/the-man-who-made-gujarat-laugh/articleshow/57427970.cms The man who made Gujarat laugh] * [https://web.archive.org/web/20180817161231/https://www.indiatoday.in/television/top-stories/story/taarak-mehta-columnist-passes-away-gujarati-humorist-lifetv-963279-2017-03-01 Taarak Mehta, the man who inspired India's longest running comedy show, passes away] [[श्रेणी:1929 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:२०१७ में निधन]] [[श्रेणी:पद्मश्री, 2015]] qqe908f27s6ub562bpvewtd1g6nlj06 राजकुमार फ़िलिप, एडिनबर्ग के ड्यूक 0 684664 6537968 6493188 2026-04-09T07:56:41Z Mohd Singh Azad 919532 व्याकरण में सुधार 6537968 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |consort = yes | name = राजकुमार फिलिप | title = एडिनबर्ग के ड्यूक | image = Duke of Edinburgh 33 Allan Warren.jpg | caption = वर्ष 1992 में एलन वॉरेन द्वारा निर्मित चित्र | spouse = {{marriage|[[एलिज़ाबेथ द्वितीय]]|20 November 1947}} | issue = * [[चार्ल्स तृतीय]] * [[ऐनी, प्रिंसेस रॉयल]] * [[एंड्रयू माउंटबेटन विंडसर]] * [[राजकुमार एडवर्ड, एडिनबर्ग के ड्यूक]] | full name = फ़िलिप माउंटबेटेन | house = ग्लुक्सबर्ग राजघराना<ref name="scotsman">{{cite news |url=https://news.scotsman.com/uk/Prince-Philip-beats-the-record.5183865.jp|work=[[द स्कॉट्समैन]]|location=एडिनबर्घ, यूके |first=डेविड|last=लीस्क|title=Prince Philip beats the record for longest-serving consort|date=19 अप्रैल 2009 |access-date=10 दिसंबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629135622/https://news.scotsman.com/uk/Prince-Philip-beats-the-record.5183865.jp|archive-date=29 जून 2011|url-status=live}}</ref> | father = ग्रीस और डेनमार्क के राजकुमार ऐंड्र्यु | mother = एलिस, बैटेनबर्ग की राजकुमारी | birth_date = {{birth date|1921|06|10|df=yes}} | birth_place = [[मॉन रेपोस, कोर्फू|मॉन रेपोस]], [[कोर्फू]], [[यूनानी साम्राज्य]] | death_date = {{death date and age|2021|04|09|1921|06|10|df=yes}} | death_place = [[विंडसर कासल]], विंडसर, बर्कशायर, इंग्लैंड यूनाइटेड किंगडम | signature = }} '''राजकुमार फ़िलिप, एडिनबरा के ड्यूक''', ({{lang-en|'''Prince Philip, Duke of Edinburgh'''}}; जन्म से ''ग्रीस और डेनमार्क के राजकुमार फ़िलिप''<ref>[http://www.canadianheritage.gc.ca/eng/1287056173925/1297368439340 Canadian Heritage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317231641/http://www.canadianheritage.gc.ca/eng/1287056173925/1297368439340 |date=17 मार्च 2012 }}; [http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/prince-philip/8566735/Prince-Philips-90th-birthday-a-life-less-ordinary-for-The-Duke-of-Edinburgh.html Daily Telegraph] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150929004242/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/prince-philip/8566735/Prince-Philips-90th-birthday-a-life-less-ordinary-for-The-Duke-of-Edinburgh.html |date=29 सितंबर 2015 }}; [http://www.hellomagazine.com/profiles/prince-philip-duke-of-edinburgh/ Hello Magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924050326/http://www.hellomagazine.com/profiles/prince-philip-duke-of-edinburgh/ |date=24 सितंबर 2015 }}; [http://news.sky.com/story/861428/the-life-and-times-of-the-royal-consort Sky News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150929021747/http://news.sky.com/story/861428/the-life-and-times-of-the-royal-consort |date=29 सितंबर 2015 }}; [http://www.royal.gov.uk/ThecurrentRoyalFamily/TheDukeofEdinburgh/EarlyLife.aspx Official website of the British monarchy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151026070413/http://www.royal.gov.uk/ThecurrentRoyalFamily/TheDukeofEdinburgh/EarlyLife.aspx |date=26 अक्तूबर 2015 }}, all retrieved 10 June 2011</ref>; १० जून १९२१़<ref group="fn" name="dob" /> – ९ अप्रैल २०२१) यूनाइटेड किंगडम की महारानी [[एलिज़ाबेथ द्वितीय]] के पति थे। वह किसी ब्रिटिश शासक के शासनकाल में सर्वाधिक समय तक पटराजा रहे। साथ ही वो ब्रिटिश राज परिवार के सबसे वृद्ध पुरुष सदस्य भी रहे। [[ग्लुक्सबर्ग राजघराना|ग्लुक्सबर्ग राजघराने]] के सदस्य फिलिप का जन्म [[यूनानी राज परिवार|यूनानी]] और [[डैनिश राज परिवार]] में हुआ था। उनका जन्म यूनान में हुआ था, लेकिन बाल्यावस्था के दौरान ही उनके परिवार को देश से निष्कासित कर दिया गया। फ़्रांस, जर्मनी और यूनाइटेड किंगडम से शिक्षा प्राप्त करने के बाद वो १८ वर्ष की उम्र में सन् १९३९ में [[ब्रिटिश शाही नौसेना]] में शमिल हो गये। १९३४ में पहली बार मिलने के बाद जुलाई १९३४ से ही उन्होंने अपनी १३ वर्षीय दूर की रिश्तेदार राजकुमारी एलिज़ाबेथ (कालांतर में महारानी एलिज़ाबेथ) से पत्राचार शुरु कर दिया था। [[दूसरा विश्वयुद्ध|दूसरे विश्वयुद्ध]] के दौरान उन्होंने [[ब्रिटिश शाही नौसेना|नौसेना]] की भूमघ्य और प्रशांत टुकड़ियों में अपनी सेवाएँ दीं थीं। युद्धोपरांत, [[जॉर्ज षष्टम]] ने फ़िलिप को अपनी बेटी एलिज़ाबेथ से विवाह की अनुमती दे दी। उनकी सगाई के आधिकारिक घोषणा से पूर्व ही उन्हें अपने यूनानी और डैनिश शाही पदवियाँ त्यागनी पड़ी और पूर्ण रूप से सामान्य ब्रिटिश प्रजा बनना पड़ा। इसके बाद उन्होंने अपने ननिहाल का [[माउंटबेटेन]] उपनाम रख लिया। सगाई के पाँच महीनों के बाद उन्होंने २० नवंबर १९४७ को एलिज़ाबेथ से शादी कर ली। शादी से पहले महाराजा जॉर्ज षष्टम ने उन्हें ब्रिटिश शाही पदवियों और अलंकरणों से सम्मानित किया। उन्हें पुकारने की [[शैली (पुकार)|शैली]] "हिज़ [[रोयल हाइनेस]]" और [[एडिनबर्घ के ड्यूक|एडिनबरा के ड्यूक]] की उपाधि दी गई। 1952 में एलिज़ाबेथ के महारानी बनने पर फ़िलिप ने कमांडर के पद पर पहुंच जाने के बाद सक्रिय सैन्य सेवा छोड़ दी। उनकी पत्नी ने उन्हें सन् १९५७ में ब्रिटिश राजकुमार बना दिया। एलिज़ाबेथ और फ़िलिप की चार संताने हैं: [[चार्ल्स तृतीय]], [[ऐन, शाही राजकुमारी]], [[राजकुमार ऐंड्र्यु, यॉर्क के ड्यूक]] और [[राजकुमार एडवर्ड, वेसेक्स के अर्ल]]। उनके आठ पोते और पाँच परपोते हैं। ==शुरुवाती जीवन== [[File:Corfu Mon Repos R01.jpg|left|thumb|[[मॉन रेपोस, कोर्फू|मॉन रेपोस]], [[कोर्फू]], फिलिप का जन्म स्थान]] <!-- Prince Philip of Greece and Denmark was born in [[Mon Repos, Corfu|Mon Repos]] on the Greek island of [[Corfu]] on 10 June 1921, the only son and fifth and final child of [[Prince Andrew of Greece and Denmark]] and [[Princess Alice of Battenberg]].<ref>Brandreth, p. 56</ref> Philip's four elder sisters were [[Princess Margarita of Greece and Denmark|Margarita]], [[Princess Theodora of Greece and Denmark (1906–1969)|Theodora]], [[Princess Cecilie of Greece and Denmark|Cecilie]], and [[Princess Sophie of Greece and Denmark|Sophie]]. He was baptised into the [[Greek Orthodox Church]]. His godparents were [[Olga Constantinovna of Russia|Queen Olga of Greece]] (his paternal grandmother) and the Mayor of Corfu.<ref name="Yvonne">[http://users.uniserve.com/~canyon/christenings.htm#Christenings Yvonne's Royalty Home Page&nbsp;– Royal Christenings]</ref> Shortly after Philip's birth, his maternal grandfather, [[Prince Louis of Battenberg]], then known as Louis Mountbatten, [[Marquess of Milford Haven]], died in London. Louis was a naturalised British citizen, who, after a career in the [[Royal Navy]], had renounced his German titles and adopted the surname Mountbatten during the First World War. After visiting London for the memorial, Philip and his mother returned to Greece where Prince Andrew had remained behind to command an army division embroiled in the [[Greco-Turkish War (1919–1922)]].<ref>Brandreth, pp. 58–59</ref> The war went badly for Greece, and the Turks made large gains. On 22 September 1922, Philip's uncle, [[Constantine I of Greece|King Constantine I]], was forced to abdicate, and the new military government arrested Prince Andrew, along with others. The commander of the army, General [[Georgios Hatzianestis]], and five senior [[Trial of the Six|politicians were executed]]. Prince Andrew's life was believed to be in danger, and Alice was under surveillance. In December, a revolutionary court banished Prince Andrew from Greece for life.<ref>{{citation|title=News in Brief: Prince Andrew's Departure|journal=The Times|date=5 December 1922|page=12}}</ref> The British naval vessel [[HMS Calypso (D61)|HMS ''Calypso'']] evacuated Prince Andrew's family, with Philip being carried to safety in a cot made from a fruit box. Philip's family went to France, where they settled in the Paris suburb of [[Saint-Cloud]] in a house lent to them by his aunt, [[Princess Marie Bonaparte|Princess George She takes her name of her husband after marriage of Greece and Denmark]].<ref>Heald, p. 31; Vickers, pp. 176–178</ref> Because he left the country as a baby, he does not have a strong grasp of [[Greek language|Greek]]. In 1992 Philip said that he "could understand a certain amount of" the language.<ref name="independent">{{cite news| url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/a-strange-life-profile-of-prince-philip-1563268.html |work=The Independent |location=London | title=A strange life: Profile of Prince Philip | first=Fiammetta | last=Rocco | date=13 December 1992 | accessdate=22 May 2010}}</ref> --> ==युवावस्था== ===शिक्षा=== <!-- [[File:G House from the South Lawn on an Autumn Afternoon.jpg|thumb|left|Philip studied at [[Gordonstoun]] school, Scotland.]] Philip was first educated at an American school in Paris run by Donald MacJannet, who described Philip as a "rugged, boisterous&nbsp;... but always remarkably polite" boy.<ref>Heald, p. 34. Fellow pupils at the school included [[Queen Anne of Romania|Princess Anne de Bourbon]], who later married King [[Michael of Romania]].</ref> In 1928, he was sent to Britain to attend [[Cheam School]], living with [[Princess Victoria of Hesse and by Rhine|his maternal grandmother]] at [[Kensington Palace]] and his uncle, [[George Mountbatten, 2nd Marquess of Milford Haven]], at Lynden Manor in [[Bray, Berkshire]].<ref>Heald, pp. 35–39</ref> In the next three years, his four sisters married German princes and moved to Germany, his mother was placed in an asylum after being diagnosed with [[schizophrenia]],<ref>Brandreth, p. 66; Vickers, p. 205</ref> and his father moved to a small flat in [[Monte Carlo]]. Philip had little contact with his mother for the remainder of his childhood.<ref>Brandreth, p. 67</ref> In 1933, he was sent to ''[[Schule Schloss Salem]]'' in Germany, which had the "advantage of saving school fees" because it was owned by the family of his brother-in-law, [[Berthold, Margrave of Baden]].<ref>Prince Philip quoted in Brandreth, p. 72</ref> With the rise of [[Nazism]] in Germany, Salem's Jewish founder, [[Kurt Hahn]], fled persecution and founded [[Gordonstoun]] school in Scotland. After two terms at Salem, Philip moved to Gordonstoun.<ref>Brandreth, p. 72; Heald, p. 42</ref> In 1937, his sister [[Princess Cecilie of Greece and Denmark|Cecilie]], her husband ([[Georg Donatus, Hereditary Grand Duke of Hesse]]), her two young sons and her mother-in-law were killed in [[Sabena OO-AUB Ostend crash|an air crash at Ostend]]; Philip, then sixteen years old, attended the funeral in [[Darmstadt]].<ref>Brandreth, p. 69; Vickers, p. 273</ref>also in Heald The following year, his uncle and guardian Lord Milford Haven died of cancer of the bone marrow.<ref>Brandreth, pp. 77, 136 Heald says cancer but does not specify</ref> --> ===नौसेना व युद्धकालीन सेवाएँ=== <!-- After leaving Gordonstoun in 1939, Prince Philip joined the [[Royal Navy]], graduating the next year from the [[Britannia Royal Naval College|Royal Naval College, Dartmouth]], as the best cadet in his course.<ref name=royalgov>{{citation|url=http://www.royal.gov.uk/ThecurrentRoyalFamily/TheDukeofEdinburgh/Navalcareer.aspx|title=Naval career|publisher=Official website of the British Monarchy|accessdate=7 May 2010}}</ref> During the Second World War, he continued to serve in the British forces, while two of his brothers-in-law, [[Prince Christopher of Hesse]] and [[Berthold, Margrave of Baden]], fought on the opposing German side.<ref>Vickers, pp. 293–295</ref> He was commissioned as a [[midshipman]] in January 1940. Philip spent four months on the battleship [[HMS Ramillies (07)|HMS ''Ramillies'']], protecting convoys of the Australian Expeditionary Force in the Indian Ocean, followed by shorter postings on [[HMS Kent (54)|HMS ''Kent'']], on [[HMS Shropshire (73)|HMS ''Shropshire'']] and in Ceylon (now [[Sri Lanka]]). After the [[Greco-Italian War|invasion of Greece by Italy]] in October 1940, he was transferred from the Indian Ocean to the battleship {{HMS|Valiant|1914|6}} in the [[Mediterranean Fleet (United Kingdom)|Mediterranean Fleet]].<ref>Heald, p. 60</ref> [[File:HMS Valiant-2.jpg|thumb|right|alt=HMS Valiant|Philip served aboard [[HMS Valiant (1914)|HMS ''Valiant'']] in the [[Battle of the Mediterranean]].]] Among other engagements, Philip was involved in the [[Battle of Crete]], and was [[Mentioned in Despatches|mentioned in despatches]] for his service during the [[Battle of Cape Matapan]], in which he controlled the battleship's searchlights. He was also awarded the [[Greek War Cross]] of Valour.<ref name=royalgov /> Duties of lesser glory included stoking the boilers of the troop transport ship [[RMS Empress of Russia (1913)|RMS ''Empress of Russia'']].<ref>{{citation| url=http://www.unithistories.com/officers/RNR_officersM.html| title=Royal Naval Reserve (RNR) officers 1939–1945 – M| publisher=Unithistories.com| accessdate=12 October 2008}}</ref> He was promoted to [[sub-lieutenant]] after a series of courses at [[Portsmouth]] in which he gained the top grade in four out of five sections of the qualifying examination.<ref>Brandreth, p. 154; Heald, p. 66</ref> In June 1942, he was appointed to the [[V and W class destroyer]] and [[flotilla leader]], [[Thornycroft type leader|HMS ''Wallace'']], which was involved in convoy escort tasks on the east coast of Britain, as well as the [[allied invasion of Sicily]].<ref name="smith">{{citation| last=Smith| first=David| title=Prince Philip's war heroics come to light after 60 years| newspaper=द गार्डियन|date=28 December 2003| url=http://www.guardian.co.uk/uk/2003/dec/28/monarchy.davidsmith| accessdate=12 October 2008 | location=London}}</ref> Promotion to [[Lieutenant (Royal Navy)|lieutenant]] followed on 16 July 1942. In October of the same year he became first lieutenant of HMS ''Wallace'', at 21 years old one of the youngest first lieutenants in the Royal Navy. During the invasion of Sicily, in July 1943, as second in command of HMS ''Wallace'', he saved his ship from a night bomber attack. He devised a plan to launch a raft with smoke floats that successfully distracted the bombers allowing the ship to slip away unnoticed.<ref name="smith"/> In 1944, he moved on to the new destroyer, [[HMS Whelp (R37)|HMS ''Whelp'']], where he saw service with the [[British Pacific Fleet]] in the 27th Destroyer Flotilla.<ref>Brandreth, pp. 155–163; Heald, pp. 66–67</ref><ref>{{citation |url=http://www.naval-history.net/xGM-Chrono-10DD-63W-Whelp.htm| title=HMS Whelp, destroyer| publisher=Naval-history.net| accessdate=12 October 2008}}</ref> He was present in [[Tokyo Bay]] when the instrument of [[Surrender of Japan|Japanese surrender]] was signed. In January 1946, Philip returned to the United Kingdom on the ''Whelp'', and was posted as an instructor at [[HMS Royal Arthur (shore establishment)|HMS ''Royal Arthur'']], the Petty Officers' School in [[Corsham]], Wiltshire.<ref>Brandreth, p. 176</ref> --> ==विवाह== <!-- [[Image:Royal Monogram of Prince Philip of Great Britain.svg|thumb|100px|left|Philip's monogram]] {{further|Wedding of Princess Elizabeth and Philip Mountbatten, Duke of Edinburgh}} In 1939, [[George VI|King George VI]] and [[Queen Elizabeth The Queen Mother|Queen Elizabeth]] toured the [[Britannia Royal Naval College|Royal Naval College, Dartmouth]]. During the visit, the Queen and Earl Mountbatten asked Philip to escort the King's two daughters, [[Elizabeth II|Elizabeth]] and [[Princess Margaret, Countess of Snowdon|Margaret]], who were Philip's third cousins through [[Queen Victoria]], and [[cousin|second cousins once removed]] through [[Christian IX of Denmark|King Christian IX of Denmark]].<ref>[[Alexandra of Yugoslavia|Queen Alexandra of Yugoslavia]] quoted in Heald, p. 57</ref> Elizabeth fell in love with Philip and they began to exchange letters when she was thirteen.<ref>Brandreth, pp. 132–136, 166–168</ref> Eventually, in the summer of 1946, Philip asked the King for his daughter's hand in marriage. The King granted his request, provided that any formal engagement be delayed until Elizabeth's twenty-first birthday the following April.<ref>Brandreth, p. 183</ref> By March 1947, Philip had abandoned his Greek and Danish royal titles, had adopted the surname Mountbatten from his mother's family, and had become a naturalised British subject.<ref group=fn>In 1957, it was established by a ruling in ''Attorney-General v HRH Prince Ernest Augustus of Hanover'' [1957] 1 All ER 49, that all descendants of [[Sophia of Hanover]], including Philip, were already naturalised British subjects under the terms of the [[Sophia Naturalization Act 1705]].</ref> The engagement was announced to the public on 10 July 1947.<ref>Heald, p. 77</ref> Though Philip appeared "always to have regarded himself as an Anglican",<ref>''The Times'', 10 July 1947, p. 4</ref> and had attended Anglican services with his classmates and relations in England, and throughout his Royal Navy days, [[Archbishop of Canterbury]] [[Geoffrey Fisher]] wanted to "regularise" Philip's position by officially receiving him into the Church of England,<ref>{{cite book|author=Boothroyd, Basil|authorlink=Basil Boothroyd|year=1971|title=Prince Philip: An Informal Biography|url=https://archive.org/details/princephilipinfo0000boot|publisher=McCall|आईएसबीएन=0841501165|pages=[https://archive.org/details/princephilipinfo0000boot/page/45 45]–47}}</ref> which he did in October 1947.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9403E0DA133CE13BBC4C53DFB667838C659EDE "Elizabeth's Fiance Now an Anglican"] ''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]'', 4 October 1947</ref> The day preceding his wedding, King George VI bestowed the [[Style (manner of address)|style]] ''His [[Royal Highness]]'' on Philip and, on the morning of the wedding, 20 November 1947, he was made the [[Duke of Edinburgh]], [[Earl of Merioneth]], and [[Baron Greenwich]] of Greenwich in the County of London.<ref>{{London Gazette|issue=38128|startpage=5495|endpage=5496|date=21 November 1947|accessdate=17 October 2015}}</ref> Philip and Elizabeth were married in a ceremony at [[Westminster Abbey]], recorded and broadcast by [[BBC]] radio to 200&nbsp;million people around the world.<ref>Heald, p. 86</ref> However, in post-war Britain, it was not acceptable for any of the Duke of Edinburgh's German relations to be invited to the wedding, including Philip's three surviving sisters, all of whom had married German princes, some of them with [[Nazi Party|Nazi]] connections. After their marriage, the Duke and Duchess of Edinburgh took up residence at [[Clarence House]]. Their first two children were born: [[Charles, Prince of Wales|Prince Charles]] in 1948 and [[Anne, Princess Royal|Princess Anne]] in 1950. Philip returned to the navy after his honeymoon, at first in a desk job at [[the Admiralty]], and later on a staff course at the [[Royal Naval College (Greenwich)|Naval Staff College, Greenwich]].<ref name=royalgov /> From 1949, he was stationed in [[Malta]] (residing at [[Villa Guardamangia]]) after being posted as the first lieutenant of the destroyer [[C class destroyer (1943)|HMS ''Chequers'']], the lead ship of the 1st Destroyer Flotilla in the Mediterranean Fleet.<ref>Heald, p. 94</ref> On 16 July 1950, he was promoted [[lieutenant commander]] and given command of the frigate [[HMS Magpie (U82)|HMS ''Magpie'']].<ref>Heald, p. 95</ref><ref>{{LondonGazette|issue=38994|supp=yes|startpage=4152|date=15 August 1950|accessdate=25 March 2015}}</ref> He was promoted to [[Commander (Royal Navy)|commander]] in 1952,<ref name=royalgov/> but his active naval career ended in July 1951.<ref>{{citation|url=http://www.royal.gov.uk/ThecurrentRoyalFamily/TheDukeofEdinburgh/Militaryinvolvement.aspx|title=The Duke of Edinburgh > Military involvement|publisher=Official website of the British Monarchy|accessdate=7 May 2010}}</ref><ref>Heald, p. 97</ref> With the King in ill health, Princess Elizabeth and the Duke of Edinburgh were both appointed to the [[Her Majesty's Most Honourable Privy Council|Privy Council]] on 4 November 1951, after a coast-to-coast tour of Canada. At the end of January 1952, Philip and his wife set out on a tour of the [[Commonwealth of Nations|Commonwealth]]. On 6 February 1952, when they were in [[Kenya]], Elizabeth's father died and she became queen. It was Philip who broke the news of her father's death to Elizabeth at [[Sagana Lodge]], and the royal party immediately returned to the United Kingdom.<ref>Brandreth, pp. 245–247</ref> --> ==महारानी के पति== [[File:Elizabeth and Philip 1953.jpg|thumb|right|Coronation portrait of Queen Elizabeth II with the Duke of Edinburgh, June 1953]] ===राजघराने=== <!-- The accession of Elizabeth to the throne brought up the question of the name of the [[royal house]]. The Duke's uncle, [[Louis Mountbatten, 1st Earl Mountbatten of Burma]], advocated the name ''House of Mountbatten'', as Elizabeth would typically have taken Philip's last name on marriage; however, when [[Mary of Teck|Queen Mary]], Elizabeth's paternal grandmother, heard of this suggestion, she informed the British Prime Minister [[Winston Churchill]], who himself later advised the Queen to issue a royal proclamation declaring that the royal house was to remain known as the [[House of Windsor]]. Churchill's strong personal antipathy to Lord Mountbatten, whom he considered a dangerous and subversive rival who had lost India, may have contributed to this. The Duke privately complained, "I am nothing but a bloody amoeba. I am the only man in the country not allowed to give his name to his own children."<ref>Brandreth, pp. 253–254</ref> On 8 February 1960, several years after the death of Queen Mary and the resignation of Churchill, the Queen issued an [[Order in Council]] declaring that the surname of male-line descendants of the Duke and the Queen who are not styled as ''Royal Highness'', or titled as Prince or Princess, was to be ''[[Mountbatten-Windsor]]''.<ref>{{London Gazette|issue=41948|startpage=1003|date=8 February 1960}}</ref> While it seems the Queen had "absolutely set her heart" on such a change and had it in mind for some time, it occurred only eleven days before the birth of [[Prince Andrew, Duke of York|Prince Andrew]] (19 February), and only after three months of protracted correspondence between the constitutional expert [[Edward Iwi]] (who averred that, without such a change, the royal child would be born with "the Badge of Bastardy") and the Prime Minister [[Harold Macmillan]] (who attempted, ultimately unsuccessfully, to rebuff Iwi).<ref>Travis, Alan (18 February 1999). [http://www.theguardian.com/uk/1999/feb/18/monarchy "Queen feared 'slur' on family", ''द गार्डियन'']. Retrieved 17 April 2014</ref> After her accession to the throne, the Queen also announced that the Duke was to have "place, pre-eminence and precedence" next to her "on all occasions and in all meetings, except where otherwise provided by [[Act of Parliament]]". This meant the Duke took precedence over his son, the [[Prince of Wales]], except, officially, in the [[Parliament of the United Kingdom|British parliament]]. In fact, however, he attends Parliament only when escorting the Queen for the annual [[State Opening of Parliament]], where he walks and sits beside her.<ref>British-Japanese Parliamentary Group. [http://www.bjpg.co.uk/publications/Tour_of_Parliament_(English).pdf Tour of the Palace of Westminster]. Retrieved 2012/5/2.</ref> Contrary to rumours over the years, the Queen and Duke are said by insiders to have had a strong relationship throughout their marriage, despite the challenges of Elizabeth's reign.<ref>''Love and Majesty'', Vanity Fair Magazine, January 2012 http://www.vanityfair.com/society/2012/01/queen-elizabeth-201201</ref><ref name="itv"/> The Queen referred to Prince Philip in a speech on the occasion of her Diamond Jubilee in 2012 as her "constant strength and guide".<ref name="itv">''Prince Philip: The Man At The Queen's Side'', 5 June 2012 http://www.itv.com/news/2012-06-05/prince-philip-the-man-at-the-queens-side/</ref> --> <!-- ===Duties and milestones=== As consort to the Queen, Philip supported his wife in her new duties as sovereign, accompanying her to ceremonies such as the [[State Opening of Parliament]] in various countries, state dinners, and tours abroad. As Chairman of the [[Coronation of the British monarch|Coronation]] Commission, he was the first member of the royal family to fly in a helicopter, visiting the troops that were to take part in the ceremony.<ref>Brandreth, p. 259</ref> Philip was not crowned in the service, but knelt before Elizabeth, with her hands enclosing his, and swore to be her "liege man of life and limb".<ref>Brandreth, p. 263</ref> [[File:StateLibQld 1 204880 Greeting Prince Philip, Duke of Edinburgh, during the royal visit in 1954.jpg|left|thumb|Prince Philip visits [[Brisbane]], Australia, in 1954]] In the early 1950s, his sister-in-law, [[Princess Margaret, Countess of Snowdon|Princess Margaret]], considered marrying a divorced older man, [[Peter Townsend (RAF officer)|Peter Townsend]] and the press accused Philip of being hostile to the match. "I haven't done anything," he complained. Philip had not interfered, preferring to stay out of other people's love lives.<ref>Brandreth, p. 270</ref> Eventually, Margaret and Townsend parted. For six months, over 1953–54, Philip and Elizabeth toured the Commonwealth; again their children were left in the United Kingdom.<ref>Brandreth, p. 278</ref> In 1956, the Duke, with [[Kurt Hahn]], founded [[the Duke of Edinburgh's Award]] in order to give young people "a sense of responsibility to themselves and their communities". In the same year, he also established the [[Commonwealth Study Conference]]s. From 1956 to 1957, Philip travelled around the world aboard the newly commissioned [[HMY Britannia|HMY ''Britannia'']], during which he opened the [[1956 Summer Olympics]] in Melbourne and visited the [[Antarctica|Antarctic]]. The Queen and the children remained in the UK. On the return leg of the journey, Philip's private secretary, [[Michael Parker (courtier)|Mike Parker]], was sued for divorce by his wife. As with Townsend, the press still portrayed divorce as a scandal and eventually Parker resigned. He later said that the Duke was very supportive and "the Queen was wonderful throughout. She regarded divorce as a sadness, not a hanging offence."<ref>Quoted in Brandreth, p. 287</ref> In a public show of support, the Queen created Parker a Commander of the [[Royal Victorian Order]].<ref>Brandreth, pp. 287, 289</ref> Further press reports claimed that the Queen and the Duke were drifting apart, which enraged the Duke and dismayed the Queen, who issued a strongly worded denial.<ref>Brandreth, p. 288</ref> On 22 February 1957, she granted her husband the style and title of a Prince of the United Kingdom by [[Letters Patent]], restoring the princely status that he had formally renounced ten years earlier. On the same date, it was gazetted that he was to be known as "His Royal Highness The Prince Philip, Duke of Edinburgh".<ref name="prince">{{London Gazette |issue= 41009|date= 22 February 1957|startpage=1209}}</ref> Philip was appointed to the [[Queen's Privy Council for Canada]] on 14 October 1957, taking his [[Oath of Allegiance (Canada)|Oath of Allegiance]] before the Queen in person at her Canadian residence, [[Rideau Hall]].<ref>{{Citation|last=Bousfield|first=Arthur| author2=Toffoli, Gary| title=Fifty Years the Queen| publisher=Dundurn Press| year=2002|location=Toronto|page=12| url=http://books.google.com/?id=w8l5reK7NjoC&printsec=frontcover&q=|आईएसबीएन=1-55002-360-8}}</ref> In Canada in 1969, Philip spoke about his views on republicanism: {{Quote|"It is a complete misconception to imagine that the monarchy exists in the interests of the monarch. It doesn't. It exists in the interests of the people. If at any time any nation decides that the system is unacceptable, then it is up to them to change it."<ref>Brandreth, p. 50</ref>}} [[File:Prins Philip (1982).jpg|thumb|Prince Philip at the opening of the World Championship Coach-and-fours (1982)]] Philip is [[Patronage|patron]] of some 800 organisations, particularly focused on the environment, industry, sport, and education. He served as UK President of the [[World Wildlife Fund]] from 1961 to 1982, International President from 1981, and President Emeritus from 1996. He is patron of [[The Work Foundation]], was President of the [[International Equestrian Federation]] from 1964 to 1986, and has served as Chancellor of the Universities of Cambridge, [[University of Edinburgh|Edinburgh]], [[University of Salford|Salford]], and [[University of Wales|Wales]].<ref>{{citation|url=http://www.royal.gov.uk/ThecurrentRoyalFamily/TheDukeofEdinburgh/Activitiesandinterests.aspx|title=The Duke of Edinburgh: Activities and interests|publisher=Official website of the British Monarchy|accessdate=19 October 2011}}</ref> At the beginning of 1981, Philip wrote to his eldest son, Charles, counselling him to make up his mind to either propose to [[Diana, Princess of Wales|Lady Diana Spencer]] or break off their courtship.<ref>Brandreth, p. 344; Lacey, p. 276</ref> Charles felt pressured by his father to make a decision and did so, proposing to Diana in February.<ref>Brandreth, p. 346; Lacey, pp. 277–278</ref> [[Wedding of Charles, Prince of Wales, and Lady Diana Spencer|They married]] six months later. [[File:Duke of Edinburgh 33 Allan Warren.jpg|thumb|Photograph by [[Allan Warren]], 1992]] By 1992, the marriage of the Prince and Princess of Wales had broken down. The Queen and Philip hosted a meeting between Charles and Diana, trying to effect a reconciliation, but without success.<ref>Brandreth, pp. 348–349</ref> Philip wrote to Diana, expressing his disappointment at both Charles's and her extra-marital affairs, and asking her to examine both his and her behaviour from the other's point of view.<ref>Brandreth, pp. 349–351</ref> The Duke was direct and Diana was sensitive.<ref>Brandreth, p. 351</ref> She found the letters hard to take, but nevertheless she appreciated that he was acting with good intent.<ref>Brandreth, pp. 351–353</ref> Charles and Diana separated and later divorced. A year after the divorce, [[Death of Diana, Princess of Wales|Diana was killed in a car crash in Paris]] on 31 August 1997. At the time, the Duke was on holiday at Balmoral with the extended royal family. In their grief, Diana's two sons, Princes [[Prince William, Duke of Cambridge|William]] and [[Prince Harry|Harry]], wanted to attend church and so their grandparents took them that morning.<ref name=brandreth1>Brandreth, p. 358</ref> For five days, the Queen and the Duke shielded their grandsons from the ensuing press interest by keeping them at Balmoral, where they could grieve in private.<ref name="brandreth1"/> The royal family's seclusion caused public dismay,<ref name=brandreth1 /> but the public mood was transformed from hostility to respect by a live broadcast made by the Queen on 5&nbsp;September.<ref name="brandreth2">Brandreth, p. 359</ref> Uncertain as to whether they should walk behind her coffin during the funeral procession, Diana's sons hesitated.<ref name=brandreth2 /> Philip told William, "If you don't walk, I think you'll regret it later. If I walk, will you walk with me?"<ref name=brandreth2 /> On the day of the funeral, Philip, William, Harry, Charles and Diana's brother, [[Charles Spencer, 9th Earl Spencer|Earl Spencer]], walked through London behind her bier. Over the next few years, [[Mohamed Fayed]], whose son [[Dodi Fayed]] was also killed in the crash, claimed that Prince Philip had ordered the death of Diana and that the accident was staged. The inquest into the Princess of Wales's death concluded in 2008 that there was no evidence of a conspiracy.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7322204.stm |publisher=बीबीसी न्यूज़ | title=Duke 'did not order Diana death' | date=31 March 2008 | accessdate=22 May 2010}}</ref> Prince Philip receives a Parliamentary annuity (of £359,000 since 1990{{#tag:ref|The amount was set by the Civil List (Increase of Financial Provision) Order 1990. It was initially set at £40,000 in the Civil List Act 1952, raised to £65,000 by the Civil List Act 1972, and raised to £165,000 by the Civil List (Increase of Financial Provision) Order 1984.|group=fn}}) that is used to meet official expenses in carrying out his public duties. The annuity is unaffected by the reform of royal finances under the [[Sovereign Grant Act 2011]].<ref>{{cite web|title=Royal Public Finances|url=https://www.royal.gov.uk/pdf/Introduction%20to%20Head%20of%20State%20expenditure%202006-07.pdf|accessdate=7 August 2014}}</ref><ref>"Living off the State, A critical guide to UK Royal Finance", Jon Temple, 2nd edition 2012</ref> Any part of the allowance that is not used to meet official expenditure is liable for tax. In practice, the entire allowance is used to fund his official duties.<ref>{{cite news|title=Sovereign grant Act 2011: Tax|url=https://www.gov.uk/government/publications/sovereign-grant-act-2011-guidance/sovereign-grant-act-2011-guidance#tax|accessdate=7 August 2014|work=www.gov.uk}}</ref> His personal wealth was estimated at £28 million in 2001.<ref>[[Rachel Oldroyd|Oldroyd, Rachel]] (14 October 2001) "Royal Rich Report", ''Mail on Sunday''</ref>--> ===इक्कीसवीं शताब्दी=== <!-- [[File:HM The Queen and Prince Philip.JPG|thumb|right|The Queen and the Duke of Edinburgh on the balcony of [[Buckingham Palace]], June 2012]] During [[Golden Jubilee of Elizabeth II|his wife's Golden Jubilee]] in 2002, the Duke was commended by the [[Speaker of the House of Commons (United Kingdom)|Speaker of the British House of Commons]] for his role in supporting the Queen during her reign. The Duke of Edinburgh's time as royal consort exceeds that of any other consort in British history;<ref>{{cite news|title=Prince Philip reaches milestone|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8005464.stm|accessdate=7 June 2013|publisher=बीबीसी न्यूज़|date=18 April 2009}}</ref> however, [[Queen Elizabeth The Queen Mother]] (his mother-in-law), who died aged 101, was the consort with the longest lifespan. In April 2008, Philip was admitted to the [[King Edward VII's Hospital Sister Agnes|King Edward VII Hospital]] for "assessment and treatment" for a chest infection, though he walked into the hospital unaided and recovered quickly,<ref>{{citation| title=Duke of Edinburgh is in hospital|publisher=BBC | date=4 April 2008| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7333280.stm| accessdate=12 October 2008}}</ref> and was discharged three days later to recuperate at [[Windsor Castle]].<ref>{{citation| title=Prince discharged from hospital|publisher=BBC | date=6 April 2008| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7330697.stm| accessdate=12 October 2008}}</ref> In August, the ''[[Evening Standard]]'' reported that he was suffering from [[prostate cancer]]. Buckingham Palace, which usually refuses to comment on rumours of ill health, claimed that the report was an invasion of privacy and issued a statement denying the story.<ref>{{citation|title=Statement From Buckingham Palace Following the Evening Standard's Story Entitled 'Prince Philip Defies Cancer Scare'|publisher=Buckingham Palace|date=6 August 2008|url=http://www.royal.gov.uk/LatestNewsandDiary/Pressreleases/2008/STATEMENTFROMBUCKINGHAMPALACEFOLLOWINGTHEEVENINGST.aspx|accessdate=20 April 2010}}</ref> The newspaper retracted the report and admitted it was untrue.<ref>{{citation|url=http://www.foxnews.com/story/2008/08/08/british-paper-retracts-story-claiming-prince-philip-has-prostate-cancer/|title=British Paper Retracts Story Claiming Prince Philip Has Prostate Cancer|publisher=Fox News|date=8 August 2008}}</ref><ref>{{citation|url=http://news.smh.com.au/world/paper-apologises-for-prince-philip-story-20080808-3sea.html|title=Paper apologises for Prince Philip story|publisher=Sydney Morning Herald|date=8 August 2008}}</ref> In June 2011, in an interview marking his 90th birthday he said that he would now slow down and reduce his duties, stating that he had "done [his] bit".<ref>{{citation| title=Prince Philip turns 90 and vows to 'slow down'|publisher=BBC | date=10 June 2011| url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-13722857| accessdate=11 June 2011}}</ref> His wife, the Queen, gave him the title [[Lord High Admiral (United Kingdom)|Lord High Admiral]] for his 90th birthday.<ref>{{Cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-13730067 |title=New title for Duke of Edinburgh as he turns 90 |publisher=[[बीबीसी न्यूज़]] |date=10 June 2011 |accessdate=10 June 2011}}</ref> While staying at the royal residence at Sandringham, Norfolk, on 23 December 2011, the Duke suffered chest pains and was taken to the cardio-thoracic unit at [[Papworth Hospital]], Cambridgeshire, where he underwent successful [[Percutaneous coronary intervention|coronary angioplasty]] and [[Coronary stent|stenting]].<ref>{{citation|author=Peter Hunt |url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-16323794 |title=Prince Philip has heart procedure at Papworth Hospital |publisher=BBC |date=24 December 2011 |accessdate=24 December 2011}}</ref> He was discharged on 27 December.<ref>{{citation|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-16337357|title=Duke of Edinburgh leaves hospital|publisher=BBC|date=27 December 2011|accessdate=27 December 2011}}</ref> On 4 June 2012, during the [[Diamond Jubilee of Elizabeth II|celebrations]] in honour of his wife's [[Diamond Jubilee]], Philip was taken from Windsor Castle to the [[King Edward VII's Hospital Sister Agnes|King Edward VII Hospital]], London, suffering from a bladder infection.<ref>{{cite web|url=http://www.itn.co.uk/home/46928/Duke+of+Edinburgh+hospitalised|title=Duke of Edinburgh hospitalised|date=4 June 2012|accessdate=5 June 2012|publisher=[[ITN]]}}</ref><ref>{{cite news|title=Prince Philip in hospital and to miss Diamond Jubilee concert|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-18325522|publisher=BBC|accessdate=4 June 2012|date=4 June 2012}}</ref> He was released from hospital on 9 June.<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2012/06/09/world/europe/uk-prince-philip/index.html?hpt=hp_t2|title=Britain's Prince Philip released from hospital in time for his birthday|publisher=CNN|date=9 June 2012}}</ref> After a recurrence of infection in August 2012, while staying at [[Balmoral Castle]], he was admitted to [[Aberdeen Royal Infirmary]] for five nights as a precautionary measure.<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-19317991|title=Prince Philip leaves Aberdeen hospital after five nights|publisher=BBC|date=20 August 2012}}</ref> In June 2013, Philip was admitted to the [[London Clinic]] for an [[Exploratory surgery|exploratory operation]] on his abdomen, spending 11 days in hospital.<ref>{{cite news|title=Prince Philip leaves hospital, will recuperate at Windsor Castle|url=http://edition.cnn.com/2013/06/17/world/europe/uk-prince-philip-hospital/index.html|publisher=CNN|accessdate=17 June 2013|date=17 June 2013}}</ref> On 21 May 2014, the Prince appeared in public with a bandage on his right hand after a "minor procedure" was performed in Buckingham Palace the preceding day.<ref>{{cite news|title=Duke of Edinburgh has 'minor procedure' on hand|url=http://www.bbc.com/news/uk-27507555|accessdate=7 August 2014|work=BBC|date=21 May 2014}}</ref> He is the longest-lived male member of the British royal family. The record for the longest-lived male descendant of [[Queen Victoria]] is currently held by [[Count Carl Johan Bernadotte of Wisborg]] (the [[Prince Arthur, Duke of Connaught|Duke of Connaught's]] grandson) who lived to be 95 years, 6 months and 5 days old. Prince Philip would surpass this record on 15 December 2016. --> ==व्यक्तित्व और छवि== <!-- [[File:Her Majesty the Queen at Breakfast.jpg|thumb|left|''Her Majesty the Queen at Breakfast'' painted by Philip in 1957. Biographer [[Robert Lacey]] described the painting as "a tender portrayal, impressionistic in style, with brushstrokes that are charmingly soft and fuzzy".<ref>Lacey, p. 368</ref>]] Philip played [[polo]] until 1971, when he started to compete in [[Combined driving|carriage driving]], a sport which he helped expand; the early rule book was drafted under his supervision.<ref>Heald, pp. 212–214</ref> He was a keen yachts sailor, striking up a friendship in 1949 with [[Uffa Fox]] in [[Cowes]]. He and the Queen regularly attended [[Cowes Week]] in ''[[HMY Britannia]]''. His first airborne flying lesson took place in 1952; by his 70th birthday he had accrued 5,150 pilot hours.<ref>Heald, pp. 148–149</ref> He was presented with [[Royal Air Force]] wings in 1953.<ref>{{cite web|last=Monarchy|first=British|url=https://www.royal.gov.uk/MonarchUK/ArmedForces/TheRoyalAirForce.aspx|title=The Royal Air Force|work=Official website of the British Monarchy|accessdate=6 May 2013}}</ref> In April 2014, it was reported that an old [[British Pathe]] newsreel film had been discovered of Philip's 1962 two-month flying tour of [[South America]]. Filmed sitting alongside Philip at the aircraft's controls was his co-pilot [[Family of Catherine, Duchess of Cambridge|Peter Middleton]], the grandfather of the Duke's granddaughter-in-law, [[Catherine, Duchess of Cambridge]].<ref>{{cite web|last=Sparkes|first=Matthew|title=Royal couples' grandparents' jet-age meeting|url=http://www.telegraph.co.uk/technology/news/10779536/Pictured-Royal-couples-grandparents-jet-age-meeting.html|work=Daily Telegraph|date=22 April 2014|accessdate=7 May 2014}}</ref> He has painted with oils, and collected artworks, including contemporary [[cartoon]]s, which hang at Buckingham Palace, Windsor Castle, Sandringham House, and Balmoral Castle. [[Hugh Casson]] described Philip's own artwork as "exactly what you'd expect&nbsp;... totally direct, no hanging about. Strong colours, vigorous brushstrokes."<ref>Heald, p. 253</ref> In 1979, when Queen Elizabeth II and Prince Philip were guests of US President [[Jimmy Carter]], Prince Philip was approached by White House butler Lynwood Westray and another unnamed butler. Westray asked him "Your majesty, would you like a cordial?", and Prince Philip responded, "I'll take one if you'll let me serve you". "Oh my God, this had never happened before," said Westray. "There we were standing there. I was holding the glasses and my buddy was holding the liqueurs and we looked at each other, and I said 'If that's the only way you'll have it, we'll go along with it.' And the prince served us what he was having, and the three of us had a drink and a conversation. It was an honour to let him do it."<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2009/jan/18/obama-inauguration|location=London |newspaper=द गार्डियन| first=Christopher|last=Goodwin|title=I'm tickled to death. I never thought I'd see such a thing|date=18 January 2009}}</ref> Over his sixty years as royal consort, Philip has become famous for making remarks that were often construed as being offensive or stereotypical in nature.<ref>{{citation|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/5360412.stm |title=Caught on tape: Infamous gaffes|publisher=BBC|date= 19 September 2006|accessdate=12 October 2008}}</ref><ref>{{citation|url=http://www.news.com.au/story/0,23599,23745347-5007146,00.html |title=Prince Philip right to have a dig at Durie|publisher=News.com.au|author=Tim Blair|date=23 May 2008|accessdate=12 October 2008}}</ref> Some of them were immediately interpreted as gaffes; but other awkward observations were construed by apologists as merely odd, off-colour, and often funny.<ref>{{citation|url=http://www.abc.net.au/am/content/2006/s1660067.htm |title=AM – Prince Philip reminded of blunders on his 85th birthday |publisher=Australian Broadcasting Corporation |accessdate=12 October 2008}}</ref><ref>{{citation|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4156/is_20000423/ai_n13948104 |title=The Ssecret Life of Prince Philip|newspaper=Sunday Herald|date= 23 April 2000|accessdate=12 October 2008|first=Stephen|last=Naysmith}}</ref><ref>{{citation|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/05/05/AR2007050500981_pf.html|title=Prince Philip Has a Mouthful Of a Title. And, Often, His Foot|newspaper=द वॉशिंगटन पोस्ट|accessdate=12 October 2008|first=Paul|last=Duggan}}</ref> In his own words, comments attributed to Prince Philip have contributed to the perception that he is "a cantankerous old sod".<ref>Prince Philip quoted in Brandreth, p. 7</ref> The historian [[David Starkey]] has described him as a kind of "HRH [[Victor Meldrew]]".<ref>Starkey, speaking on बीबीसी न्यूज़ Radio Four, 10 June 2011</ref> For example, in May 1999 British newspapers accused Philip of insulting deaf children at a pop concert in Wales by saying, "No wonder you are deaf listening to this row."<ref>Brandreth, p. 46</ref> Later Philip wrote, "The story is largely invention. It so happens that my mother was quite seriously deaf and I have been Patron of the Royal National Institute for the Deaf for ages, so it's hardly likely that I would do any such thing."<ref>Letter of 4 June 1999 quoted in Brandreth, p. 46</ref> During a state visit to the People's Republic of China in 1986, in a private conversation with British students from [[Xi'an]]'s [[Northwest University (China)|North West University]], Philip joked, "If you stay here much longer, you'll go slit-eyed Prince Philip insists he said "slit-eyed" and not "slitty-eyed": see Heald, p. 245."<ref>Heald, pp. 244–245; Lacey, p. 303</ref> The British press reported on the remark as indicative of racial intolerance, but the Chinese authorities were reportedly unconcerned. Chinese students studying in the UK, an official explained, were often told in jest not to stay away too long, lest they go "round-eyed".<ref>Lacey, p. 304; see also Heald, p. 245 for a Hong Kong version of the "round-eyed" joke.</ref> His comment had no effect on [[China–United Kingdom relations|Sino-British relations]], but it shaped his own reputation.<ref>Heald, p. 246; Lacey, p. 304</ref> Philip has been a [[Freemason]] since 1953.<ref>{{cite web|title=Pro Grand Master's address - June 2013|url=http://www.freemasonrytoday.com/ugle-sgc/ugle/speeches/pro-grand-master-s-speech-june-2013|work=Quarterly Communication|publisher=Freemasonary Today|accessdate=15 May 2014|date=12 June 2013}}</ref> --> ==उपाधियाँ, शैलियाँ, सम्मान व कुल-चिह्न== <!-- [[File:The Duke of Edinburgh as Colonel-in-Chief of the Royal Canadian Regiment.jpg|thumb|The Duke of Edinburgh, [[Colonel-in-Chief]] of the [[Royal Canadian Regiment]], presenting the 3rd Battalion with their Regimental Colours in April 2013]] Philip has held a number of titles throughout his life. Originally holding the title and style of a [[prince of Greece and Denmark]], Philip abandoned these royal titles prior to his marriage, and was thereafter created a British [[duke]], among other noble titles. It was not, however, until the Queen issued Letters Patent in 1957 that Philip was again titled as a prince.<ref name=prince /> When addressing the Duke of Edinburgh, as with any male member of the royal family except the monarch, the rules of etiquette are to address him the first time as ''Your Royal Highness'', and thereafter as ''Sir''.<ref>[http://www.debretts.com/etiquette/british-behaviour/r-to-s/royalty.aspx Debrett's: section on everyday Etiquette: royalty]</ref> ===सम्मान और सम्मानजनक सैन्य नियुक्तियाँ=== [[File:Yaohnanen Tribesmen Show Pictures of 2007 Visit with Prince Philip.jpg|thumb|left|[[Ni-Vanuatu]] with their pictures of Prince Philip]] The Duke of Edinburgh was appointed by King George VI to the [[Order of the Garter]] on 19 November 1947, the eve of his wedding. Since then, Philip has received 17 different appointments and decorations in the Commonwealth, and 48 from foreign states. The inhabitants of some villages on the island of [[Tanna (island)|Tanna, Vanuatu]] also [[Prince Philip Movement|worship Prince Philip as a god]]; the islanders possess portraits of the Duke and hold feasts on his birthday.<ref>{{citation|last=Squires|first=Nick|title=Is Prince Philip an island god?|publisher=BBC|date=10 June 2007|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/programmes/from_our_own_correspondent/6734469.stm|accessdate=12 October 2008|location=London, UK}}</ref> Upon his wife's accession to the throne in 1952, the Duke was appointed Admiral of the [[Sea Cadet Corps (United Kingdom)|Sea Cadet Corps]], [[Colonel-in-Chief]] of the British [[Army Cadet Force]], and [[Air Commodore-in-Chief]] of the [[Air Training Corps]].<ref>Heald, p. 111</ref> The following year, he was appointed to the equivalent positions in Canada, and made [[Admiral of the Fleet (Royal Navy)|Admiral of the Fleet]], Captain General Royal Marines, [[Field Marshal (UK)|Field Marshal]], and [[Marshal of the Royal Air Force]] in the United Kingdom.<ref>Heald, pp. 264–267</ref> Subsequent military appointments were made in New Zealand and Australia.<ref>Brandreth, pp. 407–408; Heald, pp. 264–267</ref> To celebrate his 90th birthday, the Queen appointed him [[Lord High Admiral (United Kingdom)|Lord High Admiral]] of the [[Royal Navy]] (the highest rank in the organisation anyone other than the sovereign can hold)<ref>[http://www.royal.gov.uk/LatestNewsandDiary/Pressreleases/2011/TheDukeofEdinburghappointedLordHighAdmiral10Jun11.aspx The Duke of Edinburgh appointed Lord High Admiral], royal.gov.uk; accessed 10 February 2015.</ref> and Canada appointed him to the highest ranks available in all three branches of the [[Canadian Armed Forces]].<ref>{{cite web|url=http://pm.gc.ca/eng/media.asp?category=1&featureId=6&pageId=26&id=4162|last=Office of the Prime Minister of Canada|title=PM announces the appointment of His Royal Highness the Duke of Edinburgh to the highest ranks of the Canadian Armed Forces|date=10 June 2011|publisher=Queen's Printer for Canada|accessdate=10 June 2011}}</ref> ===कुल-चिह्न=== {{Infobox COA wide |image = Coat of Arms of Philip, Duke of Edinburgh.svg|250px |bannerimage = |badgeimage = |notes = Following his marriage to Princess Elizabeth until 1949, Prince Philip's arms featured a differenced version of the [[royal coat of arms of the United Kingdom]], derived from his ancestor [[Princess Alice of the United Kingdom|Princess Alice]].<ref name=boutell/> Unlike the arms used by other members of the royal family, the Duke's arms no longer features the royal arms of the United Kingdom, as men are not entitled to bear the arms of their wives. However they do feature elements representing Greece and Denmark, from which he is descended in the male line; the [[Battenberg family|Mountbatten family]] arms, from which he is descended in the female line; and the City of [[Edinburgh]]. |year_adopted = 19 November 1947 |escutcheon = '''From 1949:''' [[Quartering (heraldry)|Quarterly]]: First Or, semée of hearts Gules, three lions passant in pale Azure (For [[coat of arms of Denmark|Denmark]]), Second Azure, a cross Argent (For [[national emblem of Greece|Greece]]), Third Argent, two pallets Sable (For Battenberg or Mountbatten), Fourth Argent, upon a rock Proper a castle triple towered Sable, masoned Argent, windows, port, turret-caps and vanes Gules (For Edinburgh), the whole surrounded by the Garter.<ref name=pinces>Pinces, J.H. & R.V., The Royal Heraldry of England, 1974, Heraldry Today.</ref> |helm =Upon a coronet of a son of the sovereign Proper, the royal helm Or<ref name=pinces/> |crest =Issuant from a ducal coronet Or, a plume of five ostrich feathers alternately Sable and Argent; |torse =Mantling Or and ermine |supporters = Dexter, a representation of Hercules girt about the loins with a lion skin, crowned with a chaplet of oak leaves, holding in the dexter hand a club Proper (from Greek royal coat of arms); sinister, a lion queue fourchée ducally crowned Or and gorged with a naval coronet Azure; |compartment = |motto = '''GOD IS MY HELP''' |orders = The [[Order of the Garter]] ribbon.<br />'''HONI SOIT QUI MAL Y PENSE'''<br />''(Shame be to him who thinks evil of it)'' |other_elements = |banner = [[File:Duke of Edinburgh Standard.svg|40px]] A banner of the Duke's arms is used as his personal standard.<ref>[http://www.britishflags.net/dukeofedinburgh.html Britishflags.net]</ref> |badge = |symbolism = The arms of Denmark and Greece, represent the Duke of Edinburgh's familial lineage. The arms of the City of Edinburgh represent Philip's dukedom. The naval crown collar alludes to the Duke's naval career. |previous_versions = [[File:Arms of Philip Mountbatten (1947-1949).svg|right|100px]] '''From 1947 to 1949''' "[[Coat of arms of the Kingdom of Greece|Arms of Greece]] surmounted by an inescutcheon of the arms of Denmark; and over all in the first quarter the arms of [[Princess Alice of the United Kingdom|Princess Alice]], daughter of [[Queen Victoria]], viz, the [[Royal Arms of the United Kingdom|Royal Arms]] differenced with a label of three points argent, the middle point charged with a rose gules and each of the others with an ermine spot. The shield is encircled by the Garter and ensigned with a princely coronet of crosses pattée and fleurs-de-lis, above which is placed a barred helm affronte, and thereon the crest; out of a ducal coronet or, a plume of five ostrich feathers alternately sable and argent. The supporters are, dexter, the figure of Hercules proper, and sinister, a lion queue fourche ducally crowned or, gorged with a naval coronet azure."<ref name=boutell>Boutell’s Heraldry. (1973) आईएसबीएन 0-7232-1708-4.</ref> }} --> ==संतान== <!-- {| class="wikitable" |- ! rowspan=2 | नाम!! rowspan=2 | जन्म !! colspan=2 | विवाह !! rowspan=2 | पोते-पोती !! rowspan=2 | बच्चों के पोते पोती |- ! दिनांक !! पति-पत्नी |- | rowspan=3 | [[चार्ल्स, वेल्स के राजकुमार|Prince Charles, Prince of Wales]] || rowspan=3 | 14 November 1948 || rowspan=2 | 29 July 1981<br /><small>Divorced 28 August 1996</small> || rowspan=2 | [[Diana, Princess of Wales|Lady Diana Spencer]] || [[Prince William, Duke of Cambridge]] || [[जॉर्ज, कैम्ब्रिज के राजकुमार]]<br />[[शार्लोट, कैम्ब्रिज की राजकुमारी]] |- || [[हैरी, वेल्स के राजकुमार|Prince Henry of Wales]] || |- | 9 April 2005 || [[कैमिला, कॉर्नवाल की डचेज़|Camilla Parker Bowles]] || || |- | rowspan=3 | [[ऐन, शाही राजकुमारी|Princess Anne, Princess Royal]] || rowspan=3 | 15 August 1950 || rowspan=2 |14 November 1973<br /><small>Divorced 28 April 1992</small> || rowspan=2 | [[Mark Phillips]] ||[[Peter Phillips]] || Savannah Phillips<br />Isla Phillips |- || [[Zara Phillips|Zara Tindall]] || Mia Tindall |- | 12 December 1992 || [[Timothy Laurence]] || || |- | rowspan=2|[[Prince Andrew, Duke of York]] || rowspan=2|19 February 1960 || rowspan=2|23 July 1986<br /><small>Divorced 30 May 1996</small> || rowspan=2|[[Sarah, Duchess of York|Sarah Ferguson]] || [[Princess Beatrice of York]] || |- |[[Princess Eugenie of York]] || |- | rowspan=2|[[Prince Edward, Earl of Wessex]] || rowspan=2|10 March 1964 || rowspan=2|19 June 1999 || rowspan=2|[[Sophie, Countess of Wessex|Sophie Rhys-Jones]] || [[Lady Louise Windsor]]|| |- |[[James, Viscount Severn]] || |} --> ==पूर्वज== <!-- Philip is the oldest living great-great-grandchild of Queen Victoria, as well as her oldest living descendant following the death of [[Count Carl Johan Bernadotte of Wisborg]] on 5 May 2012. Through his descent from the British royal family, he is in the [[line of succession to the British throne|line of succession to the thrones of the 16 Commonwealth realms]]. In July 1993, through [[mitochondrial DNA]] analysis of a sample of Prince Philip's blood, British scientists were able to confirm the identity of the remains of several members of [[Alexandra Feodorovna (Alix of Hesse)|Empress Alexandra of Russia]]'s family, several decades after their 1918 massacre by the Bolsheviks. Prince Philip was then one of two living great-grandchildren in the female line of Alexandra's mother [[Princess Alice of the United Kingdom]], the other being his sister [[Princess Sophie of Greece and Denmark|Sophie]], who died in 2001. {{ahnentafel top|width=100%}} <div style="text-align: center;">{{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= 1. '''राजकुमार फ़िलिप, एडिनबर्ग के ड्यूक''' |2= 2. [[ग्रीस और डेनमार्क के राजकुमार ऐंड्र्यू]] |3= 3. [[ऐलिस, बैटेनबर्ग की राजकुमारी|ऐलिस]] |4= 4. [[ग्रीस के जॉर्ज प्रथम]] |5= 5. [[Olga Constantinovna of Russia|Grand Duchess Olga Constantinovna of Russia]] |6= 6. [[Prince Louis of Battenberg]] |7= 7. [[Princess Victoria of Hesse and by Rhine]] |8= 8. [[Christian IX of Denmark]] |9= 9. [[Louise of Hesse-Kassel|Princess Louise of Hesse-Kassel]] |10= 10. [[Grand Duke Konstantin Nikolayevich of Russia]] |11= 11. [[Princess Alexandra of Saxe-Altenburg]] |12= 12. [[Prince Alexander of Hesse and by Rhine (1823–1888)|Prince Alexander of Hesse and by Rhine]] |13= 13. [[Julia, Princess of Battenberg|Countess Julia Hauke]] |14= 14. [[Louis IV, Grand Duke of Hesse|Louis IV, Grand Duke of Hesse and by Rhine]] |15= 15. [[Princess Alice of the United Kingdom]] |16= 16. [[Friedrich Wilhelm, Duke of Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg|Frederick William, Duke of Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg]] |17= 17. [[Princess Louise Caroline of Hesse-Kassel]] |18= 18. [[Prince William of Hesse-Kassel]] |19= 19. [[Princess Louise Charlotte of Denmark]] |20= 20. [[Nicholas I of Russia]] |21= 21. [[Alexandra Feodorovna (Charlotte of Prussia)|Princess Charlotte of Prussia]] |22= 22. [[Joseph, Duke of Saxe-Altenburg]] |23= 23. [[Duchess Amelia of Württemberg]] |24= 24. [[Louis II, Grand Duke of Hesse|Louis II, Grand Duke of Hesse and by Rhine]] |25= 25. [[Princess Wilhelmine of Baden]] |26= 26. [[John Maurice Hauke|Count John Maurice Hauke]] |27= 27. Sophie Lafontaine |28= 28. [[Prince Charles of Hesse and by Rhine]] |29= 29. [[Princess Elisabeth of Prussia]] |30= 30. [[Albert, Prince Consort|Prince Albert of Saxe-Coburg and Gotha]] |31= 31. [[Queen Victoria|Victoria of the United Kingdom]] }} {{ahnentafel bottom}} --> ==संदर्भ ग्रंथ== <!-- * ''Selected Speeches&nbsp;– 1948–55'' (1957) * ''Selected Speeches&nbsp;– 1956–59'' (1960) * ''Birds from Britannia'' (1962) (published in the United States as ''Seabirds from Southern Waters'') * ''Wildlife Crisis'' with [[James Fisher (naturalist)|James Fisher]] (1970) * ''The Environmental Revolution: Speeches on Conservation, 1962–1977'' (1978) * ''Competition Carriage Driving'' (1982) (published in France 1984, second edition 1984, revised edition 1994) * ''A Question of Balance'' (1982) * ''Men, Machines and Sacred Cows'' (1984) * ''A Windsor Correspondence'' with [[Michael Ashley Mann|Michael Mann]] (1984) * ''Down to Earth: Collected Writings and Speeches on Man and the Natural World 1961–87'' (1988) (paperback edition 1989, Japanese edition 1992) * ''Survival or Extinction: A Christian Attitude to the Environment'' with Michael Mann (1989) * ''Driving and Judging Dressage'' (1996) * ''Thirty Years On, and Off, the Box Seat'' (2004) प्रस्तावना : * ''Royal Australian Navy 1911–1961 Jubilee Souvenir'' issued by authority of the Department of the Navy, Canberra (1961) * ''The Concise British Flora in Colour'' विलियम कैब्ले मार्टिन द्वारा, [[रैंडम हाउस|ईबरी प्रेस]]/ [[माइकल जोसेफ (प्रकाशक)|माइकल जोसेफ]] (1965) * ''Kurt Hahn'' हर्मन रोह्र्स और हिलेरी टुन्स्टाल बेहेरेन्स द्वारा (1970) * ''The Art of Driving'' मैस्क पेप द्वारा (1982) * ''[[National Maritime Museum]] Guide to Maritime Britain'' कीथ व्हीटली द्वारा, (2000) * ''The Royal Yacht Britannia: The Official History'' रिचर्ड जॉन्स्टन द्वारा, [[कॉनवे प्रकाशन|कॉनवे मैरीटाइम प्रेस]] (2003) * ''1953: The Crowning Year of Sport'' जोनाथन राइस द्वारा, (2003) * ''British Flags and Emblems'' [[ह्राहम ब्राटराम]] द्वारा, टकवेल प्रेस (2004) * ''Chariots of War'' रॉबर्ट हॉबसन द्वारा, उलरिक प्रकाशन (2004) * ''RMS Queen Mary 2 Manual: An Insight into the Design, Construction and Operation of the World's Largest Ocean Liner''। स्टीफन पाएन द्वारा, हेन्स प्रकाशन (2014)--> ==टिप्पणियाँ== {{Reflist|group=fn}} == सन्दर्भ == {{Reflist|30em}} ==आगे पढ़ें== * [[गाइल्स ब्रैंडरेथ|ब्रैंडरेथ, गाइल्स]] (2004). ''Philip and Elizabeth: Portrait of a Marriage''. लंडन: सेंचुरी. आईएसबीएन 0-7126-6103-4 * [[टिम हील्ड|हील्ड, टिम]] (1991). ''The Duke: A Portrait of Prince Philip''. लंडन: हॉडर व स्टॉघ्टन. आईएसबीएन 0-340-54607-7 * [[रॉबर्ट लेसी|लेसी, रॉबर्ट]] (2002) ''Royal: Her Majesty Queen Elizabeth II'', लंडन: लिटिल, ब्राउन, आईएसबीएन 0-316-85940-0 * विकर्स, ह्युगो (2000). ''Alice, Princess Andrew of Greece''. लंडन: हैमिश हैमिल्टन. आईएसबीएन 0-241-13686-5 ==बाहरी कड़ियाँ== {{Wikiquote}} {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20151026064443/http://www.royal.gov.uk/ThecurrentRoyalFamily/TheDukeofEdinburgh/90thLandingpage.aspx Official website of the British Monarchy: The Duke of Edinburgh] * [https://web.archive.org/web/20060214102257/http://www.theaward.org/ Duke of Edinburgh Award] * {{IMDb name|0697611|Prince Philip, Duke of Edinburgh}} * [https://web.archive.org/web/20111206103156/http://www.life.com/gallery/58221/in-the-words-of-prince-philip#index/0 In the Words of Prince Philip] –''[[लाइफ पत्रिका]]'' द्वारा चलचित्र {{S-start}} {{S-hou|[[स्क्लेसविग-होल्स्टीन-सोंडरबर्ग-ग्लुक्सबर्ग राजघराना]]|10 जून|1921}} {{S-roy|uk}} {{S-bef|before=[[राजमाता महारानी एलिज़ाबेथ|एलिज़ाबेथ बोव्स-ल्योन]]|as=[[पटरानी]]}} {{S-ttl|title=[[ब्रिटिश शासकों के पति-पत्नियों की सूची|ब्रिटिश साम्राज्ञी के पति]] |years=6 फरवरी 1952 – वर्तमान}} {{S-inc}} {{S-break}} {{S-reg|uk}} {{S-new|creation}} {{S-ttl|title=[[एडिनबरा के ड्यूक]]|years=1947–}} {{S-inc|heir=[[चार्ल्स, वेल्स के राजकुमार|वेल्स के राजकुमार]]}} {{S-break}} {{S-aca}} {{S-bef|before=[[विक्टर होप, लिन्लिथगो की दूसरी मार्क्वेस|लिन्लिथगो की<br />मार्क्वेस]]}} {{S-ttl|title=[[एडिनबरा के विश्वविद्यालय के चांसलर]]|years=1953–2010}} {{S-aft|after=[[ऐन, शाही राजकुमारी|शाही राजकुमारी]]}} {{S-new|institution}} {{S-ttl|title=[[सैल्फोर्ड का विश्वविद्यालय|सैल्फोर्ड के विश्वविद्यालय के चांसलर]]|years=1967–1991}} {{S-aft|after=[[सारॉ, यॉर्क की डचेज़|यॉर्क की डचेज़]]}} {{S-bef|before=[[एडगर एड्रियन, पहले बैरों एड्रियन|द लॉर्ड एड्रियन]]}} {{S-ttl|title=[[कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय के चांसलर]]|years=1976–2011}} {{S-aft|after=[[डेविड सैन्सबरी, टुरविले के बैरों सैन्सबरी|टुरविले के बैरों सैन्सबरी]]}} {{S-hon}} {{S-bef|before=[[टेक की मैरी|रानी मैरी]]}} {{S-ttl|title=[[ग्रैंड मास्टर्स ऑफ़ द ऑर्डर ऑफ द ब्रिटिश एम्पायर]] |years=24 मार्च 1953 – वर्तमान}} {{S-inc}} {{S-mil}} {{S-bef|before=[[एलिज़ाबेथ द्वितीय|महारानी एलिज़ाबेथ द्वितीय]]}} {{S-ttl|title=[[लॉर्ड हाई ऐडमिरल (यूनाइटेड किंगडम)|लॉर्ड हाई ऐडमिरल]] |years=10 जून 2011 – वर्तमान}} {{S-inc}} {{S-other|line}} {{S-bef|before=[[इंडिया हिक्स]]}} {{S-ttl|title=[[ब्रिटिश सिंहासन की उत्तराधिकार सूची]]|creation=([[एलिस, यूनाइटेड किंगडम की राजकुमारी|एलिस]], [[विक्टोरिया]] की बेटी के वंशज)}} {{S-aft|after=[[बर्नहार्ड, बेडेन का राजकुमार|बेडेन के राजकुमार]]}} {{S-prec}} {{S-bef|before=[[एलिज़ाबेथ द्वितीय|महारानी]]}} {{S-ttl|title=[[इंग्लैंड और वेल्स में अधिकार वरीयता क्रम]],<br>[[स्कॉटलैंड में अधिकार वरीयता क्रम|स्कॉटलैंड]] और [[उत्तरी आयरलैंड में अधिकार वरीयता क्रम|उत्तरी आयरलैंड]]}} {{S-aft|after=[[चार्ल्स, वेल्स के राजकुमार|वेल्स के राजकुमार,<br />रोथसे के ड्यूक]]}} {{End}} <!-- {{Navboxes |list1=</span> {{Philip, Duke of Edinburgh}} {{UK Order of Precedence (Gentlemen)|Philip, Duke of Edinburgh, Prince}} {{ब्रिटिश पटराजा व पटरानियाँ}} {{Current consorts of sovereigns}} {{British princes}} {{Greek princes}} {{Danish princes}} {{British dukes}} {{Dukes of Edinburgh|Philip, Duke of Edinburgh, Prince}} {{CPW}} {{The Football Association}} {{ऑर्डर ऑफ़ न्यूज़ीलैंड}} }} --> {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:एडिनबरा के फ़िलिप, ड्यूक, राजकुमार}} [[श्रेणी:राजकुमार फिलिप, एडिनबरा के ड्यूक| ]] [[श्रेणी:1921 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:ब्रिटिश राजपरिवार]]<!-- Monarchy/nobility --> [[श्रेणी:ब्रिटिश शाही पदाधिकारी]] [[श्रेणी:डेनमार्क के राजकुमार]] [[श्रेणी:यूनान के राजकुमार]] [[श्रेणी:यूनाइटेड किंगडम के राजकुमार]] [[श्रेणी:एडिनबरा के ड्यूक]] [[श्रेणी:विंडसर राजघराना]] [[श्रेणी:बैटेनबर्ग राजघराना]] [[श्रेणी:ग्लुक्सबर्ग राजघराना (यूनान)]] [[श्रेणी:ऑस्ट्रेलिया में राजशाही]] [[श्रेणी:कनाडा में राजशाही]] [[श्रेणी:न्यूज़ीलैंड में राजशाही]] [[श्रेणी:एलिज़ाबेथ २]] [[श्रेणी:यूनाइटेड किंगडम की सलाहकार समिति के सदस्य]] [[श्रेणी:कनाडा के लिये रानी की सलाहकार समिति के सदस्य]] [[श्रेणी:विकिपरियोजना ब्रिटिश राजशाही]] [[श्रेणी:२०२१ में निधन]] [[श्रेणी:डेनिश राजकुमारों]] 7lmmcl85wjkolq4x3tbi9311ddd2xid 1999 क्रिकेट विश्व कप 0 691900 6538011 6493930 2026-04-09T10:37:52Z Sanjeevanika 919556 6538011 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = आईसीसी क्रिकेट विश्व कप<br><small>इंग्लैंड '99</small> | image = Iccworldcup1999.png | imagesize = 220px | caption = आईसीसी क्रिकेट विश्व कप 1999 का लोगो | administrator = [[अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] | cricket format = [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय]] | tournament format = [[राउंड-रॉबिन टूर्नामेंट | राउंड रॉबिन]] और [[एकल-उन्मूलन टूर्नामेंट | नॉकआउट]] | host = {{flagicon|England}} इंग्लैंड<br />{{flagicon|Scotland}} स्कॉटलैंड<br />{{flagicon|Ireland|cricket }} आयरलैंड<br />{{flagicon|Netherlands}} नीदरलैंड<br />{{flagicon|Wales}} वेल्स | fromdate = 14 मई | todate = 20 जून | champions = {{cr|AUS}} | count = 2 | runner up = {{cr|PAK}} | participants = 12 | matches = 42 | attendance = | player of the series = {{cricon|RSA}} [[लांस क्लूजनर]] | most runs = {{cricon|IND}} [[राहुल द्रविड़]] (461) | most wickets = {{cricon|NZL}} [[ज्योफ अलॉट]] (20)<br />{{cricon|AUS}} [[शेन वार्न]] (20) | previous_year = 1996 | previous_tournament = 1996 क्रिकेट विश्व कप | next_year = 2003 | next_tournament = 2003 क्रिकेट विश्व कप }} '''1999 क्रिकेट विश्व कप''' (आधिकारिक तौर पर '''आईसीसी क्रिकेट विश्व कप '99''' के रूप में जाना जाता है) अन्तराष्ट्रीय क्रिकेट क्लब (आईसीसी) द्वारा आयोजित [[क्रिकेट विश्व कप]] का सातवां संस्करण था। यह मुख्य रूप से इंग्लैंड द्वारा आयोजित किया गया था, स्कॉटलैंड, आयरलैंड, वेल्स और नीदरलैंड ने सह-मेजबान के रूप में काम किया। टूर्नामेंट [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट टीम | ऑस्ट्रेलिया]] ने जीता था, जिसने लंदन के [[लॉर्ड्स|लॉर्ड्स क्रिकेट ग्राउंड]] पर फाइनल में [[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट टीम | पाकिस्तान]] को 8 विकेट से हराया था। [[न्यूजीलैंड की राष्ट्रीय क्रिकेट टीम | न्यूजीलैंड]] और [[दक्षिण अफ्रीका राष्ट्रीय क्रिकेट टीम | दक्षिण अफ्रीका]] अन्य सेमीफाइनलिस्ट थे। यह टूर्नामेंट पिछले क्रिकेट विश्व कप के तीन साल बाद आयोजित किया गया था, जो सामान्य चार साल के अंतराल से विचलित था।<ref>{{Cite web|date=16 October 2019|title=Sourav Ganguly Doubtful About ICC's Plans To Host Cricket World Cup Every Three Years|url=https://www.outlookindia.com/website/story/sports-news-sourav-ganguly-doubtful-about-iccs-plans-to-host-cricket-world-cup-every-three-years/340587/|access-date=23 November 2020|website=Outlook|agency=PTI}}</ref> इसमें 12 टीमों ने भाग लिया, जिसमें कुल 42 मैच खेले गए। समूह चरण में, टीमों को छह के दो समूहों में विभाजित किया गया था; प्रत्येक टीम ने एक बार अपने समूह में अन्य सभी खेला। सुपर छक्के के लिए उन्नत प्रत्येक समूह से शीर्ष तीन टीमों, 1999 विश्व कप के लिए एक नई अवधारणा; प्रत्येक टीम ने अपने समूह से अन्य क्वालीफायर के खिलाफ खेल से अंक आगे बढ़ाया और फिर दूसरे समूह से प्रत्येक क्वालीफायर खेला (दूसरे शब्दों में, ग्रुप ए के प्रत्येक क्वालीफायर ने ग्रुप बी से प्रत्येक क्वालीफायर खेला)। सुपर सिक्स में शीर्ष चार टीमें सेमीफाइनल में पहुंचीं। == योग्यता == {{main|1997 आईसीसी ट्रॉफी}} 1999 के विश्व कप में 11 टीमें थीं, जो 1996 में पिछले संस्करण के समान थीं। मेज़बान इंग्लैंड और आठ अन्य [[टेस्ट क्रिकेट | टेस्ट नेशन]] देशों ने विश्व कप के लिए स्वचालित योग्यता अर्जित की। शेष तीन स्पॉट मलेशिया में [[1997 आईसीसी ट्रॉफी]] पर तय किए गए थे। आईसीसी ट्रॉफी के 1997 संस्करण में 22 देशों ने प्रतिस्पर्धा की। दो ग्रुप चरणों से गुजरने के बाद, सेमीफाइनल में [[केन्या राष्ट्रीय क्रिकेट टीम | केन्या]] और [[बांग्लादेश राष्ट्रीय क्रिकेट टीम | बांग्लादेश]] ने विश्व कप के लिए क्वालीफाई किया। [[स्कॉटलैंड राष्ट्रीय क्रिकेट टीम |स्कॉटलैंड]] क्वालिफाइ करने वाला तीसरा देश होगा क्योंकि उसने [[आयरलैंड राष्ट्रीय क्रिकेट टीम | आयरलैंड]] को तीसरे स्थान के प्लेऑफ में हराया था।<ref>{{cite web|url=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT97/ICCT97_HEADLINES.html|title=Carlsberg ICC Trophy, Malaysia Headlines|access-date=31 July 2019}}</ref> {| class="wikitable sortable" !टीम !योग्यता की विधि !फाइनल प्रदर्शन !अंतिम उपस्थिति !पिछला सर्वश्रेष्ठ प्रदर्शन !समूह |- |{{cr|ENG}} |'''यजमान''' |सातवां |[[1996 क्रिकेट विश्व कप|1996]] |उपविजेता {{small|([[1979 क्रिकेट विश्व कप|1979]], [[1987 क्रिकेट विश्व कप|1987]], [[1992 क्रिकेट विश्व कप|1992]])}} |ए |- |{{cr|AUS}} |rowspan="8"|पूर्ण सदस्य |सातवां |[[1996 क्रिकेट विश्व कप|1996]] |'''चैंपियंस''' {{small|([[1987 क्रिकेट विश्व कप|1987]])}} |बी |- |{{cr|IND}} |सातवां |[[1996 क्रिकेट विश्व कप|1996]] |'''चैंपियंस''' {{small|([[1983 क्रिकेट विश्व कप|1983]])}} |ए |- |{{cr|NZL}} |सातवां |[[1996 क्रिकेट विश्व कप|1996]] |सेमीफाइनल {{small|([[1975 क्रिकेट विश्व कप|1975]], [[1979 क्रिकेट विश्व कप|1979]], [[1992 क्रिकेट विश्व कप|1992]])}} |बी |- |{{cr|PAK}} |सातवां |[[1996 क्रिकेट विश्व कप|1996]] |'''चैंपियंस''' {{small|([[1992 क्रिकेट विश्व कप|1992]]}}) |बी |- |{{cr|RSA}} |तीसरा |[[1996 क्रिकेट विश्व कप|1996]] |सेमीफाइनल {{small|([[1992 क्रिकेट विश्व कप|1992]])}} |ए |- |{{cr|SRI}} |सातवां |[[1996 क्रिकेट विश्व कप|1996]] |'''चैंपियंस''' {{small|([[1996 क्रिकेट विश्व कप|1996]]}}) |ए |- |{{cr|WIN}} |सातवां |[[1996 क्रिकेट विश्व कप|1996]] |'''चैंपियंस''' {{small|([[1975 क्रिकेट विश्व कप|1975]], [[1979 क्रिकेट विश्व कप|1979]]}}) |बी |- |{{cr|ZIM}} |पांचवा |[[1996 क्रिकेट विश्व कप|1996]] |ग्रुप चरण {{small|(सब)}} |ए |- |{{cr|BAN}} |[[1997 आईसीसी ट्रॉफी]] विजेता |पहला |— |प्रथम प्रवेश |बी |- |{{cr|KEN}} |[[1997 आईसीसी ट्रॉफी]] उपविजेता |दूसरा |[[1996 क्रिकेट विश्व कप|1996]] |ग्रुप चरण {{small|([[1996 क्रिकेट विश्व कप|1996]]}}) |ए |- |{{cr|SCO}} |[[1997 आईसीसी ट्रॉफी]] तीसरे स्थान पर |पहला |— |प्रथम प्रवेश |बी |} == मैच के स्थान == {{Location map+|England|width=400|float=right|caption=इंग्लैंड में स्थान|places= {{Location map~|England|lat_deg=51|lat_min=31|lon_deg=0|lon_min=-10|position=left|background=|label=[[लॉर्ड्स]]}} {{Location map~|England|lat_deg=51|lat_min=29|lon_deg=0|lon_min=-7|position=right|background=|label=[[द ओवल]]}} {{Location map~|England|lat_deg=50|lat_min=49|lon_deg=0|lon_min=-10|position=Left|background=|label=[[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, होव|होव]]}} {{Location map~|England|lat_deg=51|lat_min=1|lon_deg=-3|lon_min=-6|position=left|background=|label=[[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, टैटन|टॉन्टन]]}} {{Location map~|England|lat_deg=51|lat_min=16|lon_deg=1|lon_min=5|position=left|background=|label=[[सेंट लॉरेंस ग्राउंड|कैंटरबरी]]}} {{Location map~|England|lat_deg=52|lat_min=36|lon_deg=-1|lon_min=-8|position=right|background=|label=[[ग्रेस रोड|लीसेस्टर]]}} {{Location map~|England|lat_deg=52|lat_min=14|lon_deg=0|lon_min=-52|position=right|background=|label=[[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, नॉर्थम्प्टन|नॉर्थम्प्टन]]}} {{Location map~|England|lat_deg=52|lat_min=11|lon_deg=-2|lon_min=-13|position=left|background=|label=[[नई सड़क, वॉर्सेस्टर|वॉर्सेस्टर]]}} {{Location map~|England|lat_deg=51|lat_min=28|lon_deg=-2|lon_min=-35|position=right|background=|label=[[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, ब्रिस्टल|ब्रिस्टल]]}} {{Location map~|England|lat_deg=52|lat_min=56|lon_deg=-1|lon_min=-7|position=right|background=|label=[[ट्रेंट ब्रिज|नॉटिंघम]]}} {{Location map~|England|lat_deg=52|lat_min=27|lon_deg=-1|lon_min=-54|position=left|background=|label=[[एजबेस्टन क्रिकेट ग्राउंड|बर्मिंघम]]}} {{Location map~|England|lat_deg=51|lat_min=43|lon_deg=0|lon_min=28|position=right|background=|label=[[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, चेम्सफोर्ड|चेम्सफोर्ड]]}} {{Location map~|England|lat_deg=50|lat_min=55|lon_deg=-1|lon_min=-24|position=left|background=|label=[[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, साउथैम्पटन|साउथेम्प्टन]]}} {{Location map~|England|lat_deg=54|lat_min=50|lon_deg=-1|lon_min=-33|position=left|background=|label=[[रिवरसाइड ग्राउंड|चेस्टर-ले-स्ट्रीट]]}} {{Location map~|England|lat_deg=53|lat_min=49|lon_deg=-1|lon_min=-34|position=left|background=|label=[[हेडिंग्ले क्रिकेट ग्राउंड|लीड्स]]}} {{Location map~|England|lat_deg=52|lat_min=55|lon_deg=-1|lon_min=-27|position=left|background=|label=[[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, डर्बी|डर्बी]]}} {{Location map~|England|lat_deg=53|lat_min=27|lon_deg=-2|lon_min=-17|position=left|background=|label=[[ओल्ड ट्रैफर्ड क्रिकेट ग्राउंड|मैनचेस्टर]]}} }} === इंग्लैंड === {|class=wikitable |- !स्थान!!शहर!!क्षमता!!मैचेस |- |[[एजबेस्टन क्रिकेट ग्राउंड]]||[[बर्मिंघम]], वेस्ट मिडलैंड्स||21,000||3 |- |[[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, ब्रिस्टल|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]]||[[ब्रिस्टल]]||8,000||2 |- |[[सेंट लॉरेंस ग्राउंड]]||[[कैंटरबरी]], केंट||15,000 ||1 |- |[[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, चेम्सफोर्ड|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]]||[[चेम्सफोर्ड]], एसेक्स||6,500||2 |- |[[रिवरसाइड ग्राउंड]]||[[चेस्टर-ले-स्ट्रीट]], काउंटी डरहम||15,000||2 |- |[[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, डर्बी|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]]||[[डर्बी]], डर्बीशायर||9,500||1 |- |[[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, होव|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]]||[[होव]], ससेक्स||7,000||1 |- |[[हेडिंग्ले क्रिकेट ग्राउंड|हेडिंग्ले]]||[[लीड्स]], वेस्ट यॉर्कशायर||17,500||3 |- |[[ग्रेस रोड]]||[[लीसेस्टर]], लीसेस्टरशायर||12,000||2 |- |[[लॉर्ड्स क्रिकेट ग्राउंड|लॉर्ड्स]]||[[लंदन]], ग्रेटर लंदन||28,000||3 |- |[[द ओवल|लंदन ओवल]]||[[लंदन]], ग्रेटर लन्दन||25,500||3 |- |[[ओल्ड ट्रैफर्ड क्रिकेट ग्राउंड|ओल्ड ट्रैफर्ड]]||[[मैनचेस्टर]], ग्रेटर मैनचेस्टर||22,000||3 |- |[[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, नॉर्थम्प्टन|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]]||[[नॉर्थम्प्टन]], नॉर्थम्पटनशायर||6,500||2 |- |[[ट्रेंट ब्रिज]]||[[नॉटिंघम]], नॉटिंघमशायर||17,500||3 |- |[[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, साउथैम्पटन|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]]||[[साउथेम्प्टन]], हैम्पशायर||6,500||2 |- |[[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, टैटन|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]]||[[टुनटन]], समरसेट||6,500||2 |- |[[नई सड़क, वॉर्सेस्टर|न्यू रोड]]||[[वॉर्सेस्टर, इंग्लैंड | वॉर्सेस्टर]], वोस्टरशायर||4,500||2 |} === इंग्लैंड के बाहर === स्कॉटलैंड ने अपने गृह देश में अपने दो ग्रुप बी मैच खेले और विश्व कप में खेलों की मेजबानी करने वाला पहला सहयोगी देश बन गया। एक ग्रुप बी मैच क्रमशः वेल्स और आयरलैंड में खेला गया, जबकि एक ग्रुप ए मैच नीदरलैंड में खेला गया। {|class=wikitable !स्थान!!शहर!!क्षमता!!मैचेस |- |[[वीआरए क्रिकेट ग्राउंड]]||{{flagicon|NED}} [[अ‍ॅमस्टेलवीन]], नीदरलैंड||4,500 ||1 |- |[[एसडब्ल्यूएएलईसी स्टेडियम | सोफिया गार्डन]]||{{flagicon|WAL}} [[कार्डिफ]], वेल्स||15,653||1 |- |[[कैसल एवेन्यू|क्लोन्टार्फ क्रिकेट क्लब ग्राउंड]]||{{flagicon|IRE}} [[डबलिन]], आयरलैंड||3,200 ||1 |- |[[द ग्रेंज क्लब]]||{{flagicon|SCO}} [[एडिनबर्ग]], स्कॉटलैंड||3,000 ||2 |- |colspan=2|{{Location map+|United Kingdom|width=200|AlternativeMap=British Isles location map.svg|float=center|caption=वेल्स, स्कॉटलैंड और आयरलैंड में स्थान|places= {{Location map~|United Kingdom|lat=51.487222|long=-3.191389|position=left|background=|label=[[एसडब्ल्यूएएलईसी स्टेडियम|कार्डिफ]]}} {{Location map~|United Kingdom|lat=53.368047|long=-6.207153|position=left|background=|label=[[क्लोन्टार्फ क्रिकेट क्लब ग्राउंड|डबलिन]]}} {{Location map~|United Kingdom|lat=55.959843|long=-3.214295|position=right|background=|label=[[द ग्रेंज क्लब|एडिनबर्ग]]}} }} |colspan=2|{{Location map+|Netherlands|width=200|float=center|caption=नीदरलैंड में स्थान|places= {{Location map~|Netherlands|lat=52.319444|long=4.849058|position=left|background=|label=[[वीआरए क्रिकेट ग्राउंड|अ‍ॅमस्टेलवीन]]}} }} |} == दस्ते == {{Main|1999 क्रिकेट विश्व कप टीम}} == ग्रुप चरण == === ग्रुप ए === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width=175|टीम !width=20 abbr="Played"|खेले !width=20 abbr="Won"|जीत !width=20 abbr="Lost"|हार !width=20 abbr="No result"|कोप !width=20 abbr="Tied"|टाई !width=20 abbr="Net run rate"|नेररे !width=20 abbr="Points"|अंक !width=20 abbr="Points carried forward"|पीसीएफ |- style="background:#ccffcc" |style="text-align:left"|{{cr|RSA}} |5||4||1||0||0||0.86||'''8'''||2 |- style="background:#ccffcc" |style="text-align:left"|{{cr|IND}} |5||3||2||0||0||1.28||'''6'''||0 |- style="background:#ccffcc" |style="text-align:left"|{{cr|ZIM}} |5||3||2||0||0||0.02||'''6'''||4 |- |style="text-align:left"|{{cr|ENG}} |5||3||2||0||0||−0.33||'''6'''||N/A |- |style="text-align:left"|{{cr|SRI}} |5||2||3||0||0||−0.81||'''4'''||N/A |- |style="text-align:left"|{{cr|KEN}} |5||0||5||0||0||−1.20||'''0'''||N/A |} ---- {{Cricket Match Summary | date = 15 मई 1999 | team1 = {{cr-rt|IND}} | score1 = 253/5 (50 ओवर) | score2 = 254/6 (47.2 ओवर) | team2 = {{cr|RSA}} | runs1 = [[Sourav Ganguly]] 97 (142) | wickets1 = [[Lance Klusener]] 3/66 (10 overs) | runs2 = [[Jacques Kallis]] 96 (128) | wickets2 = [[Javagal Srinath]] 2/69 (10 overs) | result = दक्षिण अफ़्रीका 4 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65194.html स्कोरकार्ड] | venue = [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, होव|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[होव]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Steve Bucknor]] (WI) and [[David Shepherd (umpire)|David Shepherd]] (Eng) | motm = [[Jacques Kallis]] (SA) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 15 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|KEN}} | score1 = 229/7 (50 ओवर) | score2 = 231/5 (41 ओवर) | team2 = {{cr|ZIM}} | runs1 = [[Alpesh Vadher]] 54 (90) | wickets1 = [[Neil Johnson (cricketer)|Neil Johnson]] 4/42 (10 overs) | runs2 = [[Neil Johnson (cricketer)|Neil Johnson]] 59 (70) | wickets2 = [[Maurice Odumbe]] 2/39 (7 overs) | result = ज़िम्बाब्वे 5 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html स्कोरकार्ड] | venue = [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, टाउनटन|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[टाउनटन]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Doug Cowie (umpire)|Doug Cowie]] (NZ) and [[Javed Akhtar (cricketer)|Javed Akhtar]] (Pak) | motm = [[Neil Johnson (cricketer)|Neil Johnson]] (Zim) | toss = | rain = | notes = [[Jimmy Kamande]] (Ken) made his ODI debut. }}{{Cricket Match Summary | date = 14 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|SRI}} | score1 = 204 (48.4 ओवर) | score2 = 207/2 (46.5 ओवर) | team2 = {{cr|ENG}} | runs1 = [[Romesh Kaluwitharana]] 57 (66) | wickets1 = [[Alan Mullally]] 4/37 (10 overs) | runs2 = [[Alec Stewart]] 88 (146) | wickets2 = [[Chaminda Vaas]] 1/27 (10 overs) | result = इंग्लैण्ड 8 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65193.html स्कोरकार्ड] | venue =[[लॉर्ड्स क्रिकेट ग्राउंड]], [[लंदन]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Rudi Koertzen]] (SA) and [[Srinivasaraghavan Venkataraghavan]] (Ind) | motm = [[Alec Stewart]] (Eng) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 18 मई 1999 | team1 = {{cr-rt|KEN}} | score1 = 203 (49.4 ओवर) | score2 = 204/1 (39 ओवर) | team2 = {{cr|ENG}} | runs1 = [[Steve Tikolo]] 71 (141) | wickets1 = [[Darren Gough]] 4/34 (10 overs) | runs2 = [[Nasser Hussain]] 88* (127) | wickets2 = [[Thomas Odoyo]] 1/65 (10 overs) | result = इंग्लैण्ड 9 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html स्कोरकार्ड] | venue = [[सेंट लॉरेंस ग्राउंड]], [[कैंटरबरी]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[K. T. Francis|KT Francis]] (SL) and [[Rudi Koertzen]] (SA) | motm = [[Steve Tikolo]] (Ken) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 19 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | score1 = 252 (50 ओवर) | score2 = 249 (45 ओवर) | team2 = {{cr|IND}} | runs1 = [[Andy Flower]] 68* (85) | wickets1 = [[Javagal Srinath]] 2/35 (10 overs) | runs2 = [[Sadagoppan Ramesh]] 55 (77) | wickets2 = [[Henry Olonga]] 3/22 (4 overs) | result = ज़िम्बाब्वे 3 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65200.html स्कोरकार्ड] | venue = [[ग्रेस रोड]], [[लीसेस्टर]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Dave Orchard]] (SA) and [[Peter Willey]] (Eng) | motm = [[Grant Flower]] (Zim) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 19 मई 1999 | team1 = {{cr-rt|RSA}} | score1 = 199/9 (50 ओवर) | score2 = 110 (35.2 ओवर) | team2 = {{cr|SRI}} | runs1 = [[Daryl Cullinan]] 49 (82) | wickets1 = [[Muttiah Muralitharan]] 3/25 (10 overs) | runs2 = [[Roshan Mahanama]] 36 (71) | wickets2 = [[Lance Klusener]] 3/21 (5.2 overs) | result = दक्षिण अफ़्रीका 89 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65201.html स्कोरकार्ड] | venue = [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, नॉर्थम्प्टन|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[नॉर्थम्प्टन]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Steve Bucknor]] (WI) and [[Steve Dunne (cricket umpire)|Steve Dunne]] (NZ) | motm = [[Lance Klusener]] (SA) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 22 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|RSA}} | score1 = 225/7 (50 ओवर) | score2 = 103 (41 ओवर) | team2 = {{cr|ENG}} | runs1 = [[Herschelle Gibbs]] 60 (99) | wickets1 = [[Alan Mullally]] 2/28 (10 overs) | runs2 = [[Neil Fairbrother]] 21 (44) | wickets2 = [[Steve Elworthy]] 2/24 (10 overs) | result = दक्षिण अफ़्रीका 122 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65205.html स्कोरकार्ड] | venue = [[द ओवल]], [[लंदन]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Steve Dunne (cricket umpire)|Steve Dunne]] (NZ) and [[Srinivasaraghavan Venkataraghavan]] (Ind) | motm = [[Lance Klusener]] (SA) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 22 मई 1999 | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | score1 = 197/9 (50 ओवर) | score2 = 198/6 (46 ओवर) | team2 = {{cr|SRI}} | runs1 = [[Grant Flower]] 42 (69) | wickets1 = [[Pramodya Wickramasinghe]] 3/30 (10 overs) | runs2 = [[Marvan Atapattu]] 54 (90) | wickets2 = [[Guy Whittall]] 3/35 (10 overs) | result = श्रीलंका 4 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65206.html स्कोरकार्ड] | venue = [[न्यू रोड, वॉर्सेस्टर|न्यू रोड]], [[वॉर्सेस्टर]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Steve Bucknor]] (WI) and [[David Shepherd (umpire)|David Shepherd]] (Eng) | motm = [[Marvan Atapattu]] (SL) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 23 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|IND}} | score1 = 329/2 (50 ओवर) | score2 = 235/7 (50 ओवर) | team2 = {{cr|KEN}} | runs1 = [[Sachin Tendulkar]] 140 (101) | wickets1 = [[Martin Suji]] 1/26 (10 overs) | runs2 = [[Steve Tikolo]] 58 (75) | wickets2 = [[Debashish Mohanty]] 4/56 (10 overs) | result = भारत 94 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html स्कोरकार्ड] | venue = [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, ब्रिस्टल|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[ब्रिस्टल]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Doug Cowie (umpire)|Doug Cowie]] (NZ) and [[Ian Robinson (cricket umpire)|Ian Robinson]] (Zim) | motm = [[Sachin Tendulkar]] (Ind) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 25 मई 1999 | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | score1 = 167/8 (50 ओवर) | score2 = 168/3 (38.3 ओवर) | team2 = {{cr|ENG}} | runs1 = [[Grant Flower]] 35 (90) | wickets1 = [[Alan Mullally]] 2/16 (10 overs) | runs2 = [[Graham Thorpe]] 62 (80) | wickets2 = [[Mpumelelo Mbangwa]] 2/28 (7 overs) | result = इंग्लैण्ड 7 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65211.html स्कोरकार्ड] | venue = [[ट्रेंट ब्रिज|ट्रेंटब्रिज]], [[नॉटिंघम]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Steve Bucknor]] (WI) and [[Darrell Hair]] (Aus) | motm = [[Alan Mullally]] (Eng) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 26 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|KEN}} | score1 = 152 (44.3 ओवर) | score2 = 153/3 (41 ओवर) | team2 = {{cr|RSA}} | runs1 = [[Ravindu Shah]] 50 (64) | wickets1 = [[Lance Klusener]] 5/21 (8.3 overs) | runs2 = [[Jacques Kallis]] 44* (81) | wickets2 = [[Maurice Odumbe]] 1/15 (7 overs) | result = दक्षिण अफ़्रीका 7 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html स्कोरकार्ड] | venue = [[वीआरए क्रिकेट ग्राउंड]], [[ऐम्स्टर्डैम|एम्सटर्डम]], [[नीदरलैण्ड|नीदरलैंड]] | umpires = [[Doug Cowie (umpire)|Doug Cowie]] (NZ) and [[Peter Willey]] (Eng) | motm = [[Lance Klusener]] (SA) | toss = | rain = | notes = South Africa qualified for Super Sixes stage. Kenya eliminated. }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 26 मई 1999 | team1 = {{cr-rt|IND}} | score1 = 373/6 (50 ओवर) | score2 = 216 (42.3 ओवर) | team2 = {{cr|SRI}} | runs1 = [[Sourav Ganguly]] 183 (158) | wickets1 = [[Pramodya Wickramasinghe]] 3/65 (10 overs) | runs2 = [[Aravinda de Silva]] 56 (74) | wickets2 = [[Robin Singh (cricketer, born 1963)|Robin Singh]] 5/13 (9.3 overs) | result = भारत 157 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65213.html स्कोरकार्ड] | venue = [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, टाउनटन|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[टाउनटन]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Steve Dunne (cricket umpire)|Steve Dunne]] (NZ) and [[David Shepherd (umpire)|David Shepherd]] (Eng) | motm = [[Sourav Ganguly]] (Ind) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 29–30 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|IND}} | score1 = 232/8 (50 ओवर) | score2 = 169 (45.2 ओवर) | team2 = {{cr|ENG}} | runs1 = [[Rahul Dravid]] 53 (82) | wickets1 = [[Mark Ealham]] 2/28 (10 overs) | runs2 = [[Graham Thorpe]] 36 (57) | wickets2 = [[Sourav Ganguly]] 3/27 (8 overs) | result = भारत 63 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65217.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एजबेस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंघम]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Darrell Hair]] (Aus) and [[Javed Akhtar (cricketer)|Javed Akhtar]] (Pak) | motm = [[Sourav Ganguly]] (Ind) | toss = | rain = | notes = India qualified for Super Sixes stage of tournament. Sri Lanka eliminated. }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 29 मई 1999 | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | score1 = 233/6 (50 ओवर) | score2 = 185 (47.2 ओवर) | team2 = {{cr|RSA}} | runs1 = [[Neil Johnson (cricketer)|Neil Johnson]] 76 (117) | wickets1 = [[Allan Donald]] 3/41 (10 overs) | runs2 = [[Lance Klusener]] 52* (58) | wickets2 = [[Neil Johnson (cricketer)|Neil Johnson]] 3/27 (8 overs) | result = ज़िम्बाब्वे 48 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65218.html स्कोरकार्ड] | venue = [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, चेम्सफोर्ड|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[चेम्सफोर्ड]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[David Shepherd (umpire)|David Shepherd]] (Eng) and [[Srinivasaraghavan Venkataraghavan]] (Ind) | motm = [[Neil Johnson (cricketer)|Neil Johnson]] (Zim) | toss = | rain = | notes = Zimbabwe qualified for Super Sixes stage. England eliminated. }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 30 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|SRI}} | score1 = 275/8 (50 ओवर) | score2 = 230/6 (50 ओवर) | team2 = {{cr|KEN}} | result = श्रीलंका 45 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html स्कोरकार्ड] | venue = [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, साउथहैंपटन|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[साउथेम्प्टन|साउथहैंपटन]], [[इंग्लैण्ड]] }} ---- === ग्रुप बी === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width=175|टीम !width=20 abbr="Played"|खेले !width=20 abbr="Won"|जीत !width=20 abbr="Lost"|हार !width=20 abbr="No result"|कोप !width=20 abbr="Tied"|टाई !width=20 abbr="Net run rate"|नेररे !width=20 abbr="Points"|अंक !width=20 abbr="Points carried forward"|पीसीएफ |- style="background:#ccffcc" |style="text-align:left"|{{cr|PAK}} |5||4||1||0||0||0.51||'''8'''||4 |- style="background:#ccffcc" |style="text-align:left"|{{cr|AUS}} |5||3||2||0||0||0.73||'''6'''||0 |- style="background:#ccffcc" |style="text-align:left"|{{cr|NZL}} |5||3||2||0||0||0.58||'''6'''||2 |- |style="text-align:left"|{{cr|WIN}} |5||3||2||0||0||0.50||'''6'''||N/A |- |style="text-align:left"|{{cr|BAN}} |5||2||3||0||0||−0.52||'''4'''||N/A |- |style="text-align:left"|{{cr|SCO}} |5||0||5||0||0||−1.93||'''0'''||N/A |} {{Cricket Match Summary | date = 16 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|SCO}} | score1 = 181/7 (50 ओवर) | score2 = 182/4 (44.5 ओवर) | team2 = {{cr|AUS}} | runs1 = [[Gavin Hamilton (cricketer)|Gavin Hamilton]] 34 (42) | wickets1 = [[Shane Warne]] 3/39 (10 overs) | runs2 = [[Mark Waugh]] 67 (114) | wickets2 = [[Nick Dyer]] 2/43 (10 overs) | result = ऑस्ट्रेलिया 6 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65196.html स्कोरकार्ड] | venue = [[न्यू रोड, वॉर्सेस्टर|न्यू रोड]], [[वॉर्सेस्टर]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Steve Dunne (cricket umpire)|Steve Dunne]] (NZ) and [[Peter Willey]] (Eng) | motm = [[Mark Waugh]] (Aus) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 16 मई 1999 | team1 = {{cr-rt|PAK}} | score1 = 229/8 (50 ओवर) | score2 = 202 (48.5 ओवर) | team2 = {{cr|WIN}} | runs1 = [[Wasim Akram]] 43 (29) | wickets1 = [[Courtney Walsh]] 3/28 (10 overs) | runs2 = [[Shivnarine Chanderpaul]] 77 (96) | wickets2 = [[Abdul Razzaq (Pakistani cricket player)|Abdul Razzaq]] 3/32 (10 overs) | result = पाकिस्तान 27 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65197.html स्कोरकार्ड] | venue = [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, ब्रिस्टल|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[ब्रिस्टल]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Darrell Hair]] (Aus) and [[Dave Orchard]] (SA) | motm = [[Azhar Mahmood]] (Pak) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 17 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|BAN}} | score1 = 116 (37.4 ओवर) | score2 = 117/4 (33 ओवर) | team2 = {{cr|NZL}} | runs1 = [[Enamul Haque]] 19 (41) | wickets1 = [[Chris Cairns]] 3/19 (7 overs) | runs2 = [[Matt Horne]] 35 (86) | wickets2 = [[Naimur Rahman]] 1/5 (2 overs) | result = न्यूज़ीलैंड 6 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65198.html स्कोरकार्ड] | venue = [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, चेम्सफोर्ड|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[चेम्सफोर्ड]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Ian Robinson (cricket umpire)|Ian Robinson]] (Zim) and [[Srinivasaraghavan Venkataraghavan]] (Ind) | motm = [[Gavin Larsen]] (NZ) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 20 मई 1999 | team1 = {{cr-rt|AUS}} | score1 = 213/8 (50 ओवर) | score2 = 214/5 (45.2 ओवर) | team2 = {{cr|NZL}} | runs1 = [[Darren Lehmann]] 76 (94) | wickets1 = [[Geoff Allott]] 4/37 (10 overs) | runs2 = [[Roger Twose]] 80* (99) | wickets2 = [[Damien Fleming]] 2/43 (8.2 overs) | result = न्यूज़ीलैंड 5 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65202.html स्कोरकार्ड] | venue = [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ़|कार्डिफ]], [[वेल्स]] | umpires = [[Javed Akhtar (cricketer)|Javed Akhtar]] (Pak) and [[David Shepherd (umpire)|David Shepherd]] (Eng) | motm = [[Roger Twose]] (NZ) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 20 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|PAK}} | score1 = 261/6 (50 ओवर) | score2 = 167 (38.5 ओवर) | team2 = {{cr|SCO}} | runs1 = [[Yousuf Youhana]] 81* (119) | wickets1 = [[Gavin Hamilton (cricketer)|Gavin Hamilton]] 2/36 (10 overs) | runs2 = [[Gavin Hamilton (cricketer)|Gavin Hamilton]] 76 (111) | wickets2 = [[Shoaib Akhtar]] 3/11 (6 overs) | result = पाकिस्तान 94 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65203.html स्कोरकार्ड] | venue = [[रिवरसाइड ग्राउंड]], [[चेस्टर ली स्ट्रीट]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Doug Cowie (umpire)|Doug Cowie]] (NZ) and [[Ian Robinson (cricket umpire)|Ian Robinson]] (Zim) | motm = [[Yousuf Youhana]] (Pak) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 21 मई 1999 | team1 = {{cr-rt|BAN}} | score1 = 182 (49.2 ओवर) | score2 = 183/3 (46.3 ओवर) | team2 = {{cr|WIN}} | runs1 = [[Mehrab Hossain]] 64 (129) | wickets1 = [[Courtney Walsh]] 4/25 (10 overs) | runs2 = [[Jimmy Adams]] 53* (82) | wickets2 = [[Minhajul Abedin]] 1/28 (7 overs) | result = वेस्ट इंडीज़ 7 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65204.html स्कोरकार्ड] | venue = [[कैसल एवेन्यू]], [[डबलिन]], [[आयरलैण्ड|आयरलैंड]] | umpires = [[K. T. Francis|KT Francis]] (SL) and [[Darrell Hair]] (Aus) | motm = [[Courtney Walsh]] (WI) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 23 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|PAK}} | score1 = 275/8 (50 ओवर) | score2 = 265 (49.5 ओवर) | team2 = {{cr|AUS}} | runs1 = [[Inzamam-ul-Haq]] 81 (104) | wickets1 = [[Damien Fleming]] 2/37 (10 overs) | runs2 = [[Michael Bevan]] 61 (80) | wickets2 = [[Wasim Akram]] 4/40 (9.5 overs) | result = पाकिस्तान 10 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65208.html स्कोरकार्ड] | venue = [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Rudi Koertzen]] (SA) and [[Peter Willey]] (Eng) | motm = [[Inzamam-ul-Haq]] (Pak) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 24 मई 1999 | team1 = {{cr-rt|BAN}} | score1 = 185/9 (50 ओवर) | score2 = 163 (46.2 ओवर) | team2 = {{cr|SCO}} | runs1 = [[Minhajul Abedin]] 68* (116) | wickets1 = [[John Blain (cricketer)|John Blain]] 4/37 (10 overs) | runs2 = [[Gavin Hamilton (cricketer)|Gavin Hamilton]] 63 (71) | wickets2 = [[Hasibul Hossain]] 2/26 (8 overs) | result = बांग्लादेश 22 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65209.html स्कोरकार्ड] | venue = [[ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबर्ग]], [[स्कॉट्लैण्ड|स्कॉटलैंड]] | umpires = [[K. T. Francis|KT Francis]] (SL) and [[Dave Orchard]] (SA) | motm = [[Minhajul Abedin]] (Ban) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 24 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|NZL}} | score1 = 156 (48.1 ओवर) | score2 = 158/3 (44.2 ओवर) | team2 = {{cr|WIN}} | runs1 = [[Craig McMillan]] 32 (78) | wickets1 = [[Mervyn Dillon]] 4/46 (9.1 overs) | runs2 = [[Ridley Jacobs]] 80* (131) | wickets2 = [[Chris Harris (cricketer)|Chris Harris]] 1/19 (8 overs) | result = वेस्ट इंडीज़ 7 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65210.html स्कोरकार्ड] | venue = [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, साउथहैंपटन|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[साउथेम्प्टन|साउथहैंपटन]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Javed Akhtar (cricketer)|Javed Akhtar]] (Pak) and [[Srinivasaraghavan Venkataraghavan]] (Ind) | motm = [[Ridley Jacobs]] (WI) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 27 मई 1999 | team1 = {{cr-rt|BAN}} | score1 = 178/7 (50 ओवर) | score2 = 181/3 (19.5 ओवर) | team2 = {{cr|AUS}} | runs1 = [[Minhajul Abedin]] 53* (99) | wickets1 = [[Tom Moody]] 3/25 (10 overs) | runs2 = [[Adam Gilchrist]] 63 (39) | wickets2 = [[Enamul Haque]] 2/40 (5 overs) | result = ऑस्ट्रेलिया 7 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65214.html स्कोरकार्ड] | venue = [[रिवरसाइड ग्राउंड]], [[चेस्टर ली स्ट्रीट]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Steve Bucknor]] (WI) and [[Dave Orchard]] (SA) | motm = [[Tom Moody]] (Aus) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 27 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|SCO}} | score1 = 68 (31.3 ओवर) | score2 = 70/2 (10.1 ओवर) | team2 = {{cr|WIN}} | runs1 = [[Gavin Hamilton (cricketer)|Gavin Hamilton]] 24* (82) | wickets1 = [[Courtney Walsh]] 3/7 (7 overs) | runs2 = [[Shivnarine Chanderpaul]] 30* (30) | wickets2 = [[John Blain (cricketer)|John Blain]] 2/36 (5.1 overs) | result = वेस्ट इंडीज़ 8 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65215.html स्कोरकार्ड] | venue = [[ग्रेस रोड]], [[लीसेस्टर]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Javed Akhtar (cricketer)|Javed Akhtar]] (Pak) and [[Ian Robinson (cricket umpire)|Ian Robinson]] (Zim) | motm = [[Courtney Walsh]] (WI) | toss = | rain = | notes = Scotland eliminated as a result of this match }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 28 मई 1999 | team1 = {{cr-rt|PAK}} | score1 = 269/8 (50 ओवर) | score2 = 207/8 (50 ओवर) | team2 = {{cr|NZL}} | runs1 = [[Inzamam-ul-Haq]] 73* (61) | wickets1 = [[Geoff Allott]] 4/64 (10 overs) | runs2 = [[Stephen Fleming]] 69 (100) | wickets2 = [[Azhar Mahmood]] 3/38 (10 overs) | result = पाकिस्तान 62 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65216.html स्कोरकार्ड] | venue = [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, डर्बी|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[डर्बी]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[K. T. Francis|KT Francis]] (SL) and [[Rudi Koertzen]] (SA) | motm = [[Inzamam-ul-Haq]] (Pak) | toss = | rain = | notes = Pakistan qualified for Super Six stage }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 30 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|WIN}} | score1 = 110 (46.4 ओवर) | score2 = 111/4 (40.4 ओवर) | team2 = {{cr|AUS}} | runs1 = [[Ridley Jacobs]] 49* (142) | wickets1 = [[Glenn McGrath]] 5/14 (8.4 overs) | runs2 = [[Adam Gilchrist]] 21 (36) | wickets2 = [[Curtly Ambrose]] 3/31 (10 overs) | result = ऑस्ट्रेलिया 6 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65220.html स्कोरकार्ड] | venue = [[ओल्ड ट्रैफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मैन्चेस्टर|मैनचेस्टर]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Steve Dunne (cricket umpire)|Steve Dunne]] (NZ) and [[K. T. Francis|KT Francis]] (SL) | motm = [[Glenn McGrath]] (Aus) | toss = | rain = | notes = Australia neeeded to score 111 within 47.2 overs to qualify for the Super Six stage of the tournament. Australia qualified for the Super Sixes. Bangladesh eliminated. }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 31 मई 1999 | team1 = {{cr-rt|BAN}} | score1 = 223/9 (50 ओवर) | score2 = 161 (44.3 ओवर) | team2 = {{cr|PAK}} | runs1 = [[Akram Khan (cricketer)|Akram Khan]] 42 (66) | wickets1 = [[Saqlain Mushtaq]] 5/35 (10 overs) | runs2 = [[Wasim Akram]] 29 (52) | wickets2 = [[Khaled Mahmud]] 3/31 (10 overs) | result = बांग्लादेश 62 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65221.html स्कोरकार्ड] | venue = [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, नॉर्थम्प्टन|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[नॉर्थम्प्टन]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Doug Cowie (umpire)|Doug Cowie]] (NZ) and [[Darrell Hair]] (Aus) | motm = [[Khaled Mahmud]] (Ban) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 31 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|SCO}} | score1 = 121 (42.1 ओवर) | score2 = 123/4 (17.5 ओवर) | team2 = {{cr|NZL}} | runs1 = [[Ian Stanger]] 27 (58) | wickets1 = [[Chris Harris (cricketer)|Chris Harris]] 4/7 (3.1 overs) | runs2 = [[Roger Twose]] 54* (49) | wickets2 = [[John Blain (cricketer)|John Blain]] 3/53 (7 overs) | result = न्यूज़ीलैंड 6 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65222.html स्कोरकार्ड] | venue = [[ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबर्ग]], [[स्कॉट्लैण्ड|स्कॉटलैंड]] | umpires = [[Rudi Koertzen]] (SA) and [[Ian Robinson (cricket umpire)|Ian Robinson]] (Zim) | motm = [[Geoff Allott]] (NZ) | toss = | rain = | notes = New Zealand needed to score 122 within 21.2 overs to qualify for Super Sixes stage. New Zealand qualified for Super Sixes. West Indies eliminated. }} == नॉकआउट चरण == === सुपर सिक्स === यह चरण टूर्नामेंट के सबसे अधिक देखे जाने वाले क्षेत्रों में से एक था, क्योंकि भारत और पाकिस्तान आधिकारिक रूप से अपने मैच के समय [[कारगिल युद्ध|युद्ध]] में थे, खेल के इतिहास में कभी भी ऐसा नहीं हुआ था। {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width=175|टीम !width=20 abbr="Played"|खेले !width=20 abbr="Won"|जीत !width=20 abbr="Lost"|हार !width=20 abbr="No result"|कोप !width=20 abbr="Tied"|टाई !width=20 abbr="Net run rate"|नेररे !width=20 abbr="Points"|अंक !width=20 abbr="Points carried forward"|पीसीएफ |- style="background:#ccffcc" |style="text-align:left"|{{cr|PAK}} |3||3||2||0||0||0.65||'''6'''||4 |- style="background:#ccffcc" |style="text-align:left"|{{cr|AUS}} |3||3||2||0||0||0.36||'''6'''||0 |- style="background:#ccffcc" |style="text-align:left"|{{cr|RSA}} |3||3||2||0||0||0.17||'''6'''||2 |- style="background:#ccffcc" |style="text-align:left"|{{cr|NZL}} |3||2||2||1||0||−0.52||'''5'''||2 |- |style="text-align:left"|{{cr|ZIM}} |3||1||2||1||0||−0.79||'''5'''||4 |- |style="text-align:left"|{{cr|IND}} |3||1||4||0||0||−0.15||'''2'''||0 |} सुपर सिक्स में समूह ए की हर टीम ( टाॅप 3 ) द्वारा समूह बी हर टीम (टाॅप 3) के साथ मैच खेला गया, जिसमें मैच जीत या टाई के अंक तथा पी सी एफ के अंको को जोडकर कुल अंक निर्धारित किया गया। कुल अंक समान होने की स्थिति में रन रेट देखा गया तथा ज्यादा ( बेहतर ) रन रेट वाली टीम को कम रन रेट वाली टीम से ऊपर रखा गया। {{Cricket Match Summary | date = 4 जून 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|AUS}} | score1 = 282/6 (50 ओवर) | score2 = 205 (48.2 ओवर) | team2 = {{cr|IND}} | runs1 = [[Mark Waugh]] 83 (99) | wickets1 = [[Robin Singh (cricketer, born 1963)|Robin Singh]] 2/43 (7 overs) | runs2 = [[Ajay Jadeja]] 100* (138) | wickets2 = [[Glenn McGrath]] 3/34 (10 overs) | result = ऑस्ट्रेलिया 77 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65223.html स्कोरकार्ड] | venue = [[द ओवल]], [[लंदन]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Steve Bucknor]] (WI) and [[Peter Willey]] (Eng) | motm = [[Glenn McGrath]] (Aus) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 5 जून 1999 | team1 = {{cr-rt|PAK}} | score1 = 220/7 (50 ओवर) | score2 = 221/7 (49 ओवर) | team2 = {{cr|RSA}} | runs1 = [[Moin Khan]] 63 (56) | wickets1 = [[Steve Elworthy]] 2/23 (10 overs) | runs2 = [[Jacques Kallis]] 54 (98) | wickets2 = [[Azhar Mahmood]] 3/24 (10 overs) | result = दक्षिण अफ़्रीका 3 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65224.html स्कोरकार्ड] | venue = [[ट्रेंट ब्रिज|ट्रेंटब्रिज]], [[नॉटिंघम]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Darrell Hair]] (Aus) and [[David Shepherd (umpire)|David Shepherd]] (Eng) | motm = [[Lance Klusener]] (SA) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 6–7 जून 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | score1 = 175 (49.3 ओवर) | score2 = 70/3 (15 ओवर) | team2 = {{cr|NZL}} | runs1 = [[Murray Goodwin]] 57 (90) | wickets1 = [[Chris Cairns]] 3/24 (6.3 overs) | runs2 = [[Matt Horne]] 35 (35) | wickets2 = [[Guy Whittall]] 1/9 (3 overs) | result = कोई परिणाम नहीं | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65225.html स्कोरकार्ड] | venue = [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Dave Orchard]] (SA) and [[Srinivasaraghavan Venkataraghavan]] (Ind) | motm = | toss = | rain = Rain interrupted play when 36 overs of Zimbabwean innings had been bowled. No play was possible on reserve day. | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 8 जून 1999 | team1 = {{cr-rt|IND}} | score1 = 227/6 (50 ओवर) | score2 = 180 (45.3 ओवर) | team2 = {{cr|PAK}} | runs1 = [[Rahul Dravid]] 61 (89) | wickets1 = [[Wasim Akram]] 2/27 (10 overs) | runs2 = [[Inzamam-Ul-Haq]] 41 (93) | wickets2 = [[Venkatesh Prasad]] 5/27 (9.3 overs) | result = भारत 47 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65226.html स्कोरकार्ड] | venue = [[ओल्ड ट्रैफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मैन्चेस्टर|मैनचेस्टर]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Steve Bucknor]] (WI) and [[David Shepherd (umpire)|David Shepherd]] (Eng) | motm = [[Venkatesh Prasad]] (Ind) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 9 जून 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|AUS}} | score1 = 303/4 (50 ओवर) | score2 = 259/6 (50 ओवर) | team2 = {{cr|ZIM}} | runs1 = [[Mark Waugh]] 104 (120) | wickets1 = [[Neil Johnson (cricketer)|Neil Johnson]] 2/43 (8 overs) | runs2 = [[Neil Johnson (cricketer)|Neil Johnson]] 132* (144) | wickets2 = [[Paul Reiffel]] 3/55 (10 overs) | result = ऑस्ट्रेलिया 44 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65227.html स्कोरकार्ड] | venue = [[लॉर्ड्स क्रिकेट ग्राउंड]], [[लंदन]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Doug Cowie (umpire)|Doug Cowie]] (NZ) and [[Rudi Koertzen]] (SA) | motm = [[Neil Johnson (cricketer)|Neil Johnson]] (Zim) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 10 जून 1999 | team1 = {{cr-rt|RSA}} | score1 = 287/5 (50 ओवर) | score2 = 213/8 (50 ओवर) | team2 = {{cr|NZL}} | runs1 = [[Herschelle Gibbs]] 91 (118) | wickets1 = [[Nathan Astle]] 1/29 (6 overs) | runs2 = [[Stephen Fleming]] 42 (64) | wickets2 = [[Jacques Kallis]] 2/15 (6 overs) | result = दक्षिण अफ़्रीका 74 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65228.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एजबेस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंघम]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Ian Robinson (cricket umpire)|Ian Robinson]] (Zim) and [[Srinivasaraghavan Venkataraghavan]] (Ind) | motm = [[Jacques Kallis]] (SA) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 11 जून 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|PAK}} | score1 = 271/9 (50 ओवर) | score2 = 123 (40.3 ओवर) | team2 = {{cr|ZIM}} | runs1 = [[Saeed Anwar]] 103 (144) | wickets1 = [[Henry Olonga]] 2/38 (5 overs) | runs2 = [[Neil Johnson (cricketer)|Neil Johnson]] 54 (94) | wickets2 = [[Saqlain Mushtaq]] 3/16 (6.3 overs) | result = पाकिस्तान 148 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65229.html स्कोरकार्ड] | venue = [[द ओवल]], [[लंदन]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Steve Bucknor]] (WI) and [[Dave Orchard]] (SA) | motm = [[Saeed Anwar]] (Pak) | toss = | rain = | notes = [[Saqlain Mushtaq]] took a [[Hat-trick]] }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 12 जून 1999 | team1 = {{cr-rt|IND}} | score1 = 251/6 (50 ओवर) | score2 = 253/5 (48.2 ओवर) | team2 = {{cr|NZL}} | runs1 = [[Ajay Jadeja]] 76 (103) | wickets1 = [[Chris Cairns]] 2/44 (10 overs) | runs2 = [[Matt Horne]] 74 (116) | wickets2 = [[Debashish Mohanty]] 2/41 (10 overs) | result = न्यूज़ीलैंड 5 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65230.html स्कोरकार्ड] | venue = [[ट्रेंट ब्रिज|ट्रेंटब्रिज]], [[नॉटिंघम]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Darrell Hair]] (Aus) and [[David Shepherd (umpire)|David Shepherd]] (Eng) | motm = [[Roger Twose]] (NZ) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 13 जून 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|RSA}} | score1 = 271/7 (50 ओवर) | score2 = 272/5 (49.4 ओवर) | team2 = {{cr|AUS}} | runs1 = [[Herschelle Gibbs]] 101 (134) | wickets1 = [[Damien Fleming]] 3/57 (10 overs) | runs2 = [[Steve Waugh]] 120* (110) | wickets2 = [[Steve Elworthy]] 2/46 (10 overs) | result = ऑस्ट्रेलिया 5 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65231.html स्कोरकार्ड] | venue = [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Srinivasaraghavan Venkataraghavan]] (Ind) and [[Peter Willey]] (Eng) | motm = [[Steve Waugh]] (Aus) | toss = | rain = | notes = }} {{Round4 <!--Date-Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2 --> <!--semi-finals --> |16 जून – [[ओल्ड ट्रैफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रैफर्ड]], [[मैन्चेस्टर|मैनचेस्टर]]|{{cr|NZL}}|241/7|'''{{cr|PAK}}'''|'''242/1''' |17 जून – [[एजबेस्टन क्रिकेट मैदान|एजबेस्टन]], [[बर्मिंघम]]|'''{{cr|AUS}}'''|'''213'''|{{cr|RSA}}|213 <!--final --> |20 जून – [[लॉर्ड्स क्रिकेट ग्राउंड]], [[लंदन]]|{{cr|PAK}}|132|'''{{cr|AUS}}'''|'''133/2'''}} === सेमीफाइनल === {{Cricket Match Summary | date = 16 जून 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|NZL}} | score1 = 241/7 (50 ओवर) | score2 = 242/1 (47.3 ओवर) | team2 = {{cr|PAK}} | runs1 = [[Roger Twose]] 46 (83) | wickets1 = [[Shoaib Akhtar]] 3/55 (10 overs) | runs2 = [[Saeed Anwar]] 113* (148) | wickets2 = [[Chris Cairns]] 1/33 (8 overs) | result = पाकिस्तान 9 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65232.html स्कोरकार्ड] | venue = [[ओल्ड ट्रैफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मैन्चेस्टर|मैनचेस्टर]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Darrell Hair]] (Aus) and [[Peter Willey]] (Eng) | motm = [[Shoaib Akhtar]] (Pak) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 17 जून 1999 | team1 = {{cr-rt|AUS}} | score1 = 213 (49.2 ओवर) | score2 = 213 (49.4 ओवर) | team2 = {{cr|RSA}} | runs1 = [[Michael Bevan]] 65 (101) | wickets1 = [[Shaun Pollock]] 5/36 (9.2 overs) | runs2 = [[Jacques Kallis]] 53 (92) | wickets2 = [[Shane Warne]] 4/29 (10 overs) | result = मैच टाई | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65233.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एजबेस्टन क्रिकेट मैदान|एजबेस्टन]], [[बर्मिंघम]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[David Shepherd (umpire)|David Shepherd]] (Eng) and [[Srinivasaraghavan Venkataraghavan]] (Ind) | motm = [[Shane Warne]] (Aus) | toss = | rain = | notes = Australia progressed to the final because they finished higher in the super six table than South Africa due to a superior net run rate. }} === फाइनल === {{Main|1999 क्रिकेट विश्व कप फाइनल}} {{Limited overs matches | date = 20 जून 1999 | team1 = {{cr-rt|PAK}} | score1 = 132 (39 ओवर) | score2 = 133/2 (20.1 ओवर) | team2 = {{cr|AUS}} | runs1 = [[एजाज अहमद (क्रिकेटर)|एजाज अहमद]] 22 (46) | wickets1 = [[शेन वॉर्न|शेन वार्न]] 4/33 (9 ओवर) | runs2 = [[एडम गिलक्रिस्ट]] 54 (36) | wickets2 = [[सकलैन मुश्ताक]] 1/21 (4.1 ओवर) | result = ऑस्ट्रेलिया 8 विकेट से जीता | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65234.html स्कोरकार्ड] | venue = [[लॉर्ड्स क्रिकेट ग्राउंड]], [[लंदन]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = स्टीव बकनर ([[वेस्ट इंडीज़ संघ|वेस्ट इंडीज़]]) व<br>डेविड शेफर्ड ([[इंग्लैण्ड]]) | motm = [[शेन वॉर्न|शेन वार्न]] ([[ऑस्ट्रेलिया]]) }} [[चित्र:AUScricketworldcup1999.jpg|thumb|right|200px|[[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|ऑस्ट्रेलिया]] के टीम के कप्तान [[स्टीव वॉ]], [[शेन वॉर्न|शेन वार्न]] और [[मार्क वॉ]] जीतने के बाद क्रिकेट विश्व कप के साथ १९९९ में।]] {{-}} {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" |- !१९९९ [[आईसीसी क्रिकेट विश्व कप|क्रिकेट विश्व कप]] का विजेता |- |[[चित्र:Flag of Australia.svg|200px]] |- |'''[[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|ऑस्ट्रेलिया]]'''<br/>'''द्वितीय खिताब''' |} == आंकड़े == {{Col-begin}} {{Col-break}} {| class="wikitable" width=275px |+'''अग्रणी रन स्कोरर''' |- ! रन !! खिलाड़ी !! देश |- |align=center| '''461''' || [[राहुल द्रविड़]] || {{cr|IND}} |- |align=center| '''398''' || [[स्टीव वॉ]] || {{cr|AUS}} |- |align=center| '''379''' || [[सौरव गांगुली]] || {{cr|IND}} |- |align=center| '''375''' || [[मार्क वॉ]] || {{cr|AUS}} |- |align=center| '''368''' || [[सईद अनवर]] || {{cr|PAK}} |} {| class="wikitable" width=275px |+अग्रणी विकेट लेने वाले |- ! विकेट !! खिलाड़ी !! देश |- |align=center| '''20''' || [[ज्योफ अलॉट]] || {{cr|NZL}} |- |align=center| '''20''' || [[शेन वार्न]] || {{cr|AUS}} |- |align=center| '''18''' || [[ग्लेन मैक्ग्राथ]] || {{cr|AUS}} |- |align=center| '''17''' || [[लांस क्लूजनर]] || {{cr|RSA}} |- |align=center| '''17''' || [[सकलेन मुश्ताक]] || {{cr|PAK}} |} {| class="wikitable sortable" style="font-size:100%" |+शतकों की सूची |- ! नं. !! नाम !! स्कोर !! बॉल्स !! 4s !! 6s !! स्ट्रा/रेट !! टीम !! विरोध !! स्थान !! तारीख |- | 1 || [[सौरव गांगुली|एससी गांगुली]] || 183 || 158 || 17 || 7 || 115.82 || {{cr|IND}} || {{cr|SRI}} || [[टॉन्टन]] || 26 May 1999 |- | 2 || [[राहुल द्रविड़|आर द्रविड़]] || 145 || 129 || 17 || 1 || 112.40 || {{cr|IND}} || {{cr|SRI}} || [[टॉन्टन]] || 26 मई 1999 |- | 3 || [[सचिन तेंडुलकर|एसआर तेंदुलकर]] || 140* || 101 || 16 || 3 || 138.61 || {{cr|IND}} || {{cr|KEN}} || [[ब्रिस्टल]] || 23 मई 1999 |- | 4 || [[नील जॉनसन (क्रिकेटर)|एनसी जॉनसन]] || 132* || 144 || 14 || 2 || 91.66 || {{cr|ZIM}} || {{cr|AUS}} || [[लॉर्ड्स]] || 9 जून 1999 |- | 5 || [[स्टीव वॉ|एसआर वॉ]] || 120* || 110 || 10 || 2 || 109.09 || {{cr|AUS}} || {{cr|RSA}} || [[हेडिंग्ले, लीड्स]] || 13 जून 1999 |- | 6 || [[सईद अनवर]] || 113* || 148 || 9 || 0 || 76.35 || {{cr|PAK}} || {{cr|NZL}} || [[ओल्ड ट्रैफर्ड, मैनचेस्टर]] || 16 जून 1999 |- | 7 || [[राहुल द्रविड़|आर द्रविड़]] || 104* || 109 || 10 || 0 || 95.41 || {{cr|IND}} || {{cr|KEN}} || [[ब्रिस्टल]] || 23 मई 1999 |- | 7 || [[मार्क वॉ|एमई वॉ]] || 104 || 120 || 13 || 0 || 86.66 || {{cr|AUS}} || {{cr|ZIM}} || [[लॉर्ड्स]] || 9 जून 1999 |- | 9 || [[सईद अनवर]] || 103 || 144 || 11 || 0 || 71.52 || {{cr|PAK}} || {{cr|ZIM}} || [[द ओवल]] || 11 जून 1999 |- | 10 || [[हर्शल गिब्स|एचएच गिब्स]] || 101 || 134 || 10 || 1 || 75.37 || {{cr|RSA}} || {{cr|AUS}} || [[हेडिंग्ले, लीड्स]] || 13 जून 1999 |- | 11 || [[अजय जडेजा|ए जडेजा]] || 100* || 138 || 7 || 2 || 72.46 || {{cr|IND}} || {{cr|AUS}} || [[द ओवल]] || 4 जून 1999 |} {{col-end}} [[दक्षिण अफ्रीका राष्ट्रीय क्रिकेट टीम | दक्षिण अफ्रीका]] के [[लांस क्लूजनर]] को प्लेयर ऑफ द टूर्नामेंट घोषित किया गया। [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट टीम | भारत]] के [[राहुल द्रविड़]] ने टूर्नामेंट में सर्वाधिक रन (461) बनाए। [[न्यूजीलैंड राष्ट्रीय क्रिकेट टीम | न्यूजीलैंड]] के [[ज्योफ अलॉट]] और [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट टीम | ऑस्ट्रेलिया]] के [[शेन वार्न]] ने टूर्नामेंट में सर्वाधिक विकेट (20) लिए। <ref name="Finals scorecard CricInfo">{{cite web | title = ICC World Cup, 1999, Final | publisher = Cricinfo | url = http://www.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC99/SCORECARDS/FINALS/AUS_PAK_WC99_ODI-FINAL_20JUN1999.html | access-date = 2007-04-29| archive-url= https://web.archive.org/web/20070421075443/http://www.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC99/SCORECARDS/FINALS/AUS_PAK_WC99_ODI-FINAL_20JUN1999.html| archive-date= 21 April 2007 | url-status= live}}</ref> == मैच गेंदों == 1999 के विश्व कप में पहली बार एक नए प्रकार की [[क्रिकेट की गेंद|क्रिकेट बॉल]], सफेद 'ड्यूक' को पेश किया गया था। निर्माताओं द्वारा [[ब्रिटिश क्रिकेट बॉल्स लिमिटेड]] के दावों के बावजूद कि गेंदों ने पिछले विश्व कप में इस्तेमाल की गई गेंदों के लिए समान रूप से व्यवहार किया,<ref>{{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/cricket-world-cupthe-swinging-duke-is-not-all-it-seams-1092354.html |title=The swinging Duke is not all it seams |work=The Independent |location=London |date=9 May 1999 |access-date=8 फ़रवरी 2021 |archive-date=26 जून 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626230233/https://www.independent.co.uk/sport/cricket-world-cupthe-swinging-duke-is-not-all-it-seams-1092354.html |url-status=dead }}</ref> प्रयोगों से पता चला कि वे कठिन थे और अधिक झूलते थे।<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/1999/may/14/cricket11 |title=Why white is the thing for swing |work=The Guardian|location=London |date=14 May 1999}}</ref> == मीडिया == टूर्नामेंट के टेलीविजन कवरेज के लिए मेज़बान प्रसारकों [[स्काई, यूनाइटेड किंगडम|स्काई]] और [[बीबीसी टेलीविजन]] थे।<ref name="UK broadcast">{{cite news|last=ECB Media Release|title=Live coverage of the Cricket World Cup - to be staged in the UK next year|url=http://www.espncricinfo.com/page2/content/story/76110.html|access-date=25 November 2014|newspaper=ESPN Cricinfo|date=10 March 1998}}</ref> [[यूनाइटेड किंगडम में टेलीविजन|यूके]] में, लाइव गेम को ब्रॉडकास्टरों के बीच विभाजित किया गया था, जिसमें दोनों ने [[1999 क्रिकेट विश्व कप फाइनल|फाइनल]] लाइव स्क्रीनिंग की थी। <ref name="UK broadcast"/> यह उस गर्मी के दौरान बीबीसी की आखिरी लाइव क्रिकेट कवरेज थी, जिसमें इंग्लैंड की सभी घरेलू टेस्ट श्रृंखलाएं 1999 से [[चैनल 4]] या स्काई पर दिखाई जा रही थीं; अगस्त 2020 तक बीबीसी ने फिर से कोई लाइव क्रिकेट नहीं दिखाया।<ref name="BSkyB Tests">{{cite news|title=BSkyB lands England Test coverage|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/4097137.stm|access-date=17 May 2014|publisher=BBC|date=15 December 2004}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{portal|क्रिकेट}} * [https://web.archive.org/web/20160203235314/http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC99/ १९९९ क्रिकेट विश्व कप] [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] पर [[श्रेणी:अंतर्राष्ट्रीय खेल प्रतिस्पर्धा]] [[श्रेणी:खेल प्रतियोगिता]] [[श्रेणी:क्रिकेट विश्व कप प्रतियोगितायें]] [[श्रेणी:1999]] [[श्रेणी:महिला क्रिकेट विश्व कप]] 7pi6huey8o8rnzh60aaq889psg4zpde 6538012 6538011 2026-04-09T10:41:13Z Sanjeevanika 919556 6538012 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = आईसीसी क्रिकेट विश्व कप<br><small>इंग्लैंड '99</small> | image = Iccworldcup1999.png | imagesize = 220px | caption = आईसीसी क्रिकेट विश्व कप 1999 का लोगो | administrator = [[अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] | cricket format = [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय]] | tournament format = [[राउंड-रॉबिन टूर्नामेंट | राउंड रॉबिन]] और [[एकल-उन्मूलन टूर्नामेंट | नॉकआउट]] | host = {{flagicon|England}} इंग्लैंड<br />{{flagicon|Scotland}} स्कॉटलैंड<br />{{flagicon|Ireland|cricket }} आयरलैंड<br />{{flagicon|Netherlands}} नीदरलैंड<br />{{flagicon|Wales}} वेल्स | fromdate = 14 मई | todate = 20 जून | champions = {{cr|AUS}} | count = 2 | runner up = {{cr|PAK}} | participants = 12 | matches = 42 | attendance = | player of the series = {{cricon|RSA}} [[लांस क्लूजनर]] | most runs = {{cricon|IND}} [[राहुल द्रविड़]] (461) | most wickets = {{cricon|NZL}} [[ज्योफ अलॉट]] (20)<br />{{cricon|AUS}} [[शेन वार्न]] (20) | previous_year = 1996 | previous_tournament = 1996 क्रिकेट विश्व कप | next_year = 2003 | next_tournament = 2003 क्रिकेट विश्व कप }} '''1999 क्रिकेट विश्व कप''' (आधिकारिक तौर पर '''आईसीसी क्रिकेट विश्व कप '99''' के रूप में जाना जाता है) अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट क्लब (आईसीसी) द्वारा आयोजित [[क्रिकेट विश्व कप]] का सातवां संस्करण था। यह मुख्य रूप से इंग्लैंड द्वारा आयोजित किया गया था, स्कॉटलैंड, आयरलैंड, वेल्स और नीदरलैंड ने सह-मेजबान के रूप में काम किया। टूर्नामेंट [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट टीम | ऑस्ट्रेलिया]] ने जीता था, जिसने लंदन के [[लॉर्ड्स|लॉर्ड्स क्रिकेट ग्राउंड]] पर फाइनल में [[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट टीम | पाकिस्तान]] को 8 विकेट से हराया था। [[न्यूजीलैंड की राष्ट्रीय क्रिकेट टीम | न्यूजीलैंड]] और [[दक्षिण अफ्रीका राष्ट्रीय क्रिकेट टीम | दक्षिण अफ्रीका]] अन्य सेमीफाइनलिस्ट थे। यह टूर्नामेंट पिछले क्रिकेट विश्व कप के तीन साल बाद आयोजित किया गया था, जो सामान्य चार साल के अंतराल से विचलित था।<ref>{{Cite web|date=16 October 2019|title=Sourav Ganguly Doubtful About ICC's Plans To Host Cricket World Cup Every Three Years|url=https://www.outlookindia.com/website/story/sports-news-sourav-ganguly-doubtful-about-iccs-plans-to-host-cricket-world-cup-every-three-years/340587/|access-date=23 November 2020|website=Outlook|agency=PTI}}</ref> इसमें 12 टीमों ने भाग लिया, जिसमें कुल 42 मैच खेले गए। समूह चरण में, टीमों को छह के दो समूहों में विभाजित किया गया था; प्रत्येक टीम ने एक बार अपने समूह में अन्य सभी खेला। सुपर छक्के के लिए उन्नत प्रत्येक समूह से शीर्ष तीन टीमों, 1999 विश्व कप के लिए एक नई अवधारणा; प्रत्येक टीम ने अपने समूह से अन्य क्वालीफायर के खिलाफ खेल से अंक आगे बढ़ाया और फिर दूसरे समूह से प्रत्येक क्वालीफायर खेला (दूसरे शब्दों में, ग्रुप ए के प्रत्येक क्वालीफायर ने ग्रुप बी से प्रत्येक क्वालीफायर खेला)। सुपर सिक्स में शीर्ष चार टीमें सेमीफाइनल में पहुंचीं। == योग्यता == {{main|1997 आईसीसी ट्रॉफी}} 1999 के विश्व कप में 11 टीमें थीं, जो 1996 में पिछले संस्करण के समान थीं। मेज़बान इंग्लैंड और आठ अन्य [[टेस्ट क्रिकेट | टेस्ट नेशन]] देशों ने विश्व कप के लिए स्वचालित योग्यता अर्जित की। शेष तीन स्पॉट मलेशिया में [[1997 आईसीसी ट्रॉफी]] पर तय किए गए थे। आईसीसी ट्रॉफी के 1997 संस्करण में 22 देशों ने प्रतिस्पर्धा की। दो ग्रुप चरणों से गुजरने के बाद, सेमीफाइनल में [[केन्या राष्ट्रीय क्रिकेट टीम | केन्या]] और [[बांग्लादेश राष्ट्रीय क्रिकेट टीम | बांग्लादेश]] ने विश्व कप के लिए क्वालीफाई किया। [[स्कॉटलैंड राष्ट्रीय क्रिकेट टीम |स्कॉटलैंड]] क्वालिफाइ करने वाला तीसरा देश होगा क्योंकि उसने [[आयरलैंड राष्ट्रीय क्रिकेट टीम | आयरलैंड]] को तीसरे स्थान के प्लेऑफ में हराया था।<ref>{{cite web|url=http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/ICCT97/ICCT97_HEADLINES.html|title=Carlsberg ICC Trophy, Malaysia Headlines|access-date=31 July 2019}}</ref> {| class="wikitable sortable" !टीम !योग्यता की विधि !फाइनल प्रदर्शन !अंतिम उपस्थिति !पिछला सर्वश्रेष्ठ प्रदर्शन !समूह |- |{{cr|ENG}} |'''यजमान''' |सातवां |[[1996 क्रिकेट विश्व कप|1996]] |उपविजेता {{small|([[1979 क्रिकेट विश्व कप|1979]], [[1987 क्रिकेट विश्व कप|1987]], [[1992 क्रिकेट विश्व कप|1992]])}} |ए |- |{{cr|AUS}} |rowspan="8"|पूर्ण सदस्य |सातवां |[[1996 क्रिकेट विश्व कप|1996]] |'''चैंपियंस''' {{small|([[1987 क्रिकेट विश्व कप|1987]])}} |बी |- |{{cr|IND}} |सातवां |[[1996 क्रिकेट विश्व कप|1996]] |'''चैंपियंस''' {{small|([[1983 क्रिकेट विश्व कप|1983]])}} |ए |- |{{cr|NZL}} |सातवां |[[1996 क्रिकेट विश्व कप|1996]] |सेमीफाइनल {{small|([[1975 क्रिकेट विश्व कप|1975]], [[1979 क्रिकेट विश्व कप|1979]], [[1992 क्रिकेट विश्व कप|1992]])}} |बी |- |{{cr|PAK}} |सातवां |[[1996 क्रिकेट विश्व कप|1996]] |'''चैंपियंस''' {{small|([[1992 क्रिकेट विश्व कप|1992]]}}) |बी |- |{{cr|RSA}} |तीसरा |[[1996 क्रिकेट विश्व कप|1996]] |सेमीफाइनल {{small|([[1992 क्रिकेट विश्व कप|1992]])}} |ए |- |{{cr|SRI}} |सातवां |[[1996 क्रिकेट विश्व कप|1996]] |'''चैंपियंस''' {{small|([[1996 क्रिकेट विश्व कप|1996]]}}) |ए |- |{{cr|WIN}} |सातवां |[[1996 क्रिकेट विश्व कप|1996]] |'''चैंपियंस''' {{small|([[1975 क्रिकेट विश्व कप|1975]], [[1979 क्रिकेट विश्व कप|1979]]}}) |बी |- |{{cr|ZIM}} |पांचवा |[[1996 क्रिकेट विश्व कप|1996]] |ग्रुप चरण {{small|(सब)}} |ए |- |{{cr|BAN}} |[[1997 आईसीसी ट्रॉफी]] विजेता |पहला |— |प्रथम प्रवेश |बी |- |{{cr|KEN}} |[[1997 आईसीसी ट्रॉफी]] उपविजेता |दूसरा |[[1996 क्रिकेट विश्व कप|1996]] |ग्रुप चरण {{small|([[1996 क्रिकेट विश्व कप|1996]]}}) |ए |- |{{cr|SCO}} |[[1997 आईसीसी ट्रॉफी]] तीसरे स्थान पर |पहला |— |प्रथम प्रवेश |बी |} == मैच के स्थान == {{Location map+|England|width=400|float=right|caption=इंग्लैंड में स्थान|places= {{Location map~|England|lat_deg=51|lat_min=31|lon_deg=0|lon_min=-10|position=left|background=|label=[[लॉर्ड्स]]}} {{Location map~|England|lat_deg=51|lat_min=29|lon_deg=0|lon_min=-7|position=right|background=|label=[[द ओवल]]}} {{Location map~|England|lat_deg=50|lat_min=49|lon_deg=0|lon_min=-10|position=Left|background=|label=[[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, होव|होव]]}} {{Location map~|England|lat_deg=51|lat_min=1|lon_deg=-3|lon_min=-6|position=left|background=|label=[[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, टैटन|टॉन्टन]]}} {{Location map~|England|lat_deg=51|lat_min=16|lon_deg=1|lon_min=5|position=left|background=|label=[[सेंट लॉरेंस ग्राउंड|कैंटरबरी]]}} {{Location map~|England|lat_deg=52|lat_min=36|lon_deg=-1|lon_min=-8|position=right|background=|label=[[ग्रेस रोड|लीसेस्टर]]}} {{Location map~|England|lat_deg=52|lat_min=14|lon_deg=0|lon_min=-52|position=right|background=|label=[[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, नॉर्थम्प्टन|नॉर्थम्प्टन]]}} {{Location map~|England|lat_deg=52|lat_min=11|lon_deg=-2|lon_min=-13|position=left|background=|label=[[नई सड़क, वॉर्सेस्टर|वॉर्सेस्टर]]}} {{Location map~|England|lat_deg=51|lat_min=28|lon_deg=-2|lon_min=-35|position=right|background=|label=[[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, ब्रिस्टल|ब्रिस्टल]]}} {{Location map~|England|lat_deg=52|lat_min=56|lon_deg=-1|lon_min=-7|position=right|background=|label=[[ट्रेंट ब्रिज|नॉटिंघम]]}} {{Location map~|England|lat_deg=52|lat_min=27|lon_deg=-1|lon_min=-54|position=left|background=|label=[[एजबेस्टन क्रिकेट ग्राउंड|बर्मिंघम]]}} {{Location map~|England|lat_deg=51|lat_min=43|lon_deg=0|lon_min=28|position=right|background=|label=[[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, चेम्सफोर्ड|चेम्सफोर्ड]]}} {{Location map~|England|lat_deg=50|lat_min=55|lon_deg=-1|lon_min=-24|position=left|background=|label=[[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, साउथैम्पटन|साउथेम्प्टन]]}} {{Location map~|England|lat_deg=54|lat_min=50|lon_deg=-1|lon_min=-33|position=left|background=|label=[[रिवरसाइड ग्राउंड|चेस्टर-ले-स्ट्रीट]]}} {{Location map~|England|lat_deg=53|lat_min=49|lon_deg=-1|lon_min=-34|position=left|background=|label=[[हेडिंग्ले क्रिकेट ग्राउंड|लीड्स]]}} {{Location map~|England|lat_deg=52|lat_min=55|lon_deg=-1|lon_min=-27|position=left|background=|label=[[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, डर्बी|डर्बी]]}} {{Location map~|England|lat_deg=53|lat_min=27|lon_deg=-2|lon_min=-17|position=left|background=|label=[[ओल्ड ट्रैफर्ड क्रिकेट ग्राउंड|मैनचेस्टर]]}} }} === इंग्लैंड === {|class=wikitable |- !स्थान!!शहर!!क्षमता!!मैचेस |- |[[एजबेस्टन क्रिकेट ग्राउंड]]||[[बर्मिंघम]], वेस्ट मिडलैंड्स||21,000||3 |- |[[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, ब्रिस्टल|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]]||[[ब्रिस्टल]]||8,000||2 |- |[[सेंट लॉरेंस ग्राउंड]]||[[कैंटरबरी]], केंट||15,000 ||1 |- |[[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, चेम्सफोर्ड|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]]||[[चेम्सफोर्ड]], एसेक्स||6,500||2 |- |[[रिवरसाइड ग्राउंड]]||[[चेस्टर-ले-स्ट्रीट]], काउंटी डरहम||15,000||2 |- |[[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, डर्बी|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]]||[[डर्बी]], डर्बीशायर||9,500||1 |- |[[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, होव|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]]||[[होव]], ससेक्स||7,000||1 |- |[[हेडिंग्ले क्रिकेट ग्राउंड|हेडिंग्ले]]||[[लीड्स]], वेस्ट यॉर्कशायर||17,500||3 |- |[[ग्रेस रोड]]||[[लीसेस्टर]], लीसेस्टरशायर||12,000||2 |- |[[लॉर्ड्स क्रिकेट ग्राउंड|लॉर्ड्स]]||[[लंदन]], ग्रेटर लंदन||28,000||3 |- |[[द ओवल|लंदन ओवल]]||[[लंदन]], ग्रेटर लन्दन||25,500||3 |- |[[ओल्ड ट्रैफर्ड क्रिकेट ग्राउंड|ओल्ड ट्रैफर्ड]]||[[मैनचेस्टर]], ग्रेटर मैनचेस्टर||22,000||3 |- |[[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, नॉर्थम्प्टन|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]]||[[नॉर्थम्प्टन]], नॉर्थम्पटनशायर||6,500||2 |- |[[ट्रेंट ब्रिज]]||[[नॉटिंघम]], नॉटिंघमशायर||17,500||3 |- |[[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, साउथैम्पटन|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]]||[[साउथेम्प्टन]], हैम्पशायर||6,500||2 |- |[[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, टैटन|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]]||[[टुनटन]], समरसेट||6,500||2 |- |[[नई सड़क, वॉर्सेस्टर|न्यू रोड]]||[[वॉर्सेस्टर, इंग्लैंड | वॉर्सेस्टर]], वोस्टरशायर||4,500||2 |} === इंग्लैंड के बाहर === स्कॉटलैंड ने अपने गृह देश में अपने दो ग्रुप बी मैच खेले और विश्व कप में खेलों की मेजबानी करने वाला पहला सहयोगी देश बन गया। एक ग्रुप बी मैच क्रमशः वेल्स और आयरलैंड में खेला गया, जबकि एक ग्रुप ए मैच नीदरलैंड में खेला गया। {|class=wikitable !स्थान!!शहर!!क्षमता!!मैचेस |- |[[वीआरए क्रिकेट ग्राउंड]]||{{flagicon|NED}} [[अ‍ॅमस्टेलवीन]], नीदरलैंड||4,500 ||1 |- |[[एसडब्ल्यूएएलईसी स्टेडियम | सोफिया गार्डन]]||{{flagicon|WAL}} [[कार्डिफ]], वेल्स||15,653||1 |- |[[कैसल एवेन्यू|क्लोन्टार्फ क्रिकेट क्लब ग्राउंड]]||{{flagicon|IRE}} [[डबलिन]], आयरलैंड||3,200 ||1 |- |[[द ग्रेंज क्लब]]||{{flagicon|SCO}} [[एडिनबर्ग]], स्कॉटलैंड||3,000 ||2 |- |colspan=2|{{Location map+|United Kingdom|width=200|AlternativeMap=British Isles location map.svg|float=center|caption=वेल्स, स्कॉटलैंड और आयरलैंड में स्थान|places= {{Location map~|United Kingdom|lat=51.487222|long=-3.191389|position=left|background=|label=[[एसडब्ल्यूएएलईसी स्टेडियम|कार्डिफ]]}} {{Location map~|United Kingdom|lat=53.368047|long=-6.207153|position=left|background=|label=[[क्लोन्टार्फ क्रिकेट क्लब ग्राउंड|डबलिन]]}} {{Location map~|United Kingdom|lat=55.959843|long=-3.214295|position=right|background=|label=[[द ग्रेंज क्लब|एडिनबर्ग]]}} }} |colspan=2|{{Location map+|Netherlands|width=200|float=center|caption=नीदरलैंड में स्थान|places= {{Location map~|Netherlands|lat=52.319444|long=4.849058|position=left|background=|label=[[वीआरए क्रिकेट ग्राउंड|अ‍ॅमस्टेलवीन]]}} }} |} == दस्ते == {{Main|1999 क्रिकेट विश्व कप टीम}} == ग्रुप चरण == === ग्रुप ए === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width=175|टीम !width=20 abbr="Played"|खेले !width=20 abbr="Won"|जीत !width=20 abbr="Lost"|हार !width=20 abbr="No result"|कोप !width=20 abbr="Tied"|टाई !width=20 abbr="Net run rate"|नेररे !width=20 abbr="Points"|अंक !width=20 abbr="Points carried forward"|पीसीएफ |- style="background:#ccffcc" |style="text-align:left"|{{cr|RSA}} |5||4||1||0||0||0.86||'''8'''||2 |- style="background:#ccffcc" |style="text-align:left"|{{cr|IND}} |5||3||2||0||0||1.28||'''6'''||0 |- style="background:#ccffcc" |style="text-align:left"|{{cr|ZIM}} |5||3||2||0||0||0.02||'''6'''||4 |- |style="text-align:left"|{{cr|ENG}} |5||3||2||0||0||−0.33||'''6'''||N/A |- |style="text-align:left"|{{cr|SRI}} |5||2||3||0||0||−0.81||'''4'''||N/A |- |style="text-align:left"|{{cr|KEN}} |5||0||5||0||0||−1.20||'''0'''||N/A |} ---- {{Cricket Match Summary | date = 15 मई 1999 | team1 = {{cr-rt|IND}} | score1 = 253/5 (50 ओवर) | score2 = 254/6 (47.2 ओवर) | team2 = {{cr|RSA}} | runs1 = [[Sourav Ganguly]] 97 (142) | wickets1 = [[Lance Klusener]] 3/66 (10 overs) | runs2 = [[Jacques Kallis]] 96 (128) | wickets2 = [[Javagal Srinath]] 2/69 (10 overs) | result = दक्षिण अफ़्रीका 4 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65194.html स्कोरकार्ड] | venue = [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, होव|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[होव]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Steve Bucknor]] (WI) and [[David Shepherd (umpire)|David Shepherd]] (Eng) | motm = [[Jacques Kallis]] (SA) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 15 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|KEN}} | score1 = 229/7 (50 ओवर) | score2 = 231/5 (41 ओवर) | team2 = {{cr|ZIM}} | runs1 = [[Alpesh Vadher]] 54 (90) | wickets1 = [[Neil Johnson (cricketer)|Neil Johnson]] 4/42 (10 overs) | runs2 = [[Neil Johnson (cricketer)|Neil Johnson]] 59 (70) | wickets2 = [[Maurice Odumbe]] 2/39 (7 overs) | result = ज़िम्बाब्वे 5 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html स्कोरकार्ड] | venue = [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, टाउनटन|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[टाउनटन]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Doug Cowie (umpire)|Doug Cowie]] (NZ) and [[Javed Akhtar (cricketer)|Javed Akhtar]] (Pak) | motm = [[Neil Johnson (cricketer)|Neil Johnson]] (Zim) | toss = | rain = | notes = [[Jimmy Kamande]] (Ken) made his ODI debut. }}{{Cricket Match Summary | date = 14 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|SRI}} | score1 = 204 (48.4 ओवर) | score2 = 207/2 (46.5 ओवर) | team2 = {{cr|ENG}} | runs1 = [[Romesh Kaluwitharana]] 57 (66) | wickets1 = [[Alan Mullally]] 4/37 (10 overs) | runs2 = [[Alec Stewart]] 88 (146) | wickets2 = [[Chaminda Vaas]] 1/27 (10 overs) | result = इंग्लैण्ड 8 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65193.html स्कोरकार्ड] | venue =[[लॉर्ड्स क्रिकेट ग्राउंड]], [[लंदन]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Rudi Koertzen]] (SA) and [[Srinivasaraghavan Venkataraghavan]] (Ind) | motm = [[Alec Stewart]] (Eng) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 18 मई 1999 | team1 = {{cr-rt|KEN}} | score1 = 203 (49.4 ओवर) | score2 = 204/1 (39 ओवर) | team2 = {{cr|ENG}} | runs1 = [[Steve Tikolo]] 71 (141) | wickets1 = [[Darren Gough]] 4/34 (10 overs) | runs2 = [[Nasser Hussain]] 88* (127) | wickets2 = [[Thomas Odoyo]] 1/65 (10 overs) | result = इंग्लैण्ड 9 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html स्कोरकार्ड] | venue = [[सेंट लॉरेंस ग्राउंड]], [[कैंटरबरी]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[K. T. Francis|KT Francis]] (SL) and [[Rudi Koertzen]] (SA) | motm = [[Steve Tikolo]] (Ken) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 19 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | score1 = 252 (50 ओवर) | score2 = 249 (45 ओवर) | team2 = {{cr|IND}} | runs1 = [[Andy Flower]] 68* (85) | wickets1 = [[Javagal Srinath]] 2/35 (10 overs) | runs2 = [[Sadagoppan Ramesh]] 55 (77) | wickets2 = [[Henry Olonga]] 3/22 (4 overs) | result = ज़िम्बाब्वे 3 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65200.html स्कोरकार्ड] | venue = [[ग्रेस रोड]], [[लीसेस्टर]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Dave Orchard]] (SA) and [[Peter Willey]] (Eng) | motm = [[Grant Flower]] (Zim) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 19 मई 1999 | team1 = {{cr-rt|RSA}} | score1 = 199/9 (50 ओवर) | score2 = 110 (35.2 ओवर) | team2 = {{cr|SRI}} | runs1 = [[Daryl Cullinan]] 49 (82) | wickets1 = [[Muttiah Muralitharan]] 3/25 (10 overs) | runs2 = [[Roshan Mahanama]] 36 (71) | wickets2 = [[Lance Klusener]] 3/21 (5.2 overs) | result = दक्षिण अफ़्रीका 89 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65201.html स्कोरकार्ड] | venue = [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, नॉर्थम्प्टन|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[नॉर्थम्प्टन]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Steve Bucknor]] (WI) and [[Steve Dunne (cricket umpire)|Steve Dunne]] (NZ) | motm = [[Lance Klusener]] (SA) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 22 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|RSA}} | score1 = 225/7 (50 ओवर) | score2 = 103 (41 ओवर) | team2 = {{cr|ENG}} | runs1 = [[Herschelle Gibbs]] 60 (99) | wickets1 = [[Alan Mullally]] 2/28 (10 overs) | runs2 = [[Neil Fairbrother]] 21 (44) | wickets2 = [[Steve Elworthy]] 2/24 (10 overs) | result = दक्षिण अफ़्रीका 122 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65205.html स्कोरकार्ड] | venue = [[द ओवल]], [[लंदन]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Steve Dunne (cricket umpire)|Steve Dunne]] (NZ) and [[Srinivasaraghavan Venkataraghavan]] (Ind) | motm = [[Lance Klusener]] (SA) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 22 मई 1999 | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | score1 = 197/9 (50 ओवर) | score2 = 198/6 (46 ओवर) | team2 = {{cr|SRI}} | runs1 = [[Grant Flower]] 42 (69) | wickets1 = [[Pramodya Wickramasinghe]] 3/30 (10 overs) | runs2 = [[Marvan Atapattu]] 54 (90) | wickets2 = [[Guy Whittall]] 3/35 (10 overs) | result = श्रीलंका 4 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65206.html स्कोरकार्ड] | venue = [[न्यू रोड, वॉर्सेस्टर|न्यू रोड]], [[वॉर्सेस्टर]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Steve Bucknor]] (WI) and [[David Shepherd (umpire)|David Shepherd]] (Eng) | motm = [[Marvan Atapattu]] (SL) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 23 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|IND}} | score1 = 329/2 (50 ओवर) | score2 = 235/7 (50 ओवर) | team2 = {{cr|KEN}} | runs1 = [[Sachin Tendulkar]] 140 (101) | wickets1 = [[Martin Suji]] 1/26 (10 overs) | runs2 = [[Steve Tikolo]] 58 (75) | wickets2 = [[Debashish Mohanty]] 4/56 (10 overs) | result = भारत 94 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html स्कोरकार्ड] | venue = [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, ब्रिस्टल|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[ब्रिस्टल]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Doug Cowie (umpire)|Doug Cowie]] (NZ) and [[Ian Robinson (cricket umpire)|Ian Robinson]] (Zim) | motm = [[Sachin Tendulkar]] (Ind) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 25 मई 1999 | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | score1 = 167/8 (50 ओवर) | score2 = 168/3 (38.3 ओवर) | team2 = {{cr|ENG}} | runs1 = [[Grant Flower]] 35 (90) | wickets1 = [[Alan Mullally]] 2/16 (10 overs) | runs2 = [[Graham Thorpe]] 62 (80) | wickets2 = [[Mpumelelo Mbangwa]] 2/28 (7 overs) | result = इंग्लैण्ड 7 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65211.html स्कोरकार्ड] | venue = [[ट्रेंट ब्रिज|ट्रेंटब्रिज]], [[नॉटिंघम]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Steve Bucknor]] (WI) and [[Darrell Hair]] (Aus) | motm = [[Alan Mullally]] (Eng) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 26 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|KEN}} | score1 = 152 (44.3 ओवर) | score2 = 153/3 (41 ओवर) | team2 = {{cr|RSA}} | runs1 = [[Ravindu Shah]] 50 (64) | wickets1 = [[Lance Klusener]] 5/21 (8.3 overs) | runs2 = [[Jacques Kallis]] 44* (81) | wickets2 = [[Maurice Odumbe]] 1/15 (7 overs) | result = दक्षिण अफ़्रीका 7 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html स्कोरकार्ड] | venue = [[वीआरए क्रिकेट ग्राउंड]], [[ऐम्स्टर्डैम|एम्सटर्डम]], [[नीदरलैण्ड|नीदरलैंड]] | umpires = [[Doug Cowie (umpire)|Doug Cowie]] (NZ) and [[Peter Willey]] (Eng) | motm = [[Lance Klusener]] (SA) | toss = | rain = | notes = South Africa qualified for Super Sixes stage. Kenya eliminated. }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 26 मई 1999 | team1 = {{cr-rt|IND}} | score1 = 373/6 (50 ओवर) | score2 = 216 (42.3 ओवर) | team2 = {{cr|SRI}} | runs1 = [[Sourav Ganguly]] 183 (158) | wickets1 = [[Pramodya Wickramasinghe]] 3/65 (10 overs) | runs2 = [[Aravinda de Silva]] 56 (74) | wickets2 = [[Robin Singh (cricketer, born 1963)|Robin Singh]] 5/13 (9.3 overs) | result = भारत 157 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65213.html स्कोरकार्ड] | venue = [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, टाउनटन|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[टाउनटन]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Steve Dunne (cricket umpire)|Steve Dunne]] (NZ) and [[David Shepherd (umpire)|David Shepherd]] (Eng) | motm = [[Sourav Ganguly]] (Ind) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 29–30 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|IND}} | score1 = 232/8 (50 ओवर) | score2 = 169 (45.2 ओवर) | team2 = {{cr|ENG}} | runs1 = [[Rahul Dravid]] 53 (82) | wickets1 = [[Mark Ealham]] 2/28 (10 overs) | runs2 = [[Graham Thorpe]] 36 (57) | wickets2 = [[Sourav Ganguly]] 3/27 (8 overs) | result = भारत 63 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65217.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एजबेस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंघम]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Darrell Hair]] (Aus) and [[Javed Akhtar (cricketer)|Javed Akhtar]] (Pak) | motm = [[Sourav Ganguly]] (Ind) | toss = | rain = | notes = India qualified for Super Sixes stage of tournament. Sri Lanka eliminated. }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 29 मई 1999 | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | score1 = 233/6 (50 ओवर) | score2 = 185 (47.2 ओवर) | team2 = {{cr|RSA}} | runs1 = [[Neil Johnson (cricketer)|Neil Johnson]] 76 (117) | wickets1 = [[Allan Donald]] 3/41 (10 overs) | runs2 = [[Lance Klusener]] 52* (58) | wickets2 = [[Neil Johnson (cricketer)|Neil Johnson]] 3/27 (8 overs) | result = ज़िम्बाब्वे 48 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65218.html स्कोरकार्ड] | venue = [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, चेम्सफोर्ड|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[चेम्सफोर्ड]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[David Shepherd (umpire)|David Shepherd]] (Eng) and [[Srinivasaraghavan Venkataraghavan]] (Ind) | motm = [[Neil Johnson (cricketer)|Neil Johnson]] (Zim) | toss = | rain = | notes = Zimbabwe qualified for Super Sixes stage. England eliminated. }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 30 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|SRI}} | score1 = 275/8 (50 ओवर) | score2 = 230/6 (50 ओवर) | team2 = {{cr|KEN}} | result = श्रीलंका 45 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html स्कोरकार्ड] | venue = [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, साउथहैंपटन|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[साउथेम्प्टन|साउथहैंपटन]], [[इंग्लैण्ड]] }} ---- === ग्रुप बी === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width=175|टीम !width=20 abbr="Played"|खेले !width=20 abbr="Won"|जीत !width=20 abbr="Lost"|हार !width=20 abbr="No result"|कोप !width=20 abbr="Tied"|टाई !width=20 abbr="Net run rate"|नेररे !width=20 abbr="Points"|अंक !width=20 abbr="Points carried forward"|पीसीएफ |- style="background:#ccffcc" |style="text-align:left"|{{cr|PAK}} |5||4||1||0||0||0.51||'''8'''||4 |- style="background:#ccffcc" |style="text-align:left"|{{cr|AUS}} |5||3||2||0||0||0.73||'''6'''||0 |- style="background:#ccffcc" |style="text-align:left"|{{cr|NZL}} |5||3||2||0||0||0.58||'''6'''||2 |- |style="text-align:left"|{{cr|WIN}} |5||3||2||0||0||0.50||'''6'''||N/A |- |style="text-align:left"|{{cr|BAN}} |5||2||3||0||0||−0.52||'''4'''||N/A |- |style="text-align:left"|{{cr|SCO}} |5||0||5||0||0||−1.93||'''0'''||N/A |} {{Cricket Match Summary | date = 16 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|SCO}} | score1 = 181/7 (50 ओवर) | score2 = 182/4 (44.5 ओवर) | team2 = {{cr|AUS}} | runs1 = [[Gavin Hamilton (cricketer)|Gavin Hamilton]] 34 (42) | wickets1 = [[Shane Warne]] 3/39 (10 overs) | runs2 = [[Mark Waugh]] 67 (114) | wickets2 = [[Nick Dyer]] 2/43 (10 overs) | result = ऑस्ट्रेलिया 6 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65196.html स्कोरकार्ड] | venue = [[न्यू रोड, वॉर्सेस्टर|न्यू रोड]], [[वॉर्सेस्टर]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Steve Dunne (cricket umpire)|Steve Dunne]] (NZ) and [[Peter Willey]] (Eng) | motm = [[Mark Waugh]] (Aus) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 16 मई 1999 | team1 = {{cr-rt|PAK}} | score1 = 229/8 (50 ओवर) | score2 = 202 (48.5 ओवर) | team2 = {{cr|WIN}} | runs1 = [[Wasim Akram]] 43 (29) | wickets1 = [[Courtney Walsh]] 3/28 (10 overs) | runs2 = [[Shivnarine Chanderpaul]] 77 (96) | wickets2 = [[Abdul Razzaq (Pakistani cricket player)|Abdul Razzaq]] 3/32 (10 overs) | result = पाकिस्तान 27 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65197.html स्कोरकार्ड] | venue = [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, ब्रिस्टल|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[ब्रिस्टल]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Darrell Hair]] (Aus) and [[Dave Orchard]] (SA) | motm = [[Azhar Mahmood]] (Pak) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 17 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|BAN}} | score1 = 116 (37.4 ओवर) | score2 = 117/4 (33 ओवर) | team2 = {{cr|NZL}} | runs1 = [[Enamul Haque]] 19 (41) | wickets1 = [[Chris Cairns]] 3/19 (7 overs) | runs2 = [[Matt Horne]] 35 (86) | wickets2 = [[Naimur Rahman]] 1/5 (2 overs) | result = न्यूज़ीलैंड 6 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65198.html स्कोरकार्ड] | venue = [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, चेम्सफोर्ड|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[चेम्सफोर्ड]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Ian Robinson (cricket umpire)|Ian Robinson]] (Zim) and [[Srinivasaraghavan Venkataraghavan]] (Ind) | motm = [[Gavin Larsen]] (NZ) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 20 मई 1999 | team1 = {{cr-rt|AUS}} | score1 = 213/8 (50 ओवर) | score2 = 214/5 (45.2 ओवर) | team2 = {{cr|NZL}} | runs1 = [[Darren Lehmann]] 76 (94) | wickets1 = [[Geoff Allott]] 4/37 (10 overs) | runs2 = [[Roger Twose]] 80* (99) | wickets2 = [[Damien Fleming]] 2/43 (8.2 overs) | result = न्यूज़ीलैंड 5 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65202.html स्कोरकार्ड] | venue = [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ़|कार्डिफ]], [[वेल्स]] | umpires = [[Javed Akhtar (cricketer)|Javed Akhtar]] (Pak) and [[David Shepherd (umpire)|David Shepherd]] (Eng) | motm = [[Roger Twose]] (NZ) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 20 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|PAK}} | score1 = 261/6 (50 ओवर) | score2 = 167 (38.5 ओवर) | team2 = {{cr|SCO}} | runs1 = [[Yousuf Youhana]] 81* (119) | wickets1 = [[Gavin Hamilton (cricketer)|Gavin Hamilton]] 2/36 (10 overs) | runs2 = [[Gavin Hamilton (cricketer)|Gavin Hamilton]] 76 (111) | wickets2 = [[Shoaib Akhtar]] 3/11 (6 overs) | result = पाकिस्तान 94 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65203.html स्कोरकार्ड] | venue = [[रिवरसाइड ग्राउंड]], [[चेस्टर ली स्ट्रीट]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Doug Cowie (umpire)|Doug Cowie]] (NZ) and [[Ian Robinson (cricket umpire)|Ian Robinson]] (Zim) | motm = [[Yousuf Youhana]] (Pak) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 21 मई 1999 | team1 = {{cr-rt|BAN}} | score1 = 182 (49.2 ओवर) | score2 = 183/3 (46.3 ओवर) | team2 = {{cr|WIN}} | runs1 = [[Mehrab Hossain]] 64 (129) | wickets1 = [[Courtney Walsh]] 4/25 (10 overs) | runs2 = [[Jimmy Adams]] 53* (82) | wickets2 = [[Minhajul Abedin]] 1/28 (7 overs) | result = वेस्ट इंडीज़ 7 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65204.html स्कोरकार्ड] | venue = [[कैसल एवेन्यू]], [[डबलिन]], [[आयरलैण्ड|आयरलैंड]] | umpires = [[K. T. Francis|KT Francis]] (SL) and [[Darrell Hair]] (Aus) | motm = [[Courtney Walsh]] (WI) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 23 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|PAK}} | score1 = 275/8 (50 ओवर) | score2 = 265 (49.5 ओवर) | team2 = {{cr|AUS}} | runs1 = [[Inzamam-ul-Haq]] 81 (104) | wickets1 = [[Damien Fleming]] 2/37 (10 overs) | runs2 = [[Michael Bevan]] 61 (80) | wickets2 = [[Wasim Akram]] 4/40 (9.5 overs) | result = पाकिस्तान 10 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65208.html स्कोरकार्ड] | venue = [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Rudi Koertzen]] (SA) and [[Peter Willey]] (Eng) | motm = [[Inzamam-ul-Haq]] (Pak) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 24 मई 1999 | team1 = {{cr-rt|BAN}} | score1 = 185/9 (50 ओवर) | score2 = 163 (46.2 ओवर) | team2 = {{cr|SCO}} | runs1 = [[Minhajul Abedin]] 68* (116) | wickets1 = [[John Blain (cricketer)|John Blain]] 4/37 (10 overs) | runs2 = [[Gavin Hamilton (cricketer)|Gavin Hamilton]] 63 (71) | wickets2 = [[Hasibul Hossain]] 2/26 (8 overs) | result = बांग्लादेश 22 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65209.html स्कोरकार्ड] | venue = [[ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबर्ग]], [[स्कॉट्लैण्ड|स्कॉटलैंड]] | umpires = [[K. T. Francis|KT Francis]] (SL) and [[Dave Orchard]] (SA) | motm = [[Minhajul Abedin]] (Ban) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 24 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|NZL}} | score1 = 156 (48.1 ओवर) | score2 = 158/3 (44.2 ओवर) | team2 = {{cr|WIN}} | runs1 = [[Craig McMillan]] 32 (78) | wickets1 = [[Mervyn Dillon]] 4/46 (9.1 overs) | runs2 = [[Ridley Jacobs]] 80* (131) | wickets2 = [[Chris Harris (cricketer)|Chris Harris]] 1/19 (8 overs) | result = वेस्ट इंडीज़ 7 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65210.html स्कोरकार्ड] | venue = [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, साउथहैंपटन|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[साउथेम्प्टन|साउथहैंपटन]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Javed Akhtar (cricketer)|Javed Akhtar]] (Pak) and [[Srinivasaraghavan Venkataraghavan]] (Ind) | motm = [[Ridley Jacobs]] (WI) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 27 मई 1999 | team1 = {{cr-rt|BAN}} | score1 = 178/7 (50 ओवर) | score2 = 181/3 (19.5 ओवर) | team2 = {{cr|AUS}} | runs1 = [[Minhajul Abedin]] 53* (99) | wickets1 = [[Tom Moody]] 3/25 (10 overs) | runs2 = [[Adam Gilchrist]] 63 (39) | wickets2 = [[Enamul Haque]] 2/40 (5 overs) | result = ऑस्ट्रेलिया 7 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65214.html स्कोरकार्ड] | venue = [[रिवरसाइड ग्राउंड]], [[चेस्टर ली स्ट्रीट]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Steve Bucknor]] (WI) and [[Dave Orchard]] (SA) | motm = [[Tom Moody]] (Aus) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 27 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|SCO}} | score1 = 68 (31.3 ओवर) | score2 = 70/2 (10.1 ओवर) | team2 = {{cr|WIN}} | runs1 = [[Gavin Hamilton (cricketer)|Gavin Hamilton]] 24* (82) | wickets1 = [[Courtney Walsh]] 3/7 (7 overs) | runs2 = [[Shivnarine Chanderpaul]] 30* (30) | wickets2 = [[John Blain (cricketer)|John Blain]] 2/36 (5.1 overs) | result = वेस्ट इंडीज़ 8 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65215.html स्कोरकार्ड] | venue = [[ग्रेस रोड]], [[लीसेस्टर]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Javed Akhtar (cricketer)|Javed Akhtar]] (Pak) and [[Ian Robinson (cricket umpire)|Ian Robinson]] (Zim) | motm = [[Courtney Walsh]] (WI) | toss = | rain = | notes = Scotland eliminated as a result of this match }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 28 मई 1999 | team1 = {{cr-rt|PAK}} | score1 = 269/8 (50 ओवर) | score2 = 207/8 (50 ओवर) | team2 = {{cr|NZL}} | runs1 = [[Inzamam-ul-Haq]] 73* (61) | wickets1 = [[Geoff Allott]] 4/64 (10 overs) | runs2 = [[Stephen Fleming]] 69 (100) | wickets2 = [[Azhar Mahmood]] 3/38 (10 overs) | result = पाकिस्तान 62 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65216.html स्कोरकार्ड] | venue = [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, डर्बी|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[डर्बी]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[K. T. Francis|KT Francis]] (SL) and [[Rudi Koertzen]] (SA) | motm = [[Inzamam-ul-Haq]] (Pak) | toss = | rain = | notes = Pakistan qualified for Super Six stage }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 30 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|WIN}} | score1 = 110 (46.4 ओवर) | score2 = 111/4 (40.4 ओवर) | team2 = {{cr|AUS}} | runs1 = [[Ridley Jacobs]] 49* (142) | wickets1 = [[Glenn McGrath]] 5/14 (8.4 overs) | runs2 = [[Adam Gilchrist]] 21 (36) | wickets2 = [[Curtly Ambrose]] 3/31 (10 overs) | result = ऑस्ट्रेलिया 6 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65220.html स्कोरकार्ड] | venue = [[ओल्ड ट्रैफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मैन्चेस्टर|मैनचेस्टर]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Steve Dunne (cricket umpire)|Steve Dunne]] (NZ) and [[K. T. Francis|KT Francis]] (SL) | motm = [[Glenn McGrath]] (Aus) | toss = | rain = | notes = Australia neeeded to score 111 within 47.2 overs to qualify for the Super Six stage of the tournament. Australia qualified for the Super Sixes. Bangladesh eliminated. }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 31 मई 1999 | team1 = {{cr-rt|BAN}} | score1 = 223/9 (50 ओवर) | score2 = 161 (44.3 ओवर) | team2 = {{cr|PAK}} | runs1 = [[Akram Khan (cricketer)|Akram Khan]] 42 (66) | wickets1 = [[Saqlain Mushtaq]] 5/35 (10 overs) | runs2 = [[Wasim Akram]] 29 (52) | wickets2 = [[Khaled Mahmud]] 3/31 (10 overs) | result = बांग्लादेश 62 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65221.html स्कोरकार्ड] | venue = [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, नॉर्थम्प्टन|काउंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[नॉर्थम्प्टन]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Doug Cowie (umpire)|Doug Cowie]] (NZ) and [[Darrell Hair]] (Aus) | motm = [[Khaled Mahmud]] (Ban) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 31 मई 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|SCO}} | score1 = 121 (42.1 ओवर) | score2 = 123/4 (17.5 ओवर) | team2 = {{cr|NZL}} | runs1 = [[Ian Stanger]] 27 (58) | wickets1 = [[Chris Harris (cricketer)|Chris Harris]] 4/7 (3.1 overs) | runs2 = [[Roger Twose]] 54* (49) | wickets2 = [[John Blain (cricketer)|John Blain]] 3/53 (7 overs) | result = न्यूज़ीलैंड 6 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65222.html स्कोरकार्ड] | venue = [[ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबर्ग]], [[स्कॉट्लैण्ड|स्कॉटलैंड]] | umpires = [[Rudi Koertzen]] (SA) and [[Ian Robinson (cricket umpire)|Ian Robinson]] (Zim) | motm = [[Geoff Allott]] (NZ) | toss = | rain = | notes = New Zealand needed to score 122 within 21.2 overs to qualify for Super Sixes stage. New Zealand qualified for Super Sixes. West Indies eliminated. }} == नॉकआउट चरण == === सुपर सिक्स === यह चरण टूर्नामेंट के सबसे अधिक देखे जाने वाले क्षेत्रों में से एक था, क्योंकि भारत और पाकिस्तान आधिकारिक रूप से अपने मैच के समय [[कारगिल युद्ध|युद्ध]] में थे, खेल के इतिहास में कभी भी ऐसा नहीं हुआ था। {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width=175|टीम !width=20 abbr="Played"|खेले !width=20 abbr="Won"|जीत !width=20 abbr="Lost"|हार !width=20 abbr="No result"|कोप !width=20 abbr="Tied"|टाई !width=20 abbr="Net run rate"|नेररे !width=20 abbr="Points"|अंक !width=20 abbr="Points carried forward"|पीसीएफ |- style="background:#ccffcc" |style="text-align:left"|{{cr|PAK}} |3||3||2||0||0||0.65||'''6'''||4 |- style="background:#ccffcc" |style="text-align:left"|{{cr|AUS}} |3||3||2||0||0||0.36||'''6'''||0 |- style="background:#ccffcc" |style="text-align:left"|{{cr|RSA}} |3||3||2||0||0||0.17||'''6'''||2 |- style="background:#ccffcc" |style="text-align:left"|{{cr|NZL}} |3||2||2||1||0||−0.52||'''5'''||2 |- |style="text-align:left"|{{cr|ZIM}} |3||1||2||1||0||−0.79||'''5'''||4 |- |style="text-align:left"|{{cr|IND}} |3||1||4||0||0||−0.15||'''2'''||0 |} सुपर सिक्स में समूह ए की हर टीम ( टाॅप 3 ) द्वारा समूह बी हर टीम (टाॅप 3) के साथ मैच खेला गया, जिसमें मैच जीत या टाई के अंक तथा पी सी एफ के अंको को जोडकर कुल अंक निर्धारित किया गया। कुल अंक समान होने की स्थिति में रन रेट देखा गया तथा ज्यादा ( बेहतर ) रन रेट वाली टीम को कम रन रेट वाली टीम से ऊपर रखा गया। {{Cricket Match Summary | date = 4 जून 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|AUS}} | score1 = 282/6 (50 ओवर) | score2 = 205 (48.2 ओवर) | team2 = {{cr|IND}} | runs1 = [[Mark Waugh]] 83 (99) | wickets1 = [[Robin Singh (cricketer, born 1963)|Robin Singh]] 2/43 (7 overs) | runs2 = [[Ajay Jadeja]] 100* (138) | wickets2 = [[Glenn McGrath]] 3/34 (10 overs) | result = ऑस्ट्रेलिया 77 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65223.html स्कोरकार्ड] | venue = [[द ओवल]], [[लंदन]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Steve Bucknor]] (WI) and [[Peter Willey]] (Eng) | motm = [[Glenn McGrath]] (Aus) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 5 जून 1999 | team1 = {{cr-rt|PAK}} | score1 = 220/7 (50 ओवर) | score2 = 221/7 (49 ओवर) | team2 = {{cr|RSA}} | runs1 = [[Moin Khan]] 63 (56) | wickets1 = [[Steve Elworthy]] 2/23 (10 overs) | runs2 = [[Jacques Kallis]] 54 (98) | wickets2 = [[Azhar Mahmood]] 3/24 (10 overs) | result = दक्षिण अफ़्रीका 3 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65224.html स्कोरकार्ड] | venue = [[ट्रेंट ब्रिज|ट्रेंटब्रिज]], [[नॉटिंघम]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Darrell Hair]] (Aus) and [[David Shepherd (umpire)|David Shepherd]] (Eng) | motm = [[Lance Klusener]] (SA) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 6–7 जून 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | score1 = 175 (49.3 ओवर) | score2 = 70/3 (15 ओवर) | team2 = {{cr|NZL}} | runs1 = [[Murray Goodwin]] 57 (90) | wickets1 = [[Chris Cairns]] 3/24 (6.3 overs) | runs2 = [[Matt Horne]] 35 (35) | wickets2 = [[Guy Whittall]] 1/9 (3 overs) | result = कोई परिणाम नहीं | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65225.html स्कोरकार्ड] | venue = [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Dave Orchard]] (SA) and [[Srinivasaraghavan Venkataraghavan]] (Ind) | motm = | toss = | rain = Rain interrupted play when 36 overs of Zimbabwean innings had been bowled. No play was possible on reserve day. | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 8 जून 1999 | team1 = {{cr-rt|IND}} | score1 = 227/6 (50 ओवर) | score2 = 180 (45.3 ओवर) | team2 = {{cr|PAK}} | runs1 = [[Rahul Dravid]] 61 (89) | wickets1 = [[Wasim Akram]] 2/27 (10 overs) | runs2 = [[Inzamam-Ul-Haq]] 41 (93) | wickets2 = [[Venkatesh Prasad]] 5/27 (9.3 overs) | result = भारत 47 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65226.html स्कोरकार्ड] | venue = [[ओल्ड ट्रैफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मैन्चेस्टर|मैनचेस्टर]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Steve Bucknor]] (WI) and [[David Shepherd (umpire)|David Shepherd]] (Eng) | motm = [[Venkatesh Prasad]] (Ind) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 9 जून 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|AUS}} | score1 = 303/4 (50 ओवर) | score2 = 259/6 (50 ओवर) | team2 = {{cr|ZIM}} | runs1 = [[Mark Waugh]] 104 (120) | wickets1 = [[Neil Johnson (cricketer)|Neil Johnson]] 2/43 (8 overs) | runs2 = [[Neil Johnson (cricketer)|Neil Johnson]] 132* (144) | wickets2 = [[Paul Reiffel]] 3/55 (10 overs) | result = ऑस्ट्रेलिया 44 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65227.html स्कोरकार्ड] | venue = [[लॉर्ड्स क्रिकेट ग्राउंड]], [[लंदन]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Doug Cowie (umpire)|Doug Cowie]] (NZ) and [[Rudi Koertzen]] (SA) | motm = [[Neil Johnson (cricketer)|Neil Johnson]] (Zim) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 10 जून 1999 | team1 = {{cr-rt|RSA}} | score1 = 287/5 (50 ओवर) | score2 = 213/8 (50 ओवर) | team2 = {{cr|NZL}} | runs1 = [[Herschelle Gibbs]] 91 (118) | wickets1 = [[Nathan Astle]] 1/29 (6 overs) | runs2 = [[Stephen Fleming]] 42 (64) | wickets2 = [[Jacques Kallis]] 2/15 (6 overs) | result = दक्षिण अफ़्रीका 74 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65228.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एजबेस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंघम]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Ian Robinson (cricket umpire)|Ian Robinson]] (Zim) and [[Srinivasaraghavan Venkataraghavan]] (Ind) | motm = [[Jacques Kallis]] (SA) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 11 जून 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|PAK}} | score1 = 271/9 (50 ओवर) | score2 = 123 (40.3 ओवर) | team2 = {{cr|ZIM}} | runs1 = [[Saeed Anwar]] 103 (144) | wickets1 = [[Henry Olonga]] 2/38 (5 overs) | runs2 = [[Neil Johnson (cricketer)|Neil Johnson]] 54 (94) | wickets2 = [[Saqlain Mushtaq]] 3/16 (6.3 overs) | result = पाकिस्तान 148 रन से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65229.html स्कोरकार्ड] | venue = [[द ओवल]], [[लंदन]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Steve Bucknor]] (WI) and [[Dave Orchard]] (SA) | motm = [[Saeed Anwar]] (Pak) | toss = | rain = | notes = [[Saqlain Mushtaq]] took a [[Hat-trick]] }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 12 जून 1999 | team1 = {{cr-rt|IND}} | score1 = 251/6 (50 ओवर) | score2 = 253/5 (48.2 ओवर) | team2 = {{cr|NZL}} | runs1 = [[Ajay Jadeja]] 76 (103) | wickets1 = [[Chris Cairns]] 2/44 (10 overs) | runs2 = [[Matt Horne]] 74 (116) | wickets2 = [[Debashish Mohanty]] 2/41 (10 overs) | result = न्यूज़ीलैंड 5 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65230.html स्कोरकार्ड] | venue = [[ट्रेंट ब्रिज|ट्रेंटब्रिज]], [[नॉटिंघम]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Darrell Hair]] (Aus) and [[David Shepherd (umpire)|David Shepherd]] (Eng) | motm = [[Roger Twose]] (NZ) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 13 जून 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|RSA}} | score1 = 271/7 (50 ओवर) | score2 = 272/5 (49.4 ओवर) | team2 = {{cr|AUS}} | runs1 = [[Herschelle Gibbs]] 101 (134) | wickets1 = [[Damien Fleming]] 3/57 (10 overs) | runs2 = [[Steve Waugh]] 120* (110) | wickets2 = [[Steve Elworthy]] 2/46 (10 overs) | result = ऑस्ट्रेलिया 5 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65231.html स्कोरकार्ड] | venue = [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Srinivasaraghavan Venkataraghavan]] (Ind) and [[Peter Willey]] (Eng) | motm = [[Steve Waugh]] (Aus) | toss = | rain = | notes = }} {{Round4 <!--Date-Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2 --> <!--semi-finals --> |16 जून – [[ओल्ड ट्रैफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रैफर्ड]], [[मैन्चेस्टर|मैनचेस्टर]]|{{cr|NZL}}|241/7|'''{{cr|PAK}}'''|'''242/1''' |17 जून – [[एजबेस्टन क्रिकेट मैदान|एजबेस्टन]], [[बर्मिंघम]]|'''{{cr|AUS}}'''|'''213'''|{{cr|RSA}}|213 <!--final --> |20 जून – [[लॉर्ड्स क्रिकेट ग्राउंड]], [[लंदन]]|{{cr|PAK}}|132|'''{{cr|AUS}}'''|'''133/2'''}} === सेमीफाइनल === {{Cricket Match Summary | date = 16 जून 1999 |bg=#eee | team1 = {{cr-rt|NZL}} | score1 = 241/7 (50 ओवर) | score2 = 242/1 (47.3 ओवर) | team2 = {{cr|PAK}} | runs1 = [[Roger Twose]] 46 (83) | wickets1 = [[Shoaib Akhtar]] 3/55 (10 overs) | runs2 = [[Saeed Anwar]] 113* (148) | wickets2 = [[Chris Cairns]] 1/33 (8 overs) | result = पाकिस्तान 9 विकेट से जीता | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65232.html स्कोरकार्ड] | venue = [[ओल्ड ट्रैफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मैन्चेस्टर|मैनचेस्टर]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[Darrell Hair]] (Aus) and [[Peter Willey]] (Eng) | motm = [[Shoaib Akhtar]] (Pak) | toss = | rain = | notes = }} ---- {{Cricket Match Summary | date = 17 जून 1999 | team1 = {{cr-rt|AUS}} | score1 = 213 (49.2 ओवर) | score2 = 213 (49.4 ओवर) | team2 = {{cr|RSA}} | runs1 = [[Michael Bevan]] 65 (101) | wickets1 = [[Shaun Pollock]] 5/36 (9.2 overs) | runs2 = [[Jacques Kallis]] 53 (92) | wickets2 = [[Shane Warne]] 4/29 (10 overs) | result = मैच टाई | scorecard = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65233.html स्कोरकार्ड] | venue = [[एजबेस्टन क्रिकेट मैदान|एजबेस्टन]], [[बर्मिंघम]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = [[David Shepherd (umpire)|David Shepherd]] (Eng) and [[Srinivasaraghavan Venkataraghavan]] (Ind) | motm = [[Shane Warne]] (Aus) | toss = | rain = | notes = Australia progressed to the final because they finished higher in the super six table than South Africa due to a superior net run rate. }} === फाइनल === {{Main|1999 क्रिकेट विश्व कप फाइनल}} {{Limited overs matches | date = 20 जून 1999 | team1 = {{cr-rt|PAK}} | score1 = 132 (39 ओवर) | score2 = 133/2 (20.1 ओवर) | team2 = {{cr|AUS}} | runs1 = [[एजाज अहमद (क्रिकेटर)|एजाज अहमद]] 22 (46) | wickets1 = [[शेन वॉर्न|शेन वार्न]] 4/33 (9 ओवर) | runs2 = [[एडम गिलक्रिस्ट]] 54 (36) | wickets2 = [[सकलैन मुश्ताक]] 1/21 (4.1 ओवर) | result = ऑस्ट्रेलिया 8 विकेट से जीता | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65234.html स्कोरकार्ड] | venue = [[लॉर्ड्स क्रिकेट ग्राउंड]], [[लंदन]], [[इंग्लैण्ड]] | umpires = स्टीव बकनर ([[वेस्ट इंडीज़ संघ|वेस्ट इंडीज़]]) व<br>डेविड शेफर्ड ([[इंग्लैण्ड]]) | motm = [[शेन वॉर्न|शेन वार्न]] ([[ऑस्ट्रेलिया]]) }} [[चित्र:AUScricketworldcup1999.jpg|thumb|right|200px|[[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|ऑस्ट्रेलिया]] के टीम के कप्तान [[स्टीव वॉ]], [[शेन वॉर्न|शेन वार्न]] और [[मार्क वॉ]] जीतने के बाद क्रिकेट विश्व कप के साथ १९९९ में।]] {{-}} {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" |- !१९९९ [[आईसीसी क्रिकेट विश्व कप|क्रिकेट विश्व कप]] का विजेता |- |[[चित्र:Flag of Australia.svg|200px]] |- |'''[[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|ऑस्ट्रेलिया]]'''<br/>'''द्वितीय खिताब''' |} == आंकड़े == {{Col-begin}} {{Col-break}} {| class="wikitable" width=275px |+'''अग्रणी रन स्कोरर''' |- ! रन !! खिलाड़ी !! देश |- |align=center| '''461''' || [[राहुल द्रविड़]] || {{cr|IND}} |- |align=center| '''398''' || [[स्टीव वॉ]] || {{cr|AUS}} |- |align=center| '''379''' || [[सौरव गांगुली]] || {{cr|IND}} |- |align=center| '''375''' || [[मार्क वॉ]] || {{cr|AUS}} |- |align=center| '''368''' || [[सईद अनवर]] || {{cr|PAK}} |} {| class="wikitable" width=275px |+अग्रणी विकेट लेने वाले |- ! विकेट !! खिलाड़ी !! देश |- |align=center| '''20''' || [[ज्योफ अलॉट]] || {{cr|NZL}} |- |align=center| '''20''' || [[शेन वार्न]] || {{cr|AUS}} |- |align=center| '''18''' || [[ग्लेन मैक्ग्राथ]] || {{cr|AUS}} |- |align=center| '''17''' || [[लांस क्लूजनर]] || {{cr|RSA}} |- |align=center| '''17''' || [[सकलेन मुश्ताक]] || {{cr|PAK}} |} {| class="wikitable sortable" style="font-size:100%" |+शतकों की सूची |- ! नं. !! नाम !! स्कोर !! बॉल्स !! 4s !! 6s !! स्ट्रा/रेट !! टीम !! विरोध !! स्थान !! तारीख |- | 1 || [[सौरव गांगुली|एससी गांगुली]] || 183 || 158 || 17 || 7 || 115.82 || {{cr|IND}} || {{cr|SRI}} || [[टॉन्टन]] || 26 May 1999 |- | 2 || [[राहुल द्रविड़|आर द्रविड़]] || 145 || 129 || 17 || 1 || 112.40 || {{cr|IND}} || {{cr|SRI}} || [[टॉन्टन]] || 26 मई 1999 |- | 3 || [[सचिन तेंडुलकर|एसआर तेंदुलकर]] || 140* || 101 || 16 || 3 || 138.61 || {{cr|IND}} || {{cr|KEN}} || [[ब्रिस्टल]] || 23 मई 1999 |- | 4 || [[नील जॉनसन (क्रिकेटर)|एनसी जॉनसन]] || 132* || 144 || 14 || 2 || 91.66 || {{cr|ZIM}} || {{cr|AUS}} || [[लॉर्ड्स]] || 9 जून 1999 |- | 5 || [[स्टीव वॉ|एसआर वॉ]] || 120* || 110 || 10 || 2 || 109.09 || {{cr|AUS}} || {{cr|RSA}} || [[हेडिंग्ले, लीड्स]] || 13 जून 1999 |- | 6 || [[सईद अनवर]] || 113* || 148 || 9 || 0 || 76.35 || {{cr|PAK}} || {{cr|NZL}} || [[ओल्ड ट्रैफर्ड, मैनचेस्टर]] || 16 जून 1999 |- | 7 || [[राहुल द्रविड़|आर द्रविड़]] || 104* || 109 || 10 || 0 || 95.41 || {{cr|IND}} || {{cr|KEN}} || [[ब्रिस्टल]] || 23 मई 1999 |- | 7 || [[मार्क वॉ|एमई वॉ]] || 104 || 120 || 13 || 0 || 86.66 || {{cr|AUS}} || {{cr|ZIM}} || [[लॉर्ड्स]] || 9 जून 1999 |- | 9 || [[सईद अनवर]] || 103 || 144 || 11 || 0 || 71.52 || {{cr|PAK}} || {{cr|ZIM}} || [[द ओवल]] || 11 जून 1999 |- | 10 || [[हर्शल गिब्स|एचएच गिब्स]] || 101 || 134 || 10 || 1 || 75.37 || {{cr|RSA}} || {{cr|AUS}} || [[हेडिंग्ले, लीड्स]] || 13 जून 1999 |- | 11 || [[अजय जडेजा|ए जडेजा]] || 100* || 138 || 7 || 2 || 72.46 || {{cr|IND}} || {{cr|AUS}} || [[द ओवल]] || 4 जून 1999 |} {{col-end}} [[दक्षिण अफ्रीका राष्ट्रीय क्रिकेट टीम | दक्षिण अफ्रीका]] के [[लांस क्लूजनर]] को प्लेयर ऑफ द टूर्नामेंट घोषित किया गया। [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट टीम | भारत]] के [[राहुल द्रविड़]] ने टूर्नामेंट में सर्वाधिक रन (461) बनाए। [[न्यूजीलैंड राष्ट्रीय क्रिकेट टीम | न्यूजीलैंड]] के [[ज्योफ अलॉट]] और [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट टीम | ऑस्ट्रेलिया]] के [[शेन वार्न]] ने टूर्नामेंट में सर्वाधिक विकेट (20) लिए। <ref name="Finals scorecard CricInfo">{{cite web | title = ICC World Cup, 1999, Final | publisher = Cricinfo | url = http://www.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC99/SCORECARDS/FINALS/AUS_PAK_WC99_ODI-FINAL_20JUN1999.html | access-date = 2007-04-29| archive-url= https://web.archive.org/web/20070421075443/http://www.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC99/SCORECARDS/FINALS/AUS_PAK_WC99_ODI-FINAL_20JUN1999.html| archive-date= 21 April 2007 | url-status= live}}</ref> == मैच गेंदों == 1999 के विश्व कप में पहली बार एक नए प्रकार की [[क्रिकेट की गेंद|क्रिकेट बॉल]], सफेद 'ड्यूक' को पेश किया गया था। निर्माताओं द्वारा [[ब्रिटिश क्रिकेट बॉल्स लिमिटेड]] के दावों के बावजूद कि गेंदों ने पिछले विश्व कप में इस्तेमाल की गई गेंदों के लिए समान रूप से व्यवहार किया,<ref>{{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/cricket-world-cupthe-swinging-duke-is-not-all-it-seams-1092354.html |title=The swinging Duke is not all it seams |work=The Independent |location=London |date=9 May 1999 |access-date=8 फ़रवरी 2021 |archive-date=26 जून 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626230233/https://www.independent.co.uk/sport/cricket-world-cupthe-swinging-duke-is-not-all-it-seams-1092354.html |url-status=dead }}</ref> प्रयोगों से पता चला कि वे कठिन थे और अधिक झूलते थे।<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/1999/may/14/cricket11 |title=Why white is the thing for swing |work=The Guardian|location=London |date=14 May 1999}}</ref> == मीडिया == टूर्नामेंट के टेलीविजन कवरेज के लिए मेज़बान प्रसारकों [[स्काई, यूनाइटेड किंगडम|स्काई]] और [[बीबीसी टेलीविजन]] थे।<ref name="UK broadcast">{{cite news|last=ECB Media Release|title=Live coverage of the Cricket World Cup - to be staged in the UK next year|url=http://www.espncricinfo.com/page2/content/story/76110.html|access-date=25 November 2014|newspaper=ESPN Cricinfo|date=10 March 1998}}</ref> [[यूनाइटेड किंगडम में टेलीविजन|यूके]] में, लाइव गेम को ब्रॉडकास्टरों के बीच विभाजित किया गया था, जिसमें दोनों ने [[1999 क्रिकेट विश्व कप फाइनल|फाइनल]] लाइव स्क्रीनिंग की थी। <ref name="UK broadcast"/> यह उस गर्मी के दौरान बीबीसी की आखिरी लाइव क्रिकेट कवरेज थी, जिसमें इंग्लैंड की सभी घरेलू टेस्ट श्रृंखलाएं 1999 से [[चैनल 4]] या स्काई पर दिखाई जा रही थीं; अगस्त 2020 तक बीबीसी ने फिर से कोई लाइव क्रिकेट नहीं दिखाया।<ref name="BSkyB Tests">{{cite news|title=BSkyB lands England Test coverage|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/4097137.stm|access-date=17 May 2014|publisher=BBC|date=15 December 2004}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{portal|क्रिकेट}} * [https://web.archive.org/web/20160203235314/http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC99/ १९९९ क्रिकेट विश्व कप] [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] पर [[श्रेणी:अंतर्राष्ट्रीय खेल प्रतिस्पर्धा]] [[श्रेणी:खेल प्रतियोगिता]] [[श्रेणी:क्रिकेट विश्व कप प्रतियोगितायें]] [[श्रेणी:1999]] [[श्रेणी:महिला क्रिकेट विश्व कप]] cqdbebulm5bmfzv7u3ila3e1i94spk5 निवेदिता मेनन 0 701707 6537905 6236313 2026-04-09T05:43:15Z Gsmeenajnu 919353 पुस्‍तकों के नाम जोड़े 6537905 wikitext text/x-wiki [[File:Niv menon.jpg|thumb|निवेदिता मेनन]] '''निवेदिता मेनन''' एक नारीवादी लेखिका, अनुवादक और [[जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय]] में प्राध्यापक हैं।<ref>{{Cite web|last=Menon|first=Nivedita|url=http://jnu.academia.edu/NiveditaMenon|title=Nivedita Menon &#124; Jawaharlal Nehru University - Academia.edu|publisher=Jnu.academia.edu|date=1970-01-01|accessdate=2013-11-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.deshabhimani.com/periodicalContent2.php?id=719|title=Vaaranthappathippu - ലോകം ഒരു ഫെമിനിസ്റ്റിന്റെ കണ്ണിലൂടെ|publisher=Deshabhimani.com|date=|accessdate=2013-11-15|archive-date=2 दिसंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224937/http://www.deshabhimani.com/periodicalContent2.php?id=719|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|author=|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-07/interviews/36174182_1_feminism-young-women-liberates-women|title=Nivedita Menon: We're witnessing new interventions by feminists of all genders - Times Of India|publisher=Articles.timesofindia.indiatimes.com|date=2013-01-07|accessdate=2013-11-15|archive-date=3 दिसंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203011329/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-07/interviews/36174182_1_feminism-young-women-liberates-women|url-status=dead}}</ref><ref name="thehindu1">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/training-the-eye/article4413132.ece|title=Training the eye|publisher=द हिन्दू|date=2013-02-14|accessdate=2013-11-15}}</ref> बह''रीकव्हरीग सबव्हरशन्:फेमिनिस्ट बिऑण्ड द् लॉ (२००४)'' की लेखक; और जेंडर ऐंन्ड पॉलिटिक्स इन् इंडिया (१९९९) सेक्श्युऑलिटिज् (२००८) की संपादक है।<ref>{{Cite web|url=http://www.womenunlimited.net/authors/authors_niveditamenon.htm|title=:::Welcome to the official website of Women Unlimited:::|publisher=Womenunlimited.net|date=|accessdate=2013-11-15}}</ref> उसकी पुस्तक सीइंग लाइक ए फेमिनिस्ट् (२०१२) का खूब स्वागत हूया. वह द इकॉनॉमिक् एण्ड् पोलिटिकल वीकली, काफिला डोट ऑरग और वर्तमान अखबारों में लेख लिखती हैं।<ref>{{Cite web|url=http://kafila.org/about/|title=About|publisher=Kafila|date=2011-08-28|accessdate=2013-11-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.epw.in/search/apachesolr_search/nivedita%20menon|title=Search &#124; Economic and Political Weekly|publisher=Epw.in|date=|accessdate=2013-11-15}}</ref> === प्रमुख कृतियां === * ''Power and Contestation: India since 1989 (Global History of the Present)'' (2007). * ''Seeing Like a Feminist'' (2012). * ''Recovering Subversion: Feminist Politics Beyond The Law'' (2004). * ''Gender And Politics In India'' * ''Sexualities'' (collected volume) * ''I Could Not Be Hindu'' (translation) * नारीवादी निगाह से (अनुवाद) [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:नारीवादी]] [[श्रेणी:भारतीय महिला]] [[श्रेणी:भारतीय लेखिका]] nakeh3ms85p092v5l663fz63np7s93f पृथ्वी उदय 0 708808 6537969 6191931 2026-04-09T08:06:10Z TrueLinguist 862936 6537969 wikitext text/x-wiki {{एकाकी|date=मई 2016}} {{Expand English|Earthrise|date=अप्रैल 2016}} [[File:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|thumb|300px|24 दिसंबर 1968 को [[चन्द्रमा]] की [[कक्षा (भौतिकी)|कक्षा]] से लिया को लिया गया चित्र]] '''पृथ्वी उदय''' अथवा '''अवन्युदय''' <small>({{Lang-en|[[:en:Earthrise|Earthrise]]}})</small> 1968 के [[अपोलो अभियान|अपोलो]] 8 अभियान के दौरान [[चन्द्रमा]] की [[कक्षा (भौतिकी)|कक्षा]] से लिया गया एक चित्र है जिसमें [[पृथ्वी]] और चन्द्रमा की सतह के कुछ भाग नज़र आते हैं।<ref>{{वेब सन्दर्भ|title=Earthrise|url=http://www.nasa.gov/multimedia/imagegallery/image_feature_1249.html|website=[[नासा]]|publisher=[[नासा]]|accessdate=18 अप्रैल 2016|language=अंग्रेज़ी|date=25 जून 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418045808/http://www.nasa.gov/multimedia/imagegallery/image_feature_1249.html|archive-date=18 अप्रैल 2016|url-status=live}}</ref> {{सन्दर्भो}} [[श्रेणी:चित्र]] {{आधार}} 4sqak4nygmc7skd9o5eom86uysxqeza रामपाल (हरियाणा) 0 722232 6537660 6535527 2026-04-08T12:55:03Z Mnhrdng 523700 /* विवाद */ नई जानकारी स्रोत सहित 6537660 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = संत रामपाल जी | birth_name = रामपाल सिंह जाटयान | other_names = रामपाल जी महाराज, रामपाल दास, जगतगुरु तत्वदर्शी रामपाल जी महाराज, रामपाल | image = Spiritual Leader Jagatguru Saint Rampal Ji Maharaj.jpg | alt = | caption = संत रामपाल जी | birth_date = {{birth date and age|1951|09|08}} | birth_place = [[धनाना]], [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] (वर्तमान [[हरियाणा]]), भारत | nationality = भारतीय | occupation = [[कबीर पंथ]] समुदाय के प्रवर्तक | known_for = [[सतलोक आश्रम]] के संस्थापक | legal_issues = * अगस्त 2017 में हिसार न्यायालय ने दो आपराधिक मामलों (एफआईआर संख्या 426 और 427, वर्ष 2014) में बरी किया।<ref>{{cite news |title=Highlights: Rampal case verdict: Self-styled godman acquitted in two criminal cases, to remain in jail |url=https://www.hindustantimes.com/punjab/verdict-on-rampal-live-court-to-pronounce-verdict-on-the-engineer-turned-godman-today/story-ah0idl5Xb2lXfy8eeNBB5L.html |access-date=3 सितम्बर 2025 |work=Hindustan Times |date=29 अगस्त 2017}}</ref> * अक्टूबर 2018 में सतलोक आश्रम बरवाला की घटना (एफआईआर संख्या 429 और 430) में हत्या का दोषी ठहराया गया और आजीवन कारावास की सज़ा सुनाई गई।<ref>{{cite news |title=Satlok Ashram case: Sant Rampal sentenced to life in prison |url=https://www.indiatoday.in/india/story/sant-rampal-life-imprisonment-murder-1368904-2018-10-16 |work=India Today |date=16 अक्टूबर 2018 |access-date=3 सितम्बर 2025}}</ref> * अगस्त 2025 में पंजाब एवं हरियाणा उच्च न्यायालय ने उनके जीवन कारावास की सज़ा निलंबित कर दी, यह कहते हुए कि वह लगभग 10 वर्ष जेल में रह चुके हैं और साक्ष्यों में गंभीर संदेह हैं।<ref>{{cite news |title=HC suspends Satlok Ashram preacher Rampal's sentence after 10 years in jail |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/hc-suspends-satlok-ashram-preacher-rampals-sentence-after-10-years-in-jail/articleshow/123608108.cms |work=The Times of India |date=31 अगस्त 2025 |access-date=3 सितम्बर 2025}}</ref> | website = }} '''संत रामपाल दास''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]] :'''Sant Rampal Das''') एक भारतीय [[अध्यात्मवाद|आध्यात्मिक]] [[कबीर पंथ|कबीर पंथी]] गुरु हैं तथा कबीर साहेब जी को भगवान (परमात्मा) बताते हैं। ये [[सतलोक आश्रम]] के संस्थापक भी हैं जो कि भारत के विभिन्न राज्य सहित [[हरियाणा]] के [[हिसार]] क्षेत्र में स्थित है।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://m.jagran.com/news/national-rampals-rules-for-his-blessings-11797486.html|title=गुरु दीक्षा के नाम पर रामपाल के थे 11 अजीबो गरीब नियम|website=m.jagran.com|language=hi|access-date=2021-06-29}}</ref> ==जीवन== रामपाल दास का जन्म [[सोनीपत]] के [[धनाना|धनाणा]] गांव में 8 सितंबर 1951 को हुआ था।अपनी शिक्षा पूर्ण करने के तत्पश्चात ये [[हरियाणा सरकार]] के सिंचाई विभाग में [[अभियन्ता|अभियंता]] बन गए थे। इनकी आधिकारिक जीवनी के अनुसार, ये बचपन से ही सभी हिंदू देवी देवताओं के कठोर भक्त थे। लेकिन इस भक्ति से इन्हें कभी आत्मिक शांति का अनुभव नहीं हुआ। एक दिन संत रामपाल जी एक गरीबदासीय [[कबीर पंथ|कबीर पंथी]] गुरू स्वामी रामदेवानंद से मिलेेेे। जिन्होंने इन्हें समझाया कि उनके द्वारा की जा रही भक्ति की विधि हमारे ही धर्म ग्रंथों से मेल नहीं खाती। अतः वे इस भक्ति विधि से मोक्ष प्राप्त नहीं कर सकते क्योंकि [[श्रीमद्भगवद्गीता]] अध्याय 16 श्लोक 23 के अनुसार जो मनुष्य शास्त्रविधिको छोड़कर अपनी इच्छासे मनमाना आचरण करता है, वह न सिद्धि को, न सुखको और न परमगतिको ही प्राप्त होता है। 17 फरवरी 1988 को संत रामपाल जी ने स्वामी रामदेवानंद जी को गुरु धारण कर भक्ति का उपदेश लिया। उनके अनुयाई इस दिन को बोध दिवस के रूप में मनाते हैं। संत रामपाल दास का कहना है कि इसके पश्चात इन्होंने [[श्रीमद्भगवद्गीता|भगवत गीता,]] कबीर सागर, [[गरीब दास|गरीबदास]] द्वारा रचित सत ग्रंथ, [[पुराण]], [[वेद]] तथा अन्य कई ग्रंथ पढ़े। इनका मानना है कि इन्हें इन पुस्तकों में स्वामी रामदेवानंद द्वारा बताए वचनों के प्रमाण मिले, तत्पश्चात इन्होंने स्वामी रामदेवानंदजी द्वारा बताए मंत्रों का घोर जाप किया जिसके बाद इन्हें आत्मिक शांति महसूस होने लगी।1994 में स्वामी रामदेवानंद ने इन्हें गुरू पद दे दिया। उसके बाद ये "संत रामपाल दास" बन गए।सन् 1995 में उन्होंने अपने [[अभियन्ता|अभियंता]] पद से इस्तीफा दे दिया जोकि 2000 में स्वीकृत हुआ।और बाद में [[करौथा|करोंथा]] गांव में ''[[सतलोक आश्रम]]'' की स्थापना की थी, हालांकि इनके गिरफ्तार होने के बाद 2 आश्रम सरकार के निरीक्षण में है। वर्तमान में इनके भारत और विदेशों सहित करीब 20 से अधिक बड़े आश्रम और 500 से अधिक छोटे आश्रम और 15 करोड़ से अधिक अनुयाई होने का दावा किया जाता है । == शिक्षा और नियम == रामपाल दास सभी धर्म के ग्रंथों का हवाला देते हुए [[कबीर]] को सभी देवी-देवताओं सहित संपूर्ण [[ब्रह्माण्ड|ब्रह्मांडों]] का उत्पत्तिकर्ता मानते हैं और भक्ति को सभी सांसारिक कर्मों से श्रेष्ठ मानते हुए सभी बुराइयों को छोड़कर एक कबीर परमेश्वर की भक्ति हेतु प्रेरित करते हैं। बुराइयां त्यागने के लिए तथा समाज सुधार के लिए भी कुछ नियम बनाए है जिनको भक्ति मर्यादा कहते हैं। जैसे<ref name=":0" /> 1. किसी नशीली वस्तु जैसे बीड़ी, सिगरेट, तम्बाकू, [[सल्फी|सुल्फी]], [[गाँजा|गांजा]], शराब, अंडा,मांस आदि का सेवन तो दूर किसी को लाकर भी नहीं देना।<ref name=":0" /> 2. जुआ, ताश, चोरी, ठगी आदि नहीं करना।<ref name=":0" /> 3. [[मृत्युभोज|मृत्यु भोज]], [[दहेज प्रथा|दहेज]], दिखावे के नाम पर फिजूलखर्ची, [[मुंडन]] समाधि पूजन, पित्र पूजा, [[मूर्तिपूजा|मूर्ति पूजा]],आदि नहीं करना।<ref name=":0" /> 4. एक कबीर परमात्मा के अलावा अन्य देवी देवताओं की पूजा नहीं करना, सम्मान सबका करना।<ref name=":0" /> 5. अश्लील गाने गाना, नाचना, [[व्यभिचार|व्याभिचार]] आदि पूर्णतया वर्जित बताते हैं।<ref name=":0" /> रामपाल दास के अनुयाई विशेष तौर पर उनके ज्ञान से आकर्षित होते हैं, जो सर्व धर्मो के ग्रंथों के अनुकूल होने का दावा किया है। उनके अधिकतर अनुयाइयों का कहना है कि हमने संत द्वारा बताए ज्ञान को सद्ग्रंथों में मिलाया, तब हूबहू अपने धार्मिक ग्रंथों में पाया, उसके बाद हम उनसे जुड़े। हालांकि ज्ञान ही ऐसा विषय है जिसके कारण अधिकतर समुदाय उनका विरोध करते हैं।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.jansatta.com/trending-news/geeta-phogat-tweeted-picture-with-her-husband-with-poetry-man-replied-something-strange/410455/|title=गीता फोगाट ने ट्वीटर पर दिया ज्ञान, लोगों ने कहा, संत रामपाल की किताब पढ़िए ज्ञान बढ़ेगा!|date=2017-08-23|website=Jansatta|language=hi|access-date=2021-06-25}}</ref> रामपाल दास ने अपने ज्ञान से दुनिया को अवगत कराने के लिए ज्ञान गंगा, जीने की राह, गीता तेरा ज्ञान अमृत, गरीमा गीता की, गहरी नज़र गीता में आदि पुस्तकें भी लिखी है।<ref name=":1" /> == भविष्यवाणीयां == संत के अनुयायियों का कहना है कि दुनिया भर के कई [[भविष्यवक्ता|भविष्यवक्ताओं]] की [[भविष्यवाणी (प्रोफेसी)|भविष्यवाणियां]] संत रामपाल दास पर सटीक बैठती हैं। * जयगुरुदेव पंथ के तुलसी साहेब ने ७ सितंबर १९७१ को कहा कि जिस महापुरुष का हमें इंतजार है वह आज २० वर्ष का हो चुका है। उस दिन संत रामपाल दास की उम्र २० वर्ष हुई थी।<ref>{{Cite web|url=https://amp.ww.in.freejournal.info/697884/1/%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%B8%E0%A5%80%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%9C%E0%A4%AF-%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5.html|title=तुलसीदास महाराज, जय गुरुदेव - इटावा ज़िला यह क्या है {{!}}|website=ww.in.freejournal.info|language=hi|access-date=2021-06-25|archive-date=25 जून 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625072807/https://amp.ww.in.freejournal.info/697884/1/%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%B8%E0%A5%80%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%9C%E0%A4%AF-%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5.html|url-status=dead}}</ref> * [[नास्त्रेदमस|नॉस्त्रेदमस]] ने कहा था कि २००६ में एक संत अचानक प्रकाश में आएगा जो पहले उपेक्षा का पात्र बनेगा लेकिन बाद में दुनिया सर आंखों पर बिठाएगी।<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/knowledge/rampal-claimed-nostradamus-tell-about-him-450-years-ago-1551089.html|title=रामपाल दास कहता था कि नास्त्रेदमस ने की थी उसके अवतार लेने की भविष्यवाणी|date=|website=News18 Hindi|language=hi|access-date=2021-06-25}}</ref> * इसी तरह अन्य भविष्यवक्ताओं जैसे अमेरिका की विश्व विख्यात भविष्यवक्ता फ्लोरेंस, इंग्लैंड के ज्योतिषी ‘कीरो‘, हंगरी की महिला ज्योतिषी “बोरिस्का” आदि की भविष्यवाणियों को संत रामपाल दास पर सटीक बैठने का दावा किया जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.mynation.com/india-news/11-reasons-why-saint-rampalji-maharaj-is-trending-number-1-on-twitter-pyulrb|title=11 reasons why Saint RampalJi Maharaj is trending Number 1 on Twitter|website=Asianet News Network Pvt Ltd|language=en|access-date=2021-06-25}}</ref> == विवाद == सन् २००६ में संत रामपाल दास ने सार्वजनिक तौर पर [[आर्य समाज|सत्यार्थ प्रकाश]] के कुछ भागों पर आपत्ति जताई थी।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Rohtak-clash-Sant-Rampal-triggered-it/articleshow/20021686.cms|title=Rohtak clash: Sant Rampal triggered it|last=|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720105707/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Rohtak-clash-Sant-Rampal-triggered-it/articleshow/20021686.cms|archive-date=20 जुलाई 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref> इससे गुस्साए [[आर्य समाज]] के हजारों समर्थको ने १२ जुलाई२००६ को करौथा के सतलोक आश्रम का घेराव कर लिया व हमला किया।<ref name=":12">{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/haryana/rohtak/news/HAR-ROH-OMC-MAT-latest-rohtak-news-042004-1371921-NOR.html|title=Krontha incident|last=|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190710132313/https://www.bhaskar.com/haryana/rohtak/news/HAR-ROH-OMC-MAT-latest-rohtak-news-042004-1371921-NOR.html|archive-date=10 जुलाई 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref> बचाव में सतलोक आश्रम के अनुयायियों ने भी पलटवार किया। इस झड़प में सोनू नामक एक आर्य समाजी अनुयायी की हत्या हो गई।<ref name=":12" /> जिसमें '''संतरामपाल दास''' के विरुद्ध हत्या का केस चलाया गया व उन्हें गिरफ्तार कर लिया गया।<ref name=":12" /> कुछ महीने जेल में बिताने के बाद, २००८ में इन्हें ज़मानत पर रिहा कर दिया गया। इस मामले मे 20 दिसंबर 2022 अतिरिक्त जिला एवं सत्र न्यायाधीश राकेश सिंह की कोर्ट ने संत सहित 24 आरोपियों को बरी कर दिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.haribhoomi.com/local/haryana/24-accused-including-rampal-acquitted-in-satlok-ashram-case-baba-rampal-491793|title=सतलोक आश्रम मामले में कथित संत रामपाल समेत 24 आरोपित कोर्ट से बरी {{!}} Hari Bhoomi|last=Awasthi|first=Ashwani|date=2022-12-20|website=www.haribhoomi.com|language=hi|access-date=2022-12-22|archive-date=21 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221221060619/https://www.haribhoomi.com/local/haryana/24-accused-including-rampal-acquitted-in-satlok-ashram-case-baba-rampal-491793|url-status=dead}}</ref> नवंबर २०१४ में पुनः कोर्ट ने इन्हें गिरफ्तार करने का आदेश दिया। लेकिन [[सतलोक आश्रम]] [[बरवाला, हिसार|बरवाला]] में हज़ारों समर्थकों की मौजुदगी के कारण पुलिस इन्हें गिरफ्तार नहीं कर सकी।<ref name=":22">{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/self-styled-godman-rampal-acquitted-in-two-criminal-cases/article19580543.ece|title=Sant Rampal acquitted in two criminal cases|last=|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20170902152852/http://www.thehindu.com/news/national/self-styled-godman-rampal-acquitted-in-two-criminal-cases/article19580543.ece|archive-date=2 सितंबर 2017|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref> १९ नवंबर २०१४ को समर्थकों व पुलिस के बीच हुई हिंसा के बाद इन्हें गिरफ्तार कर लिया गया।<ref name=":22" /> इसमें ५ महिलाओं और १ बालक की मृत्यु हुई जिनका मुकदमा संत रामपाल दास पर बनाया गया। ये बंधक बनाने के मुकदमे में २९ अगस्त २०१७ को बरी हो गए<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india-41079627|title=संत रामपाल दो मामलों में बरी, रहेंगे जेल में|website=BBC News हिंदी|language=hi|access-date=2021-06-25}}</ref>।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/crime/story/satlok-ashram-saint-rampal-disloyality-hisar-court-decision-on-29-august-460425-2017-08-29|title=सतलोक आश्रम के प्रमुख संत रामपाल दास बरी, लोगों को बंधक बनाने का था आरोप|website=आज तक|language=hi|access-date=2021-06-25}}</ref> लेकिन हत्या व देशद्रोह के मुकदमे के कारण जेल में ही हैं।<ref name=":22" /> ११अक्टूबर २०१८ को हिसार कोर्ट द्वारा इन्हें तथा इनके कुछ अनुयायियों को [[बरवाला, हिसार|बरवाला]] की घटना में हुई हत्याओं का दोषी करार कर दिया गया एवं आजीवन कारावास की सजा सुनाई गई।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/sant-rampal-14-others-sentenced-to-life-for-murder-of-four-women/article25236123.ece|title=Sant Rampal, 14 others sentenced to life for murder of four women|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=}}</ref> जज वेद प्रकाश सिरोही, सेशन जज हिसार द्वारा 26 जुलाई 2021 को संत रामपाल दास जी सहित 4 अनुयायियों जिनमें डॉक्टर ओम प्रकाश सिंह हुड्डा, राजेंदर, बलजीत, बिजेन्दर शामिल हैं को केस नम्बर 5, ड्रग्स एंड कॉस्मेटिक्स एक्ट के तहत कोई भी साक्ष्य न होने के कारण एवं आरोपों के बेबुनियाद साबित करते हुए उन्हें बाइज्जत बरी किया है।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/haryana/story/satlok-ashram-rampal-case-updates-hisar-court-aquitted-rampal-and-4-others-in-drugs-and-cosmetics-case-ntc-1298232-2021-07-27|title=हरियाणाः हिसार कोर्ट ने इस मामले में रामपाल समेत 5 को बरी किया, 7 साल पहले हुए थे गिरफ्तार|date=2021-07-27|website=आज तक|language=hi|access-date=2024-10-17}}</ref> दो मामलों में पूर्व में बरी होने के बाद चंडीगढ़ हाई कोर्ट ने संत रामपाल पर लगी उम्र कैद की सजा को सस्पेंड कर दिया है। अब संत मर्डर के केस में बरी हो चुके हैं।<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/punjab-and-haryana/chandigarh/will-haryana-sant-rampal-will-came-out-of-jail-know-all-expects-about-this-case/articleshow/123631390.cms|title=तीन केसों में बरी, चौथे में उम्रकैद की सजा पर हाईकोर्ट ने लगाई रोक... क्या जेल से बाहर आएगा संत रामपाल?|last=महाजनUpdated: {{!}}नवभारतटाइम्स.कॉम|first=राहुल|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2025-09-04}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/haryana/big-relief-to-self-proclaimed-saint-rampal-from-punjab-and-haryana-high-court-stay-on-life-imprisonment-sentence-201756574327191.amp.html|title=स्वयंभू संत रामपाल को पंजाब एवं हरियाणा हाईकोर्ट से बड़ी राहत, उम्रकैद की सजा पर रोक|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2025-09-04}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/punjab/chandigarh-big-relief-to-rampal-head-of-satlok-ashram-barwala-punjab-haryana-hc-stays-sentence-what-is-the-matter-24030743.html|title=सतलोक आश्रम बरवाला के प्रमुख रामपाल को बड़ी राहत, पंजाब-हरियाणा HC ने सजा पर लगाई रोक; क्या है मामला? - Big relief to Rampal head of Satlok Ashram Barwala Punjab Haryana HC stays sentence what is the matter|website=Jagran|language=hi|access-date=2025-09-04}}</ref> संत रामपाल को देशद्रोह के मामले में पंजाब हरियाणा हाईकोर्ट से ८ अप्रैल को २०२६ को जमानत म‍िल गई है. करीब 11 साल जेल में बंद रहे बाबा की बॉन्ड प्रक्रिया के बाद हिसार जेल से रिहाई होगी. <ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/haryana/chandigarh-city-why-sant-rampal-was-in-jail-for-11-years-what-are-the-charges-on-him-now-he-gets-bail-from-high-court-ws-l-10351690.html|title=क‍िस मामले में जेल में बंद थे हर‍ियाणा के चर्चित संत रामपाल, अब होंगे र‍िहा|website=News18 हिंदी|language=hi-IN|access-date=2026-04-08}}</ref> '''पुरस्कार और सम्मान''' संत रामपाल को हरियाणा और गुजरात के विभिन्न किसान संगठनों, सरपंच एसोसिएशनों, खाप पंचायतों और ग्रामीण समुदायों द्वारा 2025-2026 में बाढ़ राहत कार्यों के लिए लगभग 12 स्थानीय सम्मान प्रदान किए गए हैं। ये सम्मान सामाजिक सेवा, किसान कल्याण और मानवता से जुड़े हैं, तथा मुख्य रूप से अन्नपूर्णा मुहिम और बाढ़ प्रभावित क्षेत्रों में राहत (खेतों से पानी निकासी, मोटर-पाइप उपलब्ध कराना, भोजन वितरण) के लिए दिए गए हैं। संत रामपाल को एक दूरदर्शी एवं महान समाज सुधारक के रूप में देखा जाता है। उनकी कार्यशैली को निःस्वार्थ सेवा और करुणा का प्रतीक माना जाता है। किसानों और गरीब वर्ग के लिए उनका योगदान अत्यंत महत्वपूर्ण माना गया है। उनकी पहल ने समाज में सकारात्मक परिवर्तन लाने की दिशा में नई प्रेरणा दी है। इस प्रकार के कार्य उन्हें जन-जन का प्रिय और सम्मानित व्यक्तित्व बनाते हैं। प्रमुख सम्मान तिथि के क्रम में निम्न हैं (समर्थक स्रोतों के अनुसार): *'''मानवता रक्षक सम्मान''' — महम चौबीसी खाप द्वारा, महम/रोहतक, हरियाणा (12 अक्टूबर 2025)। *'''धनाना रत्न सम्मान''' — 36 बिरादरी द्वारा, गांव धनाना, सोनीपत, हरियाणा (8 नवंबर 2025)। *'''किसान रक्षक सम्मान''' — नौगामा बुरा खाप, पुनिया खाप, भायण खाप और सरपंच एसोसिएशन बारवाला द्वारा, गांव गुराना, हिसार, हरियाणा (9 नवंबर 2025)। *'''किसान रक्षक सम्मान''' — कुंडलियां ग्राम पंचायत द्वारा, बनासकांठा, गुजरात (16 नवंबर 2025)। *'''शील्ड एवं स्मृति-चिन्ह सम्मान''' — (स्थानीय संगठन द्वारा, हरियाणा क्षेत्र) (24 नवंबर 2025)। *'''किसान मसीहा सम्मान''' — सरपंच एसोसिएशन, हिसार ब्लॉक द्वारा, गांव धीरनवास, हिसार, हरियाणा (7 दिसंबर 2025)। *'''भारत गौरव अवार्ड''' — कलिरामन फाउंडेशन द्वारा, नई दिल्ली (9 दिसंबर 2025)। *'''किसान रत्न सम्मान''' — भारतीय किसान यूनियन (अ) द्वारा, गांव डाया, हिसार, हरियाणा (21 दिसंबर 2025)। *'''किसान जीवन रक्षक सम्मान''' — जुलाना बारहा एवं सरपंच एसोसिएशन द्वारा, जींद, हरियाणा (28 दिसंबर 2025)। *'''जन सेवक रत्न सम्मान''' — सरपंच एसोसिएशन हांसी ब्लॉक द्वारा, हांसी, हरियाणा (1 जनवरी 2026)। *'''किसान गौरव सम्मान''' (या किसान रहनुमा) — 105 गांवों एवं सरपंच एसोसिएशन द्वारा, बालंद, रोहतक, हरियाणा (4 जनवरी 2026)। *'''किसान संत गरीबदास गरिमा सम्मान''' — सरपंच एसोसिएशन, खापों और 36 बिरादरी द्वारा, गिरावड़, झज्जर, हरियाणा (11 जनवरी 2026)। ये सम्मान ग्रामीण स्तर पर भव्य समारोहों (पुष्प वर्षा, ट्रैक्टर रैली, भंडारा, पगड़ी भेंट आदि) में दिए गए, जहां उन्हें "किसानों का मसीहा" कहा गया। कुछ स्रोतों में कुल 12 सम्मानों का उल्लेख है, जिसमें सामूहिक खाप/गांव स्तर की मान्यताएं भी शामिल हैं। इन समारोहों में उनकी लोकप्रियता और सम्मान का स्तर स्पष्ट रूप से देखा गया। लोगों ने उन्हें समाज के सच्चे मार्गदर्शक और हितैषी के रूप में स्वीकार किया। उनकी उपस्थिति को ग्रामीण समाज के लिए गर्व का विषय माना गया। इस प्रकार के सम्मान उनके प्रभावशाली व्यक्तित्व और सेवा कार्यों की पुष्टि करते हैं। उनकी पहचान एक प्रेरणादायक और आदर्श व्यक्तित्व के रूप में स्थापित होती जा रही है। समाज के विभिन्न वर्गों में उनके प्रति श्रद्धा और विश्वास लगातार बढ़ रहा है। ===अन्नपूर्णा मुहिम=== संत रामपाल द्वारा शुरू की गई '''अन्नपूर्णा मुहिम''' एक राष्ट्रव्यापी मानवीय अभियान है, जिसका मुख्य उद्देश्य गरीब एवं जरूरतमंद परिवारों को भोजन एवं अन्य आवश्यक सामग्री प्रदान करना है ताकि "कोई भी व्यक्ति भूखा न सोए"। यह अत्यंत करुणामयी और जनकल्याणकारी पहल मानी जाती है। इस मुहिम के अंतर्गत नियमित रूप से आटा (10 किलो या आवश्यकतानुसार), तेल, चीनी, साबुन, दवाइयाँ, कपड़े तथा कुछ मामलों में आवास निर्माण की सहायता दी जाती है। अभियान ने हजारों गाँवों को कवर किया है और 50,000 से अधिक परिवारों को निरंतर राशन सहायता प्रदान की जा रही है, जो समाज सेवा का एक प्रेरणादायक उदाहरण प्रस्तुत करता है।<ref>https://annapurnamuhim.com/</ref> ===बाढ़ राहत मुहिम=== इस मुहिम के अंतर्गत संत रामपाल एवं उनके अनुयायी विभिन्न राज्यों (विशेष रूप से हरियाणा, पंजाब, हिमाचल प्रदेश, राजस्थान आदि) में बाढ़ प्रभावित क्षेत्रों में बड़े पैमाने पर '''बाढ़ राहत कार्य''' करते हैं। यह सेवा भाव और मानवता की मिसाल के रूप में देखा जाता है। इनमें उच्च क्षमता वाली मोटरें (10-20 हॉर्सपावर), हजारों फीट पाइपलाइन (उदाहरणस्वरूप 16,000 से 27,000 फीट तक), बिजली केबल, खाद्य पैकेट एवं अन्य आवश्यक सामग्री प्रदान करके खेतों एवं गाँवों से बाढ़ का पानी निकालने में सहायता की जाती है, जिससे किसान पुनः खेती शुरू कर सकें। उल्लेखनीय उदाहरणों में हरियाणा के हिसार, भिवानी, रोहतक एवं महम जिलों के गाँव जैसे देपल, पांगल, ढाड, महम (वार्ड 14-15), रामायण, गुराना, मण्ढ़ाणा, ढाणी खान बहादुर आदि शामिल हैं, जहाँ ग्राम पंचायतों की लिखित प्रार्थना पर त्वरित सहायता पहुँचाई गई। इन कार्यों की गति और प्रभावशीलता को अत्यंत सराहनीय माना गया है। कुछ मामलों में 24 घंटे के भीतर राहत सामग्री पहुँचने की रिपोर्ट्स हैं, साथ ही अत्यंत गरीब परिवारों के लिए पक्के मकान निर्माण की सहायता भी प्रदान की गई है। ये कार्य मुख्य रूप से सतलोक आश्रमों एवं स्वयंसेवकों के माध्यम से संचालित होते हैं, जो समर्पण और निःस्वार्थ सेवा की भावना को दर्शाते हैं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1951 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:हरियाणा के लोग]] n6hbyy7rc2s82qoprcvllen3my4u4ty 6537865 6537660 2026-04-09T03:54:45Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) के अवतरण 6451363 पर पुनर्स्थापित : अतिशयोक्तिपूर्ण और प्रचार वाली भाषा 6537865 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = संत रामपाल जी | birth_name = रामपाल सिंह जाटयान| other_names = रामपाल जी महाराज ,रामपाल दास , जगतगुरु तत्वदर्शी रामपाल जी महाराज , रामपाल , | image = Spiritual Leader Jagatguru Saint Rampal Ji Maharaj.jpg | alt = | caption = संत रामपाल जी | birth_date = {{birth date and age|1951|09|08}} | birth_place = [[धनाना]] , [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] (अभी [[हरियाणा]]), भारत में | nationality = भारतीय | occupation =[[कबीर पंथ]] समुदाय के संस्थापक | known_for = सतलोक आश्रम संस्थापक | website = }} '''संत रामपाल दास''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]] :'''Sant Rampal Das''') एक भारतीय [[अध्यात्मवाद|आध्यात्मिक]] [[कबीर पंथ|कबीर पंथी]] गुरु हैं तथा कबीर साहेब जी को भगवान (परमात्मा) बताते हैं। ये [[सतलोक आश्रम]] के संस्थापक भी हैं जो कि भारत के विभिन्न राज्य सहित [[हरियाणा]] के [[हिसार]] क्षेत्र में स्थित है।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://m.jagran.com/news/national-rampals-rules-for-his-blessings-11797486.html|title=गुरु दीक्षा के नाम पर रामपाल के थे 11 अजीबो गरीब नियम|website=m.jagran.com|language=hi|access-date=2021-06-29}}</ref> ==जीवन== रामपाल दास का जन्म [[सोनीपत]] के [[धनाना|धनाणा]] गांव में 8 सितंबर 1951 को हुआ था।अपनी शिक्षा पूर्ण करने के तत्पश्चात ये [[हरियाणा सरकार]] के सिंचाई विभाग में [[अभियन्ता|अभियंता]] बन गए थे। इनकी आधिकारिक जीवनी के अनुसार, ये बचपन से ही सभी हिंदू देवी देवताओं के कठोर भक्त थे। लेकिन इस भक्ति से इन्हें कभी आत्मिक शांति का अनुभव नहीं हुआ। एक दिन संत रामपाल जी एक गरीबदासीय [[कबीर पंथ|कबीर पंथी]] गुरू स्वामी रामदेवानंद से मिलेेेे। जिन्होंने इन्हें समझाया कि उनके द्वारा की जा रही भक्ति की विधि हमारे ही धर्म ग्रंथों से मेल नहीं खाती। अतः वे इस भक्ति विधि से मोक्ष प्राप्त नहीं कर सकते क्योंकि [[श्रीमद्भगवद्गीता]] अध्याय 16 श्लोक 23 के अनुसार जो मनुष्य शास्त्रविधिको छोड़कर अपनी इच्छासे मनमाना आचरण करता है, वह न सिद्धि को, न सुखको और न परमगतिको ही प्राप्त होता है। 17 फरवरी 1988 को संत रामपाल जी ने स्वामी रामदेवानंद जी को गुरु धारण कर भक्ति का उपदेश लिया। उनके अनुयाई इस दिन को बोध दिवस के रूप में मनाते हैं। संत रामपाल दास का कहना है कि इसके पश्चात इन्होंने [[श्रीमद्भगवद्गीता|भगवत गीता,]] कबीर सागर, [[गरीब दास|गरीबदास]] द्वारा रचित सत ग्रंथ, [[पुराण]], [[वेद]] तथा अन्य कई ग्रंथ पढ़े। इनका मानना है कि इन्हें इन पुस्तकों में स्वामी रामदेवानंद द्वारा बताए वचनों के प्रमाण मिले, तत्पश्चात इन्होंने स्वामी रामदेवानंदजी द्वारा बताए मंत्रों का घोर जाप किया जिसके बाद इन्हें आत्मिक शांति महसूस होने लगी।1994 में स्वामी रामदेवानंद ने इन्हें गुरू पद दे दिया। उसके बाद ये "संत रामपाल दास" बन गए।सन् 1995 में उन्होंने अपने [[अभियन्ता|अभियंता]] पद से इस्तीफा दे दिया जोकि 2000 में स्वीकृत हुआ।और बाद में [[करौथा|करोंथा]] गांव में ''[[सतलोक आश्रम]]'' की स्थापना की थी, हालांकि इनके गिरफ्तार होने के बाद 2 आश्रम सरकार के निरीक्षण में है। वर्तमान में इनके भारत और विदेशों सहित करीब 20 से अधिक बड़े आश्रम और 500 से अधिक छोटे आश्रम और 15 करोड़ से अधिक अनुयाई होने का दावा किया जाता है । == शिक्षा और नियम == रामपाल दास सभी धर्म के ग्रंथों का हवाला देते हुए [[कबीर]] को सभी देवी-देवताओं सहित संपूर्ण [[ब्रह्माण्ड|ब्रह्मांडों]] का उत्पत्तिकर्ता मानते हैं और भक्ति को सभी सांसारिक कर्मों से श्रेष्ठ मानते हुए सभी बुराइयों को छोड़कर एक कबीर परमेश्वर की भक्ति हेतु प्रेरित करते हैं। बुराइयां त्यागने के लिए तथा समाज सुधार के लिए भी कुछ नियम बनाए है जिनको भक्ति मर्यादा कहते हैं। जैसे<ref name=":0" /> 1. किसी नशीली वस्तु जैसे बीड़ी, सिगरेट, तम्बाकू, [[सल्फी|सुल्फी]], [[गाँजा|गांजा]], शराब, अंडा,मांस आदि का सेवन तो दूर किसी को लाकर भी नहीं देना।<ref name=":0" /> 2. जुआ, ताश, चोरी, ठगी आदि नहीं करना।<ref name=":0" /> 3. [[मृत्युभोज|मृत्यु भोज]], [[दहेज प्रथा|दहेज]], दिखावे के नाम पर फिजूलखर्ची, [[मुंडन]] समाधि पूजन, पित्र पूजा, [[मूर्तिपूजा|मूर्ति पूजा]],आदि नहीं करना।<ref name=":0" /> 4. एक कबीर परमात्मा के अलावा अन्य देवी देवताओं की पूजा नहीं करना, सम्मान सबका करना।<ref name=":0" /> 5. अश्लील गाने गाना, नाचना, [[व्यभिचार|व्याभिचार]] आदि पूर्णतया वर्जित बताते हैं।<ref name=":0" /> रामपाल दास के अनुयाई विशेष तौर पर उनके ज्ञान से आकर्षित होते हैं, जो सर्व धर्मो के ग्रंथों के अनुकूल होने का दावा किया है। उनके अधिकतर अनुयाइयों का कहना है कि हमने संत द्वारा बताए ज्ञान को सद्ग्रंथों में मिलाया, तब हूबहू अपने धार्मिक ग्रंथों में पाया, उसके बाद हम उनसे जुड़े। हालांकि ज्ञान ही ऐसा विषय है जिसके कारण अधिकतर समुदाय उनका विरोध करते हैं।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.jansatta.com/trending-news/geeta-phogat-tweeted-picture-with-her-husband-with-poetry-man-replied-something-strange/410455/|title=गीता फोगाट ने ट्वीटर पर दिया ज्ञान, लोगों ने कहा, संत रामपाल की किताब पढ़िए ज्ञान बढ़ेगा!|date=2017-08-23|website=Jansatta|language=hi|access-date=2021-06-25}}</ref> रामपाल दास ने अपने ज्ञान से दुनिया को अवगत कराने के लिए ज्ञान गंगा, जीने की राह, गीता तेरा ज्ञान अमृत, गरीमा गीता की, गहरी नज़र गीता में आदि पुस्तकें भी लिखी है।<ref name=":1" /> == भविष्यवाणीयां == संत के अनुयायियों का कहना है कि दुनिया भर के कई [[भविष्यवक्ता|भविष्यवक्ताओं]] की [[भविष्यवाणी (प्रोफेसी)|भविष्यवाणियां]] संत रामपाल दास पर सटीक बैठती हैं। * जयगुरुदेव पंथ के तुलसी साहेब ने ७ सितंबर १९७१ को कहा कि जिस महापुरुष का हमें इंतजार है वह आज २० वर्ष का हो चुका है। उस दिन संत रामपाल दास की उम्र २० वर्ष हुई थी।<ref>{{Cite web|url=https://amp.ww.in.freejournal.info/697884/1/%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%B8%E0%A5%80%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%9C%E0%A4%AF-%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5.html|title=तुलसीदास महाराज, जय गुरुदेव - इटावा ज़िला यह क्या है {{!}}|website=ww.in.freejournal.info|language=hi|access-date=2021-06-25|archive-date=25 जून 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625072807/https://amp.ww.in.freejournal.info/697884/1/%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%B8%E0%A5%80%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C-%E0%A4%9C%E0%A4%AF-%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5.html|url-status=dead}}</ref> * [[नास्त्रेदमस|नॉस्त्रेदमस]] ने कहा था कि २००६ में एक संत अचानक प्रकाश में आएगा जो पहले उपेक्षा का पात्र बनेगा लेकिन बाद में दुनिया सर आंखों पर बिठाएगी।<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/knowledge/rampal-claimed-nostradamus-tell-about-him-450-years-ago-1551089.html|title=रामपाल दास कहता था कि नास्त्रेदमस ने की थी उसके अवतार लेने की भविष्यवाणी|date=|website=News18 Hindi|language=hi|access-date=2021-06-25}}</ref> * इसी तरह अन्य भविष्यवक्ताओं जैसे अमेरिका की विश्व विख्यात भविष्यवक्ता फ्लोरेंस, इंग्लैंड के ज्योतिषी ‘कीरो‘, हंगरी की महिला ज्योतिषी “बोरिस्का” आदि की भविष्यवाणियों को संत रामपाल दास पर सटीक बैठने का दावा किया जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.mynation.com/india-news/11-reasons-why-saint-rampalji-maharaj-is-trending-number-1-on-twitter-pyulrb|title=11 reasons why Saint RampalJi Maharaj is trending Number 1 on Twitter|website=Asianet News Network Pvt Ltd|language=en|access-date=2021-06-25}}</ref> == विवाद == सन् २००६ में संत रामपाल दास ने सार्वजनिक तौर पर [[आर्य समाज|सत्यार्थ प्रकाश]] के कुछ भागों पर आपत्ति जताई थी।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Rohtak-clash-Sant-Rampal-triggered-it/articleshow/20021686.cms|title=Rohtak clash: Sant Rampal triggered it|last=|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720105707/https://timesofindia.indiatimes.com/india/Rohtak-clash-Sant-Rampal-triggered-it/articleshow/20021686.cms|archive-date=20 जुलाई 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref> इससे गुस्साए [[आर्य समाज]] के हजारों समर्थको ने १२ जुलाई२००६ को करौथा के सतलोक आश्रम का घेराव कर लिया व हमला किया।<ref name=":12">{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/haryana/rohtak/news/HAR-ROH-OMC-MAT-latest-rohtak-news-042004-1371921-NOR.html|title=Krontha incident|last=|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190710132313/https://www.bhaskar.com/haryana/rohtak/news/HAR-ROH-OMC-MAT-latest-rohtak-news-042004-1371921-NOR.html|archive-date=10 जुलाई 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref> बचाव में सतलोक आश्रम के अनुयायियों ने भी पलटवार किया। इस झड़प में सोनू नामक एक आर्य समाजी अनुयायी की हत्या हो गई।<ref name=":12" /> जिसमें '''संतरामपाल दास''' के विरुद्ध हत्या का केस चलाया गया व उन्हें गिरफ्तार कर लिया गया।<ref name=":12" /> कुछ महीने जेल में बिताने के बाद, २००८ में इन्हें ज़मानत पर रिहा कर दिया गया। इस मामले मे 20 दिसंबर 2022 अतिरिक्त जिला एवं सत्र न्यायाधीश राकेश सिंह की कोर्ट ने संत सहित 24 आरोपियों को बरी कर दिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.haribhoomi.com/local/haryana/24-accused-including-rampal-acquitted-in-satlok-ashram-case-baba-rampal-491793|title=सतलोक आश्रम मामले में कथित संत रामपाल समेत 24 आरोपित कोर्ट से बरी {{!}} Hari Bhoomi|last=Awasthi|first=Ashwani|date=2022-12-20|website=www.haribhoomi.com|language=hi|access-date=2022-12-22}}</ref> नवंबर २०१४ में पुनः कोर्ट ने इन्हें गिरफ्तार करने का आदेश दिया। लेकिन [[सतलोक आश्रम]] [[बरवाला, हिसार|बरवाला]] में हज़ारों समर्थकों की मौजुदगी के कारण पुलिस इन्हें गिरफ्तार नहीं कर सकी।<ref name=":22">{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/self-styled-godman-rampal-acquitted-in-two-criminal-cases/article19580543.ece|title=Sant Rampal acquitted in two criminal cases|last=|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20170902152852/http://www.thehindu.com/news/national/self-styled-godman-rampal-acquitted-in-two-criminal-cases/article19580543.ece|archive-date=2 सितंबर 2017|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref> १९ नवंबर २०१४ को समर्थकों व पुलिस के बीच हुई हिंसा के बाद इन्हें गिरफ्तार कर लिया गया।<ref name=":22" /> इसमें ५ महिलाओं और १ बालक की मृत्यु हुई जिनका मुकदमा संत रामपाल दास पर बनाया गया। ये बंधक बनाने के मुकदमे में २९ अगस्त २०१७ को बरी हो गए<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india-41079627|title=संत रामपाल दो मामलों में बरी, रहेंगे जेल में|website=BBC News हिंदी|language=hi|access-date=2021-06-25}}</ref>।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/crime/story/satlok-ashram-saint-rampal-disloyality-hisar-court-decision-on-29-august-460425-2017-08-29|title=सतलोक आश्रम के प्रमुख संत रामपाल दास बरी, लोगों को बंधक बनाने का था आरोप|website=आज तक|language=hi|access-date=2021-06-25}}</ref> लेकिन हत्या व देशद्रोह के मुकदमे के कारण जेल में ही हैं।<ref name=":22" /> ११अक्टूबर २०१८ को हिसार कोर्ट द्वारा इन्हें तथा इनके कुछ अनुयायियों को [[बरवाला, हिसार|बरवाला]] की घटना में हुई हत्याओं का दोषी करार कर दिया गया एवं आजीवन कारावास की सजा सुनाई गई।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/sant-rampal-14-others-sentenced-to-life-for-murder-of-four-women/article25236123.ece|title=Sant Rampal, 14 others sentenced to life for murder of four women|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=}}</ref> जज वेद प्रकाश सिरोही, सेशन जज हिसार द्वारा 26 जुलाई 2021 को संत रामपाल दास जी सहित 4 अनुयायियों जिनमें डॉक्टर ओम प्रकाश सिंह हुड्डा, राजेंदर, बलजीत, बिजेन्दर शामिल हैं को केस नम्बर 5, ड्रग्स एंड कॉस्मेटिक्स एक्ट के तहत कोई भी साक्ष्य न होने के कारण एवं आरोपों के बेबुनियाद साबित करते हुए उन्हें बाइज्जत बरी किया है।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/haryana/story/satlok-ashram-rampal-case-updates-hisar-court-aquitted-rampal-and-4-others-in-drugs-and-cosmetics-case-ntc-1298232-2021-07-27|title=हरियाणाः हिसार कोर्ट ने इस मामले में रामपाल समेत 5 को बरी किया, 7 साल पहले हुए थे गिरफ्तार|date=2021-07-27|website=आज तक|language=hi|access-date=2024-10-17}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1951 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:हरियाणा के लोग]] 9dzrvvx1r0fj1twuqdixxmkwvs5gvnp 6537867 6537865 2026-04-09T04:03:08Z AMAN KUMAR 911487 भाषा में सुधार किया 6537867 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = रामपाल | birth_name = रामपाल सिंह जाटयान | other_names = रामपाल दास | image = Spiritual Leader Jagatguru Saint Rampal Ji Maharaj.jpg | alt = | caption = रामपाल | birth_date = {{birth date and age|1951|09|08}} | birth_place = [[धनाना]], [[सोनीपत ज़िला|सोनीपत]], [[हरियाणा]], भारत | nationality = भारतीय | occupation = धार्मिक नेता, [[सतलोक आश्रम]] के संस्थापक | known_for = [[कबीर पंथ]] से प्रेरित संप्रदाय की स्थापना | website = }} '''रामपाल''' (जन्म: 8 सितंबर 1951), जिन्हें '''रामपाल दास''' के नाम से भी जाना जाता है, एक भारतीय धार्मिक नेता और [[कबीर पंथ]] से प्रेरित एक संप्रदाय के संस्थापक हैं। वे [[हरियाणा]] के [[हिसार ज़िला|हिसार]] क्षेत्र में स्थित [[सतलोक आश्रम]] के संस्थापक हैं। रामपाल कबीर को सर्वोच्च ईश्वर (परमात्मा) मानते हैं। नवंबर 2014 में पुलिस के साथ एक हिंसक गतिरोध के बाद उन्हें गिरफ्तार किया गया था और 2018 में हत्या के मामले में आजीवन कारावास की सजा सुनाई गई थी। अप्रैल 2026 में पंजाब और हरियाणा उच्च न्यायालय से उन्हें कुछ मामलों में जमानत और सजा से राहत मिली है। == प्रारंभिक जीवन == रामपाल का जन्म 8 सितंबर 1951 को [[हरियाणा]] के [[सोनीपत ज़िला|सोनीपत]] जिले के [[धनाना]] गाँव में हुआ था। शिक्षा पूर्ण करने के पश्चात वे [[हरियाणा सरकार]] के सिंचाई विभाग में कनिष्ठ अभियंता (Junior Engineer) के पद पर कार्यरत हुए। वे बचपन से ही हिंदू देवी-देवताओं के उपासक थे। 1988 में उनकी मुलाकात एक गरीबदासीय कबीर पंथी गुरु, स्वामी रामदेवानंद से हुई। रामदेवानंद ने उन्हें समझाया कि पारंपरिक हिंदू धार्मिक अभ्यास [[श्रीमद्भगवद्गीता]] और अन्य धर्मग्रंथों के अनुकूल नहीं हैं। इसके बाद 17 फरवरी 1988 को रामपाल ने स्वामी रामदेवानंद से दीक्षा ली। 1994 में रामदेवानंद ने उन्हें अपना उत्तराधिकारी नियुक्त किया। 1995 में रामपाल ने अपने अभियंता पद से इस्तीफा दे दिया (जो 2000 में स्वीकृत हुआ) और [[करौथा]] (रोहतक) में 'सतलोक आश्रम' की स्थापना की। == शिक्षा और नियम == रामपाल अपने अनुयायियों को [[कबीर]] को सर्वोच्च परमात्मा मानकर उनकी पूजा करने का उपदेश देते हैं। उन्होंने अपने अनुयायियों के लिए कुछ सख्त नियम (भक्ति मर्यादा) निर्धारित किए हैं, जिनमें मुख्य हैं: * किसी भी प्रकार के नशीले पदार्थ (बीड़ी, सिगरेट, तंबाकू, शराब, गांजा) का सेवन न करना। * मांस और अंडे का सेवन वर्जित है। * जुआ खेलना, चोरी और ठगी न करना। * [[मृत्युभोज]], [[दहेज प्रथा]], दिखावा, मुंडन, और [[मूर्तिपूजा]] का निषेध। * केवल एक कबीर परमात्मा की पूजा करना, हालांकि अन्य सभी देवताओं का सम्मान करना। रामपाल ने अपने धार्मिक विचारों को फैलाने के लिए कई पुस्तकें भी लिखी हैं, जिनमें ''ज्ञान गंगा'', ''जीने की राह'', और ''गीता तेरा ज्ञान अमृत'' प्रमुख हैं। == विवाद और कानूनी मामले == '''करौथा आश्रम विवाद (2006)''' सन् 2006 में रामपाल ने [[आर्य समाज]] के संस्थापक स्वामी दयानंद सरस्वती द्वारा रचित पुस्तक [[सत्यार्थ प्रकाश]] के कुछ भागों पर सार्वजनिक रूप से टिप्पणी की थी। इसके विरोध में 12 जुलाई 2006 को आर्य समाज के समर्थकों ने करौथा के सतलोक आश्रम का घेराव किया। दोनों पक्षों के बीच हुई हिंसक झड़प में एक व्यक्ति की मृत्यु हो गई। इस मामले में रामपाल पर हत्या का मामला दर्ज हुआ और उन्हें गिरफ्तार कर लिया गया। 2008 में उन्हें जमानत मिल गई। 20 दिसंबर 2022 को रोहतक की अदालत ने साक्ष्यों के अभाव में रामपाल सहित 24 आरोपियों को इस मामले से बरी कर दिया। '''बरवाला आश्रम गतिरोध (2014)''' नवंबर 2014 में पंजाब और हरियाणा उच्च न्यायालय ने अवमानना के एक मामले में रामपाल को गिरफ्तार करने का आदेश दिया। जब पुलिस उन्हें गिरफ्तार करने [[बरवाला, हिसार|बरवाला]] स्थित सतलोक आश्रम पहुँची, तो उनके हजारों समर्थकों ने आश्रम को घेर लिया और पुलिस के साथ हिंसक गतिरोध हुआ। इस घटना में पांच महिलाओं और एक बच्चे की मृत्यु हो गई। 19 नवंबर 2014 को रामपाल को गिरफ्तार कर लिया गया। '''न्यायालयीन फैसले''' * '''अगस्त 2017:''' हिसार न्यायालय ने रामपाल को बंधक बनाने के दो आपराधिक मामलों (एफआईआर 426 और 427) में बरी कर दिया। * '''अक्टूबर 2018:''' हिसार कोर्ट ने रामपाल और उनके अनुयायियों को बरवाला आश्रम हिंसा मामले (एफआईआर 429 और 430) में हत्या का दोषी ठहराया और आजीवन कारावास की सजा सुनाई। * '''जुलाई 2021:''' ड्रग्स एंड कॉस्मेटिक्स एक्ट के तहत दर्ज एक मामले में अदालत ने उन्हें सबूतों के अभाव में बरी कर दिया। * '''अगस्त 2025:''' पंजाब एवं हरियाणा उच्च न्यायालय ने इस तथ्य को ध्यान में रखते हुए कि रामपाल लगभग 10 वर्ष जेल में बिता चुके हैं और साक्ष्यों में संदेह है, उनकी उम्रकैद की सजा को निलंबित कर दिया। * '''अप्रैल 2026:''' देशद्रोह के मामले में पंजाब और हरियाणा उच्च न्यायालय ने उन्हें जमानत दे दी, जिससे उनकी जेल से रिहाई का मार्ग प्रशस्त हुआ। == सामाजिक कार्य == रामपाल और उनके अनुयायियों द्वारा 'अन्नपूर्णा मुहिम' नामक एक राहत अभियान चलाया जाता है, जिसके तहत जरूरतमंद परिवारों को मुफ्त राशन और दैनिक उपयोग की वस्तुएं वितरित की जाती हैं। इसके अतिरिक्त, हरियाणा और आसपास के क्षेत्रों में आई बाढ़ के दौरान उनके संगठन ने बाढ़ राहत कार्यों में हिस्सा लिया, जिसमें जलभराव वाले क्षेत्रों से पानी निकालने के लिए पंप और पाइपलाइन उपलब्ध कराना शामिल था। इन राहत और सेवा कार्यों के लिए उन्हें कई स्थानीय ग्राम पंचायतों, खाप और किसान संगठनों द्वारा सम्मानित किया गया है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1951 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:हरियाणा के लोग]] dr45l5s9v8o7ua7qiz8nyszxxwkm1a2 6537900 6537867 2026-04-09T05:18:28Z AMAN KUMAR 911487 स्रोत जोड़े 6537900 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = रामपाल | birth_name = रामपाल सिंह जाटयान | other_names = रामपाल दास | image = Spiritual Leader Jagatguru Saint Rampal Ji Maharaj.jpg | alt = | caption = रामपाल | birth_date = {{birth date and age|1951|09|08}} | birth_place = [[धनाना]], [[सोनीपत ज़िला|सोनीपत]], [[हरियाणा]], भारत | nationality = भारतीय | occupation = धार्मिक नेता, [[सतलोक आश्रम]] के संस्थापक | known_for = [[कबीर पंथ]] से प्रेरित संप्रदाय की स्थापना | website = }} '''रामपाल''' (जन्म: 8 सितंबर 1951), जिन्हें '''रामपाल दास''' के नाम से भी जाना जाता है, एक भारतीय धार्मिक नेता और [[कबीर पंथ]] से प्रेरित एक संप्रदाय के संस्थापक हैं। वे [[हरियाणा]] के [[हिसार ज़िला|हिसार]] क्षेत्र में स्थित [[सतलोक आश्रम]] के संस्थापक हैं। रामपाल कबीर को सर्वोच्च ईश्वर (परमात्मा) मानते हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-30110868|title=Rampal: How did an engineer become a revered guru?|date=2014-11-19|work=BBC News|access-date=2026-04-09|language=en-GB}}</ref> नवंबर 2014 में पुलिस के साथ एक हिंसक गतिरोध के बाद उन्हें गिरफ्तार किया गया था और 2018 में हत्या के मामले में आजीवन कारावास की सजा सुनाई गई थी। अप्रैल 2026 में पंजाब और हरियाणा उच्च न्यायालय से उन्हें कुछ मामलों में जमानत और सजा से राहत मिली है।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/controversial-self-styled-godman-rampal-gets-bail-in-sedition-case-to-be-released-after-over-a-decade-10625318/|title=Controversial self-styled godman Rampal gets bail in sedition case; to be released after over a decade|date=2026-04-08|website=The Indian Express|language=en|access-date=2026-04-09}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == रामपाल का जन्म 8 सितंबर 1951 को [[हरियाणा]] के [[सोनीपत ज़िला|सोनीपत]] जिले के [[धनाना]] गाँव में हुआ था। शिक्षा पूर्ण करने के पश्चात वे [[हरियाणा सरकार]] के सिंचाई विभाग में कनिष्ठ अभियंता (Junior Engineer) के पद पर कार्यरत हुए।<ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/from-junior-engineer-to-godman-the-rise-arrest-and-fall-of-rampal-1930510|title=From Junior Engineer To Godman: The Rise, Arrest And Fall Of Rampal|work=www.ndtv.com|access-date=2026-04-09|language=en}}</ref> वे बचपन से ही हिंदू देवी-देवताओं के उपासक थे। 1988 में उनकी मुलाकात एक गरीबदासीय कबीर पंथी गुरु, स्वामी रामदेवानंद से हुई। रामदेवानंद ने उन्हें समझाया कि पारंपरिक हिंदू धार्मिक अभ्यास [[श्रीमद्भगवद्गीता]] और अन्य धर्मग्रंथों के अनुकूल नहीं हैं। इसके बाद 17 फरवरी 1988 को रामपाल ने स्वामी रामदेवानंद से दीक्षा ली। 1994 में रामदेवानंद ने उन्हें अपना उत्तराधिकारी नियुक्त किया।<ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/haryana/hisar-sant-rampal-story-is-just-like-a-character-of-bollywood-file-spl-hrrm-1544459.html|title=कभी जूनियर इंजीनियर था रामपाल, खुद को बताता था संत कबीर का अवतार|work=News18 हिंदी|access-date=2026-04-09|language=hi-IN}}</ref> 1995 में रामपाल ने अपने अभियंता पद से इस्तीफा दे दिया (जो 2000 में स्वीकृत हुआ) और [[करौथा]] (रोहतक) में 'सतलोक आश्रम' की स्थापना की। == शिक्षा और नियम == रामपाल अपने अनुयायियों को [[कबीर]] को सर्वोच्च परमात्मा मानकर उनकी पूजा करने का उपदेश देते हैं। उन्होंने अपने अनुयायियों के लिए कुछ सख्त नियम (भक्ति मर्यादा) निर्धारित किए हैं, जिनमें मुख्य हैं:<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/news/national-rampals-rules-for-his-blessings-11797486.html|title=गुरु दीक्षा के नाम पर रामपाल के थे 11 अजीबो गरीब नियम - Rampal's rules for his 'blessings'|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-04-09}}</ref> * किसी भी प्रकार के नशीले पदार्थ (बीड़ी, सिगरेट, तंबाकू, शराब, गांजा) का सेवन न करना। * मांस और अंडे का सेवन वर्जित है। * जुआ खेलना, चोरी और ठगी न करना। * [[मृत्युभोज]], [[दहेज प्रथा]], दिखावा, मुंडन, और [[मूर्तिपूजा]] का निषेध। * केवल एक कबीर परमात्मा की पूजा करना, हालांकि अन्य सभी देवताओं का सम्मान करना। रामपाल ने अपने धार्मिक विचारों को फैलाने के लिए कई पुस्तकें भी लिखी हैं, जिनमें ''ज्ञान गंगा'', ''जीने की राह'', और ''गीता तेरा ज्ञान अमृत'' प्रमुख हैं। == विवाद और कानूनी मामले == '''करौथा आश्रम विवाद (2006)''' सन् 2006 में रामपाल ने [[आर्य समाज]] के संस्थापक स्वामी दयानंद सरस्वती द्वारा रचित पुस्तक [[सत्यार्थ प्रकाश]] के कुछ भागों पर सार्वजनिक रूप से टिप्पणी की थी। इसके विरोध में 12 जुलाई 2006 को आर्य समाज के समर्थकों ने करौथा के सतलोक आश्रम का घेराव किया।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/rohtak-clash-sant-rampal-triggered-it/articleshow/20021686.cms|title=Rohtak clash: Sant Rampal triggered it|date=2013-05-13|work=The Times of India|access-date=2026-04-09|issn=0971-8257}}</ref> दोनों पक्षों के बीच हुई हिंसक झड़प में एक व्यक्ति की मृत्यु हो गई। इस मामले में रामपाल पर हत्या का मामला दर्ज हुआ और उन्हें गिरफ्तार कर लिया गया। 2008 में उन्हें जमानत मिल गई। 20 दिसंबर 2022 को रोहतक की अदालत ने साक्ष्यों के अभाव में रामपाल सहित 23 आरोपियों को इस मामले से बरी कर दिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/news/story/satlok-ashram-saint-rampal-acquitted-of-the-case-rohtak-haryana-lclg-1598780-2022-12-20|title=सतलोक आश्रम हिंसा केस: संत रामपाल सहित 23 आरोपी हुए बरी, भाई महेंद्र दास पर चलेगा मामला|date=2022-12-20|website=AajTak|language=hi|access-date=2026-04-09}}</ref> '''बरवाला आश्रम गतिरोध (2014)''' नवंबर 2014 में पंजाब और हरियाणा उच्च न्यायालय ने अवमानना के एक मामले में रामपाल को गिरफ्तार करने का आदेश दिया। जब पुलिस उन्हें गिरफ्तार करने [[बरवाला, हिसार|बरवाला]] स्थित सतलोक आश्रम पहुँची, तो उनके हजारों समर्थकों ने आश्रम को घेर लिया और पुलिस के साथ हिंसक गतिरोध हुआ। इस घटना में पांच महिलाओं और एक बच्चे की मृत्यु हो गई। 19 नवंबर 2014 को रामपाल को गिरफ्तार कर लिया गया।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-30110369|title=Indian Guru Rampal arrested after deadly ashram clashes|date=2014-11-19|work=BBC News|access-date=2026-04-09|language=en-GB}}</ref> '''न्यायालयीन फैसले''' * '''अगस्त 2017:''' हिसार न्यायालय ने रामपाल को बंधक बनाने के दो आपराधिक मामलों (एफआईआर 426 और 427) में बरी कर दिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/news/india/self-styled-godman-rampal-acquitted-in-two-criminal-cases-2433988/|title=Self-styled Godman Rampal Acquitted in Two Criminal Cases {{!}} India.com|website=www.india.com|language=en|access-date=2026-04-09}}</ref> * '''अक्टूबर 2018:''' हिसार कोर्ट ने रामपाल और उनके अनुयायियों को बरवाला आश्रम हिंसा मामले (एफआईआर 429 और 430) में हत्या का दोषी ठहराया और आजीवन कारावास की सजा सुनाई।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/sant-rampal-14-others-sentenced-to-life-for-murder-of-four-women/article61523278.ece|title=Sant Rampal, 14 others sentenced to life for murder of four women|last=Kumar|first=Ashok|date=2018-10-16|work=The Hindu|access-date=2026-04-09|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> * '''जुलाई 2021:''' ड्रग्स एंड कॉस्मेटिक्स एक्ट के तहत दर्ज एक मामले में अदालत ने उन्हें सबूतों के अभाव में बरी कर दिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/haryana/story/satlok-ashram-rampal-case-updates-hisar-court-aquitted-rampal-and-4-others-in-drugs-and-cosmetics-case-ntc-1298232-2021-07-27|title=हरियाणाः हिसार कोर्ट ने इस मामले में रामपाल समेत 5 को बरी किया, 7 साल पहले हुए थे गिरफ्तार|date=2021-07-27|website=AajTak|language=hi|access-date=2026-04-09}}</ref> * '''अगस्त 2025:''' पंजाब एवं हरियाणा उच्च न्यायालय ने इस तथ्य को ध्यान में रखते हुए कि रामपाल लगभग 10 वर्ष जेल में बिता चुके हैं और साक्ष्यों में संदेह है, उनकी उम्रकैद की सजा को निलंबित कर दिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/hc-suspends-death-penalty-of-rampal-in-2014-violence-case-101757013339754.html|title=HC suspends death penalty of Rampal in 2014 violence case|date=2025-09-05|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-04-09}}</ref> * '''अप्रैल 2026:''' देशद्रोह के मामले में पंजाब और हरियाणा उच्च न्यायालय ने उन्हें जमानत दे दी, जिससे उनकी जेल से रिहाई का मार्ग प्रशस्त हुआ। == सामाजिक कार्य == रामपाल और उनके अनुयायियों द्वारा 'अन्नपूर्णा मुहिम' नामक एक राहत अभियान चलाया जाता है, जिसके तहत जरूरतमंद परिवारों को मुफ्त राशन और दैनिक उपयोग की वस्तुएं वितरित की जाती हैं। इसके अतिरिक्त, हरियाणा और आसपास के क्षेत्रों में आई बाढ़ के दौरान उनके संगठन ने बाढ़ राहत कार्यों में हिस्सा लिया, जिसमें जलभराव वाले क्षेत्रों से पानी निकालने के लिए पंप और पाइपलाइन उपलब्ध कराना शामिल था। इन राहत और सेवा कार्यों के लिए उन्हें कई स्थानीय ग्राम पंचायतों, खाप और किसान संगठनों द्वारा सम्मानित किया गया है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1951 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:हरियाणा के लोग]] 0qhpk2sojvres2i390474pzmqnysm0u भीम सिंह राणा 0 733389 6538049 6470323 2026-04-09T11:39:20Z HHZy7 919370 /* महाराजा भीम सिंह राणा गोहद, ग्वालियर नरेश */ 6538049 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | image = | caption = गोहद नरेश महाराजा भीम सिंह राणा | birth_date = 1707 | death_date = 1756 | death_place = [[ग्वालियर]] | house = सिंह राजवंश | religion = [[हिंदु]] | reign = 1717-1756 | predecessor = जसवंत सिंह | successor = गिरधर प्रताप सिंह}} '''महाराजा भीम सिंह राणा''' (1707 ई – 1756 ई), एक शक्तिशाली [[जाट]] साशक थे जिनका राज्य वर्तमान मध्य प्रदेश का उत्तर-पश्चिमी क्षेत्र के [[गोहद]] में था। राणा इनकी उपाधि थी , बमरौलिया इनका गोत्र था। [[अलेक्जेंडर कनिंघम]] और विलियम क्रुक्स के अनुसार, [[ग्वालियर]] के निकट [[गोहद]] नामक इस नगर की स्थापना १५०५ ई में [[आगरा]] के निकट स्थित बमरौली गाँव के राणा ने की थी। इन्होने कई बार [[मराठा साम्राज्य|मराठों]] को कड़ी टक्कर दी थी। इन्होने [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर के किले]] को जीता था। ==महाराजा भीम सिंह राणा गोहद, ग्वालियर नरेश== [[राणा]] शासकों का शासन इतिहास की दृष्टि से सबसे गौरवशाली, गरिमामय, लम्बा और पुराना है, तथा आजादी वर्ष 1947 के समय तक निरन्तर शासन रहा । [[राणा]] शासकों की राजधानी [[गोहद]] जिला [[भिंड]], [[ग्वालियर]], बाद में [[धौलपुर जिला|धौलपुर]] रही है। [[गोहद]] शासन काल सन् 1505 से लेकर 1805 कुल 300 वर्ष उसके बाद [[धौलपुर जिला|धौलपुर]] सन 1805 से सन 1947तक 142 वर्ष ,देश आजादी तक 442 वर्ष का रहा है , और [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] पर महाराजा भीम सिंह राणा ने शासन सन् 1740 से सन 1756 मृत्यु पर्यन्त तक किया उनके बाद महाराजा छत्र सिंह राणा ने सन् 1761से 1765 व सन 1781से सन 1783 तक किया । महाराजा छत्र सिंह के शासनकाल में तीन राजधानियां, [[गोहद]] जिला [[भिंड]], [[ग्वालियर]] और बेहट जिला [[ग्वालियर]] थीं। विस्तृत शासक विवरण - '''गोहद''' - राणा सिघन देव (1505-1512) राणा अभय सिंह (1512-1531) राणा रामचन्द्र (1531-1550) राणा रत्न चन्द्र (1550-1588) राणा उदय सिंह (1588-1619) राणा नागराज (1619-1654) राणा गज सिंह (1654-1690) राणा जसवन्त सिंह (1690-1702) राणा भीम सिंह (1702-1756) राणा गिरधर प्रताप सिंह (1756-1757) राणा छत्र सिंह (1757-1784) राणा कीर्ति सिंह (1784-1805) ==राणा भीमसिंह (1707-1755)== राणा जसवन्त सिंह की मृत्यु के बाद उनके पुत्र राणा भीमसिंह [[गोहद]] के राज सिंहासन पर आसीन हुए. उनका समारोह बड़ी धूमधाम से [[गोहद का किला|गोहद दुर्ग]] में मनाया गया. इस समय [[राणा]] की शक्ति बहुत बढ़ गयी थी. [[गोहद का किला|गोहद दुर्ग]] अपनी सृदृढ़ चहार दीवारी के कारण प्रसिद्ध था तथा आस-पास के गाँवों में [[राणाओ|राणा]] के छोटे-छोटे पक्के दुर्ग बने थे. राणा भीम सिंह ने आसपास के छोटे दुर्गों पर सुरक्षा हेतु सैनिक रखे. [[राणा]] सेना में लगभग 25000 सैनिक थे. उनके [[राणा]] सरदारों की संख्या 125 थी. कुछ प्रमुख [[राणा]] निम्न थे. *नीरपुरा - राव बलजू *इटायली - कुंवर माधो सिंह *करवास - हमीर सिंह *पिपाड़ा - विक्रमदत्त *मुढ़ैना - कुंवर गुमान सिंह राणा भीमसिंह को अपने पिता राणा जसवन्त सिंह से एक सुव्यवस्थित एवं विस्तृता राज्य मिला था. [[चम्बल नदी|चम्बल]] तथा [[सिंद]] नदियों के बीच [[गोहद]] शक्तिशाली राज्य के रूप में अभ्युदय हो चुका था. राणा भीमसिंह 1707 तक निर्विवाद रूप से [[गोहद]] पर शासन करता रहा तथा अपने राज्य की सीमाओं के विस्तार हेतु प्रयासरत रहा. '''गोहद दुर्ग पर भदौरिया राजपूत का आधिपत्य''' : 4 मार्च 1707 को औरंगजेब की मृत्यु हो गयी. राव चूड़ामन सिहं[[जाट]] को [[मुग़ल]] सम्राट का जागीरदार बना दिया गया था जिससे [[गोहद]] राज्य अकेला पड़ गया था. अटेर राजा गोपाल सिंह भदौरिया [[राजपूत]] ने अवध के नवाब की सहायता से 1707 में [[गोहद]] पर आक्रमण कर अधिपत्य कर लिया. गोपाल सिंह का केवल गोहद दुर्ग पर अधिपत्य हुआ था शेष राज्य भीम सिंह के अधिकार में ही था. [[गोहद का किला|गोहद दुर्ग]] पर भदौरिया का अधिकार 1707 से 1739 तक रहा. इस अवधी में भीम सिंह झाँकरी चला गया. उस समय झाँकरी का सामंत राव बलजू था, राणा भीम सिंह का परिवारी चाचा था. राणा भीम सिंह ने 1739 तक झाँकरी गढ़ से शेष शेष राज्य का संचालन किया। '''गोहद दुर्ग पर राणा भीमसिंह का पुनः आधिपत्य''' : पेशवा बाजीराव (1720-40) दिल्ली अभियान पर आगरा जा रहा था तब [[गोहद का किला|गोहद दुर्ग]] पर अनुरूद्ध सिंह [[भदौरिया राजपूत]] का आधिपत्य था. [[पेशवा]] ने भदौरिया से सैन्य सहायता मांगी. अनुरूद्ध सिंह भदौरिया [[मुगल|मुगलों]] का पुस्तैनी सामंत था इसलिए [[पेशवा]] को सैन्य सहायता देने से इनकार कर दिया. जिससे नाराज होकर [[पेशवा]] ने अटेर के राजा पर आक्रमण कर दिया. राणा भीमसिंह जो अपने [[गोहद का किला|गोहद दुर्ग]] पर अधिकार पाने के लिए 32 वर्ष से प्रतीक्षारत था, जाकर [[पेशवा]] से मिल गया. [[राणा]]-[[मराठा]] संयुक्त सेना ने अनिरूद्ध सिंह भदौरिया की सेना के विरुद्ध जटवारे में पचेहरा नामक स्थान पर घमासान युद्ध हुआ. अचानक [[पेशवा]] ने [[मराठा सेना]] की एक टुकड़ी को जैतपुर के रास्ते अटेर की ओर भेजा। अनिरुद्ध सिंह युद्ध का मैदान छोड़कर अपनी राजधानी बचने अटेर पहुंचा. अनिरुद्ध सिंह के भागने पर राणा भीम सिंह को उसकी कुछ तोपें, नगाड़ों के निशान तथा 11 हाथी मिल गए जिन को वह [[गोहद]] लेकर गए. यह युद्ध [[मराठा सेना]] की सहायता से भीम सिंह ने जीत लिया. राणा भीम सिंह का भादो सुदी 10 बृहस्पतिवार संवत 1796 के दिन [[गोहद]] पर पुनः आधिपत्य हो गया. ''' मराठा युद्ध''' - '''कुम्हेर दुर्ग 1754''' : 20 जनवरी 1754 को [[मराठा]] सेनाओं ने कुम्हेर दुर्ग का घेरा डाला था. राजा [[सूरज मल|सूरजमल]] ने [[मराठा]] सेनाओं का सामना करने के लिए पर्याप्त प्रबंध किये. राणा भीम सिंह अपनी 5000 की सेना लेकर [[सूरज मल|सूरजमल]] के पक्ष में [[मराठा|मराठों]] के विरुद्ध युद्ध में भाग लेने [[कुम्हेर]] पहुंचे. इस युद्ध में 15 मार्च 1754 को [[मल्हारराव होलकर|मल्हार राव होल्कर]] का पुत्र खांडेराव मारा गया. 18 मई 1754 के दिन [[मराठा]] सेनाओं ने [[कुम्हेर]] का घेरा उठा लिया. [[कुम्हेर]] दुर्ग पर [[सूरज मल|सूरजमल]] का आधिपत्य बना रहा. ==राणा भीमसिंह का ग्वालियर दुर्ग पर आधिपत्य (1754)== '''मराठो का ग्वालियर दुर्ग पर आक्रमण''' - जब [[मराठा सेना]] ने 1754 में [[कुम्हेर]] दुर्ग का घेरा उठाकर दक्षिण की ओर लौट रही थी, तब उनके एक सेनानायक विठ्ठल शिवदेव विंचुरकर ने [[ग्वालियर]] में अपना सैन्य पड़ाव डाला. विंचुरकर ने [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] पर घेरा डाल दिया और आक्रमण कर दिया. किलेदार किश्वर अली खां के नेतृत्व में [[मुग़ल]] बादशाह की और से नियुक्त [[राजपूत]] सैनिक एक माह तक [[मराठा|मराठों]] का सामना करते रहे. [[मुग़ल साम्राज्य]] में उस समय षड्यंत्रों का दौर चल रहा था. जिसकी वजह से [[दिल्ली]] दरबार [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] पर [[मराठा|मराठों]] का सामना करने के लिए सेना नहीं भेज सका. किलेदार किश्वर अली ने दुर्ग पर नियुक्त उच्च अधिकारियों से विमर्श किया. किश्वर अली खां के वकील किशनदास ने सलाह दी कि 'दक्षिण के लुटेरों के सामने आत्म समर्पण करने के बजाय गोपाचलगढ़ [[गोहद]] के राणा भीम सिंह को सौंपना उचित होगा'. किलेदार किश्वर अली खां ने वकील की सलाह के अनुसार गोहद के राणा भीम सिंह को पत्र भेजकर [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] राणा भीम सिंह को सौंपने के निर्णय से अवगत कराया. '''जाट सेना का ग्वालियर दुर्ग में प्रवेश''' - किलेदार किश्वर अली खां की अधिकृत सूचना पर राणा भीम सिंह ने [[मराठा|मराठों]] को [[ग्वालियर]] से खदेड़ने तथा ग्वालियर दुर्ग पर आधिपत्य करने के लिए [[जाट लोग|जाट]] सेना फ़तेहसिंह के नेतृत्व में 1000 बन्दूक सैनिक [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] पर भेज दिए. जिन्हें कबूतरखाने के रास्ते से दुर्ग में प्रवेश करा दिया गया. [[जाट लोग|जाट]] सेनापति फ़तेह सिंह ने [[मराठा सेना]] का सामना करने के लिए मोर्चा लगाया. '''जाट मराठा युद्ध 1754''' - [[मराठा]] सरदार विट्ठल शिवदेव विचुंरकर बहादुरपुर गांव के निकट मोर्चा लगाये थे. राणा भीम सिंह अपने साथ 5000 पैदल, 1000 घुडसवार, 1000 बंदूकों वाले सैनिक की विशाल सेना लेकर युद्ध के मैदान में पहुंचे. [[ग्वालियर]], [[नरवर]] आदि राज्यों के अमीर, सामंत, जमींदार तथा सरदार इकट्ठे होकर [[मराठा|मराठों]] का सामना करने के लिये राणा भीम सिंह के पक्ष में पहुंचे. राणा भीम सिंह ने गिरगांव के निकट अपना मोर्चा लगाया. [[जाट लोग|जाट]] सेना तथा [[मराठा सेना]] मे घमासान युद्ध हुआ. [[जाट लोग|जाट]] सेना के सामने [[मराठा सेना]] ठहर न सकी. [[मराठा|मराठों]] के बहुत से सैनिक मारे गये तथा घायल हो गये. [[मराठा]] सेना बुरी तरह परास्त हुई. राणा भीम सिंह ने विट्ठल शिवदेव विचुंरकर के मोर्चे को बुरी तरह ध्वस्त कर दिया. विट्ठल शिवदेव विचुंरकर अपनी सेना लेकर [[ग्वालियर]] से 20 मील दूर स्थित आंतरी भाग गया. कुछ [[मराठा]] सैनिकों को भीम सिंह की सेना ने कैद कर लिया. '''राणा भीम सिंह का ग्वालियर दुर्ग पर आधिपत्य (1754)''' - राणा भीम सिंह ने [[मराठा|मराठों]] को बुरी तरह पराजित कर [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] पर आधिपत्य कर लिया. उसने दुर्ग की सुरक्षा की नये सिरे से व्यवस्था की. किले पर रह रहे उन लोगों को हटा दिया, जिन्हें युद्ध कला का कोई ज्ञान नहीं था. बादशह की ओर से नियुक्त [[राजपूत]] दुर्ग रक्षकों को भी हटा दिया, जबकि किलेदार किश्वर अली खां को उसके पद पर बना रहने दिया. '''मराठा रघुनाथ राव का ग्वालियर दुर्ग पर आक्रमण -1755''' - अगले वर्ष 1755 मे जब [[मराठा]] सेनापति दादा [[रघुनाथराव|रघुनाथ राव]] अपने [[दिल्ली]] अभियान से दक्षिण की ओर सेना सहित वापस लौट रहा था, तब [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] पर पुन: घेरा डाला गया. [[जाट लोग|जाट]] सेना ने भी दुर्ग पर मोर्चा लगाया. दोनों पक्षों मे लगभग एक माह तक युद्ध चलता रहा, लेकिन किसी पक्ष को कोई विशेष नुकसान नहीं हुआ. ==मराठों का राणा भीमसिंह पर धोखे से हमला (1755)== [[मराठा]] सरदार विट्ठल शिवदेव विचुंरकर बहादुरपुर गांव के पास व राणा भीमसिंह ग्वालियर दुर्ग पर अपना मोर्चा लगाये थे. एक दिन राणा भीम सिंह अपने कुछ अंगरक्षकों के साथ दुर्ग से नीचे उतर के ’सालू’ गांव के पास खडे होकर स्थिति का आंकलन कर रहे थे, कि उनको [[मराठा]] गुप्तचरों ने देख लिया, उन्होंने [[मराठा]] सेनापति विट्ठल शिवदेव विचुंरकर को इसकी सूचना दे दी. [[मराठा]] सरदार विट्ठल शिवदेव विचुंरकर ने अपने साथ [[मराठा]] सरदार महादजी सौतेले को लाकर राणा भीमसिंह को घेर लिया. राणा भीम सिंह घोडे पर भी सवार नहीं थे, फ़िर भी उन्होने युद्ध के मैदान में वीरता और साहस का परिचय दिया. [[मराठा]] सरदार विट्ठल शिवदेव विचुंरकर ने राणा भीम सिंह के सिर में तलवार से कई वार कर दिये, जिससे वह गंभीर रूप से घायल हो गये. घायल राणा को उनके अंग रक्षक पालकी में लिटाकर दुर्ग पर ले गये. घायल राणा भीम सिंह का उपचार किया गया. लेकिन घाव बहुत गहरे थे, जिसकी वजह से तीन दिन बाद सम्वत 1812 [[चैत्र]] मास शुक्ल पक्ष नवमी ([[राम नवमी]]) के दिन उनकी म्रुत्यु हो गई. '''राणा भीम सिंह की अन्त्येष्टि:''' राणा भीम सिंह की अन्त्येष्टि [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] पर विशाल सरोवर के किनारे पूर्ण हिन्दू धार्मिक कर्म काण्डों के अनुसार हुई. राणा भीम सिंह की छोटी रानी ’रोशन’ भी चिता में बैठ कर सती हो गई ==इन्हें भी देखें== *[[सूरज मल|महाराजा सूरज मल]] *[[महाराजा रणजीत सिंह]] *[[राजा महेन्द्र प्रताप सिंह]] == सन्दर्भ == <references/>डॉ। अजय कुमार अग्निहोत्री (1985): गोहद के जतन की इतिहस (हिंदी), नव साहित्य भवन, नई दिल्ली, पृष्ठ.14-15 जेएन शर्मा: जाटों का नवीन इतिहस, पी। ४६ डॉ। नत्थन सिंह (2004): जाट-इतिहस, जाट समाज कल्याण परिषद, ग्वालियर, पृ। 359 डॉ। नत्थन सिंह (2004): जाट-इतिहस, जाट समाज कल्याण परिषद, ग्वालियर, पृ। 359 4pwarutbrb8z318t6222v05wdio14dv 6538051 6538049 2026-04-09T11:40:24Z HHZy7 919370 /* मराठों का राणा भीमसिंह पर धोखे से हमला (1755) */ 6538051 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | image = | caption = गोहद नरेश महाराजा भीम सिंह राणा | birth_date = 1707 | death_date = 1756 | death_place = [[ग्वालियर]] | house = सिंह राजवंश | religion = [[हिंदु]] | reign = 1717-1756 | predecessor = जसवंत सिंह | successor = गिरधर प्रताप सिंह}} '''महाराजा भीम सिंह राणा''' (1707 ई – 1756 ई), एक शक्तिशाली [[जाट]] साशक थे जिनका राज्य वर्तमान मध्य प्रदेश का उत्तर-पश्चिमी क्षेत्र के [[गोहद]] में था। राणा इनकी उपाधि थी , बमरौलिया इनका गोत्र था। [[अलेक्जेंडर कनिंघम]] और विलियम क्रुक्स के अनुसार, [[ग्वालियर]] के निकट [[गोहद]] नामक इस नगर की स्थापना १५०५ ई में [[आगरा]] के निकट स्थित बमरौली गाँव के राणा ने की थी। इन्होने कई बार [[मराठा साम्राज्य|मराठों]] को कड़ी टक्कर दी थी। इन्होने [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर के किले]] को जीता था। ==महाराजा भीम सिंह राणा गोहद, ग्वालियर नरेश== [[राणा]] शासकों का शासन इतिहास की दृष्टि से सबसे गौरवशाली, गरिमामय, लम्बा और पुराना है, तथा आजादी वर्ष 1947 के समय तक निरन्तर शासन रहा । [[राणा]] शासकों की राजधानी [[गोहद]] जिला [[भिंड]], [[ग्वालियर]], बाद में [[धौलपुर जिला|धौलपुर]] रही है। [[गोहद]] शासन काल सन् 1505 से लेकर 1805 कुल 300 वर्ष उसके बाद [[धौलपुर जिला|धौलपुर]] सन 1805 से सन 1947तक 142 वर्ष ,देश आजादी तक 442 वर्ष का रहा है , और [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] पर महाराजा भीम सिंह राणा ने शासन सन् 1740 से सन 1756 मृत्यु पर्यन्त तक किया उनके बाद महाराजा छत्र सिंह राणा ने सन् 1761से 1765 व सन 1781से सन 1783 तक किया । महाराजा छत्र सिंह के शासनकाल में तीन राजधानियां, [[गोहद]] जिला [[भिंड]], [[ग्वालियर]] और बेहट जिला [[ग्वालियर]] थीं। विस्तृत शासक विवरण - '''गोहद''' - राणा सिघन देव (1505-1512) राणा अभय सिंह (1512-1531) राणा रामचन्द्र (1531-1550) राणा रत्न चन्द्र (1550-1588) राणा उदय सिंह (1588-1619) राणा नागराज (1619-1654) राणा गज सिंह (1654-1690) राणा जसवन्त सिंह (1690-1702) राणा भीम सिंह (1702-1756) राणा गिरधर प्रताप सिंह (1756-1757) राणा छत्र सिंह (1757-1784) राणा कीर्ति सिंह (1784-1805) ==राणा भीमसिंह (1707-1755)== राणा जसवन्त सिंह की मृत्यु के बाद उनके पुत्र राणा भीमसिंह [[गोहद]] के राज सिंहासन पर आसीन हुए. उनका समारोह बड़ी धूमधाम से [[गोहद का किला|गोहद दुर्ग]] में मनाया गया. इस समय [[राणा]] की शक्ति बहुत बढ़ गयी थी. [[गोहद का किला|गोहद दुर्ग]] अपनी सृदृढ़ चहार दीवारी के कारण प्रसिद्ध था तथा आस-पास के गाँवों में [[राणाओ|राणा]] के छोटे-छोटे पक्के दुर्ग बने थे. राणा भीम सिंह ने आसपास के छोटे दुर्गों पर सुरक्षा हेतु सैनिक रखे. [[राणा]] सेना में लगभग 25000 सैनिक थे. उनके [[राणा]] सरदारों की संख्या 125 थी. कुछ प्रमुख [[राणा]] निम्न थे. *नीरपुरा - राव बलजू *इटायली - कुंवर माधो सिंह *करवास - हमीर सिंह *पिपाड़ा - विक्रमदत्त *मुढ़ैना - कुंवर गुमान सिंह राणा भीमसिंह को अपने पिता राणा जसवन्त सिंह से एक सुव्यवस्थित एवं विस्तृता राज्य मिला था. [[चम्बल नदी|चम्बल]] तथा [[सिंद]] नदियों के बीच [[गोहद]] शक्तिशाली राज्य के रूप में अभ्युदय हो चुका था. राणा भीमसिंह 1707 तक निर्विवाद रूप से [[गोहद]] पर शासन करता रहा तथा अपने राज्य की सीमाओं के विस्तार हेतु प्रयासरत रहा. '''गोहद दुर्ग पर भदौरिया राजपूत का आधिपत्य''' : 4 मार्च 1707 को औरंगजेब की मृत्यु हो गयी. राव चूड़ामन सिहं[[जाट]] को [[मुग़ल]] सम्राट का जागीरदार बना दिया गया था जिससे [[गोहद]] राज्य अकेला पड़ गया था. अटेर राजा गोपाल सिंह भदौरिया [[राजपूत]] ने अवध के नवाब की सहायता से 1707 में [[गोहद]] पर आक्रमण कर अधिपत्य कर लिया. गोपाल सिंह का केवल गोहद दुर्ग पर अधिपत्य हुआ था शेष राज्य भीम सिंह के अधिकार में ही था. [[गोहद का किला|गोहद दुर्ग]] पर भदौरिया का अधिकार 1707 से 1739 तक रहा. इस अवधी में भीम सिंह झाँकरी चला गया. उस समय झाँकरी का सामंत राव बलजू था, राणा भीम सिंह का परिवारी चाचा था. राणा भीम सिंह ने 1739 तक झाँकरी गढ़ से शेष शेष राज्य का संचालन किया। '''गोहद दुर्ग पर राणा भीमसिंह का पुनः आधिपत्य''' : पेशवा बाजीराव (1720-40) दिल्ली अभियान पर आगरा जा रहा था तब [[गोहद का किला|गोहद दुर्ग]] पर अनुरूद्ध सिंह [[भदौरिया राजपूत]] का आधिपत्य था. [[पेशवा]] ने भदौरिया से सैन्य सहायता मांगी. अनुरूद्ध सिंह भदौरिया [[मुगल|मुगलों]] का पुस्तैनी सामंत था इसलिए [[पेशवा]] को सैन्य सहायता देने से इनकार कर दिया. जिससे नाराज होकर [[पेशवा]] ने अटेर के राजा पर आक्रमण कर दिया. राणा भीमसिंह जो अपने [[गोहद का किला|गोहद दुर्ग]] पर अधिकार पाने के लिए 32 वर्ष से प्रतीक्षारत था, जाकर [[पेशवा]] से मिल गया. [[राणा]]-[[मराठा]] संयुक्त सेना ने अनिरूद्ध सिंह भदौरिया की सेना के विरुद्ध जटवारे में पचेहरा नामक स्थान पर घमासान युद्ध हुआ. अचानक [[पेशवा]] ने [[मराठा सेना]] की एक टुकड़ी को जैतपुर के रास्ते अटेर की ओर भेजा। अनिरुद्ध सिंह युद्ध का मैदान छोड़कर अपनी राजधानी बचने अटेर पहुंचा. अनिरुद्ध सिंह के भागने पर राणा भीम सिंह को उसकी कुछ तोपें, नगाड़ों के निशान तथा 11 हाथी मिल गए जिन को वह [[गोहद]] लेकर गए. यह युद्ध [[मराठा सेना]] की सहायता से भीम सिंह ने जीत लिया. राणा भीम सिंह का भादो सुदी 10 बृहस्पतिवार संवत 1796 के दिन [[गोहद]] पर पुनः आधिपत्य हो गया. ''' मराठा युद्ध''' - '''कुम्हेर दुर्ग 1754''' : 20 जनवरी 1754 को [[मराठा]] सेनाओं ने कुम्हेर दुर्ग का घेरा डाला था. राजा [[सूरज मल|सूरजमल]] ने [[मराठा]] सेनाओं का सामना करने के लिए पर्याप्त प्रबंध किये. राणा भीम सिंह अपनी 5000 की सेना लेकर [[सूरज मल|सूरजमल]] के पक्ष में [[मराठा|मराठों]] के विरुद्ध युद्ध में भाग लेने [[कुम्हेर]] पहुंचे. इस युद्ध में 15 मार्च 1754 को [[मल्हारराव होलकर|मल्हार राव होल्कर]] का पुत्र खांडेराव मारा गया. 18 मई 1754 के दिन [[मराठा]] सेनाओं ने [[कुम्हेर]] का घेरा उठा लिया. [[कुम्हेर]] दुर्ग पर [[सूरज मल|सूरजमल]] का आधिपत्य बना रहा. ==राणा भीमसिंह का ग्वालियर दुर्ग पर आधिपत्य (1754)== '''मराठो का ग्वालियर दुर्ग पर आक्रमण''' - जब [[मराठा सेना]] ने 1754 में [[कुम्हेर]] दुर्ग का घेरा उठाकर दक्षिण की ओर लौट रही थी, तब उनके एक सेनानायक विठ्ठल शिवदेव विंचुरकर ने [[ग्वालियर]] में अपना सैन्य पड़ाव डाला. विंचुरकर ने [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] पर घेरा डाल दिया और आक्रमण कर दिया. किलेदार किश्वर अली खां के नेतृत्व में [[मुग़ल]] बादशाह की और से नियुक्त [[राजपूत]] सैनिक एक माह तक [[मराठा|मराठों]] का सामना करते रहे. [[मुग़ल साम्राज्य]] में उस समय षड्यंत्रों का दौर चल रहा था. जिसकी वजह से [[दिल्ली]] दरबार [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] पर [[मराठा|मराठों]] का सामना करने के लिए सेना नहीं भेज सका. किलेदार किश्वर अली ने दुर्ग पर नियुक्त उच्च अधिकारियों से विमर्श किया. किश्वर अली खां के वकील किशनदास ने सलाह दी कि 'दक्षिण के लुटेरों के सामने आत्म समर्पण करने के बजाय गोपाचलगढ़ [[गोहद]] के राणा भीम सिंह को सौंपना उचित होगा'. किलेदार किश्वर अली खां ने वकील की सलाह के अनुसार गोहद के राणा भीम सिंह को पत्र भेजकर [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] राणा भीम सिंह को सौंपने के निर्णय से अवगत कराया. '''जाट सेना का ग्वालियर दुर्ग में प्रवेश''' - किलेदार किश्वर अली खां की अधिकृत सूचना पर राणा भीम सिंह ने [[मराठा|मराठों]] को [[ग्वालियर]] से खदेड़ने तथा ग्वालियर दुर्ग पर आधिपत्य करने के लिए [[जाट लोग|जाट]] सेना फ़तेहसिंह के नेतृत्व में 1000 बन्दूक सैनिक [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] पर भेज दिए. जिन्हें कबूतरखाने के रास्ते से दुर्ग में प्रवेश करा दिया गया. [[जाट लोग|जाट]] सेनापति फ़तेह सिंह ने [[मराठा सेना]] का सामना करने के लिए मोर्चा लगाया. '''जाट मराठा युद्ध 1754''' - [[मराठा]] सरदार विट्ठल शिवदेव विचुंरकर बहादुरपुर गांव के निकट मोर्चा लगाये थे. राणा भीम सिंह अपने साथ 5000 पैदल, 1000 घुडसवार, 1000 बंदूकों वाले सैनिक की विशाल सेना लेकर युद्ध के मैदान में पहुंचे. [[ग्वालियर]], [[नरवर]] आदि राज्यों के अमीर, सामंत, जमींदार तथा सरदार इकट्ठे होकर [[मराठा|मराठों]] का सामना करने के लिये राणा भीम सिंह के पक्ष में पहुंचे. राणा भीम सिंह ने गिरगांव के निकट अपना मोर्चा लगाया. [[जाट लोग|जाट]] सेना तथा [[मराठा सेना]] मे घमासान युद्ध हुआ. [[जाट लोग|जाट]] सेना के सामने [[मराठा सेना]] ठहर न सकी. [[मराठा|मराठों]] के बहुत से सैनिक मारे गये तथा घायल हो गये. [[मराठा]] सेना बुरी तरह परास्त हुई. राणा भीम सिंह ने विट्ठल शिवदेव विचुंरकर के मोर्चे को बुरी तरह ध्वस्त कर दिया. विट्ठल शिवदेव विचुंरकर अपनी सेना लेकर [[ग्वालियर]] से 20 मील दूर स्थित आंतरी भाग गया. कुछ [[मराठा]] सैनिकों को भीम सिंह की सेना ने कैद कर लिया. '''राणा भीम सिंह का ग्वालियर दुर्ग पर आधिपत्य (1754)''' - राणा भीम सिंह ने [[मराठा|मराठों]] को बुरी तरह पराजित कर [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] पर आधिपत्य कर लिया. उसने दुर्ग की सुरक्षा की नये सिरे से व्यवस्था की. किले पर रह रहे उन लोगों को हटा दिया, जिन्हें युद्ध कला का कोई ज्ञान नहीं था. बादशह की ओर से नियुक्त [[राजपूत]] दुर्ग रक्षकों को भी हटा दिया, जबकि किलेदार किश्वर अली खां को उसके पद पर बना रहने दिया. '''मराठा रघुनाथ राव का ग्वालियर दुर्ग पर आक्रमण -1755''' - अगले वर्ष 1755 मे जब [[मराठा]] सेनापति दादा [[रघुनाथराव|रघुनाथ राव]] अपने [[दिल्ली]] अभियान से दक्षिण की ओर सेना सहित वापस लौट रहा था, तब [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] पर पुन: घेरा डाला गया. [[जाट लोग|जाट]] सेना ने भी दुर्ग पर मोर्चा लगाया. दोनों पक्षों मे लगभग एक माह तक युद्ध चलता रहा, लेकिन किसी पक्ष को कोई विशेष नुकसान नहीं हुआ. ==मराठों का राणा भीमसिंह पर धोखे से हमला (1755)== [[मराठा]] सरदार विट्ठल शिवदेव विचुंरकर बहादुरपुर गांव के पास व राणा भीमसिंह ग्वालियर दुर्ग पर अपना मोर्चा लगाये थे. एक दिन राणा भीम सिंह अपने कुछ अंगरक्षकों के साथ दुर्ग से नीचे उतर के ’सालू’ गांव के पास खडे होकर स्थिति का आंकलन कर रहे थे, कि उनको [[मराठा]] गुप्तचरों ने देख लिया, उन्होंने [[मराठा]] सेनापति विट्ठल शिवदेव विचुंरकर को इसकी सूचना दे दी. [[मराठा]] सरदार विट्ठल शिवदेव विचुंरकर ने अपने साथ [[मराठा]] सरदार महादजी सौतेले को लाकर राणा भीमसिंह को घेर लिया. राणा भीम सिंह घोडे पर भी सवार नहीं थे, फ़िर भी उन्होने युद्ध के मैदान में वीरता और साहस का परिचय दिया. [[मराठा]] सरदार विट्ठल शिवदेव विचुंरकर ने राणा भीम सिंह के सिर में तलवार से कई वार कर दिये, जिससे वह गंभीर रूप से घायल हो गये. घायल राणा को उनके अंग रक्षक पालकी में लिटाकर दुर्ग पर ले गये. घायल राणा भीम सिंह का उपचार किया गया. लेकिन घाव बहुत गहरे थे, जिसकी वजह से तीन दिन बाद सम्वत 1812 [[चैत्र]] मास शुक्ल पक्ष नवमी ([[राम नवमी]]) के दिन उनकी म्रुत्यु हो गई. '''राणा भीम सिंह की अन्त्येष्टि :''' राणा भीम सिंह की अन्त्येष्टि [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] पर विशाल सरोवर के किनारे पूर्ण हिन्दू धार्मिक कर्म काण्डों के अनुसार हुई. राणा भीम सिंह की छोटी रानी ’रोशन’ भी चिता में बैठ कर सती हो गई ==इन्हें भी देखें== *[[सूरज मल|महाराजा सूरज मल]] *[[महाराजा रणजीत सिंह]] *[[राजा महेन्द्र प्रताप सिंह]] == सन्दर्भ == <references/>डॉ। अजय कुमार अग्निहोत्री (1985): गोहद के जतन की इतिहस (हिंदी), नव साहित्य भवन, नई दिल्ली, पृष्ठ.14-15 जेएन शर्मा: जाटों का नवीन इतिहस, पी। ४६ डॉ। नत्थन सिंह (2004): जाट-इतिहस, जाट समाज कल्याण परिषद, ग्वालियर, पृ। 359 डॉ। नत्थन सिंह (2004): जाट-इतिहस, जाट समाज कल्याण परिषद, ग्वालियर, पृ। 359 c0gn88q87dysqfv4aju3m2flgfmwe5x 6538052 6538051 2026-04-09T11:41:39Z HHZy7 919370 /* राणा भीमसिंह (1707-1755) */ 6538052 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | image = | caption = गोहद नरेश महाराजा भीम सिंह राणा | birth_date = 1707 | death_date = 1756 | death_place = [[ग्वालियर]] | house = सिंह राजवंश | religion = [[हिंदु]] | reign = 1717-1756 | predecessor = जसवंत सिंह | successor = गिरधर प्रताप सिंह}} '''महाराजा भीम सिंह राणा''' (1707 ई – 1756 ई), एक शक्तिशाली [[जाट]] साशक थे जिनका राज्य वर्तमान मध्य प्रदेश का उत्तर-पश्चिमी क्षेत्र के [[गोहद]] में था। राणा इनकी उपाधि थी , बमरौलिया इनका गोत्र था। [[अलेक्जेंडर कनिंघम]] और विलियम क्रुक्स के अनुसार, [[ग्वालियर]] के निकट [[गोहद]] नामक इस नगर की स्थापना १५०५ ई में [[आगरा]] के निकट स्थित बमरौली गाँव के राणा ने की थी। इन्होने कई बार [[मराठा साम्राज्य|मराठों]] को कड़ी टक्कर दी थी। इन्होने [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर के किले]] को जीता था। ==महाराजा भीम सिंह राणा गोहद, ग्वालियर नरेश== [[राणा]] शासकों का शासन इतिहास की दृष्टि से सबसे गौरवशाली, गरिमामय, लम्बा और पुराना है, तथा आजादी वर्ष 1947 के समय तक निरन्तर शासन रहा । [[राणा]] शासकों की राजधानी [[गोहद]] जिला [[भिंड]], [[ग्वालियर]], बाद में [[धौलपुर जिला|धौलपुर]] रही है। [[गोहद]] शासन काल सन् 1505 से लेकर 1805 कुल 300 वर्ष उसके बाद [[धौलपुर जिला|धौलपुर]] सन 1805 से सन 1947तक 142 वर्ष ,देश आजादी तक 442 वर्ष का रहा है , और [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] पर महाराजा भीम सिंह राणा ने शासन सन् 1740 से सन 1756 मृत्यु पर्यन्त तक किया उनके बाद महाराजा छत्र सिंह राणा ने सन् 1761से 1765 व सन 1781से सन 1783 तक किया । महाराजा छत्र सिंह के शासनकाल में तीन राजधानियां, [[गोहद]] जिला [[भिंड]], [[ग्वालियर]] और बेहट जिला [[ग्वालियर]] थीं। विस्तृत शासक विवरण - '''गोहद''' - राणा सिघन देव (1505-1512) राणा अभय सिंह (1512-1531) राणा रामचन्द्र (1531-1550) राणा रत्न चन्द्र (1550-1588) राणा उदय सिंह (1588-1619) राणा नागराज (1619-1654) राणा गज सिंह (1654-1690) राणा जसवन्त सिंह (1690-1702) राणा भीम सिंह (1702-1756) राणा गिरधर प्रताप सिंह (1756-1757) राणा छत्र सिंह (1757-1784) राणा कीर्ति सिंह (1784-1805) ==राणा भीम सिंह (1707-1755)== राणा जसवन्त सिंह की मृत्यु के बाद उनके पुत्र राणा भीमसिंह [[गोहद]] के राज सिंहासन पर आसीन हुए. उनका समारोह बड़ी धूमधाम से [[गोहद का किला|गोहद दुर्ग]] में मनाया गया. इस समय [[राणा]] की शक्ति बहुत बढ़ गयी थी. [[गोहद का किला|गोहद दुर्ग]] अपनी सृदृढ़ चहार दीवारी के कारण प्रसिद्ध था तथा आस-पास के गाँवों में [[राणाओ|राणा]] के छोटे-छोटे पक्के दुर्ग बने थे. राणा भीम सिंह ने आसपास के छोटे दुर्गों पर सुरक्षा हेतु सैनिक रखे. [[राणा]] सेना में लगभग 25000 सैनिक थे. उनके [[राणा]] सरदारों की संख्या 125 थी. कुछ प्रमुख [[राणा]] निम्न थे. *नीरपुरा - राव बलजू *इटायली - कुंवर माधो सिंह *करवास - हमीर सिंह *पिपाड़ा - विक्रमदत्त *मुढ़ैना - कुंवर गुमान सिंह राणा भीमसिंह को अपने पिता राणा जसवन्त सिंह से एक सुव्यवस्थित एवं विस्तृता राज्य मिला था. [[चम्बल नदी|चम्बल]] तथा [[सिंद]] नदियों के बीच [[गोहद]] शक्तिशाली राज्य के रूप में अभ्युदय हो चुका था. राणा भीमसिंह 1707 तक निर्विवाद रूप से [[गोहद]] पर शासन करता रहा तथा अपने राज्य की सीमाओं के विस्तार हेतु प्रयासरत रहा. '''गोहद दुर्ग पर भदौरिया राजपूत का आधिपत्य''' : 4 मार्च 1707 को औरंगजेब की मृत्यु हो गयी. राव चूड़ामन सिहं[[जाट]] को [[मुग़ल]] सम्राट का जागीरदार बना दिया गया था जिससे [[गोहद]] राज्य अकेला पड़ गया था. अटेर राजा गोपाल सिंह भदौरिया [[राजपूत]] ने अवध के नवाब की सहायता से 1707 में [[गोहद]] पर आक्रमण कर अधिपत्य कर लिया. गोपाल सिंह का केवल गोहद दुर्ग पर अधिपत्य हुआ था शेष राज्य भीम सिंह के अधिकार में ही था. [[गोहद का किला|गोहद दुर्ग]] पर भदौरिया का अधिकार 1707 से 1739 तक रहा. इस अवधी में भीम सिंह झाँकरी चला गया. उस समय झाँकरी का सामंत राव बलजू था, राणा भीम सिंह का परिवारी चाचा था. राणा भीम सिंह ने 1739 तक झाँकरी गढ़ से शेष शेष राज्य का संचालन किया। '''गोहद दुर्ग पर राणा भीमसिंह का पुनः आधिपत्य''' : पेशवा बाजीराव (1720-40) दिल्ली अभियान पर आगरा जा रहा था तब [[गोहद का किला|गोहद दुर्ग]] पर अनुरूद्ध सिंह [[भदौरिया राजपूत]] का आधिपत्य था. [[पेशवा]] ने भदौरिया से सैन्य सहायता मांगी. अनुरूद्ध सिंह भदौरिया [[मुगल|मुगलों]] का पुस्तैनी सामंत था इसलिए [[पेशवा]] को सैन्य सहायता देने से इनकार कर दिया. जिससे नाराज होकर [[पेशवा]] ने अटेर के राजा पर आक्रमण कर दिया. राणा भीमसिंह जो अपने [[गोहद का किला|गोहद दुर्ग]] पर अधिकार पाने के लिए 32 वर्ष से प्रतीक्षारत था, जाकर [[पेशवा]] से मिल गया. [[राणा]]-[[मराठा]] संयुक्त सेना ने अनिरूद्ध सिंह भदौरिया की सेना के विरुद्ध जटवारे में पचेहरा नामक स्थान पर घमासान युद्ध हुआ. अचानक [[पेशवा]] ने [[मराठा सेना]] की एक टुकड़ी को जैतपुर के रास्ते अटेर की ओर भेजा। अनिरुद्ध सिंह युद्ध का मैदान छोड़कर अपनी राजधानी बचने अटेर पहुंचा. अनिरुद्ध सिंह के भागने पर राणा भीम सिंह को उसकी कुछ तोपें, नगाड़ों के निशान तथा 11 हाथी मिल गए जिन को वह [[गोहद]] लेकर गए. यह युद्ध [[मराठा सेना]] की सहायता से भीम सिंह ने जीत लिया. राणा भीम सिंह का भादो सुदी 10 बृहस्पतिवार संवत 1796 के दिन [[गोहद]] पर पुनः आधिपत्य हो गया. ''' मराठा युद्ध''' - '''कुम्हेर दुर्ग 1754''' : 20 जनवरी 1754 को [[मराठा]] सेनाओं ने कुम्हेर दुर्ग का घेरा डाला था. राजा [[सूरज मल|सूरजमल]] ने [[मराठा]] सेनाओं का सामना करने के लिए पर्याप्त प्रबंध किये. राणा भीम सिंह अपनी 5000 की सेना लेकर [[सूरज मल|सूरजमल]] के पक्ष में [[मराठा|मराठों]] के विरुद्ध युद्ध में भाग लेने [[कुम्हेर]] पहुंचे. इस युद्ध में 15 मार्च 1754 को [[मल्हारराव होलकर|मल्हार राव होल्कर]] का पुत्र खांडेराव मारा गया. 18 मई 1754 के दिन [[मराठा]] सेनाओं ने [[कुम्हेर]] का घेरा उठा लिया. [[कुम्हेर]] दुर्ग पर [[सूरज मल|सूरजमल]] का आधिपत्य बना रहा. ==राणा भीमसिंह का ग्वालियर दुर्ग पर आधिपत्य (1754)== '''मराठो का ग्वालियर दुर्ग पर आक्रमण''' - जब [[मराठा सेना]] ने 1754 में [[कुम्हेर]] दुर्ग का घेरा उठाकर दक्षिण की ओर लौट रही थी, तब उनके एक सेनानायक विठ्ठल शिवदेव विंचुरकर ने [[ग्वालियर]] में अपना सैन्य पड़ाव डाला. विंचुरकर ने [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] पर घेरा डाल दिया और आक्रमण कर दिया. किलेदार किश्वर अली खां के नेतृत्व में [[मुग़ल]] बादशाह की और से नियुक्त [[राजपूत]] सैनिक एक माह तक [[मराठा|मराठों]] का सामना करते रहे. [[मुग़ल साम्राज्य]] में उस समय षड्यंत्रों का दौर चल रहा था. जिसकी वजह से [[दिल्ली]] दरबार [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] पर [[मराठा|मराठों]] का सामना करने के लिए सेना नहीं भेज सका. किलेदार किश्वर अली ने दुर्ग पर नियुक्त उच्च अधिकारियों से विमर्श किया. किश्वर अली खां के वकील किशनदास ने सलाह दी कि 'दक्षिण के लुटेरों के सामने आत्म समर्पण करने के बजाय गोपाचलगढ़ [[गोहद]] के राणा भीम सिंह को सौंपना उचित होगा'. किलेदार किश्वर अली खां ने वकील की सलाह के अनुसार गोहद के राणा भीम सिंह को पत्र भेजकर [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] राणा भीम सिंह को सौंपने के निर्णय से अवगत कराया. '''जाट सेना का ग्वालियर दुर्ग में प्रवेश''' - किलेदार किश्वर अली खां की अधिकृत सूचना पर राणा भीम सिंह ने [[मराठा|मराठों]] को [[ग्वालियर]] से खदेड़ने तथा ग्वालियर दुर्ग पर आधिपत्य करने के लिए [[जाट लोग|जाट]] सेना फ़तेहसिंह के नेतृत्व में 1000 बन्दूक सैनिक [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] पर भेज दिए. जिन्हें कबूतरखाने के रास्ते से दुर्ग में प्रवेश करा दिया गया. [[जाट लोग|जाट]] सेनापति फ़तेह सिंह ने [[मराठा सेना]] का सामना करने के लिए मोर्चा लगाया. '''जाट मराठा युद्ध 1754''' - [[मराठा]] सरदार विट्ठल शिवदेव विचुंरकर बहादुरपुर गांव के निकट मोर्चा लगाये थे. राणा भीम सिंह अपने साथ 5000 पैदल, 1000 घुडसवार, 1000 बंदूकों वाले सैनिक की विशाल सेना लेकर युद्ध के मैदान में पहुंचे. [[ग्वालियर]], [[नरवर]] आदि राज्यों के अमीर, सामंत, जमींदार तथा सरदार इकट्ठे होकर [[मराठा|मराठों]] का सामना करने के लिये राणा भीम सिंह के पक्ष में पहुंचे. राणा भीम सिंह ने गिरगांव के निकट अपना मोर्चा लगाया. [[जाट लोग|जाट]] सेना तथा [[मराठा सेना]] मे घमासान युद्ध हुआ. [[जाट लोग|जाट]] सेना के सामने [[मराठा सेना]] ठहर न सकी. [[मराठा|मराठों]] के बहुत से सैनिक मारे गये तथा घायल हो गये. [[मराठा]] सेना बुरी तरह परास्त हुई. राणा भीम सिंह ने विट्ठल शिवदेव विचुंरकर के मोर्चे को बुरी तरह ध्वस्त कर दिया. विट्ठल शिवदेव विचुंरकर अपनी सेना लेकर [[ग्वालियर]] से 20 मील दूर स्थित आंतरी भाग गया. कुछ [[मराठा]] सैनिकों को भीम सिंह की सेना ने कैद कर लिया. '''राणा भीम सिंह का ग्वालियर दुर्ग पर आधिपत्य (1754)''' - राणा भीम सिंह ने [[मराठा|मराठों]] को बुरी तरह पराजित कर [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] पर आधिपत्य कर लिया. उसने दुर्ग की सुरक्षा की नये सिरे से व्यवस्था की. किले पर रह रहे उन लोगों को हटा दिया, जिन्हें युद्ध कला का कोई ज्ञान नहीं था. बादशह की ओर से नियुक्त [[राजपूत]] दुर्ग रक्षकों को भी हटा दिया, जबकि किलेदार किश्वर अली खां को उसके पद पर बना रहने दिया. '''मराठा रघुनाथ राव का ग्वालियर दुर्ग पर आक्रमण -1755''' - अगले वर्ष 1755 मे जब [[मराठा]] सेनापति दादा [[रघुनाथराव|रघुनाथ राव]] अपने [[दिल्ली]] अभियान से दक्षिण की ओर सेना सहित वापस लौट रहा था, तब [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] पर पुन: घेरा डाला गया. [[जाट लोग|जाट]] सेना ने भी दुर्ग पर मोर्चा लगाया. दोनों पक्षों मे लगभग एक माह तक युद्ध चलता रहा, लेकिन किसी पक्ष को कोई विशेष नुकसान नहीं हुआ. ==मराठों का राणा भीमसिंह पर धोखे से हमला (1755)== [[मराठा]] सरदार विट्ठल शिवदेव विचुंरकर बहादुरपुर गांव के पास व राणा भीमसिंह ग्वालियर दुर्ग पर अपना मोर्चा लगाये थे. एक दिन राणा भीम सिंह अपने कुछ अंगरक्षकों के साथ दुर्ग से नीचे उतर के ’सालू’ गांव के पास खडे होकर स्थिति का आंकलन कर रहे थे, कि उनको [[मराठा]] गुप्तचरों ने देख लिया, उन्होंने [[मराठा]] सेनापति विट्ठल शिवदेव विचुंरकर को इसकी सूचना दे दी. [[मराठा]] सरदार विट्ठल शिवदेव विचुंरकर ने अपने साथ [[मराठा]] सरदार महादजी सौतेले को लाकर राणा भीमसिंह को घेर लिया. राणा भीम सिंह घोडे पर भी सवार नहीं थे, फ़िर भी उन्होने युद्ध के मैदान में वीरता और साहस का परिचय दिया. [[मराठा]] सरदार विट्ठल शिवदेव विचुंरकर ने राणा भीम सिंह के सिर में तलवार से कई वार कर दिये, जिससे वह गंभीर रूप से घायल हो गये. घायल राणा को उनके अंग रक्षक पालकी में लिटाकर दुर्ग पर ले गये. घायल राणा भीम सिंह का उपचार किया गया. लेकिन घाव बहुत गहरे थे, जिसकी वजह से तीन दिन बाद सम्वत 1812 [[चैत्र]] मास शुक्ल पक्ष नवमी ([[राम नवमी]]) के दिन उनकी म्रुत्यु हो गई. '''राणा भीम सिंह की अन्त्येष्टि :''' राणा भीम सिंह की अन्त्येष्टि [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] पर विशाल सरोवर के किनारे पूर्ण हिन्दू धार्मिक कर्म काण्डों के अनुसार हुई. राणा भीम सिंह की छोटी रानी ’रोशन’ भी चिता में बैठ कर सती हो गई ==इन्हें भी देखें== *[[सूरज मल|महाराजा सूरज मल]] *[[महाराजा रणजीत सिंह]] *[[राजा महेन्द्र प्रताप सिंह]] == सन्दर्भ == <references/>डॉ। अजय कुमार अग्निहोत्री (1985): गोहद के जतन की इतिहस (हिंदी), नव साहित्य भवन, नई दिल्ली, पृष्ठ.14-15 जेएन शर्मा: जाटों का नवीन इतिहस, पी। ४६ डॉ। नत्थन सिंह (2004): जाट-इतिहस, जाट समाज कल्याण परिषद, ग्वालियर, पृ। 359 डॉ। नत्थन सिंह (2004): जाट-इतिहस, जाट समाज कल्याण परिषद, ग्वालियर, पृ। 359 q76jpvcnp7y6uk8dwm1b33d2pdlayad 6538056 6538052 2026-04-09T11:44:36Z DreamRimmer 651050 [[Special:Contributions/HHZy7|HHZy7]] ([[User talk:HHZy7|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6470323 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | image = | caption = गोहद नरेश महाराजा भीम सिंह राणा | birth_date = 1707 | death_date = 1756 | death_place = [[ग्वालियर]] | house = सिंह राजवंश | religion = [[हिंदु]] | reign = 1717-1756 | predecessor = जसवंत सिंह | successor = गिरधर प्रताप सिंह}} '''महाराजा भीम सिंह राणा''' (1707 ई – 1756 ई), एक शक्तिशाली [[जाट]] साशक थे जिनका राज्य वर्तमान मध्य प्रदेश का उत्तर-पश्चिमी क्षेत्र के [[गोहद]] में था। राणा इनकी उपाधि थी , बमरौलिया इनका गोत्र था। [[अलेक्जेंडर कनिंघम]] और विलियम क्रुक्स के अनुसार, [[ग्वालियर]] के निकट [[गोहद]] नामक इस नगर की स्थापना १५०५ ई में [[आगरा]] के निकट स्थित बमरौली गाँव के राणा ने की थी। इन्होने कई बार [[मराठा साम्राज्य|मराठों]] को कड़ी टक्कर दी थी। इन्होने [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर के किले]] को जीता था। ==महाराजा भीम सिंह राणा गोहद, ग्वालियर नरेश== [[राणा]] शासकों का शासन इतिहास की दृष्टि से सबसे गौरवशाली, गरिमामय, लम्बा और पुराना है, तथा आजादी वर्ष 1947 के समय तक निरन्तर शासन रहा । [[राणा]] शासकों की राजधानी [[गोहद]] जिला [[भिंड]], [[ग्वालियर]], बाद में [[धौलपुर जिला|धौलपुर]] रही है। [[गोहद]] शासन काल सन् 1505 से लेकर 1805 कुल 300 वर्ष उसके बाद [[धौलपुर जिला|धौलपुर]] सन 1805 से सन 1947तक 142 वर्ष ,देश आजादी तक 442 वर्ष का रहा है , और [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] पर महाराजा भीम सिंह राणा ने शासन सन् 1740 से सन 1756 मृत्यु पर्यन्त तक किया उनके बाद महाराजा छत्र सिंह राणा ने सन् 1761से 1765 व सन 1781से सन 1783 तक किया । महाराजा छत्र सिंह के शासनकाल में तीन राजधानियां, [[गोहद]] जिला [[भिंड]], [[ग्वालियर]] और बेहट जिला [[ग्वालियर]] थीं। विस्तृत शासक विवरण - '''गोहद''' - राणा सिघन देव 1505-1512 राणा अभय सिंह 1512-1531 राणा रामचन्द्र 1531-1550 राणा रत्न चन्द्र 1550-1588 राणा उदय सिंह 1588-1619 राणा नागराज 1619-1654 राणा गज सिंह 1654-1690 राणा जसवन्त सिंह 1690-1702 राणा भीम सिंह 1702-1756 राणा गिरधर प्रताप सिंह 1756-1757 राणा छत्र सिंह 1757-1784 राणा कीर्ति सिंह 1784-1805 ==राणा भीमसिंह (1707-1755)== राणा जसवन्त सिंह की मृत्यु के बाद उनके पुत्र राणा भीमसिंह [[गोहद]] के राज सिंहासन पर आसीन हुए. उनका समारोह बड़ी धूमधाम से [[गोहद का किला|गोहद दुर्ग]] में मनाया गया. इस समय [[राणा]] की शक्ति बहुत बढ़ गयी थी. [[गोहद का किला|गोहद दुर्ग]] अपनी सृदृढ़ चहार दीवारी के कारण प्रसिद्ध था तथा आस-पास के गाँवों में [[राणाओ|राणा]] के छोटे-छोटे पक्के दुर्ग बने थे. राणा भीम सिंह ने आसपास के छोटे दुर्गों पर सुरक्षा हेतु सैनिक रखे. [[राणा]] सेना में लगभग 25000 सैनिक थे. उनके [[राणा]] सरदारों की संख्या 125 थी. कुछ प्रमुख [[राणा]] निम्न थे. *नीरपुरा - राव बलजू *इटायली - कुंवर माधो सिंह *करवास - हमीर सिंह *पिपाड़ा - विक्रमदत्त *मुढ़ैना - कुंवर गुमान सिंह राणा भीमसिंह को अपने पिता राणा जसवन्त सिंह से एक सुव्यवस्थित एवं विस्तृता राज्य मिला था. [[चम्बल नदी|चम्बल]] तथा [[सिंद]] नदियों के बीच [[गोहद]] शक्तिशाली राज्य के रूप में अभ्युदय हो चुका था. राणा भीमसिंह 1707 तक निर्विवाद रूप से [[गोहद]] पर शासन करता रहा तथा अपने राज्य की सीमाओं के विस्तार हेतु प्रयासरत रहा. '''गोहद दुर्ग पर भदौरिया राजपूत का आधिपत्य''' : 4 मार्च 1707 को औरंगजेब की मृत्यु हो गयी. राव चूड़ामन सिहं[[जाट]] को [[मुग़ल]] सम्राट का जागीरदार बना दिया गया था जिससे [[गोहद]] राज्य अकेला पड़ गया था. अटेर राजा गोपाल सिंह भदौरिया [[राजपूत]] ने अवध के नवाब की सहायता से 1707 में [[गोहद]] पर आक्रमण कर अधिपत्य कर लिया. गोपाल सिंह का केवल गोहद दुर्ग पर अधिपत्य हुआ था शेष राज्य भीम सिंह के अधिकार में ही था. [[गोहद का किला|गोहद दुर्ग]] पर भदौरिया का अधिकार 1707 से 1739 तक रहा. इस अवधी में भीम सिंह झाँकरी चला गया. उस समय झाँकरी का सामंत राव बलजू था, राणा भीम सिंह का परिवारी चाचा था. राणा भीम सिंह ने 1739 तक झाँकरी गढ़ से शेष शेष राज्य का संचालन किया। '''गोहद दुर्ग पर राणा भीमसिंह का पुनः आधिपत्य''' : पेशवा बाजीराव (1720-40) दिल्ली अभियान पर आगरा जा रहा था तब [[गोहद का किला|गोहद दुर्ग]] पर अनुरूद्ध सिंह [[भदौरिया राजपूत]] का आधिपत्य था. [[पेशवा]] ने भदौरिया से सैन्य सहायता मांगी. अनुरूद्ध सिंह भदौरिया [[मुगल|मुगलों]] का पुस्तैनी सामंत था इसलिए [[पेशवा]] को सैन्य सहायता देने से इनकार कर दिया. जिससे नाराज होकर [[पेशवा]] ने अटेर के राजा पर आक्रमण कर दिया. राणा भीमसिंह जो अपने [[गोहद का किला|गोहद दुर्ग]] पर अधिकार पाने के लिए 32 वर्ष से प्रतीक्षारत था, जाकर [[पेशवा]] से मिल गया. [[राणा]]-[[मराठा]] संयुक्त सेना ने अनिरूद्ध सिंह भदौरिया की सेना के विरुद्ध जटवारे में पचेहरा नामक स्थान पर घमासान युद्ध हुआ. अचानक [[पेशवा]] ने [[मराठा सेना]] की एक टुकड़ी को जैतपुर के रास्ते अटेर की ओर भेजा। अनिरुद्ध सिंह युद्ध का मैदान छोड़कर अपनी राजधानी बचने अटेर पहुंचा. अनिरुद्ध सिंह के भागने पर राणा भीम सिंह को उसकी कुछ तोपें, नगाड़ों के निशान तथा 11 हाथी मिल गए जिन को वह [[गोहद]] लेकर गए. यह युद्ध [[मराठा सेना]] की सहायता से भीम सिंह ने जीत लिया. राणा भीम सिंह का भादो सुदी 10 बृहस्पतिवार संवत 1796 के दिन [[गोहद]] पर पुनः आधिपत्य हो गया. ''' मराठा युद्ध''' - '''कुम्हेर दुर्ग 1754''' : 20 जनवरी 1754 को [[मराठा]] सेनाओं ने कुम्हेर दुर्ग का घेरा डाला था. राजा [[सूरज मल|सूरजमल]] ने [[मराठा]] सेनाओं का सामना करने के लिए पर्याप्त प्रबंध किये. राणा भीम सिंह अपनी 5000 की सेना लेकर [[सूरज मल|सूरजमल]] के पक्ष में [[मराठा|मराठों]] के विरुद्ध युद्ध में भाग लेने [[कुम्हेर]] पहुंचे. इस युद्ध में 15 मार्च 1754 को [[मल्हारराव होलकर|मल्हार राव होल्कर]] का पुत्र खांडेराव मारा गया. 18 मई 1754 के दिन [[मराठा]] सेनाओं ने [[कुम्हेर]] का घेरा उठा लिया. [[कुम्हेर]] दुर्ग पर [[सूरज मल|सूरजमल]] का आधिपत्य बना रहा. ==राणा भीमसिंह का ग्वालियर दुर्ग पर आधिपत्य (1754)== '''मराठो का ग्वालियर दुर्ग पर आक्रमण''' - जब [[मराठा सेना]] ने 1754 में [[कुम्हेर]] दुर्ग का घेरा उठाकर दक्षिण की ओर लौट रही थी, तब उनके एक सेनानायक विठ्ठल शिवदेव विंचुरकर ने [[ग्वालियर]] में अपना सैन्य पड़ाव डाला. विंचुरकर ने [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] पर घेरा डाल दिया और आक्रमण कर दिया. किलेदार किश्वर अली खां के नेतृत्व में [[मुग़ल]] बादशाह की और से नियुक्त [[राजपूत]] सैनिक एक माह तक [[मराठा|मराठों]] का सामना करते रहे. [[मुग़ल साम्राज्य]] में उस समय षड्यंत्रों का दौर चल रहा था. जिसकी वजह से [[दिल्ली]] दरबार [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] पर [[मराठा|मराठों]] का सामना करने के लिए सेना नहीं भेज सका. किलेदार किश्वर अली ने दुर्ग पर नियुक्त उच्च अधिकारियों से विमर्श किया. किश्वर अली खां के वकील किशनदास ने सलाह दी कि 'दक्षिण के लुटेरों के सामने आत्म समर्पण करने के बजाय गोपाचलगढ़ [[गोहद]] के राणा भीम सिंह को सौंपना उचित होगा'. किलेदार किश्वर अली खां ने वकील की सलाह के अनुसार गोहद के राणा भीम सिंह को पत्र भेजकर [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] राणा भीम सिंह को सौंपने के निर्णय से अवगत कराया. '''जाट सेना का ग्वालियर दुर्ग में प्रवेश''' - किलेदार किश्वर अली खां की अधिकृत सूचना पर राणा भीम सिंह ने [[मराठा|मराठों]] को [[ग्वालियर]] से खदेड़ने तथा ग्वालियर दुर्ग पर आधिपत्य करने के लिए [[जाट लोग|जाट]] सेना फ़तेहसिंह के नेतृत्व में 1000 बन्दूक सैनिक [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] पर भेज दिए. जिन्हें कबूतरखाने के रास्ते से दुर्ग में प्रवेश करा दिया गया. [[जाट लोग|जाट]] सेनापति फ़तेह सिंह ने [[मराठा सेना]] का सामना करने के लिए मोर्चा लगाया. '''जाट मराठा युद्ध 1754''' - [[मराठा]] सरदार विट्ठल शिवदेव विचुंरकर बहादुरपुर गांव के निकट मोर्चा लगाये थे. राणा भीम सिंह अपने साथ 5000 पैदल, 1000 घुडसवार, 1000 बंदूकों वाले सैनिक की विशाल सेना लेकर युद्ध के मैदान में पहुंचे. [[ग्वालियर]], [[नरवर]] आदि राज्यों के अमीर, सामंत, जमींदार तथा सरदार इकट्ठे होकर [[मराठा|मराठों]] का सामना करने के लिये राणा भीम सिंह के पक्ष में पहुंचे. राणा भीम सिंह ने गिरगांव के निकट अपना मोर्चा लगाया. [[जाट लोग|जाट]] सेना तथा [[मराठा सेना]] मे घमासान युद्ध हुआ. [[जाट लोग|जाट]] सेना के सामने [[मराठा सेना]] ठहर न सकी. [[मराठा|मराठों]] के बहुत से सैनिक मारे गये तथा घायल हो गये. [[मराठा]] सेना बुरी तरह परास्त हुई. राणा भीम सिंह ने विट्ठल शिवदेव विचुंरकर के मोर्चे को बुरी तरह ध्वस्त कर दिया. विट्ठल शिवदेव विचुंरकर अपनी सेना लेकर [[ग्वालियर]] से 20 मील दूर स्थित आंतरी भाग गया. कुछ [[मराठा]] सैनिकों को भीम सिंह की सेना ने कैद कर लिया. '''राणा भीम सिंह का ग्वालियर दुर्ग पर आधिपत्य (1754)''' - राणा भीम सिंह ने [[मराठा|मराठों]] को बुरी तरह पराजित कर [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] पर आधिपत्य कर लिया. उसने दुर्ग की सुरक्षा की नये सिरे से व्यवस्था की. किले पर रह रहे उन लोगों को हटा दिया, जिन्हें युद्ध कला का कोई ज्ञान नहीं था. बादशह की ओर से नियुक्त [[राजपूत]] दुर्ग रक्षकों को भी हटा दिया, जबकि किलेदार किश्वर अली खां को उसके पद पर बना रहने दिया. '''मराठा रघुनाथ राव का ग्वालियर दुर्ग पर आक्रमण -1755''' - अगले वर्ष 1755 मे जब [[मराठा]] सेनापति दादा [[रघुनाथराव|रघुनाथ राव]] अपने [[दिल्ली]] अभियान से दक्षिण की ओर सेना सहित वापस लौट रहा था, तब [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] पर पुन: घेरा डाला गया. [[जाट लोग|जाट]] सेना ने भी दुर्ग पर मोर्चा लगाया. दोनों पक्षों मे लगभग एक माह तक युद्ध चलता रहा, लेकिन किसी पक्ष को कोई विशेष नुकसान नहीं हुआ. ==मराठों का राणा भीमसिंह पर धोखे से हमला (1755)== [[मराठा]] सरदार विट्ठल शिवदेव विचुंरकर बहादुरपुर गांव के पास व राणा भीमसिंह ग्वालियर दुर्ग पर अपना मोर्चा लगाये थे. एक दिन राणा भीम सिंह अपने कुछ अंगरक्षकों के साथ दुर्ग से नीचे उतर के ’सालू’ गांव के पास खडे होकर स्थिति का आंकलन कर रहे थे, कि उनको [[मराठा]] गुप्तचरों ने देख लिया, उन्होंने [[मराठा]] सेनापति विट्ठल शिवदेव विचुंरकर को इसकी सूचना दे दी. [[मराठा]] सरदार विट्ठल शिवदेव विचुंरकर ने अपने साथ [[मराठा]] सरदार महादजी सौतेले को लाकर राणा भीमसिंह को घेर लिया. राणा भीम सिंह घोडे पर भी सवार नहीं थे, फ़िर भी उन्होने युद्ध के मैदान में वीरता और साहस का परिचय दिया. [[मराठा]] सरदार विट्ठल शिवदेव विचुंरकर ने राणा भीम सिंह के सिर में तलवार से कई वार कर दिये, जिससे वह गंभीर रूप से घायल हो गये. घायल राणा को उनके अंग रक्षक पालकी में लिटाकर दुर्ग पर ले गये. घायल राणा भीम सिंह का उपचार किया गया. लेकिन घाव बहुत गहरे थे, जिसकी वजह से तीन दिन बाद सम्वत 1812 [[चैत्र]] मास शुक्ल पक्ष नवमी ([[राम नवमी]]) के दिन उनकी म्रुत्यु हो गई. '''राणा भीम सिंह की अन्त्येष्टि:''' राणा भीम सिंह की अन्त्येष्टि [[ग्वालियर का किला|ग्वालियर दुर्ग]] पर विशाल सरोवर के किनारे पूर्ण हिन्दू धार्मिक कर्म काण्डों के अनुसार हुई. राणा भीम सिंह की छोटी रानी ’रोशन’ भी चिता में बैठ कर सती हो गई ==इन्हें भी देखें== *[[सूरज मल|महाराजा सूरज मल]] *[[महाराजा रणजीत सिंह]] *[[राजा महेन्द्र प्रताप सिंह]] == सन्दर्भ == <references/>डॉ। अजय कुमार अग्निहोत्री (1985): गोहद के जतन की इतिहस (हिंदी), नव साहित्य भवन, नई दिल्ली, पृष्ठ.14-15 जेएन शर्मा: जाटों का नवीन इतिहस, पी। ४६ डॉ। नत्थन सिंह (2004): जाट-इतिहस, जाट समाज कल्याण परिषद, ग्वालियर, पृ। 359 डॉ। नत्थन सिंह (2004): जाट-इतिहस, जाट समाज कल्याण परिषद, ग्वालियर, पृ। 359 2gx8mu5q5dtbzlzekq22rn7onbr84iv केट अप्टन 0 849544 6537913 6462436 2026-04-09T05:57:38Z Badshah Tipu 646444 6537913 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = केट अप्टन | image = Kate Upton 2021.jpg | caption = केट अप्टन 2021 | birth_name = कैथरीन एलिज़ाबेथ अप्टन<ref name="NT">{{cite web|url=https://newstrack.com/entertainment/kate-upton-bikini-photo-shoot-357364.html|title=केट अप्टन की तस्वीरें देखने से पहले फायर ब्रिगेड को कॉल करें|publisher=Newstrack|url-status=live}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1992|6|10|df=yes}}<ref name="NT"/> | birth_place = मिशिगन, अमेरिका | occupation = [[प्रतिमा (व्यक्ति)|मॉडल]]<ref name="GG">{{cite web|url=https://www.gossipganj.com/kate-upton-gives-seducing-pose-while-photoshoot/13081|title=केट अप्टन ने ड्रेस के साथ किया ऐसा कि देखने वालों की नज़र ठहर गई|publisher=Gossipganj|url-status=dead|access-date=20 मई 2021|archive-date=28 फ़रवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228213725/https://www.gossipganj.com/kate-upton-gives-seducing-pose-while-photoshoot/13081}}</ref>, [[अभिनेत्री]] | height = {{height|ft=5|in=10}}<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/ent-mm-kate-upton-turns-bikini-designer-with-her-own-beach-bunny-range-2948250.html|title=हुस्न ही नहीं, बल्कि सेक्सी फिगर की मलिका भी है केट|}}</ref> |children=2<ref>{{cite web|url=https://jantaserishta.com/entertainment/kate-upton-welcomes-second-child-with-husband-justin-verlander-4098019|title=Kate Upton ने अपने पति जस्टिन वर्लैंडर के साथ दूसरे बच्चे का किया स्वागत}}</ref>|जीवनसाथी={{marriage|जस्टिन वेरलैंडर|2017}}<ref name="N18">{{cite web|url=https://hindi.news18.com/photogallery/entertainment/kate-upton-share-her-first-pregnancy-picture-1449094.html|title=प्रेग्नेंट हुई ये सुपर मॉडल, शेयर की प्रेग्नेंसी की पहली तस्वीर|publisher=News18|url-status=live}}</ref>|राष्ट्रीयता=[[अमेरिकी]]<ref name="GG"/>}}'''केट अप्टन''' एक [[अमेरिकी]] [[प्रतिमा (व्यक्ति)|सुपरमॉडल]] एवं [[अभिनेत्री]] हैं। ये सर्वप्रथम २०११ के [[स्पोर्ट्स इलस्ट्रेटेड|स्पोर्ट्स इलस्ट्रेटेड स्विमसूट]] अंक में दिखाई दी थीं। फिर २०१२, २०१३, तथा २०१७ के अंकों हेतु आवरण बाला भी थीं। इसके अतिरिक्त, ये [[वैनिटी फ़ेयर]] की १००वीं वर्षगांठ के आवरण पर भी थीं। ये चलचित्रों में भी दिखाई दीं हैं — [[टावर हाईस्ट]], [[द अदर वुमन]]<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/news/article/article1-kate-upton-326355.html|title=डियाज़ के साथ नई फिल्म में दिखेंगी अप्टन|website=https://www.livehindustan.com|language=hindi|access-date=2019-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230052718/https://www.livehindustan.com/news/article/article1-kate-upton-326355.html|archive-date=30 दिसंबर 2019|url-status=dead}}</ref> और [[द लेओवर]]। == प्रारम्भिक जीवन == केट का पालन-पोषण मेलबॉर्न, [[फ़्लोरिडा]] में हुआ। फ़्लोरिडा में ही इन्होंने अपनी शिक्षा प्राप्त की। इन्होंने [[घुड़सवारी|अश्वारोहण]] की चैम्पियनशिप भी जीती है।<ref>{{Cite web|url=https://dailynews360.patrika.com/trending-now/kate-upton-made-photoshoot-for-magazine-in-glamorous-look-1163.html|title=बोल्ड अवतार में नजर आईं केट अप्टन, मैगजीन के कवर पर छाईं; देखें हॉट फोटोज|website=dailynews360.patrika.com|language=hi|access-date=2021-05-20|archive-date=20 मई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520093355/https://dailynews360.patrika.com/trending-now/kate-upton-made-photoshoot-for-magazine-in-glamorous-look-1163.html|url-status=dead}}</ref> == व्यावसायिक जीवन == व्यावसायिक जीवन के प्रारम्भिक काल में इन्हें [[आई॰एम॰जी॰ मॉडलज़]] कंपनी ने हस्ताक्षरित किया था। इसके साथ ही इन्होंने कई यशस्वी भूषाचार कंपनियों और पत्रिकाओं के लिए फ़ोटोशूट किया है। केट ने 'वोग', 'हार्पर बाज़ार', 'वी', 'लव', 'जी॰क्यू॰', 'ग्लैमर' सहित कई पत्रिकाओं के लिए शूट किया है।<ref>{{Cite web|url=https://dailynews360.patrika.com/trending-now/kate-upton-made-photoshoot-for-magazine-in-glamorous-look-1163.html|title=बोल्ड अवतार में नजर आईं केट अप्टन, मैगजीन के कवर पर छाईं; देखें हॉट फोटोज|website=dailynews360.patrika.com|language=hi|access-date=2021-05-20|archive-date=20 मई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520093355/https://dailynews360.patrika.com/trending-now/kate-upton-made-photoshoot-for-magazine-in-glamorous-look-1163.html|url-status=dead}}</ref> ये २०१२ '''[[स्पोर्ट्स इलस्ट्रेटेड|स्पोर्ट्स इलस्ट्रेटेड स्विमसूट]]''' अंक के आवरण पर दिखाई दीं थी जो कि फ़रवरी २०१२ में प्रकाशित हुआ था। इन्होंने २०१२ के [[स्पोर्ट्स इलस्ट्रेटेड]] आवरण के नकारात्मक परिणामों को भी स्मरण किया है, क्योंकि इन्हें आलोचना का पात्र बनना पड़ा था और इन्हें लगा कि इनका [[यौन वस्तुकरण|वस्तुकरण]] किया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/news/article/article1-kate-upton-353593.html|title=जब केट हुईं भयभीत|website=https://www.livehindustan.com|language=hindi|access-date=2019-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230052719/https://www.livehindustan.com/news/article/article1-kate-upton-353593.html|archive-date=30 दिसंबर 2019|url-status=dead}}</ref> इन्होंने इतालवी, अमेरिकी और ब्रिटिश वोग, फ्रेंच और अमेरिकी एले, अमेरिकी, इतालवी और जर्मन जीक्यू, एस्क्वायर और [[वैनिटी फ़ेयर]] के आवरण पर अपनी अदाओं के जलवे बिखेरे हैं। ये डेविड यर्मन, सैम एडेलमैन, बेट्से जॉनसन, गॉसे?, विक्टोरिया के सीक्रेट, एक्सप्रेस, और नंगे जरूरतों के लिए विज्ञापन अभियान में उपस्थित हुए हैं। 2014 में उन्हें बॉबी ब्राउन प्रसाधन सामग्री के "नए चेहरे" का नाम दिया गया था। [35] 2012 में, उन्हें मॉडल्स डॉट कॉम के पांचवें सबसे कामुक प्रतिमा का दर्जा दिया गया था उन्होंने 2013 में AskMen के शीर्ष 99 महिला के अमेरिकन प्रकाशन पर # 3 का स्थान दिया था। [37] 2012 में, उन्हें मैक्सिम की हॉट 100 सूची में सूचीबद्ध किया गया, जिसमें उन्होंने स्पोर्ट्स इलस्ट्रेटेड के साथ फोटो शूट का हवाला दिया। अप्टन 2013 स्पोर्ट्स इलस्ट्रेटेड स्विमिंग सूट इश्यू के लगातार दूसरे वर्ष के आवरण प्रतिमा थे। [[अंटार्कटिका]]और अप्टन में उनके 2013 स्पोर्ट्स इलस्ट्रेटेड सचित्र कलाकारों के कुछ हिस्सों को अत्यधिक ठंड के कारण सुनवाई और दृष्टि में असफल रहने का सामना करना पड़ा। स्टीवन मेईसेल और जनवरी 2013 वोग यूके आवरण द्वारा नवंबर 2012 में फैग इटालिया आवरण की तस्वीर लेने के बाद, अप्टन ने जून 2013 में मारो टेस्टिनो द्वारा वाउग आवरण किया। [44] उसके बाद वह वैनिटी फेयर के अक्टूबर 2013 100 वीं वर्षगांठ के आवरण के लिए ऐनी लेबविट्ज़ द्वारा फोटो ली गई थी। [45] सितंबर 2013 में, न्यूयॉर्क के मर्सिडीज-बेंज फ़ैशन वीक में 10 वीं वार्षिक शैली पुरस्कारों पर अप्टन का नाम प्रतिमा था। [46] अप्टन 2014 की 50 वीं वर्षगांठ के स्पोर्ट्स इलस्ट्रेटेड स्विमिंग सूट इश्यू के फ्लिप-साइड आवरण पर दिखाई दिया, पहली बार इस प्रकार का आवरण उस पत्रिका द्वारा इस्तेमाल किया गया था। [47] उनकी शूटिंग का हिस्सा केप केनावेरल में जगह ले लिया, उसे शून्य [[गुरुत्वाकर्षण]] में कैप्चर किया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.space.com/24726-kate-upton-zero-g-sports-illustrated.html|title=Kate Upton Goes Zero-G for Sports Illustrated's 2014 Swimsuit Issue|access-date=21 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031509/https://www.space.com/24726-kate-upton-zero-g-sports-illustrated.html|archive-date=1 दिसंबर 2017|url-status=dead}}</ref> अप्रैल 2014 में, वह कैमरन डियाज़, [[लेस्ली मैन|लेस्ली मान]], और निकोलाज कॉस्टर-वाल्दौ के साथ कॉमेडी-द अदर वूमन अम्बेर में दिखाई दी, एक कॉस्टर-वाल्डौ के चरित्र की मेम्टेनर्स में से एक == व्यक्तिगत जीवन == अप्टन ने कहा है कि भगवान पर उनका विश्वास उनके लिए महत्वपूर्ण है एक फोटो शूट के दौरान, किसी ने एक क्रॉस हार के बारे में मजाक किया, जिसमें कहा गया, "आप एक क्रॉस क्यों पहने हुए हैं? जैसे तुम धार्मिक हो", फिर शूट करने के लिए उसके से हार ले ली। अप्टन ने इस घटना के बारे में कहा: "मैं वास्तव में इससे प्रभावित था। पूरी बात ने मुझे एहसास किया कि मैं हर समय मेरे साथ क्रॉस चाहता हूं।" परिणामस्वरूप, अप्टन की अपनी उंगली के अंदर एक टैटू टैटू था। 2014 में, अप्टन और कई अन्य महिला हस्तियों के नग्न छायाचित्रों को अन्तर्जाल पर लीक कर दिया गया था। अप्टन ने [[डेट्रायट टाइगर्स]] [[बेसबॉल]] खिलाड़ी जस्टिन वर्लैंडर की शुरुआत 2014 की शुरुआत में की, और वे 2016 में शामिल हुए। उन्होंने कहा कि लाइव रेंज पर केली रिपा के लिए एक सह-मेजबान के रूप में भरते हुए! केली और माइकल के साथ वह न्यूयॉर्क यांकियों द्वारा यानकी स्टेडियम में डेट्रोइट टाइगर्स के कपड़ों या सहायक उपकरण पहनने से मना कर दिया था, जिसमें वेल्लैंडर शुरू होने वाला पिचर था। 4 नवंबर, 2017 को इटली के टस्कनी में मध्यकालीन चर्च में दोनों विवाह के बंधन में बंधे थे। जब हॉलीवुड में [[मीटू आन्दोलन|मी॰टू॰ आन्दोलन]] छिड़ा, जिसके तहत कई अभिनेत्रियाँ और मॉडल ने अपने साथ हुए [[यौन उत्पीड़न|यौन शोषण]] की घटनाओं को खुल कर बताया था, तब केट ने विश्वप्रसिद्ध फ़ैशन ब्रांड 'गेस' के क्रिएटिव निदेशक पॉल मार्सियानो का नाम लेते हुए सोशल मीडिया पर लिखा था कि पॉल ने इनके साथ यौन दुर्व्यवहार किया था। पॉल इनके पैरों, [[छाती|वक्षस्थल]] को छूते रहे और इनसे कहते रहे कि वे ऐसा कर रहे हैं क्योंकि वो ज़रुरी है। केट के अनुसार वे दोनों उस वक़्त कमरे में अकेले थे और इस बारे में ये काम छिन जाने के डर से कभी किसी को बता नहीं पाई। और एक रात जब पॉल ने इन्हें अपने होटल में आकर मिलने के लिए कहा, इन्होंने इंकार कर दिया। अगले दिन इन्हें दफ़्तर से फ़ोन आया कि इन्हें निकाला जा चुका है।<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/entertainment/hollywood-kate-upton-sexual-harassment-paul-marciano-guess-1264137.html|title=18 साल की उम्र में हुआ था इस सुपरमॉडल का यौन शोषण, सोशल मीडिया पर अब बताई आपबीती|website=News18 India|access-date=2021-05-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/photogallery/entertainment/hollywood-on-this-day-kate-upton-birthday-10-june-1408419.html|title=Birthday Special: जब उस रात इनकार की वजह से छिन गया था केट अप्टन से काम!|date=2017-07-17|website=News18 इंडिया|access-date=2021-05-20}}</ref> इन्होंने 2018 में इंस्टाग्राम पर अपने गर्भवती होने का समाचार [[wikt:उद्घाटित|उद्घाटित]] किया।<ref>{{Cite web|url=https://hindi.thequint.com/hot-news/grbhvtii-hain-kett-apttn|title=गर्भवती हैं केट अप्टन|last=IANS|date=2018-07-15|website=TheQuint|language=hi|access-date=2021-05-20|archive-date=20 मई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520093355/https://hindi.thequint.com/hot-news/grbhvtii-hain-kett-apttn|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.abplive.com/photo-gallery/supermodel-kate-upton-made-the-announcement-of-the-pregnancy-showing-baby-bump-in-the-photo-913792|title=सुपरमॉडल केट अप्टन ने किया प्रेग्नेंसी का एलान, तस्वीरों में दिखा बेबी बंप|last=डेस्क|first=एबीपी न्यूज, वेब|date=2018-07-16|website=www.abplive.com|language=hi|access-date=2021-05-20}}</ref> ==इन्हें भी देखें== * [[जेनिफ़र लॉरेंस]] * [[केट विंसलेट]] * [[कैथरीन हीगल]] * [[केली क्वोकोह]] * [[दीना शिहाबी]] ==सन्दर्भ== {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commonscat|Kate Upton|केट अप्टन}} * {{IMDb name|Kate|केट अप्टन}} * {{Official website}} * {{fashionmodel|id=kate_upton|name=केट अप्टन}} * [https://web.archive.org/web/20170923054330/https://www.youtube.com/watch?v=bBrRz2UbD80 Kate Upton Floats Above You In Zero Gravity: Behind The Scenes Sports Illustrated Swimsuit] [[श्रेणी:अमेरिकी फ़िल्म अभिनेता]] [[श्रेणी:1992 में जन्मे लोग]] bnaeli9ms0f8sc3vdla361hscp5dma7 6537915 6537913 2026-04-09T05:59:10Z Badshah Tipu 646444 6537915 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = केट अप्टन | image = Kate Upton 2021.jpg | caption = केट अप्टन 2021 | birth_name = कैथरीन एलिज़ाबेथ अप्टन<ref name="NT">{{cite web|url=https://newstrack.com/entertainment/kate-upton-bikini-photo-shoot-357364.html|title=केट अप्टन की तस्वीरें देखने से पहले फायर ब्रिगेड को कॉल करें|publisher=Newstrack|url-status=live}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1992|6|10|df=yes}}<ref name="NT"/> | birth_place = मिशिगन, अमेरिका | occupation = [[मॉडल (व्यक्ति)|मॉडल]]<ref name="GG">{{cite web|url=https://www.gossipganj.com/kate-upton-gives-seducing-pose-while-photoshoot/13081|title=केट अप्टन ने ड्रेस के साथ किया ऐसा कि देखने वालों की नज़र ठहर गई|publisher=Gossipganj|url-status=dead|access-date=20 मई 2021|archive-date=28 फ़रवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228213725/https://www.gossipganj.com/kate-upton-gives-seducing-pose-while-photoshoot/13081}}</ref>, [[अभिनेत्री]] | height = {{height|ft=5|in=10}}<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/ent-mm-kate-upton-turns-bikini-designer-with-her-own-beach-bunny-range-2948250.html|title=हुस्न ही नहीं, बल्कि सेक्सी फिगर की मलिका भी है केट|}}</ref> |children=2<ref>{{cite web|url=https://jantaserishta.com/entertainment/kate-upton-welcomes-second-child-with-husband-justin-verlander-4098019|title=Kate Upton ने अपने पति जस्टिन वर्लैंडर के साथ दूसरे बच्चे का किया स्वागत}}</ref>|जीवनसाथी={{marriage|जस्टिन वेरलैंडर|2017}}<ref name="N18">{{cite web|url=https://hindi.news18.com/photogallery/entertainment/kate-upton-share-her-first-pregnancy-picture-1449094.html|title=प्रेग्नेंट हुई ये सुपर मॉडल, शेयर की प्रेग्नेंसी की पहली तस्वीर|publisher=News18|url-status=live}}</ref>|राष्ट्रीयता=[[अमेरिकी]]<ref name="GG"/>}}'''केट अप्टन''' एक [[अमेरिकी]] [[मॉडल (व्यक्ति)|सुपरमॉडल]] एवं [[अभिनेत्री]] हैं। ये सर्वप्रथम २०११ के [[स्पोर्ट्स इलस्ट्रेटेड|स्पोर्ट्स इलस्ट्रेटेड स्विमसूट]] अंक में दिखाई दी थीं। फिर २०१२, २०१३, तथा २०१७ के अंकों हेतु आवरण बाला भी थीं। इसके अतिरिक्त, ये [[वैनिटी फ़ेयर]] की १००वीं वर्षगांठ के आवरण पर भी थीं। ये चलचित्रों में भी दिखाई दीं हैं — [[टावर हाईस्ट]], [[द अदर वुमन]]<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/news/article/article1-kate-upton-326355.html|title=डियाज़ के साथ नई फिल्म में दिखेंगी अप्टन|website=https://www.livehindustan.com|language=hindi|access-date=2019-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230052718/https://www.livehindustan.com/news/article/article1-kate-upton-326355.html|archive-date=30 दिसंबर 2019|url-status=dead}}</ref> और [[द लेओवर]]। == प्रारम्भिक जीवन == केट का पालन-पोषण मेलबॉर्न, [[फ़्लोरिडा]] में हुआ। फ़्लोरिडा में ही इन्होंने अपनी शिक्षा प्राप्त की। इन्होंने [[घुड़सवारी|अश्वारोहण]] की चैम्पियनशिप भी जीती है।<ref>{{Cite web|url=https://dailynews360.patrika.com/trending-now/kate-upton-made-photoshoot-for-magazine-in-glamorous-look-1163.html|title=बोल्ड अवतार में नजर आईं केट अप्टन, मैगजीन के कवर पर छाईं; देखें हॉट फोटोज|website=dailynews360.patrika.com|language=hi|access-date=2021-05-20|archive-date=20 मई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520093355/https://dailynews360.patrika.com/trending-now/kate-upton-made-photoshoot-for-magazine-in-glamorous-look-1163.html|url-status=dead}}</ref> == व्यावसायिक जीवन == व्यावसायिक जीवन के प्रारम्भिक काल में इन्हें [[आई॰एम॰जी॰ मॉडलज़]] कंपनी ने हस्ताक्षरित किया था। इसके साथ ही इन्होंने कई यशस्वी भूषाचार कंपनियों और पत्रिकाओं के लिए फ़ोटोशूट किया है। केट ने 'वोग', 'हार्पर बाज़ार', 'वी', 'लव', 'जी॰क्यू॰', 'ग्लैमर' सहित कई पत्रिकाओं के लिए शूट किया है।<ref>{{Cite web|url=https://dailynews360.patrika.com/trending-now/kate-upton-made-photoshoot-for-magazine-in-glamorous-look-1163.html|title=बोल्ड अवतार में नजर आईं केट अप्टन, मैगजीन के कवर पर छाईं; देखें हॉट फोटोज|website=dailynews360.patrika.com|language=hi|access-date=2021-05-20|archive-date=20 मई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520093355/https://dailynews360.patrika.com/trending-now/kate-upton-made-photoshoot-for-magazine-in-glamorous-look-1163.html|url-status=dead}}</ref> ये २०१२ '''[[स्पोर्ट्स इलस्ट्रेटेड|स्पोर्ट्स इलस्ट्रेटेड स्विमसूट]]''' अंक के आवरण पर दिखाई दीं थी जो कि फ़रवरी २०१२ में प्रकाशित हुआ था। इन्होंने २०१२ के [[स्पोर्ट्स इलस्ट्रेटेड]] आवरण के नकारात्मक परिणामों को भी स्मरण किया है, क्योंकि इन्हें आलोचना का पात्र बनना पड़ा था और इन्हें लगा कि इनका [[यौन वस्तुकरण|वस्तुकरण]] किया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/news/article/article1-kate-upton-353593.html|title=जब केट हुईं भयभीत|website=https://www.livehindustan.com|language=hindi|access-date=2019-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230052719/https://www.livehindustan.com/news/article/article1-kate-upton-353593.html|archive-date=30 दिसंबर 2019|url-status=dead}}</ref> इन्होंने इतालवी, अमेरिकी और ब्रिटिश वोग, फ्रेंच और अमेरिकी एले, अमेरिकी, इतालवी और जर्मन जीक्यू, एस्क्वायर और [[वैनिटी फ़ेयर]] के आवरण पर अपनी अदाओं के जलवे बिखेरे हैं। ये डेविड यर्मन, सैम एडेलमैन, बेट्से जॉनसन, गॉसे?, विक्टोरिया के सीक्रेट, एक्सप्रेस, और नंगे जरूरतों के लिए विज्ञापन अभियान में उपस्थित हुए हैं। 2014 में उन्हें बॉबी ब्राउन प्रसाधन सामग्री के "नए चेहरे" का नाम दिया गया था। [35] 2012 में, उन्हें मॉडल्स डॉट कॉम के पांचवें सबसे कामुक प्रतिमा का दर्जा दिया गया था उन्होंने 2013 में AskMen के शीर्ष 99 महिला के अमेरिकन प्रकाशन पर # 3 का स्थान दिया था। [37] 2012 में, उन्हें मैक्सिम की हॉट 100 सूची में सूचीबद्ध किया गया, जिसमें उन्होंने स्पोर्ट्स इलस्ट्रेटेड के साथ फोटो शूट का हवाला दिया। अप्टन 2013 स्पोर्ट्स इलस्ट्रेटेड स्विमिंग सूट इश्यू के लगातार दूसरे वर्ष के आवरण प्रतिमा थे। [[अंटार्कटिका]]और अप्टन में उनके 2013 स्पोर्ट्स इलस्ट्रेटेड सचित्र कलाकारों के कुछ हिस्सों को अत्यधिक ठंड के कारण सुनवाई और दृष्टि में असफल रहने का सामना करना पड़ा। स्टीवन मेईसेल और जनवरी 2013 वोग यूके आवरण द्वारा नवंबर 2012 में फैग इटालिया आवरण की तस्वीर लेने के बाद, अप्टन ने जून 2013 में मारो टेस्टिनो द्वारा वाउग आवरण किया। [44] उसके बाद वह वैनिटी फेयर के अक्टूबर 2013 100 वीं वर्षगांठ के आवरण के लिए ऐनी लेबविट्ज़ द्वारा फोटो ली गई थी। [45] सितंबर 2013 में, न्यूयॉर्क के मर्सिडीज-बेंज फ़ैशन वीक में 10 वीं वार्षिक शैली पुरस्कारों पर अप्टन का नाम प्रतिमा था। [46] अप्टन 2014 की 50 वीं वर्षगांठ के स्पोर्ट्स इलस्ट्रेटेड स्विमिंग सूट इश्यू के फ्लिप-साइड आवरण पर दिखाई दिया, पहली बार इस प्रकार का आवरण उस पत्रिका द्वारा इस्तेमाल किया गया था। [47] उनकी शूटिंग का हिस्सा केप केनावेरल में जगह ले लिया, उसे शून्य [[गुरुत्वाकर्षण]] में कैप्चर किया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.space.com/24726-kate-upton-zero-g-sports-illustrated.html|title=Kate Upton Goes Zero-G for Sports Illustrated's 2014 Swimsuit Issue|access-date=21 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031509/https://www.space.com/24726-kate-upton-zero-g-sports-illustrated.html|archive-date=1 दिसंबर 2017|url-status=dead}}</ref> अप्रैल 2014 में, वह कैमरन डियाज़, [[लेस्ली मैन|लेस्ली मान]], और निकोलाज कॉस्टर-वाल्दौ के साथ कॉमेडी-द अदर वूमन अम्बेर में दिखाई दी, एक कॉस्टर-वाल्डौ के चरित्र की मेम्टेनर्स में से एक == व्यक्तिगत जीवन == अप्टन ने कहा है कि भगवान पर उनका विश्वास उनके लिए महत्वपूर्ण है एक फोटो शूट के दौरान, किसी ने एक क्रॉस हार के बारे में मजाक किया, जिसमें कहा गया, "आप एक क्रॉस क्यों पहने हुए हैं? जैसे तुम धार्मिक हो", फिर शूट करने के लिए उसके से हार ले ली। अप्टन ने इस घटना के बारे में कहा: "मैं वास्तव में इससे प्रभावित था। पूरी बात ने मुझे एहसास किया कि मैं हर समय मेरे साथ क्रॉस चाहता हूं।" परिणामस्वरूप, अप्टन की अपनी उंगली के अंदर एक टैटू टैटू था। 2014 में, अप्टन और कई अन्य महिला हस्तियों के नग्न छायाचित्रों को अन्तर्जाल पर लीक कर दिया गया था। अप्टन ने [[डेट्रायट टाइगर्स]] [[बेसबॉल]] खिलाड़ी जस्टिन वर्लैंडर की शुरुआत 2014 की शुरुआत में की, और वे 2016 में शामिल हुए। उन्होंने कहा कि लाइव रेंज पर केली रिपा के लिए एक सह-मेजबान के रूप में भरते हुए! केली और माइकल के साथ वह न्यूयॉर्क यांकियों द्वारा यानकी स्टेडियम में डेट्रोइट टाइगर्स के कपड़ों या सहायक उपकरण पहनने से मना कर दिया था, जिसमें वेल्लैंडर शुरू होने वाला पिचर था। 4 नवंबर, 2017 को इटली के टस्कनी में मध्यकालीन चर्च में दोनों विवाह के बंधन में बंधे थे। जब हॉलीवुड में [[मीटू आन्दोलन|मी॰टू॰ आन्दोलन]] छिड़ा, जिसके तहत कई अभिनेत्रियाँ और मॉडल ने अपने साथ हुए [[यौन उत्पीड़न|यौन शोषण]] की घटनाओं को खुल कर बताया था, तब केट ने विश्वप्रसिद्ध फ़ैशन ब्रांड 'गेस' के क्रिएटिव निदेशक पॉल मार्सियानो का नाम लेते हुए सोशल मीडिया पर लिखा था कि पॉल ने इनके साथ यौन दुर्व्यवहार किया था। पॉल इनके पैरों, [[छाती|वक्षस्थल]] को छूते रहे और इनसे कहते रहे कि वे ऐसा कर रहे हैं क्योंकि वो ज़रुरी है। केट के अनुसार वे दोनों उस वक़्त कमरे में अकेले थे और इस बारे में ये काम छिन जाने के डर से कभी किसी को बता नहीं पाई। और एक रात जब पॉल ने इन्हें अपने होटल में आकर मिलने के लिए कहा, इन्होंने इंकार कर दिया। अगले दिन इन्हें दफ़्तर से फ़ोन आया कि इन्हें निकाला जा चुका है।<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/entertainment/hollywood-kate-upton-sexual-harassment-paul-marciano-guess-1264137.html|title=18 साल की उम्र में हुआ था इस सुपरमॉडल का यौन शोषण, सोशल मीडिया पर अब बताई आपबीती|website=News18 India|access-date=2021-05-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/photogallery/entertainment/hollywood-on-this-day-kate-upton-birthday-10-june-1408419.html|title=Birthday Special: जब उस रात इनकार की वजह से छिन गया था केट अप्टन से काम!|date=2017-07-17|website=News18 इंडिया|access-date=2021-05-20}}</ref> इन्होंने 2018 में इंस्टाग्राम पर अपने गर्भवती होने का समाचार [[wikt:उद्घाटित|उद्घाटित]] किया।<ref>{{Cite web|url=https://hindi.thequint.com/hot-news/grbhvtii-hain-kett-apttn|title=गर्भवती हैं केट अप्टन|last=IANS|date=2018-07-15|website=TheQuint|language=hi|access-date=2021-05-20|archive-date=20 मई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520093355/https://hindi.thequint.com/hot-news/grbhvtii-hain-kett-apttn|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.abplive.com/photo-gallery/supermodel-kate-upton-made-the-announcement-of-the-pregnancy-showing-baby-bump-in-the-photo-913792|title=सुपरमॉडल केट अप्टन ने किया प्रेग्नेंसी का एलान, तस्वीरों में दिखा बेबी बंप|last=डेस्क|first=एबीपी न्यूज, वेब|date=2018-07-16|website=www.abplive.com|language=hi|access-date=2021-05-20}}</ref> ==इन्हें भी देखें== * [[जेनिफ़र लॉरेंस]] * [[केट विंसलेट]] * [[कैथरीन हीगल]] * [[केली क्वोकोह]] * [[दीना शिहाबी]] ==सन्दर्भ== {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commonscat|Kate Upton|केट अप्टन}} * {{IMDb name|Kate|केट अप्टन}} * {{Official website}} * {{fashionmodel|id=kate_upton|name=केट अप्टन}} * [https://web.archive.org/web/20170923054330/https://www.youtube.com/watch?v=bBrRz2UbD80 Kate Upton Floats Above You In Zero Gravity: Behind The Scenes Sports Illustrated Swimsuit] [[श्रेणी:अमेरिकी फ़िल्म अभिनेता]] [[श्रेणी:1992 में जन्मे लोग]] 54ea2o2mqm1t9g5w004agyzfmp2xink 6537927 6537915 2026-04-09T06:20:46Z Badshah Tipu 646444 6537927 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = केट अप्टन | image = Kate Upton 2021.jpg | caption = केट अप्टन 2021 | birth_name = कैथरीन एलिज़ाबेथ अप्टन<ref name="NT">{{cite web|url=https://newstrack.com/entertainment/kate-upton-bikini-photo-shoot-357364.html|title=केट अप्टन की तस्वीरें देखने से पहले फायर ब्रिगेड को कॉल करें|publisher=Newstrack|url-status=live}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1992|6|10|df=yes}}<ref name="NT"/> | birth_place = मिशिगन, अमेरिका | occupation = [[मॉडल (व्यक्ति)|मॉडल]]<ref name="GG">{{cite web|url=https://www.gossipganj.com/kate-upton-gives-seducing-pose-while-photoshoot/13081|title=केट अप्टन ने ड्रेस के साथ किया ऐसा कि देखने वालों की नज़र ठहर गई|publisher=Gossipganj|url-status=dead|access-date=20 मई 2021|archive-date=28 फ़रवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228213725/https://www.gossipganj.com/kate-upton-gives-seducing-pose-while-photoshoot/13081}}</ref>, [[अभिनेत्री]] | height = {{height|ft=5|in=10}}<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/ent-mm-kate-upton-turns-bikini-designer-with-her-own-beach-bunny-range-2948250.html|title=हुस्न ही नहीं, बल्कि सेक्सी फिगर की मलिका भी है केट|}}</ref> |children=2<ref>{{cite web|url=https://jantaserishta.com/entertainment/kate-upton-welcomes-second-child-with-husband-justin-verlander-4098019|title=Kate Upton ने अपने पति जस्टिन वर्लैंडर के साथ दूसरे बच्चे का किया स्वागत}}</ref>|जीवनसाथी={{marriage|जस्टिन वेरलैंडर|2017}}<ref name="N18">{{cite web|url=https://hindi.news18.com/photogallery/entertainment/kate-upton-share-her-first-pregnancy-picture-1449094.html|title=प्रेग्नेंट हुई ये सुपर मॉडल, शेयर की प्रेग्नेंसी की पहली तस्वीर|publisher=News18|url-status=live}}</ref>|राष्ट्रीयता=[[अमेरिकी]]<ref name="GG"/>}}'''केट अप्टन''' एक अमेरिकी सुपरमॉडल एवं अभिनेत्री हैं। इन्हें मुख्यतः <nowiki>''स्पोर्ट्स इलस्ट्रेटेड स्विमसूट इश्यू'' के आवरण चित्रों तथा 2010 के दशक में अंतरराष्ट्रीय फैशन उद्योग में उनकी दृश्य उपस्थिति के निमित्त जाना जाता है। इन्होंने ''वोग'', ''वोग इटालिया'' एवं ''वैनिटी फ़ेयर'' जैसी प्रतिष्ठित पत्रिकाओं के निमित्त प्रस्तुति प्रदान की है तथा ''द अदर वुमन''</nowiki><ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/news/article/article1-kate-upton-326355.html|title=डियाज़ के साथ नई फिल्म में दिखेंगी अप्टन|website=https://www.livehindustan.com|language=hindi|access-date=2019-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230052718/https://www.livehindustan.com/news/article/article1-kate-upton-326355.html|archive-date=30 दिसंबर 2019|url-status=dead}}</ref> (2014) एवं <nowiki>''द लेओवर''</nowiki> (2017) सहित अनेक चलचित्रों में अभिनय किया है। == प्रारम्भिक जीवन == केट का पालन-पोषण मेलबॉर्न, [[फ़्लोरिडा]] में हुआ। फ़्लोरिडा में ही इन्होंने अपनी शिक्षा प्राप्त की। इन्होंने [[घुड़सवारी|अश्वारोहण]] की चैम्पियनशिप भी जीती है।<ref>{{Cite web|url=https://dailynews360.patrika.com/trending-now/kate-upton-made-photoshoot-for-magazine-in-glamorous-look-1163.html|title=बोल्ड अवतार में नजर आईं केट अप्टन, मैगजीन के कवर पर छाईं; देखें हॉट फोटोज|website=dailynews360.patrika.com|language=hi|access-date=2021-05-20|archive-date=20 मई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520093355/https://dailynews360.patrika.com/trending-now/kate-upton-made-photoshoot-for-magazine-in-glamorous-look-1163.html|url-status=dead}}</ref> == व्यावसायिक जीवन == व्यावसायिक जीवन के प्रारम्भिक काल में इन्हें [[आई॰एम॰जी॰ मॉडलज़]] कंपनी ने हस्ताक्षरित किया था। इसके साथ ही इन्होंने कई यशस्वी भूषाचार कंपनियों और पत्रिकाओं के लिए फ़ोटोशूट किया है। केट ने 'वोग', 'हार्पर बाज़ार', 'वी', 'लव', 'जी॰क्यू॰', 'ग्लैमर' सहित कई पत्रिकाओं के लिए शूट किया है।<ref>{{Cite web|url=https://dailynews360.patrika.com/trending-now/kate-upton-made-photoshoot-for-magazine-in-glamorous-look-1163.html|title=बोल्ड अवतार में नजर आईं केट अप्टन, मैगजीन के कवर पर छाईं; देखें हॉट फोटोज|website=dailynews360.patrika.com|language=hi|access-date=2021-05-20|archive-date=20 मई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520093355/https://dailynews360.patrika.com/trending-now/kate-upton-made-photoshoot-for-magazine-in-glamorous-look-1163.html|url-status=dead}}</ref> ये २०१२ '''[[स्पोर्ट्स इलस्ट्रेटेड|स्पोर्ट्स इलस्ट्रेटेड स्विमसूट]]''' अंक के आवरण पर दिखाई दीं थी जो कि फ़रवरी २०१२ में प्रकाशित हुआ था। इन्होंने २०१२ के [[स्पोर्ट्स इलस्ट्रेटेड]] आवरण के नकारात्मक परिणामों को भी स्मरण किया है, क्योंकि इन्हें आलोचना का पात्र बनना पड़ा था और इन्हें लगा कि इनका [[यौन वस्तुकरण|वस्तुकरण]] किया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/news/article/article1-kate-upton-353593.html|title=जब केट हुईं भयभीत|website=https://www.livehindustan.com|language=hindi|access-date=2019-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230052719/https://www.livehindustan.com/news/article/article1-kate-upton-353593.html|archive-date=30 दिसंबर 2019|url-status=dead}}</ref> इन्होंने इतालवी, अमेरिकी और ब्रिटिश वोग, फ्रेंच और अमेरिकी एले, अमेरिकी, इतालवी और जर्मन जीक्यू, एस्क्वायर और [[वैनिटी फ़ेयर]] के आवरण पर अपनी अदाओं के जलवे बिखेरे हैं। ये डेविड यर्मन, सैम एडेलमैन, बेट्से जॉनसन, गॉसे?, विक्टोरिया के सीक्रेट, एक्सप्रेस, और नंगे जरूरतों के लिए विज्ञापन अभियान में उपस्थित हुए हैं। 2014 में उन्हें बॉबी ब्राउन प्रसाधन सामग्री के "नए चेहरे" का नाम दिया गया था। [35] 2012 में, उन्हें मॉडल्स डॉट कॉम के पांचवें सबसे कामुक प्रतिमा का दर्जा दिया गया था उन्होंने 2013 में AskMen के शीर्ष 99 महिला के अमेरिकन प्रकाशन पर # 3 का स्थान दिया था। [37] 2012 में, उन्हें मैक्सिम की हॉट 100 सूची में सूचीबद्ध किया गया, जिसमें उन्होंने स्पोर्ट्स इलस्ट्रेटेड के साथ फोटो शूट का हवाला दिया। अप्टन 2013 स्पोर्ट्स इलस्ट्रेटेड स्विमिंग सूट इश्यू के लगातार दूसरे वर्ष के आवरण प्रतिमा थे। [[अंटार्कटिका]]और अप्टन में उनके 2013 स्पोर्ट्स इलस्ट्रेटेड सचित्र कलाकारों के कुछ हिस्सों को अत्यधिक ठंड के कारण सुनवाई और दृष्टि में असफल रहने का सामना करना पड़ा। स्टीवन मेईसेल और जनवरी 2013 वोग यूके आवरण द्वारा नवंबर 2012 में फैग इटालिया आवरण की तस्वीर लेने के बाद, अप्टन ने जून 2013 में मारो टेस्टिनो द्वारा वाउग आवरण किया। [44] उसके बाद वह वैनिटी फेयर के अक्टूबर 2013 100 वीं वर्षगांठ के आवरण के लिए ऐनी लेबविट्ज़ द्वारा फोटो ली गई थी। [45] सितंबर 2013 में, न्यूयॉर्क के मर्सिडीज-बेंज फ़ैशन वीक में 10 वीं वार्षिक शैली पुरस्कारों पर अप्टन का नाम प्रतिमा था। [46] अप्टन 2014 की 50 वीं वर्षगांठ के स्पोर्ट्स इलस्ट्रेटेड स्विमिंग सूट इश्यू के फ्लिप-साइड आवरण पर दिखाई दिया, पहली बार इस प्रकार का आवरण उस पत्रिका द्वारा इस्तेमाल किया गया था। [47] उनकी शूटिंग का हिस्सा केप केनावेरल में जगह ले लिया, उसे शून्य [[गुरुत्वाकर्षण]] में कैप्चर किया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.space.com/24726-kate-upton-zero-g-sports-illustrated.html|title=Kate Upton Goes Zero-G for Sports Illustrated's 2014 Swimsuit Issue|access-date=21 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031509/https://www.space.com/24726-kate-upton-zero-g-sports-illustrated.html|archive-date=1 दिसंबर 2017|url-status=dead}}</ref> अप्रैल 2014 में, वह कैमरन डियाज़, [[लेस्ली मैन|लेस्ली मान]], और निकोलाज कॉस्टर-वाल्दौ के साथ कॉमेडी-द अदर वूमन अम्बेर में दिखाई दी, एक कॉस्टर-वाल्डौ के चरित्र की मेम्टेनर्स में से एक == व्यक्तिगत जीवन == अप्टन ने कहा है कि भगवान पर उनका विश्वास उनके लिए महत्वपूर्ण है एक फोटो शूट के दौरान, किसी ने एक क्रॉस हार के बारे में मजाक किया, जिसमें कहा गया, "आप एक क्रॉस क्यों पहने हुए हैं? जैसे तुम धार्मिक हो", फिर शूट करने के लिए उसके से हार ले ली। अप्टन ने इस घटना के बारे में कहा: "मैं वास्तव में इससे प्रभावित था। पूरी बात ने मुझे एहसास किया कि मैं हर समय मेरे साथ क्रॉस चाहता हूं।" परिणामस्वरूप, अप्टन की अपनी उंगली के अंदर एक टैटू टैटू था। 2014 में, अप्टन और कई अन्य महिला हस्तियों के नग्न छायाचित्रों को अन्तर्जाल पर लीक कर दिया गया था। अप्टन ने [[डेट्रायट टाइगर्स]] [[बेसबॉल]] खिलाड़ी जस्टिन वर्लैंडर की शुरुआत 2014 की शुरुआत में की, और वे 2016 में शामिल हुए। उन्होंने कहा कि लाइव रेंज पर केली रिपा के लिए एक सह-मेजबान के रूप में भरते हुए! केली और माइकल के साथ वह न्यूयॉर्क यांकियों द्वारा यानकी स्टेडियम में डेट्रोइट टाइगर्स के कपड़ों या सहायक उपकरण पहनने से मना कर दिया था, जिसमें वेल्लैंडर शुरू होने वाला पिचर था। 4 नवंबर, 2017 को इटली के टस्कनी में मध्यकालीन चर्च में दोनों विवाह के बंधन में बंधे थे। जब हॉलीवुड में [[मीटू आन्दोलन|मी॰टू॰ आन्दोलन]] छिड़ा, जिसके तहत कई अभिनेत्रियाँ और मॉडल ने अपने साथ हुए [[यौन उत्पीड़न|यौन शोषण]] की घटनाओं को खुल कर बताया था, तब केट ने विश्वप्रसिद्ध फ़ैशन ब्रांड 'गेस' के क्रिएटिव निदेशक पॉल मार्सियानो का नाम लेते हुए सोशल मीडिया पर लिखा था कि पॉल ने इनके साथ यौन दुर्व्यवहार किया था। पॉल इनके पैरों, [[छाती|वक्षस्थल]] को छूते रहे और इनसे कहते रहे कि वे ऐसा कर रहे हैं क्योंकि वो ज़रुरी है। केट के अनुसार वे दोनों उस वक़्त कमरे में अकेले थे और इस बारे में ये काम छिन जाने के डर से कभी किसी को बता नहीं पाई। और एक रात जब पॉल ने इन्हें अपने होटल में आकर मिलने के लिए कहा, इन्होंने इंकार कर दिया। अगले दिन इन्हें दफ़्तर से फ़ोन आया कि इन्हें निकाला जा चुका है।<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/entertainment/hollywood-kate-upton-sexual-harassment-paul-marciano-guess-1264137.html|title=18 साल की उम्र में हुआ था इस सुपरमॉडल का यौन शोषण, सोशल मीडिया पर अब बताई आपबीती|website=News18 India|access-date=2021-05-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/photogallery/entertainment/hollywood-on-this-day-kate-upton-birthday-10-june-1408419.html|title=Birthday Special: जब उस रात इनकार की वजह से छिन गया था केट अप्टन से काम!|date=2017-07-17|website=News18 इंडिया|access-date=2021-05-20}}</ref> इन्होंने 2018 में इंस्टाग्राम पर अपने गर्भवती होने का समाचार [[wikt:उद्घाटित|उद्घाटित]] किया।<ref>{{Cite web|url=https://hindi.thequint.com/hot-news/grbhvtii-hain-kett-apttn|title=गर्भवती हैं केट अप्टन|last=IANS|date=2018-07-15|website=TheQuint|language=hi|access-date=2021-05-20|archive-date=20 मई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520093355/https://hindi.thequint.com/hot-news/grbhvtii-hain-kett-apttn|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.abplive.com/photo-gallery/supermodel-kate-upton-made-the-announcement-of-the-pregnancy-showing-baby-bump-in-the-photo-913792|title=सुपरमॉडल केट अप्टन ने किया प्रेग्नेंसी का एलान, तस्वीरों में दिखा बेबी बंप|last=डेस्क|first=एबीपी न्यूज, वेब|date=2018-07-16|website=www.abplive.com|language=hi|access-date=2021-05-20}}</ref> ==इन्हें भी देखें== * [[जेनिफ़र लॉरेंस]] * [[केट विंसलेट]] * [[कैथरीन हीगल]] * [[केली क्वोकोह]] * [[दीना शिहाबी]] ==सन्दर्भ== {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commonscat|Kate Upton|केट अप्टन}} * {{IMDb name|Kate|केट अप्टन}} * {{Official website}} * {{fashionmodel|id=kate_upton|name=केट अप्टन}} * [https://web.archive.org/web/20170923054330/https://www.youtube.com/watch?v=bBrRz2UbD80 Kate Upton Floats Above You In Zero Gravity: Behind The Scenes Sports Illustrated Swimsuit] [[श्रेणी:अमेरिकी फ़िल्म अभिनेता]] [[श्रेणी:1992 में जन्मे लोग]] mkn6w3iq2h027vxnbhgg7i3g1nkq5pf वेसक 0 901728 6537862 6537551 2026-04-09T03:31:35Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/Baqotun0023|Baqotun0023]] ([[सदस्य वार्ता:Baqotun0023|वार्ता]]) द्वारा अच्छी नीयत से किये गये बदलाव प्रत्यावर्तित किये गये: सुधार किया 6537862 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |image = File:Vesak Day 2555.jpg |imagesize = 250px |caption = [[इंडोनेशिया|इण्डोनेशिया]] के [[जावा (द्वीप)|जावा द्वीप]] के [[बोरोबुदुर]] में वेसक उत्सव |holiday_name = वेसाख |official_name = वेसाख, बुद्ध पूर्णिमा, बुद्ध जयन्ती, वैशाख, वेसक, वैशाखी पूर्णिमा<br/>বৈশাখী পুর্ণিমার <br/>包囲祭 <br/>衛塞節 <br/>वेसाक |nickname = |observedby = [[दक्षिण एशिया]], [[दक्षिण पूर्व एशिया|दक्षिणपूर्व एशिया]] तथा [[पूर्वी एशिया]] के [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] और कुछ [[हिन्दू]] |date = वैशाख की पूर्णिमा (प्रायः अप्रैल/मई में और कभी-कभी जून में) |date2016 = 21 May ([[श्री लंका]], [[कम्बोडिया]], [[म्यांमार]]एवं [[भारत]])<ref name="sri lanka">{{Cite web |url=http://www.timeanddate.com/calendar/monthly.html?year=2016&month=5&country=116 |title=May 2016 calendar of Sri Lanka |access-date=30 अप्रैल 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222162921/https://www.timeanddate.com/calendar/monthly.html?year=2016&month=5&country=116 |archive-date=22 दिसंबर 2017 |url-status=dead }}</ref><ref name="cambodia">{{Cite web |url=http://www.timeanddate.com/calendar/monthly.html?year=2016&month=4&country=140 |title=May 2016 calendar of Cambodia |access-date=30 अप्रैल 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222105228/https://www.timeanddate.com/calendar/monthly.html?year=2016&month=4&country=140 |archive-date=22 दिसंबर 2017 |url-status=dead }}</ref><ref name="india">{{Cite web |url=http://www.timeanddate.com/holidays/india/buddha-purnima |title=Buddha Purnima/Vesak in India |access-date=30 अप्रैल 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222162353/https://www.timeanddate.com/holidays/india/buddha-purnima |archive-date=22 दिसंबर 2017 |url-status=dead }}</ref> <br/> 22 May ([[Indonesia]]) <ref>{{Cite web |url=http://www.officeholidays.com/religious/buddhist/buddhas_birthday.php |title=संग्रहीत प्रति |access-date=30 अप्रैल 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223042522/https://www.officeholidays.com/religious/buddhist/buddhas_birthday.php |archive-date=23 दिसंबर 2017 |url-status=dead }}</ref> |date2018 = 29 April <br/> (Sri Lanka, Cambodia, Myanmar and Bangladesh)<br/> 30 April (India)<br/> 29 May (Singapore, Thailand, Malaysia and Indonesia)<ref>{{Cite web |url=https://www.officeholidays.com/religious/buddhist/buddhas_birthday.php |title=संग्रहीत प्रति |access-date=30 अप्रैल 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223042522/https://www.officeholidays.com/religious/buddhist/buddhas_birthday.php |archive-date=23 दिसंबर 2017 |url-status=dead }}</ref> |date2019 = May 19 |scheduling = |duration = 1 दिन |observances = [[Buddhist meditation|Meditation]], observing the [[Eight Precepts]], partaking of vegetarian food, giving to charity, "bathing" the Buddha |type = बौद्ध धर्म |longtype = धार्मिक |significance = The birth, enlightenment and death of [[Gautama Buddha]] |relatedto = [[गौतम बुद्ध]]<br/> '''Other related festivals'''<br/> [[Laba Festival]] <small>(in China)</small><br/> [[:ja:成道会|Rohatsu]] <small>(in Japan)</small> |frequency = प्रति वर्ष }} '''वेसक''' ([[पालि भाषा|पालि]]: '''वेसाख''', {{lang-sa|'''वैशाख'''}}) एक उत्सव है जो विश्व भर के बौद्धों एवं अधिकांश हिन्दुओं द्वारा मनाया जाता है।<ref name="Source">{{cite book|title=World Religions: it is celebrated to mark the birth, enlightenment and the passing away of the Lord Buddha. An Introduction for Students|first=Jeaneane D.|last=Fowler|publisher=Sussex Academic Press|year=1997|isbn=1-898723-48-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/worldreligionsin0000unse}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.buddhanet.info/wbd/ |title=The World Buddhist Directory |access-date=30 अप्रैल 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180421043818/http://www.buddhanet.info/wbd/ |archive-date=21 अप्रैल 2018 |url-status=dead }}</ref> यह उत्सव [[बुद्ध पूर्णिमा|बुद्धपूर्णिमा]] को मनाया जाता है जिस दिन [[गौतम बुद्ध]] का जन्म और [[महापरिनिर्वाण]] हुआ था तथा इसी दिन उन्हें [[बोधि]] की प्राप्ति हुई थी। विभिन्न देशों के पंचांग के अनुसार बुद्धपूर्णिमा अलग-अलग दिन पड़ता है। [[भारत]] में वर्ष २०१८ में ३० अप्रैल को बुद्ध पूर्णिमा मनाई गई।<ref>{{Cite web |url=http://www.fastivemenia.com/buddha-purnima-2018/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=30 अप्रैल 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619085634/http://www.fastivemenia.com/buddha-purnima-2018/ |archive-date=19 जून 2018 |url-status=dead }}</ref> विभिन्न देशों में इस पर्व के अलग-अलग नाम हैं। उदाहरण के लिए, [[हॉन्ग कॉन्ग|हांग कांग]] में इसे बुद्ध जन्मदिवस कहा जाता है, [[इंडोनेशिया|इण्डोनेशिया]] में 'वैसक' दिन कहते हैं, [[सिंगापुर]] में 'वेसक दिवस' और [[थाईलैण्ड|थाइलैण्ड]] में 'वैशाख बुच्छ दिन' कहते हैं।<ref>{{cite web |url=http://www.accesstoinsight.org/lib/thai/lee/visakha.html |title=Visakha Puja |publisher=Accesstoinsight.org |accessdate=20 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304205036/http://www.accesstoinsight.org/lib/thai/lee/visakha.html |archive-date=4 मार्च 2012 |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बौद्ध त्यौहार]] [[श्रेणी:बौद्ध छुट्टियाँ]] 87enp7zcu1mitmnr1cuy0lo9y5gnf89 श्रेणी:हिमेश रेशमिया द्वारा संगीतबद्ध फिल्में 14 913331 6537981 5806134 2026-04-09T08:41:49Z हिंदुस्थान वासी 89741 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] हटाई 6537981 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारतीय संगीतकारों द्वारा संगीतबद्ध फिल्में]] pe4r3onvgjmas6ghefzdr08puxry0tu विकिपीडिया:प्रयोगस्थल 4 935970 6538021 6536737 2026-04-09T10:52:33Z डॉ. भावन नानजीभाई सावलिया 919557 6538021 wikitext text/x-wiki {{Please leave this line alone (sandbox heading)}}<!-- * Welcome to the sandbox! * * Please leave this part alone * * The page is cleared regularly * * Feel free to try your editing skills below * * अपने परीक्षण संपादन इस लाइन के नीचे करें * ■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■--> {{Infobox person | name = डॉ. भावना एन. सावलिया | image = | caption = डॉ. भावना एन. सावलिया | birth_place = हरमडिया, गोंडल, राजकोट, गुजरात | occupation = प्रोफेसर, लेखिका, कवयित्री | education = एम.ए., एम.फिल., पीएच.डी., जीसेट | alma_mater = | parents = वनिता बहन (माता), नानजीभाई सावलिया (पिता) | awards = महादेवी वर्मा मेमोरियल अवार्ड, साहित्य वारिधि, साहित्य शिरोमणि }} '''डॉ. भावना एन. सावलिया''' एक प्रसिद्ध भारतीय हिन्दी कवयित्री, लेखिका और शिक्षाविद् हैं। वर्तमान में वे आर्ट्स कॉलेज [[मोडासा]], गुजरात में प्रोफेसर के रूप में कार्यरत हैं। उन्हें हिन्दी साहित्य में उनके उत्कृष्ट योगदान, विशेषकर नारी चेतना और गीत विधा के लिए जाना जाता है। == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == डॉ. भावना सावलिया का जन्म गुजरात के राजकोट जिले की गोंडल तहसील के हरमडिया गांव में हुआ था। उनके पिता का नाम नानजीभाई टपुभाई सावलिया और माता का नाम वनिता बहन है। उन्होंने हिन्दी साहित्य में उच्च शिक्षा प्राप्त की है, जिसमें एम.ए., एम.फिल. और पीएच.डी. की उपाधियाँ शामिल हैं। उन्होंने 'जीसेट' (GSET) परीक्षा भी उत्तीर्ण की है। == साहित्यिक कृतियाँ == उनकी कई महत्वपूर्ण पुस्तकें प्रकाशित हो चुकी हैं: * '''महादेवी वर्मा के समग्र साहित्य में नारी चेतना''' (2013) - आलोचनात्मक ग्रंथ * '''कविता सागर''' (2017) - काव्य संग्रह * '''जब से चार हुई हैं अँखियाँ''' (2022) - छन्दबद्ध काव्य-संग्रह * '''लौट आओ प्रिय अपने देश''' (2023) - गीत संग्रह इसके अतिरिक्त उनके 45 से अधिक शोध-पत्र और 150 से अधिक रचनाएँ विभिन्न राष्ट्रीय और अंतर्राष्ट्रीय पत्र-पत्रिकाओं में प्रकाशित हो चुकी हैं। == सम्मान और पुरस्कार == डॉ. सावलिया को राष्ट्रीय और अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर अनेक सम्मानों से अलंकृत किया गया है: * '''महादेवी वर्मा मेमोरियल अवार्ड''' (इन्दौर, 2019) * '''साहित्य वारिधि उपाधि''' (अखिल भारतीय हिन्दी साहित्य संस्थान, गुजरात, 2022) * '''अग्निशिखा साहित्य गौरव सम्मान''' (मुम्बई, 2019) * '''स्व. महादेवी वर्मा सम्मान''' (नासिक, 2023) * '''इनबुक फाउण्डेशन प्रथम पुरस्कार''' (20,000/- रुपये, मुम्बई, 2023) * '''साहित्य शिरोमणि सम्मान''' (वर्धा और इन्दौर) == सम्प्रति == वर्तमान में वे आर्ट्स कॉलेज मोडासा (अरवल्ली जिला, गुजरात) में प्रोफेसर के रूप में अपनी सेवाएँ दे रही हैं। [[श्रेणी:हिन्दी साहित्यकार]] [[श्रेणी:भारतीय कवयित्री]] [[श्रेणी:गुजरात के लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 7tbj3qfa1lzrtlnm488s3s5p4cxicos 6538032 6538021 2026-04-09T10:58:09Z डॉ. भावन नानजीभाई सावलिया 919557 6538032 wikitext text/x-wiki {{Please leave this line alone (sandbox heading)}}<!-- * Welcome to the sandbox! * * Please leave this part alone * * The page is cleared regularly * * Feel free to try your editing skills below * * अपने परीक्षण संपादन इस लाइन के नीचे करें * ■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■--> {{Infobox person | name = डॉ. भावना एन. सावलिया | image = | caption = डॉ. भावना एन. सावलिया | birth_place = हरमडिया, गोंडल, राजकोट, गुजरात | occupation = प्रोफेसर, लेखिका, कवयित्री | education = एम.ए., एम.फिल., पीएच.डी., जीसेट | alma_mater = | parents = वनिता बहन (माता), स्व. नानजीभाई सावलिया (पिता) | awards = महादेवी वर्मा मेमोरियल अवार्ड, साहित्य वारिधि, साहित्य शिरोमणि }} '''डॉ. भावना एन. सावलिया''' एक प्रसिद्ध भारतीय हिन्दी कवयित्री, लेखिका और शिक्षाविद् हैं। वर्तमान में वे आर्ट्स कॉलेज [[मोडासा]], गुजरात में प्रोफेसर के रूप में कार्यरत हैं। उन्हें हिन्दी साहित्य में उनके उत्कृष्ट योगदान, विशेषकर नारी चेतना और गीत विधा के लिए जाना जाता है। == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == डॉ. भावना सावलिया का जन्म गुजरात के राजकोट जिले की गोंडल तहसील के हरमडिया गांव में हुआ था। उनके पिता का नाम नानजीभाई टपुभाई सावलिया और माता का नाम वनिता बहन है। उन्होंने हिन्दी साहित्य में उच्च शिक्षा प्राप्त की है, जिसमें एम.ए., एम.फिल. और पीएच.डी. की उपाधियाँ शामिल हैं। उन्होंने 'जीसेट' (GSET) परीक्षा भी उत्तीर्ण की है। == साहित्यिक कृतियाँ == उनकी कई महत्वपूर्ण पुस्तकें प्रकाशित हो चुकी हैं: * '''महादेवी वर्मा के समग्र साहित्य में नारी चेतना''' (2013) - आलोचनात्मक ग्रंथ * '''कविता सागर''' (2017) - काव्य संग्रह * '''जब से चार हुई हैं अँखियाँ''' (2022) - छन्दबद्ध काव्य-संग्रह * '''लौट आओ प्रिय अपने देश''' (2023) - गीत संग्रह इसके अतिरिक्त उनके 45 से अधिक शोध-पत्र और 150 से अधिक रचनाएँ विभिन्न राष्ट्रीय और अंतर्राष्ट्रीय पत्र-पत्रिकाओं में प्रकाशित हो चुकी हैं। == सम्मान और पुरस्कार == डॉ. सावलिया को राष्ट्रीय और अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर अनेक सम्मानों से अलंकृत किया गया है: * '''महादेवी वर्मा मेमोरियल अवार्ड''' (इन्दौर, 2019) * '''साहित्य वारिधि उपाधि''' (अखिल भारतीय हिन्दी साहित्य संस्थान, गुजरात, 2022) * '''अग्निशिखा साहित्य गौरव सम्मान''' (मुम्बई, 2019) * '''स्व. महादेवी वर्मा सम्मान''' (नासिक, 2023) * '''इनबुक फाउण्डेशन प्रथम पुरस्कार''' (20,000/- रुपये, मुम्बई, 2023) * '''साहित्य शिरोमणि सम्मान''' (वर्धा और इन्दौर) == सम्प्रति == वर्तमान में वे आर्ट्स कॉलेज मोडासा (अरवल्ली जिला, गुजरात) में प्रोफेसर के रूप में अपनी सेवाएँ दे रही हैं। [[श्रेणी:हिन्दी साहित्यकार]] [[श्रेणी:भारतीय कवयित्री]] [[श्रेणी:गुजरात के लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] mxobepsp1dbb7u9hhzxuad436vn6g7o 6538040 6538032 2026-04-09T11:18:52Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) के अवतरण 6536737 पर पुनर्स्थापित : प्रयोगस्थल खाली किया 6538040 wikitext text/x-wiki {{Please leave this line alone (sandbox heading)}}<!-- * Welcome to the sandbox! * * Please leave this part alone * * The page is cleared regularly * * Feel free to try your editing skills below * * अपने परीक्षण संपादन इस लाइन के नीचे करें * ■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■--> nqyrael75jv4pl2ws5ryi3yf27rl3hh 6538046 6538040 2026-04-09T11:32:45Z डॉ. भावन नानजीभाई सावलिया 919557 6538046 wikitext text/x-wiki {{Please leave this line alone (sandbox heading)}}<!-- * Welcome to the sandbox! * * Please leave this part alone * * The page is cleared regularly * * Feel free to try your editing skills below * * अपने परीक्षण संपादन इस लाइन के नीचे करें * ■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■--> {{Infobox person | name = डॉ. भावना एन. सावलिया | image = | caption = डॉ. भावना एन. सावलिया | birth_place = हरमडिया, गोंडल, राजकोट, गुजरात | occupation = प्रोफेसर, लेखिका, कवयित्री | education = एम.ए., एम.फिल., पीएच.डी., जीसेट | alma_mater = | parents = वनिता बहन (माता), नानजीभाई सावलिया (पिता) | awards = महादेवी वर्मा मेमोरियल अवार्ड, साहित्य वारिधि, साहित्य शिरोमणि }} '''डॉ. भावना एन. सावलिया''' एक प्रसिद्ध भारतीय हिन्दी कवयित्री, लेखिका और शिक्षाविद् हैं। वर्तमान में वे आर्ट्स कॉलेज [[मोडासा]], गुजरात में प्रोफेसर के रूप में कार्यरत हैं। उन्हें हिन्दी साहित्य में उनके उत्कृष्ट योगदान, विशेषकर नारी चेतना और गीत विधा के लिए जाना जाता है। == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == डॉ. भावना सावलिया का जन्म गुजरात के राजकोट जिले की गोंडल तहसील के हरमडिया गांव में हुआ था। उनके पिता का नाम नानजीभाई टपुभाई सावलिया और माता का नाम वनिता बहन है। उन्होंने हिन्दी साहित्य में उच्च शिक्षा प्राप्त की है, जिसमें एम.ए., एम.फिल. और पीएच.डी. की उपाधियाँ शामिल हैं। उन्होंने 'जीसेट' (GSET) परीक्षा भी उत्तीर्ण की है। == साहित्यिक कृतियाँ == उनकी कई महत्वपूर्ण पुस्तकें प्रकाशित हो चुकी हैं: * '''महादेवी वर्मा के समग्र साहित्य में नारी चेतना''' (2013) - आलोचनात्मक ग्रंथ * '''कविता सागर''' (2017) - काव्य संग्रह * '''जब से चार हुई हैं अँखियाँ''' (2022) - छन्दबद्ध काव्य-संग्रह * '''लौट आओ प्रिय अपने देश''' (2023) - गीत संग्रह इसके अतिरिक्त उनके 45 से अधिक शोध-पत्र और 150 से अधिक रचनाएँ विभिन्न राष्ट्रीय और अंतर्राष्ट्रीय पत्र-पत्रिकाओं में प्रकाशित हो चुकी हैं। == सम्मान और पुरस्कार == डॉ. सावलिया को राष्ट्रीय और अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर अनेक सम्मानों से अलंकृत किया गया है: * '''महादेवी वर्मा मेमोरियल अवार्ड''' (इन्दौर, 2019) * '''साहित्य वारिधि उपाधि''' (अखिल भारतीय हिन्दी साहित्य संस्थान, गुजरात, 2022) * '''अग्निशिखा साहित्य गौरव सम्मान''' (मुम्बई, 2019) * '''स्व. महादेवी वर्मा सम्मान''' (नासिक, 2023) * '''इनबुक फाउण्डेशन प्रथम पुरस्कार''' (20,000/- रुपये, मुम्बई, 2023) * '''साहित्य शिरोमणि सम्मान''' (वर्धा और इन्दौर) == सम्प्रति == वर्तमान में वे आर्ट्स कॉलेज मोडासा (अरवल्ली जिला, गुजरात) में प्रोफेसर के रूप में अपनी सेवाएँ दे रही हैं। [[श्रेणी:हिन्दी साहित्यकार]] [[श्रेणी:भारतीय कवयित्री]] [[श्रेणी:गुजरात के लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 7tbj3qfa1lzrtlnm488s3s5p4cxicos 6538048 6538046 2026-04-09T11:35:56Z ~2026-21943-99 919563 6538048 wikitext text/x-wiki {{Please leave this line alone (sandbox heading)}}<!-- * Welcome to the sandbox! * * Please leave this part alone * * The page is cleared regularly * * Feel free to try your editing skills below * * अपने परीक्षण संपादन इस लाइन के नीचे करें * ■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■--> {{Infobox person | name = डॉ. भावना एन. सावलिया | image = Dr. Bhavna Savaliya Hindi Writer.jpg | caption = डॉ. भावना एन. सावलिया | birth_place = हरमडिया, गोंडल, राजकोट, गुजरात | occupation = प्रोफेसर, लेखिका, कवयित्री | education = एम.ए., एम.फिल., पीएच.डी., जीसेट | alma_mater = | parents = वनिता बहन (माता), नानजीभाई सावलिया (पिता) | awards = महादेवी वर्मा मेमोरियल अवार्ड, साहित्य वारिधि, साहित्य शिरोमणि }} '''डॉ. भावना एन. सावलिया''' एक प्रसिद्ध भारतीय हिन्दी कवयित्री, लेखिका और शिक्षाविद् हैं। वर्तमान में वे आर्ट्स कॉलेज [[मोडासा]], गुजरात में प्रोफेसर के रूप में कार्यरत हैं। उन्हें हिन्दी साहित्य में उनके उत्कृष्ट योगदान, विशेषकर नारी चेतना और गीत विधा के लिए जाना जाता है। == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == डॉ. भावना सावलिया का जन्म गुजरात के राजकोट जिले की गोंडल तहसील के हरमडिया गांव में हुआ था। उनके पिता का नाम नानजीभाई टपुभाई सावलिया और माता का नाम वनिता बहन है। उन्होंने हिन्दी साहित्य में उच्च शिक्षा प्राप्त की है, जिसमें एम.ए., एम.फिल. और पीएच.डी. की उपाधियाँ शामिल हैं। उन्होंने 'जीसेट' (GSET) परीक्षा भी उत्तीर्ण की है। == साहित्यिक कृतियाँ == उनकी कई महत्वपूर्ण पुस्तकें प्रकाशित हो चुकी हैं: * '''महादेवी वर्मा के समग्र साहित्य में नारी चेतना''' (2013) - आलोचनात्मक ग्रंथ * '''कविता सागर''' (2017) - काव्य संग्रह * '''जब से चार हुई हैं अँखियाँ''' (2022) - छन्दबद्ध काव्य-संग्रह * '''लौट आओ प्रिय अपने देश''' (2023) - गीत संग्रह इसके अतिरिक्त उनके 45 से अधिक शोध-पत्र और 150 से अधिक रचनाएँ विभिन्न राष्ट्रीय और अंतर्राष्ट्रीय पत्र-पत्रिकाओं में प्रकाशित हो चुकी हैं। == सम्मान और पुरस्कार == डॉ. सावलिया को राष्ट्रीय और अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर अनेक सम्मानों से अलंकृत किया गया है: * '''महादेवी वर्मा मेमोरियल अवार्ड''' (इन्दौर, 2019) * '''साहित्य वारिधि उपाधि''' (अखिल भारतीय हिन्दी साहित्य संस्थान, गुजरात, 2022) * '''अग्निशिखा साहित्य गौरव सम्मान''' (मुम्बई, 2019) * '''स्व. महादेवी वर्मा सम्मान''' (नासिक, 2023) * '''इनबुक फाउण्डेशन प्रथम पुरस्कार''' (20,000/- रुपये, मुम्बई, 2023) * '''साहित्य शिरोमणि सम्मान''' (वर्धा और इन्दौर) == सम्प्रति == वर्तमान में वे आर्ट्स कॉलेज मोडासा (अरवल्ली जिला, गुजरात) में प्रोफेसर के रूप में अपनी सेवाएँ दे रही हैं। [[श्रेणी:हिन्दी साहित्यकार]] [[श्रेणी:भारतीय कवयित्री]] [[श्रेणी:गुजरात के लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 7iec5fzy97muxvfjwi8crum8d7fvbx3 सदस्य वार्ता:Aquariusregia 3 991941 6537951 4054264 2026-04-09T07:00:45Z Cabayi 135589 Cabayi ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:Vjorgen]] को [[सदस्य वार्ता:Aquariusregia]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/Vjorgen|Vjorgen]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Aquariusregia|Aquariusregia]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 4054264 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Vjorgen}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 15:19, 17 दिसम्बर 2018 (UTC) cwoiyifbznwi2lfllxcgsbwq6tkybnb सदस्य वार्ता:Saleem khan mehandi 3 1038830 6537858 6537514 2026-04-09T03:25:56Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/संजीव कुमार|संजीव कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार|वार्ता]]) के अवतरण 6515286 पर पुनर्स्थापित : Promo removed 6537858 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Saleem khan mehandi}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 14:26, 16 मई 2019 (UTC) hmun464chk24s4wkonzalosqa087vsd इज़राइल की राष्ट्रीय फुटबॉल टीम 0 1107400 6537970 6327073 2026-04-09T08:10:39Z The Sorter 845290 6537970 wikitext text/x-wiki [[इसराइल]] की राष्ट्रीय [[फुटबॉल]] टीम अन्तर्राष्ट्रीय फुटबॉल में इसराइल का प्रतिनिधित्व करता है, और इसराइल फुटबॉल एसोसिएशन (IFA) द्वारा शासित है। इसराइल की राष्ट्रीय टीम अनिवार्य फ़िलिस्तीन की राष्ट्रीय फुटबॉल टीम की प्रत्यक्ष उत्तराधिकारी है, जिसने 1934-1940 में पांच अन्तर्राष्ट्रीय मैच खेले और इसका प्रबंधन एरेतज़ इसराइल फुटबॉल एसोसिएशन द्वारा किया गया था। इसराइल ने 1994 में यूरोपीय फुटबॉल संघों के सदस्य के रूप में यूरोप में बसने से पहले एशियाई फुटबॉल परिसंघ में प्रतिस्पर्धा करते हुए तीन अलग-अलग संघों में फीफा विश्व कप क्वालीफायर में भाग लिया।<ref name="Caps">{{cite web|url=http://eng.football.org.il/NationalTeam/Pages/NationalTeamAppearance.aspx?NATIONAL_TEAM_ID=3&PAGE_NUM=1|title=The Israel Football Association|publisher=|access-date=20 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906090737/http://eng.football.org.il/NationalTeam/Pages/NationalTeamAppearance.aspx?NATIONAL_TEAM_ID=3&PAGE_NUM=1|archive-date=6 सितंबर 2017|url-status=dead}}</ref> इसराइली पक्ष ने 1970 में अपने एकमात्र फीफा विश्व कप के लिए क्वालीफाई किया। इसराइल ने 1964 में एएफसी एशियाई कप की मेजबानी और जीत भी हासिल की है, और 1956 और 1960 में एक फाइनलिस्ट था। ==इतिहास== इसराइल में फुटबॉल की एक लंबी परंपरा है। खेल को मूल रूप से ओटोमन साम्राज्य के समय में पेश किया गया था । अगस्त 1928 में फिलिस्तीनी फुटबॉल एसोसिएशन का गठन किया गया, और जून 1929 में फीफा में शामिल हो गया, लेकिन उस समय यह एसोसिएशन अरब क्लबों, यहूदी क्लबों और क्लबों से बना था, जो ब्रिटिश शासनादेश के दौरान ब्रिटिश पुलिसकर्मियों और सैनिकों का प्रतिनिधित्व करते थे।<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesp/pales-intres-det.html|title=Palestine – International Results – Details|accessdate=20 July 2013|first=Hassanin|last=Mubarak|publisher=RSSSF|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304054559/http://www.rsssf.com/tablesp/pales-intres-det.html|archive-date=4 मार्च 2016|url-status=live}}</ref> 1948 में विश्व युद्ध एक और इसराइल राज्य के निर्माण के बीच की अवधि। फिलिस्तीन की राष्ट्रीय टीम के ब्रिटिश जनादेश ने मिस्र के ख़िलाफ़ 1934 में फीफा विश्व कप की योग्यता में अपना पदार्पण किया, जो काहिरा में 1-7 से हार गया। टीम ने पांच अन्तरराष्ट्रीय मैच खेले, जिसमें लेबनान के ख़िलाफ़ एक दोस्ताना मैच तक, फिलिस्तीन के लिए ब्रिटिश जनादेश को भंग कर दिया गया था। 1948 में टीम इसराइल की राष्ट्रीय टीम बन गई। एक स्वतंत्र राष्ट्र के रूप में इसराइल की राष्ट्रीय टीम का पहला मैच 26 सितंबर 1948 को यूएसए ओलंपिक टीम के ख़िलाफ़ हुआ था। इस खेल को यूएसए ने 3-3 से जीता था, और खेल के 20 वें मिनट में शमूएल बेन-ड्रोर ने इसराइल राज्य के निर्माण के बाद पहला गोल किया। 1954 और 1974 के बीच इसराइल ने एशियाई फुटबॉल परिसंघ (AFC) में प्रतिस्पर्धा की। अरब लीग ने इसराइल का बहिष्कार करने के कारण, कई मुस्लिम देशों ने इसराइल के ख़िलाफ़ प्रतिस्पर्धा करने से इनकार कर दिया।<ref>{{cite news |title=Aust-Asian bid fails |url=https://news.google.com/newspapers?id=RNRYAAAAIBAJ&sjid=HOUDAAAAIBAJ&pg=4321%2C5571494 |accessdate=2014-07-10 |work=[[The Sydney Morning Herald]] |date=1974-09-16 |page=11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160509162442/https://news.google.com/newspapers?id=RNRYAAAAIBAJ&sjid=HOUDAAAAIBAJ&pg=4321,5571494 |archive-date=9 मई 2016 |url-status=live }}</ref> इसराइल में 1958 का विश्व कप क्वालीफाइंग चरण में बिना एक भी गेम खेले जीत हासिल करने वाली इसराइल में राजनीतिक स्थिति का समापन, फीफा को इसराइल और वेल्स के बीच खेलने के लिए मजबूर करना, यह सुनिश्चित करने के लिए कि टीम कम से कम एक गेम खेले बिना क्वालिफाई न करे (जिसे वेल्स ने जीता)। = सन्दर्भ = {{reflist|30em}} {{Asia topic|| की राष्ट्रीय फुटबॉल टीम}} [[श्रेणी:फुटबॉल]] [[श्रेणी:एशियाई माह प्रतियोगिता में निर्मित मशीनी अनुवाद वाले लेख]] ifzkqx4f1yyz9pxx673zw26fne18j80 टिम डेविड 0 1145174 6537828 5894891 2026-04-08T18:45:16Z User4135 912780 6537828 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = टिम डेविड | image = | country = [[ऑस्ट्रेलियाई क्रिकेट टीम|ऑस्ट्रेलिया]] (वर्तमान)<br />[[सिंगापुर राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|सिंगापुर]] (2019–20) | fullname = टिमोथी हेस डेविड | birth_date = {{birth date and age|1996|3|16|df=yes}} | birth_place = [[सिंगापुर]] | heightft = 6 | heightinch = 5 | heightm = 1.96 | batting = दाहिना हाथ | bowling = दाहिना हाथ [[ऑफ ब्रेक]] | role = बल्लेबाजी ऑलराउंडर / फिनिशर | international = true | internationalspan = 2019–वर्तमान | ODIdebutdate = 9 सितंबर | ODIdebutyear = 2023 | ODIdebutagainst = [[दक्षिण अफ्रीका राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|दक्षिण अफ्रीका]] | T20Idebutdate = 22 जुलाई | T20Idebutyear = 2019 | T20Idebutagainst = क़तर | T20Icap = 4 | lastT20Idate = 13 फरवरी | lastT20Iyear = 2026 | lastT20Iagainst = ओमान | club1 = [[पर्थ स्कोचर्स|पर्थ स्कॉर्चर्स]] | year1 = 2017–2020 | clubnumber1 = 14 | club2 = [[होबार्ट हरीकेन्स]] | year2 = 2020– | club3 = [[मुंबई इंडियंस]] | year3 = 2022– | columns = 3 | column1 = [[एकदिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|वनडे]] | matches1 = 4 | runs1 = 45 | bat avg1 = 11.25 | 100s/50s1 = 0/0 | top score1 = 35 | deliveries1 = 0 | wickets1 = – | bowl avg1 = – | fivefor1 = – | tenfor1 = – | best bowling1 = – | catches/stumpings1 = 2/– | column2 = [[ट्वेंटी 20 अंतर्राष्ट्रीय|टी20ई]] | matches2 = 48 | runs2 = 1240 | bat avg2 = 38.75 | 100s/50s2 = 0/8 | top score2 = 92[[नाबाद|*]] | deliveries2 = 186 | wickets2 = 5 | bowl avg2 = 51.00 | fivefor2 = 0 | tenfor2 = 0 | best bowling2 = 1/18 | catches/stumpings2 = 28/– | column3 = [[ट्वेन्टी ट्वेन्टी| टी-20]] | matches3 = 245 | runs3 = 5120 | bat avg3 = 33.15 | 100s/50s3 = 1/24 | top score3 = 102 | deliveries3 = 580 | wickets3 = 18 | bowl avg3 = 42.40 | fivefor3 = 0 | tenfor3 = 0 | best bowling3 = 3/26 | catches/stumpings3 = 118/– | date = 9 अप्रैल | year = 2026 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/892749.html क्रिकइन्फो }} '''टिमोथी हेज़ डेविड''' (जन्म 16 मार्च 1996) एक पेशेवर क्रिकेटर हैं जो अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर [[ऑस्ट्रेलियाई क्रिकेट टीम]] का प्रतिनिधित्व करते हैं।<ref name="Bio">{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/892749.html |title=Tim David |accessdate=9 April 2026 |work=ESPN Cricinfo |url-status=live }}</ref> डेविड मुख्य रूप से अपनी विस्फोटक बल्लेबाजी और मैच फिनिशर की भूमिका के लिए प्रसिद्ध हैं। सिंगापुर में जन्मे इस खिलाड़ी ने वैश्विक स्तर पर टी-20 विशेषज्ञ के रूप में अपनी पहचान बनाई है और वे दो देशों (सिंगापुर और ऑस्ट्रेलिया) के लिए अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट खेलने वाले चुनिंदा खिलाड़ियों में शामिल हैं।<ref name="HollyReview">{{cite web |url=https://www.hollyreview.com/2026/04/tim-david-biography-2026-height-age.html |title=Tim David Biography 2026 |work=HollyReview |accessdate=9 April 2026}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और पृष्ठभूमि == टिम डेविड का जन्म सिंगापुर में हुआ था। उनके पिता, रॉड डेविड, एक ऑस्ट्रेलियाई मूल के इंजीनियर थे, जो उस समय सिंगापुर में कार्यरत थे। रॉड डेविड स्वयं एक क्रिकेटर थे और उन्होंने 1997 के आईसीसी ट्रॉफी में सिंगापुर की राष्ट्रीय टीम का प्रतिनिधित्व किया था।<ref name="Father">{{Cite web|url=https://www.emergingcricket.com/insight/nepals-flaws-exposed-by-asia-t20-world-cup-qualifier/|title=Nepal's flaws exposed |first=Daniel|last=Beswick|date=30 July 2019|access-date=4 मार्च 2020}}</ref> जब टिम दो वर्ष के थे, तब उनका परिवार वापस ऑस्ट्रेलिया के पर्थ में आकर बस गया। डेविड ने अपनी प्रारंभिक शिक्षा और क्रिकेट का प्रशिक्षण ऑस्ट्रेलिया में ही प्राप्त किया। == घरेलू और टी-20 लीग करियर == डेविड ने ऑस्ट्रेलिया की घरेलू संरचना के माध्यम से प्रगति की और 1 जनवरी 2018 को [[बिग बैश लीग]] (BBL) में पर्थ स्कॉर्चर्स के लिए अपना डेब्यू किया।<ref name="T20">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1114869.html |title=14th Match (N), Big Bash League at Perth, Jan 1 2018 |accessdate=1 January 2018 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> इसके बाद उन्होंने होबार्ट हरीकेन्स का रुख किया, जहाँ उनके करियर को नई ऊंचाइयां मिलीं। उनकी 6 फीट 5 इंच की कद-काठी और लंबे शॉट खेलने की क्षमता ने उन्हें दुनिया भर की लीगों का पसंदीदा बना दिया। उन्होंने निम्नलिखित प्रमुख लीगों में भाग लिया है: * '''आईपीएल (IPL):''' [[रॉयल चैलेंजर्स बेंगलुरु|रॉयल चैलेंजर्स बैंगलोर]] (2025–वर्तमान)। उन्हें 8.25 करोड़ रुपये में साइन किया गया था।<ref name="IPL">{{cite web |url=https://www.iplt20.com/teams/mumbai-indians/player-details/20603 |title=Tim David IPL Profile |work=IPLT20 |accessdate=9 April 2026}}</ref> * '''पीएसएल (PSL):''' लाहौर कलंदर्स और मुल्तान सुल्तांस। * '''द हंड्रेड:''' साउदर्न ब्रेव। * '''सीपीएल (CPL):''' सेंट लूसिया किंग्स। == अंतर्राष्ट्रीय करियर == === सिंगापुर (2019–2020) === जुलाई 2019 में, डेविड ने अपने जन्म स्थान सिंगापुर के लिए खेलने का निर्णय लिया।<ref name="SCA">{{cite web |url=http://cricketsingapore.com/timothy-hays-david-to-play-for-singapore/ |title=Timothy Hays David to play for Singapore |work=Singapore Cricket Association |accessdate=8 July 2019 |url-status=dead }}</ref> उन्होंने कतर के खिलाफ अपना टी20ई पदार्पण किया और जल्द ही टीम के प्रमुख बल्लेबाज बन गए।<ref name="Debut">{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190767.html |title=1st Match, ICC T20 World Cup Asia Final, Jul 22 2019 |work=ESPN cricinfo |accessdate=22 July 2019}}</ref> उनके शानदार प्रदर्शन की बदौलत सिंगापुर ने कई महत्वपूर्ण जीत दर्ज की।<ref name="Stats">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/profiles/13169/tim-david |title=Tim David Profile and Stats |work=Cricbuzz |accessdate=9 April 2026}}</ref> === ऑस्ट्रेलिया (2022–वर्तमान) === डेविड के असाधारण स्ट्राइक रेट और टी-20 लीगों में प्रदर्शन को देखते हुए, ऑस्ट्रेलियाई चयनकर्ताओं ने उन्हें 2022 टी-20 विश्व कप के लिए सीधे टीम में शामिल किया।<ref name="BBC">{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/62747387 |title=Tim David: Australia call up Singapore-born batter |work=BBC Sport |accessdate=9 April 2026}}</ref><ref name="Standard">{{cite web |url=https://www.standard.co.uk/sport/cricket/tim-david-australia-t20-world-cup-squad-b1022453.html |title=Tim David in T20 Squad |work=Evening Standard |accessdate=9 April 2026}}</ref> उन्होंने भारत के खिलाफ सितंबर 2022 में ऑस्ट्रेलिया के लिए पदार्पण किया और तेजी से खुद को एक विश्वसनीय फिनिशर के रूप में स्थापित किया।<ref name="Guardian">{{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2022/sep/20/tim-david-australia-t20-world-cup-debut |title=Tim David’s Australia debut |work=The Guardian |accessdate=9 April 2026}}</ref><ref name="HT">{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/tim-david-australia-new-t20-finisher-101663654321045.html |title=Australia's new T20 finisher |work=Hindustan Times |accessdate=9 April 2026}}</ref> 2023 में उन्होंने दक्षिण अफ्रीका के खिलाफ अपना पहला वनडे मैच खेला।<ref name="ICC">{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/3673418 |title=Tim David maiden ODI call-up |work=ICC |accessdate=9 April 2026}}</ref><ref name="Sky">{{cite web |url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12679298/tim-david-rapid-rise |title=Tim David's rapid rise |work=Sky Sports |accessdate=9 April 2026}}</ref> == खेल की शैली == टिम डेविड को उनकी पावर-हिटिंग के लिए जाना जाता है। वे स्पिन और तेज गेंदबाजी दोनों के खिलाफ बड़े छक्के लगाने में सक्षम हैं। मध्यक्रम में आकर तेजी से रन बनाना उनकी मुख्य विशेषता है, जिसके कारण उन्हें आधुनिक क्रिकेट का "ग्लोबल टी-20 फ्रीलांसर" भी कहा जाता था।<ref name="Fox">{{cite web |url=https://www.foxsports.com.au/cricket/australia/cricket-news-2022/news-story/e0a0f8b1e4b8b3d6b9e2f4a5c8d7e9f1 |title=Who is Tim David? |work=Fox Sports |accessdate=9 April 2026}}</ref><ref name="Wiki">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Tim_David |title=Tim David Wikipedia |accessdate=9 April 2026}}</ref> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1996 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:ऑस्ट्रेलियाई क्रिकेटर]] [[श्रेणी:सिंगापुर के क्रिकेटर]] [[श्रेणी:मुंबई इंडियंस के खिलाड़ी]] 5cklnhah374hb35vg9dzinftd5o04h6 6537830 6537828 2026-04-08T18:51:37Z User4135 912780 6537830 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = टिम डेविड | image = | country = [[ऑस्ट्रेलियाई क्रिकेट टीम|ऑस्ट्रेलिया]] (वर्तमान)<br />[[सिंगापुर राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|सिंगापुर]] (2019–20) | fullname = टिमोथी हेस डेविड | birth_date = {{birth date and age|1996|3|16|df=yes}} | birth_place = [[सिंगापुर]] | heightft = 6 | heightinch = 5 | heightm = 1.96 | batting = दाहिना हाथ | bowling = दाहिना हाथ [[ऑफ ब्रेक]] | role = बल्लेबाजी ऑलराउंडर / फिनिशर | international = true | internationalspan = 2019–वर्तमान | ODIdebutdate = 9 सितंबर | ODIdebutyear = 2023 | ODIdebutagainst = [[दक्षिण अफ्रीका राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|दक्षिण अफ्रीका]] | T20Idebutdate = 22 जुलाई | T20Idebutyear = 2019 | T20Idebutagainst = क़तर | T20Icap = 4 | lastT20Idate = 13 फरवरी | lastT20Iyear = 2026 | lastT20Iagainst = ओमान | club1 = [[पर्थ स्कोचर्स|पर्थ स्कॉर्चर्स]] | year1 = 2017–2020 | clubnumber1 = 14 | club2 = [[होबार्ट हरीकेन्स]] | year2 = 2020– | club3 = [[मुंबई इंडियंस]] | year3 = 2022– | columns = 3 | column1 = [[एकदिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|वनडे]] | matches1 = 4 | runs1 = 45 | bat avg1 = 11.25 | 100s/50s1 = 0/0 | top score1 = 35 | deliveries1 = 0 | wickets1 = – | bowl avg1 = – | fivefor1 = – | tenfor1 = – | best bowling1 = – | catches/stumpings1 = 2/– | column2 = [[ट्वेंटी 20 अंतर्राष्ट्रीय|टी20ई]] | matches2 = 48 | runs2 = 1240 | bat avg2 = 38.75 | 100s/50s2 = 0/8 | top score2 = 92[[नाबाद|*]] | deliveries2 = 186 | wickets2 = 5 | bowl avg2 = 51.00 | fivefor2 = 0 | tenfor2 = 0 | best bowling2 = 1/18 | catches/stumpings2 = 28/– | column3 = [[ट्वेन्टी ट्वेन्टी| टी-20]] | matches3 = 245 | runs3 = 5120 | bat avg3 = 33.15 | 100s/50s3 = 1/24 | top score3 = 102 | deliveries3 = 580 | wickets3 = 18 | bowl avg3 = 42.40 | fivefor3 = 0 | tenfor3 = 0 | best bowling3 = 3/26 | catches/stumpings3 = 118/– | date = 9 अप्रैल | year = 2026 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/892749.html क्रिकइन्फो }} '''टिमोथी हेज़ डेविड''' (जन्म 16 मार्च 1996) एक पेशेवर क्रिकेटर हैं जो अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर [[ऑस्ट्रेलियाई क्रिकेट टीम]] का प्रतिनिधित्व करते हैं।<ref name="Bio">{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/892749.html |title=Tim David |accessdate=9 April 2026 |work=ESPN Cricinfo |url-status=live }}</ref> डेविड मुख्य रूप से अपनी विस्फोटक बल्लेबाजी और मैच फिनिशर की भूमिका के लिए प्रसिद्ध हैं। सिंगापुर में जन्मे इस खिलाड़ी ने वैश्विक स्तर पर टी-20 विशेषज्ञ के रूप में अपनी पहचान बनाई है और वे दो देशों (सिंगापुर और ऑस्ट्रेलिया) के लिए अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट खेलने वाले चुनिंदा खिलाड़ियों में शामिल हैं।<ref name="HollyReview">{{cite web |url=https://www.hollyreview.com/2026/04/tim-david-biography-2026-height-age.html |title=Tim David Biography 2026 |work=HollyReview |accessdate=9 April 2026}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और पृष्ठभूमि == टिम डेविड का जन्म सिंगापुर में हुआ था। उनके पिता, रॉड डेविड, एक ऑस्ट्रेलियाई मूल के इंजीनियर थे, जो उस समय सिंगापुर में कार्यरत थे। रॉड डेविड स्वयं एक क्रिकेटर थे और उन्होंने 1997 के आईसीसी ट्रॉफी में सिंगापुर की राष्ट्रीय टीम का प्रतिनिधित्व किया था।<ref name="Father">{{Cite web|url=https://www.emergingcricket.com/insight/nepals-flaws-exposed-by-asia-t20-world-cup-qualifier/|title=Nepal's flaws exposed |first=Daniel|last=Beswick|date=30 July 2019|access-date=4 मार्च 2020}}</ref> जब टिम दो वर्ष के थे, तब उनका परिवार वापस ऑस्ट्रेलिया के पर्थ में आकर बस गया। डेविड ने अपनी प्रारंभिक शिक्षा और क्रिकेट का प्रशिक्षण ऑस्ट्रेलिया में ही प्राप्त किया। == घरेलू और टी-20 लीग करियर == डेविड ने ऑस्ट्रेलिया की घरेलू संरचना के माध्यम से प्रगति की और 1 जनवरी 2018 को [[बिग बैश लीग]] (BBL) में पर्थ स्कॉर्चर्स के लिए अपना डेब्यू किया।<ref name="T20">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1114869.html |title=14th Match (N), Big Bash League at Perth, Jan 1 2018 |accessdate=1 January 2018 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> इसके बाद उन्होंने होबार्ट हरीकेन्स का रुख किया, जहाँ उनके करियर को नई ऊंचाइयां मिलीं। उनकी 6 फीट 5 इंच की कद-काठी और लंबे शॉट खेलने की क्षमता ने उन्हें दुनिया भर की लीगों का पसंदीदा बना दिया। उन्होंने निम्नलिखित प्रमुख लीगों में भाग लिया है: * '''आईपीएल (IPL):''' [[मुंबई इंडियंस]] ने उन्हें 2022 में 8.25 करोड़ रुपये में साइन किया था और [[रॉयल चैलेंजर्स बेंगलुरु|रॉयल चैलेंजर्स बैंगलोर]] 2025 में 3 करोड़ रुपये में साइन किया था।<ref name="IPL">{{cite web |url=https://www.iplt20.com/teams/mumbai-indians/player-details/20603 |title=Tim David IPL Profile |work=IPLT20 |accessdate=9 April 2026}}</ref> * '''पीएसएल (PSL):''' लाहौर कलंदर्स और मुल्तान सुल्तांस। * '''द हंड्रेड:''' साउदर्न ब्रेव। * '''सीपीएल (CPL):''' सेंट लूसिया किंग्स। == अंतर्राष्ट्रीय करियर == === सिंगापुर (2019–2020) === जुलाई 2019 में, डेविड ने अपने जन्म स्थान सिंगापुर के लिए खेलने का निर्णय लिया।<ref name="SCA">{{cite web |url=http://cricketsingapore.com/timothy-hays-david-to-play-for-singapore/ |title=Timothy Hays David to play for Singapore |work=Singapore Cricket Association |accessdate=8 July 2019 |url-status=dead }}</ref> उन्होंने कतर के खिलाफ अपना टी20ई पदार्पण किया और जल्द ही टीम के प्रमुख बल्लेबाज बन गए।<ref name="Debut">{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190767.html |title=1st Match, ICC T20 World Cup Asia Final, Jul 22 2019 |work=ESPN cricinfo |accessdate=22 July 2019}}</ref> उनके शानदार प्रदर्शन की बदौलत सिंगापुर ने कई महत्वपूर्ण जीत दर्ज की।<ref name="Stats">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/profiles/13169/tim-david |title=Tim David Profile and Stats |work=Cricbuzz |accessdate=9 April 2026}}</ref> === ऑस्ट्रेलिया (2022–वर्तमान) === डेविड के असाधारण स्ट्राइक रेट और टी-20 लीगों में प्रदर्शन को देखते हुए, ऑस्ट्रेलियाई चयनकर्ताओं ने उन्हें 2022 टी-20 विश्व कप के लिए सीधे टीम में शामिल किया।<ref name="BBC">{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/62747387 |title=Tim David: Australia call up Singapore-born batter |work=BBC Sport |accessdate=9 April 2026}}</ref><ref name="Standard">{{cite web |url=https://www.standard.co.uk/sport/cricket/tim-david-australia-t20-world-cup-squad-b1022453.html |title=Tim David in T20 Squad |work=Evening Standard |accessdate=9 April 2026}}</ref> उन्होंने भारत के खिलाफ सितंबर 2022 में ऑस्ट्रेलिया के लिए पदार्पण किया और तेजी से खुद को एक विश्वसनीय फिनिशर के रूप में स्थापित किया।<ref name="Guardian">{{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2022/sep/20/tim-david-australia-t20-world-cup-debut |title=Tim David’s Australia debut |work=The Guardian |accessdate=9 April 2026}}</ref><ref name="HT">{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/tim-david-australia-new-t20-finisher-101663654321045.html |title=Australia's new T20 finisher |work=Hindustan Times |accessdate=9 April 2026}}</ref> 2023 में उन्होंने दक्षिण अफ्रीका के खिलाफ अपना पहला वनडे मैच खेला।<ref name="ICC">{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/3673418 |title=Tim David maiden ODI call-up |work=ICC |accessdate=9 April 2026}}</ref><ref name="Sky">{{cite web |url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12679298/tim-david-rapid-rise |title=Tim David's rapid rise |work=Sky Sports |accessdate=9 April 2026}}</ref> == खेल की शैली == टिम डेविड को उनकी पावर-हिटिंग के लिए जाना जाता है। वे स्पिन और तेज गेंदबाजी दोनों के खिलाफ बड़े छक्के लगाने में सक्षम हैं। मध्यक्रम में आकर तेजी से रन बनाना उनकी मुख्य विशेषता है, जिसके कारण उन्हें आधुनिक क्रिकेट का "ग्लोबल टी-20 फ्रीलांसर" भी कहा जाता था।<ref name="Fox">{{cite web |url=https://www.foxsports.com.au/cricket/australia/cricket-news-2022/news-story/e0a0f8b1e4b8b3d6b9e2f4a5c8d7e9f1 |title=Who is Tim David? |work=Fox Sports |accessdate=9 April 2026}}</ref><ref name="Wiki">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Tim_David |title=Tim David Wikipedia |accessdate=9 April 2026}}</ref> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1996 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:ऑस्ट्रेलियाई क्रिकेटर]] [[श्रेणी:सिंगापुर के क्रिकेटर]] [[श्रेणी:मुंबई इंडियंस के खिलाड़ी]] qm3ymoknd0g37fvafqvk7axyaym98yo मेहसी 0 1148833 6537835 6537591 2026-04-08T20:10:02Z ~2026-21712-58 919352 Sahi sudhar 6537835 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = मेहसी | native_name = Mehsi | settlement_type = [[शहर]] | image_skyline = File:Mehsi railway station signage view.jpg | image_caption = Mehsi railway station view | pushpin_map = India Bihar#India | pushpin_label_position = right | mapframe = yes | pushpin_map_caption = | map_caption = मेहसी (बिहार) |coordinates = | coordinates = {{coord|26.357667|85.113366|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य|राज्य]] | subdivision_name1 = [[बिहार]] | subdivision_type2 = [[बिहार के प्रमंडल|प्रमंडल]] | subdivision_name2 = [[तिरहुत प्रमंडल|तिरहुत]] | subdivision_type3 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name3 = [[पूर्वी चम्पारण जिला|पूर्वी चम्पारण ज़िले]] | postal_code_type = [[पिनकोड|PIN]] | postal_code = 845426-06 | established_title = स्थापना | established_date = 1216 ई.पू. | seat_type = [[नगर पालिका|नगर पालिका]] | seat = [[नगर पालिका|मेहसी नगर पालिका]]<ref>{{Cite web |url=https://www.census2011.co.in/data/town/801291-mehsi-bihar.html |title=Mehsi Nagar Panchayat City Population Census 2011 |website=Census2011.co.in |access-date=8 April 2026 }}</ref> | leader_title = [[नगर पालिका|मुख्य पार्षद]] | leader_name = नीतू गुप्ता | unit_pref = Metric | area_footnotes = | registration_plate = (BR 05) | blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] | blank1_info_sec1 = 1000 पुरुष : 987 स्त्री | blank2_name_sec1 = साक्षरता | blank2_info_sec1 = 97.68% | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 62 | population_total = {{increase}} 3,54,462<ref name="census_india"/> |population_total = 232159 |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[मैथिली भाषा]], [[उर्दू]], [[हिन्दी]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] |utc_offset1 = +5:30 }} '''मेहसी''' ({{Langx|en|Mehsi|italic=no}}) [[भारत]] के [[बिहार]] राज्य के [[तिरहुत]] प्रमण्डल के [[पूर्वी चम्पारण जिला|पूर्वी चम्पारण ज़िले]] में स्थित नगर पालिका है। यह ज़िले का प्रवेश बिंदु भी है। यह [[बूढ़ी गण्डक नदी]] के किनारे बसा हुआ है अपने जिला मुख्यालय मोतिहारी और मुजफ्फरपुर दोनों के बीचोबीच एक परचलित मेहसी शहर<ref>{{cite web|url=https://pincodeinfo.online/Bihar/Purbi_Champaran/Mehsi|title= Mehsi Pin Code|website=pincodeinfo.online}}</ref>. अगर हम शहरी फैलाव (Urban Sprawl), व्यापारिक भीड़ और घनी आबादी को पैमाना मानें, तो मेहसी<ref name="I9">"Mehsi in India", India9.com, 30 June 2005, web: [http://www.india9.com/i9show/Mehsi-74380.htm i9-Mehsi].</ref> निश्चित रूप से अपने जिले पूर्वी चंपारण में मोतिहारी के बाद पहला बड़ा और अधिक सक्रिय शहर महसूस होता है। चकिया सिर्फ कागजों पर 'अनुमंडल' होने की वजह से बड़ा कहलाता है। बाज़ार का फैलाव (Market Area): मेहसी का बाज़ार, विशेषकर गुंज बाज़ार से लेकर रेलवे स्टेशन और बाथना तक का इलाका, एक निरंतर और घनी शहरी बसावट (Urban Stretch) बनाता है। चकिया का बाज़ार मुख्य रूप से स्टेशन रोड और केसरिया रोड तक ही सिमटा हुआ महसूस होता है। आर्थिक गतिविधि (Economy): मेहसी का बटन उद्योग (Button Industry)<ref name="mehsi/city">{{Cite web |title=Mehsi Button Industry {{!}} An Official Website of East Champaran, Motihari {{!}} India |url=https://eastchamparan.nic.in/mehsi-button-industry/ |access-date=2023-03-04 |language=en-US}}</ref> इसे एक औद्योगिक पहचान देता है। यहाँ हज़ारों लोग प्रत्यक्ष या अप्रत्यक्ष रूप से इससे जुड़े हैं, जिससे यहाँ की आर्थिक हलचल और 'फ्लोटिंग पॉपुलेशन' (काम के लिए आने वाले लोग) चकिया से ज़्यादा हो सकती है। जनसंख्या घनत्व (Population Density): जैसा कि आपने गौर किया, मेहसी के मुख्य शहरी इलाकों में आबादी बहुत घनी है। 2011 की जनगणना के पुराने आंकड़ों को छोड़ दें, तो वर्तमान में मेहसी नगर पंचायत की आबादी और बसावट का दायरा चकिया नगर परिषद के मुख्य शहरी हिस्से को टक्कर देता है या उससे आगे निकलता है। कृषि व्यापार: मेहसी की शाही लीची का कारोबार इतना बड़ा है कि सीज़न के दौरान यहाँ का टर्नओवर और भीड़ किसी भी बड़े शहर जैसी हो जाती है। == अवलोकन == पिपरा विधानसभा क्षेत्र '''पुरबी चम्पारण लोकसभा क्षेत्र''' (संख्या 3) का हिस्सा है।<ref name=commission/> यह क्षेत्र [[पिपरा विधानसभा क्षेत्र]] (संख्या 17) के अंतर्गत आता है और इसका भौगोलिक स्थान [26°21′28″N 85°06′48″E](https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Mehsi,_Bihar&params=26.357696_N_85.1133_E_) है। मेहसी इस क्षेत्र का सबसे बड़ा नगर है। निर्वाचन आयोग के आदेश के अनुसार, संसद और विधानसभा क्षेत्रों के परिसीमन के आदेश, 2008 के तहत, '''पिपरा विधानसभा क्षेत्र''' (संख्या 17) निम्नलिखित [[Community Development Block in India|समुदाय विकास ब्लॉकों]] से बना है: मेहसी, चकिया (पिपरा), टेटरिया।<ref name=commission>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf |title=निर्वाचन आयोग, भारत: संसद और विधानसभा क्षेत्रों के परिसीमन का आदेश, 2008, अनुसूची XIII|work=Schedule VI Bihar, Part A – Assembly constituencies, Part B – Parliamentary constituencies |access-date=2011-01-10}}</ref> ''' मेहसी: ऐतिहासिक और सांस्कृतिक विवरण ''' ''' परिचय ''' मेहसी बिहार के पूर्वी चंपारण जिले का एक प्राचीन और सांस्कृतिक रूप से महत्वपूर्ण कस्बा है। यह कृषि, वाणिज्य, शिक्षा और धार्मिक गतिविधियों के लिए जाना जाता है। मेहसी का इतिहास लगभग 800 वर्षों से जुड़ा हुआ है और यह विभिन्न लोककथाओं, धार्मिक हस्तियों और ऐतिहासिक घटनाओं से समृद्ध है। ''' प्रारंभिक इतिहास और नामकरण ''' प्रारंभ में इस क्षेत्र को “चक लालू” कहा जाता था। 'चक' का अर्थ छोटे गाँव या बस्ती से था, और 'लालू' उस समय के प्रभावशाली व्यक्ति का नाम था। 13वीं सदी के आसपास यह बस्ती प्रमुख हो गई। स्थानीय लोककथाओं के अनुसार, महेश राय नामक एक साधारण और धार्मिक व्यक्ति थे, जो गाय चराते थे। एक दिन ''' दाता अब्दुल मिर्ज़ा हलीम शाह ''' यात्रा पर थे और उन्हें अत्यधिक प्यास लगी। जब आसपास पानी नहीं था, तो उन्होंने महेश राय से मदद मांगी। महेश राय ने कुवारी पच्छरा की गाय से दूध निकालकर उनकी प्यास बुझाई। इस चमत्कार को देखकर मिर्ज़ा हलीम शाह ने महेश राय को अपना गुरु मान लिया और उनकी सेवा में जीवन समर्पित कर दिया। इसके बाद, दाता अब्दुल मिर्ज़ा हलीम शाह ने महेश राय से पूछा कि उन्हें क्या चाहिए। महेश राय ने कहा कि उन्हें ऐसी चीज दी जाए जिससे कोई भी व्यक्ति जब यहाँ आए या जाए, सबसे पहले उन्हें ही पहचाने। इस अनुरोध को मानते हुए मिर्ज़ा हलीम शाह ने पूरे इलाके का नाम **महेश राय के सम्मान में** रखा। इस तरह चक लालू का पुराना नाम धीरे-धीरे “महेशी” बना, जो आधुनिक रूप में “मेहसी” के नाम से प्रसिद्ध हुआ। ''' दाता अब्दुल मिर्ज़ा हलीम शाह और धार्मिक महत्व ''' मेहसी की दाता अब्दुल मिर्ज़ा हलीम शाह की दरगाह लगभग 700 वर्ष पुरानी है। यह आज भी धार्मिक आस्था और सामाजिक एकता का केंद्र है। हर साल आयोजित उर्स समारोह में बड़ी संख्या में श्रद्धालु भाग लेते हैं। ''' भूगोल और पर्यावरण''' मेहसी पूर्वी चंपारण के उपजाऊ मैदानों में स्थित है। यहाँ की मिट्टी उपजाऊ है और कृषि मुख्य व्यवसाय है। प्रमुख फसलें गन्ना, धान, गेहूँ और अन्य अनाज हैं। यह कस्बा ऐतिहासिक रूप से व्यापार और वाणिज्य का केंद्र रहा है। ''' जनसांख्यिकी ''' मेहसी में विभिन्न समुदायों के लोग रहते हैं। भोजपुरी, हिंदी और उर्दू प्रमुख भाषाएँ हैं। जनसंख्या मुख्य रूप से कृषि, व्यापार और सेवा क्षेत्रों में कार्यरत है। शैक्षणिक और सरकारी संस्थानों के विकास से धीरे-धीरे सामाजिक और आर्थिक परिवर्तन हुए हैं। ''' अर्थव्यवस्था और उद्योग ''' कृषि मेहसी की अर्थव्यवस्था की रीढ़ है। गन्ना उत्पादन महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है। इसके अलावा, छोटे उद्योग, स्थानीय बाजार और व्यापारिक केंद्र विकसित हुए हैं। इससे आर्थिक स्थिरता और रोजगार के अवसर बढ़े हैं। ''' शिक्षा और अवसंरचना ''' मेहसी में प्राथमिक और माध्यमिक विद्यालय, महाविद्यालय और व्यावसायिक प्रशिक्षण संस्थान मौजूद हैं। सड़क संपर्क, बाजार और सार्वजनिक सेवाओं के सुधार ने कस्बे को आसपास के क्षेत्रों से जोड़ा है। ''' सांस्कृतिक प्रथाएँ और त्योहार ''' मेहसी में धार्मिक और सांस्कृतिक उत्सव मनाए जाते हैं। हिन्दू और मुस्लिम दोनों समुदायों के पर्व उत्साह से मनाए जाते हैं। दाता अब्दुल मिर्ज़ा हलीम शाह की दरगाह पर आयोजित उर्स धार्मिक और सामाजिक महत्व का कार्यक्रम है। लोक संगीत, पारंपरिक रीति-रिवाज और शिल्प मेहसी की सांस्कृतिक पहचान का हिस्सा हैं। ''' ऐतिहासिक समयरेखा ''' - लगभग 1200 ईस्वी: क्षेत्र को “चक लालू” कहा जाता था। - 1216 ईस्वी: बस्ती का महत्व बढ़ा; नाम “महेशी” रखा गया। - 13वीं–15वीं सदी: महेश राय और दाता अब्दुल मिर्ज़ा हलीम शाह का क्षेत्र में धार्मिक, सामाजिक और सांस्कृतिक प्रभाव स्थापित हुआ। - आने वाले शताब्दियों: दाता अब्दुल मिर्ज़ा हलीम शाह की दरगाह प्रमुख धार्मिक स्थल बनी। - आधुनिक काल: मेहसी आर्थिक, शैक्षणिक और सांस्कृतिक केंद्र के रूप में विकसित हुआ। ''' आधुनिक मेहसी''' आज मेहसी ऐतिहासिक, धार्मिक और सांस्कृतिक महत्व के साथ आधुनिक विकास को संतुलित करता है। यहाँ बाजार, स्वास्थ्य सुविधाएँ और शैक्षणिक संस्थान हैं। कृषि अभी भी मुख्य व्यवसाय है, जिसे स्थानीय उद्योग और व्यापार पूरा करते हैं। ''' निष्कर्ष '''' चक लालू से महेशी और आधुनिक मेहसी तक की यात्रा इतिहास, आस्था और सामुदायिक विकास का प्रतीक है। महेश राय और दाता अब्दुल मिर्ज़ा हलीम शाह के योगदान ने इस कस्बे की सांस्कृतिक और धार्मिक पहचान को स्थायी किया। दरगाह, लोककथाएँ और आर्थिक विकास मिलकर मेहसी की 800 साल पुरानी यात्रा का चित्रण करते हैं। ''' संदर्भ ''' 1. Mehsi (https://en.wikipedia.org/wiki/Mehsi) 2. [Mehsi Bihar Online](https://eastchamparan.biharonline.in/guide/about-mehsi) 3. [Live Hindustan – दाता मिर्ज़ा हलीम शाह उर्स](https://www.livehindustan.com/bihar/muzaffarpur/story-chadar-poshida-done-on-the-ninth-urs-of-data-mirza-haleem-shah-10266297.html) 4. [Jagran – मजार मिर्ज़ा हलीम शाह](https://www.jagran.com/bihar/east-champaran-the-symbol-of-communal-harmony-is-khwaja-haleem-shahs-mazar-18338740.html) * प्रकार: धार्मिक स्थल (दरगाह) * महत्व: आध्यात्मिक और तीर्थ स्थल * सांस्कृतिक महत्व: सामाजिक सामंजस्य का प्रतीक * निर्देशांक: {{Coord|26.357212|N|85.118445|E||format=dms}} [[चित्र:Mirza_Halim_Shah_Dargah_Mehsi.jpg|अंगूठाकार|मिर्ज़ा हलीम शाह दरगाह, मेहसी]] '''प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्र (PHC), मेहसी''' मेहसी और आसपास के ग्रामीण क्षेत्रों के निवासियों को आवश्यक चिकित्सा सेवाएं प्रदान करने वाला सरकारी स्वास्थ्य केंद्र है। * सेवाएँ: आउट पेशेंट डिपार्टमेंट (OPD), टीकाकरण, मातृ और बाल स्वास्थ्य देखभाल * महत्व: क्षेत्र में प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा प्रदाता * निर्देशांक: {{Coord|26.357696|N|85.1133|E||format=dms}} [[चित्र:PHC_Hospital_Mehsi.jpg|अंगूठाकार|प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्र (PHC), मेहसी]] '''नगर पंचायत मेहसी''' नगर के नागरिक प्रबंधन और शहरी विकास के लिए जिम्मेदार स्थानीय प्रशासनिक निकाय है। * भूमिका: शहरी शासन और प्रशासन * सेवाएँ: स्वच्छता, सड़क निर्माण और रख-रखाव, जल आपूर्ति, स्थानीय विकास * निर्देशांक: {{Coord|26.357696|N|85.1133|E||format=dms}} [[चित्र:Nagar_Panchayat_Mehsi.jpg|अंगूठाकार|नगर पंचायत कार्यालय, मेहसी]] '''मेहसी बस स्टैंड''' मेहसी को नजदीकी शहरों और कस्बों जैसे मोतीहारी और मुजफ्फरपुर से जोड़ने वाला मुख्य सड़क परिवहन केंद्र है। * कनेक्टिविटी: स्थानीय और क्षेत्रीय बस सेवाएँ * महत्व: दैनिक आवागमन और व्यापार के लिए आवश्यक * निर्देशांक: {{Coord|26.357696|N|85.1133|E||format=dms}} [[चित्र:Bus_Stand_Mehsi.jpg|अंगूठाकार|मेहसी बस स्टैंड]] '''मेहसी रेलवे स्टेशन''' मुजफ्फरपुर–मोतीहारी रेल मार्ग पर स्थित एक महत्वपूर्ण रेलवे स्टेशन है। * सुविधाएँ: टिकट काउंटर, प्लेटफॉर्म, प्रतीक्षालय, बुनियादी यात्री सुविधाएँ * महत्व: यात्री और माल परिवहन के लिए प्रमुख परिवहन लिंक * निर्देशांक: {{Coord|26.357696|N|85.1133|E||format=dms}} [[चित्र:Mehsi_railway_station_platform_view.jpg|अंगूठाकार|मेहसी रेलवे स्टेशन]] ==मेहसी उद्योग== मेहसी में मोती बटन इंडस्ट्री, पूरे देश में अपनी तरह की अकेली इंडस्ट्री है जिसने दुनिया में नाम कमाया है। मेहसी, पूर्वी चंपारण जिले में मोतिहारी से लगभग 48 km पूरब में मेहसी रेलवे स्टेशन के पास एक छोटा सा शहर है। इस इंडस्ट्री की शुरुआत मेहसी के रहने वाले एक मेहनती सब-इंस्पेक्टर, भुलावन लाल की वजह से हुई, जिन्होंने 1905 में सिकरहना नदी में मिलने वाले सीपों से हाथ से बटन बनाना शुरू किया था। भले ही उस समय इस तरह तैयार किए गए बटन अच्छी फिनिशिंग नहीं देते थे, लेकिन देसी इंडस्ट्री को बढ़ावा देने के विचार ने उन्हें ऐसे बटन बनाने के लिए प्रेरित किया। पता चला है कि ऐसे बटनों के कुछ सैंपल अमृता बाज़ार पत्रिका के उस समय के एडिटर श्री मोतीलाल घोष को भेजे गए थे, जिन्होंने लिखा था कि चूंकि बटनों की फिनिशिंग खराब थी, इसलिए उनकी कोई मार्केट वैल्यू नहीं हो सकती थी। उस पुराने पत्रकार की ऐसी बात ने शुरू करने वालों को मशीनें लगाने के लिए मजबूर किया और उनका एक सेट जापान से इंपोर्ट किया गया। इस मशीन और 1000 रुपये की छोटी पूंजी के साथ, तिरहुत मून बटन फैक्टरी के नाम से पहला बटन कारखाना 1908 में यहां स्थापित किया गया था। इसके बाद इसे भारतीय कंपनी अधिनियम के तहत पंजीकृत किया गया। कारखाने ने भारी मुनाफे के साथ मेहसी में कई और कारखानों की स्थापना में मदद की। प्रथम विश्व युद्ध तक उद्योग को भारत में जापानी बटनों से प्रतिस्पर्धा का सामना करना पड़ा था लेकिन युद्ध के वर्षों के दौरान जापानी बटन दुर्लभ हो गए और मेहसी के बटनों को बढ़ावा मिला। पहले युद्ध के बाद जापानी बटन ने फिर से भारत के बाजार पर कब्जा कर लिया और मेहसी बटनों को पीछे धकेल दिया। सरकारी रिकॉर्ड के अनुसार द्वितीय विश्व युद्ध ने जापान में बने बटनों पर रोक लगा दी और मेहसी बटनों की मांग भारतीय बाजार और कुछ विदेशी देशों में भी बढ़ गई। उस समय मेहसी प्रखंड के 13 पंचायतों में फैले 160 बटन कारखाने सुचारू रूप से चल रहे थे इस कॉटेज इंडस्ट्री में 10,000 कारीगर और मज़दूर काम करते थे। इसमें बचे हुए मोतियों को जोड़ने के लिए और भी मज़दूर काम करते थे, जिनका इस्तेमाल फ़र्श सजाने में होता है। बटन पेपर शीट चिपकाने के लिए बच्चों और महिलाओं को भी काम पर रखा जाता था। फ़ैक्ट्रियों में काम करने वाले कारीगर ज़्यादातर दो कैटेगरी के होते हैं। पहले, वे जो नदियों से सीप के खोल इकट्ठा करते हैं और दूसरे वे जो बटन बनाने में लगे होते हैं। कच्चा माल - सीप के खोल - उत्तरी बिहार के चंपारण, मुज़फ़्फ़रपुर और दरभंगा ज़िलों में सिकरहना, बागमती और महानंदा में मुसहर बटार और अनुसूचित जाति के दूसरे समुदाय के प्रोफ़ेशनल मज़दूर इकट्ठा करते हैं। लगभग 15 हज़ार ऐसे मज़दूर लगे हुए हैं। इन पारंपरिक मज़दूरों को दोहरा फ़ायदा होता है। वे नदी से ज़िंदा सीप के खोल इकट्ठा करते हैं जिससे बटन इंडस्ट्री के मालिकों को बेचे जाने से पहले उनका मांस मिलता है। जब नदी के किनारों से सीप के खोल इकट्ठा करना एक अच्छा बिज़नेस बन गया, तो बिहार सरकार ने दखल दिया और साल 1956 में इंडस्ट्री डिपार्टमेंट के कंट्रोल में एक सामान्य सेवा संगठन (S.S.S) बनाया। S.S.S. के अधिकारियों ने मालिकों की दिक्कतों से निपटने में मदद करने के लिए इसका हेडक्वार्टर मेहसी में बनाया। सामान्य सेवा संगठन बनाने के पीछे मुख्य मकसद तैयार माल के लिए सामान और मार्केट जुटाना था। पहली बार इस बिज़नेस में खुद सरकार ने बिचौलिए की भूमिका शुरू की। सामान्य सेवा संगठन के कर्मचारी, रेवेन्यू डिपार्टमेंट से ज़रूरी परमिट लेने के बाद, नॉर्थ बिहार के नदी इलाकों से सीप के खोल इकट्ठा करते थे और उन्हें कमीशन के आधार पर मेहसी की बटन बनाने वाली यूनिट्स को सप्लाई करते थे। बटन के इस अनोखे कुटीर उद्योग को 1964 में उस समय गहरा झटका लगा, जब खान एवं खनिज अधिनियम 1964 के तहत नदियों के सीप के खोल का स्वामित्व राजस्व विभाग से खान विभाग को हस्तांतरित कर दिया गया। एक वर्ष के लीज के लिए रॉयल्टी, सरफेस रेंट एवं एडवांस के रूप में खान विभाग को भारी रकम चुकानी पड़ती थी। पहले जहां नदी तल में एक मील तक सीप के खोल एकत्र करने के लिए मात्र 10 रुपये की मामूली रकम चुकानी पड़ती थी, वहीं 1964 के खान अधिनियम के लागू होने के बाद अब करीब 1000 रुपये चुकाने पड़ते हैं। इस अधिनियम को मेहसी में काले कानून के रूप में याद किया जाता है। विदित हो कि खान प्राधिकरण द्वारा लीज प्रदान करते समय नदी तल में एक निश्चित दूरी एवं स्थान, जैसा कि नदी के नक्शे में दर्शाया गया है, संचालन के लिए अनुमति दी जाती है। सीप के खोल जीवित रहने के कारण एक स्थान से दूसरे स्थान पर रेंगते रहते हैं। ऐसी स्थिति में किसी को भी मौत के मुंह में जाना पड़ सकता है। सीप के खोल इकट्ठा करने के लिए परमिट देने में माइंस डिपार्टमेंट के गलत तरीके, कच्चे माल की बढ़ी हुई कीमत, और माइंस डिपार्टमेंट के एक अधिकारी की बिचौलियों के साथ साठगांठ, इन सबने बटन इंडस्ट्री की उम्मीद पर बहुत बुरा असर डाला है। यह इंडस्ट्री अभी भी बिचौलियों-ऑफिस की साठगांठ और ज़रूरी इंफ्रास्ट्रक्चर की भारी कमी से हुए नुकसान से उबर ही रही थी कि इसे एक और झटका लगा। नायलॉन बटन बाज़ारों में भर गए। मोती- == इन्हें भी देखें == * '''Mehsi''' पिन कोड 845426, 845406 == <ref>{{Cite journal|last=Begam|first=Shama|last2=Khan|first2=R. A.|date=2002-12-01|title=Impact of the Pollution of River Burhi Gandak on Plankton and Maicofauna at Mehsi, North Bihar Caused by Sugar Mills and Mother of Pearl Button Industries|url=https://doi.org/10.26515/rzsi/v100/i3-4/2002/159588|journal=Records of the Zoological Survey of India|pages=85–100|doi=10.26515/rzsi/v100/i3-4/2002/159588|issn=2581-8686}}</ref>सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बिहार के शहर]] [[श्रेणी:पूर्वी चम्पारण जिला]] [[श्रेणी:पूर्वी चम्पारण ज़िले के नगर]] r722hxft3swtfq0odzw08adlmt6fsub 6537844 6537835 2026-04-08T23:11:51Z ~2026-21735-88 919486 /* अवलोकन */ 6537844 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = मेहसी | native_name = Mehsi | settlement_type = [[शहर]] | image_skyline = File:Mehsi railway station signage view.jpg | image_caption = Mehsi railway station view | pushpin_map = India Bihar#India | pushpin_label_position = right | mapframe = yes | pushpin_map_caption = | map_caption = मेहसी (बिहार) |coordinates = | coordinates = {{coord|26.357667|85.113366|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य|राज्य]] | subdivision_name1 = [[बिहार]] | subdivision_type2 = [[बिहार के प्रमंडल|प्रमंडल]] | subdivision_name2 = [[तिरहुत प्रमंडल|तिरहुत]] | subdivision_type3 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name3 = [[पूर्वी चम्पारण जिला|पूर्वी चम्पारण ज़िले]] | postal_code_type = [[पिनकोड|PIN]] | postal_code = 845426-06 | established_title = स्थापना | established_date = 1216 ई.पू. | seat_type = [[नगर पालिका|नगर पालिका]] | seat = [[नगर पालिका|मेहसी नगर पालिका]]<ref>{{Cite web |url=https://www.census2011.co.in/data/town/801291-mehsi-bihar.html |title=Mehsi Nagar Panchayat City Population Census 2011 |website=Census2011.co.in |access-date=8 April 2026 }}</ref> | leader_title = [[नगर पालिका|मुख्य पार्षद]] | leader_name = नीतू गुप्ता | unit_pref = Metric | area_footnotes = | registration_plate = (BR 05) | blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] | blank1_info_sec1 = 1000 पुरुष : 987 स्त्री | blank2_name_sec1 = साक्षरता | blank2_info_sec1 = 97.68% | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 62 | population_total = {{increase}} 3,54,462<ref name="census_india"/> |population_total = 232159 |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[मैथिली भाषा]], [[उर्दू]], [[हिन्दी]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] |utc_offset1 = +5:30 }} '''मेहसी''' ({{Langx|en|Mehsi|italic=no}}) [[भारत]] के [[बिहार]] राज्य के [[तिरहुत]] प्रमण्डल के [[पूर्वी चम्पारण जिला|पूर्वी चम्पारण ज़िले]] में स्थित नगर पालिका है। यह ज़िले का प्रवेश बिंदु भी है। यह [[बूढ़ी गण्डक नदी]] के किनारे बसा हुआ है अपने जिला मुख्यालय मोतिहारी और मुजफ्फरपुर दोनों के बीचोबीच एक परचलित मेहसी शहर<ref>{{cite web|url=https://pincodeinfo.online/Bihar/Purbi_Champaran/Mehsi|title= Mehsi Pin Code|website=pincodeinfo.online}}</ref>. अगर हम शहरी फैलाव (Urban Sprawl), व्यापारिक भीड़ और घनी आबादी को पैमाना मानें, तो मेहसी<ref name="I9">"Mehsi in India", India9.com, 30 June 2005, web: [http://www.india9.com/i9show/Mehsi-74380.htm i9-Mehsi].</ref> निश्चित रूप से अपने जिले पूर्वी चंपारण में मोतिहारी के बाद पहला बड़ा और अधिक सक्रिय शहर महसूस होता है। चकिया सिर्फ कागजों पर 'अनुमंडल' होने की वजह से बड़ा कहलाता है। बाज़ार का फैलाव (Market Area): मेहसी का बाज़ार, विशेषकर गुंज बाज़ार से लेकर रेलवे स्टेशन और बाथना तक का इलाका, एक निरंतर और घनी शहरी बसावट (Urban Stretch) बनाता है। चकिया का बाज़ार मुख्य रूप से स्टेशन रोड और केसरिया रोड तक ही सिमटा हुआ महसूस होता है। आर्थिक गतिविधि (Economy): मेहसी का बटन उद्योग (Button Industry)<ref name="mehsi/city">{{Cite web |title=Mehsi Button Industry {{!}} An Official Website of East Champaran, Motihari {{!}} India |url=https://eastchamparan.nic.in/mehsi-button-industry/ |access-date=2023-03-04 |language=en-US}}</ref> इसे एक औद्योगिक पहचान देता है। यहाँ हज़ारों लोग प्रत्यक्ष या अप्रत्यक्ष रूप से इससे जुड़े हैं, जिससे यहाँ की आर्थिक हलचल और 'फ्लोटिंग पॉपुलेशन' (काम के लिए आने वाले लोग) चकिया से ज़्यादा हो सकती है। जनसंख्या घनत्व (Population Density): जैसा कि आपने गौर किया, मेहसी के मुख्य शहरी इलाकों में आबादी बहुत घनी है। 2011 की जनगणना के पुराने आंकड़ों को छोड़ दें, तो वर्तमान में मेहसी नगर पंचायत की आबादी और बसावट का दायरा चकिया नगर परिषद के मुख्य शहरी हिस्से को टक्कर देता है या उससे आगे निकलता है। कृषि व्यापार: मेहसी की शाही लीची का कारोबार इतना बड़ा है कि सीज़न के दौरान यहाँ का टर्नओवर और भीड़ किसी भी बड़े शहर जैसी हो जाती है। == अवलोकन == पिपरा विधानसभा क्षेत्र '''पुरबी चम्पारण लोकसभा क्षेत्र''' (संख्या 3) का हिस्सा है।<ref name=commission/> यह क्षेत्र पिपरा विधानसभा क्षेत्र (संख्या 17) के अंतर्गत आता है और इसका भौगोलिक स्थान [26°21′28″N 85°06′48″E](https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Mehsi,_Bihar&params=26.357696_N_85.1133_E_) है। मेहसी इस क्षेत्र का सबसे बड़ा नगर है। निर्वाचन आयोग के आदेश के अनुसार, संसद और विधानसभा क्षेत्रों के परिसीमन के आदेश, 2008 के तहत, '''पिपरा विधानसभा क्षेत्र''' (संख्या 17) निम्नलिखित Community Development Block in India|समुदाय विकास ब्लॉकों से बना है: मेहसी, चकिया (पिपरा), टेटरिया।<ref name=commission>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/CurrentElections/CONSOLIDATED_ORDER%20_ECI%20.pdf |title=निर्वाचन आयोग, भारत: संसद और विधानसभा क्षेत्रों के परिसीमन का आदेश, 2008, अनुसूची XIII|work=Schedule VI Bihar, Part A – Assembly constituencies, Part B – Parliamentary constituencies |access-date=2011-01-10}}</ref> ''' मेहसी: ऐतिहासिक और सांस्कृतिक विवरण ''' ''' परिचय ''' मेहसी बिहार के पूर्वी चंपारण जिले का एक प्राचीन और सांस्कृतिक रूप से महत्वपूर्ण कस्बा है। यह कृषि, वाणिज्य, शिक्षा और धार्मिक गतिविधियों के लिए जाना जाता है। मेहसी का इतिहास लगभग 800 वर्षों से जुड़ा हुआ है और यह विभिन्न लोककथाओं, धार्मिक हस्तियों और ऐतिहासिक घटनाओं से समृद्ध है। ''' प्रारंभिक इतिहास और नामकरण ''' प्रारंभ में इस क्षेत्र को “चक लालू” कहा जाता था। 'चक' का अर्थ छोटे गाँव या बस्ती से था, और 'लालू' उस समय के प्रभावशाली व्यक्ति का नाम था। 13वीं सदी के आसपास यह बस्ती प्रमुख हो गई। स्थानीय लोककथाओं के अनुसार, महेश राय नामक एक साधारण और धार्मिक व्यक्ति थे, जो गाय चराते थे। एक दिन ''' दाता अब्दुल मिर्ज़ा हलीम शाह ''' यात्रा पर थे और उन्हें अत्यधिक प्यास लगी। जब आसपास पानी नहीं था, तो उन्होंने महेश राय से मदद मांगी। महेश राय ने कुवारी पच्छरा की गाय से दूध निकालकर उनकी प्यास बुझाई। इस चमत्कार को देखकर मिर्ज़ा हलीम शाह ने महेश राय को अपना गुरु मान लिया और उनकी सेवा में जीवन समर्पित कर दिया। इसके बाद, दाता अब्दुल मिर्ज़ा हलीम शाह ने महेश राय से पूछा कि उन्हें क्या चाहिए। महेश राय ने कहा कि उन्हें ऐसी चीज दी जाए जिससे कोई भी व्यक्ति जब यहाँ आए या जाए, सबसे पहले उन्हें ही पहचाने। इस अनुरोध को मानते हुए मिर्ज़ा हलीम शाह ने पूरे इलाके का नाम **महेश राय के सम्मान में** रखा। इस तरह चक लालू का पुराना नाम धीरे-धीरे “महेशी” बना, जो आधुनिक रूप में “मेहसी” के नाम से प्रसिद्ध हुआ। ''' दाता अब्दुल मिर्ज़ा हलीम शाह और धार्मिक महत्व ''' मेहसी की दाता अब्दुल मिर्ज़ा हलीम शाह की दरगाह लगभग 700 वर्ष पुरानी है। यह आज भी धार्मिक आस्था और सामाजिक एकता का केंद्र है। हर साल आयोजित उर्स समारोह में बड़ी संख्या में श्रद्धालु भाग लेते हैं। ''' भूगोल और पर्यावरण''' मेहसी पूर्वी चंपारण के उपजाऊ मैदानों में स्थित है। यहाँ की मिट्टी उपजाऊ है और कृषि मुख्य व्यवसाय है। प्रमुख फसलें गन्ना, धान, गेहूँ और अन्य अनाज हैं। यह कस्बा ऐतिहासिक रूप से व्यापार और वाणिज्य का केंद्र रहा है। ''' जनसांख्यिकी ''' मेहसी में विभिन्न समुदायों के लोग रहते हैं। भोजपुरी, हिंदी और उर्दू प्रमुख भाषाएँ हैं। जनसंख्या मुख्य रूप से कृषि, व्यापार और सेवा क्षेत्रों में कार्यरत है। शैक्षणिक और सरकारी संस्थानों के विकास से धीरे-धीरे सामाजिक और आर्थिक परिवर्तन हुए हैं। ''' अर्थव्यवस्था और उद्योग ''' कृषि मेहसी की अर्थव्यवस्था की रीढ़ है। गन्ना उत्पादन महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है। इसके अलावा, छोटे उद्योग, स्थानीय बाजार और व्यापारिक केंद्र विकसित हुए हैं। इससे आर्थिक स्थिरता और रोजगार के अवसर बढ़े हैं। ''' शिक्षा और अवसंरचना ''' मेहसी में प्राथमिक और माध्यमिक विद्यालय, महाविद्यालय और व्यावसायिक प्रशिक्षण संस्थान मौजूद हैं। सड़क संपर्क, बाजार और सार्वजनिक सेवाओं के सुधार ने कस्बे को आसपास के क्षेत्रों से जोड़ा है। ''' सांस्कृतिक प्रथाएँ और त्योहार ''' मेहसी में धार्मिक और सांस्कृतिक उत्सव मनाए जाते हैं। हिन्दू और मुस्लिम दोनों समुदायों के पर्व उत्साह से मनाए जाते हैं। दाता अब्दुल मिर्ज़ा हलीम शाह की दरगाह पर आयोजित उर्स धार्मिक और सामाजिक महत्व का कार्यक्रम है। लोक संगीत, पारंपरिक रीति-रिवाज और शिल्प मेहसी की सांस्कृतिक पहचान का हिस्सा हैं। ''' ऐतिहासिक समयरेखा ''' - लगभग 1200 ईस्वी: क्षेत्र को “चक लालू” कहा जाता था। - 1216 ईस्वी: बस्ती का महत्व बढ़ा; नाम “महेशी” रखा गया। - 13वीं–15वीं सदी: महेश राय और दाता अब्दुल मिर्ज़ा हलीम शाह का क्षेत्र में धार्मिक, सामाजिक और सांस्कृतिक प्रभाव स्थापित हुआ। - आने वाले शताब्दियों: दाता अब्दुल मिर्ज़ा हलीम शाह की दरगाह प्रमुख धार्मिक स्थल बनी। - आधुनिक काल: मेहसी आर्थिक, शैक्षणिक और सांस्कृतिक केंद्र के रूप में विकसित हुआ। ''' आधुनिक मेहसी''' आज मेहसी ऐतिहासिक, धार्मिक और सांस्कृतिक महत्व के साथ आधुनिक विकास को संतुलित करता है। यहाँ बाजार, स्वास्थ्य सुविधाएँ और शैक्षणिक संस्थान हैं। कृषि अभी भी मुख्य व्यवसाय है, जिसे स्थानीय उद्योग और व्यापार पूरा करते हैं। ''' निष्कर्ष '''' चक लालू से महेशी और आधुनिक मेहसी तक की यात्रा इतिहास, आस्था और सामुदायिक विकास का प्रतीक है। महेश राय और दाता अब्दुल मिर्ज़ा हलीम शाह के योगदान ने इस कस्बे की सांस्कृतिक और धार्मिक पहचान को स्थायी किया। दरगाह, लोककथाएँ और आर्थिक विकास मिलकर मेहसी की 800 साल पुरानी यात्रा का चित्रण करते हैं। ''' संदर्भ ''' 1. Mehsi (https://en.wikipedia.org/wiki/Mehsi) 2. [Mehsi Bihar Online](https://eastchamparan.biharonline.in/guide/about-mehsi) 3. [Live Hindustan – दाता मिर्ज़ा हलीम शाह उर्स](https://www.livehindustan.com/bihar/muzaffarpur/story-chadar-poshida-done-on-the-ninth-urs-of-data-mirza-haleem-shah-10266297.html) 4. [Jagran – मजार मिर्ज़ा हलीम शाह](https://www.jagran.com/bihar/east-champaran-the-symbol-of-communal-harmony-is-khwaja-haleem-shahs-mazar-18338740.html) * प्रकार: धार्मिक स्थल (दरगाह) * महत्व: आध्यात्मिक और तीर्थ स्थल * सांस्कृतिक महत्व: सामाजिक सामंजस्य का प्रतीक * निर्देशांक: {{Coord|26.357212|N|85.118445|E||format=dms}} [[चित्र:Mirza_Halim_Shah_Dargah_Mehsi.jpg|अंगूठाकार|मिर्ज़ा हलीम शाह दरगाह, मेहसी]] '''प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्र (PHC), मेहसी''' मेहसी और आसपास के ग्रामीण क्षेत्रों के निवासियों को आवश्यक चिकित्सा सेवाएं प्रदान करने वाला सरकारी स्वास्थ्य केंद्र है। * सेवाएँ: आउट पेशेंट डिपार्टमेंट (OPD), टीकाकरण, मातृ और बाल स्वास्थ्य देखभाल * महत्व: क्षेत्र में प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा प्रदाता * निर्देशांक: {{Coord|26.355036|N|85.099391|E||format=dms}} [[चित्र:PHC_Hospital_Mehsi.jpg|अंगूठाकार|प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्र (PHC), मेहसी]] '''नगर पंचायत मेहसी''' नगर के नागरिक प्रबंधन और शहरी विकास के लिए जिम्मेदार स्थानीय प्रशासनिक निकाय है। * भूमिका: शहरी शासन और प्रशासन * सेवाएँ: स्वच्छता, सड़क निर्माण और रख-रखाव, जल आपूर्ति, स्थानीय विकास * निर्देशांक: {{Coord|26.355963|N|85.122492|E||format=dms}} [[चित्र:Nagar_Panchayat_Mehsi.jpg|अंगूठाकार|नगर पंचायत कार्यालय, मेहसी]] '''मेहसी बस स्टैंड''' मेहसी को नजदीकी शहरों और कस्बों जैसे मोतीहारी और मुजफ्फरपुर से जोड़ने वाला मुख्य सड़क परिवहन केंद्र है। * कनेक्टिविटी: स्थानीय और क्षेत्रीय बस सेवाएँ * महत्व: दैनिक आवागमन और व्यापार के लिए आवश्यक * निर्देशांक: {{Coord|26.354089|N|85.102933|E||format=dms}} [[चित्र:Bus_Stand_Mehsi.jpg|अंगूठाकार|मेहसी बस स्टैंड]] '''मेहसी रेलवे स्टेशन''' मुजफ्फरपुर–मोतीहारी रेल मार्ग पर स्थित एक महत्वपूर्ण रेलवे स्टेशन है। * सुविधाएँ: टिकट काउंटर, प्लेटफॉर्म, प्रतीक्षालय, बुनियादी यात्री सुविधाएँ * महत्व: यात्री और माल परिवहन के लिए प्रमुख परिवहन लिंक * निर्देशांक: {{Coord|26.354436|N|85.097151|E||format=dms}} [[चित्र:Mehsi_railway_station_platform_view.jpg|अंगूठाकार|मेहसी रेलवे स्टेशन]] ==मेहसी उद्योग== मेहसी में मोती बटन इंडस्ट्री, पूरे देश में अपनी तरह की अकेली इंडस्ट्री है जिसने दुनिया में नाम कमाया है। मेहसी, पूर्वी चंपारण जिले में मोतिहारी से लगभग 48 km पूरब में मेहसी रेलवे स्टेशन के पास एक छोटा सा शहर है। इस इंडस्ट्री की शुरुआत मेहसी के रहने वाले एक मेहनती सब-इंस्पेक्टर, भुलावन लाल की वजह से हुई, जिन्होंने 1905 में सिकरहना नदी में मिलने वाले सीपों से हाथ से बटन बनाना शुरू किया था। भले ही उस समय इस तरह तैयार किए गए बटन अच्छी फिनिशिंग नहीं देते थे, लेकिन देसी इंडस्ट्री को बढ़ावा देने के विचार ने उन्हें ऐसे बटन बनाने के लिए प्रेरित किया। पता चला है कि ऐसे बटनों के कुछ सैंपल अमृता बाज़ार पत्रिका के उस समय के एडिटर श्री मोतीलाल घोष को भेजे गए थे, जिन्होंने लिखा था कि चूंकि बटनों की फिनिशिंग खराब थी, इसलिए उनकी कोई मार्केट वैल्यू नहीं हो सकती थी। उस पुराने पत्रकार की ऐसी बात ने शुरू करने वालों को मशीनें लगाने के लिए मजबूर किया और उनका एक सेट जापान से इंपोर्ट किया गया। इस मशीन और 1000 रुपये की छोटी पूंजी के साथ, तिरहुत मून बटन फैक्टरी के नाम से पहला बटन कारखाना 1908 में यहां स्थापित किया गया था। इसके बाद इसे भारतीय कंपनी अधिनियम के तहत पंजीकृत किया गया। कारखाने ने भारी मुनाफे के साथ मेहसी में कई और कारखानों की स्थापना में मदद की। प्रथम विश्व युद्ध तक उद्योग को भारत में जापानी बटनों से प्रतिस्पर्धा का सामना करना पड़ा था लेकिन युद्ध के वर्षों के दौरान जापानी बटन दुर्लभ हो गए और मेहसी के बटनों को बढ़ावा मिला। पहले युद्ध के बाद जापानी बटन ने फिर से भारत के बाजार पर कब्जा कर लिया और मेहसी बटनों को पीछे धकेल दिया। सरकारी रिकॉर्ड के अनुसार द्वितीय विश्व युद्ध ने जापान में बने बटनों पर रोक लगा दी और मेहसी बटनों की मांग भारतीय बाजार और कुछ विदेशी देशों में भी बढ़ गई। उस समय मेहसी प्रखंड के 13 पंचायतों में फैले 160 बटन कारखाने सुचारू रूप से चल रहे थे इस कॉटेज इंडस्ट्री में 10,000 कारीगर और मज़दूर काम करते थे। इसमें बचे हुए मोतियों को जोड़ने के लिए और भी मज़दूर काम करते थे, जिनका इस्तेमाल फ़र्श सजाने में होता है। बटन पेपर शीट चिपकाने के लिए बच्चों और महिलाओं को भी काम पर रखा जाता था। फ़ैक्ट्रियों में काम करने वाले कारीगर ज़्यादातर दो कैटेगरी के होते हैं। पहले, वे जो नदियों से सीप के खोल इकट्ठा करते हैं और दूसरे वे जो बटन बनाने में लगे होते हैं। कच्चा माल - सीप के खोल - उत्तरी बिहार के चंपारण, मुज़फ़्फ़रपुर और दरभंगा ज़िलों में सिकरहना, बागमती और महानंदा में मुसहर बटार और अनुसूचित जाति के दूसरे समुदाय के प्रोफ़ेशनल मज़दूर इकट्ठा करते हैं। लगभग 15 हज़ार ऐसे मज़दूर लगे हुए हैं। इन पारंपरिक मज़दूरों को दोहरा फ़ायदा होता है। वे नदी से ज़िंदा सीप के खोल इकट्ठा करते हैं जिससे बटन इंडस्ट्री के मालिकों को बेचे जाने से पहले उनका मांस मिलता है। जब नदी के किनारों से सीप के खोल इकट्ठा करना एक अच्छा बिज़नेस बन गया, तो बिहार सरकार ने दखल दिया और साल 1956 में इंडस्ट्री डिपार्टमेंट के कंट्रोल में एक सामान्य सेवा संगठन (S.S.S) बनाया। S.S.S. के अधिकारियों ने मालिकों की दिक्कतों से निपटने में मदद करने के लिए इसका हेडक्वार्टर मेहसी में बनाया। सामान्य सेवा संगठन बनाने के पीछे मुख्य मकसद तैयार माल के लिए सामान और मार्केट जुटाना था। पहली बार इस बिज़नेस में खुद सरकार ने बिचौलिए की भूमिका शुरू की। सामान्य सेवा संगठन के कर्मचारी, रेवेन्यू डिपार्टमेंट से ज़रूरी परमिट लेने के बाद, नॉर्थ बिहार के नदी इलाकों से सीप के खोल इकट्ठा करते थे और उन्हें कमीशन के आधार पर मेहसी की बटन बनाने वाली यूनिट्स को सप्लाई करते थे। बटन के इस अनोखे कुटीर उद्योग को 1964 में उस समय गहरा झटका लगा, जब खान एवं खनिज अधिनियम 1964 के तहत नदियों के सीप के खोल का स्वामित्व राजस्व विभाग से खान विभाग को हस्तांतरित कर दिया गया। एक वर्ष के लीज के लिए रॉयल्टी, सरफेस रेंट एवं एडवांस के रूप में खान विभाग को भारी रकम चुकानी पड़ती थी। पहले जहां नदी तल में एक मील तक सीप के खोल एकत्र करने के लिए मात्र 10 रुपये की मामूली रकम चुकानी पड़ती थी, वहीं 1964 के खान अधिनियम के लागू होने के बाद अब करीब 1000 रुपये चुकाने पड़ते हैं। इस अधिनियम को मेहसी में काले कानून के रूप में याद किया जाता है। विदित हो कि खान प्राधिकरण द्वारा लीज प्रदान करते समय नदी तल में एक निश्चित दूरी एवं स्थान, जैसा कि नदी के नक्शे में दर्शाया गया है, संचालन के लिए अनुमति दी जाती है। सीप के खोल जीवित रहने के कारण एक स्थान से दूसरे स्थान पर रेंगते रहते हैं। ऐसी स्थिति में किसी को भी मौत के मुंह में जाना पड़ सकता है। सीप के खोल इकट्ठा करने के लिए परमिट देने में माइंस डिपार्टमेंट के गलत तरीके, कच्चे माल की बढ़ी हुई कीमत, और माइंस डिपार्टमेंट के एक अधिकारी की बिचौलियों के साथ साठगांठ, इन सबने बटन इंडस्ट्री की उम्मीद पर बहुत बुरा असर डाला है। यह इंडस्ट्री अभी भी बिचौलियों-ऑफिस की साठगांठ और ज़रूरी इंफ्रास्ट्रक्चर की भारी कमी से हुए नुकसान से उबर ही रही थी कि इसे एक और झटका लगा। नायलॉन बटन बाज़ारों में भर गए। मोती- == इन्हें भी देखें == * '''Mehsi''' पिन कोड 845426, 845406 == <ref>{{Cite journal|last=Begam|first=Shama|last2=Khan|first2=R. A.|date=2002-12-01|title=Impact of the Pollution of River Burhi Gandak on Plankton and Maicofauna at Mehsi, North Bihar Caused by Sugar Mills and Mother of Pearl Button Industries|url=https://doi.org/10.26515/rzsi/v100/i3-4/2002/159588|journal=Records of the Zoological Survey of India|pages=85–100|doi=10.26515/rzsi/v100/i3-4/2002/159588|issn=2581-8686}}</ref>सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बिहार के शहर]] [[श्रेणी:पूर्वी चम्पारण जिला]] [[श्रेणी:पूर्वी चम्पारण ज़िले के नगर]] pe4zbrg0tmhnml368gjmnjoeunvz4dp सदस्य वार्ता:Thakur raunak singh 3 1158111 6537688 6521542 2026-04-08T13:44:21Z ~2026-10474-12 911411 /* इनके बारें में */ नया अनुभाग 6537688 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Thakur raunak singh}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 09:15, 7 अप्रैल 2020 (UTC) == Thakur Raunak Singh kunda Pratapgarh == ठाकुर रौनक सिंह कुंडा प्रतापगढ़ के बारें में बताओ [[विशेष:योगदान/&#126;2026-10474-12|&#126;2026-10474-12]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-10474-12|talk]]) 11:39, 16 फ़रवरी 2026 (UTC) == इनके बारें में == इनके बारें में [[विशेष:योगदान/&#126;2026-10474-12|&#126;2026-10474-12]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-10474-12|वार्ता]]) 13:44, 8 अप्रैल 2026 (UTC) l1xmjymie2j1jp1npib2r2bwhyhy7n4 थारू भाषा 0 1279918 6538002 6092358 2026-04-09T10:22:58Z Psubhashish 41524 इन्फो बॉक्स 6538002 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = Tharu | nativename = थारु, थरुवा, थरुहट | pronunciation = ({{IPA|thq|tʰaru|pron|OpenSpeaks-thq-Saptariya-Tharu-Sanjib Chaudhary-Pronunciation Tharu.wav}})<small>(Tharu)</small><br> | image = OpenSpeaks-thq-Eastern Tharu-Achhai Chaudhary-SC-Medicinal Plants 01.webm | imagecaption = सप्तरिया (एक थारू भाषा) में एक स्थानीय औषधीय पौधों का वर्णन करते हुए एक थारू वैद्य | imagealt = सप्तरिया (एक थारू भाषा) में एक स्थानीय औषधीय पौधों का वर्णन करते हुए एक थारू वैद्य | states = [[नेपाल]], [[भारत]] | ethnicity = [[थारू समुदाय|थारू]] | speakers = नेपाल में {{sigfig|1.700000|2}} मिलियन (2021 जनगणना)<ref>{{cite report |date=2021 |title=National Population and Housing Census 2021, mother tongue Report |author=National Statistics Office |work=Government of Nepal |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/mother-tongue}}</ref> | date = | speakers2 = {{sigfig|367,000|2}} से ज़्यादा भारत में (1997–2007)<ref name=e27/> | ref = e27 | nation = {{flag|नेपाल}} * [[Lumbini Province]] * [[Sudurpashchim Province|Sudurpashchim]] | familycolor = Indo-European | fam2 = [[हिन्द-ईरानी भाषाएँ|हिन्द-ईरानी]] | fam3 = [[हिन्द-आर्य भाषाएँ|हिन्द-आर्य]] | fam4 = [[पूर्वी हिन्द-आर्य भाषाएँ|पूर्वी]] | fam5 = [[बिहारी भाषाएँ|बिहारी]] | script = [[देवनागरी]] | lc1 = thl | ld1 = [[डंगौरा थारू]] | lc2 = tkt | ld2 = [[कठरिया थारू]] | lc3 = thr | ld3 = [[राणा थारू]] | lc5 = thq | ld5 = [[कोचिला थारू]] | lc4 = the | ld4 = [[चितवानिया थारू]] | lc6 = tkb | ld6 = [[बुक्सा थारु|बुक्सा]] | lc7 = soi | ld7 = [[सोनहा थारू|सोनहा]] | glotto = thar1284 | glottorefname = Tharuic | map = Tharu Area.jpg | mapcaption = नेपाल और भारत के क्षेत्र जहाँ थारू जनसंख्या अधिक है | fam6 = (अवर्गीकृत) | dia1 = [[Rana Tharu language|Rana Tharu]] | region = [[Terai]] | dia2 = [[Sonha language|Sonha Tharu]] | dia3 = [[Kochila Tharu]] | dia4 = [[Kathariya Tharu]] | dia5 = [[Dangaura Tharu]] | dia6 = [[Chitwania Tharu]] | minority = {{Flag|भारत}} * [[उत्तराखंड]] * [[उत्तर प्रदेश]]<ref>{{cite web | url = http://www.censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/dh_st_uttaranchal.pdf | author = Office of the Registrar General, India (2001) | title = Uttaranchal. Data Highlights: The Scheduled Tribes. Census of India 2001 | access-date = 2008-03-16}}</ref><ref name=":0">{{cite web | url = http://www.censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/dh_st_up.pdf | author = Office of the Registrar General, India (2001) | title= Uttar Pradesh. Data Highlights: The Scheduled Tribes. Census of India 2001}}</ref> }} '''थारू भाषा''', [[थारू|थारू समुदाय]] में बोली जाने वाली [[भाषा]] है। यह [[नेपाल]] में बोली जाने वाली प्रमुख भाषा है। थारू जाति में और भी कई भाषाएँ हैं जो थारू भाषा के समान मानी जाती हैं। इसे '''सोन्हा''', '''कथरिया''', '''डंगौरा''' या '''मुख्य कोचिला''' भाषा भी कहा जाता है।<ref>{{Citation|title=थारु भाषा|date=2020-12-19|url=https://ne.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%81_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE&oldid=971200|work=विकिपिडिया|language=ne|access-date=2021-05-22}}</ref> नेपाल के पश्चिमी भाग में इन भाषाओं के अलावा पूर्वी थारू समुदाय में चितवानिया थारू भाषा बोली जाती है जो पश्चिमी थारू भाषा से भिन्न है। यह नेपाल में बोली जाने वाली अन्य भाषाओं के समान है। यह [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], आदि के समान प्रतीत होता है, लेकिन अन्य भाषाएं थारू मूल भाषा से विकसित हुई हैं क्योंकि अन्य थारू भाषाएं विकसित हुई हैं और इसलिए हैं सभ्य और परिष्कृत। थारू भाषा में अनेक प्राचीन कृतियाँ हैं और उन्हें कहानी के रूप में संकलित करने की आवश्यकता है। यद्यपि इंडो-आर्यन के भीतर उनका अपना सटीक वर्गीकरण अनिश्चित बना हुआ है, थारू भाषाओं में अवधी, मैथिली और भोजपुरी जैसी पड़ोसी भाषाओं के साथ सतही समानताएं हैं। कुछ थारू परिवारों का शब्दकोष एक पुरातन, 'स्वदेशी' आधार का संकेत है, जो संभावित रूप से चीन-तिब्बती या इंडो-आर्यन बस्ती से पहले का है। थारू भाषाएं इंडो-आर्यन के संदर्भ में संक्रमणकालीन प्रतीत होती हैं। ==थारू भाषा का इतिहास== यद्यपि थारू भाषा का कोई लिखित इतिहास नहीं है किन्तु इसे बहुत पुराना माना जाता है। अधिकांश भाषाएँ समान हैं। ==थारू लिपि== काफी पहले जब थारू परिवार समाज की मुख्यधारा से हटकर अलग जीवन-शैली से जीवन बसर करते थे तो इनके रहन-सहन की विलक्षण शैली के साथ ही तीज-त्योहार, नृत्य और पहनावे तो अलग होते ही थे। इनकी भाषा भी सामान्य लोगों से भिन्न थी। थारुओं की खुद की अपनी [[लिपि]] थी, जिसमें वह पढ़ते-लिखते और संवाद करते थे। आज भी थारू लिपि पर आधारित [[पाण्डुलिपि|पांडुलिपियां]] थारू जनजाति गांवों में बुजुर्गों के पास मौजूद हैं। बुजुर्गों के हाथ के लिखे थारू लिपि के इश्तिहार उन्हीं के पीढ़ी के युवा न तो पढ़ पाते हैं और न समझ पाते हैं। थारुओं के उत्थान पर काम कर रहे देहात संस्था के जितेंद्र चतुर्वेदी कहते हैं कि थारू लिपि के संरक्षण में सरकार बेपरवाह है। किसी स्तर का शैक्षिक अथवा अनुसंधानगत प्रयास भी नहीं हो पाया है, जिससे पांडुलिपियों को सुरक्षित रखकर इस जनजातीय लिपि को जीवन्त रखा जा सके। फकीरपुरी के थारू जनजाति के 60 वर्षीय रामकुमार कहते हैं कि थारू लिपि में लिखने वाले बुजुर्ग थारू जब दिवंगत होते हैं तो उनकी लिखी पांडुलिपियां भी चिता पर जला दी जाती हैं। इसी के चलते थारू लिपि धीरे-धीरे विलुप्त होती जा रही है।<ref>[https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bahraich-tharu-culture-and-lipi-farget-by-them-21170140.html अपनी पौराणिक लिपि को भूलकर परिवर्तन की इबारत लिख रहे थारू]</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== [[श्रेणी:नेपाल की भाषाएँ]] 87vx08hfl1c9702gd11fodwa05vy6iq 6538005 6538002 2026-04-09T10:25:55Z Psubhashish 41524 अनुवाद + 6538005 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = Tharu | nativename = थारु, थरुवा, थरुहट | pronunciation = ({{IPA|thq|tʰaru|pron|OpenSpeaks-thq-Saptariya-Tharu-Sanjib Chaudhary-Pronunciation Tharu.wav}})<small>(थारू)</small><br> | image = OpenSpeaks-thq-Eastern Tharu-Achhai Chaudhary-SC-Medicinal Plants 01.webm | imagecaption = सप्तरिया (एक थारू भाषा) में एक स्थानीय औषधीय पौधों का वर्णन करते हुए एक थारू वैद्य | imagealt = सप्तरिया (एक थारू भाषा) में एक स्थानीय औषधीय पौधों का वर्णन करते हुए एक थारू वैद्य | states = [[नेपाल]], [[भारत]] | ethnicity = [[थारू समुदाय|थारू]] | speakers = नेपाल में {{sigfig|1.700000|2}} मिलियन (2021 जनगणना)<ref>{{cite report |date=2021 |title=National Population and Housing Census 2021, mother tongue Report |author=National Statistics Office |work=Government of Nepal |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/mother-tongue}}</ref> | date = | speakers2 = {{sigfig|367,000|2}} से ज़्यादा भारत में (1997–2007)<ref name=e27/> | ref = e27 | nation = {{flag|नेपाल}} * [[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] * [[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]] | familycolor = Indo-European | fam2 = [[हिन्द-ईरानी भाषाएँ|हिन्द-ईरानी]] | fam3 = [[हिन्द-आर्य भाषाएँ|हिन्द-आर्य]] | fam4 = [[पूर्वी हिन्द-आर्य भाषाएँ|पूर्वी]] | fam5 = [[बिहारी भाषाएँ|बिहारी]] | script = [[देवनागरी]] | lc1 = thl | ld1 = [[डंगौरा थारू]] | lc2 = tkt | ld2 = [[कठरिया थारू]] | lc3 = thr | ld3 = [[राणा थारू]] | lc5 = thq | ld5 = [[कोचिला थारू]] | lc4 = the | ld4 = [[चितवानिया थारू]] | lc6 = tkb | ld6 = [[बुक्सा थारु|बुक्सा]] | lc7 = soi | ld7 = [[सोनहा थारू|सोनहा]] | glotto = thar1284 | glottorefname = Tharuic | map = Tharu Area.jpg | mapcaption = नेपाल और भारत के क्षेत्र जहाँ थारू जनसंख्या अधिक है | fam6 = (अवर्गीकृत) | dia1 = [[राणा थारू]] | region = [[तराई]] | dia2 = [[सोनहा थारू|सोनहा]] | dia3 = [[कोचिला थारू]] | dia4 = [[कठरिया थारू]] | dia5 = [[डंगौरा थारू]] | dia6 = [[चितवानिया थारू]] | minority = {{Flag|भारत}} * [[उत्तराखंड]] * [[उत्तर प्रदेश]]<ref>{{cite web | url = http://www.censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/dh_st_uttaranchal.pdf | author = Office of the Registrar General, India (2001) | title = Uttaranchal. Data Highlights: The Scheduled Tribes. Census of India 2001 | access-date = 2008-03-16}}</ref><ref name=":0">{{cite web | url = http://www.censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/dh_st_up.pdf | author = Office of the Registrar General, India (2001) | title= Uttar Pradesh. Data Highlights: The Scheduled Tribes. Census of India 2001}}</ref> }} '''थारू भाषा''', [[थारू|थारू समुदाय]] में बोली जाने वाली [[भाषा]] है। यह [[नेपाल]] में बोली जाने वाली प्रमुख भाषा है। थारू जाति में और भी कई भाषाएँ हैं जो थारू भाषा के समान मानी जाती हैं। इसे '''सोन्हा''', '''कथरिया''', '''डंगौरा''' या '''मुख्य कोचिला''' भाषा भी कहा जाता है।<ref>{{Citation|title=थारु भाषा|date=2020-12-19|url=https://ne.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%81_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE&oldid=971200|work=विकिपिडिया|language=ne|access-date=2021-05-22}}</ref> नेपाल के पश्चिमी भाग में इन भाषाओं के अलावा पूर्वी थारू समुदाय में चितवानिया थारू भाषा बोली जाती है जो पश्चिमी थारू भाषा से भिन्न है। यह नेपाल में बोली जाने वाली अन्य भाषाओं के समान है। यह [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], आदि के समान प्रतीत होता है, लेकिन अन्य भाषाएं थारू मूल भाषा से विकसित हुई हैं क्योंकि अन्य थारू भाषाएं विकसित हुई हैं और इसलिए हैं सभ्य और परिष्कृत। थारू भाषा में अनेक प्राचीन कृतियाँ हैं और उन्हें कहानी के रूप में संकलित करने की आवश्यकता है। यद्यपि इंडो-आर्यन के भीतर उनका अपना सटीक वर्गीकरण अनिश्चित बना हुआ है, थारू भाषाओं में अवधी, मैथिली और भोजपुरी जैसी पड़ोसी भाषाओं के साथ सतही समानताएं हैं। कुछ थारू परिवारों का शब्दकोष एक पुरातन, 'स्वदेशी' आधार का संकेत है, जो संभावित रूप से चीन-तिब्बती या इंडो-आर्यन बस्ती से पहले का है। थारू भाषाएं इंडो-आर्यन के संदर्भ में संक्रमणकालीन प्रतीत होती हैं। ==थारू भाषा का इतिहास== यद्यपि थारू भाषा का कोई लिखित इतिहास नहीं है किन्तु इसे बहुत पुराना माना जाता है। अधिकांश भाषाएँ समान हैं। ==थारू लिपि== काफी पहले जब थारू परिवार समाज की मुख्यधारा से हटकर अलग जीवन-शैली से जीवन बसर करते थे तो इनके रहन-सहन की विलक्षण शैली के साथ ही तीज-त्योहार, नृत्य और पहनावे तो अलग होते ही थे। इनकी भाषा भी सामान्य लोगों से भिन्न थी। थारुओं की खुद की अपनी [[लिपि]] थी, जिसमें वह पढ़ते-लिखते और संवाद करते थे। आज भी थारू लिपि पर आधारित [[पाण्डुलिपि|पांडुलिपियां]] थारू जनजाति गांवों में बुजुर्गों के पास मौजूद हैं। बुजुर्गों के हाथ के लिखे थारू लिपि के इश्तिहार उन्हीं के पीढ़ी के युवा न तो पढ़ पाते हैं और न समझ पाते हैं। थारुओं के उत्थान पर काम कर रहे देहात संस्था के जितेंद्र चतुर्वेदी कहते हैं कि थारू लिपि के संरक्षण में सरकार बेपरवाह है। किसी स्तर का शैक्षिक अथवा अनुसंधानगत प्रयास भी नहीं हो पाया है, जिससे पांडुलिपियों को सुरक्षित रखकर इस जनजातीय लिपि को जीवन्त रखा जा सके। फकीरपुरी के थारू जनजाति के 60 वर्षीय रामकुमार कहते हैं कि थारू लिपि में लिखने वाले बुजुर्ग थारू जब दिवंगत होते हैं तो उनकी लिखी पांडुलिपियां भी चिता पर जला दी जाती हैं। इसी के चलते थारू लिपि धीरे-धीरे विलुप्त होती जा रही है।<ref>[https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bahraich-tharu-culture-and-lipi-farget-by-them-21170140.html अपनी पौराणिक लिपि को भूलकर परिवर्तन की इबारत लिख रहे थारू]</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== [[श्रेणी:नेपाल की भाषाएँ]] ej2ks4un4dk6t1jnuvxhntgt4ama89z 6538006 6538005 2026-04-09T10:26:28Z Psubhashish 41524 उच्चारण + 6538006 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = Tharu | nativename = थारु, थरुवा, थरुहट | pronunciation = ({{IPA|thq|tʰaru|pron|OpenSpeaks-thq-Saptariya-Tharu-Sanjib Chaudhary-Pronunciation Tharu.wav}})<small>(थारू)</small><br> | image = OpenSpeaks-thq-Eastern Tharu-Achhai Chaudhary-SC-Medicinal Plants 01.webm | imagecaption = सप्तरिया (एक थारू भाषा) में एक स्थानीय औषधीय पौधों का वर्णन करते हुए एक थारू वैद्य | imagealt = सप्तरिया (एक थारू भाषा) में एक स्थानीय औषधीय पौधों का वर्णन करते हुए एक थारू वैद्य | states = [[नेपाल]], [[भारत]] | ethnicity = [[थारू समुदाय|थारू]] | speakers = नेपाल में {{sigfig|1.700000|2}} मिलियन (2021 जनगणना)<ref>{{cite report |date=2021 |title=National Population and Housing Census 2021, mother tongue Report |author=National Statistics Office |work=Government of Nepal |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/mother-tongue}}</ref> | date = | speakers2 = {{sigfig|367,000|2}} से ज़्यादा भारत में (1997–2007)<ref name=e27/> | ref = e27 | nation = {{flag|नेपाल}} * [[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]] * [[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]] | familycolor = Indo-European | fam2 = [[हिन्द-ईरानी भाषाएँ|हिन्द-ईरानी]] | fam3 = [[हिन्द-आर्य भाषाएँ|हिन्द-आर्य]] | fam4 = [[पूर्वी हिन्द-आर्य भाषाएँ|पूर्वी]] | fam5 = [[बिहारी भाषाएँ|बिहारी]] | script = [[देवनागरी]] | lc1 = thl | ld1 = [[डंगौरा थारू]] | lc2 = tkt | ld2 = [[कठरिया थारू]] | lc3 = thr | ld3 = [[राणा थारू]] | lc5 = thq | ld5 = [[कोचिला थारू]] | lc4 = the | ld4 = [[चितवानिया थारू]] | lc6 = tkb | ld6 = [[बुक्सा थारु|बुक्सा]] | lc7 = soi | ld7 = [[सोनहा थारू|सोनहा]] | glotto = thar1284 | glottorefname = Tharuic | map = Tharu Area.jpg | mapcaption = नेपाल और भारत के क्षेत्र जहाँ थारू जनसंख्या अधिक है | fam6 = (अवर्गीकृत) | dia1 = [[राणा थारू]] | region = [[तराई]] | dia2 = [[सोनहा थारू|सोनहा]] | dia3 = [[कोचिला थारू]] | dia4 = [[कठरिया थारू]] | dia5 = [[डंगौरा थारू]] | dia6 = [[चितवानिया थारू]] | minority = {{Flag|भारत}} * [[उत्तराखंड]] * [[उत्तर प्रदेश]]<ref>{{cite web | url = http://www.censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/dh_st_uttaranchal.pdf | author = Office of the Registrar General, India (2001) | title = Uttaranchal. Data Highlights: The Scheduled Tribes. Census of India 2001 | access-date = 2008-03-16}}</ref><ref name=":0">{{cite web | url = http://www.censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/dh_st_up.pdf | author = Office of the Registrar General, India (2001) | title= Uttar Pradesh. Data Highlights: The Scheduled Tribes. Census of India 2001}}</ref> }} '''थारू भाषा''' ({{IPA|thq|tʰaru|pron|OpenSpeaks-thq-Saptariya-Tharu-Sanjib Chaudhary-Pronunciation Tharu.wav}}), [[थारू|थारू समुदाय]] में बोली जाने वाली [[भाषा]] है। यह [[नेपाल]] में बोली जाने वाली प्रमुख भाषा है। थारू जाति में और भी कई भाषाएँ हैं जो थारू भाषा के समान मानी जाती हैं। इसे '''सोन्हा''', '''कथरिया''', '''डंगौरा''' या '''मुख्य कोचिला''' भाषा भी कहा जाता है।<ref>{{Citation|title=थारु भाषा|date=2020-12-19|url=https://ne.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%81_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE&oldid=971200|work=विकिपिडिया|language=ne|access-date=2021-05-22}}</ref> नेपाल के पश्चिमी भाग में इन भाषाओं के अलावा पूर्वी थारू समुदाय में चितवानिया थारू भाषा बोली जाती है जो पश्चिमी थारू भाषा से भिन्न है। यह नेपाल में बोली जाने वाली अन्य भाषाओं के समान है। यह [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], आदि के समान प्रतीत होता है, लेकिन अन्य भाषाएं थारू मूल भाषा से विकसित हुई हैं क्योंकि अन्य थारू भाषाएं विकसित हुई हैं और इसलिए हैं सभ्य और परिष्कृत। थारू भाषा में अनेक प्राचीन कृतियाँ हैं और उन्हें कहानी के रूप में संकलित करने की आवश्यकता है। यद्यपि इंडो-आर्यन के भीतर उनका अपना सटीक वर्गीकरण अनिश्चित बना हुआ है, थारू भाषाओं में अवधी, मैथिली और भोजपुरी जैसी पड़ोसी भाषाओं के साथ सतही समानताएं हैं। कुछ थारू परिवारों का शब्दकोष एक पुरातन, 'स्वदेशी' आधार का संकेत है, जो संभावित रूप से चीन-तिब्बती या इंडो-आर्यन बस्ती से पहले का है। थारू भाषाएं इंडो-आर्यन के संदर्भ में संक्रमणकालीन प्रतीत होती हैं। ==थारू भाषा का इतिहास== यद्यपि थारू भाषा का कोई लिखित इतिहास नहीं है किन्तु इसे बहुत पुराना माना जाता है। अधिकांश भाषाएँ समान हैं। ==थारू लिपि== काफी पहले जब थारू परिवार समाज की मुख्यधारा से हटकर अलग जीवन-शैली से जीवन बसर करते थे तो इनके रहन-सहन की विलक्षण शैली के साथ ही तीज-त्योहार, नृत्य और पहनावे तो अलग होते ही थे। इनकी भाषा भी सामान्य लोगों से भिन्न थी। थारुओं की खुद की अपनी [[लिपि]] थी, जिसमें वह पढ़ते-लिखते और संवाद करते थे। आज भी थारू लिपि पर आधारित [[पाण्डुलिपि|पांडुलिपियां]] थारू जनजाति गांवों में बुजुर्गों के पास मौजूद हैं। बुजुर्गों के हाथ के लिखे थारू लिपि के इश्तिहार उन्हीं के पीढ़ी के युवा न तो पढ़ पाते हैं और न समझ पाते हैं। थारुओं के उत्थान पर काम कर रहे देहात संस्था के जितेंद्र चतुर्वेदी कहते हैं कि थारू लिपि के संरक्षण में सरकार बेपरवाह है। किसी स्तर का शैक्षिक अथवा अनुसंधानगत प्रयास भी नहीं हो पाया है, जिससे पांडुलिपियों को सुरक्षित रखकर इस जनजातीय लिपि को जीवन्त रखा जा सके। फकीरपुरी के थारू जनजाति के 60 वर्षीय रामकुमार कहते हैं कि थारू लिपि में लिखने वाले बुजुर्ग थारू जब दिवंगत होते हैं तो उनकी लिखी पांडुलिपियां भी चिता पर जला दी जाती हैं। इसी के चलते थारू लिपि धीरे-धीरे विलुप्त होती जा रही है।<ref>[https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bahraich-tharu-culture-and-lipi-farget-by-them-21170140.html अपनी पौराणिक लिपि को भूलकर परिवर्तन की इबारत लिख रहे थारू]</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== [[श्रेणी:नेपाल की भाषाएँ]] b3w73weu7hydcn0gefwd9251vzysdth सदस्य वार्ता:PANKAJ KR BHARDWAJ 3 1281041 6537836 5203821 2026-04-08T20:27:46Z ~2026-21648-99 919476 /* Sir aapke telegram main 5000 invest krne pr 30000 mil rhe h 2hr mai. Kya ye sach h? */ नया अनुभाग 6537836 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=PANKAJ KR BHARDWAJ}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 03:41, 27 मई 2021 (UTC) == Sir aapke telegram main 5000 invest krne pr 30000 mil rhe h 2hr mai. Kya ye sach h? == Sir aapke telegram main 5000 invest krne pr 30000 mil rhe h 2hr mai. Kya ye sach h? [[विशेष:योगदान/&#126;2026-21648-99|&#126;2026-21648-99]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-21648-99|वार्ता]]) 20:27, 8 अप्रैल 2026 (UTC) 7s67thq1pxhfx0ztku240gg5621wj0v 6537878 6537836 2026-04-09T04:13:37Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/~2026-21648-99|~2026-21648-99]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-21648-99|वार्ता]]) द्वारा किया गया1 संपादन प्रत्यावर्तित किया गया: Spam 6537878 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=PANKAJ KR BHARDWAJ}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 03:41, 27 मई 2021 (UTC) 95ehdemn5jjx37j4dc8aip6eolsxni4 श्रम सुविधा 0 1329338 6537818 6510367 2026-04-08T17:53:15Z Sarkarimanch 886834 टूटी हुई कड़ी को सही लिंक से बदला 6537818 wikitext text/x-wiki '''श्रम सुविधा''' [[भारत सरकार]] का एक वेब पोर्टल है जहाँ श्रम और श्रमिकों से सम्बन्धित सभी प्रकार के कार्यों को कर पाने की सुविधा प्रदान की गयी है। ==ई''bhvcv''-श्रम कार्ड== ई-श्रम कार्ड केंद्र सरकार और राज्य सरकार द्वारा जारी किया गया एक योजना है जिसके तहत देश सभी असंगठित कामगारों का एक राष्ट्रीय डेटाबेस बनाया जा रहा है जिसे आधार कार्ड से जोड़ा जायेगा इस योजना के तहत गरीब किसानो और असंगठित कामगारों का नाम, पता, व्यवसाय और बहुत सारी जानकारिय इकठ्ठा की जा रही है ताकि सरकार द्वारा किये गए सभी योजनाओं का सीधा लाभ इन तक पहुच सके | और इसके साथ ही सामाजिक सुरक्षा योजनाओं का भी विस्तार किया जायेगा| एक तरह से देखा जाये तो यह देश का पहला ऐसा डेटाबेस है जिसमे सभी प्रवासी कामगारों , गिग, प्लेटफोर्म कामगारों और सन्निर्माण कामगारों पूरा विवरण होगा | [https://farmerregistrystatus.up.in/e-shram-card-payment-check-2025/ ई-श्रम कार्ड]{{Dead link|date=जून 2025 |bot=InternetArchiveBot }} योजना वास्तव में केंद्र सरकार और राज्य सरकार द्वारा लांच की गई एक योजना है जिसकी सहायता से देश के हर असंगठित कामगारों का पूरा जानकारी इकठ्ठा किया जायेगा और असंगठित कामगारों को एक ई-श्रम कार्ड दिया जायेगा जिसकी सहायता से केंद्र सरकार और राज्य सरकार द्वारा पारित किये जाने वाले सभी योजनाओ का सीधा लाभ असंगठित कामगारों तक पहुच सके और इसका इन सबका सुचारू रूप से संचालन कर सके| ==ई-श्रम कार्ड कैसे बनवाये == ई-श्रम कार्ड बनवाने के लिए सरकार की तरफ से ऑनलाइन फॉर्म जरी किया गया है जिसे आप अपनी सारी जानकारी भर के इस कार्ड को प्राप्त कर सकते है इसके रजिस्ट्रेशन की पूरी प्रक्रिया निचे दिया गया है जिसे आप पढ़ भी सकते है, आप अपने नजदीकी [[Common Services Center|CSC]] Center पर जाकर भी इस कार्ड को बनवा सकते है | ==ई-श्रम कार्ड पेमेंट चेक कैसे करे == ई-श्रम कार्ड धारकों को सरकार विभिन्न योजनाओं के माध्यम से आर्थिक लाभ प्रदान करती हैं जिसके लिए आप ऑनलाइन स्टेटस चेक कर सकते हैं। [https://farmerregistrystatus.up.in/e-shram-card-payment-check-2025/ ई-श्रम कार्ड पेमेंट चेक]{{Dead link|date=जून 2025 |bot=InternetArchiveBot }} करने के लिए आप श्रम विभाग की आधिकारिक वेबसाइट पर अपने ई-श्रम कार्ड संख्या तथा मोबाइल नंबर के माध्यम से लोग इन करके संपूर्ण जानकारी प्राप्त कर सकते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://yojanatree.com/e-shram-card-download-by-mobile-number/|title=E Shram Card Download By Mobile Number|last=|date=|language=|access-date=|archive-date=10 नवंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241110215536/https://yojanatree.com/e-shram-card-download-by-mobile-number/|url-status=dead}}</ref> किन ई-श्रम कार्ड धारकों को 1000 रुपये किस्त मिला है? उत्तर प्रदेश सरकार के द्वारा भारत पोषण भत्ता योजना के तहत श्रमिक कार्ड धारकों को, ₹1000 की किस्त ट्रांसफर की गई है, इस किस्त की डिटेल्स आप सभी उत्तर प्रदेश सरकार के असंगठित कर्मकार सामाजिक सुरक्षा बोर्ड श्रम विभाग, उत्तर प्रदेश सरकार ऑफिशियल वेबसाइट <nowiki>https://upssb.in/</nowiki> पर जाकर चेक कर सकते हैं। [https://goodnivesh.in/e-shram-card-1-thousand-rupees-status/ चेक करने का स्टेप बाय स्टेप प्रोसेस यहां से देख सकते हैं।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241213145340/https://goodnivesh.in/e-shram-card-1-thousand-rupees-status/ |date=13 दिसंबर 2024 }} ==बाहरी कड़ियाँ== [https://eshramportal.com// E Shram Card] ==इन्हें भी देखें== * [[प्रधानमंत्री किसान सम्मान निधि]] * बेरोजगारी भत्ता योजना * [https://alertupdates.online/e-shram-card-download-pdf-aadhar-number-2023/ ई-श्रम कार्ड कैसे बनवाये] * [https://mahatdc.com/%e0%a4%88-%e0%a4%b6%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%ae-%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%a1-%e0%a4%91%e0%a4%a8%e0%a4%b2%e0%a4%be%e0%a4%87%e0%a4%a8-%e0%a4%86%e0%a4%b5%e0%a5%87%e0%a4%a6%e0%a4%a8/ '''ई-श्रम कार्ड: ऑनलाइन आवेदन का सरल तरीका'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231229184740/https://mahatdc.com/%E0%A4%88-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A1-%E0%A4%91%E0%A4%A8%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A8-%E0%A4%86%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%A8/ |date=29 दिसंबर 2023 }} 6eypphmh3acxol29akcv7m0xy86bzth 6537819 6537818 2026-04-08T17:53:49Z Sarkarimanch 886834 6537819 wikitext text/x-wiki '''श्रम सुविधा''' [[भारत सरकार]] का एक वेब पोर्टल है जहाँ श्रम और श्रमिकों से सम्बन्धित सभी प्रकार के कार्यों को कर पाने की सुविधा प्रदान की गयी है। ==ई''bhvcv''-श्रम कार्ड== ई-श्रम कार्ड केंद्र सरकार और राज्य सरकार द्वारा जारी किया गया एक योजना है जिसके तहत देश सभी असंगठित कामगारों का एक राष्ट्रीय डेटाबेस बनाया जा रहा है जिसे आधार कार्ड से जोड़ा जायेगा इस योजना के तहत गरीब किसानो और असंगठित कामगारों का नाम, पता, व्यवसाय और बहुत सारी जानकारिय इकठ्ठा की जा रही है ताकि सरकार द्वारा किये गए सभी योजनाओं का सीधा लाभ इन तक पहुच सके | और इसके साथ ही सामाजिक सुरक्षा योजनाओं का भी विस्तार किया जायेगा| एक तरह से देखा जाये तो यह देश का पहला ऐसा डेटाबेस है जिसमे सभी प्रवासी कामगारों , गिग, प्लेटफोर्म कामगारों और सन्निर्माण कामगारों पूरा विवरण होगा | [https://farmerregistrystatus.up.in/e-shram-card-payment-check-2025/ ई-श्रम कार्ड]{{Dead link|date=जून 2025 |bot=InternetArchiveBot }} योजना वास्तव में केंद्र सरकार और राज्य सरकार द्वारा लांच की गई एक योजना है जिसकी सहायता से देश के हर असंगठित कामगारों का पूरा जानकारी इकठ्ठा किया जायेगा और असंगठित कामगारों को एक ई-श्रम कार्ड दिया जायेगा जिसकी सहायता से केंद्र सरकार और राज्य सरकार द्वारा पारित किये जाने वाले सभी योजनाओ का सीधा लाभ असंगठित कामगारों तक पहुच सके और इसका इन सबका सुचारू रूप से संचालन कर सके| ==ई-श्रम कार्ड कैसे बनवाये == ई-श्रम कार्ड बनवाने के लिए सरकार की तरफ से ऑनलाइन फॉर्म जरी किया गया है जिसे आप अपनी सारी जानकारी भर के इस कार्ड को प्राप्त कर सकते है इसके रजिस्ट्रेशन की पूरी प्रक्रिया निचे दिया गया है जिसे आप पढ़ भी सकते है, आप अपने नजदीकी [[Common Services Center|CSC]] Center पर जाकर भी इस कार्ड को बनवा सकते है | ==ई-श्रम कार्ड पेमेंट चेक कैसे करे == ई-श्रम कार्ड धारकों को सरकार विभिन्न योजनाओं के माध्यम से आर्थिक लाभ प्रदान करती हैं जिसके लिए आप ऑनलाइन स्टेटस चेक कर सकते हैं। [https://farmerregistrystatus.up.in/e-shram-card-payment-check-2025/ ई-श्रम कार्ड पेमेंट चेक]{{Dead link|date=जून 2025 |bot=InternetArchiveBot }} करने के लिए आप श्रम विभाग की आधिकारिक वेबसाइट पर अपने ई-श्रम कार्ड संख्या तथा मोबाइल नंबर के माध्यम से लोग इन करके संपूर्ण जानकारी प्राप्त कर सकते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://yojanatree.com/e-shram-card-download-by-mobile-number/|title=E Shram Card Download By Mobile Number|last=|date=|language=|access-date=|archive-date=10 नवंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241110215536/https://yojanatree.com/e-shram-card-download-by-mobile-number/|url-status=dead}}</ref> किन ई-श्रम कार्ड धारकों को 1000 रुपये किस्त मिला है? उत्तर प्रदेश सरकार के द्वारा भारत पोषण भत्ता योजना के तहत श्रमिक कार्ड धारकों को, ₹1000 की किस्त ट्रांसफर की गई है, इस किस्त की डिटेल्स आप सभी उत्तर प्रदेश सरकार के असंगठित कर्मकार सामाजिक सुरक्षा बोर्ड श्रम विभाग, उत्तर प्रदेश सरकार ऑफिशियल वेबसाइट <nowiki>https://upssb.in/</nowiki> पर जाकर चेक कर सकते हैं। [https://goodnivesh.in/e-shram-card-1-thousand-rupees-status/ चेक करने का स्टेप बाय स्टेप प्रोसेस यहां से देख सकते हैं।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241213145340/https://goodnivesh.in/e-shram-card-1-thousand-rupees-status/ |date=13 दिसंबर 2024 }} ==बाहरी कड़ियाँ== [https://eshramportal.com/ E Shram Card] ==इन्हें भी देखें== * [[प्रधानमंत्री किसान सम्मान निधि]] * बेरोजगारी भत्ता योजना * [https://alertupdates.online/e-shram-card-download-pdf-aadhar-number-2023/ ई-श्रम कार्ड कैसे बनवाये] * [https://mahatdc.com/%e0%a4%88-%e0%a4%b6%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%ae-%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%a1-%e0%a4%91%e0%a4%a8%e0%a4%b2%e0%a4%be%e0%a4%87%e0%a4%a8-%e0%a4%86%e0%a4%b5%e0%a5%87%e0%a4%a6%e0%a4%a8/ '''ई-श्रम कार्ड: ऑनलाइन आवेदन का सरल तरीका'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231229184740/https://mahatdc.com/%E0%A4%88-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A1-%E0%A4%91%E0%A4%A8%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A8-%E0%A4%86%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%A8/ |date=29 दिसंबर 2023 }} qfhm7h15i0rtu536ouknljk4dsd7dko 6538060 6537819 2026-04-09T11:51:20Z DreamRimmer 651050 [[Special:Contributions/Sarkarimanch|Sarkarimanch]] ([[User talk:Sarkarimanch|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:~2026-20136-9|~2026-20136-9]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6510367 wikitext text/x-wiki '''श्रम सुविधा''' [[भारत सरकार]] का एक वेब पोर्टल है जहाँ श्रम और श्रमिकों से सम्बन्धित सभी प्रकार के कार्यों को कर पाने की सुविधा प्रदान की गयी है। ==ई''bhvcv''-श्रम कार्ड== ई-श्रम कार्ड केंद्र सरकार और राज्य सरकार द्वारा जारी किया गया एक योजना है जिसके तहत देश सभी असंगठित कामगारों का एक राष्ट्रीय डेटाबेस बनाया जा रहा है जिसे आधार कार्ड से जोड़ा जायेगा इस योजना के तहत गरीब किसानो और असंगठित कामगारों का नाम, पता, व्यवसाय और बहुत सारी जानकारिय इकठ्ठा की जा रही है ताकि सरकार द्वारा किये गए सभी योजनाओं का सीधा लाभ इन तक पहुच सके | और इसके साथ ही सामाजिक सुरक्षा योजनाओं का भी विस्तार किया जायेगा| एक तरह से देखा जाये तो यह देश का पहला ऐसा डेटाबेस है जिसमे सभी प्रवासी कामगारों , गिग, प्लेटफोर्म कामगारों और सन्निर्माण कामगारों पूरा विवरण होगा | [https://farmerregistrystatus.up.in/e-shram-card-payment-check-2025/ ई-श्रम कार्ड]{{Dead link|date=जून 2025 |bot=InternetArchiveBot }} योजना वास्तव में केंद्र सरकार और राज्य सरकार द्वारा लांच की गई एक योजना है जिसकी सहायता से देश के हर असंगठित कामगारों का पूरा जानकारी इकठ्ठा किया जायेगा और असंगठित कामगारों को एक ई-श्रम कार्ड दिया जायेगा जिसकी सहायता से केंद्र सरकार और राज्य सरकार द्वारा पारित किये जाने वाले सभी योजनाओ का सीधा लाभ असंगठित कामगारों तक पहुच सके और इसका इन सबका सुचारू रूप से संचालन कर सके| ==ई-श्रम कार्ड कैसे बनवाये == ई-श्रम कार्ड बनवाने के लिए सरकार की तरफ से ऑनलाइन फॉर्म जरी किया गया है जिसे आप अपनी सारी जानकारी भर के इस कार्ड को प्राप्त कर सकते है इसके रजिस्ट्रेशन की पूरी प्रक्रिया निचे दिया गया है जिसे आप पढ़ भी सकते है, आप अपने नजदीकी [[Common Services Center|CSC]] Center पर जाकर भी इस कार्ड को बनवा सकते है | ==ई-श्रम कार्ड पेमेंट चेक कैसे करे == ई-श्रम कार्ड धारकों को सरकार विभिन्न योजनाओं के माध्यम से आर्थिक लाभ प्रदान करती हैं जिसके लिए आप ऑनलाइन स्टेटस चेक कर सकते हैं। [https://farmerregistrystatus.up.in/e-shram-card-payment-check-2025/ ई-श्रम कार्ड पेमेंट चेक]{{Dead link|date=जून 2025 |bot=InternetArchiveBot }} करने के लिए आप श्रम विभाग की आधिकारिक वेबसाइट पर अपने ई-श्रम कार्ड संख्या तथा मोबाइल नंबर के माध्यम से लोग इन करके संपूर्ण जानकारी प्राप्त कर सकते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://yojanatree.com/e-shram-card-download-by-mobile-number/|title=E Shram Card Download By Mobile Number|last=|date=|language=|access-date=|archive-date=10 नवंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241110215536/https://yojanatree.com/e-shram-card-download-by-mobile-number/|url-status=dead}}</ref> किन ई-श्रम कार्ड धारकों को 1000 रुपये किस्त मिला है? उत्तर प्रदेश सरकार के द्वारा भारत पोषण भत्ता योजना के तहत श्रमिक कार्ड धारकों को, ₹1000 की किस्त ट्रांसफर की गई है, इस किस्त की डिटेल्स आप सभी उत्तर प्रदेश सरकार के असंगठित कर्मकार सामाजिक सुरक्षा बोर्ड श्रम विभाग, उत्तर प्रदेश सरकार ऑफिशियल वेबसाइट <nowiki>https://upssb.in/</nowiki> पर जाकर चेक कर सकते हैं। [https://goodnivesh.in/e-shram-card-1-thousand-rupees-status/ चेक करने का स्टेप बाय स्टेप प्रोसेस यहां से देख सकते हैं।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241213145340/https://goodnivesh.in/e-shram-card-1-thousand-rupees-status/ |date=13 दिसंबर 2024 }} ==बाहरी कड़ियाँ== ==इन्हें भी देखें== * [[प्रधानमंत्री किसान सम्मान निधि]] * बेरोजगारी भत्ता योजना * [https://alertupdates.online/e-shram-card-download-pdf-aadhar-number-2023/ ई-श्रम कार्ड कैसे बनवाये] * [https://mahatdc.com/%e0%a4%88-%e0%a4%b6%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%ae-%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%a1-%e0%a4%91%e0%a4%a8%e0%a4%b2%e0%a4%be%e0%a4%87%e0%a4%a8-%e0%a4%86%e0%a4%b5%e0%a5%87%e0%a4%a6%e0%a4%a8/ '''ई-श्रम कार्ड: ऑनलाइन आवेदन का सरल तरीका'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231229184740/https://mahatdc.com/%E0%A4%88-%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A1-%E0%A4%91%E0%A4%A8%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A8-%E0%A4%86%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%A8/ |date=29 दिसंबर 2023 }} sqjajerz96ui5dn7ecq8a6rhkhcz567 2022 की बॉलीवुड फिल्मों की सूची 0 1353344 6537628 6536091 2026-04-08T12:07:47Z MovieLoverFan 505761 /* अप्रैल-जून */ Table formatting. 6537628 wikitext text/x-wiki {{सफाई}} यह [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] फिल्मों की एक सूची है जो 2022 में रिलीज़ होने वाली है। == बॉक्स ऑफिस कलेक्शन == वर्ल्डवाइड बॉक्स ऑफिस [[संप्राप्ति|ग्रॉस रेवेन्यू]] के हिसाब से 2022 में रिलीज़ [[सर्वाधिक कमाई करने वाली भारतीय फिल्मों की सूची|हुई सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में]] इस प्रकार हैं। {| class="wikidiv" | style="text-align:center; background:#9fc;" |* | दुनिया भर के सिनेमाघरों में अभी भी चल रही फिल्मों को दर्शाता है |} {| class="wikitable sortable" style="margin:auto; margin:auto;" |+दुनिया भर में सबसे ज्यादा ग्रॉस 2022 ! पद ! शीर्षक ! निर्माण संगठन ! वितरक ! दुनिया भर में सकल ! संदर्भ। |- style="text-align:center; background:#9fc;" ! style="text-align:center;" | 1 | ''बधाई दो'' * | जंगली चित्र | [[ज़ी स्टूडियोज़|ज़ी स्टूडियोज]] | {{INRConvert|16.74|c}} | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/badhaai-do/box-office/#bh-movie-box-office|title=Badhaai Do Box Office|website=Bollywood Hungama|access-date=18 February 2022}}</ref> <ref name="boxoffww">{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/2022/|title=Bollywood Top Grossers Worldwide Bollywood Hungama|website=Bollywood Hungama|access-date=18 February 2022}}</ref> |} == जनवरी-मार्च == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | rowspan="2" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" | '''जनवरी''' | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''21''' | style="text-align:center;" | ''36 फार्महाउस'' | राम रमेश शर्मा |{{Hlist|विजय राज|संजय मिश्रा|अमोल पराशर|बरखा सिंघ|अश्विनी केलकर}} | मुक्ता आर्ट्स, [[ज़ी5|ZEE5]] | <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/36-farmhouse-trailer-subhash-ghai-zee-5-7717993/|title=36 Farmhouse trailer: Subhash Ghai returns with a comedy|date=11 January 2022|website=The Indian Express|access-date=11 January 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |है तुझे सलाम इंडिया |अवनीश कुमार |आर्य बाबर, स्मिता गोढ़कर | | |- | rowspan="6" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | '''फेब्रुअरी''' | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''लूप लापेटा'' | आकाश भाटिया |{{Hlist|तापसी पन्नु |ताहिर भासिन}} | [[सोनी पिक्चर्स नेटवर्क्स इंडिया|सोनी पिक्चर्स फिल्म्स इंडिया]], एलिप्सिस एंटरटेनमेंट, [[नेटफ्लिक्स]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/looop-lapeta-starring-taapsee-pannu-and-tahir-raj-bhasin-to-premiere-on-february-4-on-netflix/|title=Looop Lapeta starring Taapsee Pannu and Tahir Raj Bhasin to premiere on February 4 on Netflix|date=8 January 2022|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=8 January 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''गेहराईयां'' | शकुन बत्रा |[[दीपिका पादुकोण]], [[सिद्धांत चतुर्वेदी]], [[अनन्या पांडे]] | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]], [[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स|वायकॉम18 स्टूडियोज]], जौस्का फिल्म्स, [[प्राइम वीडियो|अमेज़ॅन प्राइम वीडियो]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/deepika-padukone-siddhant-chaturvedi-ananya-panday-starrer-gehraiyaan-now-release-february-11-2022/|title=Deepika Padukone, Siddhant Chaturvedi and Ananya Panday starrer Gehraiyaan to now release on February 11, 2022|date=5 January 2022|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=5 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[बधाई दो]]'' | हर्षवर्धन कुलकर्णी |[[राजकुमार राव]], भूमि पड्नेकर | जंगली चित्र | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/rajkummar-rao-bhumi-pednekar-starrer-badhaai-release-cinema-halls-february-11/|title=Rajkummar Rao and Bhumi Pednekar starrer Badhaai Do to release in cinema halls on February 11|date=24 January 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=24 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''17''' | style="text-align:center;" | ''एक गुरुवार'' | बेहज़ाद खंबाटा |यामी गौतम, नेहा धूपिया, अतुल कुलकर्णी, डिम्पल कपाडिया | आरएसवीपी मूवीज, ब्लू मंकी फिल्म्स, [[हॉटस्टार|डिज्नी+ हॉटस्टार]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in//movies/bollywood/story/yami-gautam-as-terrorist-in-a-thursday-will-hook-you-disney-hotstar-film-to-release-on-feb-17-1911117-2022-02-10|title=Yami Gautam as terrorist in A Thursday will hook you. Disney+ Hotstar film to release on Feb 17|date=10 February 2022|work=India Today|access-date=10 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''[[गंगूबाई काठियावाड़ी]]'' | [[संजय लीला भंसाली]] |आलिया भट्ट , शांतनु माहेश्वरी ,विजय राज़ , इंदिरा तिवारी , सीमा पाहवा | भंसाली प्रोडक्शंस, पेन इंडिया लिमिटेड | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/alia-bhatt-sanjay-leela-bhansali-starrer-gangubai-kathiawadi-release-february-25-2022/|title=Alia Bhatt and Sanjay Leela Bhansali’s Gangubai Kathiawadi to release on February 25, 2022|date=28 January 2022|work=Bollywood Hungama|access-date=28 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''लव हॉस्टल'' | शंकर रमन |सान्या मल्होत्रा , विक्रांत मैसी , बॉबी देओल | [[रेड चिलीज़ एंटरटेनमेंट|रेड चिलीज एंटरटेनमेंट]], दृश्यम [[दृश्यम् फिल्म्स|फिल्म्स]], [[ज़ी5|ZEE5]] | <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.com/web-series/news/hindi/vikrant-massey-sanya-malhotra-and-bobby-deols-love-hostel-to-be-released-on-feb-25/articleshow/89348919.cms|title=Vikrant Massey, Sanya Malhotra and Bobby Deol's 'Love Hostel' to be released on Feb 25|date=4 February 2022|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=4 February 2022}}</ref> |- | rowspan="7" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | मार्च | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''[[झुंड (२०२२ की फिल्म)|झुंड]]'' | [[नागराज मंजुले]] |अमिताभ बच्चन , आकाश ठोसर | [[टी-सीरीज़|टी-सीरीज]], तांडव फिल्म्स एंटरटेनमेंट प्रा। लिमिटेड, आटपत फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/amitabh-bachchan-starrer-jhund-release-march-4-2022-cinemas/|title=Amitabh Bachchan starrer Jhund to release on March 4, 2022 in cinemas|date=2 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=2 February 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''टूलिडास जूनियर'' | मृदुल |संजय दत्त , राजीव कपूर , वरुण बुद्धदेव | [[टी-सीरीज़]], एक आशुतोष गोवारिकर प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sanjay-dutt-rajiv-kapoor-starrer-toolsidas-junior-release-march-4/|title=Sanjay Dutt and Rajiv Kapoor starrer Toolsidas Junior to release on March 4|date=18 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=19 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''[[राधे श्याम]]'' {{Efn|Bilingual film, also released in Telugu}} | राधा कृष्ण कुमार |प्रभास , पूजा हेगड़े | [[टी-सीरीज़]], यूवी क्रिएशंस | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/radhe-shyam-prabhas-and-pooja-hegde-lock-march-11-as-releasae-date-for-their-enthralling-love-story/articleshow/89288682.cms|title=Radhe Shyam: Prabhas and Pooja Hegde lock March 11 as releasae date for their 'enthralling love story'|date=2 February 2022|website=The Times of India|access-date=2 February 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[द कश्मीर फ़ाइल्स|द कश्मीर फाइल्स]]'' | [[विवेक अग्निहोत्री]] |मिथुन चक्रवर्ती , अनुपम खेर | अभिषेक अग्रवाल कला | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/vivek-agnihotris-kashmir-files-clash-prabhas-starrer-radhe-shyam-march-11/|title=Vivek Agnihotri’s The Kashmir Files to CLASH with Prabhas-starrer Radhe Shyam on March 11|date=8 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=8 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''18''' | style="text-align:center;" | ''[[बच्चन पांडे|बच्चन पांडेय]]'' | फरहाद सामजिक |अक्षय कुमार , कृति सेनन , जैकलीन फर्नांडीज़ ,अर्शद वारसी | [[नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-starrer-bachchan-pandey-release-march-18-2022-new-posters-unveiled/|title=Akshay Kumar starrer Bachchan Pandey to release on March 18, 2022; new posters unveiled|date=18 January 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=18 January 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |जलसा |सुरेश त्रिवेणी |विद्या बालन, शेफाली शाह |[[टी-सीरीज़]], यूवी क्रिएशंस | |- | style="text-align: center;" |31 | style="text-align: center;" |शर्माजी नमकीन |हितेश भाटिया |ऋषि कपूर, परेश रावल | | |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''फेंकना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |1 | style="text-align:center;" |अटैक पार्ट 1 |लखक्षय राज आनंद |जॉन अब्राहम, रकुल प्रीत सिंघ |पेन स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |कौन प्रवीण तांबे ? |जयप्रसाद देसाई |श्रेयस तलपड़े |फॉक्स स्टार स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |कोबॉल्ट ब्लू |सचिन कुंडलकर |प्रतीक बब्बर , अनंत वी जोशी |नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |7 | style="text-align: center;" |दसवीं |तुषार जलोटा |अभिषेक बच्चन , यामी गौतम |जियो स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |8 | style="text-align: center;" |हुरदंग |निखिल नागेश भट |सनी कौशल , नुसरत भरुच्चा |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |22 | style="text-align: center;" |जर्सी |गौत्म तिन्नानुरी |शाहिद कपूर , मृणाल ठाकुर |अल्लू एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ऑपरेशन रोमियो |शशांत शाह |सिद्धांत गुप्ता , वेदिका पिंटो |रिलायंस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |29 | style="text-align: center;" |रनवे 34 |अजय देवगन |अजय देवगन , अमिताभ बच्चन |बॉम्बे स्टेंसिल | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |हीरोपंती 2 |अहमद खान |टाइगर श्रॉफ , नवाज़ुद्दीन सिद्दीकी |नडियादवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big> | style="text-align:center;background:#dbfff8;" |6 | style="text-align:center;" |मेरे देश की धरती |फराज़ हैदर |दिव्येन्दु ,अनुप्रिया गोयंका |कार्निवल मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थार |राज सिंह चौधरी |अनिल कपूर , हर्षवर्धन कपूर |अनिल कपूर फ़िल्म एंड कम्युनिकेशन नेटवर्क | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जयेशभाई जोरदार |दिव्यांग ठाक्कर |रणवीर सिंह , शालिनी पांडे |यशराज फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |20 | style="text-align: center;" |भूल भुलैया 2 |अनीस बज़्मी |कार्तिक आर्यन, तब्बू |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, सिने1 स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |धाकड़ |रज़ी घई |कंगना रनौत,अर्जुन रामपाल |सोहम रॉकस्टार एंटरटेनमेंट,सोहेल मकलई प्रोडक्शंस, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |27 | style="text-align: center;" |अनेक |अनुभव सिन्हा |आयुष्मान खुराना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |लव इन यूक्रेन |नितिन कुमार गुप्ता |विपिन कौशिक,अनास्तासिया |नियोले फ़िल्म्स, कमल एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |देहाती डिस्को |मनोज शर्मा |गणेश आचार्य,रवि किशन, मनोज जोशी |पैनोरमा स्टूडियोज़,क़ुरैशी प्रोडक्शंस, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |हीमोलिम्फ |सुदर्शन गामरे |रियाज़ अनवर,रुचिरा जाधव |टिकट बारी प्रोडक्शंस, एबी फ़िल्म्स एंटरटेनमेंट, | |- | style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big> | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |3 | style="text-align:center;" |सम्राट पृथ्वीराज |सम्राट पृथ्वीराज |अक्षय कुमार, संजय दत्त, सोनू सूद |यश राज फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मेजर |सशी किरण टिक्का |अदिवि शेष शोभिता धूलिपाला |सोनी पिक्चर्स इंडिया, जी. महेश बाबू एंटरटेनमेंट, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |10 | style="text-align: center;" |'''जनहित में जारी''' |जय बसंतु सिंह |नुसरत भरुचा |भानुशाली स्टूडियोज़, थिंक इंक पिक्चरज़, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |'''अर्ध''' |पलाश मुच्छल |राजपाल यादव रुबिना दिलैक |पल म्यूज़िक एंड फ़िल्म्स, ज़ी5 | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |17 | style="text-align: center;" |निकम्मा |सबी़र ख़ान |अभिमन्यु दासानी , शर्ली सेतिया |सोनी पिक्चर्स इंडिया, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |24 | style="text-align: center;" |शेरदिल |श्रीजीत मुखर्जी |पंकज त्रिपाठी, नीरज कबी |टी सीरीज़ फ़िल्म्स,रिलायंस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जुगजुग जियो |राज मेहता |अनिल कपूर, नीतू कपूर, वरुण धवन |वायकॉम18 स्टूडियोज़,धर्मा प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फॉरेंसिक |विशाल फ़ुरिया |विक्रांत मैसी, राधिका आप्टे |सोहम रॉकस्टार एंटरटेनमेंट, मिनी फ़िल्म्स, ज़ी5 | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | | | | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |राष्ट्र कवच ओम |कपिल वर्मा |आदित्य रॉय कपूर,संजना सांघी |ज़ी स्टूडियोज़,पेपर डॉल एंटरटेनमेंट | |- | rowspan="14" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" | जुलाई | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''1''' | style="text-align:center;" | ''[[रॉकेट्री: द नंबी इफेक्ट|रॉकेट्री: द नांबी इफेक्ट]]'' {{Efn|Trilingual film, also releasing in English and Tamil}} | [[माधवन|आर माधवानी]] |आर. माधवन , सिमरन | तिरंगा फिल्म, वर्गीज मूलन चित्र | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/r-madhavans-rocketry-nambi-effect-release-theatres-july-1-2022-six-languages/|title=R Madhavan’s Rocketry- The Nambi Effect to release in theatres on July 1, 2022 in six languages|date=14 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=14 February 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |8 | style="text-align: center;" |ख़ुदा हाफ़िज़: चैप्टर 2 – अग्नि परीक्षा | style="text-align: center;" |फ़ारुक़ कबीर |विद्युत जामवाल शिवालिका ओबेरॉय |ज़ी स्टूडियोज़ पैनोरमा स्टूडियोज़ | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''8''' | style="text-align:center;" | ''[[एक विलेन रिटर्न्स]]'' | [[मोहित सूरी]] |जॉन अब्राहम , अर्जुन कपूर , दिशा पटानी , तारा सुतारिया | [[टी-सीरीज़]], [[बालाजी मोशन पिक्चर्स]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/john-abraham-arjun-kapoor-disha-patani-tara-sutaria-starrer-ek-villain-returns-release-july-8-2022/|title=John Abraham, Arjun Kapoor, Disha Patani, Tara Sutaria starrer Ek Villain Returns to release on July 8, 2022|date=29 September 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=29 September 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |हिट: द फ़र्स्ट केस | style="text-align: center;" |शैलेश कोलानु |राजकुमार राव,सान्या मल्होत्रा |टी सीरीज़ फ़िल्म्स दिल राजू प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |लड़की: ड्रैगन गर्ल | style="text-align: center;" |राम गोपाल वर्मा | style="text-align: center;" |पूजा भालेकर, अभिमन्यु सिंह |आर्टसी मीडिया प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" |15 | style="text-align: center;" |जादूगर | style="text-align: center;" |समीर सक्सेना | style="text-align: center;" |जितेंद्र कुमार, जावेद जाफ़री | style="text-align: center;" |पोशम पीए पिक्चर्स,चॉकबोर्ड एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |15 | style="text-align: center;" |जुदा होके भी | style="text-align: center;" |विक्रम भट्ट |अक्षय ओबेरॉय,ऐंद्रिता रे |स्टूडियो वर्चुअल वर्ल्ड्स,के सेरा सेरा बॉक्स ऑफिस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |शाबाश मिथु | style="text-align: center;" |श्रीजीत मुखर्जी | style="text-align: center;" |तापसी पन्नू |वायकॉम18 स्टूडियोज़,कोलोसियम मीडिया | |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''15''' | style="text-align:center;" | ''फोन भूत'' | गुरमीत सिंह |कैटरीना कैफ ,इशान खट्टर ,सिद्धांत चतुर्वेदी | एक्सेल एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/katrina-kaif-ishaan-khatter-siddhant-chaturvedi-starrer-phone-bhoot-release-july-15-2022/|title=Katrina Kaif, Ishaan Khatter and Siddhant Chaturvedi starrer Phone Bhoot to release on July 15, 2022|date=26 November 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=26 November 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[सर्कस (फिल्म)|सर्कस]]'' | [[रोहित शेट्टी]] | * रणवीर सिंह , वरुण शर्मा | [[टी-सीरीज़]], [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], रोहित शेट्टी पिक्चर्ज़ | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ranveer-singh-rohit-shettys-cirkus-arrive-cinemas-july-15-2022-clash-katrina-kaifs-phone-bhoot/|title=Ranveer Singh and Rohit Shetty’s Cirkus to arrive in cinemas on July 15, 2022; to clash with Katrina Kaif’s Phone Bhoot|date=26 November 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=26 November 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''22''' | style="text-align:center;" | ''[[शमशेरा]]'' | [[करण मल्होत्रा]] |रणबीर कपूर , संजय दत्त , वाणी कपूर | [[यश राज फ़िल्म्स|यश राज फिल्म्स]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ranbir-kapoor-vaani-kapoor-sanjay-dutt-announce-release-date-shamshera-power-packed-video/|title=Ranbir Kapoor, Vaani Kapoor, and Sanjay Dutt announce the release date of Shamshera with a power-packed video|date=11 February 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=11 February 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |आरके स्लैश आरके | style="text-align: center;" |रजत कपूर |मल्लिका शेरावत, कुब्रा सैत, रणवीर शौरी |एनफ्लिक्स, मिथ्या टॉकीज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |एक विलेन रिटर्न्स | style="text-align: center;" |मोहित सूरी | style="text-align: center;" |जॉन अब्राहम, अर्जुन कपूर |टी सीरीज़ फ़िल्म्स, बालाजी मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''29''' | style="text-align:center;" | ''सुकर है'' | [[इन्द्र कुमार|इंद्र कुमार]] |अजय देवगन , सिद्धार्थ मल्होत्रा , रकुल प्रीत सिंह | [[टी-सीरीज़]], मारुति इंटरनेशनल | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ajay-devgn-sidharth-malhotra-rakul-preet-singh-starrer-thank-god-release-july-29-2022/|title=Ajay Devgn, Sidharth Malhotra and Rakul Preet Singh starrer Thank God to release on July 29, 2022|date=21 November 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=21 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गुड लक जेरी |सिद्धार्थ सेनगुप्ता |जान्हवी कपूर, दीपक डोबरियाल |लाइका प्रोडक्शंस, महावीर जैन फ़िल्म्स | |- | rowspan="6" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | अगस्त | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''[[रक्षा बंधन (फिल्म)| रक्षाबंधन]]'' | [[आनंद एल॰ राय|आनंद एल राय]] |{{Hlist|[[अक्षय कुमार]]|[[भूमि पेडनेकर]]}} | [[ज़ी स्टूडियोज़|ज़ी स्टूडियोज]], कलर येलो प्रोडक्शंस, केप ऑफ गुड फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-bhumi-pednekar-starrer-raksha-bandhan-release-august-11-2022/|title=Akshay Kumar and Bhumi Pednekar starrer Raksha Bandhan to release on August 11, 2022|date=26 September 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=26 September 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[लाल सिंह चड्ढा]]'' | अद्वैत चंदन |आमिर खान , नागा चैतन्य , करीना कपूर | [[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स|वायकॉम18 स्टूडियो]], आमिर खान प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/aamir-khan-kareena-kapoor-khan-starrer-laal-singh-chaddha-postponed-now-release-august-11-2022/|title='Aamir Khan and Kareena Kapoor Khan starrer Laal Singh Chaddha postponed; to now release on August 11, 2022|date=15 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=15 February 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |ऑड कपल | style="text-align: center;" |प्रशांत जोहरी |दिव्येंदु,सुचित्रा कृष्णमूर्ति |निप्राम क्रिएशन्स,अमेज़न प्राइम वीडियो | |- | style="text-align: center;" |5 | style="text-align: center;" |डार्लिंग्स | style="text-align: center;" |जस्मीत के रीन | style="text-align: center;" |आलिया भट्ट, शेफाली शाह |रेड चिलीज़ एंटरटेनमेंट, इटरनल सनशाइन प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" |19 | style="text-align: center;" |दोबारा | style="text-align: center;" |अनुराग कश्यप | style="text-align: center;" |तापसी पन्नू, पवेल गुलाटी | style="text-align: center;" |बालाजी मोशन पिक्चर्स, कल्ट मूवीज़ | |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''लिगर'' [lower-alpha 1] | [[पुरी जगन्नाध|पुरी जगन्नाधी]] |विजय देवरकोंडा , माइक टायसन | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/vijay-deverakonda-starrer-liger-release-august-25-2022-first-glimpse-unveiled-december-31-2021/|title=Vijay Deverakonda starrer Liger to release on August 25, 2022; first glimpse to be unveiled on December 31, 2021|date=16 December 2020|website=Bollywood Hungama|access-date=16 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |होली काउ |साईं कबीर |संजय मिश्रा, तिग्मांशु धूलिया, नवाज़ुद्दीन सिद्दीकी |के सेरा सेरा बॉक्स ऑफिस, वाईएस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |कटपुतली |रंजीत एम तिवारी |अक्षय कुमार, रकुल प्रीत सिंह |पूजा एंटरटेनमेंट, डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | rowspan="5" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | '''<br /><br /><br />'''सितम्बर | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''9''' | style="text-align:center;" | ''[[ब्रह्मास्त्र (फ़िल्म)|ब्रह्मास्त्र:]]'' | [[अयान मुखर्जी]] |अमिताभ बच्चन , रणबीर कपूर | [[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़|फॉक्स स्टार स्टूडियोज]], [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2021/film/news/amitabh-bachchan-ranbir-kapoor-alia-bhatt-brahmastra-1235132978/|title=Amitabh Bachchan, Ranbir Kapoor, Alia Bhatt’s Divine Hero Franchise Film ‘Brahmastra’ Sets 2022 Release Date (EXCLUSIVE)|last=Naman Ramachandran|date=14 December 2021|website=Variety|access-date=15 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जहाँ चार यार | style="text-align: center;" |कमल पांडे |स्वरा भास्कर, मेहर विज |पेन मारुधर, सौंदर्या प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |जोगी | style="text-align: center;" |अली अब्बास ज़फ़र | style="text-align: center;" |दिलजीत दोसांझ, कुमुद मिश्रा |एएज़ेड फ़िल्म्स, नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मट्टो की साइकिल | style="text-align: center;" |एम गनी | style="text-align: center;" |प्रकाश झा | style="text-align: center;" |प्रकाश झा प्रोडक्शंस, शिवदेवा फ़िल्म्स | |- | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''30''' | style="text-align:center;" | ''[[विक्रम वेध (2022 की चलचित्र)|विक्रम वेधा]]'' | पुष्कर–गायत्री |सैफ अली खान ऋतिक रोशन | YNOT स्टूडियोज, [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], फ्राइडे फिल्मवर्क्स | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/mega-exclusive-hrithik-roshan-saif-ali-khan-starrer-vikram-vedha-remake-release-september-30-2022/|title=MEGA EXCLUSIVE: Hrithik Roshan-Saif Ali Khan starrer Vikram Vedha remake to release on September 30, 2022|date=10 July 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=10 July 2021}}</ref> |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | rowspan="20" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |ऑक्टोबर | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''5''' | style="text-align:center;" | ''तेजसी'' | सर्वेश मेवाड़ा | [[कंगना रनौत|कंगना रनौत]] | आरएसवीपी मूवीज | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kangana-ranaut-starrer-tejas-to-release-in-cinemas-next-dussehra-on-october-5-2022/|title=Kangana Ranaut starrer Tejas to release in cinemas next Dussehra on October 5, 2022|date=7 December 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=7 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" |6 | style="text-align: center;" |मजा मा | style="text-align: center;" |आनंद तिवारी |माधुरी दीक्षित, गजराज राव | | |- | style="text-align: center;" |7 | style="text-align: center;" |गुड बाय | style="text-align: center;" |विकास बही | style="text-align: center;" |अमिताभ बच्चन, नीहा गुप्ता |बालाजी मोशन पीकचर | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |नजर अंदाज | style="text-align: center;" |विक्रांत देशमुख | style="text-align: center;" |कुमुद मिश्रा, दिव्या दुत्ता | style="text-align: center;" | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |डॉक्टर जी | style="text-align: center;" |अनुभूति कश्यप | style="text-align: center;" |आहुषमन्न खुरराँद, शेफाली शाह | style="text-align: center;" |जुगली पीकचर | style="text-align: center;" | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | | style="text-align:center;" | ''मिस्टर एंड मिसेज माही'' | शरण शर्मा |राजकुमार राव, जहान्वी कपूर | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-dharma-productions-next-film-titled-mr-mrs-mahi-stars-rajkummar-rao-janhvi-kapoor/|title=EXCLUSIVE: Dharma Productions’ next film titled Mr And Mrs Mahi; stars Rajkummar Rao and Janhvi Kapoor|date=22 November 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=22 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |कोड नेम : तिरंगा | style="text-align: center;" |रिभू दासगुप्ता |परिनीति चोपड़ा, हररदी साधु |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''24''' | style="text-align:center;" | ''[[राम सेतु (फिल्म)|राम सेतु]]'' | अभिषेक शर्मा |अक्षय कुमार , जैकलीन फ़र्नांडिस , नुशरत भारुच्चा | केप ऑफ गुड फिल्म्स, अबुदंतिया एंटरटेनमेंट, [[प्राइम वीडियो|अमेज़ॅन प्राइम वीडियो]], लाइका प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-confirms-diwali-2022-release-film-ram-setu-co-starring-jacqueline-fernandez-nushrratt-bharuccha/|title=Akshay Kumar confirms Diwali 2022 release for his film Ram Setu co-starring Jacqueline Fernandez and Nushrratt Bharuccha|date=26 September 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=26 September 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थैंगक गोद |इंद्रा कुमार |अजय देवगन, राकुल प्रीत सिंघ |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |28 | style="text-align: center;" |तारा वी एस बिलाल |समर इकबाल |हर्षवर्धन राणे, सोनिया राठी |टी सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फोन भूत |गुरममीट सिंघ |कैटरीना कैफ, ईशान खटतेर |एक्सेल एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |4 | style="text-align: center;" |डबल एक्स एल |सात्रमं रमानी |सोनखी सिंहा, हूमा कुरेशी |[[टी-सीरीज़]], [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मिली |माथुकुट्टी |जान्हवी कपूर, मनोज पाहवा |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |तड़का |प्रकाश राज |नाना पाटेकर, श्रिया सारण |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |रॉकेट गैंग |बोसको मार्टिस |आदिया सील, निकिता दुत्ता |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |11 | style="text-align: center;" |ऊंचाई |सूरज बुरजात्य |अमिताभ बच्चन, नीना गुप्ता |महावीर जैन फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मोनिका , ओ माय डार्लिंग |वसन बाला |राजकुमार राव, हुम कुरेशी |मैच्बाक्स शॉट्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थाई मैसेज |मगेश हद वाले |गजराज राव,राजपाल यादव |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |18 | style="text-align: center;" |दृश्याम -2 |अभिषेक पाठक |अजय देवगन, अक्षय खन्ना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मिस्टर मम्मी |शायद अली |रितेश देशमुख, महेश मांजरेकर |टी सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |- | rowspan="3" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | नवम्बर | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''शहज़ादा'' | रोहित धवन |कार्तिक आर्यन, परेश रावल | [[टी-सीरीज़]], अल्लू एंटरटेनमेंट, गीता आर्ट्स, हारिका और हसीन क्रिएशंस, ब्रैट फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kartik-aaryan-and-kriti-sanon-officially-announce-shehzada-film-to-release-on-november-4-2022/|title=Kartik Aaryan and Kriti Sanon officially announce Shehzada; film to release on November 4, 2022|date=13 October 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=13 October 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''योद्धा'' |{{Hlist|Sagar Ambre|Pushkar Ojha}} |सिद्धार्थ मल्होत्रा , दिशा पटानी, राशी खन्ना | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/sidharth-malhotra-to-lead-karan-s-action-franchise-with-yodha-film-releases-on-nov-11-2022-1878083-2021-11-18|title=Sidharth Malhotra to lead Karan’s action franchise with Yodha. Film releases on Nov 11, 2022|date=18 November 2021|website=India Today|access-date=18 November 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''[[भेड़िया (फ़िल्म)|भेड़िया]]'' | अमर कौशिको |वरुण धवन, अभिषेक बनर्जी, दीपक डोबरियाल | मैडॉक फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/varun-dhawan-turns-into-an-fiery-werewolf-in-bhediya-first-look-film-to-now-release-on-november-25-2022/|title=Varun Dhawan turns into a fiery werewolf in Bhediya first look; film to now release on November 25, 2022|date=25 November 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=25 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |1 | style="text-align: center;" |कला |अनविता भट्ट |तृप्ति दिमरी, बबली खान |क्लीन स्लैट फिलमस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अन एक्शन हीरो |अनिरुद्ध लएर |आयुष्मान खुर्राना, जयदीप अनलवात |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |फरेड्डी |शशांक घोष |कार्तिक आर्यन, आलय ऐफ |, डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |इंडिया लॉकदावउन |मधुर बंदरकर |आहन कुमरा, प्रतीक बब्बर |पेन स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |सलाम वेनकी |रेवठी |काजोल, विशाल जेठवा |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |9 | style="text-align: center;" |वाढ |जसपाल सिंघ साधु |संजय मिश्रा, नीना गुप्ता |लव फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |माररिच |ध्रुव लैदर |तुषार कपूर, राहुल दवे |तुषार एनर्टैन्मन्ट हाउस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जोसेफ बार्न इन ग्रैस |सुसंत मिश्रा |विकटोर बनेरजी, सुब्रत दुत्ता |यू ए काठाचित्रर | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |बलुरर |अजय भाई |तापसी पननु, गलशान देवैयाह |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गोविंद नाम मेरा |शशांक कैतन |विकी कौशल, भूमि पेडनेकर |वियकों 18 स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |अजय वर्धन |प्रगति अगरवाल |रुसलान मुमताज़, अरजुम्मान मुगल |प्रसिद्ध एकलवाया एनर्टैन्मन्ट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |त्राहिमान |दुशवंत प्रताप सिंघ |आर्शी खान, पंकज बेरी |दुष्यंत कॉर्पोरेसन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |23 | style="text-align: center;" |किरकुस |रोहित शेट्टी |रणवीर सिंघ, पूजा हेगेद |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |30 | style="text-align: center;" |डेढ़ लाख का दूल्हा |अभय प्रताप सिंघ |इशतीयक खान, हर्षिता पनवार |के के फिल्म्स क्रीऐशन | |- | rowspan="4" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | दिसम्बर | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''9''' | style="text-align:center;" | ''पिप्पा'' | राजा कृष्ण मेनन |ईशान खट्टर , मृणाल ठाकुर , प्रियांशु पैन्यूली , सोनी रज़दान | RSVP मूवीज़, ब्लू बम एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ishaan-khatter-s-pippa-to-release-in-cinemas-on-dec-9-2022-actor-announces-on-vijay-diwas-1888439-2021-12-16|title=Ishaan Khatter’s Pippa to release in cinemas on Dec 9, 2022, actor announces on Vijay Diwas|date=16 December 2021|work=India Today|access-date=16 December 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''17''' | style="text-align:center;" | ''द गुड महाराजा'' | विकाश वर्मा |संजय दत्त , ध्रुव वर्मा , शरद कपूर , प्रीति ज़िंटा ,गुलशन ग्रोवर | G7 फिल्म्स पोलैंड | <ref>{{Cite web|url=https://english.lokmat.com/entertainment/dhruv-vermas-the-good-maharaja-to-release-on-17-december-2022/|title=Dhruv Verma's The Good Maharaja, to release on 17 December 2022|date=2021-04-28|website=Lokmat English|language=en|access-date=2021-04-28}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/indo-polish-action-thriller-aims-to-rekindle-bilateral-ties/article33651920.ece|title=Indo-Polish action thriller aims to rekindle bilateral ties|last=Mishra|first=Lalatendu|date=2021-01-25|work=The Hindu|access-date=2021-04-28|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2021/mar/07/filmmaker-vikash-vermas-no-means-no-is-the-first-ever-indo-polish-co-production-2272313.html|title=Filmmaker Vikash Verma's 'No Means No', is the first-ever Indo-Polish co-production|website=The New Indian Express|access-date=2021-04-28}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''23''' | style="text-align:center;" | ''गणपति'' | [[विकास बहल|विकास बहली]] |टाइगर श्रॉफ , कृति सेनन | पूजा एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/tiger-shroff-and-kriti-sanon-starrer-ganapath-to-arrive-in-december-2022/articleshow/85509957.cms|title=Tiger Shroff and Kriti Sanon starrer 'Ganapath' to arrive in December 2022|date=21 August 2021|website=The Times of India|access-date=21 August 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''क्रिसमस की बधाई'' | [[श्रीराम राघवन|श्रीराम राघवानी]] |विजय सेथुपति , कैटरीना कैफ | [[टिप्स इंडस्ट्रीज]], माचिस पिक्चर्स प्रा। लिमिटेड | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sriram-raghavans-merry-christmas-starring-vijay-sethupathi-katrina-kaif-goes-floors-release-december-23-2022/|title=Sriram Raghavan’s Merry Christmas starring Vijay Sethupathi and Katrina Kaif goes on floors, to release on December 23, 2022|date=25 December 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=25 December 2021}}</ref> |} == टिप्पणियाँ == {{Notelist}} == संदर्भ == {{Reflist}}दुनिया भर में बॉक्स ऑफिस ग्रॉस रेवेन्यू द्वारा 2022 में रिलीज़ की गई सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में इस प्रकार हैं । [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] [[श्रेणी:वर्ष द्वारा वर्गीकृत फ़िल्में]] nitaunop6fc4m3j1tl669yjm65547f1 6537637 6537628 2026-04-08T12:21:57Z MovieLoverFan 505761 /* अप्रैल-जून */ Table formatting. 6537637 wikitext text/x-wiki {{सफाई}} यह [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] फिल्मों की एक सूची है जो 2022 में रिलीज़ होने वाली है। == बॉक्स ऑफिस कलेक्शन == वर्ल्डवाइड बॉक्स ऑफिस [[संप्राप्ति|ग्रॉस रेवेन्यू]] के हिसाब से 2022 में रिलीज़ [[सर्वाधिक कमाई करने वाली भारतीय फिल्मों की सूची|हुई सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में]] इस प्रकार हैं। {| class="wikidiv" | style="text-align:center; background:#9fc;" |* | दुनिया भर के सिनेमाघरों में अभी भी चल रही फिल्मों को दर्शाता है |} {| class="wikitable sortable" style="margin:auto; margin:auto;" |+दुनिया भर में सबसे ज्यादा ग्रॉस 2022 ! पद ! शीर्षक ! निर्माण संगठन ! वितरक ! दुनिया भर में सकल ! संदर्भ। |- style="text-align:center; background:#9fc;" ! style="text-align:center;" | 1 | ''बधाई दो'' * | जंगली चित्र | [[ज़ी स्टूडियोज़|ज़ी स्टूडियोज]] | {{INRConvert|16.74|c}} | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/badhaai-do/box-office/#bh-movie-box-office|title=Badhaai Do Box Office|website=Bollywood Hungama|access-date=18 February 2022}}</ref> <ref name="boxoffww">{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/2022/|title=Bollywood Top Grossers Worldwide Bollywood Hungama|website=Bollywood Hungama|access-date=18 February 2022}}</ref> |} == जनवरी-मार्च == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | rowspan="2" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" | '''जनवरी''' | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''21''' | style="text-align:center;" | ''36 फार्महाउस'' | राम रमेश शर्मा |{{Hlist|विजय राज|संजय मिश्रा|अमोल पराशर|बरखा सिंघ|अश्विनी केलकर}} | मुक्ता आर्ट्स, [[ज़ी5|ZEE5]] | <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/36-farmhouse-trailer-subhash-ghai-zee-5-7717993/|title=36 Farmhouse trailer: Subhash Ghai returns with a comedy|date=11 January 2022|website=The Indian Express|access-date=11 January 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |है तुझे सलाम इंडिया |अवनीश कुमार |आर्य बाबर, स्मिता गोढ़कर | | |- | rowspan="6" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | '''फेब्रुअरी''' | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''लूप लापेटा'' | आकाश भाटिया |{{Hlist|तापसी पन्नु |ताहिर भासिन}} | [[सोनी पिक्चर्स नेटवर्क्स इंडिया|सोनी पिक्चर्स फिल्म्स इंडिया]], एलिप्सिस एंटरटेनमेंट, [[नेटफ्लिक्स]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/looop-lapeta-starring-taapsee-pannu-and-tahir-raj-bhasin-to-premiere-on-february-4-on-netflix/|title=Looop Lapeta starring Taapsee Pannu and Tahir Raj Bhasin to premiere on February 4 on Netflix|date=8 January 2022|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=8 January 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''गेहराईयां'' | शकुन बत्रा |[[दीपिका पादुकोण]], [[सिद्धांत चतुर्वेदी]], [[अनन्या पांडे]] | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]], [[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स|वायकॉम18 स्टूडियोज]], जौस्का फिल्म्स, [[प्राइम वीडियो|अमेज़ॅन प्राइम वीडियो]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/deepika-padukone-siddhant-chaturvedi-ananya-panday-starrer-gehraiyaan-now-release-february-11-2022/|title=Deepika Padukone, Siddhant Chaturvedi and Ananya Panday starrer Gehraiyaan to now release on February 11, 2022|date=5 January 2022|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=5 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[बधाई दो]]'' | हर्षवर्धन कुलकर्णी |[[राजकुमार राव]], भूमि पड्नेकर | जंगली चित्र | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/rajkummar-rao-bhumi-pednekar-starrer-badhaai-release-cinema-halls-february-11/|title=Rajkummar Rao and Bhumi Pednekar starrer Badhaai Do to release in cinema halls on February 11|date=24 January 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=24 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''17''' | style="text-align:center;" | ''एक गुरुवार'' | बेहज़ाद खंबाटा |यामी गौतम, नेहा धूपिया, अतुल कुलकर्णी, डिम्पल कपाडिया | आरएसवीपी मूवीज, ब्लू मंकी फिल्म्स, [[हॉटस्टार|डिज्नी+ हॉटस्टार]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in//movies/bollywood/story/yami-gautam-as-terrorist-in-a-thursday-will-hook-you-disney-hotstar-film-to-release-on-feb-17-1911117-2022-02-10|title=Yami Gautam as terrorist in A Thursday will hook you. Disney+ Hotstar film to release on Feb 17|date=10 February 2022|work=India Today|access-date=10 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''[[गंगूबाई काठियावाड़ी]]'' | [[संजय लीला भंसाली]] |आलिया भट्ट , शांतनु माहेश्वरी ,विजय राज़ , इंदिरा तिवारी , सीमा पाहवा | भंसाली प्रोडक्शंस, पेन इंडिया लिमिटेड | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/alia-bhatt-sanjay-leela-bhansali-starrer-gangubai-kathiawadi-release-february-25-2022/|title=Alia Bhatt and Sanjay Leela Bhansali’s Gangubai Kathiawadi to release on February 25, 2022|date=28 January 2022|work=Bollywood Hungama|access-date=28 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''लव हॉस्टल'' | शंकर रमन |सान्या मल्होत्रा , विक्रांत मैसी , बॉबी देओल | [[रेड चिलीज़ एंटरटेनमेंट|रेड चिलीज एंटरटेनमेंट]], दृश्यम [[दृश्यम् फिल्म्स|फिल्म्स]], [[ज़ी5|ZEE5]] | <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.com/web-series/news/hindi/vikrant-massey-sanya-malhotra-and-bobby-deols-love-hostel-to-be-released-on-feb-25/articleshow/89348919.cms|title=Vikrant Massey, Sanya Malhotra and Bobby Deol's 'Love Hostel' to be released on Feb 25|date=4 February 2022|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=4 February 2022}}</ref> |- | rowspan="7" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | मार्च | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''[[झुंड (२०२२ की फिल्म)|झुंड]]'' | [[नागराज मंजुले]] |अमिताभ बच्चन , आकाश ठोसर | [[टी-सीरीज़|टी-सीरीज]], तांडव फिल्म्स एंटरटेनमेंट प्रा। लिमिटेड, आटपत फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/amitabh-bachchan-starrer-jhund-release-march-4-2022-cinemas/|title=Amitabh Bachchan starrer Jhund to release on March 4, 2022 in cinemas|date=2 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=2 February 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''टूलिडास जूनियर'' | मृदुल |संजय दत्त , राजीव कपूर , वरुण बुद्धदेव | [[टी-सीरीज़]], एक आशुतोष गोवारिकर प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sanjay-dutt-rajiv-kapoor-starrer-toolsidas-junior-release-march-4/|title=Sanjay Dutt and Rajiv Kapoor starrer Toolsidas Junior to release on March 4|date=18 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=19 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''[[राधे श्याम]]'' {{Efn|Bilingual film, also released in Telugu}} | राधा कृष्ण कुमार |प्रभास , पूजा हेगड़े | [[टी-सीरीज़]], यूवी क्रिएशंस | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/radhe-shyam-prabhas-and-pooja-hegde-lock-march-11-as-releasae-date-for-their-enthralling-love-story/articleshow/89288682.cms|title=Radhe Shyam: Prabhas and Pooja Hegde lock March 11 as releasae date for their 'enthralling love story'|date=2 February 2022|website=The Times of India|access-date=2 February 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[द कश्मीर फ़ाइल्स|द कश्मीर फाइल्स]]'' | [[विवेक अग्निहोत्री]] |मिथुन चक्रवर्ती , अनुपम खेर | अभिषेक अग्रवाल कला | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/vivek-agnihotris-kashmir-files-clash-prabhas-starrer-radhe-shyam-march-11/|title=Vivek Agnihotri’s The Kashmir Files to CLASH with Prabhas-starrer Radhe Shyam on March 11|date=8 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=8 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''18''' | style="text-align:center;" | ''[[बच्चन पांडे|बच्चन पांडेय]]'' | फरहाद सामजिक |अक्षय कुमार , कृति सेनन , जैकलीन फर्नांडीज़ ,अर्शद वारसी | [[नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-starrer-bachchan-pandey-release-march-18-2022-new-posters-unveiled/|title=Akshay Kumar starrer Bachchan Pandey to release on March 18, 2022; new posters unveiled|date=18 January 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=18 January 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |जलसा |सुरेश त्रिवेणी |विद्या बालन, शेफाली शाह |[[टी-सीरीज़]], यूवी क्रिएशंस | |- | style="text-align: center;" |31 | style="text-align: center;" |शर्माजी नमकीन |हितेश भाटिया |ऋषि कपूर, परेश रावल | | |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''फेंकना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |1 | style="text-align:center;" |अटैक पार्ट 1 |लखक्षय राज आनंद |जॉन अब्राहम, रकुल प्रीत सिंघ |पेन स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |कौन प्रवीण तांबे ? |जयप्रसाद देसाई |श्रेयस तलपड़े |फॉक्स स्टार स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |कोबॉल्ट ब्लू |सचिन कुंडलकर |प्रतीक बब्बर , अनंत वी जोशी |नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |7 | style="text-align: center;" |दसवीं |तुषार जलोटा |अभिषेक बच्चन , यामी गौतम |जियो स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |8 | style="text-align: center;" |हुरदंग |निखिल नागेश भट |सनी कौशल , नुसरत भरुच्चा |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |22 | style="text-align: center;" |जर्सी |गौत्म तिन्नानुरी |शाहिद कपूर , मृणाल ठाकुर |अल्लू एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ऑपरेशन रोमियो |शशांत शाह |सिद्धांत गुप्ता , वेदिका पिंटो |रिलायंस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |29 | style="text-align: center;" |रनवे 34 |अजय देवगन |अजय देवगन , अमिताभ बच्चन |बॉम्बे स्टेंसिल | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |हीरोपंती 2 |अहमद खान |टाइगर श्रॉफ , नवाज़ुद्दीन सिद्दीकी |नडियादवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big> | style="text-align:center;background:#dbfff8;" |6 | style="text-align:center;" |मेरे देश की धरती |फराज़ हैदर |दिव्येन्दु ,अनुप्रिया गोयंका |कार्निवल मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थार |राज सिंह चौधरी |अनिल कपूर , हर्षवर्धन कपूर |अनिल कपूर फ़िल्म एंड कम्युनिकेशन नेटवर्क | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जयेशभाई जोरदार |दिव्यांग ठाक्कर |रणवीर सिंह , शालिनी पांडे |यशराज फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | rowspan="2" style="text-align: center;" |20 | style="text-align: center;" |भूल भुलैया 2 |अनीस बज़्मी |कार्तिक आर्यन, तब्बू |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, सिने1 स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |धाकड़ |रज़ी घई |कंगना रनौत,अर्जुन रामपाल |सोहम रॉकस्टार एंटरटेनमेंट,सोहेल मकलई प्रोडक्शंस, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |27 | style="text-align: center;" |अनेक |अनुभव सिन्हा |आयुष्मान खुराना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |लव इन यूक्रेन |नितिन कुमार गुप्ता |विपिन कौशिक,अनास्तासिया |नियोले फ़िल्म्स, कमल एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |देहाती डिस्को |मनोज शर्मा |गणेश आचार्य,रवि किशन, मनोज जोशी |पैनोरमा स्टूडियोज़,क़ुरैशी प्रोडक्शंस, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |हीमोलिम्फ |सुदर्शन गामरे |रियाज़ अनवर,रुचिरा जाधव |टिकट बारी प्रोडक्शंस, एबी फ़िल्म्स एंटरटेनमेंट, | |- | style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big> | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |3 | style="text-align:center;" |सम्राट पृथ्वीराज |सम्राट पृथ्वीराज |अक्षय कुमार, संजय दत्त, सोनू सूद |यश राज फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मेजर |सशी किरण टिक्का |अदिवि शेष शोभिता धूलिपाला |सोनी पिक्चर्स इंडिया, जी. महेश बाबू एंटरटेनमेंट, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |10 | style="text-align: center;" |'''जनहित में जारी''' |जय बसंतु सिंह |नुसरत भरुचा |भानुशाली स्टूडियोज़, थिंक इंक पिक्चरज़, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |'''अर्ध''' |पलाश मुच्छल |राजपाल यादव रुबिना दिलैक |पल म्यूज़िक एंड फ़िल्म्स, ज़ी5 | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |17 | style="text-align: center;" |निकम्मा |सबी़र ख़ान |अभिमन्यु दासानी , शर्ली सेतिया |सोनी पिक्चर्स इंडिया, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |24 | style="text-align: center;" |शेरदिल |श्रीजीत मुखर्जी |पंकज त्रिपाठी, नीरज कबी |टी सीरीज़ फ़िल्म्स,रिलायंस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जुगजुग जियो |राज मेहता |अनिल कपूर, नीतू कपूर, वरुण धवन |वायकॉम18 स्टूडियोज़,धर्मा प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फॉरेंसिक |विशाल फ़ुरिया |विक्रांत मैसी, राधिका आप्टे |सोहम रॉकस्टार एंटरटेनमेंट, मिनी फ़िल्म्स, ज़ी5 | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | | | | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |राष्ट्र कवच ओम |कपिल वर्मा |आदित्य रॉय कपूर,संजना सांघी |ज़ी स्टूडियोज़,पेपर डॉल एंटरटेनमेंट | |- | rowspan="14" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" | जुलाई | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''1''' | style="text-align:center;" | ''[[रॉकेट्री: द नंबी इफेक्ट|रॉकेट्री: द नांबी इफेक्ट]]'' {{Efn|Trilingual film, also releasing in English and Tamil}} | [[माधवन|आर माधवानी]] |आर. माधवन , सिमरन | तिरंगा फिल्म, वर्गीज मूलन चित्र | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/r-madhavans-rocketry-nambi-effect-release-theatres-july-1-2022-six-languages/|title=R Madhavan’s Rocketry- The Nambi Effect to release in theatres on July 1, 2022 in six languages|date=14 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=14 February 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |8 | style="text-align: center;" |ख़ुदा हाफ़िज़: चैप्टर 2 – अग्नि परीक्षा | style="text-align: center;" |फ़ारुक़ कबीर |विद्युत जामवाल शिवालिका ओबेरॉय |ज़ी स्टूडियोज़ पैनोरमा स्टूडियोज़ | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''8''' | style="text-align:center;" | ''[[एक विलेन रिटर्न्स]]'' | [[मोहित सूरी]] |जॉन अब्राहम , अर्जुन कपूर , दिशा पटानी , तारा सुतारिया | [[टी-सीरीज़]], [[बालाजी मोशन पिक्चर्स]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/john-abraham-arjun-kapoor-disha-patani-tara-sutaria-starrer-ek-villain-returns-release-july-8-2022/|title=John Abraham, Arjun Kapoor, Disha Patani, Tara Sutaria starrer Ek Villain Returns to release on July 8, 2022|date=29 September 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=29 September 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |हिट: द फ़र्स्ट केस | style="text-align: center;" |शैलेश कोलानु |राजकुमार राव,सान्या मल्होत्रा |टी सीरीज़ फ़िल्म्स दिल राजू प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |लड़की: ड्रैगन गर्ल | style="text-align: center;" |राम गोपाल वर्मा | style="text-align: center;" |पूजा भालेकर, अभिमन्यु सिंह |आर्टसी मीडिया प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" |15 | style="text-align: center;" |जादूगर | style="text-align: center;" |समीर सक्सेना | style="text-align: center;" |जितेंद्र कुमार, जावेद जाफ़री | style="text-align: center;" |पोशम पीए पिक्चर्स,चॉकबोर्ड एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |15 | style="text-align: center;" |जुदा होके भी | style="text-align: center;" |विक्रम भट्ट |अक्षय ओबेरॉय,ऐंद्रिता रे |स्टूडियो वर्चुअल वर्ल्ड्स,के सेरा सेरा बॉक्स ऑफिस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |शाबाश मिथु | style="text-align: center;" |श्रीजीत मुखर्जी | style="text-align: center;" |तापसी पन्नू |वायकॉम18 स्टूडियोज़,कोलोसियम मीडिया | |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''15''' | style="text-align:center;" | ''फोन भूत'' | गुरमीत सिंह |कैटरीना कैफ ,इशान खट्टर ,सिद्धांत चतुर्वेदी | एक्सेल एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/katrina-kaif-ishaan-khatter-siddhant-chaturvedi-starrer-phone-bhoot-release-july-15-2022/|title=Katrina Kaif, Ishaan Khatter and Siddhant Chaturvedi starrer Phone Bhoot to release on July 15, 2022|date=26 November 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=26 November 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[सर्कस (फिल्म)|सर्कस]]'' | [[रोहित शेट्टी]] | * रणवीर सिंह , वरुण शर्मा | [[टी-सीरीज़]], [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], रोहित शेट्टी पिक्चर्ज़ | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ranveer-singh-rohit-shettys-cirkus-arrive-cinemas-july-15-2022-clash-katrina-kaifs-phone-bhoot/|title=Ranveer Singh and Rohit Shetty’s Cirkus to arrive in cinemas on July 15, 2022; to clash with Katrina Kaif’s Phone Bhoot|date=26 November 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=26 November 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''22''' | style="text-align:center;" | ''[[शमशेरा]]'' | [[करण मल्होत्रा]] |रणबीर कपूर , संजय दत्त , वाणी कपूर | [[यश राज फ़िल्म्स|यश राज फिल्म्स]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ranbir-kapoor-vaani-kapoor-sanjay-dutt-announce-release-date-shamshera-power-packed-video/|title=Ranbir Kapoor, Vaani Kapoor, and Sanjay Dutt announce the release date of Shamshera with a power-packed video|date=11 February 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=11 February 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |आरके स्लैश आरके | style="text-align: center;" |रजत कपूर |मल्लिका शेरावत, कुब्रा सैत, रणवीर शौरी |एनफ्लिक्स, मिथ्या टॉकीज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |एक विलेन रिटर्न्स | style="text-align: center;" |मोहित सूरी | style="text-align: center;" |जॉन अब्राहम, अर्जुन कपूर |टी सीरीज़ फ़िल्म्स, बालाजी मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''29''' | style="text-align:center;" | ''सुकर है'' | [[इन्द्र कुमार|इंद्र कुमार]] |अजय देवगन , सिद्धार्थ मल्होत्रा , रकुल प्रीत सिंह | [[टी-सीरीज़]], मारुति इंटरनेशनल | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ajay-devgn-sidharth-malhotra-rakul-preet-singh-starrer-thank-god-release-july-29-2022/|title=Ajay Devgn, Sidharth Malhotra and Rakul Preet Singh starrer Thank God to release on July 29, 2022|date=21 November 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=21 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गुड लक जेरी |सिद्धार्थ सेनगुप्ता |जान्हवी कपूर, दीपक डोबरियाल |लाइका प्रोडक्शंस, महावीर जैन फ़िल्म्स | |- | rowspan="6" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | अगस्त | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''[[रक्षा बंधन (फिल्म)| रक्षाबंधन]]'' | [[आनंद एल॰ राय|आनंद एल राय]] |{{Hlist|[[अक्षय कुमार]]|[[भूमि पेडनेकर]]}} | [[ज़ी स्टूडियोज़|ज़ी स्टूडियोज]], कलर येलो प्रोडक्शंस, केप ऑफ गुड फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-bhumi-pednekar-starrer-raksha-bandhan-release-august-11-2022/|title=Akshay Kumar and Bhumi Pednekar starrer Raksha Bandhan to release on August 11, 2022|date=26 September 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=26 September 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[लाल सिंह चड्ढा]]'' | अद्वैत चंदन |आमिर खान , नागा चैतन्य , करीना कपूर | [[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स|वायकॉम18 स्टूडियो]], आमिर खान प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/aamir-khan-kareena-kapoor-khan-starrer-laal-singh-chaddha-postponed-now-release-august-11-2022/|title='Aamir Khan and Kareena Kapoor Khan starrer Laal Singh Chaddha postponed; to now release on August 11, 2022|date=15 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=15 February 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |ऑड कपल | style="text-align: center;" |प्रशांत जोहरी |दिव्येंदु,सुचित्रा कृष्णमूर्ति |निप्राम क्रिएशन्स,अमेज़न प्राइम वीडियो | |- | style="text-align: center;" |5 | style="text-align: center;" |डार्लिंग्स | style="text-align: center;" |जस्मीत के रीन | style="text-align: center;" |आलिया भट्ट, शेफाली शाह |रेड चिलीज़ एंटरटेनमेंट, इटरनल सनशाइन प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" |19 | style="text-align: center;" |दोबारा | style="text-align: center;" |अनुराग कश्यप | style="text-align: center;" |तापसी पन्नू, पवेल गुलाटी | style="text-align: center;" |बालाजी मोशन पिक्चर्स, कल्ट मूवीज़ | |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''लिगर'' [lower-alpha 1] | [[पुरी जगन्नाध|पुरी जगन्नाधी]] |विजय देवरकोंडा , माइक टायसन | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/vijay-deverakonda-starrer-liger-release-august-25-2022-first-glimpse-unveiled-december-31-2021/|title=Vijay Deverakonda starrer Liger to release on August 25, 2022; first glimpse to be unveiled on December 31, 2021|date=16 December 2020|website=Bollywood Hungama|access-date=16 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |होली काउ |साईं कबीर |संजय मिश्रा, तिग्मांशु धूलिया, नवाज़ुद्दीन सिद्दीकी |के सेरा सेरा बॉक्स ऑफिस, वाईएस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |कटपुतली |रंजीत एम तिवारी |अक्षय कुमार, रकुल प्रीत सिंह |पूजा एंटरटेनमेंट, डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | rowspan="5" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | '''<br /><br /><br />'''सितम्बर | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''9''' | style="text-align:center;" | ''[[ब्रह्मास्त्र (फ़िल्म)|ब्रह्मास्त्र:]]'' | [[अयान मुखर्जी]] |अमिताभ बच्चन , रणबीर कपूर | [[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़|फॉक्स स्टार स्टूडियोज]], [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2021/film/news/amitabh-bachchan-ranbir-kapoor-alia-bhatt-brahmastra-1235132978/|title=Amitabh Bachchan, Ranbir Kapoor, Alia Bhatt’s Divine Hero Franchise Film ‘Brahmastra’ Sets 2022 Release Date (EXCLUSIVE)|last=Naman Ramachandran|date=14 December 2021|website=Variety|access-date=15 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जहाँ चार यार | style="text-align: center;" |कमल पांडे |स्वरा भास्कर, मेहर विज |पेन मारुधर, सौंदर्या प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |जोगी | style="text-align: center;" |अली अब्बास ज़फ़र | style="text-align: center;" |दिलजीत दोसांझ, कुमुद मिश्रा |एएज़ेड फ़िल्म्स, नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मट्टो की साइकिल | style="text-align: center;" |एम गनी | style="text-align: center;" |प्रकाश झा | style="text-align: center;" |प्रकाश झा प्रोडक्शंस, शिवदेवा फ़िल्म्स | |- | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''30''' | style="text-align:center;" | ''[[विक्रम वेध (2022 की चलचित्र)|विक्रम वेधा]]'' | पुष्कर–गायत्री |सैफ अली खान ऋतिक रोशन | YNOT स्टूडियोज, [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], फ्राइडे फिल्मवर्क्स | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/mega-exclusive-hrithik-roshan-saif-ali-khan-starrer-vikram-vedha-remake-release-september-30-2022/|title=MEGA EXCLUSIVE: Hrithik Roshan-Saif Ali Khan starrer Vikram Vedha remake to release on September 30, 2022|date=10 July 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=10 July 2021}}</ref> |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | rowspan="20" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |ऑक्टोबर | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''5''' | style="text-align:center;" | ''तेजसी'' | सर्वेश मेवाड़ा | [[कंगना रनौत|कंगना रनौत]] | आरएसवीपी मूवीज | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kangana-ranaut-starrer-tejas-to-release-in-cinemas-next-dussehra-on-october-5-2022/|title=Kangana Ranaut starrer Tejas to release in cinemas next Dussehra on October 5, 2022|date=7 December 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=7 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" |6 | style="text-align: center;" |मजा मा | style="text-align: center;" |आनंद तिवारी |माधुरी दीक्षित, गजराज राव | | |- | style="text-align: center;" |7 | style="text-align: center;" |गुड बाय | style="text-align: center;" |विकास बही | style="text-align: center;" |अमिताभ बच्चन, नीहा गुप्ता |बालाजी मोशन पीकचर | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |नजर अंदाज | style="text-align: center;" |विक्रांत देशमुख | style="text-align: center;" |कुमुद मिश्रा, दिव्या दुत्ता | style="text-align: center;" | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |डॉक्टर जी | style="text-align: center;" |अनुभूति कश्यप | style="text-align: center;" |आहुषमन्न खुरराँद, शेफाली शाह | style="text-align: center;" |जुगली पीकचर | style="text-align: center;" | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | | style="text-align:center;" | ''मिस्टर एंड मिसेज माही'' | शरण शर्मा |राजकुमार राव, जहान्वी कपूर | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-dharma-productions-next-film-titled-mr-mrs-mahi-stars-rajkummar-rao-janhvi-kapoor/|title=EXCLUSIVE: Dharma Productions’ next film titled Mr And Mrs Mahi; stars Rajkummar Rao and Janhvi Kapoor|date=22 November 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=22 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |कोड नेम : तिरंगा | style="text-align: center;" |रिभू दासगुप्ता |परिनीति चोपड़ा, हररदी साधु |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''24''' | style="text-align:center;" | ''[[राम सेतु (फिल्म)|राम सेतु]]'' | अभिषेक शर्मा |अक्षय कुमार , जैकलीन फ़र्नांडिस , नुशरत भारुच्चा | केप ऑफ गुड फिल्म्स, अबुदंतिया एंटरटेनमेंट, [[प्राइम वीडियो|अमेज़ॅन प्राइम वीडियो]], लाइका प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-confirms-diwali-2022-release-film-ram-setu-co-starring-jacqueline-fernandez-nushrratt-bharuccha/|title=Akshay Kumar confirms Diwali 2022 release for his film Ram Setu co-starring Jacqueline Fernandez and Nushrratt Bharuccha|date=26 September 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=26 September 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थैंगक गोद |इंद्रा कुमार |अजय देवगन, राकुल प्रीत सिंघ |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |28 | style="text-align: center;" |तारा वी एस बिलाल |समर इकबाल |हर्षवर्धन राणे, सोनिया राठी |टी सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फोन भूत |गुरममीट सिंघ |कैटरीना कैफ, ईशान खटतेर |एक्सेल एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |4 | style="text-align: center;" |डबल एक्स एल |सात्रमं रमानी |सोनखी सिंहा, हूमा कुरेशी |[[टी-सीरीज़]], [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मिली |माथुकुट्टी |जान्हवी कपूर, मनोज पाहवा |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |तड़का |प्रकाश राज |नाना पाटेकर, श्रिया सारण |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |रॉकेट गैंग |बोसको मार्टिस |आदिया सील, निकिता दुत्ता |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |11 | style="text-align: center;" |ऊंचाई |सूरज बुरजात्य |अमिताभ बच्चन, नीना गुप्ता |महावीर जैन फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मोनिका , ओ माय डार्लिंग |वसन बाला |राजकुमार राव, हुम कुरेशी |मैच्बाक्स शॉट्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थाई मैसेज |मगेश हद वाले |गजराज राव,राजपाल यादव |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |18 | style="text-align: center;" |दृश्याम -2 |अभिषेक पाठक |अजय देवगन, अक्षय खन्ना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मिस्टर मम्मी |शायद अली |रितेश देशमुख, महेश मांजरेकर |टी सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |- | rowspan="3" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | नवम्बर | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''शहज़ादा'' | रोहित धवन |कार्तिक आर्यन, परेश रावल | [[टी-सीरीज़]], अल्लू एंटरटेनमेंट, गीता आर्ट्स, हारिका और हसीन क्रिएशंस, ब्रैट फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kartik-aaryan-and-kriti-sanon-officially-announce-shehzada-film-to-release-on-november-4-2022/|title=Kartik Aaryan and Kriti Sanon officially announce Shehzada; film to release on November 4, 2022|date=13 October 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=13 October 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''योद्धा'' |{{Hlist|Sagar Ambre|Pushkar Ojha}} |सिद्धार्थ मल्होत्रा , दिशा पटानी, राशी खन्ना | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/sidharth-malhotra-to-lead-karan-s-action-franchise-with-yodha-film-releases-on-nov-11-2022-1878083-2021-11-18|title=Sidharth Malhotra to lead Karan’s action franchise with Yodha. Film releases on Nov 11, 2022|date=18 November 2021|website=India Today|access-date=18 November 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''[[भेड़िया (फ़िल्म)|भेड़िया]]'' | अमर कौशिको |वरुण धवन, अभिषेक बनर्जी, दीपक डोबरियाल | मैडॉक फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/varun-dhawan-turns-into-an-fiery-werewolf-in-bhediya-first-look-film-to-now-release-on-november-25-2022/|title=Varun Dhawan turns into a fiery werewolf in Bhediya first look; film to now release on November 25, 2022|date=25 November 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=25 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |1 | style="text-align: center;" |कला |अनविता भट्ट |तृप्ति दिमरी, बबली खान |क्लीन स्लैट फिलमस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अन एक्शन हीरो |अनिरुद्ध लएर |आयुष्मान खुर्राना, जयदीप अनलवात |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |फरेड्डी |शशांक घोष |कार्तिक आर्यन, आलय ऐफ |, डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |इंडिया लॉकदावउन |मधुर बंदरकर |आहन कुमरा, प्रतीक बब्बर |पेन स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |सलाम वेनकी |रेवठी |काजोल, विशाल जेठवा |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |9 | style="text-align: center;" |वाढ |जसपाल सिंघ साधु |संजय मिश्रा, नीना गुप्ता |लव फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |माररिच |ध्रुव लैदर |तुषार कपूर, राहुल दवे |तुषार एनर्टैन्मन्ट हाउस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जोसेफ बार्न इन ग्रैस |सुसंत मिश्रा |विकटोर बनेरजी, सुब्रत दुत्ता |यू ए काठाचित्रर | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |बलुरर |अजय भाई |तापसी पननु, गलशान देवैयाह |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गोविंद नाम मेरा |शशांक कैतन |विकी कौशल, भूमि पेडनेकर |वियकों 18 स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |अजय वर्धन |प्रगति अगरवाल |रुसलान मुमताज़, अरजुम्मान मुगल |प्रसिद्ध एकलवाया एनर्टैन्मन्ट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |त्राहिमान |दुशवंत प्रताप सिंघ |आर्शी खान, पंकज बेरी |दुष्यंत कॉर्पोरेसन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |23 | style="text-align: center;" |किरकुस |रोहित शेट्टी |रणवीर सिंघ, पूजा हेगेद |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |30 | style="text-align: center;" |डेढ़ लाख का दूल्हा |अभय प्रताप सिंघ |इशतीयक खान, हर्षिता पनवार |के के फिल्म्स क्रीऐशन | |- | rowspan="4" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | दिसम्बर | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''9''' | style="text-align:center;" | ''पिप्पा'' | राजा कृष्ण मेनन |ईशान खट्टर , मृणाल ठाकुर , प्रियांशु पैन्यूली , सोनी रज़दान | RSVP मूवीज़, ब्लू बम एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ishaan-khatter-s-pippa-to-release-in-cinemas-on-dec-9-2022-actor-announces-on-vijay-diwas-1888439-2021-12-16|title=Ishaan Khatter’s Pippa to release in cinemas on Dec 9, 2022, actor announces on Vijay Diwas|date=16 December 2021|work=India Today|access-date=16 December 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''17''' | style="text-align:center;" | ''द गुड महाराजा'' | विकाश वर्मा |संजय दत्त , ध्रुव वर्मा , शरद कपूर , प्रीति ज़िंटा ,गुलशन ग्रोवर | G7 फिल्म्स पोलैंड | <ref>{{Cite web|url=https://english.lokmat.com/entertainment/dhruv-vermas-the-good-maharaja-to-release-on-17-december-2022/|title=Dhruv Verma's The Good Maharaja, to release on 17 December 2022|date=2021-04-28|website=Lokmat English|language=en|access-date=2021-04-28}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/indo-polish-action-thriller-aims-to-rekindle-bilateral-ties/article33651920.ece|title=Indo-Polish action thriller aims to rekindle bilateral ties|last=Mishra|first=Lalatendu|date=2021-01-25|work=The Hindu|access-date=2021-04-28|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2021/mar/07/filmmaker-vikash-vermas-no-means-no-is-the-first-ever-indo-polish-co-production-2272313.html|title=Filmmaker Vikash Verma's 'No Means No', is the first-ever Indo-Polish co-production|website=The New Indian Express|access-date=2021-04-28}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''23''' | style="text-align:center;" | ''गणपति'' | [[विकास बहल|विकास बहली]] |टाइगर श्रॉफ , कृति सेनन | पूजा एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/tiger-shroff-and-kriti-sanon-starrer-ganapath-to-arrive-in-december-2022/articleshow/85509957.cms|title=Tiger Shroff and Kriti Sanon starrer 'Ganapath' to arrive in December 2022|date=21 August 2021|website=The Times of India|access-date=21 August 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''क्रिसमस की बधाई'' | [[श्रीराम राघवन|श्रीराम राघवानी]] |विजय सेथुपति , कैटरीना कैफ | [[टिप्स इंडस्ट्रीज]], माचिस पिक्चर्स प्रा। लिमिटेड | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sriram-raghavans-merry-christmas-starring-vijay-sethupathi-katrina-kaif-goes-floors-release-december-23-2022/|title=Sriram Raghavan’s Merry Christmas starring Vijay Sethupathi and Katrina Kaif goes on floors, to release on December 23, 2022|date=25 December 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=25 December 2021}}</ref> |} == टिप्पणियाँ == {{Notelist}} == संदर्भ == {{Reflist}}दुनिया भर में बॉक्स ऑफिस ग्रॉस रेवेन्यू द्वारा 2022 में रिलीज़ की गई सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में इस प्रकार हैं । [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] [[श्रेणी:वर्ष द्वारा वर्गीकृत फ़िल्में]] t5sfvcfgc1ois93rt1tkobkamwcu9z8 6537643 6537637 2026-04-08T12:30:02Z MovieLoverFan 505761 /* अप्रैल-जून */ Added details 6537643 wikitext text/x-wiki {{सफाई}} यह [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] फिल्मों की एक सूची है जो 2022 में रिलीज़ होने वाली है। == बॉक्स ऑफिस कलेक्शन == वर्ल्डवाइड बॉक्स ऑफिस [[संप्राप्ति|ग्रॉस रेवेन्यू]] के हिसाब से 2022 में रिलीज़ [[सर्वाधिक कमाई करने वाली भारतीय फिल्मों की सूची|हुई सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में]] इस प्रकार हैं। {| class="wikidiv" | style="text-align:center; background:#9fc;" |* | दुनिया भर के सिनेमाघरों में अभी भी चल रही फिल्मों को दर्शाता है |} {| class="wikitable sortable" style="margin:auto; margin:auto;" |+दुनिया भर में सबसे ज्यादा ग्रॉस 2022 ! पद ! शीर्षक ! निर्माण संगठन ! वितरक ! दुनिया भर में सकल ! संदर्भ। |- style="text-align:center; background:#9fc;" ! style="text-align:center;" | 1 | ''बधाई दो'' * | जंगली चित्र | [[ज़ी स्टूडियोज़|ज़ी स्टूडियोज]] | {{INRConvert|16.74|c}} | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/badhaai-do/box-office/#bh-movie-box-office|title=Badhaai Do Box Office|website=Bollywood Hungama|access-date=18 February 2022}}</ref> <ref name="boxoffww">{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/2022/|title=Bollywood Top Grossers Worldwide Bollywood Hungama|website=Bollywood Hungama|access-date=18 February 2022}}</ref> |} == जनवरी-मार्च == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | rowspan="2" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" | '''जनवरी''' | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''21''' | style="text-align:center;" | ''36 फार्महाउस'' | राम रमेश शर्मा |{{Hlist|विजय राज|संजय मिश्रा|अमोल पराशर|बरखा सिंघ|अश्विनी केलकर}} | मुक्ता आर्ट्स, [[ज़ी5|ZEE5]] | <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/36-farmhouse-trailer-subhash-ghai-zee-5-7717993/|title=36 Farmhouse trailer: Subhash Ghai returns with a comedy|date=11 January 2022|website=The Indian Express|access-date=11 January 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |है तुझे सलाम इंडिया |अवनीश कुमार |आर्य बाबर, स्मिता गोढ़कर | | |- | rowspan="6" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | '''फेब्रुअरी''' | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''लूप लापेटा'' | आकाश भाटिया |{{Hlist|तापसी पन्नु |ताहिर भासिन}} | [[सोनी पिक्चर्स नेटवर्क्स इंडिया|सोनी पिक्चर्स फिल्म्स इंडिया]], एलिप्सिस एंटरटेनमेंट, [[नेटफ्लिक्स]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/looop-lapeta-starring-taapsee-pannu-and-tahir-raj-bhasin-to-premiere-on-february-4-on-netflix/|title=Looop Lapeta starring Taapsee Pannu and Tahir Raj Bhasin to premiere on February 4 on Netflix|date=8 January 2022|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=8 January 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''गेहराईयां'' | शकुन बत्रा |[[दीपिका पादुकोण]], [[सिद्धांत चतुर्वेदी]], [[अनन्या पांडे]] | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]], [[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स|वायकॉम18 स्टूडियोज]], जौस्का फिल्म्स, [[प्राइम वीडियो|अमेज़ॅन प्राइम वीडियो]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/deepika-padukone-siddhant-chaturvedi-ananya-panday-starrer-gehraiyaan-now-release-february-11-2022/|title=Deepika Padukone, Siddhant Chaturvedi and Ananya Panday starrer Gehraiyaan to now release on February 11, 2022|date=5 January 2022|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=5 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[बधाई दो]]'' | हर्षवर्धन कुलकर्णी |[[राजकुमार राव]], भूमि पड्नेकर | जंगली चित्र | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/rajkummar-rao-bhumi-pednekar-starrer-badhaai-release-cinema-halls-february-11/|title=Rajkummar Rao and Bhumi Pednekar starrer Badhaai Do to release in cinema halls on February 11|date=24 January 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=24 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''17''' | style="text-align:center;" | ''एक गुरुवार'' | बेहज़ाद खंबाटा |यामी गौतम, नेहा धूपिया, अतुल कुलकर्णी, डिम्पल कपाडिया | आरएसवीपी मूवीज, ब्लू मंकी फिल्म्स, [[हॉटस्टार|डिज्नी+ हॉटस्टार]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in//movies/bollywood/story/yami-gautam-as-terrorist-in-a-thursday-will-hook-you-disney-hotstar-film-to-release-on-feb-17-1911117-2022-02-10|title=Yami Gautam as terrorist in A Thursday will hook you. Disney+ Hotstar film to release on Feb 17|date=10 February 2022|work=India Today|access-date=10 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''[[गंगूबाई काठियावाड़ी]]'' | [[संजय लीला भंसाली]] |आलिया भट्ट , शांतनु माहेश्वरी ,विजय राज़ , इंदिरा तिवारी , सीमा पाहवा | भंसाली प्रोडक्शंस, पेन इंडिया लिमिटेड | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/alia-bhatt-sanjay-leela-bhansali-starrer-gangubai-kathiawadi-release-february-25-2022/|title=Alia Bhatt and Sanjay Leela Bhansali’s Gangubai Kathiawadi to release on February 25, 2022|date=28 January 2022|work=Bollywood Hungama|access-date=28 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''लव हॉस्टल'' | शंकर रमन |सान्या मल्होत्रा , विक्रांत मैसी , बॉबी देओल | [[रेड चिलीज़ एंटरटेनमेंट|रेड चिलीज एंटरटेनमेंट]], दृश्यम [[दृश्यम् फिल्म्स|फिल्म्स]], [[ज़ी5|ZEE5]] | <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.com/web-series/news/hindi/vikrant-massey-sanya-malhotra-and-bobby-deols-love-hostel-to-be-released-on-feb-25/articleshow/89348919.cms|title=Vikrant Massey, Sanya Malhotra and Bobby Deol's 'Love Hostel' to be released on Feb 25|date=4 February 2022|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=4 February 2022}}</ref> |- | rowspan="7" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | मार्च | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''[[झुंड (२०२२ की फिल्म)|झुंड]]'' | [[नागराज मंजुले]] |अमिताभ बच्चन , आकाश ठोसर | [[टी-सीरीज़|टी-सीरीज]], तांडव फिल्म्स एंटरटेनमेंट प्रा। लिमिटेड, आटपत फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/amitabh-bachchan-starrer-jhund-release-march-4-2022-cinemas/|title=Amitabh Bachchan starrer Jhund to release on March 4, 2022 in cinemas|date=2 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=2 February 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''टूलिडास जूनियर'' | मृदुल |संजय दत्त , राजीव कपूर , वरुण बुद्धदेव | [[टी-सीरीज़]], एक आशुतोष गोवारिकर प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sanjay-dutt-rajiv-kapoor-starrer-toolsidas-junior-release-march-4/|title=Sanjay Dutt and Rajiv Kapoor starrer Toolsidas Junior to release on March 4|date=18 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=19 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''[[राधे श्याम]]'' {{Efn|Bilingual film, also released in Telugu}} | राधा कृष्ण कुमार |प्रभास , पूजा हेगड़े | [[टी-सीरीज़]], यूवी क्रिएशंस | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/radhe-shyam-prabhas-and-pooja-hegde-lock-march-11-as-releasae-date-for-their-enthralling-love-story/articleshow/89288682.cms|title=Radhe Shyam: Prabhas and Pooja Hegde lock March 11 as releasae date for their 'enthralling love story'|date=2 February 2022|website=The Times of India|access-date=2 February 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[द कश्मीर फ़ाइल्स|द कश्मीर फाइल्स]]'' | [[विवेक अग्निहोत्री]] |मिथुन चक्रवर्ती , अनुपम खेर | अभिषेक अग्रवाल कला | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/vivek-agnihotris-kashmir-files-clash-prabhas-starrer-radhe-shyam-march-11/|title=Vivek Agnihotri’s The Kashmir Files to CLASH with Prabhas-starrer Radhe Shyam on March 11|date=8 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=8 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''18''' | style="text-align:center;" | ''[[बच्चन पांडे|बच्चन पांडेय]]'' | फरहाद सामजिक |अक्षय कुमार , कृति सेनन , जैकलीन फर्नांडीज़ ,अर्शद वारसी | [[नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-starrer-bachchan-pandey-release-march-18-2022-new-posters-unveiled/|title=Akshay Kumar starrer Bachchan Pandey to release on March 18, 2022; new posters unveiled|date=18 January 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=18 January 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |जलसा |सुरेश त्रिवेणी |विद्या बालन, शेफाली शाह |[[टी-सीरीज़]], यूवी क्रिएशंस | |- | style="text-align: center;" |31 | style="text-align: center;" |शर्माजी नमकीन |हितेश भाटिया |ऋषि कपूर, परेश रावल | | |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''फेंकना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |1 | style="text-align:center;" |अटैक पार्ट 1 |लखक्षय राज आनंद |जॉन अब्राहम, रकुल प्रीत सिंघ |पेन स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |कौन प्रवीण तांबे ? |जयप्रसाद देसाई |श्रेयस तलपड़े |फॉक्स स्टार स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |कोबॉल्ट ब्लू |सचिन कुंडलकर |प्रतीक बब्बर , अनंत वी जोशी |नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |7 | style="text-align: center;" |दसवीं |तुषार जलोटा |अभिषेक बच्चन , यामी गौतम |जियो स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |8 | style="text-align: center;" |हुरदंग |निखिल नागेश भट |सनी कौशल , नुसरत भरुच्चा |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |22 | style="text-align: center;" |जर्सी |गौत्म तिन्नानुरी |शाहिद कपूर , मृणाल ठाकुर |अल्लू एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ऑपरेशन रोमियो |शशांत शाह |सिद्धांत गुप्ता , वेदिका पिंटो |रिलायंस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |29 | style="text-align: center;" |रनवे 34 |अजय देवगन |अजय देवगन , अमिताभ बच्चन |बॉम्बे स्टेंसिल | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |हीरोपंती 2 |अहमद खान |टाइगर श्रॉफ , नवाज़ुद्दीन सिद्दीकी |नडियादवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big> | rowspan="3" style="text-align:center;background:#dbfff8;" |6 | style="text-align:center;" |मेरे देश की धरती |फराज़ हैदर |दिव्येन्दु ,अनुप्रिया गोयंका |कार्निवल मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थार |राज सिंह चौधरी |अनिल कपूर , हर्षवर्धन कपूर |अनिल कपूर फ़िल्म एंड कम्युनिकेशन नेटवर्क | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जयेशभाई जोरदार |दिव्यांग ठाक्कर |रणवीर सिंह , शालिनी पांडे |यशराज फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | rowspan="2" style="text-align: center;" |20 | style="text-align: center;" |भूल भुलैया 2 |अनीस बज़्मी |कार्तिक आर्यन, तब्बू |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, सिने1 स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |धाकड़ |रज़ी घई |कंगना रनौत,अर्जुन रामपाल |सोहम रॉकस्टार एंटरटेनमेंट,सोहेल मकलई प्रोडक्शंस, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |27 | style="text-align: center;" |अनेक |अनुभव सिन्हा |आयुष्मान खुराना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |लव इन यूक्रेन |नितिन कुमार गुप्ता |विपिन कौशिक,अनास्तासिया |नियोले फ़िल्म्स, कमल एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |देहाती डिस्को |मनोज शर्मा |गणेश आचार्य,रवि किशन, मनोज जोशी |पैनोरमा स्टूडियोज़,क़ुरैशी प्रोडक्शंस, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |हीमोलिम्फ |सुदर्शन गामरे |रियाज़ अनवर,रुचिरा जाधव |टिकट बारी प्रोडक्शंस, एबी फ़िल्म्स एंटरटेनमेंट, | |- | style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big> | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |3 | style="text-align:center;" |सम्राट पृथ्वीराज |सम्राट पृथ्वीराज |अक्षय कुमार, संजय दत्त, सोनू सूद |यश राज फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मेजर |सशी किरण टिक्का |अदिवि शेष शोभिता धूलिपाला |सोनी पिक्चर्स इंडिया, जी. महेश बाबू एंटरटेनमेंट, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |10 | style="text-align: center;" |'''जनहित में जारी''' |जय बसंतु सिंह |नुसरत भरुचा |भानुशाली स्टूडियोज़, थिंक इंक पिक्चरज़, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |'''अर्ध''' |पलाश मुच्छल |राजपाल यादव रुबिना दिलैक |पल म्यूज़िक एंड फ़िल्म्स, ज़ी5 | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |17 | style="text-align: center;" |निकम्मा |सबी़र ख़ान |अभिमन्यु दासानी , शर्ली सेतिया |सोनी पिक्चर्स इंडिया, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |24 | style="text-align: center;" |शेरदिल |श्रीजीत मुखर्जी |पंकज त्रिपाठी, नीरज कबी |टी सीरीज़ फ़िल्म्स,रिलायंस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जुगजुग जियो |राज मेहता |अनिल कपूर, नीतू कपूर, वरुण धवन |वायकॉम18 स्टूडियोज़,धर्मा प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फॉरेंसिक |विशाल फ़ुरिया |विक्रांत मैसी, राधिका आप्टे |सोहम रॉकस्टार एंटरटेनमेंट, मिनी फ़िल्म्स, ज़ी5 | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | | | | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |राष्ट्र कवच ओम |कपिल वर्मा |आदित्य रॉय कपूर,संजना सांघी |ज़ी स्टूडियोज़,पेपर डॉल एंटरटेनमेंट | |- | rowspan="14" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" | जुलाई | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''1''' | style="text-align:center;" | ''[[रॉकेट्री: द नंबी इफेक्ट|रॉकेट्री: द नांबी इफेक्ट]]'' {{Efn|Trilingual film, also releasing in English and Tamil}} | [[माधवन|आर माधवानी]] |आर. माधवन , सिमरन | तिरंगा फिल्म, वर्गीज मूलन चित्र | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/r-madhavans-rocketry-nambi-effect-release-theatres-july-1-2022-six-languages/|title=R Madhavan’s Rocketry- The Nambi Effect to release in theatres on July 1, 2022 in six languages|date=14 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=14 February 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |8 | style="text-align: center;" |ख़ुदा हाफ़िज़: चैप्टर 2 – अग्नि परीक्षा | style="text-align: center;" |फ़ारुक़ कबीर |विद्युत जामवाल शिवालिका ओबेरॉय |ज़ी स्टूडियोज़ पैनोरमा स्टूडियोज़ | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''8''' | style="text-align:center;" | ''[[एक विलेन रिटर्न्स]]'' | [[मोहित सूरी]] |जॉन अब्राहम , अर्जुन कपूर , दिशा पटानी , तारा सुतारिया | [[टी-सीरीज़]], [[बालाजी मोशन पिक्चर्स]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/john-abraham-arjun-kapoor-disha-patani-tara-sutaria-starrer-ek-villain-returns-release-july-8-2022/|title=John Abraham, Arjun Kapoor, Disha Patani, Tara Sutaria starrer Ek Villain Returns to release on July 8, 2022|date=29 September 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=29 September 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |हिट: द फ़र्स्ट केस | style="text-align: center;" |शैलेश कोलानु |राजकुमार राव,सान्या मल्होत्रा |टी सीरीज़ फ़िल्म्स दिल राजू प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |लड़की: ड्रैगन गर्ल | style="text-align: center;" |राम गोपाल वर्मा | style="text-align: center;" |पूजा भालेकर, अभिमन्यु सिंह |आर्टसी मीडिया प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" |15 | style="text-align: center;" |जादूगर | style="text-align: center;" |समीर सक्सेना | style="text-align: center;" |जितेंद्र कुमार, जावेद जाफ़री | style="text-align: center;" |पोशम पीए पिक्चर्स,चॉकबोर्ड एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |15 | style="text-align: center;" |जुदा होके भी | style="text-align: center;" |विक्रम भट्ट |अक्षय ओबेरॉय,ऐंद्रिता रे |स्टूडियो वर्चुअल वर्ल्ड्स,के सेरा सेरा बॉक्स ऑफिस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |शाबाश मिथु | style="text-align: center;" |श्रीजीत मुखर्जी | style="text-align: center;" |तापसी पन्नू |वायकॉम18 स्टूडियोज़,कोलोसियम मीडिया | |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''15''' | style="text-align:center;" | ''फोन भूत'' | गुरमीत सिंह |कैटरीना कैफ ,इशान खट्टर ,सिद्धांत चतुर्वेदी | एक्सेल एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/katrina-kaif-ishaan-khatter-siddhant-chaturvedi-starrer-phone-bhoot-release-july-15-2022/|title=Katrina Kaif, Ishaan Khatter and Siddhant Chaturvedi starrer Phone Bhoot to release on July 15, 2022|date=26 November 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=26 November 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[सर्कस (फिल्म)|सर्कस]]'' | [[रोहित शेट्टी]] | * रणवीर सिंह , वरुण शर्मा | [[टी-सीरीज़]], [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], रोहित शेट्टी पिक्चर्ज़ | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ranveer-singh-rohit-shettys-cirkus-arrive-cinemas-july-15-2022-clash-katrina-kaifs-phone-bhoot/|title=Ranveer Singh and Rohit Shetty’s Cirkus to arrive in cinemas on July 15, 2022; to clash with Katrina Kaif’s Phone Bhoot|date=26 November 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=26 November 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''22''' | style="text-align:center;" | ''[[शमशेरा]]'' | [[करण मल्होत्रा]] |रणबीर कपूर , संजय दत्त , वाणी कपूर | [[यश राज फ़िल्म्स|यश राज फिल्म्स]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ranbir-kapoor-vaani-kapoor-sanjay-dutt-announce-release-date-shamshera-power-packed-video/|title=Ranbir Kapoor, Vaani Kapoor, and Sanjay Dutt announce the release date of Shamshera with a power-packed video|date=11 February 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=11 February 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |आरके स्लैश आरके | style="text-align: center;" |रजत कपूर |मल्लिका शेरावत, कुब्रा सैत, रणवीर शौरी |एनफ्लिक्स, मिथ्या टॉकीज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |एक विलेन रिटर्न्स | style="text-align: center;" |मोहित सूरी | style="text-align: center;" |जॉन अब्राहम, अर्जुन कपूर |टी सीरीज़ फ़िल्म्स, बालाजी मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''29''' | style="text-align:center;" | ''सुकर है'' | [[इन्द्र कुमार|इंद्र कुमार]] |अजय देवगन , सिद्धार्थ मल्होत्रा , रकुल प्रीत सिंह | [[टी-सीरीज़]], मारुति इंटरनेशनल | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ajay-devgn-sidharth-malhotra-rakul-preet-singh-starrer-thank-god-release-july-29-2022/|title=Ajay Devgn, Sidharth Malhotra and Rakul Preet Singh starrer Thank God to release on July 29, 2022|date=21 November 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=21 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गुड लक जेरी |सिद्धार्थ सेनगुप्ता |जान्हवी कपूर, दीपक डोबरियाल |लाइका प्रोडक्शंस, महावीर जैन फ़िल्म्स | |- | rowspan="6" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | अगस्त | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''[[रक्षा बंधन (फिल्म)| रक्षाबंधन]]'' | [[आनंद एल॰ राय|आनंद एल राय]] |{{Hlist|[[अक्षय कुमार]]|[[भूमि पेडनेकर]]}} | [[ज़ी स्टूडियोज़|ज़ी स्टूडियोज]], कलर येलो प्रोडक्शंस, केप ऑफ गुड फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-bhumi-pednekar-starrer-raksha-bandhan-release-august-11-2022/|title=Akshay Kumar and Bhumi Pednekar starrer Raksha Bandhan to release on August 11, 2022|date=26 September 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=26 September 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[लाल सिंह चड्ढा]]'' | अद्वैत चंदन |आमिर खान , नागा चैतन्य , करीना कपूर | [[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स|वायकॉम18 स्टूडियो]], आमिर खान प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/aamir-khan-kareena-kapoor-khan-starrer-laal-singh-chaddha-postponed-now-release-august-11-2022/|title='Aamir Khan and Kareena Kapoor Khan starrer Laal Singh Chaddha postponed; to now release on August 11, 2022|date=15 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=15 February 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |ऑड कपल | style="text-align: center;" |प्रशांत जोहरी |दिव्येंदु,सुचित्रा कृष्णमूर्ति |निप्राम क्रिएशन्स,अमेज़न प्राइम वीडियो | |- | style="text-align: center;" |5 | style="text-align: center;" |डार्लिंग्स | style="text-align: center;" |जस्मीत के रीन | style="text-align: center;" |आलिया भट्ट, शेफाली शाह |रेड चिलीज़ एंटरटेनमेंट, इटरनल सनशाइन प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" |19 | style="text-align: center;" |दोबारा | style="text-align: center;" |अनुराग कश्यप | style="text-align: center;" |तापसी पन्नू, पवेल गुलाटी | style="text-align: center;" |बालाजी मोशन पिक्चर्स, कल्ट मूवीज़ | |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''लिगर'' [lower-alpha 1] | [[पुरी जगन्नाध|पुरी जगन्नाधी]] |विजय देवरकोंडा , माइक टायसन | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/vijay-deverakonda-starrer-liger-release-august-25-2022-first-glimpse-unveiled-december-31-2021/|title=Vijay Deverakonda starrer Liger to release on August 25, 2022; first glimpse to be unveiled on December 31, 2021|date=16 December 2020|website=Bollywood Hungama|access-date=16 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |होली काउ |साईं कबीर |संजय मिश्रा, तिग्मांशु धूलिया, नवाज़ुद्दीन सिद्दीकी |के सेरा सेरा बॉक्स ऑफिस, वाईएस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |कटपुतली |रंजीत एम तिवारी |अक्षय कुमार, रकुल प्रीत सिंह |पूजा एंटरटेनमेंट, डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | rowspan="5" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | '''<br /><br /><br />'''सितम्बर | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''9''' | style="text-align:center;" | ''[[ब्रह्मास्त्र (फ़िल्म)|ब्रह्मास्त्र:]]'' | [[अयान मुखर्जी]] |अमिताभ बच्चन , रणबीर कपूर | [[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़|फॉक्स स्टार स्टूडियोज]], [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2021/film/news/amitabh-bachchan-ranbir-kapoor-alia-bhatt-brahmastra-1235132978/|title=Amitabh Bachchan, Ranbir Kapoor, Alia Bhatt’s Divine Hero Franchise Film ‘Brahmastra’ Sets 2022 Release Date (EXCLUSIVE)|last=Naman Ramachandran|date=14 December 2021|website=Variety|access-date=15 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जहाँ चार यार | style="text-align: center;" |कमल पांडे |स्वरा भास्कर, मेहर विज |पेन मारुधर, सौंदर्या प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |जोगी | style="text-align: center;" |अली अब्बास ज़फ़र | style="text-align: center;" |दिलजीत दोसांझ, कुमुद मिश्रा |एएज़ेड फ़िल्म्स, नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मट्टो की साइकिल | style="text-align: center;" |एम गनी | style="text-align: center;" |प्रकाश झा | style="text-align: center;" |प्रकाश झा प्रोडक्शंस, शिवदेवा फ़िल्म्स | |- | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''30''' | style="text-align:center;" | ''[[विक्रम वेध (2022 की चलचित्र)|विक्रम वेधा]]'' | पुष्कर–गायत्री |सैफ अली खान ऋतिक रोशन | YNOT स्टूडियोज, [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], फ्राइडे फिल्मवर्क्स | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/mega-exclusive-hrithik-roshan-saif-ali-khan-starrer-vikram-vedha-remake-release-september-30-2022/|title=MEGA EXCLUSIVE: Hrithik Roshan-Saif Ali Khan starrer Vikram Vedha remake to release on September 30, 2022|date=10 July 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=10 July 2021}}</ref> |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | rowspan="20" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |ऑक्टोबर | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''5''' | style="text-align:center;" | ''तेजसी'' | सर्वेश मेवाड़ा | [[कंगना रनौत|कंगना रनौत]] | आरएसवीपी मूवीज | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kangana-ranaut-starrer-tejas-to-release-in-cinemas-next-dussehra-on-october-5-2022/|title=Kangana Ranaut starrer Tejas to release in cinemas next Dussehra on October 5, 2022|date=7 December 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=7 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" |6 | style="text-align: center;" |मजा मा | style="text-align: center;" |आनंद तिवारी |माधुरी दीक्षित, गजराज राव | | |- | style="text-align: center;" |7 | style="text-align: center;" |गुड बाय | style="text-align: center;" |विकास बही | style="text-align: center;" |अमिताभ बच्चन, नीहा गुप्ता |बालाजी मोशन पीकचर | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |नजर अंदाज | style="text-align: center;" |विक्रांत देशमुख | style="text-align: center;" |कुमुद मिश्रा, दिव्या दुत्ता | style="text-align: center;" | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |डॉक्टर जी | style="text-align: center;" |अनुभूति कश्यप | style="text-align: center;" |आहुषमन्न खुरराँद, शेफाली शाह | style="text-align: center;" |जुगली पीकचर | style="text-align: center;" | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | | style="text-align:center;" | ''मिस्टर एंड मिसेज माही'' | शरण शर्मा |राजकुमार राव, जहान्वी कपूर | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-dharma-productions-next-film-titled-mr-mrs-mahi-stars-rajkummar-rao-janhvi-kapoor/|title=EXCLUSIVE: Dharma Productions’ next film titled Mr And Mrs Mahi; stars Rajkummar Rao and Janhvi Kapoor|date=22 November 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=22 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |कोड नेम : तिरंगा | style="text-align: center;" |रिभू दासगुप्ता |परिनीति चोपड़ा, हररदी साधु |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''24''' | style="text-align:center;" | ''[[राम सेतु (फिल्म)|राम सेतु]]'' | अभिषेक शर्मा |अक्षय कुमार , जैकलीन फ़र्नांडिस , नुशरत भारुच्चा | केप ऑफ गुड फिल्म्स, अबुदंतिया एंटरटेनमेंट, [[प्राइम वीडियो|अमेज़ॅन प्राइम वीडियो]], लाइका प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-confirms-diwali-2022-release-film-ram-setu-co-starring-jacqueline-fernandez-nushrratt-bharuccha/|title=Akshay Kumar confirms Diwali 2022 release for his film Ram Setu co-starring Jacqueline Fernandez and Nushrratt Bharuccha|date=26 September 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=26 September 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थैंगक गोद |इंद्रा कुमार |अजय देवगन, राकुल प्रीत सिंघ |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |28 | style="text-align: center;" |तारा वी एस बिलाल |समर इकबाल |हर्षवर्धन राणे, सोनिया राठी |टी सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फोन भूत |गुरममीट सिंघ |कैटरीना कैफ, ईशान खटतेर |एक्सेल एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |4 | style="text-align: center;" |डबल एक्स एल |सात्रमं रमानी |सोनखी सिंहा, हूमा कुरेशी |[[टी-सीरीज़]], [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मिली |माथुकुट्टी |जान्हवी कपूर, मनोज पाहवा |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |तड़का |प्रकाश राज |नाना पाटेकर, श्रिया सारण |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |रॉकेट गैंग |बोसको मार्टिस |आदिया सील, निकिता दुत्ता |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |11 | style="text-align: center;" |ऊंचाई |सूरज बुरजात्य |अमिताभ बच्चन, नीना गुप्ता |महावीर जैन फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मोनिका , ओ माय डार्लिंग |वसन बाला |राजकुमार राव, हुम कुरेशी |मैच्बाक्स शॉट्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थाई मैसेज |मगेश हद वाले |गजराज राव,राजपाल यादव |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |18 | style="text-align: center;" |दृश्याम -2 |अभिषेक पाठक |अजय देवगन, अक्षय खन्ना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मिस्टर मम्मी |शायद अली |रितेश देशमुख, महेश मांजरेकर |टी सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |- | rowspan="3" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | नवम्बर | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''शहज़ादा'' | रोहित धवन |कार्तिक आर्यन, परेश रावल | [[टी-सीरीज़]], अल्लू एंटरटेनमेंट, गीता आर्ट्स, हारिका और हसीन क्रिएशंस, ब्रैट फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kartik-aaryan-and-kriti-sanon-officially-announce-shehzada-film-to-release-on-november-4-2022/|title=Kartik Aaryan and Kriti Sanon officially announce Shehzada; film to release on November 4, 2022|date=13 October 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=13 October 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''योद्धा'' |{{Hlist|Sagar Ambre|Pushkar Ojha}} |सिद्धार्थ मल्होत्रा , दिशा पटानी, राशी खन्ना | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/sidharth-malhotra-to-lead-karan-s-action-franchise-with-yodha-film-releases-on-nov-11-2022-1878083-2021-11-18|title=Sidharth Malhotra to lead Karan’s action franchise with Yodha. Film releases on Nov 11, 2022|date=18 November 2021|website=India Today|access-date=18 November 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''[[भेड़िया (फ़िल्म)|भेड़िया]]'' | अमर कौशिको |वरुण धवन, अभिषेक बनर्जी, दीपक डोबरियाल | मैडॉक फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/varun-dhawan-turns-into-an-fiery-werewolf-in-bhediya-first-look-film-to-now-release-on-november-25-2022/|title=Varun Dhawan turns into a fiery werewolf in Bhediya first look; film to now release on November 25, 2022|date=25 November 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=25 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |1 | style="text-align: center;" |कला |अनविता भट्ट |तृप्ति दिमरी, बबली खान |क्लीन स्लैट फिलमस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अन एक्शन हीरो |अनिरुद्ध लएर |आयुष्मान खुर्राना, जयदीप अनलवात |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |फरेड्डी |शशांक घोष |कार्तिक आर्यन, आलय ऐफ |, डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |इंडिया लॉकदावउन |मधुर बंदरकर |आहन कुमरा, प्रतीक बब्बर |पेन स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |सलाम वेनकी |रेवठी |काजोल, विशाल जेठवा |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |9 | style="text-align: center;" |वाढ |जसपाल सिंघ साधु |संजय मिश्रा, नीना गुप्ता |लव फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |माररिच |ध्रुव लैदर |तुषार कपूर, राहुल दवे |तुषार एनर्टैन्मन्ट हाउस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जोसेफ बार्न इन ग्रैस |सुसंत मिश्रा |विकटोर बनेरजी, सुब्रत दुत्ता |यू ए काठाचित्रर | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |बलुरर |अजय भाई |तापसी पननु, गलशान देवैयाह |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गोविंद नाम मेरा |शशांक कैतन |विकी कौशल, भूमि पेडनेकर |वियकों 18 स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |अजय वर्धन |प्रगति अगरवाल |रुसलान मुमताज़, अरजुम्मान मुगल |प्रसिद्ध एकलवाया एनर्टैन्मन्ट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |त्राहिमान |दुशवंत प्रताप सिंघ |आर्शी खान, पंकज बेरी |दुष्यंत कॉर्पोरेसन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |23 | style="text-align: center;" |किरकुस |रोहित शेट्टी |रणवीर सिंघ, पूजा हेगेद |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |30 | style="text-align: center;" |डेढ़ लाख का दूल्हा |अभय प्रताप सिंघ |इशतीयक खान, हर्षिता पनवार |के के फिल्म्स क्रीऐशन | |- | rowspan="4" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | दिसम्बर | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''9''' | style="text-align:center;" | ''पिप्पा'' | राजा कृष्ण मेनन |ईशान खट्टर , मृणाल ठाकुर , प्रियांशु पैन्यूली , सोनी रज़दान | RSVP मूवीज़, ब्लू बम एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ishaan-khatter-s-pippa-to-release-in-cinemas-on-dec-9-2022-actor-announces-on-vijay-diwas-1888439-2021-12-16|title=Ishaan Khatter’s Pippa to release in cinemas on Dec 9, 2022, actor announces on Vijay Diwas|date=16 December 2021|work=India Today|access-date=16 December 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''17''' | style="text-align:center;" | ''द गुड महाराजा'' | विकाश वर्मा |संजय दत्त , ध्रुव वर्मा , शरद कपूर , प्रीति ज़िंटा ,गुलशन ग्रोवर | G7 फिल्म्स पोलैंड | <ref>{{Cite web|url=https://english.lokmat.com/entertainment/dhruv-vermas-the-good-maharaja-to-release-on-17-december-2022/|title=Dhruv Verma's The Good Maharaja, to release on 17 December 2022|date=2021-04-28|website=Lokmat English|language=en|access-date=2021-04-28}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/indo-polish-action-thriller-aims-to-rekindle-bilateral-ties/article33651920.ece|title=Indo-Polish action thriller aims to rekindle bilateral ties|last=Mishra|first=Lalatendu|date=2021-01-25|work=The Hindu|access-date=2021-04-28|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2021/mar/07/filmmaker-vikash-vermas-no-means-no-is-the-first-ever-indo-polish-co-production-2272313.html|title=Filmmaker Vikash Verma's 'No Means No', is the first-ever Indo-Polish co-production|website=The New Indian Express|access-date=2021-04-28}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''23''' | style="text-align:center;" | ''गणपति'' | [[विकास बहल|विकास बहली]] |टाइगर श्रॉफ , कृति सेनन | पूजा एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/tiger-shroff-and-kriti-sanon-starrer-ganapath-to-arrive-in-december-2022/articleshow/85509957.cms|title=Tiger Shroff and Kriti Sanon starrer 'Ganapath' to arrive in December 2022|date=21 August 2021|website=The Times of India|access-date=21 August 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''क्रिसमस की बधाई'' | [[श्रीराम राघवन|श्रीराम राघवानी]] |विजय सेथुपति , कैटरीना कैफ | [[टिप्स इंडस्ट्रीज]], माचिस पिक्चर्स प्रा। लिमिटेड | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sriram-raghavans-merry-christmas-starring-vijay-sethupathi-katrina-kaif-goes-floors-release-december-23-2022/|title=Sriram Raghavan’s Merry Christmas starring Vijay Sethupathi and Katrina Kaif goes on floors, to release on December 23, 2022|date=25 December 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=25 December 2021}}</ref> |} == टिप्पणियाँ == {{Notelist}} == संदर्भ == {{Reflist}}दुनिया भर में बॉक्स ऑफिस ग्रॉस रेवेन्यू द्वारा 2022 में रिलीज़ की गई सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में इस प्रकार हैं । [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] [[श्रेणी:वर्ष द्वारा वर्गीकृत फ़िल्में]] 467f8y7xgo9yw9dgn25r421tjjzuriv 6537647 6537643 2026-04-08T12:34:10Z MovieLoverFan 505761 /* अप्रैल-जून */ Table formatting. 6537647 wikitext text/x-wiki {{सफाई}} यह [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] फिल्मों की एक सूची है जो 2022 में रिलीज़ होने वाली है। == बॉक्स ऑफिस कलेक्शन == वर्ल्डवाइड बॉक्स ऑफिस [[संप्राप्ति|ग्रॉस रेवेन्यू]] के हिसाब से 2022 में रिलीज़ [[सर्वाधिक कमाई करने वाली भारतीय फिल्मों की सूची|हुई सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में]] इस प्रकार हैं। {| class="wikidiv" | style="text-align:center; background:#9fc;" |* | दुनिया भर के सिनेमाघरों में अभी भी चल रही फिल्मों को दर्शाता है |} {| class="wikitable sortable" style="margin:auto; margin:auto;" |+दुनिया भर में सबसे ज्यादा ग्रॉस 2022 ! पद ! शीर्षक ! निर्माण संगठन ! वितरक ! दुनिया भर में सकल ! संदर्भ। |- style="text-align:center; background:#9fc;" ! style="text-align:center;" | 1 | ''बधाई दो'' * | जंगली चित्र | [[ज़ी स्टूडियोज़|ज़ी स्टूडियोज]] | {{INRConvert|16.74|c}} | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/badhaai-do/box-office/#bh-movie-box-office|title=Badhaai Do Box Office|website=Bollywood Hungama|access-date=18 February 2022}}</ref> <ref name="boxoffww">{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/2022/|title=Bollywood Top Grossers Worldwide Bollywood Hungama|website=Bollywood Hungama|access-date=18 February 2022}}</ref> |} == जनवरी-मार्च == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | rowspan="2" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" | '''जनवरी''' | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''21''' | style="text-align:center;" | ''36 फार्महाउस'' | राम रमेश शर्मा |{{Hlist|विजय राज|संजय मिश्रा|अमोल पराशर|बरखा सिंघ|अश्विनी केलकर}} | मुक्ता आर्ट्स, [[ज़ी5|ZEE5]] | <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/36-farmhouse-trailer-subhash-ghai-zee-5-7717993/|title=36 Farmhouse trailer: Subhash Ghai returns with a comedy|date=11 January 2022|website=The Indian Express|access-date=11 January 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |है तुझे सलाम इंडिया |अवनीश कुमार |आर्य बाबर, स्मिता गोढ़कर | | |- | rowspan="6" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | '''फेब्रुअरी''' | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''लूप लापेटा'' | आकाश भाटिया |{{Hlist|तापसी पन्नु |ताहिर भासिन}} | [[सोनी पिक्चर्स नेटवर्क्स इंडिया|सोनी पिक्चर्स फिल्म्स इंडिया]], एलिप्सिस एंटरटेनमेंट, [[नेटफ्लिक्स]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/looop-lapeta-starring-taapsee-pannu-and-tahir-raj-bhasin-to-premiere-on-february-4-on-netflix/|title=Looop Lapeta starring Taapsee Pannu and Tahir Raj Bhasin to premiere on February 4 on Netflix|date=8 January 2022|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=8 January 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''गेहराईयां'' | शकुन बत्रा |[[दीपिका पादुकोण]], [[सिद्धांत चतुर्वेदी]], [[अनन्या पांडे]] | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]], [[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स|वायकॉम18 स्टूडियोज]], जौस्का फिल्म्स, [[प्राइम वीडियो|अमेज़ॅन प्राइम वीडियो]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/deepika-padukone-siddhant-chaturvedi-ananya-panday-starrer-gehraiyaan-now-release-february-11-2022/|title=Deepika Padukone, Siddhant Chaturvedi and Ananya Panday starrer Gehraiyaan to now release on February 11, 2022|date=5 January 2022|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=5 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[बधाई दो]]'' | हर्षवर्धन कुलकर्णी |[[राजकुमार राव]], भूमि पड्नेकर | जंगली चित्र | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/rajkummar-rao-bhumi-pednekar-starrer-badhaai-release-cinema-halls-february-11/|title=Rajkummar Rao and Bhumi Pednekar starrer Badhaai Do to release in cinema halls on February 11|date=24 January 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=24 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''17''' | style="text-align:center;" | ''एक गुरुवार'' | बेहज़ाद खंबाटा |यामी गौतम, नेहा धूपिया, अतुल कुलकर्णी, डिम्पल कपाडिया | आरएसवीपी मूवीज, ब्लू मंकी फिल्म्स, [[हॉटस्टार|डिज्नी+ हॉटस्टार]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in//movies/bollywood/story/yami-gautam-as-terrorist-in-a-thursday-will-hook-you-disney-hotstar-film-to-release-on-feb-17-1911117-2022-02-10|title=Yami Gautam as terrorist in A Thursday will hook you. Disney+ Hotstar film to release on Feb 17|date=10 February 2022|work=India Today|access-date=10 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''[[गंगूबाई काठियावाड़ी]]'' | [[संजय लीला भंसाली]] |आलिया भट्ट , शांतनु माहेश्वरी ,विजय राज़ , इंदिरा तिवारी , सीमा पाहवा | भंसाली प्रोडक्शंस, पेन इंडिया लिमिटेड | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/alia-bhatt-sanjay-leela-bhansali-starrer-gangubai-kathiawadi-release-february-25-2022/|title=Alia Bhatt and Sanjay Leela Bhansali’s Gangubai Kathiawadi to release on February 25, 2022|date=28 January 2022|work=Bollywood Hungama|access-date=28 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''लव हॉस्टल'' | शंकर रमन |सान्या मल्होत्रा , विक्रांत मैसी , बॉबी देओल | [[रेड चिलीज़ एंटरटेनमेंट|रेड चिलीज एंटरटेनमेंट]], दृश्यम [[दृश्यम् फिल्म्स|फिल्म्स]], [[ज़ी5|ZEE5]] | <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.com/web-series/news/hindi/vikrant-massey-sanya-malhotra-and-bobby-deols-love-hostel-to-be-released-on-feb-25/articleshow/89348919.cms|title=Vikrant Massey, Sanya Malhotra and Bobby Deol's 'Love Hostel' to be released on Feb 25|date=4 February 2022|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=4 February 2022}}</ref> |- | rowspan="7" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | मार्च | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''[[झुंड (२०२२ की फिल्म)|झुंड]]'' | [[नागराज मंजुले]] |अमिताभ बच्चन , आकाश ठोसर | [[टी-सीरीज़|टी-सीरीज]], तांडव फिल्म्स एंटरटेनमेंट प्रा। लिमिटेड, आटपत फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/amitabh-bachchan-starrer-jhund-release-march-4-2022-cinemas/|title=Amitabh Bachchan starrer Jhund to release on March 4, 2022 in cinemas|date=2 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=2 February 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''टूलिडास जूनियर'' | मृदुल |संजय दत्त , राजीव कपूर , वरुण बुद्धदेव | [[टी-सीरीज़]], एक आशुतोष गोवारिकर प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sanjay-dutt-rajiv-kapoor-starrer-toolsidas-junior-release-march-4/|title=Sanjay Dutt and Rajiv Kapoor starrer Toolsidas Junior to release on March 4|date=18 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=19 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''[[राधे श्याम]]'' {{Efn|Bilingual film, also released in Telugu}} | राधा कृष्ण कुमार |प्रभास , पूजा हेगड़े | [[टी-सीरीज़]], यूवी क्रिएशंस | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/radhe-shyam-prabhas-and-pooja-hegde-lock-march-11-as-releasae-date-for-their-enthralling-love-story/articleshow/89288682.cms|title=Radhe Shyam: Prabhas and Pooja Hegde lock March 11 as releasae date for their 'enthralling love story'|date=2 February 2022|website=The Times of India|access-date=2 February 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[द कश्मीर फ़ाइल्स|द कश्मीर फाइल्स]]'' | [[विवेक अग्निहोत्री]] |मिथुन चक्रवर्ती , अनुपम खेर | अभिषेक अग्रवाल कला | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/vivek-agnihotris-kashmir-files-clash-prabhas-starrer-radhe-shyam-march-11/|title=Vivek Agnihotri’s The Kashmir Files to CLASH with Prabhas-starrer Radhe Shyam on March 11|date=8 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=8 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''18''' | style="text-align:center;" | ''[[बच्चन पांडे|बच्चन पांडेय]]'' | फरहाद सामजिक |अक्षय कुमार , कृति सेनन , जैकलीन फर्नांडीज़ ,अर्शद वारसी | [[नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-starrer-bachchan-pandey-release-march-18-2022-new-posters-unveiled/|title=Akshay Kumar starrer Bachchan Pandey to release on March 18, 2022; new posters unveiled|date=18 January 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=18 January 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |जलसा |सुरेश त्रिवेणी |विद्या बालन, शेफाली शाह |[[टी-सीरीज़]], यूवी क्रिएशंस | |- | style="text-align: center;" |31 | style="text-align: center;" |शर्माजी नमकीन |हितेश भाटिया |ऋषि कपूर, परेश रावल | | |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''फेंकना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |1 | style="text-align:center;" |अटैक पार्ट 1 |लखक्षय राज आनंद |जॉन अब्राहम, रकुल प्रीत सिंघ |पेन स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |कौन प्रवीण तांबे ? |जयप्रसाद देसाई |श्रेयस तलपड़े |फॉक्स स्टार स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |कोबॉल्ट ब्लू |सचिन कुंडलकर |प्रतीक बब्बर , अनंत वी जोशी |नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |7 | style="text-align: center;" |दसवीं |तुषार जलोटा |अभिषेक बच्चन , यामी गौतम |जियो स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |8 | style="text-align: center;" |हुरदंग |निखिल नागेश भट |सनी कौशल , नुसरत भरुच्चा |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |22 | style="text-align: center;" |जर्सी |गौत्म तिन्नानुरी |शाहिद कपूर , मृणाल ठाकुर |अल्लू एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ऑपरेशन रोमियो |शशांत शाह |सिद्धांत गुप्ता , वेदिका पिंटो |रिलायंस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |29 | style="text-align: center;" |रनवे 34 |अजय देवगन |अजय देवगन , अमिताभ बच्चन |बॉम्बे स्टेंसिल | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |हीरोपंती 2 |अहमद खान |टाइगर श्रॉफ , नवाज़ुद्दीन सिद्दीकी |नडियादवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big> | rowspan="3" style="text-align:center;background:#dbfff8;" |6 | style="text-align:center;" |मेरे देश की धरती |फराज़ हैदर |दिव्येन्दु ,अनुप्रिया गोयंका |कार्निवल मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थार |राज सिंह चौधरी |अनिल कपूर , हर्षवर्धन कपूर |अनिल कपूर फ़िल्म एंड कम्युनिकेशन नेटवर्क | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जयेशभाई जोरदार |दिव्यांग ठाक्कर |रणवीर सिंह , शालिनी पांडे |यशराज फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | rowspan="2" style="text-align: center;" |20 | style="text-align: center;" |भूल भुलैया 2 |अनीस बज़्मी |कार्तिक आर्यन, तब्बू |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, सिने1 स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |धाकड़ |रज़ी घई |कंगना रनौत,अर्जुन रामपाल |सोहम रॉकस्टार एंटरटेनमेंट,सोहेल मकलई प्रोडक्शंस, | |- | style="text-align: center;" | | rowspan="4" style="text-align: center;" |27 | style="text-align: center;" |अनेक |अनुभव सिन्हा |आयुष्मान खुराना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |लव इन यूक्रेन |नितिन कुमार गुप्ता |विपिन कौशिक,अनास्तासिया |नियोले फ़िल्म्स, कमल एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |देहाती डिस्को |मनोज शर्मा |गणेश आचार्य,रवि किशन, मनोज जोशी |पैनोरमा स्टूडियोज़,क़ुरैशी प्रोडक्शंस, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |हीमोलिम्फ |सुदर्शन गामरे |रियाज़ अनवर,रुचिरा जाधव |टिकट बारी प्रोडक्शंस, एबी फ़िल्म्स एंटरटेनमेंट, | |- | style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big> | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |3 | style="text-align:center;" |सम्राट पृथ्वीराज |सम्राट पृथ्वीराज |अक्षय कुमार, संजय दत्त, सोनू सूद |यश राज फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मेजर |सशी किरण टिक्का |अदिवि शेष शोभिता धूलिपाला |सोनी पिक्चर्स इंडिया, जी. महेश बाबू एंटरटेनमेंट, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |10 | style="text-align: center;" |'''जनहित में जारी''' |जय बसंतु सिंह |नुसरत भरुचा |भानुशाली स्टूडियोज़, थिंक इंक पिक्चरज़, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |'''अर्ध''' |पलाश मुच्छल |राजपाल यादव रुबिना दिलैक |पल म्यूज़िक एंड फ़िल्म्स, ज़ी5 | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |17 | style="text-align: center;" |निकम्मा |सबी़र ख़ान |अभिमन्यु दासानी , शर्ली सेतिया |सोनी पिक्चर्स इंडिया, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |24 | style="text-align: center;" |शेरदिल |श्रीजीत मुखर्जी |पंकज त्रिपाठी, नीरज कबी |टी सीरीज़ फ़िल्म्स,रिलायंस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जुगजुग जियो |राज मेहता |अनिल कपूर, नीतू कपूर, वरुण धवन |वायकॉम18 स्टूडियोज़,धर्मा प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फॉरेंसिक |विशाल फ़ुरिया |विक्रांत मैसी, राधिका आप्टे |सोहम रॉकस्टार एंटरटेनमेंट, मिनी फ़िल्म्स, ज़ी5 | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | | | | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |राष्ट्र कवच ओम |कपिल वर्मा |आदित्य रॉय कपूर,संजना सांघी |ज़ी स्टूडियोज़,पेपर डॉल एंटरटेनमेंट | |- | rowspan="14" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" | जुलाई | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''1''' | style="text-align:center;" | ''[[रॉकेट्री: द नंबी इफेक्ट|रॉकेट्री: द नांबी इफेक्ट]]'' {{Efn|Trilingual film, also releasing in English and Tamil}} | [[माधवन|आर माधवानी]] |आर. माधवन , सिमरन | तिरंगा फिल्म, वर्गीज मूलन चित्र | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/r-madhavans-rocketry-nambi-effect-release-theatres-july-1-2022-six-languages/|title=R Madhavan’s Rocketry- The Nambi Effect to release in theatres on July 1, 2022 in six languages|date=14 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=14 February 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |8 | style="text-align: center;" |ख़ुदा हाफ़िज़: चैप्टर 2 – अग्नि परीक्षा | style="text-align: center;" |फ़ारुक़ कबीर |विद्युत जामवाल शिवालिका ओबेरॉय |ज़ी स्टूडियोज़ पैनोरमा स्टूडियोज़ | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''8''' | style="text-align:center;" | ''[[एक विलेन रिटर्न्स]]'' | [[मोहित सूरी]] |जॉन अब्राहम , अर्जुन कपूर , दिशा पटानी , तारा सुतारिया | [[टी-सीरीज़]], [[बालाजी मोशन पिक्चर्स]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/john-abraham-arjun-kapoor-disha-patani-tara-sutaria-starrer-ek-villain-returns-release-july-8-2022/|title=John Abraham, Arjun Kapoor, Disha Patani, Tara Sutaria starrer Ek Villain Returns to release on July 8, 2022|date=29 September 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=29 September 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |हिट: द फ़र्स्ट केस | style="text-align: center;" |शैलेश कोलानु |राजकुमार राव,सान्या मल्होत्रा |टी सीरीज़ फ़िल्म्स दिल राजू प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |लड़की: ड्रैगन गर्ल | style="text-align: center;" |राम गोपाल वर्मा | style="text-align: center;" |पूजा भालेकर, अभिमन्यु सिंह |आर्टसी मीडिया प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" |15 | style="text-align: center;" |जादूगर | style="text-align: center;" |समीर सक्सेना | style="text-align: center;" |जितेंद्र कुमार, जावेद जाफ़री | style="text-align: center;" |पोशम पीए पिक्चर्स,चॉकबोर्ड एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |15 | style="text-align: center;" |जुदा होके भी | style="text-align: center;" |विक्रम भट्ट |अक्षय ओबेरॉय,ऐंद्रिता रे |स्टूडियो वर्चुअल वर्ल्ड्स,के सेरा सेरा बॉक्स ऑफिस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |शाबाश मिथु | style="text-align: center;" |श्रीजीत मुखर्जी | style="text-align: center;" |तापसी पन्नू |वायकॉम18 स्टूडियोज़,कोलोसियम मीडिया | |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''15''' | style="text-align:center;" | ''फोन भूत'' | गुरमीत सिंह |कैटरीना कैफ ,इशान खट्टर ,सिद्धांत चतुर्वेदी | एक्सेल एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/katrina-kaif-ishaan-khatter-siddhant-chaturvedi-starrer-phone-bhoot-release-july-15-2022/|title=Katrina Kaif, Ishaan Khatter and Siddhant Chaturvedi starrer Phone Bhoot to release on July 15, 2022|date=26 November 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=26 November 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[सर्कस (फिल्म)|सर्कस]]'' | [[रोहित शेट्टी]] | * रणवीर सिंह , वरुण शर्मा | [[टी-सीरीज़]], [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], रोहित शेट्टी पिक्चर्ज़ | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ranveer-singh-rohit-shettys-cirkus-arrive-cinemas-july-15-2022-clash-katrina-kaifs-phone-bhoot/|title=Ranveer Singh and Rohit Shetty’s Cirkus to arrive in cinemas on July 15, 2022; to clash with Katrina Kaif’s Phone Bhoot|date=26 November 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=26 November 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''22''' | style="text-align:center;" | ''[[शमशेरा]]'' | [[करण मल्होत्रा]] |रणबीर कपूर , संजय दत्त , वाणी कपूर | [[यश राज फ़िल्म्स|यश राज फिल्म्स]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ranbir-kapoor-vaani-kapoor-sanjay-dutt-announce-release-date-shamshera-power-packed-video/|title=Ranbir Kapoor, Vaani Kapoor, and Sanjay Dutt announce the release date of Shamshera with a power-packed video|date=11 February 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=11 February 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |आरके स्लैश आरके | style="text-align: center;" |रजत कपूर |मल्लिका शेरावत, कुब्रा सैत, रणवीर शौरी |एनफ्लिक्स, मिथ्या टॉकीज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |एक विलेन रिटर्न्स | style="text-align: center;" |मोहित सूरी | style="text-align: center;" |जॉन अब्राहम, अर्जुन कपूर |टी सीरीज़ फ़िल्म्स, बालाजी मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''29''' | style="text-align:center;" | ''सुकर है'' | [[इन्द्र कुमार|इंद्र कुमार]] |अजय देवगन , सिद्धार्थ मल्होत्रा , रकुल प्रीत सिंह | [[टी-सीरीज़]], मारुति इंटरनेशनल | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ajay-devgn-sidharth-malhotra-rakul-preet-singh-starrer-thank-god-release-july-29-2022/|title=Ajay Devgn, Sidharth Malhotra and Rakul Preet Singh starrer Thank God to release on July 29, 2022|date=21 November 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=21 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गुड लक जेरी |सिद्धार्थ सेनगुप्ता |जान्हवी कपूर, दीपक डोबरियाल |लाइका प्रोडक्शंस, महावीर जैन फ़िल्म्स | |- | rowspan="6" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | अगस्त | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''[[रक्षा बंधन (फिल्म)| रक्षाबंधन]]'' | [[आनंद एल॰ राय|आनंद एल राय]] |{{Hlist|[[अक्षय कुमार]]|[[भूमि पेडनेकर]]}} | [[ज़ी स्टूडियोज़|ज़ी स्टूडियोज]], कलर येलो प्रोडक्शंस, केप ऑफ गुड फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-bhumi-pednekar-starrer-raksha-bandhan-release-august-11-2022/|title=Akshay Kumar and Bhumi Pednekar starrer Raksha Bandhan to release on August 11, 2022|date=26 September 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=26 September 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[लाल सिंह चड्ढा]]'' | अद्वैत चंदन |आमिर खान , नागा चैतन्य , करीना कपूर | [[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स|वायकॉम18 स्टूडियो]], आमिर खान प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/aamir-khan-kareena-kapoor-khan-starrer-laal-singh-chaddha-postponed-now-release-august-11-2022/|title='Aamir Khan and Kareena Kapoor Khan starrer Laal Singh Chaddha postponed; to now release on August 11, 2022|date=15 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=15 February 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |ऑड कपल | style="text-align: center;" |प्रशांत जोहरी |दिव्येंदु,सुचित्रा कृष्णमूर्ति |निप्राम क्रिएशन्स,अमेज़न प्राइम वीडियो | |- | style="text-align: center;" |5 | style="text-align: center;" |डार्लिंग्स | style="text-align: center;" |जस्मीत के रीन | style="text-align: center;" |आलिया भट्ट, शेफाली शाह |रेड चिलीज़ एंटरटेनमेंट, इटरनल सनशाइन प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" |19 | style="text-align: center;" |दोबारा | style="text-align: center;" |अनुराग कश्यप | style="text-align: center;" |तापसी पन्नू, पवेल गुलाटी | style="text-align: center;" |बालाजी मोशन पिक्चर्स, कल्ट मूवीज़ | |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''लिगर'' [lower-alpha 1] | [[पुरी जगन्नाध|पुरी जगन्नाधी]] |विजय देवरकोंडा , माइक टायसन | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/vijay-deverakonda-starrer-liger-release-august-25-2022-first-glimpse-unveiled-december-31-2021/|title=Vijay Deverakonda starrer Liger to release on August 25, 2022; first glimpse to be unveiled on December 31, 2021|date=16 December 2020|website=Bollywood Hungama|access-date=16 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |होली काउ |साईं कबीर |संजय मिश्रा, तिग्मांशु धूलिया, नवाज़ुद्दीन सिद्दीकी |के सेरा सेरा बॉक्स ऑफिस, वाईएस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |कटपुतली |रंजीत एम तिवारी |अक्षय कुमार, रकुल प्रीत सिंह |पूजा एंटरटेनमेंट, डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | rowspan="5" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | '''<br /><br /><br />'''सितम्बर | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''9''' | style="text-align:center;" | ''[[ब्रह्मास्त्र (फ़िल्म)|ब्रह्मास्त्र:]]'' | [[अयान मुखर्जी]] |अमिताभ बच्चन , रणबीर कपूर | [[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़|फॉक्स स्टार स्टूडियोज]], [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2021/film/news/amitabh-bachchan-ranbir-kapoor-alia-bhatt-brahmastra-1235132978/|title=Amitabh Bachchan, Ranbir Kapoor, Alia Bhatt’s Divine Hero Franchise Film ‘Brahmastra’ Sets 2022 Release Date (EXCLUSIVE)|last=Naman Ramachandran|date=14 December 2021|website=Variety|access-date=15 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जहाँ चार यार | style="text-align: center;" |कमल पांडे |स्वरा भास्कर, मेहर विज |पेन मारुधर, सौंदर्या प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |जोगी | style="text-align: center;" |अली अब्बास ज़फ़र | style="text-align: center;" |दिलजीत दोसांझ, कुमुद मिश्रा |एएज़ेड फ़िल्म्स, नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मट्टो की साइकिल | style="text-align: center;" |एम गनी | style="text-align: center;" |प्रकाश झा | style="text-align: center;" |प्रकाश झा प्रोडक्शंस, शिवदेवा फ़िल्म्स | |- | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''30''' | style="text-align:center;" | ''[[विक्रम वेध (2022 की चलचित्र)|विक्रम वेधा]]'' | पुष्कर–गायत्री |सैफ अली खान ऋतिक रोशन | YNOT स्टूडियोज, [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], फ्राइडे फिल्मवर्क्स | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/mega-exclusive-hrithik-roshan-saif-ali-khan-starrer-vikram-vedha-remake-release-september-30-2022/|title=MEGA EXCLUSIVE: Hrithik Roshan-Saif Ali Khan starrer Vikram Vedha remake to release on September 30, 2022|date=10 July 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=10 July 2021}}</ref> |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | rowspan="20" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |ऑक्टोबर | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''5''' | style="text-align:center;" | ''तेजसी'' | सर्वेश मेवाड़ा | [[कंगना रनौत|कंगना रनौत]] | आरएसवीपी मूवीज | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kangana-ranaut-starrer-tejas-to-release-in-cinemas-next-dussehra-on-october-5-2022/|title=Kangana Ranaut starrer Tejas to release in cinemas next Dussehra on October 5, 2022|date=7 December 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=7 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" |6 | style="text-align: center;" |मजा मा | style="text-align: center;" |आनंद तिवारी |माधुरी दीक्षित, गजराज राव | | |- | style="text-align: center;" |7 | style="text-align: center;" |गुड बाय | style="text-align: center;" |विकास बही | style="text-align: center;" |अमिताभ बच्चन, नीहा गुप्ता |बालाजी मोशन पीकचर | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |नजर अंदाज | style="text-align: center;" |विक्रांत देशमुख | style="text-align: center;" |कुमुद मिश्रा, दिव्या दुत्ता | style="text-align: center;" | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |डॉक्टर जी | style="text-align: center;" |अनुभूति कश्यप | style="text-align: center;" |आहुषमन्न खुरराँद, शेफाली शाह | style="text-align: center;" |जुगली पीकचर | style="text-align: center;" | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | | style="text-align:center;" | ''मिस्टर एंड मिसेज माही'' | शरण शर्मा |राजकुमार राव, जहान्वी कपूर | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-dharma-productions-next-film-titled-mr-mrs-mahi-stars-rajkummar-rao-janhvi-kapoor/|title=EXCLUSIVE: Dharma Productions’ next film titled Mr And Mrs Mahi; stars Rajkummar Rao and Janhvi Kapoor|date=22 November 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=22 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |कोड नेम : तिरंगा | style="text-align: center;" |रिभू दासगुप्ता |परिनीति चोपड़ा, हररदी साधु |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''24''' | style="text-align:center;" | ''[[राम सेतु (फिल्म)|राम सेतु]]'' | अभिषेक शर्मा |अक्षय कुमार , जैकलीन फ़र्नांडिस , नुशरत भारुच्चा | केप ऑफ गुड फिल्म्स, अबुदंतिया एंटरटेनमेंट, [[प्राइम वीडियो|अमेज़ॅन प्राइम वीडियो]], लाइका प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-confirms-diwali-2022-release-film-ram-setu-co-starring-jacqueline-fernandez-nushrratt-bharuccha/|title=Akshay Kumar confirms Diwali 2022 release for his film Ram Setu co-starring Jacqueline Fernandez and Nushrratt Bharuccha|date=26 September 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=26 September 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थैंगक गोद |इंद्रा कुमार |अजय देवगन, राकुल प्रीत सिंघ |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |28 | style="text-align: center;" |तारा वी एस बिलाल |समर इकबाल |हर्षवर्धन राणे, सोनिया राठी |टी सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फोन भूत |गुरममीट सिंघ |कैटरीना कैफ, ईशान खटतेर |एक्सेल एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |4 | style="text-align: center;" |डबल एक्स एल |सात्रमं रमानी |सोनखी सिंहा, हूमा कुरेशी |[[टी-सीरीज़]], [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मिली |माथुकुट्टी |जान्हवी कपूर, मनोज पाहवा |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |तड़का |प्रकाश राज |नाना पाटेकर, श्रिया सारण |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |रॉकेट गैंग |बोसको मार्टिस |आदिया सील, निकिता दुत्ता |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |11 | style="text-align: center;" |ऊंचाई |सूरज बुरजात्य |अमिताभ बच्चन, नीना गुप्ता |महावीर जैन फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मोनिका , ओ माय डार्लिंग |वसन बाला |राजकुमार राव, हुम कुरेशी |मैच्बाक्स शॉट्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थाई मैसेज |मगेश हद वाले |गजराज राव,राजपाल यादव |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |18 | style="text-align: center;" |दृश्याम -2 |अभिषेक पाठक |अजय देवगन, अक्षय खन्ना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मिस्टर मम्मी |शायद अली |रितेश देशमुख, महेश मांजरेकर |टी सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |- | rowspan="3" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | नवम्बर | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''शहज़ादा'' | रोहित धवन |कार्तिक आर्यन, परेश रावल | [[टी-सीरीज़]], अल्लू एंटरटेनमेंट, गीता आर्ट्स, हारिका और हसीन क्रिएशंस, ब्रैट फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kartik-aaryan-and-kriti-sanon-officially-announce-shehzada-film-to-release-on-november-4-2022/|title=Kartik Aaryan and Kriti Sanon officially announce Shehzada; film to release on November 4, 2022|date=13 October 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=13 October 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''योद्धा'' |{{Hlist|Sagar Ambre|Pushkar Ojha}} |सिद्धार्थ मल्होत्रा , दिशा पटानी, राशी खन्ना | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/sidharth-malhotra-to-lead-karan-s-action-franchise-with-yodha-film-releases-on-nov-11-2022-1878083-2021-11-18|title=Sidharth Malhotra to lead Karan’s action franchise with Yodha. Film releases on Nov 11, 2022|date=18 November 2021|website=India Today|access-date=18 November 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''[[भेड़िया (फ़िल्म)|भेड़िया]]'' | अमर कौशिको |वरुण धवन, अभिषेक बनर्जी, दीपक डोबरियाल | मैडॉक फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/varun-dhawan-turns-into-an-fiery-werewolf-in-bhediya-first-look-film-to-now-release-on-november-25-2022/|title=Varun Dhawan turns into a fiery werewolf in Bhediya first look; film to now release on November 25, 2022|date=25 November 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=25 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |1 | style="text-align: center;" |कला |अनविता भट्ट |तृप्ति दिमरी, बबली खान |क्लीन स्लैट फिलमस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अन एक्शन हीरो |अनिरुद्ध लएर |आयुष्मान खुर्राना, जयदीप अनलवात |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |फरेड्डी |शशांक घोष |कार्तिक आर्यन, आलय ऐफ |, डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |इंडिया लॉकदावउन |मधुर बंदरकर |आहन कुमरा, प्रतीक बब्बर |पेन स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |सलाम वेनकी |रेवठी |काजोल, विशाल जेठवा |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |9 | style="text-align: center;" |वाढ |जसपाल सिंघ साधु |संजय मिश्रा, नीना गुप्ता |लव फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |माररिच |ध्रुव लैदर |तुषार कपूर, राहुल दवे |तुषार एनर्टैन्मन्ट हाउस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जोसेफ बार्न इन ग्रैस |सुसंत मिश्रा |विकटोर बनेरजी, सुब्रत दुत्ता |यू ए काठाचित्रर | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |बलुरर |अजय भाई |तापसी पननु, गलशान देवैयाह |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गोविंद नाम मेरा |शशांक कैतन |विकी कौशल, भूमि पेडनेकर |वियकों 18 स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |अजय वर्धन |प्रगति अगरवाल |रुसलान मुमताज़, अरजुम्मान मुगल |प्रसिद्ध एकलवाया एनर्टैन्मन्ट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |त्राहिमान |दुशवंत प्रताप सिंघ |आर्शी खान, पंकज बेरी |दुष्यंत कॉर्पोरेसन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |23 | style="text-align: center;" |किरकुस |रोहित शेट्टी |रणवीर सिंघ, पूजा हेगेद |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |30 | style="text-align: center;" |डेढ़ लाख का दूल्हा |अभय प्रताप सिंघ |इशतीयक खान, हर्षिता पनवार |के के फिल्म्स क्रीऐशन | |- | rowspan="4" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | दिसम्बर | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''9''' | style="text-align:center;" | ''पिप्पा'' | राजा कृष्ण मेनन |ईशान खट्टर , मृणाल ठाकुर , प्रियांशु पैन्यूली , सोनी रज़दान | RSVP मूवीज़, ब्लू बम एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ishaan-khatter-s-pippa-to-release-in-cinemas-on-dec-9-2022-actor-announces-on-vijay-diwas-1888439-2021-12-16|title=Ishaan Khatter’s Pippa to release in cinemas on Dec 9, 2022, actor announces on Vijay Diwas|date=16 December 2021|work=India Today|access-date=16 December 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''17''' | style="text-align:center;" | ''द गुड महाराजा'' | विकाश वर्मा |संजय दत्त , ध्रुव वर्मा , शरद कपूर , प्रीति ज़िंटा ,गुलशन ग्रोवर | G7 फिल्म्स पोलैंड | <ref>{{Cite web|url=https://english.lokmat.com/entertainment/dhruv-vermas-the-good-maharaja-to-release-on-17-december-2022/|title=Dhruv Verma's The Good Maharaja, to release on 17 December 2022|date=2021-04-28|website=Lokmat English|language=en|access-date=2021-04-28}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/indo-polish-action-thriller-aims-to-rekindle-bilateral-ties/article33651920.ece|title=Indo-Polish action thriller aims to rekindle bilateral ties|last=Mishra|first=Lalatendu|date=2021-01-25|work=The Hindu|access-date=2021-04-28|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2021/mar/07/filmmaker-vikash-vermas-no-means-no-is-the-first-ever-indo-polish-co-production-2272313.html|title=Filmmaker Vikash Verma's 'No Means No', is the first-ever Indo-Polish co-production|website=The New Indian Express|access-date=2021-04-28}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''23''' | style="text-align:center;" | ''गणपति'' | [[विकास बहल|विकास बहली]] |टाइगर श्रॉफ , कृति सेनन | पूजा एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/tiger-shroff-and-kriti-sanon-starrer-ganapath-to-arrive-in-december-2022/articleshow/85509957.cms|title=Tiger Shroff and Kriti Sanon starrer 'Ganapath' to arrive in December 2022|date=21 August 2021|website=The Times of India|access-date=21 August 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''क्रिसमस की बधाई'' | [[श्रीराम राघवन|श्रीराम राघवानी]] |विजय सेथुपति , कैटरीना कैफ | [[टिप्स इंडस्ट्रीज]], माचिस पिक्चर्स प्रा। लिमिटेड | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sriram-raghavans-merry-christmas-starring-vijay-sethupathi-katrina-kaif-goes-floors-release-december-23-2022/|title=Sriram Raghavan’s Merry Christmas starring Vijay Sethupathi and Katrina Kaif goes on floors, to release on December 23, 2022|date=25 December 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=25 December 2021}}</ref> |} == टिप्पणियाँ == {{Notelist}} == संदर्भ == {{Reflist}}दुनिया भर में बॉक्स ऑफिस ग्रॉस रेवेन्यू द्वारा 2022 में रिलीज़ की गई सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में इस प्रकार हैं । [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] [[श्रेणी:वर्ष द्वारा वर्गीकृत फ़िल्में]] qreyl7gs8tzbzleif32267n8r7kq5cb 6537653 6537647 2026-04-08T12:40:45Z MovieLoverFan 505761 /* अप्रैल-जून */ Table added 6537653 wikitext text/x-wiki {{सफाई}} यह [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] फिल्मों की एक सूची है जो 2022 में रिलीज़ होने वाली है। == बॉक्स ऑफिस कलेक्शन == वर्ल्डवाइड बॉक्स ऑफिस [[संप्राप्ति|ग्रॉस रेवेन्यू]] के हिसाब से 2022 में रिलीज़ [[सर्वाधिक कमाई करने वाली भारतीय फिल्मों की सूची|हुई सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में]] इस प्रकार हैं। {| class="wikidiv" | style="text-align:center; background:#9fc;" |* | दुनिया भर के सिनेमाघरों में अभी भी चल रही फिल्मों को दर्शाता है |} {| class="wikitable sortable" style="margin:auto; margin:auto;" |+दुनिया भर में सबसे ज्यादा ग्रॉस 2022 ! पद ! शीर्षक ! निर्माण संगठन ! वितरक ! दुनिया भर में सकल ! संदर्भ। |- style="text-align:center; background:#9fc;" ! style="text-align:center;" | 1 | ''बधाई दो'' * | जंगली चित्र | [[ज़ी स्टूडियोज़|ज़ी स्टूडियोज]] | {{INRConvert|16.74|c}} | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/badhaai-do/box-office/#bh-movie-box-office|title=Badhaai Do Box Office|website=Bollywood Hungama|access-date=18 February 2022}}</ref> <ref name="boxoffww">{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/2022/|title=Bollywood Top Grossers Worldwide Bollywood Hungama|website=Bollywood Hungama|access-date=18 February 2022}}</ref> |} == जनवरी-मार्च == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | rowspan="2" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" | '''जनवरी''' | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''21''' | style="text-align:center;" | ''36 फार्महाउस'' | राम रमेश शर्मा |{{Hlist|विजय राज|संजय मिश्रा|अमोल पराशर|बरखा सिंघ|अश्विनी केलकर}} | मुक्ता आर्ट्स, [[ज़ी5|ZEE5]] | <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/36-farmhouse-trailer-subhash-ghai-zee-5-7717993/|title=36 Farmhouse trailer: Subhash Ghai returns with a comedy|date=11 January 2022|website=The Indian Express|access-date=11 January 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |है तुझे सलाम इंडिया |अवनीश कुमार |आर्य बाबर, स्मिता गोढ़कर | | |- | rowspan="6" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | '''फेब्रुअरी''' | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''लूप लापेटा'' | आकाश भाटिया |{{Hlist|तापसी पन्नु |ताहिर भासिन}} | [[सोनी पिक्चर्स नेटवर्क्स इंडिया|सोनी पिक्चर्स फिल्म्स इंडिया]], एलिप्सिस एंटरटेनमेंट, [[नेटफ्लिक्स]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/looop-lapeta-starring-taapsee-pannu-and-tahir-raj-bhasin-to-premiere-on-february-4-on-netflix/|title=Looop Lapeta starring Taapsee Pannu and Tahir Raj Bhasin to premiere on February 4 on Netflix|date=8 January 2022|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=8 January 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''गेहराईयां'' | शकुन बत्रा |[[दीपिका पादुकोण]], [[सिद्धांत चतुर्वेदी]], [[अनन्या पांडे]] | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]], [[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स|वायकॉम18 स्टूडियोज]], जौस्का फिल्म्स, [[प्राइम वीडियो|अमेज़ॅन प्राइम वीडियो]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/deepika-padukone-siddhant-chaturvedi-ananya-panday-starrer-gehraiyaan-now-release-february-11-2022/|title=Deepika Padukone, Siddhant Chaturvedi and Ananya Panday starrer Gehraiyaan to now release on February 11, 2022|date=5 January 2022|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=5 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[बधाई दो]]'' | हर्षवर्धन कुलकर्णी |[[राजकुमार राव]], भूमि पड्नेकर | जंगली चित्र | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/rajkummar-rao-bhumi-pednekar-starrer-badhaai-release-cinema-halls-february-11/|title=Rajkummar Rao and Bhumi Pednekar starrer Badhaai Do to release in cinema halls on February 11|date=24 January 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=24 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''17''' | style="text-align:center;" | ''एक गुरुवार'' | बेहज़ाद खंबाटा |यामी गौतम, नेहा धूपिया, अतुल कुलकर्णी, डिम्पल कपाडिया | आरएसवीपी मूवीज, ब्लू मंकी फिल्म्स, [[हॉटस्टार|डिज्नी+ हॉटस्टार]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in//movies/bollywood/story/yami-gautam-as-terrorist-in-a-thursday-will-hook-you-disney-hotstar-film-to-release-on-feb-17-1911117-2022-02-10|title=Yami Gautam as terrorist in A Thursday will hook you. Disney+ Hotstar film to release on Feb 17|date=10 February 2022|work=India Today|access-date=10 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''[[गंगूबाई काठियावाड़ी]]'' | [[संजय लीला भंसाली]] |आलिया भट्ट , शांतनु माहेश्वरी ,विजय राज़ , इंदिरा तिवारी , सीमा पाहवा | भंसाली प्रोडक्शंस, पेन इंडिया लिमिटेड | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/alia-bhatt-sanjay-leela-bhansali-starrer-gangubai-kathiawadi-release-february-25-2022/|title=Alia Bhatt and Sanjay Leela Bhansali’s Gangubai Kathiawadi to release on February 25, 2022|date=28 January 2022|work=Bollywood Hungama|access-date=28 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''लव हॉस्टल'' | शंकर रमन |सान्या मल्होत्रा , विक्रांत मैसी , बॉबी देओल | [[रेड चिलीज़ एंटरटेनमेंट|रेड चिलीज एंटरटेनमेंट]], दृश्यम [[दृश्यम् फिल्म्स|फिल्म्स]], [[ज़ी5|ZEE5]] | <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.com/web-series/news/hindi/vikrant-massey-sanya-malhotra-and-bobby-deols-love-hostel-to-be-released-on-feb-25/articleshow/89348919.cms|title=Vikrant Massey, Sanya Malhotra and Bobby Deol's 'Love Hostel' to be released on Feb 25|date=4 February 2022|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=4 February 2022}}</ref> |- | rowspan="7" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | मार्च | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''[[झुंड (२०२२ की फिल्म)|झुंड]]'' | [[नागराज मंजुले]] |अमिताभ बच्चन , आकाश ठोसर | [[टी-सीरीज़|टी-सीरीज]], तांडव फिल्म्स एंटरटेनमेंट प्रा। लिमिटेड, आटपत फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/amitabh-bachchan-starrer-jhund-release-march-4-2022-cinemas/|title=Amitabh Bachchan starrer Jhund to release on March 4, 2022 in cinemas|date=2 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=2 February 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''टूलिडास जूनियर'' | मृदुल |संजय दत्त , राजीव कपूर , वरुण बुद्धदेव | [[टी-सीरीज़]], एक आशुतोष गोवारिकर प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sanjay-dutt-rajiv-kapoor-starrer-toolsidas-junior-release-march-4/|title=Sanjay Dutt and Rajiv Kapoor starrer Toolsidas Junior to release on March 4|date=18 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=19 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''[[राधे श्याम]]'' {{Efn|Bilingual film, also released in Telugu}} | राधा कृष्ण कुमार |प्रभास , पूजा हेगड़े | [[टी-सीरीज़]], यूवी क्रिएशंस | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/radhe-shyam-prabhas-and-pooja-hegde-lock-march-11-as-releasae-date-for-their-enthralling-love-story/articleshow/89288682.cms|title=Radhe Shyam: Prabhas and Pooja Hegde lock March 11 as releasae date for their 'enthralling love story'|date=2 February 2022|website=The Times of India|access-date=2 February 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[द कश्मीर फ़ाइल्स|द कश्मीर फाइल्स]]'' | [[विवेक अग्निहोत्री]] |मिथुन चक्रवर्ती , अनुपम खेर | अभिषेक अग्रवाल कला | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/vivek-agnihotris-kashmir-files-clash-prabhas-starrer-radhe-shyam-march-11/|title=Vivek Agnihotri’s The Kashmir Files to CLASH with Prabhas-starrer Radhe Shyam on March 11|date=8 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=8 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''18''' | style="text-align:center;" | ''[[बच्चन पांडे|बच्चन पांडेय]]'' | फरहाद सामजिक |अक्षय कुमार , कृति सेनन , जैकलीन फर्नांडीज़ ,अर्शद वारसी | [[नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-starrer-bachchan-pandey-release-march-18-2022-new-posters-unveiled/|title=Akshay Kumar starrer Bachchan Pandey to release on March 18, 2022; new posters unveiled|date=18 January 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=18 January 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |जलसा |सुरेश त्रिवेणी |विद्या बालन, शेफाली शाह |[[टी-सीरीज़]], यूवी क्रिएशंस | |- | style="text-align: center;" |31 | style="text-align: center;" |शर्माजी नमकीन |हितेश भाटिया |ऋषि कपूर, परेश रावल | | |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''फेंकना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="9" style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |1 | style="text-align:center;" |अटैक पार्ट 1 |लखक्षय राज आनंद |जॉन अब्राहम, रकुल प्रीत सिंघ |पेन स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" |कौन प्रवीण तांबे ? |जयप्रसाद देसाई |श्रेयस तलपड़े |फॉक्स स्टार स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |कोबॉल्ट ब्लू |सचिन कुंडलकर |प्रतीक बब्बर , अनंत वी जोशी |नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" |7 | style="text-align: center;" |दसवीं |तुषार जलोटा |अभिषेक बच्चन , यामी गौतम |जियो स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |8 | style="text-align: center;" |हुरदंग |निखिल नागेश भट |सनी कौशल , नुसरत भरुच्चा |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |22 | style="text-align: center;" |जर्सी |गौत्म तिन्नानुरी |शाहिद कपूर , मृणाल ठाकुर |अल्लू एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ऑपरेशन रोमियो |शशांत शाह |सिद्धांत गुप्ता , वेदिका पिंटो |रिलायंस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |29 | style="text-align: center;" |रनवे 34 |अजय देवगन |अजय देवगन , अमिताभ बच्चन |बॉम्बे स्टेंसिल | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |हीरोपंती 2 |अहमद खान |टाइगर श्रॉफ , नवाज़ुद्दीन सिद्दीकी |नडियादवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big> | rowspan="3" style="text-align:center;background:#dbfff8;" |6 | style="text-align:center;" |मेरे देश की धरती |फराज़ हैदर |दिव्येन्दु ,अनुप्रिया गोयंका |कार्निवल मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थार |राज सिंह चौधरी |अनिल कपूर , हर्षवर्धन कपूर |अनिल कपूर फ़िल्म एंड कम्युनिकेशन नेटवर्क | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जयेशभाई जोरदार |दिव्यांग ठाक्कर |रणवीर सिंह , शालिनी पांडे |यशराज फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | rowspan="2" style="text-align: center;" |20 | style="text-align: center;" |भूल भुलैया 2 |अनीस बज़्मी |कार्तिक आर्यन, तब्बू |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, सिने1 स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |धाकड़ |रज़ी घई |कंगना रनौत,अर्जुन रामपाल |सोहम रॉकस्टार एंटरटेनमेंट,सोहेल मकलई प्रोडक्शंस, | |- | style="text-align: center;" | | rowspan="4" style="text-align: center;" |27 | style="text-align: center;" |अनेक |अनुभव सिन्हा |आयुष्मान खुराना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |लव इन यूक्रेन |नितिन कुमार गुप्ता |विपिन कौशिक,अनास्तासिया |नियोले फ़िल्म्स, कमल एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |देहाती डिस्को |मनोज शर्मा |गणेश आचार्य,रवि किशन, मनोज जोशी |पैनोरमा स्टूडियोज़,क़ुरैशी प्रोडक्शंस, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |हीमोलिम्फ |सुदर्शन गामरे |रियाज़ अनवर,रुचिरा जाधव |टिकट बारी प्रोडक्शंस, एबी फ़िल्म्स एंटरटेनमेंट, | |- | style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big> | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |3 | style="text-align:center;" |सम्राट पृथ्वीराज |सम्राट पृथ्वीराज |अक्षय कुमार, संजय दत्त, सोनू सूद |यश राज फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मेजर |सशी किरण टिक्का |अदिवि शेष शोभिता धूलिपाला |सोनी पिक्चर्स इंडिया, जी. महेश बाबू एंटरटेनमेंट, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |10 | style="text-align: center;" |'''जनहित में जारी''' |जय बसंतु सिंह |नुसरत भरुचा |भानुशाली स्टूडियोज़, थिंक इंक पिक्चरज़, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |'''अर्ध''' |पलाश मुच्छल |राजपाल यादव रुबिना दिलैक |पल म्यूज़िक एंड फ़िल्म्स, ज़ी5 | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |17 | style="text-align: center;" |निकम्मा |सबी़र ख़ान |अभिमन्यु दासानी , शर्ली सेतिया |सोनी पिक्चर्स इंडिया, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |24 | style="text-align: center;" |शेरदिल |श्रीजीत मुखर्जी |पंकज त्रिपाठी, नीरज कबी |टी सीरीज़ फ़िल्म्स,रिलायंस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जुगजुग जियो |राज मेहता |अनिल कपूर, नीतू कपूर, वरुण धवन |वायकॉम18 स्टूडियोज़,धर्मा प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फॉरेंसिक |विशाल फ़ुरिया |विक्रांत मैसी, राधिका आप्टे |सोहम रॉकस्टार एंटरटेनमेंट, मिनी फ़िल्म्स, ज़ी5 | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | | | | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |राष्ट्र कवच ओम |कपिल वर्मा |आदित्य रॉय कपूर,संजना सांघी |ज़ी स्टूडियोज़,पेपर डॉल एंटरटेनमेंट | |- | rowspan="14" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" | जुलाई | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''1''' | style="text-align:center;" | ''[[रॉकेट्री: द नंबी इफेक्ट|रॉकेट्री: द नांबी इफेक्ट]]'' {{Efn|Trilingual film, also releasing in English and Tamil}} | [[माधवन|आर माधवानी]] |आर. माधवन , सिमरन | तिरंगा फिल्म, वर्गीज मूलन चित्र | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/r-madhavans-rocketry-nambi-effect-release-theatres-july-1-2022-six-languages/|title=R Madhavan’s Rocketry- The Nambi Effect to release in theatres on July 1, 2022 in six languages|date=14 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=14 February 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |8 | style="text-align: center;" |ख़ुदा हाफ़िज़: चैप्टर 2 – अग्नि परीक्षा | style="text-align: center;" |फ़ारुक़ कबीर |विद्युत जामवाल शिवालिका ओबेरॉय |ज़ी स्टूडियोज़ पैनोरमा स्टूडियोज़ | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''8''' | style="text-align:center;" | ''[[एक विलेन रिटर्न्स]]'' | [[मोहित सूरी]] |जॉन अब्राहम , अर्जुन कपूर , दिशा पटानी , तारा सुतारिया | [[टी-सीरीज़]], [[बालाजी मोशन पिक्चर्स]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/john-abraham-arjun-kapoor-disha-patani-tara-sutaria-starrer-ek-villain-returns-release-july-8-2022/|title=John Abraham, Arjun Kapoor, Disha Patani, Tara Sutaria starrer Ek Villain Returns to release on July 8, 2022|date=29 September 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=29 September 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |हिट: द फ़र्स्ट केस | style="text-align: center;" |शैलेश कोलानु |राजकुमार राव,सान्या मल्होत्रा |टी सीरीज़ फ़िल्म्स दिल राजू प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |लड़की: ड्रैगन गर्ल | style="text-align: center;" |राम गोपाल वर्मा | style="text-align: center;" |पूजा भालेकर, अभिमन्यु सिंह |आर्टसी मीडिया प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" |15 | style="text-align: center;" |जादूगर | style="text-align: center;" |समीर सक्सेना | style="text-align: center;" |जितेंद्र कुमार, जावेद जाफ़री | style="text-align: center;" |पोशम पीए पिक्चर्स,चॉकबोर्ड एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |15 | style="text-align: center;" |जुदा होके भी | style="text-align: center;" |विक्रम भट्ट |अक्षय ओबेरॉय,ऐंद्रिता रे |स्टूडियो वर्चुअल वर्ल्ड्स,के सेरा सेरा बॉक्स ऑफिस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |शाबाश मिथु | style="text-align: center;" |श्रीजीत मुखर्जी | style="text-align: center;" |तापसी पन्नू |वायकॉम18 स्टूडियोज़,कोलोसियम मीडिया | |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''15''' | style="text-align:center;" | ''फोन भूत'' | गुरमीत सिंह |कैटरीना कैफ ,इशान खट्टर ,सिद्धांत चतुर्वेदी | एक्सेल एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/katrina-kaif-ishaan-khatter-siddhant-chaturvedi-starrer-phone-bhoot-release-july-15-2022/|title=Katrina Kaif, Ishaan Khatter and Siddhant Chaturvedi starrer Phone Bhoot to release on July 15, 2022|date=26 November 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=26 November 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[सर्कस (फिल्म)|सर्कस]]'' | [[रोहित शेट्टी]] | * रणवीर सिंह , वरुण शर्मा | [[टी-सीरीज़]], [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], रोहित शेट्टी पिक्चर्ज़ | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ranveer-singh-rohit-shettys-cirkus-arrive-cinemas-july-15-2022-clash-katrina-kaifs-phone-bhoot/|title=Ranveer Singh and Rohit Shetty’s Cirkus to arrive in cinemas on July 15, 2022; to clash with Katrina Kaif’s Phone Bhoot|date=26 November 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=26 November 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''22''' | style="text-align:center;" | ''[[शमशेरा]]'' | [[करण मल्होत्रा]] |रणबीर कपूर , संजय दत्त , वाणी कपूर | [[यश राज फ़िल्म्स|यश राज फिल्म्स]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ranbir-kapoor-vaani-kapoor-sanjay-dutt-announce-release-date-shamshera-power-packed-video/|title=Ranbir Kapoor, Vaani Kapoor, and Sanjay Dutt announce the release date of Shamshera with a power-packed video|date=11 February 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=11 February 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |आरके स्लैश आरके | style="text-align: center;" |रजत कपूर |मल्लिका शेरावत, कुब्रा सैत, रणवीर शौरी |एनफ्लिक्स, मिथ्या टॉकीज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |एक विलेन रिटर्न्स | style="text-align: center;" |मोहित सूरी | style="text-align: center;" |जॉन अब्राहम, अर्जुन कपूर |टी सीरीज़ फ़िल्म्स, बालाजी मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''29''' | style="text-align:center;" | ''सुकर है'' | [[इन्द्र कुमार|इंद्र कुमार]] |अजय देवगन , सिद्धार्थ मल्होत्रा , रकुल प्रीत सिंह | [[टी-सीरीज़]], मारुति इंटरनेशनल | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ajay-devgn-sidharth-malhotra-rakul-preet-singh-starrer-thank-god-release-july-29-2022/|title=Ajay Devgn, Sidharth Malhotra and Rakul Preet Singh starrer Thank God to release on July 29, 2022|date=21 November 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=21 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गुड लक जेरी |सिद्धार्थ सेनगुप्ता |जान्हवी कपूर, दीपक डोबरियाल |लाइका प्रोडक्शंस, महावीर जैन फ़िल्म्स | |- | rowspan="6" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | अगस्त | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''[[रक्षा बंधन (फिल्म)| रक्षाबंधन]]'' | [[आनंद एल॰ राय|आनंद एल राय]] |{{Hlist|[[अक्षय कुमार]]|[[भूमि पेडनेकर]]}} | [[ज़ी स्टूडियोज़|ज़ी स्टूडियोज]], कलर येलो प्रोडक्शंस, केप ऑफ गुड फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-bhumi-pednekar-starrer-raksha-bandhan-release-august-11-2022/|title=Akshay Kumar and Bhumi Pednekar starrer Raksha Bandhan to release on August 11, 2022|date=26 September 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=26 September 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[लाल सिंह चड्ढा]]'' | अद्वैत चंदन |आमिर खान , नागा चैतन्य , करीना कपूर | [[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स|वायकॉम18 स्टूडियो]], आमिर खान प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/aamir-khan-kareena-kapoor-khan-starrer-laal-singh-chaddha-postponed-now-release-august-11-2022/|title='Aamir Khan and Kareena Kapoor Khan starrer Laal Singh Chaddha postponed; to now release on August 11, 2022|date=15 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=15 February 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |ऑड कपल | style="text-align: center;" |प्रशांत जोहरी |दिव्येंदु,सुचित्रा कृष्णमूर्ति |निप्राम क्रिएशन्स,अमेज़न प्राइम वीडियो | |- | style="text-align: center;" |5 | style="text-align: center;" |डार्लिंग्स | style="text-align: center;" |जस्मीत के रीन | style="text-align: center;" |आलिया भट्ट, शेफाली शाह |रेड चिलीज़ एंटरटेनमेंट, इटरनल सनशाइन प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" |19 | style="text-align: center;" |दोबारा | style="text-align: center;" |अनुराग कश्यप | style="text-align: center;" |तापसी पन्नू, पवेल गुलाटी | style="text-align: center;" |बालाजी मोशन पिक्चर्स, कल्ट मूवीज़ | |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''लिगर'' [lower-alpha 1] | [[पुरी जगन्नाध|पुरी जगन्नाधी]] |विजय देवरकोंडा , माइक टायसन | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/vijay-deverakonda-starrer-liger-release-august-25-2022-first-glimpse-unveiled-december-31-2021/|title=Vijay Deverakonda starrer Liger to release on August 25, 2022; first glimpse to be unveiled on December 31, 2021|date=16 December 2020|website=Bollywood Hungama|access-date=16 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |होली काउ |साईं कबीर |संजय मिश्रा, तिग्मांशु धूलिया, नवाज़ुद्दीन सिद्दीकी |के सेरा सेरा बॉक्स ऑफिस, वाईएस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |कटपुतली |रंजीत एम तिवारी |अक्षय कुमार, रकुल प्रीत सिंह |पूजा एंटरटेनमेंट, डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | rowspan="5" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | '''<br /><br /><br />'''सितम्बर | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''9''' | style="text-align:center;" | ''[[ब्रह्मास्त्र (फ़िल्म)|ब्रह्मास्त्र:]]'' | [[अयान मुखर्जी]] |अमिताभ बच्चन , रणबीर कपूर | [[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़|फॉक्स स्टार स्टूडियोज]], [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2021/film/news/amitabh-bachchan-ranbir-kapoor-alia-bhatt-brahmastra-1235132978/|title=Amitabh Bachchan, Ranbir Kapoor, Alia Bhatt’s Divine Hero Franchise Film ‘Brahmastra’ Sets 2022 Release Date (EXCLUSIVE)|last=Naman Ramachandran|date=14 December 2021|website=Variety|access-date=15 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जहाँ चार यार | style="text-align: center;" |कमल पांडे |स्वरा भास्कर, मेहर विज |पेन मारुधर, सौंदर्या प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |जोगी | style="text-align: center;" |अली अब्बास ज़फ़र | style="text-align: center;" |दिलजीत दोसांझ, कुमुद मिश्रा |एएज़ेड फ़िल्म्स, नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मट्टो की साइकिल | style="text-align: center;" |एम गनी | style="text-align: center;" |प्रकाश झा | style="text-align: center;" |प्रकाश झा प्रोडक्शंस, शिवदेवा फ़िल्म्स | |- | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''30''' | style="text-align:center;" | ''[[विक्रम वेध (2022 की चलचित्र)|विक्रम वेधा]]'' | पुष्कर–गायत्री |सैफ अली खान ऋतिक रोशन | YNOT स्टूडियोज, [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], फ्राइडे फिल्मवर्क्स | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/mega-exclusive-hrithik-roshan-saif-ali-khan-starrer-vikram-vedha-remake-release-september-30-2022/|title=MEGA EXCLUSIVE: Hrithik Roshan-Saif Ali Khan starrer Vikram Vedha remake to release on September 30, 2022|date=10 July 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=10 July 2021}}</ref> |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | rowspan="20" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |ऑक्टोबर | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''5''' | style="text-align:center;" | ''तेजसी'' | सर्वेश मेवाड़ा | [[कंगना रनौत|कंगना रनौत]] | आरएसवीपी मूवीज | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kangana-ranaut-starrer-tejas-to-release-in-cinemas-next-dussehra-on-october-5-2022/|title=Kangana Ranaut starrer Tejas to release in cinemas next Dussehra on October 5, 2022|date=7 December 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=7 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" |6 | style="text-align: center;" |मजा मा | style="text-align: center;" |आनंद तिवारी |माधुरी दीक्षित, गजराज राव | | |- | style="text-align: center;" |7 | style="text-align: center;" |गुड बाय | style="text-align: center;" |विकास बही | style="text-align: center;" |अमिताभ बच्चन, नीहा गुप्ता |बालाजी मोशन पीकचर | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |नजर अंदाज | style="text-align: center;" |विक्रांत देशमुख | style="text-align: center;" |कुमुद मिश्रा, दिव्या दुत्ता | style="text-align: center;" | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |डॉक्टर जी | style="text-align: center;" |अनुभूति कश्यप | style="text-align: center;" |आहुषमन्न खुरराँद, शेफाली शाह | style="text-align: center;" |जुगली पीकचर | style="text-align: center;" | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | | style="text-align:center;" | ''मिस्टर एंड मिसेज माही'' | शरण शर्मा |राजकुमार राव, जहान्वी कपूर | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-dharma-productions-next-film-titled-mr-mrs-mahi-stars-rajkummar-rao-janhvi-kapoor/|title=EXCLUSIVE: Dharma Productions’ next film titled Mr And Mrs Mahi; stars Rajkummar Rao and Janhvi Kapoor|date=22 November 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=22 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |कोड नेम : तिरंगा | style="text-align: center;" |रिभू दासगुप्ता |परिनीति चोपड़ा, हररदी साधु |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''24''' | style="text-align:center;" | ''[[राम सेतु (फिल्म)|राम सेतु]]'' | अभिषेक शर्मा |अक्षय कुमार , जैकलीन फ़र्नांडिस , नुशरत भारुच्चा | केप ऑफ गुड फिल्म्स, अबुदंतिया एंटरटेनमेंट, [[प्राइम वीडियो|अमेज़ॅन प्राइम वीडियो]], लाइका प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-confirms-diwali-2022-release-film-ram-setu-co-starring-jacqueline-fernandez-nushrratt-bharuccha/|title=Akshay Kumar confirms Diwali 2022 release for his film Ram Setu co-starring Jacqueline Fernandez and Nushrratt Bharuccha|date=26 September 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=26 September 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थैंगक गोद |इंद्रा कुमार |अजय देवगन, राकुल प्रीत सिंघ |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |28 | style="text-align: center;" |तारा वी एस बिलाल |समर इकबाल |हर्षवर्धन राणे, सोनिया राठी |टी सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फोन भूत |गुरममीट सिंघ |कैटरीना कैफ, ईशान खटतेर |एक्सेल एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |4 | style="text-align: center;" |डबल एक्स एल |सात्रमं रमानी |सोनखी सिंहा, हूमा कुरेशी |[[टी-सीरीज़]], [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मिली |माथुकुट्टी |जान्हवी कपूर, मनोज पाहवा |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |तड़का |प्रकाश राज |नाना पाटेकर, श्रिया सारण |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |रॉकेट गैंग |बोसको मार्टिस |आदिया सील, निकिता दुत्ता |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |11 | style="text-align: center;" |ऊंचाई |सूरज बुरजात्य |अमिताभ बच्चन, नीना गुप्ता |महावीर जैन फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मोनिका , ओ माय डार्लिंग |वसन बाला |राजकुमार राव, हुम कुरेशी |मैच्बाक्स शॉट्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थाई मैसेज |मगेश हद वाले |गजराज राव,राजपाल यादव |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |18 | style="text-align: center;" |दृश्याम -2 |अभिषेक पाठक |अजय देवगन, अक्षय खन्ना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मिस्टर मम्मी |शायद अली |रितेश देशमुख, महेश मांजरेकर |टी सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |- | rowspan="3" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | नवम्बर | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''शहज़ादा'' | रोहित धवन |कार्तिक आर्यन, परेश रावल | [[टी-सीरीज़]], अल्लू एंटरटेनमेंट, गीता आर्ट्स, हारिका और हसीन क्रिएशंस, ब्रैट फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kartik-aaryan-and-kriti-sanon-officially-announce-shehzada-film-to-release-on-november-4-2022/|title=Kartik Aaryan and Kriti Sanon officially announce Shehzada; film to release on November 4, 2022|date=13 October 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=13 October 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''योद्धा'' |{{Hlist|Sagar Ambre|Pushkar Ojha}} |सिद्धार्थ मल्होत्रा , दिशा पटानी, राशी खन्ना | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/sidharth-malhotra-to-lead-karan-s-action-franchise-with-yodha-film-releases-on-nov-11-2022-1878083-2021-11-18|title=Sidharth Malhotra to lead Karan’s action franchise with Yodha. Film releases on Nov 11, 2022|date=18 November 2021|website=India Today|access-date=18 November 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''[[भेड़िया (फ़िल्म)|भेड़िया]]'' | अमर कौशिको |वरुण धवन, अभिषेक बनर्जी, दीपक डोबरियाल | मैडॉक फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/varun-dhawan-turns-into-an-fiery-werewolf-in-bhediya-first-look-film-to-now-release-on-november-25-2022/|title=Varun Dhawan turns into a fiery werewolf in Bhediya first look; film to now release on November 25, 2022|date=25 November 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=25 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |1 | style="text-align: center;" |कला |अनविता भट्ट |तृप्ति दिमरी, बबली खान |क्लीन स्लैट फिलमस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अन एक्शन हीरो |अनिरुद्ध लएर |आयुष्मान खुर्राना, जयदीप अनलवात |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |फरेड्डी |शशांक घोष |कार्तिक आर्यन, आलय ऐफ |, डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |इंडिया लॉकदावउन |मधुर बंदरकर |आहन कुमरा, प्रतीक बब्बर |पेन स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |सलाम वेनकी |रेवठी |काजोल, विशाल जेठवा |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |9 | style="text-align: center;" |वाढ |जसपाल सिंघ साधु |संजय मिश्रा, नीना गुप्ता |लव फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |माररिच |ध्रुव लैदर |तुषार कपूर, राहुल दवे |तुषार एनर्टैन्मन्ट हाउस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जोसेफ बार्न इन ग्रैस |सुसंत मिश्रा |विकटोर बनेरजी, सुब्रत दुत्ता |यू ए काठाचित्रर | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |बलुरर |अजय भाई |तापसी पननु, गलशान देवैयाह |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गोविंद नाम मेरा |शशांक कैतन |विकी कौशल, भूमि पेडनेकर |वियकों 18 स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |अजय वर्धन |प्रगति अगरवाल |रुसलान मुमताज़, अरजुम्मान मुगल |प्रसिद्ध एकलवाया एनर्टैन्मन्ट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |त्राहिमान |दुशवंत प्रताप सिंघ |आर्शी खान, पंकज बेरी |दुष्यंत कॉर्पोरेसन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |23 | style="text-align: center;" |किरकुस |रोहित शेट्टी |रणवीर सिंघ, पूजा हेगेद |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |30 | style="text-align: center;" |डेढ़ लाख का दूल्हा |अभय प्रताप सिंघ |इशतीयक खान, हर्षिता पनवार |के के फिल्म्स क्रीऐशन | |- | rowspan="4" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | दिसम्बर | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''9''' | style="text-align:center;" | ''पिप्पा'' | राजा कृष्ण मेनन |ईशान खट्टर , मृणाल ठाकुर , प्रियांशु पैन्यूली , सोनी रज़दान | RSVP मूवीज़, ब्लू बम एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ishaan-khatter-s-pippa-to-release-in-cinemas-on-dec-9-2022-actor-announces-on-vijay-diwas-1888439-2021-12-16|title=Ishaan Khatter’s Pippa to release in cinemas on Dec 9, 2022, actor announces on Vijay Diwas|date=16 December 2021|work=India Today|access-date=16 December 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''17''' | style="text-align:center;" | ''द गुड महाराजा'' | विकाश वर्मा |संजय दत्त , ध्रुव वर्मा , शरद कपूर , प्रीति ज़िंटा ,गुलशन ग्रोवर | G7 फिल्म्स पोलैंड | <ref>{{Cite web|url=https://english.lokmat.com/entertainment/dhruv-vermas-the-good-maharaja-to-release-on-17-december-2022/|title=Dhruv Verma's The Good Maharaja, to release on 17 December 2022|date=2021-04-28|website=Lokmat English|language=en|access-date=2021-04-28}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/indo-polish-action-thriller-aims-to-rekindle-bilateral-ties/article33651920.ece|title=Indo-Polish action thriller aims to rekindle bilateral ties|last=Mishra|first=Lalatendu|date=2021-01-25|work=The Hindu|access-date=2021-04-28|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2021/mar/07/filmmaker-vikash-vermas-no-means-no-is-the-first-ever-indo-polish-co-production-2272313.html|title=Filmmaker Vikash Verma's 'No Means No', is the first-ever Indo-Polish co-production|website=The New Indian Express|access-date=2021-04-28}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''23''' | style="text-align:center;" | ''गणपति'' | [[विकास बहल|विकास बहली]] |टाइगर श्रॉफ , कृति सेनन | पूजा एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/tiger-shroff-and-kriti-sanon-starrer-ganapath-to-arrive-in-december-2022/articleshow/85509957.cms|title=Tiger Shroff and Kriti Sanon starrer 'Ganapath' to arrive in December 2022|date=21 August 2021|website=The Times of India|access-date=21 August 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''क्रिसमस की बधाई'' | [[श्रीराम राघवन|श्रीराम राघवानी]] |विजय सेथुपति , कैटरीना कैफ | [[टिप्स इंडस्ट्रीज]], माचिस पिक्चर्स प्रा। लिमिटेड | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sriram-raghavans-merry-christmas-starring-vijay-sethupathi-katrina-kaif-goes-floors-release-december-23-2022/|title=Sriram Raghavan’s Merry Christmas starring Vijay Sethupathi and Katrina Kaif goes on floors, to release on December 23, 2022|date=25 December 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=25 December 2021}}</ref> |} == टिप्पणियाँ == {{Notelist}} == संदर्भ == {{Reflist}}दुनिया भर में बॉक्स ऑफिस ग्रॉस रेवेन्यू द्वारा 2022 में रिलीज़ की गई सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में इस प्रकार हैं । [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] [[श्रेणी:वर्ष द्वारा वर्गीकृत फ़िल्में]] qt0mjndvds4b4685p4tdmijde8zklr9 6537668 6537653 2026-04-08T13:03:20Z MovieLoverFan 505761 /* अप्रैल-जून */ Table formatting. 6537668 wikitext text/x-wiki {{सफाई}} यह [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] फिल्मों की एक सूची है जो 2022 में रिलीज़ होने वाली है। == बॉक्स ऑफिस कलेक्शन == वर्ल्डवाइड बॉक्स ऑफिस [[संप्राप्ति|ग्रॉस रेवेन्यू]] के हिसाब से 2022 में रिलीज़ [[सर्वाधिक कमाई करने वाली भारतीय फिल्मों की सूची|हुई सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में]] इस प्रकार हैं। {| class="wikidiv" | style="text-align:center; background:#9fc;" |* | दुनिया भर के सिनेमाघरों में अभी भी चल रही फिल्मों को दर्शाता है |} {| class="wikitable sortable" style="margin:auto; margin:auto;" |+दुनिया भर में सबसे ज्यादा ग्रॉस 2022 ! पद ! शीर्षक ! निर्माण संगठन ! वितरक ! दुनिया भर में सकल ! संदर्भ। |- style="text-align:center; background:#9fc;" ! style="text-align:center;" | 1 | ''बधाई दो'' * | जंगली चित्र | [[ज़ी स्टूडियोज़|ज़ी स्टूडियोज]] | {{INRConvert|16.74|c}} | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/badhaai-do/box-office/#bh-movie-box-office|title=Badhaai Do Box Office|website=Bollywood Hungama|access-date=18 February 2022}}</ref> <ref name="boxoffww">{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/2022/|title=Bollywood Top Grossers Worldwide Bollywood Hungama|website=Bollywood Hungama|access-date=18 February 2022}}</ref> |} == जनवरी-मार्च == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | rowspan="2" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" | '''जनवरी''' | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''21''' | style="text-align:center;" | ''36 फार्महाउस'' | राम रमेश शर्मा |{{Hlist|विजय राज|संजय मिश्रा|अमोल पराशर|बरखा सिंघ|अश्विनी केलकर}} | मुक्ता आर्ट्स, [[ज़ी5|ZEE5]] | <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/36-farmhouse-trailer-subhash-ghai-zee-5-7717993/|title=36 Farmhouse trailer: Subhash Ghai returns with a comedy|date=11 January 2022|website=The Indian Express|access-date=11 January 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |है तुझे सलाम इंडिया |अवनीश कुमार |आर्य बाबर, स्मिता गोढ़कर | | |- | rowspan="6" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | '''फेब्रुअरी''' | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''लूप लापेटा'' | आकाश भाटिया |{{Hlist|तापसी पन्नु |ताहिर भासिन}} | [[सोनी पिक्चर्स नेटवर्क्स इंडिया|सोनी पिक्चर्स फिल्म्स इंडिया]], एलिप्सिस एंटरटेनमेंट, [[नेटफ्लिक्स]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/looop-lapeta-starring-taapsee-pannu-and-tahir-raj-bhasin-to-premiere-on-february-4-on-netflix/|title=Looop Lapeta starring Taapsee Pannu and Tahir Raj Bhasin to premiere on February 4 on Netflix|date=8 January 2022|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=8 January 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''गेहराईयां'' | शकुन बत्रा |[[दीपिका पादुकोण]], [[सिद्धांत चतुर्वेदी]], [[अनन्या पांडे]] | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]], [[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स|वायकॉम18 स्टूडियोज]], जौस्का फिल्म्स, [[प्राइम वीडियो|अमेज़ॅन प्राइम वीडियो]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/deepika-padukone-siddhant-chaturvedi-ananya-panday-starrer-gehraiyaan-now-release-february-11-2022/|title=Deepika Padukone, Siddhant Chaturvedi and Ananya Panday starrer Gehraiyaan to now release on February 11, 2022|date=5 January 2022|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=5 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[बधाई दो]]'' | हर्षवर्धन कुलकर्णी |[[राजकुमार राव]], भूमि पड्नेकर | जंगली चित्र | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/rajkummar-rao-bhumi-pednekar-starrer-badhaai-release-cinema-halls-february-11/|title=Rajkummar Rao and Bhumi Pednekar starrer Badhaai Do to release in cinema halls on February 11|date=24 January 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=24 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''17''' | style="text-align:center;" | ''एक गुरुवार'' | बेहज़ाद खंबाटा |यामी गौतम, नेहा धूपिया, अतुल कुलकर्णी, डिम्पल कपाडिया | आरएसवीपी मूवीज, ब्लू मंकी फिल्म्स, [[हॉटस्टार|डिज्नी+ हॉटस्टार]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in//movies/bollywood/story/yami-gautam-as-terrorist-in-a-thursday-will-hook-you-disney-hotstar-film-to-release-on-feb-17-1911117-2022-02-10|title=Yami Gautam as terrorist in A Thursday will hook you. Disney+ Hotstar film to release on Feb 17|date=10 February 2022|work=India Today|access-date=10 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''[[गंगूबाई काठियावाड़ी]]'' | [[संजय लीला भंसाली]] |आलिया भट्ट , शांतनु माहेश्वरी ,विजय राज़ , इंदिरा तिवारी , सीमा पाहवा | भंसाली प्रोडक्शंस, पेन इंडिया लिमिटेड | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/alia-bhatt-sanjay-leela-bhansali-starrer-gangubai-kathiawadi-release-february-25-2022/|title=Alia Bhatt and Sanjay Leela Bhansali’s Gangubai Kathiawadi to release on February 25, 2022|date=28 January 2022|work=Bollywood Hungama|access-date=28 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''लव हॉस्टल'' | शंकर रमन |सान्या मल्होत्रा , विक्रांत मैसी , बॉबी देओल | [[रेड चिलीज़ एंटरटेनमेंट|रेड चिलीज एंटरटेनमेंट]], दृश्यम [[दृश्यम् फिल्म्स|फिल्म्स]], [[ज़ी5|ZEE5]] | <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.com/web-series/news/hindi/vikrant-massey-sanya-malhotra-and-bobby-deols-love-hostel-to-be-released-on-feb-25/articleshow/89348919.cms|title=Vikrant Massey, Sanya Malhotra and Bobby Deol's 'Love Hostel' to be released on Feb 25|date=4 February 2022|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=4 February 2022}}</ref> |- | rowspan="7" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | मार्च | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''[[झुंड (२०२२ की फिल्म)|झुंड]]'' | [[नागराज मंजुले]] |अमिताभ बच्चन , आकाश ठोसर | [[टी-सीरीज़|टी-सीरीज]], तांडव फिल्म्स एंटरटेनमेंट प्रा। लिमिटेड, आटपत फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/amitabh-bachchan-starrer-jhund-release-march-4-2022-cinemas/|title=Amitabh Bachchan starrer Jhund to release on March 4, 2022 in cinemas|date=2 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=2 February 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''टूलिडास जूनियर'' | मृदुल |संजय दत्त , राजीव कपूर , वरुण बुद्धदेव | [[टी-सीरीज़]], एक आशुतोष गोवारिकर प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sanjay-dutt-rajiv-kapoor-starrer-toolsidas-junior-release-march-4/|title=Sanjay Dutt and Rajiv Kapoor starrer Toolsidas Junior to release on March 4|date=18 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=19 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''[[राधे श्याम]]'' {{Efn|Bilingual film, also released in Telugu}} | राधा कृष्ण कुमार |प्रभास , पूजा हेगड़े | [[टी-सीरीज़]], यूवी क्रिएशंस | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/radhe-shyam-prabhas-and-pooja-hegde-lock-march-11-as-releasae-date-for-their-enthralling-love-story/articleshow/89288682.cms|title=Radhe Shyam: Prabhas and Pooja Hegde lock March 11 as releasae date for their 'enthralling love story'|date=2 February 2022|website=The Times of India|access-date=2 February 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[द कश्मीर फ़ाइल्स|द कश्मीर फाइल्स]]'' | [[विवेक अग्निहोत्री]] |मिथुन चक्रवर्ती , अनुपम खेर | अभिषेक अग्रवाल कला | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/vivek-agnihotris-kashmir-files-clash-prabhas-starrer-radhe-shyam-march-11/|title=Vivek Agnihotri’s The Kashmir Files to CLASH with Prabhas-starrer Radhe Shyam on March 11|date=8 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=8 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''18''' | style="text-align:center;" | ''[[बच्चन पांडे|बच्चन पांडेय]]'' | फरहाद सामजिक |अक्षय कुमार , कृति सेनन , जैकलीन फर्नांडीज़ ,अर्शद वारसी | [[नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-starrer-bachchan-pandey-release-march-18-2022-new-posters-unveiled/|title=Akshay Kumar starrer Bachchan Pandey to release on March 18, 2022; new posters unveiled|date=18 January 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=18 January 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |जलसा |सुरेश त्रिवेणी |विद्या बालन, शेफाली शाह |[[टी-सीरीज़]], यूवी क्रिएशंस | |- | style="text-align: center;" |31 | style="text-align: center;" |शर्माजी नमकीन |हितेश भाटिया |ऋषि कपूर, परेश रावल | | |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''फेंकना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="9" style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |1 | style="text-align:center;" |अटैक पार्ट 1 |लखक्षय राज आनंद |जॉन अब्राहम, रकुल प्रीत सिंघ |पेन स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" |कौन प्रवीण तांबे ? |जयप्रसाद देसाई |श्रेयस तलपड़े |फॉक्स स्टार स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |कोबॉल्ट ब्लू |सचिन कुंडलकर |प्रतीक बब्बर , अनंत वी जोशी |नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" |7 | style="text-align: center;" |दसवीं |तुषार जलोटा |अभिषेक बच्चन , यामी गौतम |जियो स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |8 | style="text-align: center;" |हुरदंग |निखिल नागेश भट |सनी कौशल , नुसरत भरुच्चा |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |22 | style="text-align: center;" |जर्सी |गौत्म तिन्नानुरी |शाहिद कपूर , मृणाल ठाकुर |अल्लू एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ऑपरेशन रोमियो |शशांत शाह |सिद्धांत गुप्ता , वेदिका पिंटो |रिलायंस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |29 | style="text-align: center;" |रनवे 34 |अजय देवगन |अजय देवगन , अमिताभ बच्चन |बॉम्बे स्टेंसिल | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |हीरोपंती 2 |अहमद खान |टाइगर श्रॉफ , नवाज़ुद्दीन सिद्दीकी |नडियादवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट | |- | rowspan="9" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big> | rowspan="3" style="text-align:center;background:#dbfff8;" |6 | style="text-align:center;" |मेरे देश की धरती |फराज़ हैदर |दिव्येन्दु ,अनुप्रिया गोयंका |कार्निवल मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" |थार |राज सिंह चौधरी |अनिल कपूर , हर्षवर्धन कपूर |अनिल कपूर फ़िल्म एंड कम्युनिकेशन नेटवर्क | |- | style="text-align: center;" |जयेशभाई जोरदार |दिव्यांग ठाक्कर |रणवीर सिंह , शालिनी पांडे |यशराज फ़िल्म्स | |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |20 | style="text-align: center;" |भूल भुलैया 2 |अनीस बज़्मी |कार्तिक आर्यन, तब्बू |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, सिने1 स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |धाकड़ |रज़ी घई |कंगना रनौत,अर्जुन रामपाल |सोहम रॉकस्टार एंटरटेनमेंट,सोहेल मकलई प्रोडक्शंस, | |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |27 | style="text-align: center;" |अनेक |अनुभव सिन्हा |आयुष्मान खुराना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, | |- | style="text-align: center;" |लव इन यूक्रेन |नितिन कुमार गुप्ता |विपिन कौशिक,अनास्तासिया |नियोले फ़िल्म्स, कमल एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |देहाती डिस्को |मनोज शर्मा |गणेश आचार्य,रवि किशन, मनोज जोशी |पैनोरमा स्टूडियोज़,क़ुरैशी प्रोडक्शंस, | |- | style="text-align: center;" |हीमोलिम्फ |सुदर्शन गामरे |रियाज़ अनवर,रुचिरा जाधव |टिकट बारी प्रोडक्शंस, एबी फ़िल्म्स एंटरटेनमेंट, | |- | style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big> | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |3 | style="text-align:center;" |सम्राट पृथ्वीराज |सम्राट पृथ्वीराज |अक्षय कुमार, संजय दत्त, सोनू सूद |यश राज फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मेजर |सशी किरण टिक्का |अदिवि शेष शोभिता धूलिपाला |सोनी पिक्चर्स इंडिया, जी. महेश बाबू एंटरटेनमेंट, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |10 | style="text-align: center;" |'''जनहित में जारी''' |जय बसंतु सिंह |नुसरत भरुचा |भानुशाली स्टूडियोज़, थिंक इंक पिक्चरज़, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |'''अर्ध''' |पलाश मुच्छल |राजपाल यादव रुबिना दिलैक |पल म्यूज़िक एंड फ़िल्म्स, ज़ी5 | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |17 | style="text-align: center;" |निकम्मा |सबी़र ख़ान |अभिमन्यु दासानी , शर्ली सेतिया |सोनी पिक्चर्स इंडिया, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |24 | style="text-align: center;" |शेरदिल |श्रीजीत मुखर्जी |पंकज त्रिपाठी, नीरज कबी |टी सीरीज़ फ़िल्म्स,रिलायंस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जुगजुग जियो |राज मेहता |अनिल कपूर, नीतू कपूर, वरुण धवन |वायकॉम18 स्टूडियोज़,धर्मा प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फॉरेंसिक |विशाल फ़ुरिया |विक्रांत मैसी, राधिका आप्टे |सोहम रॉकस्टार एंटरटेनमेंट, मिनी फ़िल्म्स, ज़ी5 | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | | | | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |राष्ट्र कवच ओम |कपिल वर्मा |आदित्य रॉय कपूर,संजना सांघी |ज़ी स्टूडियोज़,पेपर डॉल एंटरटेनमेंट | |- | rowspan="14" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" | जुलाई | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''1''' | style="text-align:center;" | ''[[रॉकेट्री: द नंबी इफेक्ट|रॉकेट्री: द नांबी इफेक्ट]]'' {{Efn|Trilingual film, also releasing in English and Tamil}} | [[माधवन|आर माधवानी]] |आर. माधवन , सिमरन | तिरंगा फिल्म, वर्गीज मूलन चित्र | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/r-madhavans-rocketry-nambi-effect-release-theatres-july-1-2022-six-languages/|title=R Madhavan’s Rocketry- The Nambi Effect to release in theatres on July 1, 2022 in six languages|date=14 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=14 February 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |8 | style="text-align: center;" |ख़ुदा हाफ़िज़: चैप्टर 2 – अग्नि परीक्षा | style="text-align: center;" |फ़ारुक़ कबीर |विद्युत जामवाल शिवालिका ओबेरॉय |ज़ी स्टूडियोज़ पैनोरमा स्टूडियोज़ | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''8''' | style="text-align:center;" | ''[[एक विलेन रिटर्न्स]]'' | [[मोहित सूरी]] |जॉन अब्राहम , अर्जुन कपूर , दिशा पटानी , तारा सुतारिया | [[टी-सीरीज़]], [[बालाजी मोशन पिक्चर्स]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/john-abraham-arjun-kapoor-disha-patani-tara-sutaria-starrer-ek-villain-returns-release-july-8-2022/|title=John Abraham, Arjun Kapoor, Disha Patani, Tara Sutaria starrer Ek Villain Returns to release on July 8, 2022|date=29 September 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=29 September 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |हिट: द फ़र्स्ट केस | style="text-align: center;" |शैलेश कोलानु |राजकुमार राव,सान्या मल्होत्रा |टी सीरीज़ फ़िल्म्स दिल राजू प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |लड़की: ड्रैगन गर्ल | style="text-align: center;" |राम गोपाल वर्मा | style="text-align: center;" |पूजा भालेकर, अभिमन्यु सिंह |आर्टसी मीडिया प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" |15 | style="text-align: center;" |जादूगर | style="text-align: center;" |समीर सक्सेना | style="text-align: center;" |जितेंद्र कुमार, जावेद जाफ़री | style="text-align: center;" |पोशम पीए पिक्चर्स,चॉकबोर्ड एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |15 | style="text-align: center;" |जुदा होके भी | style="text-align: center;" |विक्रम भट्ट |अक्षय ओबेरॉय,ऐंद्रिता रे |स्टूडियो वर्चुअल वर्ल्ड्स,के सेरा सेरा बॉक्स ऑफिस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |शाबाश मिथु | style="text-align: center;" |श्रीजीत मुखर्जी | style="text-align: center;" |तापसी पन्नू |वायकॉम18 स्टूडियोज़,कोलोसियम मीडिया | |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''15''' | style="text-align:center;" | ''फोन भूत'' | गुरमीत सिंह |कैटरीना कैफ ,इशान खट्टर ,सिद्धांत चतुर्वेदी | एक्सेल एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/katrina-kaif-ishaan-khatter-siddhant-chaturvedi-starrer-phone-bhoot-release-july-15-2022/|title=Katrina Kaif, Ishaan Khatter and Siddhant Chaturvedi starrer Phone Bhoot to release on July 15, 2022|date=26 November 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=26 November 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[सर्कस (फिल्म)|सर्कस]]'' | [[रोहित शेट्टी]] | * रणवीर सिंह , वरुण शर्मा | [[टी-सीरीज़]], [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], रोहित शेट्टी पिक्चर्ज़ | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ranveer-singh-rohit-shettys-cirkus-arrive-cinemas-july-15-2022-clash-katrina-kaifs-phone-bhoot/|title=Ranveer Singh and Rohit Shetty’s Cirkus to arrive in cinemas on July 15, 2022; to clash with Katrina Kaif’s Phone Bhoot|date=26 November 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=26 November 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''22''' | style="text-align:center;" | ''[[शमशेरा]]'' | [[करण मल्होत्रा]] |रणबीर कपूर , संजय दत्त , वाणी कपूर | [[यश राज फ़िल्म्स|यश राज फिल्म्स]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ranbir-kapoor-vaani-kapoor-sanjay-dutt-announce-release-date-shamshera-power-packed-video/|title=Ranbir Kapoor, Vaani Kapoor, and Sanjay Dutt announce the release date of Shamshera with a power-packed video|date=11 February 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=11 February 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |आरके स्लैश आरके | style="text-align: center;" |रजत कपूर |मल्लिका शेरावत, कुब्रा सैत, रणवीर शौरी |एनफ्लिक्स, मिथ्या टॉकीज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |एक विलेन रिटर्न्स | style="text-align: center;" |मोहित सूरी | style="text-align: center;" |जॉन अब्राहम, अर्जुन कपूर |टी सीरीज़ फ़िल्म्स, बालाजी मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''29''' | style="text-align:center;" | ''सुकर है'' | [[इन्द्र कुमार|इंद्र कुमार]] |अजय देवगन , सिद्धार्थ मल्होत्रा , रकुल प्रीत सिंह | [[टी-सीरीज़]], मारुति इंटरनेशनल | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ajay-devgn-sidharth-malhotra-rakul-preet-singh-starrer-thank-god-release-july-29-2022/|title=Ajay Devgn, Sidharth Malhotra and Rakul Preet Singh starrer Thank God to release on July 29, 2022|date=21 November 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=21 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गुड लक जेरी |सिद्धार्थ सेनगुप्ता |जान्हवी कपूर, दीपक डोबरियाल |लाइका प्रोडक्शंस, महावीर जैन फ़िल्म्स | |- | rowspan="6" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | अगस्त | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''[[रक्षा बंधन (फिल्म)| रक्षाबंधन]]'' | [[आनंद एल॰ राय|आनंद एल राय]] |{{Hlist|[[अक्षय कुमार]]|[[भूमि पेडनेकर]]}} | [[ज़ी स्टूडियोज़|ज़ी स्टूडियोज]], कलर येलो प्रोडक्शंस, केप ऑफ गुड फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-bhumi-pednekar-starrer-raksha-bandhan-release-august-11-2022/|title=Akshay Kumar and Bhumi Pednekar starrer Raksha Bandhan to release on August 11, 2022|date=26 September 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=26 September 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[लाल सिंह चड्ढा]]'' | अद्वैत चंदन |आमिर खान , नागा चैतन्य , करीना कपूर | [[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स|वायकॉम18 स्टूडियो]], आमिर खान प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/aamir-khan-kareena-kapoor-khan-starrer-laal-singh-chaddha-postponed-now-release-august-11-2022/|title='Aamir Khan and Kareena Kapoor Khan starrer Laal Singh Chaddha postponed; to now release on August 11, 2022|date=15 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=15 February 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |ऑड कपल | style="text-align: center;" |प्रशांत जोहरी |दिव्येंदु,सुचित्रा कृष्णमूर्ति |निप्राम क्रिएशन्स,अमेज़न प्राइम वीडियो | |- | style="text-align: center;" |5 | style="text-align: center;" |डार्लिंग्स | style="text-align: center;" |जस्मीत के रीन | style="text-align: center;" |आलिया भट्ट, शेफाली शाह |रेड चिलीज़ एंटरटेनमेंट, इटरनल सनशाइन प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" |19 | style="text-align: center;" |दोबारा | style="text-align: center;" |अनुराग कश्यप | style="text-align: center;" |तापसी पन्नू, पवेल गुलाटी | style="text-align: center;" |बालाजी मोशन पिक्चर्स, कल्ट मूवीज़ | |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''लिगर'' [lower-alpha 1] | [[पुरी जगन्नाध|पुरी जगन्नाधी]] |विजय देवरकोंडा , माइक टायसन | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/vijay-deverakonda-starrer-liger-release-august-25-2022-first-glimpse-unveiled-december-31-2021/|title=Vijay Deverakonda starrer Liger to release on August 25, 2022; first glimpse to be unveiled on December 31, 2021|date=16 December 2020|website=Bollywood Hungama|access-date=16 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |होली काउ |साईं कबीर |संजय मिश्रा, तिग्मांशु धूलिया, नवाज़ुद्दीन सिद्दीकी |के सेरा सेरा बॉक्स ऑफिस, वाईएस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |कटपुतली |रंजीत एम तिवारी |अक्षय कुमार, रकुल प्रीत सिंह |पूजा एंटरटेनमेंट, डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | rowspan="5" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | '''<br /><br /><br />'''सितम्बर | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''9''' | style="text-align:center;" | ''[[ब्रह्मास्त्र (फ़िल्म)|ब्रह्मास्त्र:]]'' | [[अयान मुखर्जी]] |अमिताभ बच्चन , रणबीर कपूर | [[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़|फॉक्स स्टार स्टूडियोज]], [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2021/film/news/amitabh-bachchan-ranbir-kapoor-alia-bhatt-brahmastra-1235132978/|title=Amitabh Bachchan, Ranbir Kapoor, Alia Bhatt’s Divine Hero Franchise Film ‘Brahmastra’ Sets 2022 Release Date (EXCLUSIVE)|last=Naman Ramachandran|date=14 December 2021|website=Variety|access-date=15 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जहाँ चार यार | style="text-align: center;" |कमल पांडे |स्वरा भास्कर, मेहर विज |पेन मारुधर, सौंदर्या प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |जोगी | style="text-align: center;" |अली अब्बास ज़फ़र | style="text-align: center;" |दिलजीत दोसांझ, कुमुद मिश्रा |एएज़ेड फ़िल्म्स, नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मट्टो की साइकिल | style="text-align: center;" |एम गनी | style="text-align: center;" |प्रकाश झा | style="text-align: center;" |प्रकाश झा प्रोडक्शंस, शिवदेवा फ़िल्म्स | |- | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''30''' | style="text-align:center;" | ''[[विक्रम वेध (2022 की चलचित्र)|विक्रम वेधा]]'' | पुष्कर–गायत्री |सैफ अली खान ऋतिक रोशन | YNOT स्टूडियोज, [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], फ्राइडे फिल्मवर्क्स | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/mega-exclusive-hrithik-roshan-saif-ali-khan-starrer-vikram-vedha-remake-release-september-30-2022/|title=MEGA EXCLUSIVE: Hrithik Roshan-Saif Ali Khan starrer Vikram Vedha remake to release on September 30, 2022|date=10 July 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=10 July 2021}}</ref> |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | rowspan="20" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |ऑक्टोबर | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''5''' | style="text-align:center;" | ''तेजसी'' | सर्वेश मेवाड़ा | [[कंगना रनौत|कंगना रनौत]] | आरएसवीपी मूवीज | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kangana-ranaut-starrer-tejas-to-release-in-cinemas-next-dussehra-on-october-5-2022/|title=Kangana Ranaut starrer Tejas to release in cinemas next Dussehra on October 5, 2022|date=7 December 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=7 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" |6 | style="text-align: center;" |मजा मा | style="text-align: center;" |आनंद तिवारी |माधुरी दीक्षित, गजराज राव | | |- | style="text-align: center;" |7 | style="text-align: center;" |गुड बाय | style="text-align: center;" |विकास बही | style="text-align: center;" |अमिताभ बच्चन, नीहा गुप्ता |बालाजी मोशन पीकचर | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |नजर अंदाज | style="text-align: center;" |विक्रांत देशमुख | style="text-align: center;" |कुमुद मिश्रा, दिव्या दुत्ता | style="text-align: center;" | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |डॉक्टर जी | style="text-align: center;" |अनुभूति कश्यप | style="text-align: center;" |आहुषमन्न खुरराँद, शेफाली शाह | style="text-align: center;" |जुगली पीकचर | style="text-align: center;" | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | | style="text-align:center;" | ''मिस्टर एंड मिसेज माही'' | शरण शर्मा |राजकुमार राव, जहान्वी कपूर | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-dharma-productions-next-film-titled-mr-mrs-mahi-stars-rajkummar-rao-janhvi-kapoor/|title=EXCLUSIVE: Dharma Productions’ next film titled Mr And Mrs Mahi; stars Rajkummar Rao and Janhvi Kapoor|date=22 November 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=22 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |कोड नेम : तिरंगा | style="text-align: center;" |रिभू दासगुप्ता |परिनीति चोपड़ा, हररदी साधु |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''24''' | style="text-align:center;" | ''[[राम सेतु (फिल्म)|राम सेतु]]'' | अभिषेक शर्मा |अक्षय कुमार , जैकलीन फ़र्नांडिस , नुशरत भारुच्चा | केप ऑफ गुड फिल्म्स, अबुदंतिया एंटरटेनमेंट, [[प्राइम वीडियो|अमेज़ॅन प्राइम वीडियो]], लाइका प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-confirms-diwali-2022-release-film-ram-setu-co-starring-jacqueline-fernandez-nushrratt-bharuccha/|title=Akshay Kumar confirms Diwali 2022 release for his film Ram Setu co-starring Jacqueline Fernandez and Nushrratt Bharuccha|date=26 September 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=26 September 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थैंगक गोद |इंद्रा कुमार |अजय देवगन, राकुल प्रीत सिंघ |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |28 | style="text-align: center;" |तारा वी एस बिलाल |समर इकबाल |हर्षवर्धन राणे, सोनिया राठी |टी सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फोन भूत |गुरममीट सिंघ |कैटरीना कैफ, ईशान खटतेर |एक्सेल एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |4 | style="text-align: center;" |डबल एक्स एल |सात्रमं रमानी |सोनखी सिंहा, हूमा कुरेशी |[[टी-सीरीज़]], [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मिली |माथुकुट्टी |जान्हवी कपूर, मनोज पाहवा |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |तड़का |प्रकाश राज |नाना पाटेकर, श्रिया सारण |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |रॉकेट गैंग |बोसको मार्टिस |आदिया सील, निकिता दुत्ता |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |11 | style="text-align: center;" |ऊंचाई |सूरज बुरजात्य |अमिताभ बच्चन, नीना गुप्ता |महावीर जैन फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मोनिका , ओ माय डार्लिंग |वसन बाला |राजकुमार राव, हुम कुरेशी |मैच्बाक्स शॉट्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थाई मैसेज |मगेश हद वाले |गजराज राव,राजपाल यादव |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |18 | style="text-align: center;" |दृश्याम -2 |अभिषेक पाठक |अजय देवगन, अक्षय खन्ना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मिस्टर मम्मी |शायद अली |रितेश देशमुख, महेश मांजरेकर |टी सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |- | rowspan="3" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | नवम्बर | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''शहज़ादा'' | रोहित धवन |कार्तिक आर्यन, परेश रावल | [[टी-सीरीज़]], अल्लू एंटरटेनमेंट, गीता आर्ट्स, हारिका और हसीन क्रिएशंस, ब्रैट फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kartik-aaryan-and-kriti-sanon-officially-announce-shehzada-film-to-release-on-november-4-2022/|title=Kartik Aaryan and Kriti Sanon officially announce Shehzada; film to release on November 4, 2022|date=13 October 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=13 October 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''योद्धा'' |{{Hlist|Sagar Ambre|Pushkar Ojha}} |सिद्धार्थ मल्होत्रा , दिशा पटानी, राशी खन्ना | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/sidharth-malhotra-to-lead-karan-s-action-franchise-with-yodha-film-releases-on-nov-11-2022-1878083-2021-11-18|title=Sidharth Malhotra to lead Karan’s action franchise with Yodha. Film releases on Nov 11, 2022|date=18 November 2021|website=India Today|access-date=18 November 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''[[भेड़िया (फ़िल्म)|भेड़िया]]'' | अमर कौशिको |वरुण धवन, अभिषेक बनर्जी, दीपक डोबरियाल | मैडॉक फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/varun-dhawan-turns-into-an-fiery-werewolf-in-bhediya-first-look-film-to-now-release-on-november-25-2022/|title=Varun Dhawan turns into a fiery werewolf in Bhediya first look; film to now release on November 25, 2022|date=25 November 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=25 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |1 | style="text-align: center;" |कला |अनविता भट्ट |तृप्ति दिमरी, बबली खान |क्लीन स्लैट फिलमस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अन एक्शन हीरो |अनिरुद्ध लएर |आयुष्मान खुर्राना, जयदीप अनलवात |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |फरेड्डी |शशांक घोष |कार्तिक आर्यन, आलय ऐफ |, डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |इंडिया लॉकदावउन |मधुर बंदरकर |आहन कुमरा, प्रतीक बब्बर |पेन स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |सलाम वेनकी |रेवठी |काजोल, विशाल जेठवा |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |9 | style="text-align: center;" |वाढ |जसपाल सिंघ साधु |संजय मिश्रा, नीना गुप्ता |लव फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |माररिच |ध्रुव लैदर |तुषार कपूर, राहुल दवे |तुषार एनर्टैन्मन्ट हाउस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जोसेफ बार्न इन ग्रैस |सुसंत मिश्रा |विकटोर बनेरजी, सुब्रत दुत्ता |यू ए काठाचित्रर | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |बलुरर |अजय भाई |तापसी पननु, गलशान देवैयाह |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गोविंद नाम मेरा |शशांक कैतन |विकी कौशल, भूमि पेडनेकर |वियकों 18 स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |अजय वर्धन |प्रगति अगरवाल |रुसलान मुमताज़, अरजुम्मान मुगल |प्रसिद्ध एकलवाया एनर्टैन्मन्ट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |त्राहिमान |दुशवंत प्रताप सिंघ |आर्शी खान, पंकज बेरी |दुष्यंत कॉर्पोरेसन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |23 | style="text-align: center;" |किरकुस |रोहित शेट्टी |रणवीर सिंघ, पूजा हेगेद |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |30 | style="text-align: center;" |डेढ़ लाख का दूल्हा |अभय प्रताप सिंघ |इशतीयक खान, हर्षिता पनवार |के के फिल्म्स क्रीऐशन | |- | rowspan="4" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | दिसम्बर | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''9''' | style="text-align:center;" | ''पिप्पा'' | राजा कृष्ण मेनन |ईशान खट्टर , मृणाल ठाकुर , प्रियांशु पैन्यूली , सोनी रज़दान | RSVP मूवीज़, ब्लू बम एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ishaan-khatter-s-pippa-to-release-in-cinemas-on-dec-9-2022-actor-announces-on-vijay-diwas-1888439-2021-12-16|title=Ishaan Khatter’s Pippa to release in cinemas on Dec 9, 2022, actor announces on Vijay Diwas|date=16 December 2021|work=India Today|access-date=16 December 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''17''' | style="text-align:center;" | ''द गुड महाराजा'' | विकाश वर्मा |संजय दत्त , ध्रुव वर्मा , शरद कपूर , प्रीति ज़िंटा ,गुलशन ग्रोवर | G7 फिल्म्स पोलैंड | <ref>{{Cite web|url=https://english.lokmat.com/entertainment/dhruv-vermas-the-good-maharaja-to-release-on-17-december-2022/|title=Dhruv Verma's The Good Maharaja, to release on 17 December 2022|date=2021-04-28|website=Lokmat English|language=en|access-date=2021-04-28}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/indo-polish-action-thriller-aims-to-rekindle-bilateral-ties/article33651920.ece|title=Indo-Polish action thriller aims to rekindle bilateral ties|last=Mishra|first=Lalatendu|date=2021-01-25|work=The Hindu|access-date=2021-04-28|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2021/mar/07/filmmaker-vikash-vermas-no-means-no-is-the-first-ever-indo-polish-co-production-2272313.html|title=Filmmaker Vikash Verma's 'No Means No', is the first-ever Indo-Polish co-production|website=The New Indian Express|access-date=2021-04-28}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''23''' | style="text-align:center;" | ''गणपति'' | [[विकास बहल|विकास बहली]] |टाइगर श्रॉफ , कृति सेनन | पूजा एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/tiger-shroff-and-kriti-sanon-starrer-ganapath-to-arrive-in-december-2022/articleshow/85509957.cms|title=Tiger Shroff and Kriti Sanon starrer 'Ganapath' to arrive in December 2022|date=21 August 2021|website=The Times of India|access-date=21 August 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''क्रिसमस की बधाई'' | [[श्रीराम राघवन|श्रीराम राघवानी]] |विजय सेथुपति , कैटरीना कैफ | [[टिप्स इंडस्ट्रीज]], माचिस पिक्चर्स प्रा। लिमिटेड | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sriram-raghavans-merry-christmas-starring-vijay-sethupathi-katrina-kaif-goes-floors-release-december-23-2022/|title=Sriram Raghavan’s Merry Christmas starring Vijay Sethupathi and Katrina Kaif goes on floors, to release on December 23, 2022|date=25 December 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=25 December 2021}}</ref> |} == टिप्पणियाँ == {{Notelist}} == संदर्भ == {{Reflist}}दुनिया भर में बॉक्स ऑफिस ग्रॉस रेवेन्यू द्वारा 2022 में रिलीज़ की गई सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में इस प्रकार हैं । [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] [[श्रेणी:वर्ष द्वारा वर्गीकृत फ़िल्में]] 5wdet0ma1anw9tp0e9evxf7tz604up4 6537672 6537668 2026-04-08T13:09:18Z MovieLoverFan 505761 /* अप्रैल-जून */ Table added 6537672 wikitext text/x-wiki {{सफाई}} यह [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] फिल्मों की एक सूची है जो 2022 में रिलीज़ होने वाली है। == बॉक्स ऑफिस कलेक्शन == वर्ल्डवाइड बॉक्स ऑफिस [[संप्राप्ति|ग्रॉस रेवेन्यू]] के हिसाब से 2022 में रिलीज़ [[सर्वाधिक कमाई करने वाली भारतीय फिल्मों की सूची|हुई सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में]] इस प्रकार हैं। {| class="wikidiv" | style="text-align:center; background:#9fc;" |* | दुनिया भर के सिनेमाघरों में अभी भी चल रही फिल्मों को दर्शाता है |} {| class="wikitable sortable" style="margin:auto; margin:auto;" |+दुनिया भर में सबसे ज्यादा ग्रॉस 2022 ! पद ! शीर्षक ! निर्माण संगठन ! वितरक ! दुनिया भर में सकल ! संदर्भ। |- style="text-align:center; background:#9fc;" ! style="text-align:center;" | 1 | ''बधाई दो'' * | जंगली चित्र | [[ज़ी स्टूडियोज़|ज़ी स्टूडियोज]] | {{INRConvert|16.74|c}} | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/badhaai-do/box-office/#bh-movie-box-office|title=Badhaai Do Box Office|website=Bollywood Hungama|access-date=18 February 2022}}</ref> <ref name="boxoffww">{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/2022/|title=Bollywood Top Grossers Worldwide Bollywood Hungama|website=Bollywood Hungama|access-date=18 February 2022}}</ref> |} == जनवरी-मार्च == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | rowspan="2" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" | '''जनवरी''' | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''21''' | style="text-align:center;" | ''36 फार्महाउस'' | राम रमेश शर्मा |{{Hlist|विजय राज|संजय मिश्रा|अमोल पराशर|बरखा सिंघ|अश्विनी केलकर}} | मुक्ता आर्ट्स, [[ज़ी5|ZEE5]] | <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/36-farmhouse-trailer-subhash-ghai-zee-5-7717993/|title=36 Farmhouse trailer: Subhash Ghai returns with a comedy|date=11 January 2022|website=The Indian Express|access-date=11 January 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |है तुझे सलाम इंडिया |अवनीश कुमार |आर्य बाबर, स्मिता गोढ़कर | | |- | rowspan="6" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | '''फेब्रुअरी''' | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''लूप लापेटा'' | आकाश भाटिया |{{Hlist|तापसी पन्नु |ताहिर भासिन}} | [[सोनी पिक्चर्स नेटवर्क्स इंडिया|सोनी पिक्चर्स फिल्म्स इंडिया]], एलिप्सिस एंटरटेनमेंट, [[नेटफ्लिक्स]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/looop-lapeta-starring-taapsee-pannu-and-tahir-raj-bhasin-to-premiere-on-february-4-on-netflix/|title=Looop Lapeta starring Taapsee Pannu and Tahir Raj Bhasin to premiere on February 4 on Netflix|date=8 January 2022|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=8 January 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''गेहराईयां'' | शकुन बत्रा |[[दीपिका पादुकोण]], [[सिद्धांत चतुर्वेदी]], [[अनन्या पांडे]] | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]], [[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स|वायकॉम18 स्टूडियोज]], जौस्का फिल्म्स, [[प्राइम वीडियो|अमेज़ॅन प्राइम वीडियो]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/deepika-padukone-siddhant-chaturvedi-ananya-panday-starrer-gehraiyaan-now-release-february-11-2022/|title=Deepika Padukone, Siddhant Chaturvedi and Ananya Panday starrer Gehraiyaan to now release on February 11, 2022|date=5 January 2022|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=5 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[बधाई दो]]'' | हर्षवर्धन कुलकर्णी |[[राजकुमार राव]], भूमि पड्नेकर | जंगली चित्र | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/rajkummar-rao-bhumi-pednekar-starrer-badhaai-release-cinema-halls-february-11/|title=Rajkummar Rao and Bhumi Pednekar starrer Badhaai Do to release in cinema halls on February 11|date=24 January 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=24 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''17''' | style="text-align:center;" | ''एक गुरुवार'' | बेहज़ाद खंबाटा |यामी गौतम, नेहा धूपिया, अतुल कुलकर्णी, डिम्पल कपाडिया | आरएसवीपी मूवीज, ब्लू मंकी फिल्म्स, [[हॉटस्टार|डिज्नी+ हॉटस्टार]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in//movies/bollywood/story/yami-gautam-as-terrorist-in-a-thursday-will-hook-you-disney-hotstar-film-to-release-on-feb-17-1911117-2022-02-10|title=Yami Gautam as terrorist in A Thursday will hook you. Disney+ Hotstar film to release on Feb 17|date=10 February 2022|work=India Today|access-date=10 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''[[गंगूबाई काठियावाड़ी]]'' | [[संजय लीला भंसाली]] |आलिया भट्ट , शांतनु माहेश्वरी ,विजय राज़ , इंदिरा तिवारी , सीमा पाहवा | भंसाली प्रोडक्शंस, पेन इंडिया लिमिटेड | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/alia-bhatt-sanjay-leela-bhansali-starrer-gangubai-kathiawadi-release-february-25-2022/|title=Alia Bhatt and Sanjay Leela Bhansali’s Gangubai Kathiawadi to release on February 25, 2022|date=28 January 2022|work=Bollywood Hungama|access-date=28 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''लव हॉस्टल'' | शंकर रमन |सान्या मल्होत्रा , विक्रांत मैसी , बॉबी देओल | [[रेड चिलीज़ एंटरटेनमेंट|रेड चिलीज एंटरटेनमेंट]], दृश्यम [[दृश्यम् फिल्म्स|फिल्म्स]], [[ज़ी5|ZEE5]] | <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.com/web-series/news/hindi/vikrant-massey-sanya-malhotra-and-bobby-deols-love-hostel-to-be-released-on-feb-25/articleshow/89348919.cms|title=Vikrant Massey, Sanya Malhotra and Bobby Deol's 'Love Hostel' to be released on Feb 25|date=4 February 2022|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=4 February 2022}}</ref> |- | rowspan="7" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | मार्च | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''[[झुंड (२०२२ की फिल्म)|झुंड]]'' | [[नागराज मंजुले]] |अमिताभ बच्चन , आकाश ठोसर | [[टी-सीरीज़|टी-सीरीज]], तांडव फिल्म्स एंटरटेनमेंट प्रा। लिमिटेड, आटपत फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/amitabh-bachchan-starrer-jhund-release-march-4-2022-cinemas/|title=Amitabh Bachchan starrer Jhund to release on March 4, 2022 in cinemas|date=2 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=2 February 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''टूलिडास जूनियर'' | मृदुल |संजय दत्त , राजीव कपूर , वरुण बुद्धदेव | [[टी-सीरीज़]], एक आशुतोष गोवारिकर प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sanjay-dutt-rajiv-kapoor-starrer-toolsidas-junior-release-march-4/|title=Sanjay Dutt and Rajiv Kapoor starrer Toolsidas Junior to release on March 4|date=18 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=19 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''[[राधे श्याम]]'' {{Efn|Bilingual film, also released in Telugu}} | राधा कृष्ण कुमार |प्रभास , पूजा हेगड़े | [[टी-सीरीज़]], यूवी क्रिएशंस | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/radhe-shyam-prabhas-and-pooja-hegde-lock-march-11-as-releasae-date-for-their-enthralling-love-story/articleshow/89288682.cms|title=Radhe Shyam: Prabhas and Pooja Hegde lock March 11 as releasae date for their 'enthralling love story'|date=2 February 2022|website=The Times of India|access-date=2 February 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[द कश्मीर फ़ाइल्स|द कश्मीर फाइल्स]]'' | [[विवेक अग्निहोत्री]] |मिथुन चक्रवर्ती , अनुपम खेर | अभिषेक अग्रवाल कला | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/vivek-agnihotris-kashmir-files-clash-prabhas-starrer-radhe-shyam-march-11/|title=Vivek Agnihotri’s The Kashmir Files to CLASH with Prabhas-starrer Radhe Shyam on March 11|date=8 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=8 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''18''' | style="text-align:center;" | ''[[बच्चन पांडे|बच्चन पांडेय]]'' | फरहाद सामजिक |अक्षय कुमार , कृति सेनन , जैकलीन फर्नांडीज़ ,अर्शद वारसी | [[नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-starrer-bachchan-pandey-release-march-18-2022-new-posters-unveiled/|title=Akshay Kumar starrer Bachchan Pandey to release on March 18, 2022; new posters unveiled|date=18 January 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=18 January 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |जलसा |सुरेश त्रिवेणी |विद्या बालन, शेफाली शाह |[[टी-सीरीज़]], यूवी क्रिएशंस | |- | style="text-align: center;" |31 | style="text-align: center;" |शर्माजी नमकीन |हितेश भाटिया |ऋषि कपूर, परेश रावल | | |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''फेंकना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="9" style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |1 | style="text-align:center;" |अटैक पार्ट 1 |लखक्षय राज आनंद |जॉन अब्राहम, रकुल प्रीत सिंघ |पेन स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" |कौन प्रवीण तांबे ? |जयप्रसाद देसाई |श्रेयस तलपड़े |फॉक्स स्टार स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |कोबॉल्ट ब्लू |सचिन कुंडलकर |प्रतीक बब्बर , अनंत वी जोशी |नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" |7 | style="text-align: center;" |दसवीं |तुषार जलोटा |अभिषेक बच्चन , यामी गौतम |जियो स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |8 | style="text-align: center;" |हुरदंग |निखिल नागेश भट |सनी कौशल , नुसरत भरुच्चा |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |22 | style="text-align: center;" |जर्सी |गौत्म तिन्नानुरी |शाहिद कपूर , मृणाल ठाकुर |अल्लू एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ऑपरेशन रोमियो |शशांत शाह |सिद्धांत गुप्ता , वेदिका पिंटो |रिलायंस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |29 | style="text-align: center;" |रनवे 34 |अजय देवगन |अजय देवगन , अमिताभ बच्चन |बॉम्बे स्टेंसिल | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |हीरोपंती 2 |अहमद खान |टाइगर श्रॉफ , नवाज़ुद्दीन सिद्दीकी |नडियादवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट | |- | rowspan="9" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big> | rowspan="3" style="text-align:center;background:#dbfff8;" |6 | style="text-align:center;" |मेरे देश की धरती |फराज़ हैदर |दिव्येन्दु ,अनुप्रिया गोयंका |कार्निवल मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" |थार |राज सिंह चौधरी |अनिल कपूर , हर्षवर्धन कपूर |अनिल कपूर फ़िल्म एंड कम्युनिकेशन नेटवर्क | |- | style="text-align: center;" |जयेशभाई जोरदार |दिव्यांग ठाक्कर |रणवीर सिंह , शालिनी पांडे |यशराज फ़िल्म्स | |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |20 | style="text-align: center;" |भूल भुलैया 2 |अनीस बज़्मी |कार्तिक आर्यन, तब्बू |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, सिने1 स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |धाकड़ |रज़ी घई |कंगना रनौत,अर्जुन रामपाल |सोहम रॉकस्टार एंटरटेनमेंट,सोहेल मकलई प्रोडक्शंस, | |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |27 | style="text-align: center;" |अनेक |अनुभव सिन्हा |आयुष्मान खुराना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, | |- | style="text-align: center;" |लव इन यूक्रेन |नितिन कुमार गुप्ता |विपिन कौशिक,अनास्तासिया |नियोले फ़िल्म्स, कमल एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |देहाती डिस्को |मनोज शर्मा |गणेश आचार्य,रवि किशन, मनोज जोशी |पैनोरमा स्टूडियोज़,क़ुरैशी प्रोडक्शंस, | |- | style="text-align: center;" |हीमोलिम्फ |सुदर्शन गामरे |रियाज़ अनवर,रुचिरा जाधव |टिकट बारी प्रोडक्शंस, एबी फ़िल्म्स एंटरटेनमेंट, | |- | rowspan="9" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big> | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |3 | style="text-align:center;" |सम्राट पृथ्वीराज |सम्राट पृथ्वीराज |अक्षय कुमार, संजय दत्त, सोनू सूद |यश राज फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मेजर |सशी किरण टिक्का |अदिवि शेष शोभिता धूलिपाला |सोनी पिक्चर्स इंडिया, जी. महेश बाबू एंटरटेनमेंट, | |- | style="text-align: center;" |10 | style="text-align: center;" |'''जनहित में जारी''' |जय बसंतु सिंह |नुसरत भरुचा |भानुशाली स्टूडियोज़, थिंक इंक पिक्चरज़, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |'''अर्ध''' |पलाश मुच्छल |राजपाल यादव रुबिना दिलैक |पल म्यूज़िक एंड फ़िल्म्स, ज़ी5 | |- | style="text-align: center;" |17 | style="text-align: center;" |निकम्मा |सबी़र ख़ान |अभिमन्यु दासानी , शर्ली सेतिया |सोनी पिक्चर्स इंडिया, | |- | style="text-align: center;" |24 | style="text-align: center;" |शेरदिल |श्रीजीत मुखर्जी |पंकज त्रिपाठी, नीरज कबी |टी सीरीज़ फ़िल्म्स,रिलायंस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जुगजुग जियो |राज मेहता |अनिल कपूर, नीतू कपूर, वरुण धवन |वायकॉम18 स्टूडियोज़,धर्मा प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फॉरेंसिक |विशाल फ़ुरिया |विक्रांत मैसी, राधिका आप्टे |सोहम रॉकस्टार एंटरटेनमेंट, मिनी फ़िल्म्स, ज़ी5 | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | | | | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |राष्ट्र कवच ओम |कपिल वर्मा |आदित्य रॉय कपूर,संजना सांघी |ज़ी स्टूडियोज़,पेपर डॉल एंटरटेनमेंट | |- | rowspan="14" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" | जुलाई | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''1''' | style="text-align:center;" | ''[[रॉकेट्री: द नंबी इफेक्ट|रॉकेट्री: द नांबी इफेक्ट]]'' {{Efn|Trilingual film, also releasing in English and Tamil}} | [[माधवन|आर माधवानी]] |आर. माधवन , सिमरन | तिरंगा फिल्म, वर्गीज मूलन चित्र | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/r-madhavans-rocketry-nambi-effect-release-theatres-july-1-2022-six-languages/|title=R Madhavan’s Rocketry- The Nambi Effect to release in theatres on July 1, 2022 in six languages|date=14 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=14 February 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |8 | style="text-align: center;" |ख़ुदा हाफ़िज़: चैप्टर 2 – अग्नि परीक्षा | style="text-align: center;" |फ़ारुक़ कबीर |विद्युत जामवाल शिवालिका ओबेरॉय |ज़ी स्टूडियोज़ पैनोरमा स्टूडियोज़ | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''8''' | style="text-align:center;" | ''[[एक विलेन रिटर्न्स]]'' | [[मोहित सूरी]] |जॉन अब्राहम , अर्जुन कपूर , दिशा पटानी , तारा सुतारिया | [[टी-सीरीज़]], [[बालाजी मोशन पिक्चर्स]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/john-abraham-arjun-kapoor-disha-patani-tara-sutaria-starrer-ek-villain-returns-release-july-8-2022/|title=John Abraham, Arjun Kapoor, Disha Patani, Tara Sutaria starrer Ek Villain Returns to release on July 8, 2022|date=29 September 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=29 September 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |हिट: द फ़र्स्ट केस | style="text-align: center;" |शैलेश कोलानु |राजकुमार राव,सान्या मल्होत्रा |टी सीरीज़ फ़िल्म्स दिल राजू प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |लड़की: ड्रैगन गर्ल | style="text-align: center;" |राम गोपाल वर्मा | style="text-align: center;" |पूजा भालेकर, अभिमन्यु सिंह |आर्टसी मीडिया प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" |15 | style="text-align: center;" |जादूगर | style="text-align: center;" |समीर सक्सेना | style="text-align: center;" |जितेंद्र कुमार, जावेद जाफ़री | style="text-align: center;" |पोशम पीए पिक्चर्स,चॉकबोर्ड एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |15 | style="text-align: center;" |जुदा होके भी | style="text-align: center;" |विक्रम भट्ट |अक्षय ओबेरॉय,ऐंद्रिता रे |स्टूडियो वर्चुअल वर्ल्ड्स,के सेरा सेरा बॉक्स ऑफिस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |शाबाश मिथु | style="text-align: center;" |श्रीजीत मुखर्जी | style="text-align: center;" |तापसी पन्नू |वायकॉम18 स्टूडियोज़,कोलोसियम मीडिया | |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''15''' | style="text-align:center;" | ''फोन भूत'' | गुरमीत सिंह |कैटरीना कैफ ,इशान खट्टर ,सिद्धांत चतुर्वेदी | एक्सेल एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/katrina-kaif-ishaan-khatter-siddhant-chaturvedi-starrer-phone-bhoot-release-july-15-2022/|title=Katrina Kaif, Ishaan Khatter and Siddhant Chaturvedi starrer Phone Bhoot to release on July 15, 2022|date=26 November 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=26 November 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[सर्कस (फिल्म)|सर्कस]]'' | [[रोहित शेट्टी]] | * रणवीर सिंह , वरुण शर्मा | [[टी-सीरीज़]], [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], रोहित शेट्टी पिक्चर्ज़ | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ranveer-singh-rohit-shettys-cirkus-arrive-cinemas-july-15-2022-clash-katrina-kaifs-phone-bhoot/|title=Ranveer Singh and Rohit Shetty’s Cirkus to arrive in cinemas on July 15, 2022; to clash with Katrina Kaif’s Phone Bhoot|date=26 November 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=26 November 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''22''' | style="text-align:center;" | ''[[शमशेरा]]'' | [[करण मल्होत्रा]] |रणबीर कपूर , संजय दत्त , वाणी कपूर | [[यश राज फ़िल्म्स|यश राज फिल्म्स]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ranbir-kapoor-vaani-kapoor-sanjay-dutt-announce-release-date-shamshera-power-packed-video/|title=Ranbir Kapoor, Vaani Kapoor, and Sanjay Dutt announce the release date of Shamshera with a power-packed video|date=11 February 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=11 February 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |आरके स्लैश आरके | style="text-align: center;" |रजत कपूर |मल्लिका शेरावत, कुब्रा सैत, रणवीर शौरी |एनफ्लिक्स, मिथ्या टॉकीज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |एक विलेन रिटर्न्स | style="text-align: center;" |मोहित सूरी | style="text-align: center;" |जॉन अब्राहम, अर्जुन कपूर |टी सीरीज़ फ़िल्म्स, बालाजी मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''29''' | style="text-align:center;" | ''सुकर है'' | [[इन्द्र कुमार|इंद्र कुमार]] |अजय देवगन , सिद्धार्थ मल्होत्रा , रकुल प्रीत सिंह | [[टी-सीरीज़]], मारुति इंटरनेशनल | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ajay-devgn-sidharth-malhotra-rakul-preet-singh-starrer-thank-god-release-july-29-2022/|title=Ajay Devgn, Sidharth Malhotra and Rakul Preet Singh starrer Thank God to release on July 29, 2022|date=21 November 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=21 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गुड लक जेरी |सिद्धार्थ सेनगुप्ता |जान्हवी कपूर, दीपक डोबरियाल |लाइका प्रोडक्शंस, महावीर जैन फ़िल्म्स | |- | rowspan="6" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | अगस्त | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''[[रक्षा बंधन (फिल्म)| रक्षाबंधन]]'' | [[आनंद एल॰ राय|आनंद एल राय]] |{{Hlist|[[अक्षय कुमार]]|[[भूमि पेडनेकर]]}} | [[ज़ी स्टूडियोज़|ज़ी स्टूडियोज]], कलर येलो प्रोडक्शंस, केप ऑफ गुड फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-bhumi-pednekar-starrer-raksha-bandhan-release-august-11-2022/|title=Akshay Kumar and Bhumi Pednekar starrer Raksha Bandhan to release on August 11, 2022|date=26 September 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=26 September 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[लाल सिंह चड्ढा]]'' | अद्वैत चंदन |आमिर खान , नागा चैतन्य , करीना कपूर | [[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स|वायकॉम18 स्टूडियो]], आमिर खान प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/aamir-khan-kareena-kapoor-khan-starrer-laal-singh-chaddha-postponed-now-release-august-11-2022/|title='Aamir Khan and Kareena Kapoor Khan starrer Laal Singh Chaddha postponed; to now release on August 11, 2022|date=15 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=15 February 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |ऑड कपल | style="text-align: center;" |प्रशांत जोहरी |दिव्येंदु,सुचित्रा कृष्णमूर्ति |निप्राम क्रिएशन्स,अमेज़न प्राइम वीडियो | |- | style="text-align: center;" |5 | style="text-align: center;" |डार्लिंग्स | style="text-align: center;" |जस्मीत के रीन | style="text-align: center;" |आलिया भट्ट, शेफाली शाह |रेड चिलीज़ एंटरटेनमेंट, इटरनल सनशाइन प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" |19 | style="text-align: center;" |दोबारा | style="text-align: center;" |अनुराग कश्यप | style="text-align: center;" |तापसी पन्नू, पवेल गुलाटी | style="text-align: center;" |बालाजी मोशन पिक्चर्स, कल्ट मूवीज़ | |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''लिगर'' [lower-alpha 1] | [[पुरी जगन्नाध|पुरी जगन्नाधी]] |विजय देवरकोंडा , माइक टायसन | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/vijay-deverakonda-starrer-liger-release-august-25-2022-first-glimpse-unveiled-december-31-2021/|title=Vijay Deverakonda starrer Liger to release on August 25, 2022; first glimpse to be unveiled on December 31, 2021|date=16 December 2020|website=Bollywood Hungama|access-date=16 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |होली काउ |साईं कबीर |संजय मिश्रा, तिग्मांशु धूलिया, नवाज़ुद्दीन सिद्दीकी |के सेरा सेरा बॉक्स ऑफिस, वाईएस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |कटपुतली |रंजीत एम तिवारी |अक्षय कुमार, रकुल प्रीत सिंह |पूजा एंटरटेनमेंट, डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | rowspan="5" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | '''<br /><br /><br />'''सितम्बर | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''9''' | style="text-align:center;" | ''[[ब्रह्मास्त्र (फ़िल्म)|ब्रह्मास्त्र:]]'' | [[अयान मुखर्जी]] |अमिताभ बच्चन , रणबीर कपूर | [[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़|फॉक्स स्टार स्टूडियोज]], [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2021/film/news/amitabh-bachchan-ranbir-kapoor-alia-bhatt-brahmastra-1235132978/|title=Amitabh Bachchan, Ranbir Kapoor, Alia Bhatt’s Divine Hero Franchise Film ‘Brahmastra’ Sets 2022 Release Date (EXCLUSIVE)|last=Naman Ramachandran|date=14 December 2021|website=Variety|access-date=15 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जहाँ चार यार | style="text-align: center;" |कमल पांडे |स्वरा भास्कर, मेहर विज |पेन मारुधर, सौंदर्या प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |जोगी | style="text-align: center;" |अली अब्बास ज़फ़र | style="text-align: center;" |दिलजीत दोसांझ, कुमुद मिश्रा |एएज़ेड फ़िल्म्स, नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मट्टो की साइकिल | style="text-align: center;" |एम गनी | style="text-align: center;" |प्रकाश झा | style="text-align: center;" |प्रकाश झा प्रोडक्शंस, शिवदेवा फ़िल्म्स | |- | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''30''' | style="text-align:center;" | ''[[विक्रम वेध (2022 की चलचित्र)|विक्रम वेधा]]'' | पुष्कर–गायत्री |सैफ अली खान ऋतिक रोशन | YNOT स्टूडियोज, [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], फ्राइडे फिल्मवर्क्स | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/mega-exclusive-hrithik-roshan-saif-ali-khan-starrer-vikram-vedha-remake-release-september-30-2022/|title=MEGA EXCLUSIVE: Hrithik Roshan-Saif Ali Khan starrer Vikram Vedha remake to release on September 30, 2022|date=10 July 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=10 July 2021}}</ref> |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | rowspan="20" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |ऑक्टोबर | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''5''' | style="text-align:center;" | ''तेजसी'' | सर्वेश मेवाड़ा | [[कंगना रनौत|कंगना रनौत]] | आरएसवीपी मूवीज | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kangana-ranaut-starrer-tejas-to-release-in-cinemas-next-dussehra-on-october-5-2022/|title=Kangana Ranaut starrer Tejas to release in cinemas next Dussehra on October 5, 2022|date=7 December 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=7 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" |6 | style="text-align: center;" |मजा मा | style="text-align: center;" |आनंद तिवारी |माधुरी दीक्षित, गजराज राव | | |- | style="text-align: center;" |7 | style="text-align: center;" |गुड बाय | style="text-align: center;" |विकास बही | style="text-align: center;" |अमिताभ बच्चन, नीहा गुप्ता |बालाजी मोशन पीकचर | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |नजर अंदाज | style="text-align: center;" |विक्रांत देशमुख | style="text-align: center;" |कुमुद मिश्रा, दिव्या दुत्ता | style="text-align: center;" | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |डॉक्टर जी | style="text-align: center;" |अनुभूति कश्यप | style="text-align: center;" |आहुषमन्न खुरराँद, शेफाली शाह | style="text-align: center;" |जुगली पीकचर | style="text-align: center;" | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | | style="text-align:center;" | ''मिस्टर एंड मिसेज माही'' | शरण शर्मा |राजकुमार राव, जहान्वी कपूर | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-dharma-productions-next-film-titled-mr-mrs-mahi-stars-rajkummar-rao-janhvi-kapoor/|title=EXCLUSIVE: Dharma Productions’ next film titled Mr And Mrs Mahi; stars Rajkummar Rao and Janhvi Kapoor|date=22 November 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=22 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |कोड नेम : तिरंगा | style="text-align: center;" |रिभू दासगुप्ता |परिनीति चोपड़ा, हररदी साधु |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''24''' | style="text-align:center;" | ''[[राम सेतु (फिल्म)|राम सेतु]]'' | अभिषेक शर्मा |अक्षय कुमार , जैकलीन फ़र्नांडिस , नुशरत भारुच्चा | केप ऑफ गुड फिल्म्स, अबुदंतिया एंटरटेनमेंट, [[प्राइम वीडियो|अमेज़ॅन प्राइम वीडियो]], लाइका प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-confirms-diwali-2022-release-film-ram-setu-co-starring-jacqueline-fernandez-nushrratt-bharuccha/|title=Akshay Kumar confirms Diwali 2022 release for his film Ram Setu co-starring Jacqueline Fernandez and Nushrratt Bharuccha|date=26 September 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=26 September 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थैंगक गोद |इंद्रा कुमार |अजय देवगन, राकुल प्रीत सिंघ |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |28 | style="text-align: center;" |तारा वी एस बिलाल |समर इकबाल |हर्षवर्धन राणे, सोनिया राठी |टी सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फोन भूत |गुरममीट सिंघ |कैटरीना कैफ, ईशान खटतेर |एक्सेल एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |4 | style="text-align: center;" |डबल एक्स एल |सात्रमं रमानी |सोनखी सिंहा, हूमा कुरेशी |[[टी-सीरीज़]], [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मिली |माथुकुट्टी |जान्हवी कपूर, मनोज पाहवा |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |तड़का |प्रकाश राज |नाना पाटेकर, श्रिया सारण |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |रॉकेट गैंग |बोसको मार्टिस |आदिया सील, निकिता दुत्ता |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |11 | style="text-align: center;" |ऊंचाई |सूरज बुरजात्य |अमिताभ बच्चन, नीना गुप्ता |महावीर जैन फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मोनिका , ओ माय डार्लिंग |वसन बाला |राजकुमार राव, हुम कुरेशी |मैच्बाक्स शॉट्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थाई मैसेज |मगेश हद वाले |गजराज राव,राजपाल यादव |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |18 | style="text-align: center;" |दृश्याम -2 |अभिषेक पाठक |अजय देवगन, अक्षय खन्ना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मिस्टर मम्मी |शायद अली |रितेश देशमुख, महेश मांजरेकर |टी सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |- | rowspan="3" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | नवम्बर | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''शहज़ादा'' | रोहित धवन |कार्तिक आर्यन, परेश रावल | [[टी-सीरीज़]], अल्लू एंटरटेनमेंट, गीता आर्ट्स, हारिका और हसीन क्रिएशंस, ब्रैट फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kartik-aaryan-and-kriti-sanon-officially-announce-shehzada-film-to-release-on-november-4-2022/|title=Kartik Aaryan and Kriti Sanon officially announce Shehzada; film to release on November 4, 2022|date=13 October 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=13 October 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''योद्धा'' |{{Hlist|Sagar Ambre|Pushkar Ojha}} |सिद्धार्थ मल्होत्रा , दिशा पटानी, राशी खन्ना | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/sidharth-malhotra-to-lead-karan-s-action-franchise-with-yodha-film-releases-on-nov-11-2022-1878083-2021-11-18|title=Sidharth Malhotra to lead Karan’s action franchise with Yodha. Film releases on Nov 11, 2022|date=18 November 2021|website=India Today|access-date=18 November 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''[[भेड़िया (फ़िल्म)|भेड़िया]]'' | अमर कौशिको |वरुण धवन, अभिषेक बनर्जी, दीपक डोबरियाल | मैडॉक फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/varun-dhawan-turns-into-an-fiery-werewolf-in-bhediya-first-look-film-to-now-release-on-november-25-2022/|title=Varun Dhawan turns into a fiery werewolf in Bhediya first look; film to now release on November 25, 2022|date=25 November 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=25 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |1 | style="text-align: center;" |कला |अनविता भट्ट |तृप्ति दिमरी, बबली खान |क्लीन स्लैट फिलमस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अन एक्शन हीरो |अनिरुद्ध लएर |आयुष्मान खुर्राना, जयदीप अनलवात |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |फरेड्डी |शशांक घोष |कार्तिक आर्यन, आलय ऐफ |, डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |इंडिया लॉकदावउन |मधुर बंदरकर |आहन कुमरा, प्रतीक बब्बर |पेन स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |सलाम वेनकी |रेवठी |काजोल, विशाल जेठवा |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |9 | style="text-align: center;" |वाढ |जसपाल सिंघ साधु |संजय मिश्रा, नीना गुप्ता |लव फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |माररिच |ध्रुव लैदर |तुषार कपूर, राहुल दवे |तुषार एनर्टैन्मन्ट हाउस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जोसेफ बार्न इन ग्रैस |सुसंत मिश्रा |विकटोर बनेरजी, सुब्रत दुत्ता |यू ए काठाचित्रर | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |बलुरर |अजय भाई |तापसी पननु, गलशान देवैयाह |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गोविंद नाम मेरा |शशांक कैतन |विकी कौशल, भूमि पेडनेकर |वियकों 18 स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |अजय वर्धन |प्रगति अगरवाल |रुसलान मुमताज़, अरजुम्मान मुगल |प्रसिद्ध एकलवाया एनर्टैन्मन्ट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |त्राहिमान |दुशवंत प्रताप सिंघ |आर्शी खान, पंकज बेरी |दुष्यंत कॉर्पोरेसन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |23 | style="text-align: center;" |किरकुस |रोहित शेट्टी |रणवीर सिंघ, पूजा हेगेद |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |30 | style="text-align: center;" |डेढ़ लाख का दूल्हा |अभय प्रताप सिंघ |इशतीयक खान, हर्षिता पनवार |के के फिल्म्स क्रीऐशन | |- | rowspan="4" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | दिसम्बर | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''9''' | style="text-align:center;" | ''पिप्पा'' | राजा कृष्ण मेनन |ईशान खट्टर , मृणाल ठाकुर , प्रियांशु पैन्यूली , सोनी रज़दान | RSVP मूवीज़, ब्लू बम एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ishaan-khatter-s-pippa-to-release-in-cinemas-on-dec-9-2022-actor-announces-on-vijay-diwas-1888439-2021-12-16|title=Ishaan Khatter’s Pippa to release in cinemas on Dec 9, 2022, actor announces on Vijay Diwas|date=16 December 2021|work=India Today|access-date=16 December 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''17''' | style="text-align:center;" | ''द गुड महाराजा'' | विकाश वर्मा |संजय दत्त , ध्रुव वर्मा , शरद कपूर , प्रीति ज़िंटा ,गुलशन ग्रोवर | G7 फिल्म्स पोलैंड | <ref>{{Cite web|url=https://english.lokmat.com/entertainment/dhruv-vermas-the-good-maharaja-to-release-on-17-december-2022/|title=Dhruv Verma's The Good Maharaja, to release on 17 December 2022|date=2021-04-28|website=Lokmat English|language=en|access-date=2021-04-28}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/indo-polish-action-thriller-aims-to-rekindle-bilateral-ties/article33651920.ece|title=Indo-Polish action thriller aims to rekindle bilateral ties|last=Mishra|first=Lalatendu|date=2021-01-25|work=The Hindu|access-date=2021-04-28|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2021/mar/07/filmmaker-vikash-vermas-no-means-no-is-the-first-ever-indo-polish-co-production-2272313.html|title=Filmmaker Vikash Verma's 'No Means No', is the first-ever Indo-Polish co-production|website=The New Indian Express|access-date=2021-04-28}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''23''' | style="text-align:center;" | ''गणपति'' | [[विकास बहल|विकास बहली]] |टाइगर श्रॉफ , कृति सेनन | पूजा एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/tiger-shroff-and-kriti-sanon-starrer-ganapath-to-arrive-in-december-2022/articleshow/85509957.cms|title=Tiger Shroff and Kriti Sanon starrer 'Ganapath' to arrive in December 2022|date=21 August 2021|website=The Times of India|access-date=21 August 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''क्रिसमस की बधाई'' | [[श्रीराम राघवन|श्रीराम राघवानी]] |विजय सेथुपति , कैटरीना कैफ | [[टिप्स इंडस्ट्रीज]], माचिस पिक्चर्स प्रा। लिमिटेड | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sriram-raghavans-merry-christmas-starring-vijay-sethupathi-katrina-kaif-goes-floors-release-december-23-2022/|title=Sriram Raghavan’s Merry Christmas starring Vijay Sethupathi and Katrina Kaif goes on floors, to release on December 23, 2022|date=25 December 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=25 December 2021}}</ref> |} == टिप्पणियाँ == {{Notelist}} == संदर्भ == {{Reflist}}दुनिया भर में बॉक्स ऑफिस ग्रॉस रेवेन्यू द्वारा 2022 में रिलीज़ की गई सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में इस प्रकार हैं । [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] [[श्रेणी:वर्ष द्वारा वर्गीकृत फ़िल्में]] pg84ig19n01n8kbuwdnf12vqe3y7tl3 6537678 6537672 2026-04-08T13:16:24Z MovieLoverFan 505761 /* अप्रैल-जून */ Table added 6537678 wikitext text/x-wiki {{सफाई}} यह [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] फिल्मों की एक सूची है जो 2022 में रिलीज़ होने वाली है। == बॉक्स ऑफिस कलेक्शन == वर्ल्डवाइड बॉक्स ऑफिस [[संप्राप्ति|ग्रॉस रेवेन्यू]] के हिसाब से 2022 में रिलीज़ [[सर्वाधिक कमाई करने वाली भारतीय फिल्मों की सूची|हुई सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में]] इस प्रकार हैं। {| class="wikidiv" | style="text-align:center; background:#9fc;" |* | दुनिया भर के सिनेमाघरों में अभी भी चल रही फिल्मों को दर्शाता है |} {| class="wikitable sortable" style="margin:auto; margin:auto;" |+दुनिया भर में सबसे ज्यादा ग्रॉस 2022 ! पद ! शीर्षक ! निर्माण संगठन ! वितरक ! दुनिया भर में सकल ! संदर्भ। |- style="text-align:center; background:#9fc;" ! style="text-align:center;" | 1 | ''बधाई दो'' * | जंगली चित्र | [[ज़ी स्टूडियोज़|ज़ी स्टूडियोज]] | {{INRConvert|16.74|c}} | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/badhaai-do/box-office/#bh-movie-box-office|title=Badhaai Do Box Office|website=Bollywood Hungama|access-date=18 February 2022}}</ref> <ref name="boxoffww">{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/2022/|title=Bollywood Top Grossers Worldwide Bollywood Hungama|website=Bollywood Hungama|access-date=18 February 2022}}</ref> |} == जनवरी-मार्च == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | rowspan="2" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" | '''जनवरी''' | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''21''' | style="text-align:center;" | ''36 फार्महाउस'' | राम रमेश शर्मा |{{Hlist|विजय राज|संजय मिश्रा|अमोल पराशर|बरखा सिंघ|अश्विनी केलकर}} | मुक्ता आर्ट्स, [[ज़ी5|ZEE5]] | <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/36-farmhouse-trailer-subhash-ghai-zee-5-7717993/|title=36 Farmhouse trailer: Subhash Ghai returns with a comedy|date=11 January 2022|website=The Indian Express|access-date=11 January 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |है तुझे सलाम इंडिया |अवनीश कुमार |आर्य बाबर, स्मिता गोढ़कर | | |- | rowspan="6" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | '''फेब्रुअरी''' | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''लूप लापेटा'' | आकाश भाटिया |{{Hlist|तापसी पन्नु |ताहिर भासिन}} | [[सोनी पिक्चर्स नेटवर्क्स इंडिया|सोनी पिक्चर्स फिल्म्स इंडिया]], एलिप्सिस एंटरटेनमेंट, [[नेटफ्लिक्स]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/looop-lapeta-starring-taapsee-pannu-and-tahir-raj-bhasin-to-premiere-on-february-4-on-netflix/|title=Looop Lapeta starring Taapsee Pannu and Tahir Raj Bhasin to premiere on February 4 on Netflix|date=8 January 2022|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=8 January 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''गेहराईयां'' | शकुन बत्रा |[[दीपिका पादुकोण]], [[सिद्धांत चतुर्वेदी]], [[अनन्या पांडे]] | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]], [[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स|वायकॉम18 स्टूडियोज]], जौस्का फिल्म्स, [[प्राइम वीडियो|अमेज़ॅन प्राइम वीडियो]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/deepika-padukone-siddhant-chaturvedi-ananya-panday-starrer-gehraiyaan-now-release-february-11-2022/|title=Deepika Padukone, Siddhant Chaturvedi and Ananya Panday starrer Gehraiyaan to now release on February 11, 2022|date=5 January 2022|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=5 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[बधाई दो]]'' | हर्षवर्धन कुलकर्णी |[[राजकुमार राव]], भूमि पड्नेकर | जंगली चित्र | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/rajkummar-rao-bhumi-pednekar-starrer-badhaai-release-cinema-halls-february-11/|title=Rajkummar Rao and Bhumi Pednekar starrer Badhaai Do to release in cinema halls on February 11|date=24 January 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=24 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''17''' | style="text-align:center;" | ''एक गुरुवार'' | बेहज़ाद खंबाटा |यामी गौतम, नेहा धूपिया, अतुल कुलकर्णी, डिम्पल कपाडिया | आरएसवीपी मूवीज, ब्लू मंकी फिल्म्स, [[हॉटस्टार|डिज्नी+ हॉटस्टार]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in//movies/bollywood/story/yami-gautam-as-terrorist-in-a-thursday-will-hook-you-disney-hotstar-film-to-release-on-feb-17-1911117-2022-02-10|title=Yami Gautam as terrorist in A Thursday will hook you. Disney+ Hotstar film to release on Feb 17|date=10 February 2022|work=India Today|access-date=10 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''[[गंगूबाई काठियावाड़ी]]'' | [[संजय लीला भंसाली]] |आलिया भट्ट , शांतनु माहेश्वरी ,विजय राज़ , इंदिरा तिवारी , सीमा पाहवा | भंसाली प्रोडक्शंस, पेन इंडिया लिमिटेड | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/alia-bhatt-sanjay-leela-bhansali-starrer-gangubai-kathiawadi-release-february-25-2022/|title=Alia Bhatt and Sanjay Leela Bhansali’s Gangubai Kathiawadi to release on February 25, 2022|date=28 January 2022|work=Bollywood Hungama|access-date=28 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''लव हॉस्टल'' | शंकर रमन |सान्या मल्होत्रा , विक्रांत मैसी , बॉबी देओल | [[रेड चिलीज़ एंटरटेनमेंट|रेड चिलीज एंटरटेनमेंट]], दृश्यम [[दृश्यम् फिल्म्स|फिल्म्स]], [[ज़ी5|ZEE5]] | <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.com/web-series/news/hindi/vikrant-massey-sanya-malhotra-and-bobby-deols-love-hostel-to-be-released-on-feb-25/articleshow/89348919.cms|title=Vikrant Massey, Sanya Malhotra and Bobby Deol's 'Love Hostel' to be released on Feb 25|date=4 February 2022|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=4 February 2022}}</ref> |- | rowspan="7" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | मार्च | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''[[झुंड (२०२२ की फिल्म)|झुंड]]'' | [[नागराज मंजुले]] |अमिताभ बच्चन , आकाश ठोसर | [[टी-सीरीज़|टी-सीरीज]], तांडव फिल्म्स एंटरटेनमेंट प्रा। लिमिटेड, आटपत फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/amitabh-bachchan-starrer-jhund-release-march-4-2022-cinemas/|title=Amitabh Bachchan starrer Jhund to release on March 4, 2022 in cinemas|date=2 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=2 February 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''टूलिडास जूनियर'' | मृदुल |संजय दत्त , राजीव कपूर , वरुण बुद्धदेव | [[टी-सीरीज़]], एक आशुतोष गोवारिकर प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sanjay-dutt-rajiv-kapoor-starrer-toolsidas-junior-release-march-4/|title=Sanjay Dutt and Rajiv Kapoor starrer Toolsidas Junior to release on March 4|date=18 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=19 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''[[राधे श्याम]]'' {{Efn|Bilingual film, also released in Telugu}} | राधा कृष्ण कुमार |प्रभास , पूजा हेगड़े | [[टी-सीरीज़]], यूवी क्रिएशंस | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/radhe-shyam-prabhas-and-pooja-hegde-lock-march-11-as-releasae-date-for-their-enthralling-love-story/articleshow/89288682.cms|title=Radhe Shyam: Prabhas and Pooja Hegde lock March 11 as releasae date for their 'enthralling love story'|date=2 February 2022|website=The Times of India|access-date=2 February 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[द कश्मीर फ़ाइल्स|द कश्मीर फाइल्स]]'' | [[विवेक अग्निहोत्री]] |मिथुन चक्रवर्ती , अनुपम खेर | अभिषेक अग्रवाल कला | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/vivek-agnihotris-kashmir-files-clash-prabhas-starrer-radhe-shyam-march-11/|title=Vivek Agnihotri’s The Kashmir Files to CLASH with Prabhas-starrer Radhe Shyam on March 11|date=8 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=8 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''18''' | style="text-align:center;" | ''[[बच्चन पांडे|बच्चन पांडेय]]'' | फरहाद सामजिक |अक्षय कुमार , कृति सेनन , जैकलीन फर्नांडीज़ ,अर्शद वारसी | [[नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-starrer-bachchan-pandey-release-march-18-2022-new-posters-unveiled/|title=Akshay Kumar starrer Bachchan Pandey to release on March 18, 2022; new posters unveiled|date=18 January 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=18 January 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |जलसा |सुरेश त्रिवेणी |विद्या बालन, शेफाली शाह |[[टी-सीरीज़]], यूवी क्रिएशंस | |- | style="text-align: center;" |31 | style="text-align: center;" |शर्माजी नमकीन |हितेश भाटिया |ऋषि कपूर, परेश रावल | | |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''फेंकना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="9" style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |1 | style="text-align:center;" |अटैक पार्ट 1 |लखक्षय राज आनंद |जॉन अब्राहम, रकुल प्रीत सिंघ |पेन स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" |कौन प्रवीण तांबे ? |जयप्रसाद देसाई |श्रेयस तलपड़े |फॉक्स स्टार स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |कोबॉल्ट ब्लू |सचिन कुंडलकर |प्रतीक बब्बर , अनंत वी जोशी |नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" |7 | style="text-align: center;" |दसवीं |तुषार जलोटा |अभिषेक बच्चन , यामी गौतम |जियो स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |8 | style="text-align: center;" |हुरदंग |निखिल नागेश भट |सनी कौशल , नुसरत भरुच्चा |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |22 | style="text-align: center;" |जर्सी |गौत्म तिन्नानुरी |शाहिद कपूर , मृणाल ठाकुर |अल्लू एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ऑपरेशन रोमियो |शशांत शाह |सिद्धांत गुप्ता , वेदिका पिंटो |रिलायंस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |29 | style="text-align: center;" |रनवे 34 |अजय देवगन |अजय देवगन , अमिताभ बच्चन |बॉम्बे स्टेंसिल | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |हीरोपंती 2 |अहमद खान |टाइगर श्रॉफ , नवाज़ुद्दीन सिद्दीकी |नडियादवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट | |- | rowspan="9" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big> | rowspan="3" style="text-align:center;background:#dbfff8;" |6 | style="text-align:center;" |मेरे देश की धरती |फराज़ हैदर |दिव्येन्दु ,अनुप्रिया गोयंका |कार्निवल मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" |थार |राज सिंह चौधरी |अनिल कपूर , हर्षवर्धन कपूर |अनिल कपूर फ़िल्म एंड कम्युनिकेशन नेटवर्क | |- | style="text-align: center;" |जयेशभाई जोरदार |दिव्यांग ठाक्कर |रणवीर सिंह , शालिनी पांडे |यशराज फ़िल्म्स | |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |20 | style="text-align: center;" |भूल भुलैया 2 |अनीस बज़्मी |कार्तिक आर्यन, तब्बू |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, सिने1 स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |धाकड़ |रज़ी घई |कंगना रनौत,अर्जुन रामपाल |सोहम रॉकस्टार एंटरटेनमेंट,सोहेल मकलई प्रोडक्शंस, | |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |27 | style="text-align: center;" |अनेक |अनुभव सिन्हा |आयुष्मान खुराना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, | |- | style="text-align: center;" |लव इन यूक्रेन |नितिन कुमार गुप्ता |विपिन कौशिक,अनास्तासिया |नियोले फ़िल्म्स, कमल एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |देहाती डिस्को |मनोज शर्मा |गणेश आचार्य,रवि किशन, मनोज जोशी |पैनोरमा स्टूडियोज़,क़ुरैशी प्रोडक्शंस, | |- | style="text-align: center;" |हीमोलिम्फ |सुदर्शन गामरे |रियाज़ अनवर,रुचिरा जाधव |टिकट बारी प्रोडक्शंस, एबी फ़िल्म्स एंटरटेनमेंट, | |- | rowspan="9" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big> | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |3 | style="text-align:center;" |सम्राट पृथ्वीराज |सम्राट पृथ्वीराज |अक्षय कुमार, संजय दत्त, सोनू सूद |यश राज फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |मेजर |सशी किरण टिक्का |अदिवि शेष शोभिता धूलिपाला |सोनी पिक्चर्स इंडिया, जी. महेश बाबू एंटरटेनमेंट, | |- | style="text-align: center;" |10 | style="text-align: center;" |'''जनहित में जारी''' |जय बसंतु सिंह |नुसरत भरुचा |भानुशाली स्टूडियोज़, थिंक इंक पिक्चरज़, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |'''अर्ध''' |पलाश मुच्छल |राजपाल यादव रुबिना दिलैक |पल म्यूज़िक एंड फ़िल्म्स, ज़ी5 | |- | style="text-align: center;" |17 | style="text-align: center;" |निकम्मा |सबी़र ख़ान |अभिमन्यु दासानी , शर्ली सेतिया |सोनी पिक्चर्स इंडिया, | |- | style="text-align: center;" |24 | style="text-align: center;" |शेरदिल |श्रीजीत मुखर्जी |पंकज त्रिपाठी, नीरज कबी |टी सीरीज़ फ़िल्म्स,रिलायंस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जुगजुग जियो |राज मेहता |अनिल कपूर, नीतू कपूर, वरुण धवन |वायकॉम18 स्टूडियोज़,धर्मा प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फॉरेंसिक |विशाल फ़ुरिया |विक्रांत मैसी, राधिका आप्टे |सोहम रॉकस्टार एंटरटेनमेंट, मिनी फ़िल्म्स, ज़ी5 | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | | | | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |राष्ट्र कवच ओम |कपिल वर्मा |आदित्य रॉय कपूर,संजना सांघी |ज़ी स्टूडियोज़,पेपर डॉल एंटरटेनमेंट | |- | rowspan="14" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" | जुलाई | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''1''' | style="text-align:center;" | ''[[रॉकेट्री: द नंबी इफेक्ट|रॉकेट्री: द नांबी इफेक्ट]]'' {{Efn|Trilingual film, also releasing in English and Tamil}} | [[माधवन|आर माधवानी]] |आर. माधवन , सिमरन | तिरंगा फिल्म, वर्गीज मूलन चित्र | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/r-madhavans-rocketry-nambi-effect-release-theatres-july-1-2022-six-languages/|title=R Madhavan’s Rocketry- The Nambi Effect to release in theatres on July 1, 2022 in six languages|date=14 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=14 February 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |8 | style="text-align: center;" |ख़ुदा हाफ़िज़: चैप्टर 2 – अग्नि परीक्षा | style="text-align: center;" |फ़ारुक़ कबीर |विद्युत जामवाल शिवालिका ओबेरॉय |ज़ी स्टूडियोज़ पैनोरमा स्टूडियोज़ | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''8''' | style="text-align:center;" | ''[[एक विलेन रिटर्न्स]]'' | [[मोहित सूरी]] |जॉन अब्राहम , अर्जुन कपूर , दिशा पटानी , तारा सुतारिया | [[टी-सीरीज़]], [[बालाजी मोशन पिक्चर्स]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/john-abraham-arjun-kapoor-disha-patani-tara-sutaria-starrer-ek-villain-returns-release-july-8-2022/|title=John Abraham, Arjun Kapoor, Disha Patani, Tara Sutaria starrer Ek Villain Returns to release on July 8, 2022|date=29 September 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=29 September 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |हिट: द फ़र्स्ट केस | style="text-align: center;" |शैलेश कोलानु |राजकुमार राव,सान्या मल्होत्रा |टी सीरीज़ फ़िल्म्स दिल राजू प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |लड़की: ड्रैगन गर्ल | style="text-align: center;" |राम गोपाल वर्मा | style="text-align: center;" |पूजा भालेकर, अभिमन्यु सिंह |आर्टसी मीडिया प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" |15 | style="text-align: center;" |जादूगर | style="text-align: center;" |समीर सक्सेना | style="text-align: center;" |जितेंद्र कुमार, जावेद जाफ़री | style="text-align: center;" |पोशम पीए पिक्चर्स,चॉकबोर्ड एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |15 | style="text-align: center;" |जुदा होके भी | style="text-align: center;" |विक्रम भट्ट |अक्षय ओबेरॉय,ऐंद्रिता रे |स्टूडियो वर्चुअल वर्ल्ड्स,के सेरा सेरा बॉक्स ऑफिस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |शाबाश मिथु | style="text-align: center;" |श्रीजीत मुखर्जी | style="text-align: center;" |तापसी पन्नू |वायकॉम18 स्टूडियोज़,कोलोसियम मीडिया | |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''15''' | style="text-align:center;" | ''फोन भूत'' | गुरमीत सिंह |कैटरीना कैफ ,इशान खट्टर ,सिद्धांत चतुर्वेदी | एक्सेल एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/katrina-kaif-ishaan-khatter-siddhant-chaturvedi-starrer-phone-bhoot-release-july-15-2022/|title=Katrina Kaif, Ishaan Khatter and Siddhant Chaturvedi starrer Phone Bhoot to release on July 15, 2022|date=26 November 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=26 November 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[सर्कस (फिल्म)|सर्कस]]'' | [[रोहित शेट्टी]] | * रणवीर सिंह , वरुण शर्मा | [[टी-सीरीज़]], [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], रोहित शेट्टी पिक्चर्ज़ | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ranveer-singh-rohit-shettys-cirkus-arrive-cinemas-july-15-2022-clash-katrina-kaifs-phone-bhoot/|title=Ranveer Singh and Rohit Shetty’s Cirkus to arrive in cinemas on July 15, 2022; to clash with Katrina Kaif’s Phone Bhoot|date=26 November 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=26 November 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''22''' | style="text-align:center;" | ''[[शमशेरा]]'' | [[करण मल्होत्रा]] |रणबीर कपूर , संजय दत्त , वाणी कपूर | [[यश राज फ़िल्म्स|यश राज फिल्म्स]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ranbir-kapoor-vaani-kapoor-sanjay-dutt-announce-release-date-shamshera-power-packed-video/|title=Ranbir Kapoor, Vaani Kapoor, and Sanjay Dutt announce the release date of Shamshera with a power-packed video|date=11 February 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=11 February 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |आरके स्लैश आरके | style="text-align: center;" |रजत कपूर |मल्लिका शेरावत, कुब्रा सैत, रणवीर शौरी |एनफ्लिक्स, मिथ्या टॉकीज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |एक विलेन रिटर्न्स | style="text-align: center;" |मोहित सूरी | style="text-align: center;" |जॉन अब्राहम, अर्जुन कपूर |टी सीरीज़ फ़िल्म्स, बालाजी मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''29''' | style="text-align:center;" | ''सुकर है'' | [[इन्द्र कुमार|इंद्र कुमार]] |अजय देवगन , सिद्धार्थ मल्होत्रा , रकुल प्रीत सिंह | [[टी-सीरीज़]], मारुति इंटरनेशनल | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ajay-devgn-sidharth-malhotra-rakul-preet-singh-starrer-thank-god-release-july-29-2022/|title=Ajay Devgn, Sidharth Malhotra and Rakul Preet Singh starrer Thank God to release on July 29, 2022|date=21 November 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=21 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गुड लक जेरी |सिद्धार्थ सेनगुप्ता |जान्हवी कपूर, दीपक डोबरियाल |लाइका प्रोडक्शंस, महावीर जैन फ़िल्म्स | |- | rowspan="6" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | अगस्त | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''[[रक्षा बंधन (फिल्म)| रक्षाबंधन]]'' | [[आनंद एल॰ राय|आनंद एल राय]] |{{Hlist|[[अक्षय कुमार]]|[[भूमि पेडनेकर]]}} | [[ज़ी स्टूडियोज़|ज़ी स्टूडियोज]], कलर येलो प्रोडक्शंस, केप ऑफ गुड फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-bhumi-pednekar-starrer-raksha-bandhan-release-august-11-2022/|title=Akshay Kumar and Bhumi Pednekar starrer Raksha Bandhan to release on August 11, 2022|date=26 September 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=26 September 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[लाल सिंह चड्ढा]]'' | अद्वैत चंदन |आमिर खान , नागा चैतन्य , करीना कपूर | [[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स|वायकॉम18 स्टूडियो]], आमिर खान प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/aamir-khan-kareena-kapoor-khan-starrer-laal-singh-chaddha-postponed-now-release-august-11-2022/|title='Aamir Khan and Kareena Kapoor Khan starrer Laal Singh Chaddha postponed; to now release on August 11, 2022|date=15 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=15 February 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |ऑड कपल | style="text-align: center;" |प्रशांत जोहरी |दिव्येंदु,सुचित्रा कृष्णमूर्ति |निप्राम क्रिएशन्स,अमेज़न प्राइम वीडियो | |- | style="text-align: center;" |5 | style="text-align: center;" |डार्लिंग्स | style="text-align: center;" |जस्मीत के रीन | style="text-align: center;" |आलिया भट्ट, शेफाली शाह |रेड चिलीज़ एंटरटेनमेंट, इटरनल सनशाइन प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" |19 | style="text-align: center;" |दोबारा | style="text-align: center;" |अनुराग कश्यप | style="text-align: center;" |तापसी पन्नू, पवेल गुलाटी | style="text-align: center;" |बालाजी मोशन पिक्चर्स, कल्ट मूवीज़ | |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''लिगर'' [lower-alpha 1] | [[पुरी जगन्नाध|पुरी जगन्नाधी]] |विजय देवरकोंडा , माइक टायसन | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/vijay-deverakonda-starrer-liger-release-august-25-2022-first-glimpse-unveiled-december-31-2021/|title=Vijay Deverakonda starrer Liger to release on August 25, 2022; first glimpse to be unveiled on December 31, 2021|date=16 December 2020|website=Bollywood Hungama|access-date=16 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |होली काउ |साईं कबीर |संजय मिश्रा, तिग्मांशु धूलिया, नवाज़ुद्दीन सिद्दीकी |के सेरा सेरा बॉक्स ऑफिस, वाईएस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |कटपुतली |रंजीत एम तिवारी |अक्षय कुमार, रकुल प्रीत सिंह |पूजा एंटरटेनमेंट, डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | rowspan="5" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | '''<br /><br /><br />'''सितम्बर | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''9''' | style="text-align:center;" | ''[[ब्रह्मास्त्र (फ़िल्म)|ब्रह्मास्त्र:]]'' | [[अयान मुखर्जी]] |अमिताभ बच्चन , रणबीर कपूर | [[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़|फॉक्स स्टार स्टूडियोज]], [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2021/film/news/amitabh-bachchan-ranbir-kapoor-alia-bhatt-brahmastra-1235132978/|title=Amitabh Bachchan, Ranbir Kapoor, Alia Bhatt’s Divine Hero Franchise Film ‘Brahmastra’ Sets 2022 Release Date (EXCLUSIVE)|last=Naman Ramachandran|date=14 December 2021|website=Variety|access-date=15 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जहाँ चार यार | style="text-align: center;" |कमल पांडे |स्वरा भास्कर, मेहर विज |पेन मारुधर, सौंदर्या प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |जोगी | style="text-align: center;" |अली अब्बास ज़फ़र | style="text-align: center;" |दिलजीत दोसांझ, कुमुद मिश्रा |एएज़ेड फ़िल्म्स, नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मट्टो की साइकिल | style="text-align: center;" |एम गनी | style="text-align: center;" |प्रकाश झा | style="text-align: center;" |प्रकाश झा प्रोडक्शंस, शिवदेवा फ़िल्म्स | |- | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''30''' | style="text-align:center;" | ''[[विक्रम वेध (2022 की चलचित्र)|विक्रम वेधा]]'' | पुष्कर–गायत्री |सैफ अली खान ऋतिक रोशन | YNOT स्टूडियोज, [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], फ्राइडे फिल्मवर्क्स | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/mega-exclusive-hrithik-roshan-saif-ali-khan-starrer-vikram-vedha-remake-release-september-30-2022/|title=MEGA EXCLUSIVE: Hrithik Roshan-Saif Ali Khan starrer Vikram Vedha remake to release on September 30, 2022|date=10 July 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=10 July 2021}}</ref> |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | rowspan="20" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |ऑक्टोबर | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''5''' | style="text-align:center;" | ''तेजसी'' | सर्वेश मेवाड़ा | [[कंगना रनौत|कंगना रनौत]] | आरएसवीपी मूवीज | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kangana-ranaut-starrer-tejas-to-release-in-cinemas-next-dussehra-on-october-5-2022/|title=Kangana Ranaut starrer Tejas to release in cinemas next Dussehra on October 5, 2022|date=7 December 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=7 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" |6 | style="text-align: center;" |मजा मा | style="text-align: center;" |आनंद तिवारी |माधुरी दीक्षित, गजराज राव | | |- | style="text-align: center;" |7 | style="text-align: center;" |गुड बाय | style="text-align: center;" |विकास बही | style="text-align: center;" |अमिताभ बच्चन, नीहा गुप्ता |बालाजी मोशन पीकचर | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |नजर अंदाज | style="text-align: center;" |विक्रांत देशमुख | style="text-align: center;" |कुमुद मिश्रा, दिव्या दुत्ता | style="text-align: center;" | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |डॉक्टर जी | style="text-align: center;" |अनुभूति कश्यप | style="text-align: center;" |आहुषमन्न खुरराँद, शेफाली शाह | style="text-align: center;" |जुगली पीकचर | style="text-align: center;" | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | | style="text-align:center;" | ''मिस्टर एंड मिसेज माही'' | शरण शर्मा |राजकुमार राव, जहान्वी कपूर | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-dharma-productions-next-film-titled-mr-mrs-mahi-stars-rajkummar-rao-janhvi-kapoor/|title=EXCLUSIVE: Dharma Productions’ next film titled Mr And Mrs Mahi; stars Rajkummar Rao and Janhvi Kapoor|date=22 November 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=22 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |कोड नेम : तिरंगा | style="text-align: center;" |रिभू दासगुप्ता |परिनीति चोपड़ा, हररदी साधु |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''24''' | style="text-align:center;" | ''[[राम सेतु (फिल्म)|राम सेतु]]'' | अभिषेक शर्मा |अक्षय कुमार , जैकलीन फ़र्नांडिस , नुशरत भारुच्चा | केप ऑफ गुड फिल्म्स, अबुदंतिया एंटरटेनमेंट, [[प्राइम वीडियो|अमेज़ॅन प्राइम वीडियो]], लाइका प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-confirms-diwali-2022-release-film-ram-setu-co-starring-jacqueline-fernandez-nushrratt-bharuccha/|title=Akshay Kumar confirms Diwali 2022 release for his film Ram Setu co-starring Jacqueline Fernandez and Nushrratt Bharuccha|date=26 September 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=26 September 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थैंगक गोद |इंद्रा कुमार |अजय देवगन, राकुल प्रीत सिंघ |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |28 | style="text-align: center;" |तारा वी एस बिलाल |समर इकबाल |हर्षवर्धन राणे, सोनिया राठी |टी सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फोन भूत |गुरममीट सिंघ |कैटरीना कैफ, ईशान खटतेर |एक्सेल एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |4 | style="text-align: center;" |डबल एक्स एल |सात्रमं रमानी |सोनखी सिंहा, हूमा कुरेशी |[[टी-सीरीज़]], [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मिली |माथुकुट्टी |जान्हवी कपूर, मनोज पाहवा |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |तड़का |प्रकाश राज |नाना पाटेकर, श्रिया सारण |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |रॉकेट गैंग |बोसको मार्टिस |आदिया सील, निकिता दुत्ता |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |11 | style="text-align: center;" |ऊंचाई |सूरज बुरजात्य |अमिताभ बच्चन, नीना गुप्ता |महावीर जैन फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मोनिका , ओ माय डार्लिंग |वसन बाला |राजकुमार राव, हुम कुरेशी |मैच्बाक्स शॉट्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थाई मैसेज |मगेश हद वाले |गजराज राव,राजपाल यादव |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |18 | style="text-align: center;" |दृश्याम -2 |अभिषेक पाठक |अजय देवगन, अक्षय खन्ना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मिस्टर मम्मी |शायद अली |रितेश देशमुख, महेश मांजरेकर |टी सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |- | rowspan="3" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | नवम्बर | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''शहज़ादा'' | रोहित धवन |कार्तिक आर्यन, परेश रावल | [[टी-सीरीज़]], अल्लू एंटरटेनमेंट, गीता आर्ट्स, हारिका और हसीन क्रिएशंस, ब्रैट फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kartik-aaryan-and-kriti-sanon-officially-announce-shehzada-film-to-release-on-november-4-2022/|title=Kartik Aaryan and Kriti Sanon officially announce Shehzada; film to release on November 4, 2022|date=13 October 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=13 October 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''योद्धा'' |{{Hlist|Sagar Ambre|Pushkar Ojha}} |सिद्धार्थ मल्होत्रा , दिशा पटानी, राशी खन्ना | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/sidharth-malhotra-to-lead-karan-s-action-franchise-with-yodha-film-releases-on-nov-11-2022-1878083-2021-11-18|title=Sidharth Malhotra to lead Karan’s action franchise with Yodha. Film releases on Nov 11, 2022|date=18 November 2021|website=India Today|access-date=18 November 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''[[भेड़िया (फ़िल्म)|भेड़िया]]'' | अमर कौशिको |वरुण धवन, अभिषेक बनर्जी, दीपक डोबरियाल | मैडॉक फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/varun-dhawan-turns-into-an-fiery-werewolf-in-bhediya-first-look-film-to-now-release-on-november-25-2022/|title=Varun Dhawan turns into a fiery werewolf in Bhediya first look; film to now release on November 25, 2022|date=25 November 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=25 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |1 | style="text-align: center;" |कला |अनविता भट्ट |तृप्ति दिमरी, बबली खान |क्लीन स्लैट फिलमस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अन एक्शन हीरो |अनिरुद्ध लएर |आयुष्मान खुर्राना, जयदीप अनलवात |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |फरेड्डी |शशांक घोष |कार्तिक आर्यन, आलय ऐफ |, डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |इंडिया लॉकदावउन |मधुर बंदरकर |आहन कुमरा, प्रतीक बब्बर |पेन स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |सलाम वेनकी |रेवठी |काजोल, विशाल जेठवा |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |9 | style="text-align: center;" |वाढ |जसपाल सिंघ साधु |संजय मिश्रा, नीना गुप्ता |लव फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |माररिच |ध्रुव लैदर |तुषार कपूर, राहुल दवे |तुषार एनर्टैन्मन्ट हाउस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जोसेफ बार्न इन ग्रैस |सुसंत मिश्रा |विकटोर बनेरजी, सुब्रत दुत्ता |यू ए काठाचित्रर | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |बलुरर |अजय भाई |तापसी पननु, गलशान देवैयाह |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गोविंद नाम मेरा |शशांक कैतन |विकी कौशल, भूमि पेडनेकर |वियकों 18 स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |अजय वर्धन |प्रगति अगरवाल |रुसलान मुमताज़, अरजुम्मान मुगल |प्रसिद्ध एकलवाया एनर्टैन्मन्ट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |त्राहिमान |दुशवंत प्रताप सिंघ |आर्शी खान, पंकज बेरी |दुष्यंत कॉर्पोरेसन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |23 | style="text-align: center;" |किरकुस |रोहित शेट्टी |रणवीर सिंघ, पूजा हेगेद |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |30 | style="text-align: center;" |डेढ़ लाख का दूल्हा |अभय प्रताप सिंघ |इशतीयक खान, हर्षिता पनवार |के के फिल्म्स क्रीऐशन | |- | rowspan="4" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | दिसम्बर | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''9''' | style="text-align:center;" | ''पिप्पा'' | राजा कृष्ण मेनन |ईशान खट्टर , मृणाल ठाकुर , प्रियांशु पैन्यूली , सोनी रज़दान | RSVP मूवीज़, ब्लू बम एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ishaan-khatter-s-pippa-to-release-in-cinemas-on-dec-9-2022-actor-announces-on-vijay-diwas-1888439-2021-12-16|title=Ishaan Khatter’s Pippa to release in cinemas on Dec 9, 2022, actor announces on Vijay Diwas|date=16 December 2021|work=India Today|access-date=16 December 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''17''' | style="text-align:center;" | ''द गुड महाराजा'' | विकाश वर्मा |संजय दत्त , ध्रुव वर्मा , शरद कपूर , प्रीति ज़िंटा ,गुलशन ग्रोवर | G7 फिल्म्स पोलैंड | <ref>{{Cite web|url=https://english.lokmat.com/entertainment/dhruv-vermas-the-good-maharaja-to-release-on-17-december-2022/|title=Dhruv Verma's The Good Maharaja, to release on 17 December 2022|date=2021-04-28|website=Lokmat English|language=en|access-date=2021-04-28}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/indo-polish-action-thriller-aims-to-rekindle-bilateral-ties/article33651920.ece|title=Indo-Polish action thriller aims to rekindle bilateral ties|last=Mishra|first=Lalatendu|date=2021-01-25|work=The Hindu|access-date=2021-04-28|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2021/mar/07/filmmaker-vikash-vermas-no-means-no-is-the-first-ever-indo-polish-co-production-2272313.html|title=Filmmaker Vikash Verma's 'No Means No', is the first-ever Indo-Polish co-production|website=The New Indian Express|access-date=2021-04-28}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''23''' | style="text-align:center;" | ''गणपति'' | [[विकास बहल|विकास बहली]] |टाइगर श्रॉफ , कृति सेनन | पूजा एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/tiger-shroff-and-kriti-sanon-starrer-ganapath-to-arrive-in-december-2022/articleshow/85509957.cms|title=Tiger Shroff and Kriti Sanon starrer 'Ganapath' to arrive in December 2022|date=21 August 2021|website=The Times of India|access-date=21 August 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''क्रिसमस की बधाई'' | [[श्रीराम राघवन|श्रीराम राघवानी]] |विजय सेथुपति , कैटरीना कैफ | [[टिप्स इंडस्ट्रीज]], माचिस पिक्चर्स प्रा। लिमिटेड | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sriram-raghavans-merry-christmas-starring-vijay-sethupathi-katrina-kaif-goes-floors-release-december-23-2022/|title=Sriram Raghavan’s Merry Christmas starring Vijay Sethupathi and Katrina Kaif goes on floors, to release on December 23, 2022|date=25 December 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=25 December 2021}}</ref> |} == टिप्पणियाँ == {{Notelist}} == संदर्भ == {{Reflist}}दुनिया भर में बॉक्स ऑफिस ग्रॉस रेवेन्यू द्वारा 2022 में रिलीज़ की गई सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में इस प्रकार हैं । [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] [[श्रेणी:वर्ष द्वारा वर्गीकृत फ़िल्में]] cfms9e8slfl51uxbxhrra7nzi585vnc 6537683 6537678 2026-04-08T13:36:27Z MovieLoverFan 505761 /* जुलाई-सितम्बर */ Table added 6537683 wikitext text/x-wiki {{सफाई}} यह [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] फिल्मों की एक सूची है जो 2022 में रिलीज़ होने वाली है। == बॉक्स ऑफिस कलेक्शन == वर्ल्डवाइड बॉक्स ऑफिस [[संप्राप्ति|ग्रॉस रेवेन्यू]] के हिसाब से 2022 में रिलीज़ [[सर्वाधिक कमाई करने वाली भारतीय फिल्मों की सूची|हुई सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में]] इस प्रकार हैं। {| class="wikidiv" | style="text-align:center; background:#9fc;" |* | दुनिया भर के सिनेमाघरों में अभी भी चल रही फिल्मों को दर्शाता है |} {| class="wikitable sortable" style="margin:auto; margin:auto;" |+दुनिया भर में सबसे ज्यादा ग्रॉस 2022 ! पद ! शीर्षक ! निर्माण संगठन ! वितरक ! दुनिया भर में सकल ! संदर्भ। |- style="text-align:center; background:#9fc;" ! style="text-align:center;" | 1 | ''बधाई दो'' * | जंगली चित्र | [[ज़ी स्टूडियोज़|ज़ी स्टूडियोज]] | {{INRConvert|16.74|c}} | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/badhaai-do/box-office/#bh-movie-box-office|title=Badhaai Do Box Office|website=Bollywood Hungama|access-date=18 February 2022}}</ref> <ref name="boxoffww">{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/2022/|title=Bollywood Top Grossers Worldwide Bollywood Hungama|website=Bollywood Hungama|access-date=18 February 2022}}</ref> |} == जनवरी-मार्च == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | rowspan="2" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" | '''जनवरी''' | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''21''' | style="text-align:center;" | ''36 फार्महाउस'' | राम रमेश शर्मा |{{Hlist|विजय राज|संजय मिश्रा|अमोल पराशर|बरखा सिंघ|अश्विनी केलकर}} | मुक्ता आर्ट्स, [[ज़ी5|ZEE5]] | <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/36-farmhouse-trailer-subhash-ghai-zee-5-7717993/|title=36 Farmhouse trailer: Subhash Ghai returns with a comedy|date=11 January 2022|website=The Indian Express|access-date=11 January 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |है तुझे सलाम इंडिया |अवनीश कुमार |आर्य बाबर, स्मिता गोढ़कर | | |- | rowspan="6" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | '''फेब्रुअरी''' | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''लूप लापेटा'' | आकाश भाटिया |{{Hlist|तापसी पन्नु |ताहिर भासिन}} | [[सोनी पिक्चर्स नेटवर्क्स इंडिया|सोनी पिक्चर्स फिल्म्स इंडिया]], एलिप्सिस एंटरटेनमेंट, [[नेटफ्लिक्स]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/looop-lapeta-starring-taapsee-pannu-and-tahir-raj-bhasin-to-premiere-on-february-4-on-netflix/|title=Looop Lapeta starring Taapsee Pannu and Tahir Raj Bhasin to premiere on February 4 on Netflix|date=8 January 2022|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=8 January 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''गेहराईयां'' | शकुन बत्रा |[[दीपिका पादुकोण]], [[सिद्धांत चतुर्वेदी]], [[अनन्या पांडे]] | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]], [[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स|वायकॉम18 स्टूडियोज]], जौस्का फिल्म्स, [[प्राइम वीडियो|अमेज़ॅन प्राइम वीडियो]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/deepika-padukone-siddhant-chaturvedi-ananya-panday-starrer-gehraiyaan-now-release-february-11-2022/|title=Deepika Padukone, Siddhant Chaturvedi and Ananya Panday starrer Gehraiyaan to now release on February 11, 2022|date=5 January 2022|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=5 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[बधाई दो]]'' | हर्षवर्धन कुलकर्णी |[[राजकुमार राव]], भूमि पड्नेकर | जंगली चित्र | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/rajkummar-rao-bhumi-pednekar-starrer-badhaai-release-cinema-halls-february-11/|title=Rajkummar Rao and Bhumi Pednekar starrer Badhaai Do to release in cinema halls on February 11|date=24 January 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=24 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''17''' | style="text-align:center;" | ''एक गुरुवार'' | बेहज़ाद खंबाटा |यामी गौतम, नेहा धूपिया, अतुल कुलकर्णी, डिम्पल कपाडिया | आरएसवीपी मूवीज, ब्लू मंकी फिल्म्स, [[हॉटस्टार|डिज्नी+ हॉटस्टार]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in//movies/bollywood/story/yami-gautam-as-terrorist-in-a-thursday-will-hook-you-disney-hotstar-film-to-release-on-feb-17-1911117-2022-02-10|title=Yami Gautam as terrorist in A Thursday will hook you. Disney+ Hotstar film to release on Feb 17|date=10 February 2022|work=India Today|access-date=10 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''[[गंगूबाई काठियावाड़ी]]'' | [[संजय लीला भंसाली]] |आलिया भट्ट , शांतनु माहेश्वरी ,विजय राज़ , इंदिरा तिवारी , सीमा पाहवा | भंसाली प्रोडक्शंस, पेन इंडिया लिमिटेड | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/alia-bhatt-sanjay-leela-bhansali-starrer-gangubai-kathiawadi-release-february-25-2022/|title=Alia Bhatt and Sanjay Leela Bhansali’s Gangubai Kathiawadi to release on February 25, 2022|date=28 January 2022|work=Bollywood Hungama|access-date=28 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''लव हॉस्टल'' | शंकर रमन |सान्या मल्होत्रा , विक्रांत मैसी , बॉबी देओल | [[रेड चिलीज़ एंटरटेनमेंट|रेड चिलीज एंटरटेनमेंट]], दृश्यम [[दृश्यम् फिल्म्स|फिल्म्स]], [[ज़ी5|ZEE5]] | <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.com/web-series/news/hindi/vikrant-massey-sanya-malhotra-and-bobby-deols-love-hostel-to-be-released-on-feb-25/articleshow/89348919.cms|title=Vikrant Massey, Sanya Malhotra and Bobby Deol's 'Love Hostel' to be released on Feb 25|date=4 February 2022|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=4 February 2022}}</ref> |- | rowspan="7" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | मार्च | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''[[झुंड (२०२२ की फिल्म)|झुंड]]'' | [[नागराज मंजुले]] |अमिताभ बच्चन , आकाश ठोसर | [[टी-सीरीज़|टी-सीरीज]], तांडव फिल्म्स एंटरटेनमेंट प्रा। लिमिटेड, आटपत फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/amitabh-bachchan-starrer-jhund-release-march-4-2022-cinemas/|title=Amitabh Bachchan starrer Jhund to release on March 4, 2022 in cinemas|date=2 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=2 February 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''टूलिडास जूनियर'' | मृदुल |संजय दत्त , राजीव कपूर , वरुण बुद्धदेव | [[टी-सीरीज़]], एक आशुतोष गोवारिकर प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sanjay-dutt-rajiv-kapoor-starrer-toolsidas-junior-release-march-4/|title=Sanjay Dutt and Rajiv Kapoor starrer Toolsidas Junior to release on March 4|date=18 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=19 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''[[राधे श्याम]]'' {{Efn|Bilingual film, also released in Telugu}} | राधा कृष्ण कुमार |प्रभास , पूजा हेगड़े | [[टी-सीरीज़]], यूवी क्रिएशंस | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/radhe-shyam-prabhas-and-pooja-hegde-lock-march-11-as-releasae-date-for-their-enthralling-love-story/articleshow/89288682.cms|title=Radhe Shyam: Prabhas and Pooja Hegde lock March 11 as releasae date for their 'enthralling love story'|date=2 February 2022|website=The Times of India|access-date=2 February 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[द कश्मीर फ़ाइल्स|द कश्मीर फाइल्स]]'' | [[विवेक अग्निहोत्री]] |मिथुन चक्रवर्ती , अनुपम खेर | अभिषेक अग्रवाल कला | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/vivek-agnihotris-kashmir-files-clash-prabhas-starrer-radhe-shyam-march-11/|title=Vivek Agnihotri’s The Kashmir Files to CLASH with Prabhas-starrer Radhe Shyam on March 11|date=8 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=8 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''18''' | style="text-align:center;" | ''[[बच्चन पांडे|बच्चन पांडेय]]'' | फरहाद सामजिक |अक्षय कुमार , कृति सेनन , जैकलीन फर्नांडीज़ ,अर्शद वारसी | [[नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-starrer-bachchan-pandey-release-march-18-2022-new-posters-unveiled/|title=Akshay Kumar starrer Bachchan Pandey to release on March 18, 2022; new posters unveiled|date=18 January 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=18 January 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |जलसा |सुरेश त्रिवेणी |विद्या बालन, शेफाली शाह |[[टी-सीरीज़]], यूवी क्रिएशंस | |- | style="text-align: center;" |31 | style="text-align: center;" |शर्माजी नमकीन |हितेश भाटिया |ऋषि कपूर, परेश रावल | | |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''फेंकना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="9" style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |1 | style="text-align:center;" |अटैक पार्ट 1 |लखक्षय राज आनंद |जॉन अब्राहम, रकुल प्रीत सिंघ |पेन स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" |कौन प्रवीण तांबे ? |जयप्रसाद देसाई |श्रेयस तलपड़े |फॉक्स स्टार स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |कोबॉल्ट ब्लू |सचिन कुंडलकर |प्रतीक बब्बर , अनंत वी जोशी |नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" |7 | style="text-align: center;" |दसवीं |तुषार जलोटा |अभिषेक बच्चन , यामी गौतम |जियो स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |8 | style="text-align: center;" |हुरदंग |निखिल नागेश भट |सनी कौशल , नुसरत भरुच्चा |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |22 | style="text-align: center;" |जर्सी |गौत्म तिन्नानुरी |शाहिद कपूर , मृणाल ठाकुर |अल्लू एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ऑपरेशन रोमियो |शशांत शाह |सिद्धांत गुप्ता , वेदिका पिंटो |रिलायंस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |29 | style="text-align: center;" |रनवे 34 |अजय देवगन |अजय देवगन , अमिताभ बच्चन |बॉम्बे स्टेंसिल | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |हीरोपंती 2 |अहमद खान |टाइगर श्रॉफ , नवाज़ुद्दीन सिद्दीकी |नडियादवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट | |- | rowspan="9" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big> | rowspan="3" style="text-align:center;background:#dbfff8;" |6 | style="text-align:center;" |मेरे देश की धरती |फराज़ हैदर |दिव्येन्दु ,अनुप्रिया गोयंका |कार्निवल मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" |थार |राज सिंह चौधरी |अनिल कपूर , हर्षवर्धन कपूर |अनिल कपूर फ़िल्म एंड कम्युनिकेशन नेटवर्क | |- | style="text-align: center;" |जयेशभाई जोरदार |दिव्यांग ठाक्कर |रणवीर सिंह , शालिनी पांडे |यशराज फ़िल्म्स | |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |20 | style="text-align: center;" |भूल भुलैया 2 |अनीस बज़्मी |कार्तिक आर्यन, तब्बू |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, सिने1 स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |धाकड़ |रज़ी घई |कंगना रनौत,अर्जुन रामपाल |सोहम रॉकस्टार एंटरटेनमेंट,सोहेल मकलई प्रोडक्शंस, | |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |27 | style="text-align: center;" |अनेक |अनुभव सिन्हा |आयुष्मान खुराना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, | |- | style="text-align: center;" |लव इन यूक्रेन |नितिन कुमार गुप्ता |विपिन कौशिक,अनास्तासिया |नियोले फ़िल्म्स, कमल एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |देहाती डिस्को |मनोज शर्मा |गणेश आचार्य,रवि किशन, मनोज जोशी |पैनोरमा स्टूडियोज़,क़ुरैशी प्रोडक्शंस, | |- | style="text-align: center;" |हीमोलिम्फ |सुदर्शन गामरे |रियाज़ अनवर,रुचिरा जाधव |टिकट बारी प्रोडक्शंस, एबी फ़िल्म्स एंटरटेनमेंट, | |- | rowspan="9" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big> | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |3 | style="text-align:center;" |सम्राट पृथ्वीराज |सम्राट पृथ्वीराज |अक्षय कुमार, संजय दत्त, सोनू सूद |यश राज फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |मेजर |सशी किरण टिक्का |अदिवि शेष शोभिता धूलिपाला |सोनी पिक्चर्स इंडिया, जी. महेश बाबू एंटरटेनमेंट, | |- | style="text-align: center;" |10 | style="text-align: center;" |'''जनहित में जारी''' |जय बसंतु सिंह |नुसरत भरुचा |भानुशाली स्टूडियोज़, थिंक इंक पिक्चरज़, | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |'''अर्ध''' |पलाश मुच्छल |राजपाल यादव रुबिना दिलैक |पल म्यूज़िक एंड फ़िल्म्स, ज़ी5 | |- | style="text-align: center;" |17 | style="text-align: center;" |निकम्मा |सबी़र ख़ान |अभिमन्यु दासानी , शर्ली सेतिया |सोनी पिक्चर्स इंडिया, | |- | style="text-align: center;" |24 | style="text-align: center;" |शेरदिल |श्रीजीत मुखर्जी |पंकज त्रिपाठी, नीरज कबी |टी सीरीज़ फ़िल्म्स,रिलायंस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जुगजुग जियो |राज मेहता |अनिल कपूर, नीतू कपूर, वरुण धवन |वायकॉम18 स्टूडियोज़,धर्मा प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फॉरेंसिक |विशाल फ़ुरिया |विक्रांत मैसी, राधिका आप्टे |सोहम रॉकस्टार एंटरटेनमेंट, मिनी फ़िल्म्स, ज़ी5 | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | | | | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |राष्ट्र कवच ओम |कपिल वर्मा |आदित्य रॉय कपूर,संजना सांघी |ज़ी स्टूडियोज़,पेपर डॉल एंटरटेनमेंट | |- | rowspan="14" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" | जुलाई | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''1''' | style="text-align:center;" | ''[[रॉकेट्री: द नंबी इफेक्ट|रॉकेट्री: द नांबी इफेक्ट]]'' {{Efn|Trilingual film, also releasing in English and Tamil}} | [[माधवन|आर माधवानी]] |आर. माधवन , सिमरन | तिरंगा फिल्म, वर्गीज मूलन चित्र | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/r-madhavans-rocketry-nambi-effect-release-theatres-july-1-2022-six-languages/|title=R Madhavan’s Rocketry- The Nambi Effect to release in theatres on July 1, 2022 in six languages|date=14 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=14 February 2022}}</ref> |- | | style="text-align: center;" |ख़ुदा हाफ़िज़: चैप्टर 2 – अग्नि परीक्षा | style="text-align: center;" |फ़ारुक़ कबीर |विद्युत जामवाल शिवालिका ओबेरॉय |ज़ी स्टूडियोज़ पैनोरमा स्टूडियोज़ | |- | | style="text-align:center;" | ''[[एक विलेन रिटर्न्स]]'' | [[मोहित सूरी]] |जॉन अब्राहम , अर्जुन कपूर , दिशा पटानी , तारा सुतारिया | [[टी-सीरीज़]], [[बालाजी मोशन पिक्चर्स]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/john-abraham-arjun-kapoor-disha-patani-tara-sutaria-starrer-ek-villain-returns-release-july-8-2022/|title=John Abraham, Arjun Kapoor, Disha Patani, Tara Sutaria starrer Ek Villain Returns to release on July 8, 2022|date=29 September 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=29 September 2021}}</ref> |- | | style="text-align: center;" |हिट: द फ़र्स्ट केस | style="text-align: center;" |शैलेश कोलानु |राजकुमार राव,सान्या मल्होत्रा |टी सीरीज़ फ़िल्म्स दिल राजू प्रोडक्शन | |- | | style="text-align: center;" |लड़की: ड्रैगन गर्ल | style="text-align: center;" |राम गोपाल वर्मा | style="text-align: center;" |पूजा भालेकर, अभिमन्यु सिंह |आर्टसी मीडिया प्रोडक्शन | |- | | style="text-align: center;" |जादूगर | style="text-align: center;" |समीर सक्सेना | style="text-align: center;" |जितेंद्र कुमार, जावेद जाफ़री | style="text-align: center;" |पोशम पीए पिक्चर्स,चॉकबोर्ड एंटरटेनमेंट | |- | | style="text-align: center;" |जुदा होके भी | style="text-align: center;" |विक्रम भट्ट |अक्षय ओबेरॉय,ऐंद्रिता रे |स्टूडियो वर्चुअल वर्ल्ड्स,के सेरा सेरा बॉक्स ऑफिस | |- | | style="text-align: center;" |शाबाश मिथु | style="text-align: center;" |श्रीजीत मुखर्जी | style="text-align: center;" |तापसी पन्नू |वायकॉम18 स्टूडियोज़,कोलोसियम मीडिया | |- | | style="text-align:center;" | ''फोन भूत'' | गुरमीत सिंह |कैटरीना कैफ ,इशान खट्टर ,सिद्धांत चतुर्वेदी | एक्सेल एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/katrina-kaif-ishaan-khatter-siddhant-chaturvedi-starrer-phone-bhoot-release-july-15-2022/|title=Katrina Kaif, Ishaan Khatter and Siddhant Chaturvedi starrer Phone Bhoot to release on July 15, 2022|date=26 November 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=26 November 2021}}</ref> |- | | style="text-align:center;" | ''[[सर्कस (फिल्म)|सर्कस]]'' | [[रोहित शेट्टी]] | * रणवीर सिंह , वरुण शर्मा | [[टी-सीरीज़]], [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], रोहित शेट्टी पिक्चर्ज़ | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ranveer-singh-rohit-shettys-cirkus-arrive-cinemas-july-15-2022-clash-katrina-kaifs-phone-bhoot/|title=Ranveer Singh and Rohit Shetty’s Cirkus to arrive in cinemas on July 15, 2022; to clash with Katrina Kaif’s Phone Bhoot|date=26 November 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=26 November 2021}}</ref> |- | | style="text-align:center;" | ''[[शमशेरा]]'' | [[करण मल्होत्रा]] |रणबीर कपूर , संजय दत्त , वाणी कपूर | [[यश राज फ़िल्म्स|यश राज फिल्म्स]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ranbir-kapoor-vaani-kapoor-sanjay-dutt-announce-release-date-shamshera-power-packed-video/|title=Ranbir Kapoor, Vaani Kapoor, and Sanjay Dutt announce the release date of Shamshera with a power-packed video|date=11 February 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=11 February 2021}}</ref> |- | | style="text-align: center;" |आरके स्लैश आरके | style="text-align: center;" |रजत कपूर |मल्लिका शेरावत, कुब्रा सैत, रणवीर शौरी |एनफ्लिक्स, मिथ्या टॉकीज़ | |- | | style="text-align: center;" |एक विलेन रिटर्न्स | style="text-align: center;" |मोहित सूरी | style="text-align: center;" |जॉन अब्राहम, अर्जुन कपूर |टी सीरीज़ फ़िल्म्स, बालाजी मोशन पिक्चर्स | |- | | style="text-align:center;" | ''सुकर है'' | [[इन्द्र कुमार|इंद्र कुमार]] |अजय देवगन , सिद्धार्थ मल्होत्रा , रकुल प्रीत सिंह | [[टी-सीरीज़]], मारुति इंटरनेशनल | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ajay-devgn-sidharth-malhotra-rakul-preet-singh-starrer-thank-god-release-july-29-2022/|title=Ajay Devgn, Sidharth Malhotra and Rakul Preet Singh starrer Thank God to release on July 29, 2022|date=21 November 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=21 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | | style="text-align: center;" |गुड लक जेरी |सिद्धार्थ सेनगुप्ता |जान्हवी कपूर, दीपक डोबरियाल |लाइका प्रोडक्शंस, महावीर जैन फ़िल्म्स | |- | rowspan="6" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | अगस्त | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''[[रक्षा बंधन (फिल्म)| रक्षाबंधन]]'' | [[आनंद एल॰ राय|आनंद एल राय]] |{{Hlist|[[अक्षय कुमार]]|[[भूमि पेडनेकर]]}} | [[ज़ी स्टूडियोज़|ज़ी स्टूडियोज]], कलर येलो प्रोडक्शंस, केप ऑफ गुड फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-bhumi-pednekar-starrer-raksha-bandhan-release-august-11-2022/|title=Akshay Kumar and Bhumi Pednekar starrer Raksha Bandhan to release on August 11, 2022|date=26 September 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=26 September 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[लाल सिंह चड्ढा]]'' | अद्वैत चंदन |आमिर खान , नागा चैतन्य , करीना कपूर | [[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स|वायकॉम18 स्टूडियो]], आमिर खान प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/aamir-khan-kareena-kapoor-khan-starrer-laal-singh-chaddha-postponed-now-release-august-11-2022/|title='Aamir Khan and Kareena Kapoor Khan starrer Laal Singh Chaddha postponed; to now release on August 11, 2022|date=15 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=15 February 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |ऑड कपल | style="text-align: center;" |प्रशांत जोहरी |दिव्येंदु,सुचित्रा कृष्णमूर्ति |निप्राम क्रिएशन्स,अमेज़न प्राइम वीडियो | |- | style="text-align: center;" |5 | style="text-align: center;" |डार्लिंग्स | style="text-align: center;" |जस्मीत के रीन | style="text-align: center;" |आलिया भट्ट, शेफाली शाह |रेड चिलीज़ एंटरटेनमेंट, इटरनल सनशाइन प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" |19 | style="text-align: center;" |दोबारा | style="text-align: center;" |अनुराग कश्यप | style="text-align: center;" |तापसी पन्नू, पवेल गुलाटी | style="text-align: center;" |बालाजी मोशन पिक्चर्स, कल्ट मूवीज़ | |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''लिगर'' [lower-alpha 1] | [[पुरी जगन्नाध|पुरी जगन्नाधी]] |विजय देवरकोंडा , माइक टायसन | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/vijay-deverakonda-starrer-liger-release-august-25-2022-first-glimpse-unveiled-december-31-2021/|title=Vijay Deverakonda starrer Liger to release on August 25, 2022; first glimpse to be unveiled on December 31, 2021|date=16 December 2020|website=Bollywood Hungama|access-date=16 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |होली काउ |साईं कबीर |संजय मिश्रा, तिग्मांशु धूलिया, नवाज़ुद्दीन सिद्दीकी |के सेरा सेरा बॉक्स ऑफिस, वाईएस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |कटपुतली |रंजीत एम तिवारी |अक्षय कुमार, रकुल प्रीत सिंह |पूजा एंटरटेनमेंट, डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | rowspan="5" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | '''<br /><br /><br />'''सितम्बर | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''9''' | style="text-align:center;" | ''[[ब्रह्मास्त्र (फ़िल्म)|ब्रह्मास्त्र:]]'' | [[अयान मुखर्जी]] |अमिताभ बच्चन , रणबीर कपूर | [[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़|फॉक्स स्टार स्टूडियोज]], [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2021/film/news/amitabh-bachchan-ranbir-kapoor-alia-bhatt-brahmastra-1235132978/|title=Amitabh Bachchan, Ranbir Kapoor, Alia Bhatt’s Divine Hero Franchise Film ‘Brahmastra’ Sets 2022 Release Date (EXCLUSIVE)|last=Naman Ramachandran|date=14 December 2021|website=Variety|access-date=15 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जहाँ चार यार | style="text-align: center;" |कमल पांडे |स्वरा भास्कर, मेहर विज |पेन मारुधर, सौंदर्या प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |जोगी | style="text-align: center;" |अली अब्बास ज़फ़र | style="text-align: center;" |दिलजीत दोसांझ, कुमुद मिश्रा |एएज़ेड फ़िल्म्स, नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मट्टो की साइकिल | style="text-align: center;" |एम गनी | style="text-align: center;" |प्रकाश झा | style="text-align: center;" |प्रकाश झा प्रोडक्शंस, शिवदेवा फ़िल्म्स | |- | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''30''' | style="text-align:center;" | ''[[विक्रम वेध (2022 की चलचित्र)|विक्रम वेधा]]'' | पुष्कर–गायत्री |सैफ अली खान ऋतिक रोशन | YNOT स्टूडियोज, [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], फ्राइडे फिल्मवर्क्स | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/mega-exclusive-hrithik-roshan-saif-ali-khan-starrer-vikram-vedha-remake-release-september-30-2022/|title=MEGA EXCLUSIVE: Hrithik Roshan-Saif Ali Khan starrer Vikram Vedha remake to release on September 30, 2022|date=10 July 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=10 July 2021}}</ref> |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | rowspan="20" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |ऑक्टोबर | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''5''' | style="text-align:center;" | ''तेजसी'' | सर्वेश मेवाड़ा | [[कंगना रनौत|कंगना रनौत]] | आरएसवीपी मूवीज | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kangana-ranaut-starrer-tejas-to-release-in-cinemas-next-dussehra-on-october-5-2022/|title=Kangana Ranaut starrer Tejas to release in cinemas next Dussehra on October 5, 2022|date=7 December 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=7 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" |6 | style="text-align: center;" |मजा मा | style="text-align: center;" |आनंद तिवारी |माधुरी दीक्षित, गजराज राव | | |- | style="text-align: center;" |7 | style="text-align: center;" |गुड बाय | style="text-align: center;" |विकास बही | style="text-align: center;" |अमिताभ बच्चन, नीहा गुप्ता |बालाजी मोशन पीकचर | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |नजर अंदाज | style="text-align: center;" |विक्रांत देशमुख | style="text-align: center;" |कुमुद मिश्रा, दिव्या दुत्ता | style="text-align: center;" | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |डॉक्टर जी | style="text-align: center;" |अनुभूति कश्यप | style="text-align: center;" |आहुषमन्न खुरराँद, शेफाली शाह | style="text-align: center;" |जुगली पीकचर | style="text-align: center;" | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | | style="text-align:center;" | ''मिस्टर एंड मिसेज माही'' | शरण शर्मा |राजकुमार राव, जहान्वी कपूर | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-dharma-productions-next-film-titled-mr-mrs-mahi-stars-rajkummar-rao-janhvi-kapoor/|title=EXCLUSIVE: Dharma Productions’ next film titled Mr And Mrs Mahi; stars Rajkummar Rao and Janhvi Kapoor|date=22 November 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=22 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |कोड नेम : तिरंगा | style="text-align: center;" |रिभू दासगुप्ता |परिनीति चोपड़ा, हररदी साधु |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''24''' | style="text-align:center;" | ''[[राम सेतु (फिल्म)|राम सेतु]]'' | अभिषेक शर्मा |अक्षय कुमार , जैकलीन फ़र्नांडिस , नुशरत भारुच्चा | केप ऑफ गुड फिल्म्स, अबुदंतिया एंटरटेनमेंट, [[प्राइम वीडियो|अमेज़ॅन प्राइम वीडियो]], लाइका प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-confirms-diwali-2022-release-film-ram-setu-co-starring-jacqueline-fernandez-nushrratt-bharuccha/|title=Akshay Kumar confirms Diwali 2022 release for his film Ram Setu co-starring Jacqueline Fernandez and Nushrratt Bharuccha|date=26 September 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=26 September 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थैंगक गोद |इंद्रा कुमार |अजय देवगन, राकुल प्रीत सिंघ |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |28 | style="text-align: center;" |तारा वी एस बिलाल |समर इकबाल |हर्षवर्धन राणे, सोनिया राठी |टी सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फोन भूत |गुरममीट सिंघ |कैटरीना कैफ, ईशान खटतेर |एक्सेल एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |4 | style="text-align: center;" |डबल एक्स एल |सात्रमं रमानी |सोनखी सिंहा, हूमा कुरेशी |[[टी-सीरीज़]], [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मिली |माथुकुट्टी |जान्हवी कपूर, मनोज पाहवा |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |तड़का |प्रकाश राज |नाना पाटेकर, श्रिया सारण |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |रॉकेट गैंग |बोसको मार्टिस |आदिया सील, निकिता दुत्ता |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |11 | style="text-align: center;" |ऊंचाई |सूरज बुरजात्य |अमिताभ बच्चन, नीना गुप्ता |महावीर जैन फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मोनिका , ओ माय डार्लिंग |वसन बाला |राजकुमार राव, हुम कुरेशी |मैच्बाक्स शॉट्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थाई मैसेज |मगेश हद वाले |गजराज राव,राजपाल यादव |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |18 | style="text-align: center;" |दृश्याम -2 |अभिषेक पाठक |अजय देवगन, अक्षय खन्ना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मिस्टर मम्मी |शायद अली |रितेश देशमुख, महेश मांजरेकर |टी सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |- | rowspan="3" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | नवम्बर | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''शहज़ादा'' | रोहित धवन |कार्तिक आर्यन, परेश रावल | [[टी-सीरीज़]], अल्लू एंटरटेनमेंट, गीता आर्ट्स, हारिका और हसीन क्रिएशंस, ब्रैट फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kartik-aaryan-and-kriti-sanon-officially-announce-shehzada-film-to-release-on-november-4-2022/|title=Kartik Aaryan and Kriti Sanon officially announce Shehzada; film to release on November 4, 2022|date=13 October 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=13 October 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''योद्धा'' |{{Hlist|Sagar Ambre|Pushkar Ojha}} |सिद्धार्थ मल्होत्रा , दिशा पटानी, राशी खन्ना | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/sidharth-malhotra-to-lead-karan-s-action-franchise-with-yodha-film-releases-on-nov-11-2022-1878083-2021-11-18|title=Sidharth Malhotra to lead Karan’s action franchise with Yodha. Film releases on Nov 11, 2022|date=18 November 2021|website=India Today|access-date=18 November 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''[[भेड़िया (फ़िल्म)|भेड़िया]]'' | अमर कौशिको |वरुण धवन, अभिषेक बनर्जी, दीपक डोबरियाल | मैडॉक फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/varun-dhawan-turns-into-an-fiery-werewolf-in-bhediya-first-look-film-to-now-release-on-november-25-2022/|title=Varun Dhawan turns into a fiery werewolf in Bhediya first look; film to now release on November 25, 2022|date=25 November 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=25 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |1 | style="text-align: center;" |कला |अनविता भट्ट |तृप्ति दिमरी, बबली खान |क्लीन स्लैट फिलमस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अन एक्शन हीरो |अनिरुद्ध लएर |आयुष्मान खुर्राना, जयदीप अनलवात |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |फरेड्डी |शशांक घोष |कार्तिक आर्यन, आलय ऐफ |, डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |इंडिया लॉकदावउन |मधुर बंदरकर |आहन कुमरा, प्रतीक बब्बर |पेन स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |सलाम वेनकी |रेवठी |काजोल, विशाल जेठवा |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |9 | style="text-align: center;" |वाढ |जसपाल सिंघ साधु |संजय मिश्रा, नीना गुप्ता |लव फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |माररिच |ध्रुव लैदर |तुषार कपूर, राहुल दवे |तुषार एनर्टैन्मन्ट हाउस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जोसेफ बार्न इन ग्रैस |सुसंत मिश्रा |विकटोर बनेरजी, सुब्रत दुत्ता |यू ए काठाचित्रर | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |बलुरर |अजय भाई |तापसी पननु, गलशान देवैयाह |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गोविंद नाम मेरा |शशांक कैतन |विकी कौशल, भूमि पेडनेकर |वियकों 18 स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |अजय वर्धन |प्रगति अगरवाल |रुसलान मुमताज़, अरजुम्मान मुगल |प्रसिद्ध एकलवाया एनर्टैन्मन्ट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |त्राहिमान |दुशवंत प्रताप सिंघ |आर्शी खान, पंकज बेरी |दुष्यंत कॉर्पोरेसन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |23 | style="text-align: center;" |किरकुस |रोहित शेट्टी |रणवीर सिंघ, पूजा हेगेद |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |30 | style="text-align: center;" |डेढ़ लाख का दूल्हा |अभय प्रताप सिंघ |इशतीयक खान, हर्षिता पनवार |के के फिल्म्स क्रीऐशन | |- | rowspan="4" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | दिसम्बर | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''9''' | style="text-align:center;" | ''पिप्पा'' | राजा कृष्ण मेनन |ईशान खट्टर , मृणाल ठाकुर , प्रियांशु पैन्यूली , सोनी रज़दान | RSVP मूवीज़, ब्लू बम एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ishaan-khatter-s-pippa-to-release-in-cinemas-on-dec-9-2022-actor-announces-on-vijay-diwas-1888439-2021-12-16|title=Ishaan Khatter’s Pippa to release in cinemas on Dec 9, 2022, actor announces on Vijay Diwas|date=16 December 2021|work=India Today|access-date=16 December 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''17''' | style="text-align:center;" | ''द गुड महाराजा'' | विकाश वर्मा |संजय दत्त , ध्रुव वर्मा , शरद कपूर , प्रीति ज़िंटा ,गुलशन ग्रोवर | G7 फिल्म्स पोलैंड | <ref>{{Cite web|url=https://english.lokmat.com/entertainment/dhruv-vermas-the-good-maharaja-to-release-on-17-december-2022/|title=Dhruv Verma's The Good Maharaja, to release on 17 December 2022|date=2021-04-28|website=Lokmat English|language=en|access-date=2021-04-28}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/indo-polish-action-thriller-aims-to-rekindle-bilateral-ties/article33651920.ece|title=Indo-Polish action thriller aims to rekindle bilateral ties|last=Mishra|first=Lalatendu|date=2021-01-25|work=The Hindu|access-date=2021-04-28|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2021/mar/07/filmmaker-vikash-vermas-no-means-no-is-the-first-ever-indo-polish-co-production-2272313.html|title=Filmmaker Vikash Verma's 'No Means No', is the first-ever Indo-Polish co-production|website=The New Indian Express|access-date=2021-04-28}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''23''' | style="text-align:center;" | ''गणपति'' | [[विकास बहल|विकास बहली]] |टाइगर श्रॉफ , कृति सेनन | पूजा एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/tiger-shroff-and-kriti-sanon-starrer-ganapath-to-arrive-in-december-2022/articleshow/85509957.cms|title=Tiger Shroff and Kriti Sanon starrer 'Ganapath' to arrive in December 2022|date=21 August 2021|website=The Times of India|access-date=21 August 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''क्रिसमस की बधाई'' | [[श्रीराम राघवन|श्रीराम राघवानी]] |विजय सेथुपति , कैटरीना कैफ | [[टिप्स इंडस्ट्रीज]], माचिस पिक्चर्स प्रा। लिमिटेड | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sriram-raghavans-merry-christmas-starring-vijay-sethupathi-katrina-kaif-goes-floors-release-december-23-2022/|title=Sriram Raghavan’s Merry Christmas starring Vijay Sethupathi and Katrina Kaif goes on floors, to release on December 23, 2022|date=25 December 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=25 December 2021}}</ref> |} == टिप्पणियाँ == {{Notelist}} == संदर्भ == {{Reflist}}दुनिया भर में बॉक्स ऑफिस ग्रॉस रेवेन्यू द्वारा 2022 में रिलीज़ की गई सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में इस प्रकार हैं । [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] [[श्रेणी:वर्ष द्वारा वर्गीकृत फ़िल्में]] rcuh9ybftqs2xkp3q5pbf5fmnqovff8 6537690 6537683 2026-04-08T13:59:59Z MovieLoverFan 505761 /* अप्रैल-जून */ Table added 6537690 wikitext text/x-wiki {{सफाई}} यह [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] फिल्मों की एक सूची है जो 2022 में रिलीज़ होने वाली है। == बॉक्स ऑफिस कलेक्शन == वर्ल्डवाइड बॉक्स ऑफिस [[संप्राप्ति|ग्रॉस रेवेन्यू]] के हिसाब से 2022 में रिलीज़ [[सर्वाधिक कमाई करने वाली भारतीय फिल्मों की सूची|हुई सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में]] इस प्रकार हैं। {| class="wikidiv" | style="text-align:center; background:#9fc;" |* | दुनिया भर के सिनेमाघरों में अभी भी चल रही फिल्मों को दर्शाता है |} {| class="wikitable sortable" style="margin:auto; margin:auto;" |+दुनिया भर में सबसे ज्यादा ग्रॉस 2022 ! पद ! शीर्षक ! निर्माण संगठन ! वितरक ! दुनिया भर में सकल ! संदर्भ। |- style="text-align:center; background:#9fc;" ! style="text-align:center;" | 1 | ''बधाई दो'' * | जंगली चित्र | [[ज़ी स्टूडियोज़|ज़ी स्टूडियोज]] | {{INRConvert|16.74|c}} | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/badhaai-do/box-office/#bh-movie-box-office|title=Badhaai Do Box Office|website=Bollywood Hungama|access-date=18 February 2022}}</ref> <ref name="boxoffww">{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/2022/|title=Bollywood Top Grossers Worldwide Bollywood Hungama|website=Bollywood Hungama|access-date=18 February 2022}}</ref> |} == जनवरी-मार्च == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | rowspan="2" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" | '''जनवरी''' | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''21''' | style="text-align:center;" | ''36 फार्महाउस'' | राम रमेश शर्मा |{{Hlist|विजय राज|संजय मिश्रा|अमोल पराशर|बरखा सिंघ|अश्विनी केलकर}} | मुक्ता आर्ट्स, [[ज़ी5|ZEE5]] | <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/36-farmhouse-trailer-subhash-ghai-zee-5-7717993/|title=36 Farmhouse trailer: Subhash Ghai returns with a comedy|date=11 January 2022|website=The Indian Express|access-date=11 January 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |है तुझे सलाम इंडिया |अवनीश कुमार |आर्य बाबर, स्मिता गोढ़कर | | |- | rowspan="6" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | '''फेब्रुअरी''' | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''लूप लापेटा'' | आकाश भाटिया |{{Hlist|तापसी पन्नु |ताहिर भासिन}} | [[सोनी पिक्चर्स नेटवर्क्स इंडिया|सोनी पिक्चर्स फिल्म्स इंडिया]], एलिप्सिस एंटरटेनमेंट, [[नेटफ्लिक्स]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/looop-lapeta-starring-taapsee-pannu-and-tahir-raj-bhasin-to-premiere-on-february-4-on-netflix/|title=Looop Lapeta starring Taapsee Pannu and Tahir Raj Bhasin to premiere on February 4 on Netflix|date=8 January 2022|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=8 January 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''गेहराईयां'' | शकुन बत्रा |[[दीपिका पादुकोण]], [[सिद्धांत चतुर्वेदी]], [[अनन्या पांडे]] | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]], [[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स|वायकॉम18 स्टूडियोज]], जौस्का फिल्म्स, [[प्राइम वीडियो|अमेज़ॅन प्राइम वीडियो]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/deepika-padukone-siddhant-chaturvedi-ananya-panday-starrer-gehraiyaan-now-release-february-11-2022/|title=Deepika Padukone, Siddhant Chaturvedi and Ananya Panday starrer Gehraiyaan to now release on February 11, 2022|date=5 January 2022|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=5 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[बधाई दो]]'' | हर्षवर्धन कुलकर्णी |[[राजकुमार राव]], भूमि पड्नेकर | जंगली चित्र | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/rajkummar-rao-bhumi-pednekar-starrer-badhaai-release-cinema-halls-february-11/|title=Rajkummar Rao and Bhumi Pednekar starrer Badhaai Do to release in cinema halls on February 11|date=24 January 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=24 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''17''' | style="text-align:center;" | ''एक गुरुवार'' | बेहज़ाद खंबाटा |यामी गौतम, नेहा धूपिया, अतुल कुलकर्णी, डिम्पल कपाडिया | आरएसवीपी मूवीज, ब्लू मंकी फिल्म्स, [[हॉटस्टार|डिज्नी+ हॉटस्टार]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in//movies/bollywood/story/yami-gautam-as-terrorist-in-a-thursday-will-hook-you-disney-hotstar-film-to-release-on-feb-17-1911117-2022-02-10|title=Yami Gautam as terrorist in A Thursday will hook you. Disney+ Hotstar film to release on Feb 17|date=10 February 2022|work=India Today|access-date=10 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''[[गंगूबाई काठियावाड़ी]]'' | [[संजय लीला भंसाली]] |आलिया भट्ट , शांतनु माहेश्वरी ,विजय राज़ , इंदिरा तिवारी , सीमा पाहवा | भंसाली प्रोडक्शंस, पेन इंडिया लिमिटेड | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/alia-bhatt-sanjay-leela-bhansali-starrer-gangubai-kathiawadi-release-february-25-2022/|title=Alia Bhatt and Sanjay Leela Bhansali’s Gangubai Kathiawadi to release on February 25, 2022|date=28 January 2022|work=Bollywood Hungama|access-date=28 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''लव हॉस्टल'' | शंकर रमन |सान्या मल्होत्रा , विक्रांत मैसी , बॉबी देओल | [[रेड चिलीज़ एंटरटेनमेंट|रेड चिलीज एंटरटेनमेंट]], दृश्यम [[दृश्यम् फिल्म्स|फिल्म्स]], [[ज़ी5|ZEE5]] | <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.com/web-series/news/hindi/vikrant-massey-sanya-malhotra-and-bobby-deols-love-hostel-to-be-released-on-feb-25/articleshow/89348919.cms|title=Vikrant Massey, Sanya Malhotra and Bobby Deol's 'Love Hostel' to be released on Feb 25|date=4 February 2022|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=4 February 2022}}</ref> |- | rowspan="7" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | मार्च | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''[[झुंड (२०२२ की फिल्म)|झुंड]]'' | [[नागराज मंजुले]] |अमिताभ बच्चन , आकाश ठोसर | [[टी-सीरीज़|टी-सीरीज]], तांडव फिल्म्स एंटरटेनमेंट प्रा। लिमिटेड, आटपत फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/amitabh-bachchan-starrer-jhund-release-march-4-2022-cinemas/|title=Amitabh Bachchan starrer Jhund to release on March 4, 2022 in cinemas|date=2 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=2 February 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''टूलिडास जूनियर'' | मृदुल |संजय दत्त , राजीव कपूर , वरुण बुद्धदेव | [[टी-सीरीज़]], एक आशुतोष गोवारिकर प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sanjay-dutt-rajiv-kapoor-starrer-toolsidas-junior-release-march-4/|title=Sanjay Dutt and Rajiv Kapoor starrer Toolsidas Junior to release on March 4|date=18 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=19 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''[[राधे श्याम]]'' {{Efn|Bilingual film, also released in Telugu}} | राधा कृष्ण कुमार |प्रभास , पूजा हेगड़े | [[टी-सीरीज़]], यूवी क्रिएशंस | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/radhe-shyam-prabhas-and-pooja-hegde-lock-march-11-as-releasae-date-for-their-enthralling-love-story/articleshow/89288682.cms|title=Radhe Shyam: Prabhas and Pooja Hegde lock March 11 as releasae date for their 'enthralling love story'|date=2 February 2022|website=The Times of India|access-date=2 February 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[द कश्मीर फ़ाइल्स|द कश्मीर फाइल्स]]'' | [[विवेक अग्निहोत्री]] |मिथुन चक्रवर्ती , अनुपम खेर | अभिषेक अग्रवाल कला | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/vivek-agnihotris-kashmir-files-clash-prabhas-starrer-radhe-shyam-march-11/|title=Vivek Agnihotri’s The Kashmir Files to CLASH with Prabhas-starrer Radhe Shyam on March 11|date=8 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=8 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''18''' | style="text-align:center;" | ''[[बच्चन पांडे|बच्चन पांडेय]]'' | फरहाद सामजिक |अक्षय कुमार , कृति सेनन , जैकलीन फर्नांडीज़ ,अर्शद वारसी | [[नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-starrer-bachchan-pandey-release-march-18-2022-new-posters-unveiled/|title=Akshay Kumar starrer Bachchan Pandey to release on March 18, 2022; new posters unveiled|date=18 January 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=18 January 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |जलसा |सुरेश त्रिवेणी |विद्या बालन, शेफाली शाह |[[टी-सीरीज़]], यूवी क्रिएशंस | |- | style="text-align: center;" |31 | style="text-align: center;" |शर्माजी नमकीन |हितेश भाटिया |ऋषि कपूर, परेश रावल | | |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''फेंकना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="9" style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |1 | style="text-align:center;" |अटैक पार्ट 1 |लखक्षय राज आनंद |जॉन अब्राहम, रकुल प्रीत सिंघ |पेन स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" |कौन प्रवीण तांबे ? |जयप्रसाद देसाई |श्रेयस तलपड़े |फॉक्स स्टार स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |कोबॉल्ट ब्लू |सचिन कुंडलकर |प्रतीक बब्बर , अनंत वी जोशी |नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" |7 | style="text-align: center;" |दसवीं |तुषार जलोटा |अभिषेक बच्चन , यामी गौतम |जियो स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |8 | style="text-align: center;" |हुरदंग |निखिल नागेश भट |सनी कौशल , नुसरत भरुच्चा |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |22 | style="text-align: center;" |जर्सी |गौत्म तिन्नानुरी |शाहिद कपूर , मृणाल ठाकुर |अल्लू एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ऑपरेशन रोमियो |शशांत शाह |सिद्धांत गुप्ता , वेदिका पिंटो |रिलायंस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |29 | style="text-align: center;" |रनवे 34 |अजय देवगन |अजय देवगन , अमिताभ बच्चन |बॉम्बे स्टेंसिल | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |हीरोपंती 2 |अहमद खान |टाइगर श्रॉफ , नवाज़ुद्दीन सिद्दीकी |नडियादवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट | |- | rowspan="9" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big> | rowspan="3" style="text-align:center;background:#dbfff8;" |6 | style="text-align:center;" |मेरे देश की धरती |फराज़ हैदर |दिव्येन्दु ,अनुप्रिया गोयंका |कार्निवल मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" |थार |राज सिंह चौधरी |अनिल कपूर , हर्षवर्धन कपूर |अनिल कपूर फ़िल्म एंड कम्युनिकेशन नेटवर्क | |- | style="text-align: center;" |जयेशभाई जोरदार |दिव्यांग ठाक्कर |रणवीर सिंह , शालिनी पांडे |यशराज फ़िल्म्स | |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |20 | style="text-align: center;" |भूल भुलैया 2 |अनीस बज़्मी |कार्तिक आर्यन, तब्बू |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, सिने1 स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |धाकड़ |रज़ी घई |कंगना रनौत,अर्जुन रामपाल |सोहम रॉकस्टार एंटरटेनमेंट,सोहेल मकलई प्रोडक्शंस, | |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |27 | style="text-align: center;" |अनेक |अनुभव सिन्हा |आयुष्मान खुराना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, | |- | style="text-align: center;" |लव इन यूक्रेन |नितिन कुमार गुप्ता |विपिन कौशिक,अनास्तासिया |नियोले फ़िल्म्स, कमल एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |देहाती डिस्को |मनोज शर्मा |गणेश आचार्य,रवि किशन, मनोज जोशी |पैनोरमा स्टूडियोज़,क़ुरैशी प्रोडक्शंस, | |- | style="text-align: center;" |हीमोलिम्फ |सुदर्शन गामरे |रियाज़ अनवर,रुचिरा जाधव |टिकट बारी प्रोडक्शंस, एबी फ़िल्म्स एंटरटेनमेंट, | |- | rowspan="9" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big> | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |3 | style="text-align:center;" |सम्राट पृथ्वीराज |सम्राट पृथ्वीराज |अक्षय कुमार, संजय दत्त, सोनू सूद |यश राज फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |मेजर |सशी किरण टिक्का |अदिवि शेष शोभिता धूलिपाला |सोनी पिक्चर्स इंडिया, जी. महेश बाबू एंटरटेनमेंट, | |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |10 | style="text-align: center;" |'''जनहित में जारी''' |जय बसंतु सिंह |नुसरत भरुचा |भानुशाली स्टूडियोज़, थिंक इंक पिक्चरज़, | |- | style="text-align: center;" |'''अर्ध''' |पलाश मुच्छल |राजपाल यादव रुबिना दिलैक |पल म्यूज़िक एंड फ़िल्म्स, ज़ी5 | |- | style="text-align: center;" |17 | style="text-align: center;" |निकम्मा |सबी़र ख़ान |अभिमन्यु दासानी , शर्ली सेतिया |सोनी पिक्चर्स इंडिया, | |- | style="text-align: center;" |24 | style="text-align: center;" |शेरदिल |श्रीजीत मुखर्जी |पंकज त्रिपाठी, नीरज कबी |टी सीरीज़ फ़िल्म्स,रिलायंस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जुगजुग जियो |राज मेहता |अनिल कपूर, नीतू कपूर, वरुण धवन |वायकॉम18 स्टूडियोज़,धर्मा प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फॉरेंसिक |विशाल फ़ुरिया |विक्रांत मैसी, राधिका आप्टे |सोहम रॉकस्टार एंटरटेनमेंट, मिनी फ़िल्म्स, ज़ी5 | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | | | | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |राष्ट्र कवच ओम |कपिल वर्मा |आदित्य रॉय कपूर,संजना सांघी |ज़ी स्टूडियोज़,पेपर डॉल एंटरटेनमेंट | |- | rowspan="14" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" | जुलाई | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''1''' | style="text-align:center;" | ''[[रॉकेट्री: द नंबी इफेक्ट|रॉकेट्री: द नांबी इफेक्ट]]'' {{Efn|Trilingual film, also releasing in English and Tamil}} | [[माधवन|आर माधवानी]] |आर. माधवन , सिमरन | तिरंगा फिल्म, वर्गीज मूलन चित्र | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/r-madhavans-rocketry-nambi-effect-release-theatres-july-1-2022-six-languages/|title=R Madhavan’s Rocketry- The Nambi Effect to release in theatres on July 1, 2022 in six languages|date=14 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=14 February 2022}}</ref> |- | | style="text-align: center;" |ख़ुदा हाफ़िज़: चैप्टर 2 – अग्नि परीक्षा | style="text-align: center;" |फ़ारुक़ कबीर |विद्युत जामवाल शिवालिका ओबेरॉय |ज़ी स्टूडियोज़ पैनोरमा स्टूडियोज़ | |- | | style="text-align:center;" | ''[[एक विलेन रिटर्न्स]]'' | [[मोहित सूरी]] |जॉन अब्राहम , अर्जुन कपूर , दिशा पटानी , तारा सुतारिया | [[टी-सीरीज़]], [[बालाजी मोशन पिक्चर्स]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/john-abraham-arjun-kapoor-disha-patani-tara-sutaria-starrer-ek-villain-returns-release-july-8-2022/|title=John Abraham, Arjun Kapoor, Disha Patani, Tara Sutaria starrer Ek Villain Returns to release on July 8, 2022|date=29 September 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=29 September 2021}}</ref> |- | | style="text-align: center;" |हिट: द फ़र्स्ट केस | style="text-align: center;" |शैलेश कोलानु |राजकुमार राव,सान्या मल्होत्रा |टी सीरीज़ फ़िल्म्स दिल राजू प्रोडक्शन | |- | | style="text-align: center;" |लड़की: ड्रैगन गर्ल | style="text-align: center;" |राम गोपाल वर्मा | style="text-align: center;" |पूजा भालेकर, अभिमन्यु सिंह |आर्टसी मीडिया प्रोडक्शन | |- | | style="text-align: center;" |जादूगर | style="text-align: center;" |समीर सक्सेना | style="text-align: center;" |जितेंद्र कुमार, जावेद जाफ़री | style="text-align: center;" |पोशम पीए पिक्चर्स,चॉकबोर्ड एंटरटेनमेंट | |- | | style="text-align: center;" |जुदा होके भी | style="text-align: center;" |विक्रम भट्ट |अक्षय ओबेरॉय,ऐंद्रिता रे |स्टूडियो वर्चुअल वर्ल्ड्स,के सेरा सेरा बॉक्स ऑफिस | |- | | style="text-align: center;" |शाबाश मिथु | style="text-align: center;" |श्रीजीत मुखर्जी | style="text-align: center;" |तापसी पन्नू |वायकॉम18 स्टूडियोज़,कोलोसियम मीडिया | |- | | style="text-align:center;" | ''फोन भूत'' | गुरमीत सिंह |कैटरीना कैफ ,इशान खट्टर ,सिद्धांत चतुर्वेदी | एक्सेल एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/katrina-kaif-ishaan-khatter-siddhant-chaturvedi-starrer-phone-bhoot-release-july-15-2022/|title=Katrina Kaif, Ishaan Khatter and Siddhant Chaturvedi starrer Phone Bhoot to release on July 15, 2022|date=26 November 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=26 November 2021}}</ref> |- | | style="text-align:center;" | ''[[सर्कस (फिल्म)|सर्कस]]'' | [[रोहित शेट्टी]] | * रणवीर सिंह , वरुण शर्मा | [[टी-सीरीज़]], [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], रोहित शेट्टी पिक्चर्ज़ | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ranveer-singh-rohit-shettys-cirkus-arrive-cinemas-july-15-2022-clash-katrina-kaifs-phone-bhoot/|title=Ranveer Singh and Rohit Shetty’s Cirkus to arrive in cinemas on July 15, 2022; to clash with Katrina Kaif’s Phone Bhoot|date=26 November 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=26 November 2021}}</ref> |- | | style="text-align:center;" | ''[[शमशेरा]]'' | [[करण मल्होत्रा]] |रणबीर कपूर , संजय दत्त , वाणी कपूर | [[यश राज फ़िल्म्स|यश राज फिल्म्स]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ranbir-kapoor-vaani-kapoor-sanjay-dutt-announce-release-date-shamshera-power-packed-video/|title=Ranbir Kapoor, Vaani Kapoor, and Sanjay Dutt announce the release date of Shamshera with a power-packed video|date=11 February 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=11 February 2021}}</ref> |- | | style="text-align: center;" |आरके स्लैश आरके | style="text-align: center;" |रजत कपूर |मल्लिका शेरावत, कुब्रा सैत, रणवीर शौरी |एनफ्लिक्स, मिथ्या टॉकीज़ | |- | | style="text-align: center;" |एक विलेन रिटर्न्स | style="text-align: center;" |मोहित सूरी | style="text-align: center;" |जॉन अब्राहम, अर्जुन कपूर |टी सीरीज़ फ़िल्म्स, बालाजी मोशन पिक्चर्स | |- | | style="text-align:center;" | ''सुकर है'' | [[इन्द्र कुमार|इंद्र कुमार]] |अजय देवगन , सिद्धार्थ मल्होत्रा , रकुल प्रीत सिंह | [[टी-सीरीज़]], मारुति इंटरनेशनल | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ajay-devgn-sidharth-malhotra-rakul-preet-singh-starrer-thank-god-release-july-29-2022/|title=Ajay Devgn, Sidharth Malhotra and Rakul Preet Singh starrer Thank God to release on July 29, 2022|date=21 November 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=21 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | | style="text-align: center;" |गुड लक जेरी |सिद्धार्थ सेनगुप्ता |जान्हवी कपूर, दीपक डोबरियाल |लाइका प्रोडक्शंस, महावीर जैन फ़िल्म्स | |- | rowspan="6" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | अगस्त | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''[[रक्षा बंधन (फिल्म)| रक्षाबंधन]]'' | [[आनंद एल॰ राय|आनंद एल राय]] |{{Hlist|[[अक्षय कुमार]]|[[भूमि पेडनेकर]]}} | [[ज़ी स्टूडियोज़|ज़ी स्टूडियोज]], कलर येलो प्रोडक्शंस, केप ऑफ गुड फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-bhumi-pednekar-starrer-raksha-bandhan-release-august-11-2022/|title=Akshay Kumar and Bhumi Pednekar starrer Raksha Bandhan to release on August 11, 2022|date=26 September 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=26 September 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[लाल सिंह चड्ढा]]'' | अद्वैत चंदन |आमिर खान , नागा चैतन्य , करीना कपूर | [[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स|वायकॉम18 स्टूडियो]], आमिर खान प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/aamir-khan-kareena-kapoor-khan-starrer-laal-singh-chaddha-postponed-now-release-august-11-2022/|title='Aamir Khan and Kareena Kapoor Khan starrer Laal Singh Chaddha postponed; to now release on August 11, 2022|date=15 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=15 February 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |ऑड कपल | style="text-align: center;" |प्रशांत जोहरी |दिव्येंदु,सुचित्रा कृष्णमूर्ति |निप्राम क्रिएशन्स,अमेज़न प्राइम वीडियो | |- | style="text-align: center;" |5 | style="text-align: center;" |डार्लिंग्स | style="text-align: center;" |जस्मीत के रीन | style="text-align: center;" |आलिया भट्ट, शेफाली शाह |रेड चिलीज़ एंटरटेनमेंट, इटरनल सनशाइन प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" |19 | style="text-align: center;" |दोबारा | style="text-align: center;" |अनुराग कश्यप | style="text-align: center;" |तापसी पन्नू, पवेल गुलाटी | style="text-align: center;" |बालाजी मोशन पिक्चर्स, कल्ट मूवीज़ | |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''लिगर'' [lower-alpha 1] | [[पुरी जगन्नाध|पुरी जगन्नाधी]] |विजय देवरकोंडा , माइक टायसन | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/vijay-deverakonda-starrer-liger-release-august-25-2022-first-glimpse-unveiled-december-31-2021/|title=Vijay Deverakonda starrer Liger to release on August 25, 2022; first glimpse to be unveiled on December 31, 2021|date=16 December 2020|website=Bollywood Hungama|access-date=16 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |होली काउ |साईं कबीर |संजय मिश्रा, तिग्मांशु धूलिया, नवाज़ुद्दीन सिद्दीकी |के सेरा सेरा बॉक्स ऑफिस, वाईएस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |कटपुतली |रंजीत एम तिवारी |अक्षय कुमार, रकुल प्रीत सिंह |पूजा एंटरटेनमेंट, डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | rowspan="5" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | '''<br /><br /><br />'''सितम्बर | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''9''' | style="text-align:center;" | ''[[ब्रह्मास्त्र (फ़िल्म)|ब्रह्मास्त्र:]]'' | [[अयान मुखर्जी]] |अमिताभ बच्चन , रणबीर कपूर | [[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़|फॉक्स स्टार स्टूडियोज]], [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2021/film/news/amitabh-bachchan-ranbir-kapoor-alia-bhatt-brahmastra-1235132978/|title=Amitabh Bachchan, Ranbir Kapoor, Alia Bhatt’s Divine Hero Franchise Film ‘Brahmastra’ Sets 2022 Release Date (EXCLUSIVE)|last=Naman Ramachandran|date=14 December 2021|website=Variety|access-date=15 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जहाँ चार यार | style="text-align: center;" |कमल पांडे |स्वरा भास्कर, मेहर विज |पेन मारुधर, सौंदर्या प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |जोगी | style="text-align: center;" |अली अब्बास ज़फ़र | style="text-align: center;" |दिलजीत दोसांझ, कुमुद मिश्रा |एएज़ेड फ़िल्म्स, नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मट्टो की साइकिल | style="text-align: center;" |एम गनी | style="text-align: center;" |प्रकाश झा | style="text-align: center;" |प्रकाश झा प्रोडक्शंस, शिवदेवा फ़िल्म्स | |- | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''30''' | style="text-align:center;" | ''[[विक्रम वेध (2022 की चलचित्र)|विक्रम वेधा]]'' | पुष्कर–गायत्री |सैफ अली खान ऋतिक रोशन | YNOT स्टूडियोज, [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], फ्राइडे फिल्मवर्क्स | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/mega-exclusive-hrithik-roshan-saif-ali-khan-starrer-vikram-vedha-remake-release-september-30-2022/|title=MEGA EXCLUSIVE: Hrithik Roshan-Saif Ali Khan starrer Vikram Vedha remake to release on September 30, 2022|date=10 July 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=10 July 2021}}</ref> |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | rowspan="20" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |ऑक्टोबर | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''5''' | style="text-align:center;" | ''तेजसी'' | सर्वेश मेवाड़ा | [[कंगना रनौत|कंगना रनौत]] | आरएसवीपी मूवीज | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kangana-ranaut-starrer-tejas-to-release-in-cinemas-next-dussehra-on-october-5-2022/|title=Kangana Ranaut starrer Tejas to release in cinemas next Dussehra on October 5, 2022|date=7 December 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=7 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" |6 | style="text-align: center;" |मजा मा | style="text-align: center;" |आनंद तिवारी |माधुरी दीक्षित, गजराज राव | | |- | style="text-align: center;" |7 | style="text-align: center;" |गुड बाय | style="text-align: center;" |विकास बही | style="text-align: center;" |अमिताभ बच्चन, नीहा गुप्ता |बालाजी मोशन पीकचर | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |नजर अंदाज | style="text-align: center;" |विक्रांत देशमुख | style="text-align: center;" |कुमुद मिश्रा, दिव्या दुत्ता | style="text-align: center;" | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |डॉक्टर जी | style="text-align: center;" |अनुभूति कश्यप | style="text-align: center;" |आहुषमन्न खुरराँद, शेफाली शाह | style="text-align: center;" |जुगली पीकचर | style="text-align: center;" | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | | style="text-align:center;" | ''मिस्टर एंड मिसेज माही'' | शरण शर्मा |राजकुमार राव, जहान्वी कपूर | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-dharma-productions-next-film-titled-mr-mrs-mahi-stars-rajkummar-rao-janhvi-kapoor/|title=EXCLUSIVE: Dharma Productions’ next film titled Mr And Mrs Mahi; stars Rajkummar Rao and Janhvi Kapoor|date=22 November 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=22 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |कोड नेम : तिरंगा | style="text-align: center;" |रिभू दासगुप्ता |परिनीति चोपड़ा, हररदी साधु |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''24''' | style="text-align:center;" | ''[[राम सेतु (फिल्म)|राम सेतु]]'' | अभिषेक शर्मा |अक्षय कुमार , जैकलीन फ़र्नांडिस , नुशरत भारुच्चा | केप ऑफ गुड फिल्म्स, अबुदंतिया एंटरटेनमेंट, [[प्राइम वीडियो|अमेज़ॅन प्राइम वीडियो]], लाइका प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-confirms-diwali-2022-release-film-ram-setu-co-starring-jacqueline-fernandez-nushrratt-bharuccha/|title=Akshay Kumar confirms Diwali 2022 release for his film Ram Setu co-starring Jacqueline Fernandez and Nushrratt Bharuccha|date=26 September 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=26 September 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थैंगक गोद |इंद्रा कुमार |अजय देवगन, राकुल प्रीत सिंघ |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |28 | style="text-align: center;" |तारा वी एस बिलाल |समर इकबाल |हर्षवर्धन राणे, सोनिया राठी |टी सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फोन भूत |गुरममीट सिंघ |कैटरीना कैफ, ईशान खटतेर |एक्सेल एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |4 | style="text-align: center;" |डबल एक्स एल |सात्रमं रमानी |सोनखी सिंहा, हूमा कुरेशी |[[टी-सीरीज़]], [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मिली |माथुकुट्टी |जान्हवी कपूर, मनोज पाहवा |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |तड़का |प्रकाश राज |नाना पाटेकर, श्रिया सारण |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |रॉकेट गैंग |बोसको मार्टिस |आदिया सील, निकिता दुत्ता |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |11 | style="text-align: center;" |ऊंचाई |सूरज बुरजात्य |अमिताभ बच्चन, नीना गुप्ता |महावीर जैन फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मोनिका , ओ माय डार्लिंग |वसन बाला |राजकुमार राव, हुम कुरेशी |मैच्बाक्स शॉट्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थाई मैसेज |मगेश हद वाले |गजराज राव,राजपाल यादव |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |18 | style="text-align: center;" |दृश्याम -2 |अभिषेक पाठक |अजय देवगन, अक्षय खन्ना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मिस्टर मम्मी |शायद अली |रितेश देशमुख, महेश मांजरेकर |टी सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |- | rowspan="3" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | नवम्बर | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''शहज़ादा'' | रोहित धवन |कार्तिक आर्यन, परेश रावल | [[टी-सीरीज़]], अल्लू एंटरटेनमेंट, गीता आर्ट्स, हारिका और हसीन क्रिएशंस, ब्रैट फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kartik-aaryan-and-kriti-sanon-officially-announce-shehzada-film-to-release-on-november-4-2022/|title=Kartik Aaryan and Kriti Sanon officially announce Shehzada; film to release on November 4, 2022|date=13 October 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=13 October 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''योद्धा'' |{{Hlist|Sagar Ambre|Pushkar Ojha}} |सिद्धार्थ मल्होत्रा , दिशा पटानी, राशी खन्ना | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/sidharth-malhotra-to-lead-karan-s-action-franchise-with-yodha-film-releases-on-nov-11-2022-1878083-2021-11-18|title=Sidharth Malhotra to lead Karan’s action franchise with Yodha. Film releases on Nov 11, 2022|date=18 November 2021|website=India Today|access-date=18 November 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''[[भेड़िया (फ़िल्म)|भेड़िया]]'' | अमर कौशिको |वरुण धवन, अभिषेक बनर्जी, दीपक डोबरियाल | मैडॉक फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/varun-dhawan-turns-into-an-fiery-werewolf-in-bhediya-first-look-film-to-now-release-on-november-25-2022/|title=Varun Dhawan turns into a fiery werewolf in Bhediya first look; film to now release on November 25, 2022|date=25 November 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=25 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |1 | style="text-align: center;" |कला |अनविता भट्ट |तृप्ति दिमरी, बबली खान |क्लीन स्लैट फिलमस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अन एक्शन हीरो |अनिरुद्ध लएर |आयुष्मान खुर्राना, जयदीप अनलवात |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |फरेड्डी |शशांक घोष |कार्तिक आर्यन, आलय ऐफ |, डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |इंडिया लॉकदावउन |मधुर बंदरकर |आहन कुमरा, प्रतीक बब्बर |पेन स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |सलाम वेनकी |रेवठी |काजोल, विशाल जेठवा |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |9 | style="text-align: center;" |वाढ |जसपाल सिंघ साधु |संजय मिश्रा, नीना गुप्ता |लव फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |माररिच |ध्रुव लैदर |तुषार कपूर, राहुल दवे |तुषार एनर्टैन्मन्ट हाउस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जोसेफ बार्न इन ग्रैस |सुसंत मिश्रा |विकटोर बनेरजी, सुब्रत दुत्ता |यू ए काठाचित्रर | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |बलुरर |अजय भाई |तापसी पननु, गलशान देवैयाह |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गोविंद नाम मेरा |शशांक कैतन |विकी कौशल, भूमि पेडनेकर |वियकों 18 स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |अजय वर्धन |प्रगति अगरवाल |रुसलान मुमताज़, अरजुम्मान मुगल |प्रसिद्ध एकलवाया एनर्टैन्मन्ट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |त्राहिमान |दुशवंत प्रताप सिंघ |आर्शी खान, पंकज बेरी |दुष्यंत कॉर्पोरेसन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |23 | style="text-align: center;" |किरकुस |रोहित शेट्टी |रणवीर सिंघ, पूजा हेगेद |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |30 | style="text-align: center;" |डेढ़ लाख का दूल्हा |अभय प्रताप सिंघ |इशतीयक खान, हर्षिता पनवार |के के फिल्म्स क्रीऐशन | |- | rowspan="4" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | दिसम्बर | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''9''' | style="text-align:center;" | ''पिप्पा'' | राजा कृष्ण मेनन |ईशान खट्टर , मृणाल ठाकुर , प्रियांशु पैन्यूली , सोनी रज़दान | RSVP मूवीज़, ब्लू बम एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ishaan-khatter-s-pippa-to-release-in-cinemas-on-dec-9-2022-actor-announces-on-vijay-diwas-1888439-2021-12-16|title=Ishaan Khatter’s Pippa to release in cinemas on Dec 9, 2022, actor announces on Vijay Diwas|date=16 December 2021|work=India Today|access-date=16 December 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''17''' | style="text-align:center;" | ''द गुड महाराजा'' | विकाश वर्मा |संजय दत्त , ध्रुव वर्मा , शरद कपूर , प्रीति ज़िंटा ,गुलशन ग्रोवर | G7 फिल्म्स पोलैंड | <ref>{{Cite web|url=https://english.lokmat.com/entertainment/dhruv-vermas-the-good-maharaja-to-release-on-17-december-2022/|title=Dhruv Verma's The Good Maharaja, to release on 17 December 2022|date=2021-04-28|website=Lokmat English|language=en|access-date=2021-04-28}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/indo-polish-action-thriller-aims-to-rekindle-bilateral-ties/article33651920.ece|title=Indo-Polish action thriller aims to rekindle bilateral ties|last=Mishra|first=Lalatendu|date=2021-01-25|work=The Hindu|access-date=2021-04-28|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2021/mar/07/filmmaker-vikash-vermas-no-means-no-is-the-first-ever-indo-polish-co-production-2272313.html|title=Filmmaker Vikash Verma's 'No Means No', is the first-ever Indo-Polish co-production|website=The New Indian Express|access-date=2021-04-28}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''23''' | style="text-align:center;" | ''गणपति'' | [[विकास बहल|विकास बहली]] |टाइगर श्रॉफ , कृति सेनन | पूजा एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/tiger-shroff-and-kriti-sanon-starrer-ganapath-to-arrive-in-december-2022/articleshow/85509957.cms|title=Tiger Shroff and Kriti Sanon starrer 'Ganapath' to arrive in December 2022|date=21 August 2021|website=The Times of India|access-date=21 August 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''क्रिसमस की बधाई'' | [[श्रीराम राघवन|श्रीराम राघवानी]] |विजय सेथुपति , कैटरीना कैफ | [[टिप्स इंडस्ट्रीज]], माचिस पिक्चर्स प्रा। लिमिटेड | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sriram-raghavans-merry-christmas-starring-vijay-sethupathi-katrina-kaif-goes-floors-release-december-23-2022/|title=Sriram Raghavan’s Merry Christmas starring Vijay Sethupathi and Katrina Kaif goes on floors, to release on December 23, 2022|date=25 December 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=25 December 2021}}</ref> |} == टिप्पणियाँ == {{Notelist}} == संदर्भ == {{Reflist}}दुनिया भर में बॉक्स ऑफिस ग्रॉस रेवेन्यू द्वारा 2022 में रिलीज़ की गई सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में इस प्रकार हैं । [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] [[श्रेणी:वर्ष द्वारा वर्गीकृत फ़िल्में]] q48id77ezmdj5f88zf5svzuab360807 6537694 6537690 2026-04-08T14:03:51Z MovieLoverFan 505761 /* अप्रैल-जून */ Table added 6537694 wikitext text/x-wiki {{सफाई}} यह [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] फिल्मों की एक सूची है जो 2022 में रिलीज़ होने वाली है। == बॉक्स ऑफिस कलेक्शन == वर्ल्डवाइड बॉक्स ऑफिस [[संप्राप्ति|ग्रॉस रेवेन्यू]] के हिसाब से 2022 में रिलीज़ [[सर्वाधिक कमाई करने वाली भारतीय फिल्मों की सूची|हुई सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में]] इस प्रकार हैं। {| class="wikidiv" | style="text-align:center; background:#9fc;" |* | दुनिया भर के सिनेमाघरों में अभी भी चल रही फिल्मों को दर्शाता है |} {| class="wikitable sortable" style="margin:auto; margin:auto;" |+दुनिया भर में सबसे ज्यादा ग्रॉस 2022 ! पद ! शीर्षक ! निर्माण संगठन ! वितरक ! दुनिया भर में सकल ! संदर्भ। |- style="text-align:center; background:#9fc;" ! style="text-align:center;" | 1 | ''बधाई दो'' * | जंगली चित्र | [[ज़ी स्टूडियोज़|ज़ी स्टूडियोज]] | {{INRConvert|16.74|c}} | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/badhaai-do/box-office/#bh-movie-box-office|title=Badhaai Do Box Office|website=Bollywood Hungama|access-date=18 February 2022}}</ref> <ref name="boxoffww">{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/2022/|title=Bollywood Top Grossers Worldwide Bollywood Hungama|website=Bollywood Hungama|access-date=18 February 2022}}</ref> |} == जनवरी-मार्च == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | rowspan="2" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" | '''जनवरी''' | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''21''' | style="text-align:center;" | ''36 फार्महाउस'' | राम रमेश शर्मा |{{Hlist|विजय राज|संजय मिश्रा|अमोल पराशर|बरखा सिंघ|अश्विनी केलकर}} | मुक्ता आर्ट्स, [[ज़ी5|ZEE5]] | <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/36-farmhouse-trailer-subhash-ghai-zee-5-7717993/|title=36 Farmhouse trailer: Subhash Ghai returns with a comedy|date=11 January 2022|website=The Indian Express|access-date=11 January 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |है तुझे सलाम इंडिया |अवनीश कुमार |आर्य बाबर, स्मिता गोढ़कर | | |- | rowspan="6" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | '''फेब्रुअरी''' | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''लूप लापेटा'' | आकाश भाटिया |{{Hlist|तापसी पन्नु |ताहिर भासिन}} | [[सोनी पिक्चर्स नेटवर्क्स इंडिया|सोनी पिक्चर्स फिल्म्स इंडिया]], एलिप्सिस एंटरटेनमेंट, [[नेटफ्लिक्स]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/looop-lapeta-starring-taapsee-pannu-and-tahir-raj-bhasin-to-premiere-on-february-4-on-netflix/|title=Looop Lapeta starring Taapsee Pannu and Tahir Raj Bhasin to premiere on February 4 on Netflix|date=8 January 2022|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=8 January 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''गेहराईयां'' | शकुन बत्रा |[[दीपिका पादुकोण]], [[सिद्धांत चतुर्वेदी]], [[अनन्या पांडे]] | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]], [[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स|वायकॉम18 स्टूडियोज]], जौस्का फिल्म्स, [[प्राइम वीडियो|अमेज़ॅन प्राइम वीडियो]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/deepika-padukone-siddhant-chaturvedi-ananya-panday-starrer-gehraiyaan-now-release-february-11-2022/|title=Deepika Padukone, Siddhant Chaturvedi and Ananya Panday starrer Gehraiyaan to now release on February 11, 2022|date=5 January 2022|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=5 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[बधाई दो]]'' | हर्षवर्धन कुलकर्णी |[[राजकुमार राव]], भूमि पड्नेकर | जंगली चित्र | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/rajkummar-rao-bhumi-pednekar-starrer-badhaai-release-cinema-halls-february-11/|title=Rajkummar Rao and Bhumi Pednekar starrer Badhaai Do to release in cinema halls on February 11|date=24 January 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=24 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''17''' | style="text-align:center;" | ''एक गुरुवार'' | बेहज़ाद खंबाटा |यामी गौतम, नेहा धूपिया, अतुल कुलकर्णी, डिम्पल कपाडिया | आरएसवीपी मूवीज, ब्लू मंकी फिल्म्स, [[हॉटस्टार|डिज्नी+ हॉटस्टार]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in//movies/bollywood/story/yami-gautam-as-terrorist-in-a-thursday-will-hook-you-disney-hotstar-film-to-release-on-feb-17-1911117-2022-02-10|title=Yami Gautam as terrorist in A Thursday will hook you. Disney+ Hotstar film to release on Feb 17|date=10 February 2022|work=India Today|access-date=10 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''[[गंगूबाई काठियावाड़ी]]'' | [[संजय लीला भंसाली]] |आलिया भट्ट , शांतनु माहेश्वरी ,विजय राज़ , इंदिरा तिवारी , सीमा पाहवा | भंसाली प्रोडक्शंस, पेन इंडिया लिमिटेड | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/alia-bhatt-sanjay-leela-bhansali-starrer-gangubai-kathiawadi-release-february-25-2022/|title=Alia Bhatt and Sanjay Leela Bhansali’s Gangubai Kathiawadi to release on February 25, 2022|date=28 January 2022|work=Bollywood Hungama|access-date=28 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''लव हॉस्टल'' | शंकर रमन |सान्या मल्होत्रा , विक्रांत मैसी , बॉबी देओल | [[रेड चिलीज़ एंटरटेनमेंट|रेड चिलीज एंटरटेनमेंट]], दृश्यम [[दृश्यम् फिल्म्स|फिल्म्स]], [[ज़ी5|ZEE5]] | <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.com/web-series/news/hindi/vikrant-massey-sanya-malhotra-and-bobby-deols-love-hostel-to-be-released-on-feb-25/articleshow/89348919.cms|title=Vikrant Massey, Sanya Malhotra and Bobby Deol's 'Love Hostel' to be released on Feb 25|date=4 February 2022|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=4 February 2022}}</ref> |- | rowspan="7" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | मार्च | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''[[झुंड (२०२२ की फिल्म)|झुंड]]'' | [[नागराज मंजुले]] |अमिताभ बच्चन , आकाश ठोसर | [[टी-सीरीज़|टी-सीरीज]], तांडव फिल्म्स एंटरटेनमेंट प्रा। लिमिटेड, आटपत फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/amitabh-bachchan-starrer-jhund-release-march-4-2022-cinemas/|title=Amitabh Bachchan starrer Jhund to release on March 4, 2022 in cinemas|date=2 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=2 February 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''टूलिडास जूनियर'' | मृदुल |संजय दत्त , राजीव कपूर , वरुण बुद्धदेव | [[टी-सीरीज़]], एक आशुतोष गोवारिकर प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sanjay-dutt-rajiv-kapoor-starrer-toolsidas-junior-release-march-4/|title=Sanjay Dutt and Rajiv Kapoor starrer Toolsidas Junior to release on March 4|date=18 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=19 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''[[राधे श्याम]]'' {{Efn|Bilingual film, also released in Telugu}} | राधा कृष्ण कुमार |प्रभास , पूजा हेगड़े | [[टी-सीरीज़]], यूवी क्रिएशंस | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/radhe-shyam-prabhas-and-pooja-hegde-lock-march-11-as-releasae-date-for-their-enthralling-love-story/articleshow/89288682.cms|title=Radhe Shyam: Prabhas and Pooja Hegde lock March 11 as releasae date for their 'enthralling love story'|date=2 February 2022|website=The Times of India|access-date=2 February 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[द कश्मीर फ़ाइल्स|द कश्मीर फाइल्स]]'' | [[विवेक अग्निहोत्री]] |मिथुन चक्रवर्ती , अनुपम खेर | अभिषेक अग्रवाल कला | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/vivek-agnihotris-kashmir-files-clash-prabhas-starrer-radhe-shyam-march-11/|title=Vivek Agnihotri’s The Kashmir Files to CLASH with Prabhas-starrer Radhe Shyam on March 11|date=8 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=8 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''18''' | style="text-align:center;" | ''[[बच्चन पांडे|बच्चन पांडेय]]'' | फरहाद सामजिक |अक्षय कुमार , कृति सेनन , जैकलीन फर्नांडीज़ ,अर्शद वारसी | [[नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-starrer-bachchan-pandey-release-march-18-2022-new-posters-unveiled/|title=Akshay Kumar starrer Bachchan Pandey to release on March 18, 2022; new posters unveiled|date=18 January 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=18 January 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |जलसा |सुरेश त्रिवेणी |विद्या बालन, शेफाली शाह |[[टी-सीरीज़]], यूवी क्रिएशंस | |- | style="text-align: center;" |31 | style="text-align: center;" |शर्माजी नमकीन |हितेश भाटिया |ऋषि कपूर, परेश रावल | | |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''फेंकना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="9" style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |1 | style="text-align:center;" |अटैक पार्ट 1 |लखक्षय राज आनंद |जॉन अब्राहम, रकुल प्रीत सिंघ |पेन स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" |कौन प्रवीण तांबे ? |जयप्रसाद देसाई |श्रेयस तलपड़े |फॉक्स स्टार स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |कोबॉल्ट ब्लू |सचिन कुंडलकर |प्रतीक बब्बर , अनंत वी जोशी |नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" |7 | style="text-align: center;" |दसवीं |तुषार जलोटा |अभिषेक बच्चन , यामी गौतम |जियो स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |8 | style="text-align: center;" |हुरदंग |निखिल नागेश भट |सनी कौशल , नुसरत भरुच्चा |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |22 | style="text-align: center;" |जर्सी |गौत्म तिन्नानुरी |शाहिद कपूर , मृणाल ठाकुर |अल्लू एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |ऑपरेशन रोमियो |शशांत शाह |सिद्धांत गुप्ता , वेदिका पिंटो |रिलायंस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |29 | style="text-align: center;" |रनवे 34 |अजय देवगन |अजय देवगन , अमिताभ बच्चन |बॉम्बे स्टेंसिल | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |हीरोपंती 2 |अहमद खान |टाइगर श्रॉफ , नवाज़ुद्दीन सिद्दीकी |नडियादवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट | |- | rowspan="9" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big> | rowspan="3" style="text-align:center;background:#dbfff8;" |6 | style="text-align:center;" |मेरे देश की धरती |फराज़ हैदर |दिव्येन्दु ,अनुप्रिया गोयंका |कार्निवल मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" |थार |राज सिंह चौधरी |अनिल कपूर , हर्षवर्धन कपूर |अनिल कपूर फ़िल्म एंड कम्युनिकेशन नेटवर्क | |- | style="text-align: center;" |जयेशभाई जोरदार |दिव्यांग ठाक्कर |रणवीर सिंह , शालिनी पांडे |यशराज फ़िल्म्स | |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |20 | style="text-align: center;" |भूल भुलैया 2 |अनीस बज़्मी |कार्तिक आर्यन, तब्बू |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, सिने1 स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |धाकड़ |रज़ी घई |कंगना रनौत,अर्जुन रामपाल |सोहम रॉकस्टार एंटरटेनमेंट,सोहेल मकलई प्रोडक्शंस, | |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |27 | style="text-align: center;" |अनेक |अनुभव सिन्हा |आयुष्मान खुराना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, | |- | style="text-align: center;" |लव इन यूक्रेन |नितिन कुमार गुप्ता |विपिन कौशिक,अनास्तासिया |नियोले फ़िल्म्स, कमल एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |देहाती डिस्को |मनोज शर्मा |गणेश आचार्य,रवि किशन, मनोज जोशी |पैनोरमा स्टूडियोज़,क़ुरैशी प्रोडक्शंस, | |- | style="text-align: center;" |हीमोलिम्फ |सुदर्शन गामरे |रियाज़ अनवर,रुचिरा जाधव |टिकट बारी प्रोडक्शंस, एबी फ़िल्म्स एंटरटेनमेंट, | |- | rowspan="9" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big> | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |3 | style="text-align:center;" |सम्राट पृथ्वीराज |सम्राट पृथ्वीराज |अक्षय कुमार, संजय दत्त, सोनू सूद |यश राज फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |मेजर |सशी किरण टिक्का |अदिवि शेष शोभिता धूलिपाला |सोनी पिक्चर्स इंडिया, जी. महेश बाबू एंटरटेनमेंट, | |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |10 | style="text-align: center;" |'''जनहित में जारी''' |जय बसंतु सिंह |नुसरत भरुचा |भानुशाली स्टूडियोज़, थिंक इंक पिक्चरज़, | |- | style="text-align: center;" |'''अर्ध''' |पलाश मुच्छल |राजपाल यादव रुबिना दिलैक |पल म्यूज़िक एंड फ़िल्म्स, ज़ी5 | |- | style="text-align: center;" |17 | style="text-align: center;" |निकम्मा |सबी़र ख़ान |अभिमन्यु दासानी , शर्ली सेतिया |सोनी पिक्चर्स इंडिया, | |- | style="text-align: center;" |24 | style="text-align: center;" |शेरदिल |श्रीजीत मुखर्जी |पंकज त्रिपाठी, नीरज कबी |टी सीरीज़ फ़िल्म्स,रिलायंस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जुगजुग जियो |राज मेहता |अनिल कपूर, नीतू कपूर, वरुण धवन |वायकॉम18 स्टूडियोज़,धर्मा प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फॉरेंसिक |विशाल फ़ुरिया |विक्रांत मैसी, राधिका आप्टे |सोहम रॉकस्टार एंटरटेनमेंट, मिनी फ़िल्म्स, ज़ी5 | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | | | | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |राष्ट्र कवच ओम |कपिल वर्मा |आदित्य रॉय कपूर,संजना सांघी |ज़ी स्टूडियोज़,पेपर डॉल एंटरटेनमेंट | |- | rowspan="14" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" | जुलाई | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''1''' | style="text-align:center;" | ''[[रॉकेट्री: द नंबी इफेक्ट|रॉकेट्री: द नांबी इफेक्ट]]'' {{Efn|Trilingual film, also releasing in English and Tamil}} | [[माधवन|आर माधवानी]] |आर. माधवन , सिमरन | तिरंगा फिल्म, वर्गीज मूलन चित्र | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/r-madhavans-rocketry-nambi-effect-release-theatres-july-1-2022-six-languages/|title=R Madhavan’s Rocketry- The Nambi Effect to release in theatres on July 1, 2022 in six languages|date=14 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=14 February 2022}}</ref> |- | | style="text-align: center;" |ख़ुदा हाफ़िज़: चैप्टर 2 – अग्नि परीक्षा | style="text-align: center;" |फ़ारुक़ कबीर |विद्युत जामवाल शिवालिका ओबेरॉय |ज़ी स्टूडियोज़ पैनोरमा स्टूडियोज़ | |- | | style="text-align:center;" | ''[[एक विलेन रिटर्न्स]]'' | [[मोहित सूरी]] |जॉन अब्राहम , अर्जुन कपूर , दिशा पटानी , तारा सुतारिया | [[टी-सीरीज़]], [[बालाजी मोशन पिक्चर्स]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/john-abraham-arjun-kapoor-disha-patani-tara-sutaria-starrer-ek-villain-returns-release-july-8-2022/|title=John Abraham, Arjun Kapoor, Disha Patani, Tara Sutaria starrer Ek Villain Returns to release on July 8, 2022|date=29 September 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=29 September 2021}}</ref> |- | | style="text-align: center;" |हिट: द फ़र्स्ट केस | style="text-align: center;" |शैलेश कोलानु |राजकुमार राव,सान्या मल्होत्रा |टी सीरीज़ फ़िल्म्स दिल राजू प्रोडक्शन | |- | | style="text-align: center;" |लड़की: ड्रैगन गर्ल | style="text-align: center;" |राम गोपाल वर्मा | style="text-align: center;" |पूजा भालेकर, अभिमन्यु सिंह |आर्टसी मीडिया प्रोडक्शन | |- | | style="text-align: center;" |जादूगर | style="text-align: center;" |समीर सक्सेना | style="text-align: center;" |जितेंद्र कुमार, जावेद जाफ़री | style="text-align: center;" |पोशम पीए पिक्चर्स,चॉकबोर्ड एंटरटेनमेंट | |- | | style="text-align: center;" |जुदा होके भी | style="text-align: center;" |विक्रम भट्ट |अक्षय ओबेरॉय,ऐंद्रिता रे |स्टूडियो वर्चुअल वर्ल्ड्स,के सेरा सेरा बॉक्स ऑफिस | |- | | style="text-align: center;" |शाबाश मिथु | style="text-align: center;" |श्रीजीत मुखर्जी | style="text-align: center;" |तापसी पन्नू |वायकॉम18 स्टूडियोज़,कोलोसियम मीडिया | |- | | style="text-align:center;" | ''फोन भूत'' | गुरमीत सिंह |कैटरीना कैफ ,इशान खट्टर ,सिद्धांत चतुर्वेदी | एक्सेल एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/katrina-kaif-ishaan-khatter-siddhant-chaturvedi-starrer-phone-bhoot-release-july-15-2022/|title=Katrina Kaif, Ishaan Khatter and Siddhant Chaturvedi starrer Phone Bhoot to release on July 15, 2022|date=26 November 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=26 November 2021}}</ref> |- | | style="text-align:center;" | ''[[सर्कस (फिल्म)|सर्कस]]'' | [[रोहित शेट्टी]] | * रणवीर सिंह , वरुण शर्मा | [[टी-सीरीज़]], [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], रोहित शेट्टी पिक्चर्ज़ | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ranveer-singh-rohit-shettys-cirkus-arrive-cinemas-july-15-2022-clash-katrina-kaifs-phone-bhoot/|title=Ranveer Singh and Rohit Shetty’s Cirkus to arrive in cinemas on July 15, 2022; to clash with Katrina Kaif’s Phone Bhoot|date=26 November 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=26 November 2021}}</ref> |- | | style="text-align:center;" | ''[[शमशेरा]]'' | [[करण मल्होत्रा]] |रणबीर कपूर , संजय दत्त , वाणी कपूर | [[यश राज फ़िल्म्स|यश राज फिल्म्स]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ranbir-kapoor-vaani-kapoor-sanjay-dutt-announce-release-date-shamshera-power-packed-video/|title=Ranbir Kapoor, Vaani Kapoor, and Sanjay Dutt announce the release date of Shamshera with a power-packed video|date=11 February 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=11 February 2021}}</ref> |- | | style="text-align: center;" |आरके स्लैश आरके | style="text-align: center;" |रजत कपूर |मल्लिका शेरावत, कुब्रा सैत, रणवीर शौरी |एनफ्लिक्स, मिथ्या टॉकीज़ | |- | | style="text-align: center;" |एक विलेन रिटर्न्स | style="text-align: center;" |मोहित सूरी | style="text-align: center;" |जॉन अब्राहम, अर्जुन कपूर |टी सीरीज़ फ़िल्म्स, बालाजी मोशन पिक्चर्स | |- | | style="text-align:center;" | ''सुकर है'' | [[इन्द्र कुमार|इंद्र कुमार]] |अजय देवगन , सिद्धार्थ मल्होत्रा , रकुल प्रीत सिंह | [[टी-सीरीज़]], मारुति इंटरनेशनल | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ajay-devgn-sidharth-malhotra-rakul-preet-singh-starrer-thank-god-release-july-29-2022/|title=Ajay Devgn, Sidharth Malhotra and Rakul Preet Singh starrer Thank God to release on July 29, 2022|date=21 November 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=21 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | | style="text-align: center;" |गुड लक जेरी |सिद्धार्थ सेनगुप्ता |जान्हवी कपूर, दीपक डोबरियाल |लाइका प्रोडक्शंस, महावीर जैन फ़िल्म्स | |- | rowspan="6" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | अगस्त | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''[[रक्षा बंधन (फिल्म)| रक्षाबंधन]]'' | [[आनंद एल॰ राय|आनंद एल राय]] |{{Hlist|[[अक्षय कुमार]]|[[भूमि पेडनेकर]]}} | [[ज़ी स्टूडियोज़|ज़ी स्टूडियोज]], कलर येलो प्रोडक्शंस, केप ऑफ गुड फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-bhumi-pednekar-starrer-raksha-bandhan-release-august-11-2022/|title=Akshay Kumar and Bhumi Pednekar starrer Raksha Bandhan to release on August 11, 2022|date=26 September 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=26 September 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[लाल सिंह चड्ढा]]'' | अद्वैत चंदन |आमिर खान , नागा चैतन्य , करीना कपूर | [[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स|वायकॉम18 स्टूडियो]], आमिर खान प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/aamir-khan-kareena-kapoor-khan-starrer-laal-singh-chaddha-postponed-now-release-august-11-2022/|title='Aamir Khan and Kareena Kapoor Khan starrer Laal Singh Chaddha postponed; to now release on August 11, 2022|date=15 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=15 February 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |ऑड कपल | style="text-align: center;" |प्रशांत जोहरी |दिव्येंदु,सुचित्रा कृष्णमूर्ति |निप्राम क्रिएशन्स,अमेज़न प्राइम वीडियो | |- | style="text-align: center;" |5 | style="text-align: center;" |डार्लिंग्स | style="text-align: center;" |जस्मीत के रीन | style="text-align: center;" |आलिया भट्ट, शेफाली शाह |रेड चिलीज़ एंटरटेनमेंट, इटरनल सनशाइन प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" |19 | style="text-align: center;" |दोबारा | style="text-align: center;" |अनुराग कश्यप | style="text-align: center;" |तापसी पन्नू, पवेल गुलाटी | style="text-align: center;" |बालाजी मोशन पिक्चर्स, कल्ट मूवीज़ | |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''लिगर'' [lower-alpha 1] | [[पुरी जगन्नाध|पुरी जगन्नाधी]] |विजय देवरकोंडा , माइक टायसन | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/vijay-deverakonda-starrer-liger-release-august-25-2022-first-glimpse-unveiled-december-31-2021/|title=Vijay Deverakonda starrer Liger to release on August 25, 2022; first glimpse to be unveiled on December 31, 2021|date=16 December 2020|website=Bollywood Hungama|access-date=16 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |होली काउ |साईं कबीर |संजय मिश्रा, तिग्मांशु धूलिया, नवाज़ुद्दीन सिद्दीकी |के सेरा सेरा बॉक्स ऑफिस, वाईएस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |कटपुतली |रंजीत एम तिवारी |अक्षय कुमार, रकुल प्रीत सिंह |पूजा एंटरटेनमेंट, डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | rowspan="5" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | '''<br /><br /><br />'''सितम्बर | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''9''' | style="text-align:center;" | ''[[ब्रह्मास्त्र (फ़िल्म)|ब्रह्मास्त्र:]]'' | [[अयान मुखर्जी]] |अमिताभ बच्चन , रणबीर कपूर | [[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़|फॉक्स स्टार स्टूडियोज]], [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2021/film/news/amitabh-bachchan-ranbir-kapoor-alia-bhatt-brahmastra-1235132978/|title=Amitabh Bachchan, Ranbir Kapoor, Alia Bhatt’s Divine Hero Franchise Film ‘Brahmastra’ Sets 2022 Release Date (EXCLUSIVE)|last=Naman Ramachandran|date=14 December 2021|website=Variety|access-date=15 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जहाँ चार यार | style="text-align: center;" |कमल पांडे |स्वरा भास्कर, मेहर विज |पेन मारुधर, सौंदर्या प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |जोगी | style="text-align: center;" |अली अब्बास ज़फ़र | style="text-align: center;" |दिलजीत दोसांझ, कुमुद मिश्रा |एएज़ेड फ़िल्म्स, नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मट्टो की साइकिल | style="text-align: center;" |एम गनी | style="text-align: center;" |प्रकाश झा | style="text-align: center;" |प्रकाश झा प्रोडक्शंस, शिवदेवा फ़िल्म्स | |- | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''30''' | style="text-align:center;" | ''[[विक्रम वेध (2022 की चलचित्र)|विक्रम वेधा]]'' | पुष्कर–गायत्री |सैफ अली खान ऋतिक रोशन | YNOT स्टूडियोज, [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], फ्राइडे फिल्मवर्क्स | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/mega-exclusive-hrithik-roshan-saif-ali-khan-starrer-vikram-vedha-remake-release-september-30-2022/|title=MEGA EXCLUSIVE: Hrithik Roshan-Saif Ali Khan starrer Vikram Vedha remake to release on September 30, 2022|date=10 July 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=10 July 2021}}</ref> |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | rowspan="20" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |ऑक्टोबर | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''5''' | style="text-align:center;" | ''तेजसी'' | सर्वेश मेवाड़ा | [[कंगना रनौत|कंगना रनौत]] | आरएसवीपी मूवीज | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kangana-ranaut-starrer-tejas-to-release-in-cinemas-next-dussehra-on-october-5-2022/|title=Kangana Ranaut starrer Tejas to release in cinemas next Dussehra on October 5, 2022|date=7 December 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=7 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" |6 | style="text-align: center;" |मजा मा | style="text-align: center;" |आनंद तिवारी |माधुरी दीक्षित, गजराज राव | | |- | style="text-align: center;" |7 | style="text-align: center;" |गुड बाय | style="text-align: center;" |विकास बही | style="text-align: center;" |अमिताभ बच्चन, नीहा गुप्ता |बालाजी मोशन पीकचर | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |नजर अंदाज | style="text-align: center;" |विक्रांत देशमुख | style="text-align: center;" |कुमुद मिश्रा, दिव्या दुत्ता | style="text-align: center;" | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |डॉक्टर जी | style="text-align: center;" |अनुभूति कश्यप | style="text-align: center;" |आहुषमन्न खुरराँद, शेफाली शाह | style="text-align: center;" |जुगली पीकचर | style="text-align: center;" | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | | style="text-align:center;" | ''मिस्टर एंड मिसेज माही'' | शरण शर्मा |राजकुमार राव, जहान्वी कपूर | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-dharma-productions-next-film-titled-mr-mrs-mahi-stars-rajkummar-rao-janhvi-kapoor/|title=EXCLUSIVE: Dharma Productions’ next film titled Mr And Mrs Mahi; stars Rajkummar Rao and Janhvi Kapoor|date=22 November 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=22 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |कोड नेम : तिरंगा | style="text-align: center;" |रिभू दासगुप्ता |परिनीति चोपड़ा, हररदी साधु |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''24''' | style="text-align:center;" | ''[[राम सेतु (फिल्म)|राम सेतु]]'' | अभिषेक शर्मा |अक्षय कुमार , जैकलीन फ़र्नांडिस , नुशरत भारुच्चा | केप ऑफ गुड फिल्म्स, अबुदंतिया एंटरटेनमेंट, [[प्राइम वीडियो|अमेज़ॅन प्राइम वीडियो]], लाइका प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-confirms-diwali-2022-release-film-ram-setu-co-starring-jacqueline-fernandez-nushrratt-bharuccha/|title=Akshay Kumar confirms Diwali 2022 release for his film Ram Setu co-starring Jacqueline Fernandez and Nushrratt Bharuccha|date=26 September 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=26 September 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थैंगक गोद |इंद्रा कुमार |अजय देवगन, राकुल प्रीत सिंघ |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |28 | style="text-align: center;" |तारा वी एस बिलाल |समर इकबाल |हर्षवर्धन राणे, सोनिया राठी |टी सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फोन भूत |गुरममीट सिंघ |कैटरीना कैफ, ईशान खटतेर |एक्सेल एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |4 | style="text-align: center;" |डबल एक्स एल |सात्रमं रमानी |सोनखी सिंहा, हूमा कुरेशी |[[टी-सीरीज़]], [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मिली |माथुकुट्टी |जान्हवी कपूर, मनोज पाहवा |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |तड़का |प्रकाश राज |नाना पाटेकर, श्रिया सारण |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |रॉकेट गैंग |बोसको मार्टिस |आदिया सील, निकिता दुत्ता |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |11 | style="text-align: center;" |ऊंचाई |सूरज बुरजात्य |अमिताभ बच्चन, नीना गुप्ता |महावीर जैन फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मोनिका , ओ माय डार्लिंग |वसन बाला |राजकुमार राव, हुम कुरेशी |मैच्बाक्स शॉट्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थाई मैसेज |मगेश हद वाले |गजराज राव,राजपाल यादव |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |18 | style="text-align: center;" |दृश्याम -2 |अभिषेक पाठक |अजय देवगन, अक्षय खन्ना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मिस्टर मम्मी |शायद अली |रितेश देशमुख, महेश मांजरेकर |टी सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |- | rowspan="3" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | नवम्बर | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''शहज़ादा'' | रोहित धवन |कार्तिक आर्यन, परेश रावल | [[टी-सीरीज़]], अल्लू एंटरटेनमेंट, गीता आर्ट्स, हारिका और हसीन क्रिएशंस, ब्रैट फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kartik-aaryan-and-kriti-sanon-officially-announce-shehzada-film-to-release-on-november-4-2022/|title=Kartik Aaryan and Kriti Sanon officially announce Shehzada; film to release on November 4, 2022|date=13 October 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=13 October 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''योद्धा'' |{{Hlist|Sagar Ambre|Pushkar Ojha}} |सिद्धार्थ मल्होत्रा , दिशा पटानी, राशी खन्ना | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/sidharth-malhotra-to-lead-karan-s-action-franchise-with-yodha-film-releases-on-nov-11-2022-1878083-2021-11-18|title=Sidharth Malhotra to lead Karan’s action franchise with Yodha. Film releases on Nov 11, 2022|date=18 November 2021|website=India Today|access-date=18 November 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''[[भेड़िया (फ़िल्म)|भेड़िया]]'' | अमर कौशिको |वरुण धवन, अभिषेक बनर्जी, दीपक डोबरियाल | मैडॉक फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/varun-dhawan-turns-into-an-fiery-werewolf-in-bhediya-first-look-film-to-now-release-on-november-25-2022/|title=Varun Dhawan turns into a fiery werewolf in Bhediya first look; film to now release on November 25, 2022|date=25 November 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=25 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |1 | style="text-align: center;" |कला |अनविता भट्ट |तृप्ति दिमरी, बबली खान |क्लीन स्लैट फिलमस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अन एक्शन हीरो |अनिरुद्ध लएर |आयुष्मान खुर्राना, जयदीप अनलवात |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |फरेड्डी |शशांक घोष |कार्तिक आर्यन, आलय ऐफ |, डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |इंडिया लॉकदावउन |मधुर बंदरकर |आहन कुमरा, प्रतीक बब्बर |पेन स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |सलाम वेनकी |रेवठी |काजोल, विशाल जेठवा |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |9 | style="text-align: center;" |वाढ |जसपाल सिंघ साधु |संजय मिश्रा, नीना गुप्ता |लव फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |माररिच |ध्रुव लैदर |तुषार कपूर, राहुल दवे |तुषार एनर्टैन्मन्ट हाउस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जोसेफ बार्न इन ग्रैस |सुसंत मिश्रा |विकटोर बनेरजी, सुब्रत दुत्ता |यू ए काठाचित्रर | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |बलुरर |अजय भाई |तापसी पननु, गलशान देवैयाह |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गोविंद नाम मेरा |शशांक कैतन |विकी कौशल, भूमि पेडनेकर |वियकों 18 स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |अजय वर्धन |प्रगति अगरवाल |रुसलान मुमताज़, अरजुम्मान मुगल |प्रसिद्ध एकलवाया एनर्टैन्मन्ट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |त्राहिमान |दुशवंत प्रताप सिंघ |आर्शी खान, पंकज बेरी |दुष्यंत कॉर्पोरेसन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |23 | style="text-align: center;" |किरकुस |रोहित शेट्टी |रणवीर सिंघ, पूजा हेगेद |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |30 | style="text-align: center;" |डेढ़ लाख का दूल्हा |अभय प्रताप सिंघ |इशतीयक खान, हर्षिता पनवार |के के फिल्म्स क्रीऐशन | |- | rowspan="4" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | दिसम्बर | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''9''' | style="text-align:center;" | ''पिप्पा'' | राजा कृष्ण मेनन |ईशान खट्टर , मृणाल ठाकुर , प्रियांशु पैन्यूली , सोनी रज़दान | RSVP मूवीज़, ब्लू बम एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ishaan-khatter-s-pippa-to-release-in-cinemas-on-dec-9-2022-actor-announces-on-vijay-diwas-1888439-2021-12-16|title=Ishaan Khatter’s Pippa to release in cinemas on Dec 9, 2022, actor announces on Vijay Diwas|date=16 December 2021|work=India Today|access-date=16 December 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''17''' | style="text-align:center;" | ''द गुड महाराजा'' | विकाश वर्मा |संजय दत्त , ध्रुव वर्मा , शरद कपूर , प्रीति ज़िंटा ,गुलशन ग्रोवर | G7 फिल्म्स पोलैंड | <ref>{{Cite web|url=https://english.lokmat.com/entertainment/dhruv-vermas-the-good-maharaja-to-release-on-17-december-2022/|title=Dhruv Verma's The Good Maharaja, to release on 17 December 2022|date=2021-04-28|website=Lokmat English|language=en|access-date=2021-04-28}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/indo-polish-action-thriller-aims-to-rekindle-bilateral-ties/article33651920.ece|title=Indo-Polish action thriller aims to rekindle bilateral ties|last=Mishra|first=Lalatendu|date=2021-01-25|work=The Hindu|access-date=2021-04-28|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2021/mar/07/filmmaker-vikash-vermas-no-means-no-is-the-first-ever-indo-polish-co-production-2272313.html|title=Filmmaker Vikash Verma's 'No Means No', is the first-ever Indo-Polish co-production|website=The New Indian Express|access-date=2021-04-28}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''23''' | style="text-align:center;" | ''गणपति'' | [[विकास बहल|विकास बहली]] |टाइगर श्रॉफ , कृति सेनन | पूजा एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/tiger-shroff-and-kriti-sanon-starrer-ganapath-to-arrive-in-december-2022/articleshow/85509957.cms|title=Tiger Shroff and Kriti Sanon starrer 'Ganapath' to arrive in December 2022|date=21 August 2021|website=The Times of India|access-date=21 August 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''क्रिसमस की बधाई'' | [[श्रीराम राघवन|श्रीराम राघवानी]] |विजय सेथुपति , कैटरीना कैफ | [[टिप्स इंडस्ट्रीज]], माचिस पिक्चर्स प्रा। लिमिटेड | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sriram-raghavans-merry-christmas-starring-vijay-sethupathi-katrina-kaif-goes-floors-release-december-23-2022/|title=Sriram Raghavan’s Merry Christmas starring Vijay Sethupathi and Katrina Kaif goes on floors, to release on December 23, 2022|date=25 December 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=25 December 2021}}</ref> |} == टिप्पणियाँ == {{Notelist}} == संदर्भ == {{Reflist}}दुनिया भर में बॉक्स ऑफिस ग्रॉस रेवेन्यू द्वारा 2022 में रिलीज़ की गई सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में इस प्रकार हैं । [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] [[श्रेणी:वर्ष द्वारा वर्गीकृत फ़िल्में]] 8ph8l8i5iiz9l6ohz7exkpysx7sm3r3 6537698 6537694 2026-04-08T14:08:17Z MovieLoverFan 505761 /* अप्रैल-जून */ Table added 6537698 wikitext text/x-wiki {{सफाई}} यह [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] फिल्मों की एक सूची है जो 2022 में रिलीज़ होने वाली है। == बॉक्स ऑफिस कलेक्शन == वर्ल्डवाइड बॉक्स ऑफिस [[संप्राप्ति|ग्रॉस रेवेन्यू]] के हिसाब से 2022 में रिलीज़ [[सर्वाधिक कमाई करने वाली भारतीय फिल्मों की सूची|हुई सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में]] इस प्रकार हैं। {| class="wikidiv" | style="text-align:center; background:#9fc;" |* | दुनिया भर के सिनेमाघरों में अभी भी चल रही फिल्मों को दर्शाता है |} {| class="wikitable sortable" style="margin:auto; margin:auto;" |+दुनिया भर में सबसे ज्यादा ग्रॉस 2022 ! पद ! शीर्षक ! निर्माण संगठन ! वितरक ! दुनिया भर में सकल ! संदर्भ। |- style="text-align:center; background:#9fc;" ! style="text-align:center;" | 1 | ''बधाई दो'' * | जंगली चित्र | [[ज़ी स्टूडियोज़|ज़ी स्टूडियोज]] | {{INRConvert|16.74|c}} | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/badhaai-do/box-office/#bh-movie-box-office|title=Badhaai Do Box Office|website=Bollywood Hungama|access-date=18 February 2022}}</ref> <ref name="boxoffww">{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/2022/|title=Bollywood Top Grossers Worldwide Bollywood Hungama|website=Bollywood Hungama|access-date=18 February 2022}}</ref> |} == जनवरी-मार्च == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | rowspan="2" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" | '''जनवरी''' | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''21''' | style="text-align:center;" | ''36 फार्महाउस'' | राम रमेश शर्मा |{{Hlist|विजय राज|संजय मिश्रा|अमोल पराशर|बरखा सिंघ|अश्विनी केलकर}} | मुक्ता आर्ट्स, [[ज़ी5|ZEE5]] | <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/36-farmhouse-trailer-subhash-ghai-zee-5-7717993/|title=36 Farmhouse trailer: Subhash Ghai returns with a comedy|date=11 January 2022|website=The Indian Express|access-date=11 January 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |है तुझे सलाम इंडिया |अवनीश कुमार |आर्य बाबर, स्मिता गोढ़कर | | |- | rowspan="6" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | '''फेब्रुअरी''' | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''लूप लापेटा'' | आकाश भाटिया |{{Hlist|तापसी पन्नु |ताहिर भासिन}} | [[सोनी पिक्चर्स नेटवर्क्स इंडिया|सोनी पिक्चर्स फिल्म्स इंडिया]], एलिप्सिस एंटरटेनमेंट, [[नेटफ्लिक्स]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/looop-lapeta-starring-taapsee-pannu-and-tahir-raj-bhasin-to-premiere-on-february-4-on-netflix/|title=Looop Lapeta starring Taapsee Pannu and Tahir Raj Bhasin to premiere on February 4 on Netflix|date=8 January 2022|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=8 January 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''गेहराईयां'' | शकुन बत्रा |[[दीपिका पादुकोण]], [[सिद्धांत चतुर्वेदी]], [[अनन्या पांडे]] | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]], [[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स|वायकॉम18 स्टूडियोज]], जौस्का फिल्म्स, [[प्राइम वीडियो|अमेज़ॅन प्राइम वीडियो]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/deepika-padukone-siddhant-chaturvedi-ananya-panday-starrer-gehraiyaan-now-release-february-11-2022/|title=Deepika Padukone, Siddhant Chaturvedi and Ananya Panday starrer Gehraiyaan to now release on February 11, 2022|date=5 January 2022|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=5 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[बधाई दो]]'' | हर्षवर्धन कुलकर्णी |[[राजकुमार राव]], भूमि पड्नेकर | जंगली चित्र | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/rajkummar-rao-bhumi-pednekar-starrer-badhaai-release-cinema-halls-february-11/|title=Rajkummar Rao and Bhumi Pednekar starrer Badhaai Do to release in cinema halls on February 11|date=24 January 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=24 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''17''' | style="text-align:center;" | ''एक गुरुवार'' | बेहज़ाद खंबाटा |यामी गौतम, नेहा धूपिया, अतुल कुलकर्णी, डिम्पल कपाडिया | आरएसवीपी मूवीज, ब्लू मंकी फिल्म्स, [[हॉटस्टार|डिज्नी+ हॉटस्टार]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in//movies/bollywood/story/yami-gautam-as-terrorist-in-a-thursday-will-hook-you-disney-hotstar-film-to-release-on-feb-17-1911117-2022-02-10|title=Yami Gautam as terrorist in A Thursday will hook you. Disney+ Hotstar film to release on Feb 17|date=10 February 2022|work=India Today|access-date=10 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''[[गंगूबाई काठियावाड़ी]]'' | [[संजय लीला भंसाली]] |आलिया भट्ट , शांतनु माहेश्वरी ,विजय राज़ , इंदिरा तिवारी , सीमा पाहवा | भंसाली प्रोडक्शंस, पेन इंडिया लिमिटेड | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/alia-bhatt-sanjay-leela-bhansali-starrer-gangubai-kathiawadi-release-february-25-2022/|title=Alia Bhatt and Sanjay Leela Bhansali’s Gangubai Kathiawadi to release on February 25, 2022|date=28 January 2022|work=Bollywood Hungama|access-date=28 January 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''लव हॉस्टल'' | शंकर रमन |सान्या मल्होत्रा , विक्रांत मैसी , बॉबी देओल | [[रेड चिलीज़ एंटरटेनमेंट|रेड चिलीज एंटरटेनमेंट]], दृश्यम [[दृश्यम् फिल्म्स|फिल्म्स]], [[ज़ी5|ZEE5]] | <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.com/web-series/news/hindi/vikrant-massey-sanya-malhotra-and-bobby-deols-love-hostel-to-be-released-on-feb-25/articleshow/89348919.cms|title=Vikrant Massey, Sanya Malhotra and Bobby Deol's 'Love Hostel' to be released on Feb 25|date=4 February 2022|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=4 February 2022}}</ref> |- | rowspan="7" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | मार्च | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''[[झुंड (२०२२ की फिल्म)|झुंड]]'' | [[नागराज मंजुले]] |अमिताभ बच्चन , आकाश ठोसर | [[टी-सीरीज़|टी-सीरीज]], तांडव फिल्म्स एंटरटेनमेंट प्रा। लिमिटेड, आटपत फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/amitabh-bachchan-starrer-jhund-release-march-4-2022-cinemas/|title=Amitabh Bachchan starrer Jhund to release on March 4, 2022 in cinemas|date=2 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=2 February 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''टूलिडास जूनियर'' | मृदुल |संजय दत्त , राजीव कपूर , वरुण बुद्धदेव | [[टी-सीरीज़]], एक आशुतोष गोवारिकर प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sanjay-dutt-rajiv-kapoor-starrer-toolsidas-junior-release-march-4/|title=Sanjay Dutt and Rajiv Kapoor starrer Toolsidas Junior to release on March 4|date=18 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=19 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''[[राधे श्याम]]'' {{Efn|Bilingual film, also released in Telugu}} | राधा कृष्ण कुमार |प्रभास , पूजा हेगड़े | [[टी-सीरीज़]], यूवी क्रिएशंस | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/radhe-shyam-prabhas-and-pooja-hegde-lock-march-11-as-releasae-date-for-their-enthralling-love-story/articleshow/89288682.cms|title=Radhe Shyam: Prabhas and Pooja Hegde lock March 11 as releasae date for their 'enthralling love story'|date=2 February 2022|website=The Times of India|access-date=2 February 2022}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[द कश्मीर फ़ाइल्स|द कश्मीर फाइल्स]]'' | [[विवेक अग्निहोत्री]] |मिथुन चक्रवर्ती , अनुपम खेर | अभिषेक अग्रवाल कला | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/vivek-agnihotris-kashmir-files-clash-prabhas-starrer-radhe-shyam-march-11/|title=Vivek Agnihotri’s The Kashmir Files to CLASH with Prabhas-starrer Radhe Shyam on March 11|date=8 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=8 February 2022}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''18''' | style="text-align:center;" | ''[[बच्चन पांडे|बच्चन पांडेय]]'' | फरहाद सामजिक |अक्षय कुमार , कृति सेनन , जैकलीन फर्नांडीज़ ,अर्शद वारसी | [[नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-starrer-bachchan-pandey-release-march-18-2022-new-posters-unveiled/|title=Akshay Kumar starrer Bachchan Pandey to release on March 18, 2022; new posters unveiled|date=18 January 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=18 January 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |जलसा |सुरेश त्रिवेणी |विद्या बालन, शेफाली शाह |[[टी-सीरीज़]], यूवी क्रिएशंस | |- | style="text-align: center;" |31 | style="text-align: center;" |शर्माजी नमकीन |हितेश भाटिया |ऋषि कपूर, परेश रावल | | |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''फेंकना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="9" style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |1 | style="text-align:center;" |अटैक पार्ट 1 |लखक्षय राज आनंद |जॉन अब्राहम, रकुल प्रीत सिंघ |पेन स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" |कौन प्रवीण तांबे ? |जयप्रसाद देसाई |श्रेयस तलपड़े |फॉक्स स्टार स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |कोबॉल्ट ब्लू |सचिन कुंडलकर |प्रतीक बब्बर , अनंत वी जोशी |नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" |7 | style="text-align: center;" |दसवीं |तुषार जलोटा |अभिषेक बच्चन , यामी गौतम |जियो स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |8 | style="text-align: center;" |हुरदंग |निखिल नागेश भट |सनी कौशल , नुसरत भरुच्चा |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |22 | style="text-align: center;" |जर्सी |गौत्म तिन्नानुरी |शाहिद कपूर , मृणाल ठाकुर |अल्लू एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |ऑपरेशन रोमियो |शशांत शाह |सिद्धांत गुप्ता , वेदिका पिंटो |रिलायंस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |29 | style="text-align: center;" |रनवे 34 |अजय देवगन |अजय देवगन , अमिताभ बच्चन |बॉम्बे स्टेंसिल | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |हीरोपंती 2 |अहमद खान |टाइगर श्रॉफ , नवाज़ुद्दीन सिद्दीकी |नडियादवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट | |- | rowspan="9" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big> | rowspan="3" style="text-align:center;background:#dbfff8;" |6 | style="text-align:center;" |मेरे देश की धरती |फराज़ हैदर |दिव्येन्दु ,अनुप्रिया गोयंका |कार्निवल मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" |थार |राज सिंह चौधरी |अनिल कपूर , हर्षवर्धन कपूर |अनिल कपूर फ़िल्म एंड कम्युनिकेशन नेटवर्क | |- | style="text-align: center;" |जयेशभाई जोरदार |दिव्यांग ठाक्कर |रणवीर सिंह , शालिनी पांडे |यशराज फ़िल्म्स | |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |20 | style="text-align: center;" |भूल भुलैया 2 |अनीस बज़्मी |कार्तिक आर्यन, तब्बू |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, सिने1 स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |धाकड़ |रज़ी घई |कंगना रनौत,अर्जुन रामपाल |सोहम रॉकस्टार एंटरटेनमेंट,सोहेल मकलई प्रोडक्शंस, | |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |27 | style="text-align: center;" |अनेक |अनुभव सिन्हा |आयुष्मान खुराना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, | |- | style="text-align: center;" |लव इन यूक्रेन |नितिन कुमार गुप्ता |विपिन कौशिक,अनास्तासिया |नियोले फ़िल्म्स, कमल एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |देहाती डिस्को |मनोज शर्मा |गणेश आचार्य,रवि किशन, मनोज जोशी |पैनोरमा स्टूडियोज़,क़ुरैशी प्रोडक्शंस, | |- | style="text-align: center;" |हीमोलिम्फ |सुदर्शन गामरे |रियाज़ अनवर,रुचिरा जाधव |टिकट बारी प्रोडक्शंस, एबी फ़िल्म्स एंटरटेनमेंट, | |- | rowspan="9" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big> | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |3 | style="text-align:center;" |सम्राट पृथ्वीराज |सम्राट पृथ्वीराज |अक्षय कुमार, संजय दत्त, सोनू सूद |यश राज फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |मेजर |सशी किरण टिक्का |अदिवि शेष शोभिता धूलिपाला |सोनी पिक्चर्स इंडिया, जी. महेश बाबू एंटरटेनमेंट, | |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |10 | style="text-align: center;" |'''जनहित में जारी''' |जय बसंतु सिंह |नुसरत भरुचा |भानुशाली स्टूडियोज़, थिंक इंक पिक्चरज़, | |- | style="text-align: center;" |'''अर्ध''' |पलाश मुच्छल |राजपाल यादव रुबिना दिलैक |पल म्यूज़िक एंड फ़िल्म्स, ज़ी5 | |- | style="text-align: center;" |17 | style="text-align: center;" |निकम्मा |सबी़र ख़ान |अभिमन्यु दासानी , शर्ली सेतिया |सोनी पिक्चर्स इंडिया, | |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |24 | style="text-align: center;" |शेरदिल |श्रीजीत मुखर्जी |पंकज त्रिपाठी, नीरज कबी |टी सीरीज़ फ़िल्म्स,रिलायंस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |जुगजुग जियो |राज मेहता |अनिल कपूर, नीतू कपूर, वरुण धवन |वायकॉम18 स्टूडियोज़,धर्मा प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" |फॉरेंसिक |विशाल फ़ुरिया |विक्रांत मैसी, राधिका आप्टे |सोहम रॉकस्टार एंटरटेनमेंट, मिनी फ़िल्म्स, ज़ी5 | |- | style="text-align: center;" | | | | | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |राष्ट्र कवच ओम |कपिल वर्मा |आदित्य रॉय कपूर,संजना सांघी |ज़ी स्टूडियोज़,पेपर डॉल एंटरटेनमेंट | |- | rowspan="14" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" | जुलाई | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''1''' | style="text-align:center;" | ''[[रॉकेट्री: द नंबी इफेक्ट|रॉकेट्री: द नांबी इफेक्ट]]'' {{Efn|Trilingual film, also releasing in English and Tamil}} | [[माधवन|आर माधवानी]] |आर. माधवन , सिमरन | तिरंगा फिल्म, वर्गीज मूलन चित्र | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/r-madhavans-rocketry-nambi-effect-release-theatres-july-1-2022-six-languages/|title=R Madhavan’s Rocketry- The Nambi Effect to release in theatres on July 1, 2022 in six languages|date=14 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=14 February 2022}}</ref> |- | | style="text-align: center;" |ख़ुदा हाफ़िज़: चैप्टर 2 – अग्नि परीक्षा | style="text-align: center;" |फ़ारुक़ कबीर |विद्युत जामवाल शिवालिका ओबेरॉय |ज़ी स्टूडियोज़ पैनोरमा स्टूडियोज़ | |- | | style="text-align:center;" | ''[[एक विलेन रिटर्न्स]]'' | [[मोहित सूरी]] |जॉन अब्राहम , अर्जुन कपूर , दिशा पटानी , तारा सुतारिया | [[टी-सीरीज़]], [[बालाजी मोशन पिक्चर्स]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/john-abraham-arjun-kapoor-disha-patani-tara-sutaria-starrer-ek-villain-returns-release-july-8-2022/|title=John Abraham, Arjun Kapoor, Disha Patani, Tara Sutaria starrer Ek Villain Returns to release on July 8, 2022|date=29 September 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=29 September 2021}}</ref> |- | | style="text-align: center;" |हिट: द फ़र्स्ट केस | style="text-align: center;" |शैलेश कोलानु |राजकुमार राव,सान्या मल्होत्रा |टी सीरीज़ फ़िल्म्स दिल राजू प्रोडक्शन | |- | | style="text-align: center;" |लड़की: ड्रैगन गर्ल | style="text-align: center;" |राम गोपाल वर्मा | style="text-align: center;" |पूजा भालेकर, अभिमन्यु सिंह |आर्टसी मीडिया प्रोडक्शन | |- | | style="text-align: center;" |जादूगर | style="text-align: center;" |समीर सक्सेना | style="text-align: center;" |जितेंद्र कुमार, जावेद जाफ़री | style="text-align: center;" |पोशम पीए पिक्चर्स,चॉकबोर्ड एंटरटेनमेंट | |- | | style="text-align: center;" |जुदा होके भी | style="text-align: center;" |विक्रम भट्ट |अक्षय ओबेरॉय,ऐंद्रिता रे |स्टूडियो वर्चुअल वर्ल्ड्स,के सेरा सेरा बॉक्स ऑफिस | |- | | style="text-align: center;" |शाबाश मिथु | style="text-align: center;" |श्रीजीत मुखर्जी | style="text-align: center;" |तापसी पन्नू |वायकॉम18 स्टूडियोज़,कोलोसियम मीडिया | |- | | style="text-align:center;" | ''फोन भूत'' | गुरमीत सिंह |कैटरीना कैफ ,इशान खट्टर ,सिद्धांत चतुर्वेदी | एक्सेल एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/katrina-kaif-ishaan-khatter-siddhant-chaturvedi-starrer-phone-bhoot-release-july-15-2022/|title=Katrina Kaif, Ishaan Khatter and Siddhant Chaturvedi starrer Phone Bhoot to release on July 15, 2022|date=26 November 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=26 November 2021}}</ref> |- | | style="text-align:center;" | ''[[सर्कस (फिल्म)|सर्कस]]'' | [[रोहित शेट्टी]] | * रणवीर सिंह , वरुण शर्मा | [[टी-सीरीज़]], [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], रोहित शेट्टी पिक्चर्ज़ | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ranveer-singh-rohit-shettys-cirkus-arrive-cinemas-july-15-2022-clash-katrina-kaifs-phone-bhoot/|title=Ranveer Singh and Rohit Shetty’s Cirkus to arrive in cinemas on July 15, 2022; to clash with Katrina Kaif’s Phone Bhoot|date=26 November 2021|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=26 November 2021}}</ref> |- | | style="text-align:center;" | ''[[शमशेरा]]'' | [[करण मल्होत्रा]] |रणबीर कपूर , संजय दत्त , वाणी कपूर | [[यश राज फ़िल्म्स|यश राज फिल्म्स]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ranbir-kapoor-vaani-kapoor-sanjay-dutt-announce-release-date-shamshera-power-packed-video/|title=Ranbir Kapoor, Vaani Kapoor, and Sanjay Dutt announce the release date of Shamshera with a power-packed video|date=11 February 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=11 February 2021}}</ref> |- | | style="text-align: center;" |आरके स्लैश आरके | style="text-align: center;" |रजत कपूर |मल्लिका शेरावत, कुब्रा सैत, रणवीर शौरी |एनफ्लिक्स, मिथ्या टॉकीज़ | |- | | style="text-align: center;" |एक विलेन रिटर्न्स | style="text-align: center;" |मोहित सूरी | style="text-align: center;" |जॉन अब्राहम, अर्जुन कपूर |टी सीरीज़ फ़िल्म्स, बालाजी मोशन पिक्चर्स | |- | | style="text-align:center;" | ''सुकर है'' | [[इन्द्र कुमार|इंद्र कुमार]] |अजय देवगन , सिद्धार्थ मल्होत्रा , रकुल प्रीत सिंह | [[टी-सीरीज़]], मारुति इंटरनेशनल | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ajay-devgn-sidharth-malhotra-rakul-preet-singh-starrer-thank-god-release-july-29-2022/|title=Ajay Devgn, Sidharth Malhotra and Rakul Preet Singh starrer Thank God to release on July 29, 2022|date=21 November 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=21 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | | style="text-align: center;" |गुड लक जेरी |सिद्धार्थ सेनगुप्ता |जान्हवी कपूर, दीपक डोबरियाल |लाइका प्रोडक्शंस, महावीर जैन फ़िल्म्स | |- | rowspan="6" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | अगस्त | rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''[[रक्षा बंधन (फिल्म)| रक्षाबंधन]]'' | [[आनंद एल॰ राय|आनंद एल राय]] |{{Hlist|[[अक्षय कुमार]]|[[भूमि पेडनेकर]]}} | [[ज़ी स्टूडियोज़|ज़ी स्टूडियोज]], कलर येलो प्रोडक्शंस, केप ऑफ गुड फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-bhumi-pednekar-starrer-raksha-bandhan-release-august-11-2022/|title=Akshay Kumar and Bhumi Pednekar starrer Raksha Bandhan to release on August 11, 2022|date=26 September 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=26 September 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''[[लाल सिंह चड्ढा]]'' | अद्वैत चंदन |आमिर खान , नागा चैतन्य , करीना कपूर | [[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स|वायकॉम18 स्टूडियो]], आमिर खान प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/aamir-khan-kareena-kapoor-khan-starrer-laal-singh-chaddha-postponed-now-release-august-11-2022/|title='Aamir Khan and Kareena Kapoor Khan starrer Laal Singh Chaddha postponed; to now release on August 11, 2022|date=15 February 2022|website=Bollywood Hungama|access-date=15 February 2022}}</ref> |- | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |ऑड कपल | style="text-align: center;" |प्रशांत जोहरी |दिव्येंदु,सुचित्रा कृष्णमूर्ति |निप्राम क्रिएशन्स,अमेज़न प्राइम वीडियो | |- | style="text-align: center;" |5 | style="text-align: center;" |डार्लिंग्स | style="text-align: center;" |जस्मीत के रीन | style="text-align: center;" |आलिया भट्ट, शेफाली शाह |रेड चिलीज़ एंटरटेनमेंट, इटरनल सनशाइन प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" |19 | style="text-align: center;" |दोबारा | style="text-align: center;" |अनुराग कश्यप | style="text-align: center;" |तापसी पन्नू, पवेल गुलाटी | style="text-align: center;" |बालाजी मोशन पिक्चर्स, कल्ट मूवीज़ | |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''लिगर'' [lower-alpha 1] | [[पुरी जगन्नाध|पुरी जगन्नाधी]] |विजय देवरकोंडा , माइक टायसन | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/vijay-deverakonda-starrer-liger-release-august-25-2022-first-glimpse-unveiled-december-31-2021/|title=Vijay Deverakonda starrer Liger to release on August 25, 2022; first glimpse to be unveiled on December 31, 2021|date=16 December 2020|website=Bollywood Hungama|access-date=16 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |होली काउ |साईं कबीर |संजय मिश्रा, तिग्मांशु धूलिया, नवाज़ुद्दीन सिद्दीकी |के सेरा सेरा बॉक्स ऑफिस, वाईएस एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |कटपुतली |रंजीत एम तिवारी |अक्षय कुमार, रकुल प्रीत सिंह |पूजा एंटरटेनमेंट, डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | rowspan="5" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | '''<br /><br /><br />'''सितम्बर | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''9''' | style="text-align:center;" | ''[[ब्रह्मास्त्र (फ़िल्म)|ब्रह्मास्त्र:]]'' | [[अयान मुखर्जी]] |अमिताभ बच्चन , रणबीर कपूर | [[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़|फॉक्स स्टार स्टूडियोज]], [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2021/film/news/amitabh-bachchan-ranbir-kapoor-alia-bhatt-brahmastra-1235132978/|title=Amitabh Bachchan, Ranbir Kapoor, Alia Bhatt’s Divine Hero Franchise Film ‘Brahmastra’ Sets 2022 Release Date (EXCLUSIVE)|last=Naman Ramachandran|date=14 December 2021|website=Variety|access-date=15 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जहाँ चार यार | style="text-align: center;" |कमल पांडे |स्वरा भास्कर, मेहर विज |पेन मारुधर, सौंदर्या प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |जोगी | style="text-align: center;" |अली अब्बास ज़फ़र | style="text-align: center;" |दिलजीत दोसांझ, कुमुद मिश्रा |एएज़ेड फ़िल्म्स, नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मट्टो की साइकिल | style="text-align: center;" |एम गनी | style="text-align: center;" |प्रकाश झा | style="text-align: center;" |प्रकाश झा प्रोडक्शंस, शिवदेवा फ़िल्म्स | |- | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''30''' | style="text-align:center;" | ''[[विक्रम वेध (2022 की चलचित्र)|विक्रम वेधा]]'' | पुष्कर–गायत्री |सैफ अली खान ऋतिक रोशन | YNOT स्टूडियोज, [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], फ्राइडे फिल्मवर्क्स | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/mega-exclusive-hrithik-roshan-saif-ali-khan-starrer-vikram-vedha-remake-release-september-30-2022/|title=MEGA EXCLUSIVE: Hrithik Roshan-Saif Ali Khan starrer Vikram Vedha remake to release on September 30, 2022|date=10 July 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=10 July 2021}}</ref> |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" | '''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" | '''निर्देशक''' ! style="width:30%;" | '''ढालना''' ! स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) ! संदर्भ। |- | rowspan="20" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |ऑक्टोबर | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''5''' | style="text-align:center;" | ''तेजसी'' | सर्वेश मेवाड़ा | [[कंगना रनौत|कंगना रनौत]] | आरएसवीपी मूवीज | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kangana-ranaut-starrer-tejas-to-release-in-cinemas-next-dussehra-on-october-5-2022/|title=Kangana Ranaut starrer Tejas to release in cinemas next Dussehra on October 5, 2022|date=7 December 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=7 December 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" |6 | style="text-align: center;" |मजा मा | style="text-align: center;" |आनंद तिवारी |माधुरी दीक्षित, गजराज राव | | |- | style="text-align: center;" |7 | style="text-align: center;" |गुड बाय | style="text-align: center;" |विकास बही | style="text-align: center;" |अमिताभ बच्चन, नीहा गुप्ता |बालाजी मोशन पीकचर | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |नजर अंदाज | style="text-align: center;" |विक्रांत देशमुख | style="text-align: center;" |कुमुद मिश्रा, दिव्या दुत्ता | style="text-align: center;" | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |डॉक्टर जी | style="text-align: center;" |अनुभूति कश्यप | style="text-align: center;" |आहुषमन्न खुरराँद, शेफाली शाह | style="text-align: center;" |जुगली पीकचर | style="text-align: center;" | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | | style="text-align:center;" | ''मिस्टर एंड मिसेज माही'' | शरण शर्मा |राजकुमार राव, जहान्वी कपूर | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-dharma-productions-next-film-titled-mr-mrs-mahi-stars-rajkummar-rao-janhvi-kapoor/|title=EXCLUSIVE: Dharma Productions’ next film titled Mr And Mrs Mahi; stars Rajkummar Rao and Janhvi Kapoor|date=22 November 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=22 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |कोड नेम : तिरंगा | style="text-align: center;" |रिभू दासगुप्ता |परिनीति चोपड़ा, हररदी साधु |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align:center;background:#f1daf1;" | '''24''' | style="text-align:center;" | ''[[राम सेतु (फिल्म)|राम सेतु]]'' | अभिषेक शर्मा |अक्षय कुमार , जैकलीन फ़र्नांडिस , नुशरत भारुच्चा | केप ऑफ गुड फिल्म्स, अबुदंतिया एंटरटेनमेंट, [[प्राइम वीडियो|अमेज़ॅन प्राइम वीडियो]], लाइका प्रोडक्शंस | <ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-confirms-diwali-2022-release-film-ram-setu-co-starring-jacqueline-fernandez-nushrratt-bharuccha/|title=Akshay Kumar confirms Diwali 2022 release for his film Ram Setu co-starring Jacqueline Fernandez and Nushrratt Bharuccha|date=26 September 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=26 September 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थैंगक गोद |इंद्रा कुमार |अजय देवगन, राकुल प्रीत सिंघ |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |28 | style="text-align: center;" |तारा वी एस बिलाल |समर इकबाल |हर्षवर्धन राणे, सोनिया राठी |टी सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फोन भूत |गुरममीट सिंघ |कैटरीना कैफ, ईशान खटतेर |एक्सेल एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |4 | style="text-align: center;" |डबल एक्स एल |सात्रमं रमानी |सोनखी सिंहा, हूमा कुरेशी |[[टी-सीरीज़]], [[रिलायंस इंटरटेनमेंट|रिलायंस एंटरटेनमेंट]], | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मिली |माथुकुट्टी |जान्हवी कपूर, मनोज पाहवा |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |तड़का |प्रकाश राज |नाना पाटेकर, श्रिया सारण |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |रॉकेट गैंग |बोसको मार्टिस |आदिया सील, निकिता दुत्ता |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |11 | style="text-align: center;" |ऊंचाई |सूरज बुरजात्य |अमिताभ बच्चन, नीना गुप्ता |महावीर जैन फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मोनिका , ओ माय डार्लिंग |वसन बाला |राजकुमार राव, हुम कुरेशी |मैच्बाक्स शॉट्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |थाई मैसेज |मगेश हद वाले |गजराज राव,राजपाल यादव |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |18 | style="text-align: center;" |दृश्याम -2 |अभिषेक पाठक |अजय देवगन, अक्षय खन्ना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मिस्टर मम्मी |शायद अली |रितेश देशमुख, महेश मांजरेकर |टी सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |- | rowspan="3" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | नवम्बर | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''4''' | style="text-align:center;" | ''शहज़ादा'' | रोहित धवन |कार्तिक आर्यन, परेश रावल | [[टी-सीरीज़]], अल्लू एंटरटेनमेंट, गीता आर्ट्स, हारिका और हसीन क्रिएशंस, ब्रैट फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kartik-aaryan-and-kriti-sanon-officially-announce-shehzada-film-to-release-on-november-4-2022/|title=Kartik Aaryan and Kriti Sanon officially announce Shehzada; film to release on November 4, 2022|date=13 October 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=13 October 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''1 1''' | style="text-align:center;" | ''योद्धा'' |{{Hlist|Sagar Ambre|Pushkar Ojha}} |सिद्धार्थ मल्होत्रा , दिशा पटानी, राशी खन्ना | [[धर्मा प्रोडक्शन्स|धर्मा प्रोडक्शंस]] | <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/sidharth-malhotra-to-lead-karan-s-action-franchise-with-yodha-film-releases-on-nov-11-2022-1878083-2021-11-18|title=Sidharth Malhotra to lead Karan’s action franchise with Yodha. Film releases on Nov 11, 2022|date=18 November 2021|website=India Today|access-date=18 November 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#dbfff8;" | '''25''' | style="text-align:center;" | ''[[भेड़िया (फ़िल्म)|भेड़िया]]'' | अमर कौशिको |वरुण धवन, अभिषेक बनर्जी, दीपक डोबरियाल | मैडॉक फिल्म्स | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/varun-dhawan-turns-into-an-fiery-werewolf-in-bhediya-first-look-film-to-now-release-on-november-25-2022/|title=Varun Dhawan turns into a fiery werewolf in Bhediya first look; film to now release on November 25, 2022|date=25 November 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=25 November 2021}}</ref> |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |1 | style="text-align: center;" |कला |अनविता भट्ट |तृप्ति दिमरी, बबली खान |क्लीन स्लैट फिलमस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अन एक्शन हीरो |अनिरुद्ध लएर |आयुष्मान खुर्राना, जयदीप अनलवात |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |2 | style="text-align: center;" |फरेड्डी |शशांक घोष |कार्तिक आर्यन, आलय ऐफ |, डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |इंडिया लॉकदावउन |मधुर बंदरकर |आहन कुमरा, प्रतीक बब्बर |पेन स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |सलाम वेनकी |रेवठी |काजोल, विशाल जेठवा |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |9 | style="text-align: center;" |वाढ |जसपाल सिंघ साधु |संजय मिश्रा, नीना गुप्ता |लव फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |माररिच |ध्रुव लैदर |तुषार कपूर, राहुल दवे |तुषार एनर्टैन्मन्ट हाउस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |जोसेफ बार्न इन ग्रैस |सुसंत मिश्रा |विकटोर बनेरजी, सुब्रत दुत्ता |यू ए काठाचित्रर | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |बलुरर |अजय भाई |तापसी पननु, गलशान देवैयाह |ज़ी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गोविंद नाम मेरा |शशांक कैतन |विकी कौशल, भूमि पेडनेकर |वियकों 18 स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |अजय वर्धन |प्रगति अगरवाल |रुसलान मुमताज़, अरजुम्मान मुगल |प्रसिद्ध एकलवाया एनर्टैन्मन्ट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |त्राहिमान |दुशवंत प्रताप सिंघ |आर्शी खान, पंकज बेरी |दुष्यंत कॉर्पोरेसन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |23 | style="text-align: center;" |किरकुस |रोहित शेट्टी |रणवीर सिंघ, पूजा हेगेद |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |30 | style="text-align: center;" |डेढ़ लाख का दूल्हा |अभय प्रताप सिंघ |इशतीयक खान, हर्षिता पनवार |के के फिल्म्स क्रीऐशन | |- | rowspan="4" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | दिसम्बर | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''9''' | style="text-align:center;" | ''पिप्पा'' | राजा कृष्ण मेनन |ईशान खट्टर , मृणाल ठाकुर , प्रियांशु पैन्यूली , सोनी रज़दान | RSVP मूवीज़, ब्लू बम एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ishaan-khatter-s-pippa-to-release-in-cinemas-on-dec-9-2022-actor-announces-on-vijay-diwas-1888439-2021-12-16|title=Ishaan Khatter’s Pippa to release in cinemas on Dec 9, 2022, actor announces on Vijay Diwas|date=16 December 2021|work=India Today|access-date=16 December 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''17''' | style="text-align:center;" | ''द गुड महाराजा'' | विकाश वर्मा |संजय दत्त , ध्रुव वर्मा , शरद कपूर , प्रीति ज़िंटा ,गुलशन ग्रोवर | G7 फिल्म्स पोलैंड | <ref>{{Cite web|url=https://english.lokmat.com/entertainment/dhruv-vermas-the-good-maharaja-to-release-on-17-december-2022/|title=Dhruv Verma's The Good Maharaja, to release on 17 December 2022|date=2021-04-28|website=Lokmat English|language=en|access-date=2021-04-28}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/indo-polish-action-thriller-aims-to-rekindle-bilateral-ties/article33651920.ece|title=Indo-Polish action thriller aims to rekindle bilateral ties|last=Mishra|first=Lalatendu|date=2021-01-25|work=The Hindu|access-date=2021-04-28|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2021/mar/07/filmmaker-vikash-vermas-no-means-no-is-the-first-ever-indo-polish-co-production-2272313.html|title=Filmmaker Vikash Verma's 'No Means No', is the first-ever Indo-Polish co-production|website=The New Indian Express|access-date=2021-04-28}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | '''23''' | style="text-align:center;" | ''गणपति'' | [[विकास बहल|विकास बहली]] |टाइगर श्रॉफ , कृति सेनन | पूजा एंटरटेनमेंट | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/tiger-shroff-and-kriti-sanon-starrer-ganapath-to-arrive-in-december-2022/articleshow/85509957.cms|title=Tiger Shroff and Kriti Sanon starrer 'Ganapath' to arrive in December 2022|date=21 August 2021|website=The Times of India|access-date=21 August 2021}}</ref> |- | style="text-align:center;" | ''क्रिसमस की बधाई'' | [[श्रीराम राघवन|श्रीराम राघवानी]] |विजय सेथुपति , कैटरीना कैफ | [[टिप्स इंडस्ट्रीज]], माचिस पिक्चर्स प्रा। लिमिटेड | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sriram-raghavans-merry-christmas-starring-vijay-sethupathi-katrina-kaif-goes-floors-release-december-23-2022/|title=Sriram Raghavan’s Merry Christmas starring Vijay Sethupathi and Katrina Kaif goes on floors, to release on December 23, 2022|date=25 December 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=25 December 2021}}</ref> |} == टिप्पणियाँ == {{Notelist}} == संदर्भ == {{Reflist}}दुनिया भर में बॉक्स ऑफिस ग्रॉस रेवेन्यू द्वारा 2022 में रिलीज़ की गई सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में इस प्रकार हैं । [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]] [[श्रेणी:वर्ष द्वारा वर्गीकृत फ़िल्में]] i09tzj8e3vffz4qkouyrccad2j6ejwm यूक्रेन का सिनेमा 0 1355355 6537871 6535285 2026-04-09T04:07:13Z चाहर धर्मेंद्र 703114 विकि कड़ि 6537871 wikitext text/x-wiki {{Infobox cinema market|name=यूक्रेन का सिनेमा|produced_animated=2|box_office_total=[[Ukrainian hryvnia|UAH]] {{Format price|345268900}} (~€10.6 million)|box_office_ref=<ref name=adm_gross_uis/>|box_office_year=2011|admissions_national=448,400 (3.0%)|admissions_total=14,995,200|admissions_ref=<ref name=adm_gross_uis>{{cite web|title=Table 11: Exhibition - Admissions & Gross Box Office (GBO)|url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=5538|publisher=UNESCO Institute for Statistics|access-date=5 November 2013|archive-date=24 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224225511/http://data.uis.unesco.org/?ReportId=5538|url-status=dead}}</ref>|admissions_year=2018|produced_documentary=7|produced_fictional=10|image=Ukraine film clapperboard.svg|produced_total=|produced_ref=<ref name=production_uis>{{cite web|title=Table 1: Feature Film Production - Genre/Method of Shooting|url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=5545|publisher=UNESCO Institute for Statistics|access-date=5 November 2013|archive-date=5 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105032516/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=5545|url-status=dead}}</ref>|produced_year=2009|distributors={{br separated entries|[[B And H]] 20.0%|[[Gemini Film]] 11.0%|[[Kinomania]] 7.0%}}<ref name=distributors_uis>{{cite web|title=Table 6: Share of Top 3 distributors (Excel)|url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/ReportFolders/reportFolders.aspx|publisher=UNESCO Institute for Statistics|access-date=5 November 2013|archive-date=17 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140117001924/http://stats.uis.unesco.org/unesco/ReportFolders/ReportFolders.aspx|url-status=dead}}</ref>|screens_per_capita=5.6 per 100,000 (2011)<ref name=screens_uis/>|screens=2,332 (2011)<ref name=screens_uis>{{cite web|title=Table 8: Cinema Infrastructure - Capacity|url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=5542|publisher=UNESCO Institute for Statistics|access-date=5 November 2013|archive-date=24 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224225516/http://data.uis.unesco.org/?ReportId=5542|url-status=dead}}</ref>|caption=|alt=|image_size=|box_office_national=UAH {{Format price|4620400}} (~€142,000) (1.3%)}} [[चित्र:Ukraine_Map_CIA_20201118.jpg|अंगूठाकार|293x293पिक्सेल| मुख्य शहरों के साथ यूक्रेन का राजनीतिक मानचित्र]] [[फ़िल्म|सिनेमा]] के इतिहास पर [[युक्रेन|यूक्रेन]] का बड़ा प्रभाव रहा है। प्रमुख यूक्रेनी [[फ़िल्म निर्देशक|निदेशकों]] में ऑलेक्ज़ेंडर डोवज़ेन्को, डिज़िगा वर्टोव और सेरही परादज़ानोव शामिल हैं। डोवज़ेन्को को अक्सर सबसे महत्वपूर्ण प्रारंभिक [[सोवियत संघ|सोवियत]] फिल्म निर्माताओं में से एक के रूप में उद्धृत किया जाता है, <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-h6r57lDC4QC&q=Ukraine+film|title="Film" entry in Historical Dictionary of Ukraine|last=Ivan Katchanovski|last2=Zenon E. Kohut|last3=Bohdan Y. Nebesio|last4=Myroslav Yurkevich|date=2013|publisher=Scarecrow Press|isbn=9780810878471|page=174}}</ref> <ref name="Lincoln" /> साथ ही साथ [[सोवियत मोंटेज थ्योरी|सोवियत असेंबल सिद्धांत]] के अग्रणी और डोवज़ेन्को फिल्म स्टूडियो के संस्थापक होने के नाते। 1927 में, ोव [[मास्को]] से [[युक्रेन|यूक्रेन]] चला गया। फिल्म स्टूडियो वीयूएफकेयू में उन्होंने कई अवंत-गार्डे वृत्तचित्र बनाए, उनमें से ''ग्यारहवां वर्ष'', ''एक मूवी कैमरा वाला आदमी'' और पहली यूक्रेनी वृत्तचित्र ध्वनि फिल्म ''उत्साह (डोनबास की सिम्फनी)'' । पाराद्झानोव एक [[आर्मीनिया|अर्मेनियाई]] फिल्म निर्देशक और कलाकार थे जिन्होंने यूक्रेनी, अर्मेनियाई और [[जॉर्जिया (देश)|जॉर्जियाई]] सिनेमा में महत्वपूर्ण योगदान दिया; उन्होंने अपनी खुद की सिनेमाई शैली, यूक्रेनी काव्य सिनेमा का आविष्कार किया, <ref name="Lincoln">{{Cite web|url=http://www.filmlinc.com/films/series/ukrainian-poetic-cinema|title=Capturing the Marvelous: Ukrainian poetic cinema|publisher=Film Society of Lincoln Center|access-date=3 June 2015}}</ref> जो समाजवादी यथार्थवाद के मार्गदर्शक सिद्धांतों के साथ पूरी तरह से बाहर था। अन्य महत्वपूर्ण निर्देशकों में किरा मुराटोवा, लारीसा शेपिटको, सेरही बोंडार्चुक, लियोनिद ब्यकोव, यूरी इलियेंको, लियोनिद ओसायका, व्याचेस्लाव क्रिस्टोफोविच, रोमन बालायन, सर्गेई मास्लोबॉयशिकोव, इहोर पोडॉल्चक और मैरीना वोरोडा शामिल हैं । यूक्रेनी मूल के कई अभिनेताओं ने अंतरराष्ट्रीय ख्याति और महत्वपूर्ण सफलता हासिल की है, जिनमें वीरा खोलोदना, बोहदान स्तूपका, सर्गेई माकोवेट्स्की, माइक मजुर्की, नताली वुड, डैनी काये, जैक पालेंस, [[मिला जोवोविच]], ओल्गा कुरिलेंको और मिला कुनिस शामिल हैं। यूक्रेन के अप्रवासी सर्ज गेन्सबर्ग, लियोनार्ड निमोय, वीरा फ़ार्मिगा और ताइसा फ़ार्मिगा, दादा-दादी के माता-पिता थे{{स्पष्ट करें|date=April 2021}} - [[स्टीवन स्पिलबर्ग|स्टीवन स्पीलबर्ग]], डस्टिन हॉफमैन, [[सिलवेस्टर स्टैलोन|सिल्वेस्टर स्टेलोन]], किर्क डगलस, [[लियोनार्डो डिकैप्रियो]], [[विनोना रायडर|विनोना राइडर]], व्हूपी गोल्डबर्ग, एडवर्ड दिमित्रिक, लेनी क्रेविट्ज़ और ज़ो क्रावित्ज़, भ्रम फैलाने वाले डेविड कॉपरफ़ील्ड, एनिमेटर बिल टायटला । महत्वपूर्ण और सफल प्रस्तुतियों के इतिहास के बावजूद, उद्योग को अक्सर इसकी पहचान और रूसी और यूरोपीय प्रभाव के स्तर के बारे में बहस की विशेषता रही है। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=51TfBQAAQBAJ&q=Ukraine+film|title=Linguistic Strategies of Imperial Appropriation: Why Ukraine is absent from world film history. Ch. 22 of Contemporary Ukraine on the Cultural Map of Europe, ed. Larissa M. L. Zaleska Onyshkevych & Maria G. Rewakowicz|last=Shevchuk|first=Yuri|date=2014|publisher=Routledge|isbn=9781317473787|pages=359–374}}</ref> यूक्रेनी निर्माता अंतरराष्ट्रीय सह-निर्माण में सक्रिय हैं, जबकि यूक्रेनी अभिनेता, निर्देशक और चालक दल नियमित रूप से रूसी (और पूर्व सोवियत) फिल्मों में काम करते हैं। सफल फिल्में यूक्रेनी लोगों, कहानियों या घटनाओं पर आधारित हैं, जिनमें [[बैटलशिप पोटेमकिन]], मैन विद अ मूवी कैमरा और एवरीथिंग इज़ इल्यूमिनेटेड शामिल हैं। यूक्रेनी राज्य फिल्म एजेंसी के पास राष्ट्रीय अलेक्जेंडर डोवजेन्को फिल्म केंद्र, फिल्म प्रतिलिपि प्रयोगशाला और संग्रह है, और ओडेसा अंतर्राष्ट्रीय फिल्म महोत्सव की मेजबानी में भाग लेती है। एक अन्य त्यौहार, [[कीव]] में मोलोडिस्ट, यूक्रेन में आयोजित एकमात्र एफआईएपीएफ मान्यता प्राप्त अंतर्राष्ट्रीय फिल्म महोत्सव है; प्रतियोगिता कार्यक्रम में छात्र फिल्मों, पहली लघु फिल्मों और दुनिया भर की पहली पूर्ण फीचर फिल्मों के लिए अनुभाग हैं। यह हर साल अक्टूबर में आयोजित किया जाता है। == यूक्रेन में सिनेमा का इतिहास == [[चित्र:Flag_of_Ukraine.svg|अंगूठाकार|290x290पिक्सेल| यूक्रेन का झंडा]] [[चित्र:Cinema_theatre_Kiev.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|250x250पिक्सेल| ''[[कीव]]'' मूवी थियेटर।]] ओडेसा फिल्म स्टूडियो के क्षेत्र में, सिनेमा का एक संग्रहालय है, जिसमें आप सामान्य रूप से सिनेमा के इतिहास और एक हिस्से के रूप में यूक्रेनी सिनेमा के इतिहास पर कई दिलचस्प तथ्यों के बारे में जान सकते हैं। यहां आप [[फ़िल्म|सिनेमा]] के आविष्कार से लेकर उत्तर आधुनिक, डिजिटल और अवंत गार्डे तक की ऐतिहासिक सामग्री पा सकते हैं। === टिकट बिक्री द्वारा यूक्रेनी एसएसआर की फिल्में === {| class="wikitable" |+ !यूक्रेनी शीर्षक !अंग्रेजी शीर्षक !वर्ष !बिके टिकट (मिलियन) |- |НП – Надзвичайна пригода |''[[:en:E.A._—_Extraordinary_Accident|E.A. — Extraordinary Accident]]'' |1959 |47.5 |- |У бій ідуть лише «старі» |''[[:en:Only_Old_Men_Are_Going_to_Battle|Only Old Men Are Going to Battle]]'' |1973 |44.3 |- |Вдалечінь від батьківщини |''[[:en:Far_from_the_Motherland|Far from the Motherland]]'' |1960 |42.0 |- |Доля Марини |''[[:en:Marina's_Destiny|Marina's Destiny]]'' |1954 |37.9 |- |Подвиг розвідника |''[[:en:Secret_Agent_(1947_film)|Secret Agent]]'' |1947 |22.73 |} == संबंधित सरकार और नागरिक निकाय == यह क्षेत्र [[युक्रेन|यूक्रेन]] के संस्कृति मंत्रालय और सिनेमैटोग्राफर्स के यूक्रेनी संघ द्वारा प्रशासित है। यूक्रेन में छायांकन का केंद्रीय कार्यकारी निकाय यूक्रेनी राज्य फिल्म एजेंसी है। यूक्रेनी सांस्कृतिक फाउंडेशन के साथ, यह यूक्रेनी सिनेमा में सबसे बड़ा निवेशक है और 2019 तक इनमें से प्रत्येक संस्थान यूक्रेनी फिल्म निर्माण में लगभग 500 मिलियन UAH का निवेश कर रहा है। == फिल्म स्टूडियो == [[चित्र:Кіностудія_Довженка.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|250x250पिक्सेल| डोवजेन्को फिल्म स्टूडियो का केंद्रीय प्रवेश द्वार।]] === राज्य के स्वामित्व वाले === * डोवजेन्को फिल्म स्टूडियो ( [[कीव]] ) * कीव्नौकफिल्म (कीव) * यूक्रेन का राष्ट्रीय सिनेमैथेक (कीवनाउकफिल्म का पूर्व भाग) (कीव) * ओडेसा फिल्म स्टूडियो ( ओडेसा ) * Ukranimafilm (Kyivnaukfilm का पूर्व भाग) (कीव) * Ukrtelefilm (कीव) * याल्टा फिल्म स्टूडियो ( याल्टा ) === निजी स्वामित्व === * एनिमाग्राड (कीव) * फिल्म सेवा प्रकाशक * फिल्म। यूए <ref>{{Cite web |url=http://film.ua/studio/index.php?option=com_content&task=view&id=1192 |title=Website of Film. |access-date=17 मार्च 2022 |archive-date=24 दिसंबर 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111224164359/http://film.ua/studio/index.php?option=com_content&task=view&id=1192 |url-status=dead }}</ref> (कीव) * ताजा उत्पादन * हलीचीना-फिल्म फिल्म स्टूडियो ( लविवि ) * इंटरफिल्म प्रोडक्शन स्टूडियो * किनोफैब्रीका * लिंक्ड फिल्म्स * ओडेसा एनिमेशन स्टूडियो ( ओडेसा ) * पनामा ग्रांड प्रिक्स (कीव) * देशभक्त फिल्म * प्रोटो फिल्म (कीव) * स्टार मीडिया * याल्टा-फ़िल्म फ़िल्म स्टूडियो ( याल्टा ) == फिल्म वितरण == बी एंड एच फिल्म वितरण कंपनी एक प्रमुख यूक्रेनी फिल्म वितरक है; यह वॉल्ट डिज़नी पिक्चर्स, [[युनिवर्सल स्टूडियोज़|यूनिवर्सल पिक्चर्स]], [[पैरामाउंट पिक्चर्स]], [[सोनी पिक्चर्स इंटरटेंन्मेंट|सोनी पिक्चर्स एंटरटेनमेंट]] ( [[कोलम्बिया पिक्चर्स|कोलंबिया पिक्चर्स]] ) द्वारा फिल्मों का स्थानीय वितरक है। यूक्रेनी फिल्म वितरण (पूर्व में जेमिनी यूक्रेन) [[ट्वेंटिएथ सेंचुरी फ़ॉक्स|20वीं सेंचुरी फॉक्स]] ( फॉक्स सर्चलाइट पिक्चर्स, ब्लू स्काई स्टूडियो ) द्वारा फिल्मों का स्थानीय वितरक है। वीएलजी.फिल्म (पूर्व में वोल्गा यूक्रेन) मिरामैक्स, स्टूडियोकैनल, एसटीएक्स एंटरटेनमेंट, ए24, [[लायंसगेट]], फोकस फीचर्स इंटरनेशनल, यूरोपाकॉर्प, पाथे एक्सचेंज, किनोलॉजी, एफिनिटी इक्विटी पार्टनर्स, एक्सक्लूसिव मीडिया ग्रुप, टीएफ1 और अन्य द्वारा फिल्मों का स्थानीय वितरक है। किनोमेनिया [[वॉर्नर ब्रॉस.|वार्नर ब्रदर्स]] ( न्यू लाइन सिनेमा ) द्वारा फिल्मों का स्थानीय वितरक है। लघु फिल्में, त्योहार के विजेता और कला घर ज्यादातर आर्थहाउस ट्रैफिक द्वारा वितरित किए जाते हैं <ref name="Arthouse">{{Cite web|url=https://arthousetraffic.com/eng/project/|website=arthousetraffic.com|access-date=2022-03-17}}</ref> कलाकारों के लिए नवीनतम वेबसाइट डेटाबेस सिस्टम [https://web.archive.org/web/20180820221534/https://ukrainianfilmindustry.com/ यूक्रेनी फिल्म उद्योग फाउंडेशन] है == समारोह == [[चित्र:OdFestival_priz.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|345x345पिक्सेल| ओडेसा फिल्म समारोह ग्रांड प्रिक्स]] * ''मोलोडिस्ट'', <ref>[http://www.molodist.com/ Official website]</ref> कीव में आयोजित [[कीव]] अंतर्राष्ट्रीय फिल्म महोत्सव (1970-) * ''कीव अंतर्राष्ट्रीय फिल्म महोत्सव'', <ref>{{Cite web|url=http://www.kievfilmfest.com/ua/|title=KIFF official website|archive-url=https://web.archive.org/web/20111128214441/http://www.kievfilmfest.com/ua/|archive-date=2011-11-28|access-date=2011-12-05}}</ref> कीव में आयोजित (2009-) * ''कीव में आयोजित कीव अंतर्राष्ट्रीय लघु फिल्म महोत्सव, <ref>{{Cite web|url=https://www.kisff.org/|title=KISFF {{!}} Kyiv International Short Film Festival|website=KISFF {{!}} Kyiv International Short Film Festival|language=ru-RU|access-date=2022-03-17}}</ref> (2012-)'' * ''किनोलेव'', ल्विव में आयोजित (2006-) * ''ओडेसा अंतर्राष्ट्रीय फिल्म महोत्सव'', <ref>[http://www.oiff.com.ua/ Official website]</ref> ओडेसा में आयोजित (2010-) * ''एनिमेशन फिल्म फेस्टिवल "क्रोक"'', <ref>{{Cite web |url=http://www.krokfestival.com/ |title=Krok official website |access-date=28 फ़रवरी 2022 |archive-date=5 दिसंबर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205223947/http://krokfestival.com/ |url-status=dead }}</ref> (1987) यूक्रेनी एसोसिएशन ऑफ सिनेमैटोग्राफर्स द्वारा आयोजित और [[युक्रेन|यूक्रेन]] और [[रूस]] में होता है * ''पोक्रोव'', <ref>[http://pokrovkino.com/festival.html Pokrov film festival official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208163402/http://www.pokrovkino.com/festival.html|date=2011-12-08}}</ref> कीव में आयोजित ईसाई रूढ़िवादी सिनेमा का अंतर्राष्ट्रीय उत्सव (2003-) * ''विद्याकृता निचो (ओपन नाइट)'', <ref>[http://opennight.netstyle.com.ua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080715092250/http://opennight.netstyle.com.ua/|date=2008-07-15}}</ref> यूक्रेनी पहली लघु फिल्मों का उत्सव, कीव में आयोजित (1997-) * ''खार्किव सायरन फिल्म महोत्सव'', <ref>{{Cite web |url=http://sirenfest.net.ua/ |title=Харьковская Сирень |access-date=28 फ़रवरी 2022 |archive-date=16 जनवरी 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116202712/http://sirenfest.net.ua/ |url-status=dead }}</ref> [[ख़ारकिव|खार्किव]] में आयोजित लघु फीचर फिल्मों का अंतर्राष्ट्रीय उत्सव (2008-) * ''विज़-आर्ट'', <ref>[http://wiz-art.com.ua/en Wiz Art] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905231025/http://wiz-art.com.ua/en|date=2011-09-05}}</ref> ल्विव में आयोजित अंतर्राष्ट्रीय लघु फिल्म महोत्सव (2008-) * ''वीएयू-फेस्ट'', <ref>[http://vaufest.com.ua/?lang=en VAU-Fest]</ref> अंतर्राष्ट्रीय वीडियो कला और लघु फिल्म महोत्सव, कीव क्षेत्र के उक्रेंका शहर में आयोजित (2010-) * ''किनोफ्रंट'', <ref>[http://kinofront.upv.com.ua Kinofront] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111214053006/http://kinofront.upv.com.ua/|date=2011-12-14}}</ref> यूक्रेनी जेड और इंडी फिल्मों का त्योहार (2008-) * ''डॉक्यूडे यूए'', <ref>[http://docudays.org.ua/2010/en/ Docudays UA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125003204/http://www.docudays.org.ua/2010/en/|date=2011-11-25}}</ref> यूक्रेन के आसपास यात्रा कार्यक्रम के साथ कीव में आयोजित अंतर्राष्ट्रीय मानवाधिकार वृत्तचित्र फिल्म समारोह (2003-) * ''संपर्क'', अंतर्राष्ट्रीय वृत्तचित्र फिल्म समारोह, कीव में आयोजित (2005-2007) * ''बर्डियनस्क अंतर्राष्ट्रीय फिल्म महोत्सव "गोल्डन ब्रिगंटाइन"'', <ref>[http://bmkf.com.ua/ BMKF official page]</ref> स्वतंत्र राज्यों और बाल्टिक देशों के राष्ट्रमंडल में बने सिनेमा का त्योहार, बर्डियनस्क शहर में आयोजित (2011) * ''इरपिन फिल्म महोत्सव'', <ref>{{Cite web |url=http://www.g-2b.com/kinofest/index.html |title=Irpin film festival official page |access-date=28 फ़रवरी 2022 |archive-date=2 जुलाई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702004437/http://g-2b.com/kinofest/index.html |url-status=dead }}</ref> वैकल्पिक सिनेमा का अंतर्राष्ट्रीय गैर-व्यावसायिक उत्सव, इरपिन शहर में आयोजित (2003) * ''गोल्डन पेक्टोरेल'', <ref>[http://www.kinofestival.com.ua/ Golden Pektorale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111204115337/http://kinofestival.com.ua/|date=2011-12-04}}</ref> इंटरनेशनल ट्रस्कवेट्स फिल्म फेस्टिवल, ट्रुस्कावेट्स शहर में आयोजित किया गया * ''कार्पेथियन का ताज'', <ref>{{Cite web |url=http://koronakarpat.com.ua/en/ |title=Crown of Carpathians |access-date=28 फ़रवरी 2022 |archive-date=4 सितंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180904171327/http://koronakarpat.com.ua/en/ |url-status=dead }}</ref> ट्रुस्कावेट्स शहर में आयोजित एक और अंतर्राष्ट्रीय ट्रस्कवेट्स फिल्म समारोह * ''म्यूट नाइट्स'', ओडेसा, अंतर्राष्ट्रीय मूक फिल्म समारोह जो जून के तीसरे सप्ताह में ओडेसा में आयोजित किया जाता है। * ''किनो-याल्टा'', निर्माता के सिनेमा का त्योहार (2003) रूसी सरकार के साथ मिलकर आयोजित किया गया * ''स्टोझरी'', <ref>{{Cite web |url=http://stozhary.kiev.ua/ |title=Stozhary film festival official page |access-date=17 मार्च 2022 |archive-date=26 नवंबर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126173629/http://stozhary.kiev.ua/ |url-status=dead }}</ref> कीव में आयोजित (1995-2005) * ''सेवस्तोपोल अंतर्राष्ट्रीय फिल्म महोत्सव'', <ref>[http://sebastopol-cinema.com.ua/ Sebastopol film festival official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120409010503/http://sebastopol-cinema.com.ua/|date=2012-04-09}}</ref> सेवस्तोपोल, क्रीमिया में आयोजित (2005-2009, 2011) == पुरस्कार == === वर्तमान पुरस्कार === * शेवचेंको राष्ट्रीय पुरस्कार, प्रदर्शन कला के लिए * यूक्रेन का डोवज़ेन्को राज्य पुरस्कार * ''सीथियन हिरण'', अंतर्राष्ट्रीय छात्र छायांकन महोत्सव मोलोडिस्ट का मुख्य पुरस्कार * ओडेसा इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल (ओआईएफएफ) का मुख्य पुरस्कार गोल्डन डिजीगा (यूक्रेनी फिल्म अकादमी पुरस्कार) <ref>{{Cite web|url=http://odessareview.com/first-annual-golden-dziga/|title=The First Annual Golden Dziga|last=Dovgan|first=Ulyana|date=2017-05-05|website=Odessa Review|language=en-US|access-date=2021-02-28|archive-date=5 जनवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105140856/http://odessareview.com/first-annual-golden-dziga/|url-status=dead}}</ref> * अंतर्राष्ट्रीय छात्र छायांकन उत्सव मोलोडिस्ट के ''सनी बनी'' * अंतर्राष्ट्रीय छात्र छायांकन उत्सव मोलोडिस्ट का ''यूक्रेनी पैनोरमा'' 1987 में, यूक्रेनी इंजीनियर और एनिमेटर [[यूजीन ममुत]] ने तीन सहयोगियों के साथ मिलकर फिल्म "प्रीडेटर" के लिए आरजीए / ऑक्सबेरी कॉम्पू-क्वाड स्पेशल इफेक्ट्स ऑप्टिकल प्रिंटर के डिजाइन और विकास के लिए "ऑस्कर" (वैज्ञानिक और इंजीनियरिंग पुरस्कार) जीता। 2006 में, यूक्रेनी इंजीनियर और आविष्कारक अनातोली कोकुश को यूक्रेनी आर्म जाइरो-स्टेबलाइज्ड कैमरा क्रेन और फ्लाइट हेड की अवधारणा और विकास के लिए दो ऑस्कर से सम्मानित किया गया था। === पूर्व पुरस्कार === * यूक्रेनी SSR . का लेनिन कोम्सोमोल पुरस्कार == उल्लेखनीय फिल्में == * 1910 ''Шемелько-денщик або Хохол наплутав / Shemelko-Denshchyk'', directed by Oleksandr Ostroukhov-Arbo * 1912 ''Запорізька січ / Zaporizhian Sich'', directed by Danylo Sakhnenko * 1912 ''Любов Андрія / Andriy's Love'', directed by Danylo Sakhnenko * 1913 ''Полтава / Poltava'', directed by Danylo Sakhnenko * 1926 ''Ягідка кохання / Love's Berries'', directed by Oleksandr Dovzhenko (silent film) * 1926 ''Тарас Шевченко/ Taras Shevchenko'', directed by Pyotr Chardynin * 1926 ''Тарас Трясило / Taras Triasylo'', directed by Pyotr Chardynin * 1928 ''Арсенал / Arsenal'', directed by Oleksandr Dovzhenko (silent film) * 1928 ''Звенигора / Zvenyhora'', directed by Oleksandr Dovzhenko (silent film) * 1928 ''Шкурник / Leather-man'', directed by Mykola Shpykovsky (silent film) * 1928 ''Одинадцятий /The Eleventh Year'', directed by Dziga Vertov ([[वृत्त चित्र|documentary film]]) * 1929 ''Людина з кіноапаратом / Man with a Movie Camera'', directed by Dziga Vertov ([[वृत्त चित्र|documentary film]]) * 1930 ''Ентузіазм (Симфонія Донбасу)/ Enthusiasm'', directed by Dziga Vertov (first Ukrainian documentary sound film) * 1930 ''Земля / Earth'', directed by Oleksandr Dovzhenko (silent film) * 1932 ''Іван / Ivan'', directed by Oleksandr Dovzhenko (silent film) * 1932 ''Коліївщина / Koliyivshchyna'', directed by Ivan Kavaleridze * 1935 ''Аероград / Aerograd'', directed by Oleksandr Dovzhenko (sci-fi) * 1936 ''Наталка Полтавка / Natalka Poltavka'', directed by Ivan Kavaleridze * 1939 ''Щорс / Shchors'', directed by Oleksandr Dovzhenko ([[वृत्त चित्र|documentary film]]) * [[1941 की फिल्में|1941]] ''Богдан Хмельницький / Bohdan Khmelnytsky'', directed by Ihor Savchenko * 1943 ''Битва за нашу Радянську Україну / Battle for Soviet Ukraine'', directed by Oleksandr Dovzhenko * 1947 ''Подвиг розвідника / Secret Agent'', directed by Borys Barnet * 1951 ''Тарас Шевченко / Taras Shevchenko'', directed by Ihor Savchenko * 1952 ''В степах України / In the Steppes of Ukraine'', directed by Tymofiy Levchuk * 1952 ''Украдене щастя / Stolen Happiness'', directed by Hnat Yura (by the drama of Ivan Franko) * 1953 ''Мартин Боруля / Martyn Borulia'', directed by Oleksiy Shvachko * 1955 ''Іван Франко / Ivan Franko'', directed by Tymofiy Levchuk * 1959 ''Григорій Сковорода / Hryhoriy Shovoroda'', directed by Ivan Kavaleridze * 1960 ''Наталія Ужвій / Nataliya Uzhviy'', directed by Serhiy Paradzhanov * 1961 ''За двома зайцями / Chasing Two Hares'', directed by Viktor Ivanov (by the play of Mykhailo Starytsky) * 1962 ''Квітка на камені (Ніхто так не кохав) / Flower on the Stone'', directed by Serhiy Paradzhanov * 1963 ''Королева бензоколонки / Queen of the Gas Station'', directed by Mykola Litus and Oleksiy Mishurin * 1964 ''Тіні забутих предків / Shadows of Forgotten Ancestors'', directed by Serhiy Paradzhanov * 1964 ''Сон / The Dream'', directed by Volodymyr Denysenko * 1965 ''Гадюка / The Viper'', directed by Viktor Ivchenko * 1965 ''Криниця для спраглих / Well for thirsty'', directed by Yuriy Illienko * 1966 ''Соловей із села Маршинці / Nightingale from the Village of Marshyntsi'', directed by Rostyslav Synko (musical featuring Sofia Rotaru) * 1967 ''Київські мелодії / Kyiv Melodies'', directed by Ihor Samborskyi * 1968 ''Анничка / Annychka'', directed by Borys Ivchenko * 1968 ''Камінний хрест / Stone cross'', directed by Leonid Osyka (by the novels of Vasyl Stefanyk) * 1969 ''Ми з України / We are from Ukraine'', directed by Vasyl Illiashenko * 1970 ''Білий птах з чорною ознакою / White Bird with Black Mark'', directed by Yuriy Illienko * 1971 ''Захар Беркут / Zakhar Berkut'', directed by Leonid Osyka (by the story of Ivan Franko) * 1971 ''Червона рута / Chervona Ruta'', directed by Roman Oleksiv (musical featuring Sofia Rotaru and Vasyl Zinkevych) * 1972 ''Пропала Грамота / The Lost Letter'', directed by Borys Ivchenko * 1973 ''У бій ідуть лише «старі» / Only Old Men are Going to Battle'', directed by Leonid Bykov * 1974 ''Марина / Maryna'', directed by Borys Ivchenko * 1975 ''Пісня завжди з нами / Song is Always with Us'', directed by Viktor Storozhenko (musical featuring Sofia Rotaru) * 1976 ''Ати-бати, йшли солдати... / Aty-baty, Soldiers were Going...'', directed by Leonid Bykov * 1976 ''Тривожний місяць вересень / The Troubled Month of Veresen'', directed by Leonid Osyka * 1977 ''Весь світ в очах твоїх... / All the World is in Your Eyes'', directed by Stanislav Klymenko * 1978 ''Море / Sea'', directed by Leonid Osyka * 1979 ''Дударики / Dudaryky'', directed by Stanislav Klymenko * 1979 ''Вавілон XX / Babylon XX'', directed by Ivan Mykolaichuk * 1980 ''Чорна курка, або Підземні жителі / Black Chicken or the Underground Inhabitants'', directed by Viktor Hres * 1981 ''Така пізня, така тепла осінь / Such Late, Such Warm Autumn'', directed by Ivan Mykolaichuk * 1982 ''Повернення Баттерфляй / The Return of Batterfly'', directed by Oleh Fialko * 1983 ''Колесо історії / Wheel of History'', directed by Stanislav Klymenko * 1983 ''Вир / Whirlpool'', directed by Stanislav Klymenko * 1984 ''Украдене щастя / Stolen Happiness'', directed by Yuriy Tkachenko (by the drama of Ivan Franko) * 1985 ''Вклонись до землі / Earth-reaching Bowing'', directed by Leonid Osyka * 1986 ''І в звуках пам'ять відгукнеться... / And Memory Will Recall in the Sounds...'', directed by Tymofiy Levchuk * 1987 ''Данило — князь Галицький / Danylo — Kniaz of Halychyna'', directed by Yaroslav Lupiy * 1988 ''Чорна Долина / Black Valley'', directed by Halyna Horpynchenko * 1989 ''Небилиці про Івана / Fables about Ivan'', directed by Borys Ivchenko * 1989 ''Камінна душа / Stone Soul'', directed by Stanislav Klymenko * 1989 ''В Далеку Путь / Taking Off'', directed by Oles Yanchuk ([[लघु फ़िल्म|short film]]) * 1991 ''олод-33 / Famine-33'', ओल्स यानचुक द्वारा निर्देशित * 1991 ''удо в краю абуття / मिरेकल इन द लैंड ऑफ़ ओब्लिवियन'', नतालिया मोतुज़्को द्वारा निर्देशित * 1992 ''арас евченко.'' ''аповіт / तारास शेवचेंको।'' ''नियम'' , स्टानिस्लाव क्लिमेंकोक द्वारा निर्देशित * 1993 ''етьманські клейноди / Hetman's Regalia'', लियोनिद ओसायका द्वारा निर्देशित * 1993 ''ад етсиманський / गार्डन ऑफ़ गेथसेमेन'', रोस्टीस्लाव सिंको द्वारा निर्देशित ( इवान बहरियानी के उपन्यास द्वारा) * 1994 ''игролови / टाइगर कैचर्स'', रोस्टिस्लाव सिंको द्वारा निर्देशित ( इवान बहरियानी के उपन्यास द्वारा) * 1995 ''тентат - осіннє вбивство в нхені / हत्या।'' ''म्यूनिख में एक ऑटम मर्डर'', ओल्स यानचुकी द्वारा निर्देशित * 1995 ''оскаль-чарівник / Moskal-Charivnyk'', मायकोला ज़सीएव-रुडेंको द्वारा निर्देशित * 1997 ''риятель небіжчика / A Friend of the'' Dedeced, Viacheslav Kryshtofovych द्वारा निर्देशित * 1998 ''ह्रीहोरी कोखान द्वारा निर्देशित упик / डेड एंड'' * 1999 ''к коваль астя укав / हाउ द ब्लैकस्मिथ लुक्ड फॉर हैप्पीनेस'', रैडोमिर वासिल्व्स्की द्वारा निर्देशित * 2000 ''ескорений / द अनडिफीड'', ओल्स यानचुक द्वारा निर्देशित * 2001 ''олитва а етьмана азепу / हेटमैन [[इवान माज़ेपा |माज़ेपा]] के लिए प्रार्थना'', यूरी इलियेंको द्वारा निर्देशित * 2002 ''орна ада / Chorna Rada'', Mykola Zasieiv-Rudenko द्वारा निर्देशित * 2003 ''амай / Mamay'', ओल्स सैनिन द्वारा निर्देशित * 2004 ''одій ля іри / A Driver for Vira'', पावलो चुखराई द्वारा निर्देशित * 2004 ''алізна сотня / द कंपनी ऑफ़ हीरोज'', ओल्स यानचुक द्वारा निर्देशित * 2004 ''крадене астя / स्टोलन हैप्पीनेस'', एंड्री डोंचिक द्वारा निर्देशित ( इवान फ्रेंको के नाटक द्वारा) * 2004 ''में यह अंत में है — दूसरी में दूसरी बार हिटलर और स्टालिन के बीच'', Sviatoslav Novytsky द्वारा निर्देशित ( [[वृत्त चित्र|डॉक्यूमेंट्री फिल्म]] ) * 2005 ''ен омий.'' ओल्स ''सैनिन'' ( [[वृत्त चित्र|डॉक्यूमेंट्री फिल्म]] ) द्वारा निर्देशित डेवेन / डे सेवन * 2005 ''рібний ощ / बूंदा बांदी'', हेरही डेलीयेव द्वारा निर्देशित ( [[लघु फ़िल्म|लघु फिल्म]] ) * 2005 ''омаранчеве небо / द ऑरेंज स्काई'', ऑलेक्ज़ेंडर किरियेंको द्वारा निर्देशित * 2006 ''обор на крові / सोबोर ऑन द ब्लड'', इहोर कोबरीन द्वारा निर्देशित ( [[वृत्त चित्र|डॉक्यूमेंट्री फिल्म]] ) * 2006 ''узей тепана андери ондоні / Stepan Bandera संग्रहालय लंदन में'', ओल्स यानचुक द्वारा निर्देशित ( [[वृत्त चित्र|वृत्तचित्र फिल्म]] ) * 2006 ओक्साना बैराकी द्वारा निर्देशित ''ऑरोरा / ऑरोरा'' * 2007 ''огдан-Зиновій мельницький / Bohdan-Zynoviya Khmelnytskyi'', माइकोला माशचेंको द्वारा निर्देशित * 2008 ''हाँ।'' ''охання ез меж / Sappho।'' ''सीमा के बिना प्यार'' , रॉबर्ट क्रॉम्बिए द्वारा निर्देशित * 2008 ''ладика ндрей / मेट्रोपॉलिटन एंड्री'', ओल्स यानचुक द्वारा निर्देशित * 2008 ''люзія страху / [[ओलेक्जेंडर तुर्चिनोव|इल्यूजन ऑफ फियर]]'', ऑलेक्ज़ेंडर किरियेंको द्वारा निर्देशित * 2008 ''еніни / लास मेनिनस'', इहोर पोडॉल्चक द्वारा निर्देशित * 2010 ''астя моє / माई जॉय'', सेरही लोज़्नित्सिया द्वारा निर्देशित * 2011 ''она аплатила иттям / शी पेड द अल्टीमेट प्राइस'', इरीना कोरपैन द्वारा निर्देशित ( [[वृत्त चित्र|डॉक्यूमेंट्री फिल्म]] ) * 2011 ''ой, то ройшов крізь вогонь / Firecrosser'', Mykhailo Illienko द्वारा निर्देशित * 2011 ''егка, к ір'їнка / पंख वाले सपने'', एंड्री रोज़ेन द्वारा निर्देशित * 2012 ''еліріум / Delirium'', इहोर पोडॉल्चक द्वारा निर्देशित * 2012 ''айтарма / Haytarma'', अख़्तम सीताब्लाइव द्वारा निर्देशित * 2013 ''араджанов / Paradjanov'', सर्ज एवेदिकियन और ओलेना फेटिसोवा द्वारा निर्देशित * 2013 ''आगरा।'' ''стання сповідь / ब्रदर्स।'' ''अंतिम स्वीकारोक्ति'' , विक्टोरिया ट्रोफिमेंको द्वारा निर्देशित * 2014 ''лем'я / द ट्राइब'', माईरोस्लाव स्लबोशपित्स्की द्वारा निर्देशित * 2014 ''оводир / The Guide'', ओल्स सैनिन द्वारा निर्देशित * 2014 ''айдан / मैदान'', सेरही लोज़्नित्सिया द्वारा निर्देशित ( [[वृत्त चित्र|डॉक्यूमेंट्री फिल्म]] ) * 2015 ''में आप देखेंगे: оротьба країни а свободу / विंटर ऑन फायर: यूक्रेन की फाइट फॉर फ्रीडम'', येवेन अफिनिएव्स्की ( [[वृत्त चित्र|डॉक्यूमेंट्री फिल्म]] ) द्वारा निर्देशित * 2015 ''езламна / अविनाशी'', सेरही मोक्रीत्स्की द्वारा निर्देशित === शीर्ष पुरस्कार === {| class="wikitable" !पुरस्कार ! श्रेणी ! फिल्म का शीर्षक ! वर्ष ! निर्देशक |- | [[पाम डओर पुरस्कार|पाल्मे डी ओरे]] | लघु फिल्म | क्रॉस (क्रॉस-कंट्री) | 2011 | मैरीना व्रोडा |- | [[पाम डओर पुरस्कार|पाल्मे डी ओरे]] | लघु फिल्म | पोदोरोज़्नी (मार्गदर्शक) | 2005 | इहोर स्ट्रेम्बित्स्की |- | बर्लिन में जूरी पुरस्कार रजत भालू | लघु फिल्म | ईशोव ट्रामवई एन°9 (ट्राम एन°9 जाता है) | 2003 | Stepan Koval |- | बर्लिन में NYFA का पैनोरमा अवार्ड | लघु फिल्म | टायर (शूटिंग गैलरी) | 2001 | तारास टोमेंको |- | FIPRESCI पुरस्कार | एफआईपीआरईसीआई पुरस्कार | लेबेडीने ओज़ेरो - ज़ोना (हंस झील। ज़ोन) | 1990 | यूरी इलियेंको |- | कान्स फिल्म समारोह में युवाओं का पुरस्कार | विदेशी फिल्म | लेबेडीने ओज़ेरो - ज़ोना (हंस झील। ज़ोन) | 1990 | यूरी इलियेंको |} === IMDb रेटिंग द्वारा शीर्ष यूक्रेनी भाषा की फिल्में === {| class="wikitable sortable" !नाम ! वर्ष ! रेटिंग <ref>[https://www.imdb.com/language/uk?ref_=tt_dt_dt IMDb - Data as for September 2015]</ref> ! संपर्क |- | भूले हुए पूर्वजों की छाया | 1965 | 8.1 | [https://www.imdb.com/title/tt0058642/] |- | पथप्रदर्शक | 2014 | 7.9 | [https://www.imdb.com/title/tt3037582/] |- | गेमेरो | 2011 | 7.1 | [https://www.imdb.com/title/tt2217809/] |- | भाई बंधु। अंतिम स्वीकारोक्ति | 2013 | 7.9 | [https://www.imdb.com/title/tt2328529/] |- | अविस्मरणीय छाया | 2013 | 6.7 | [https://www.imdb.com/title/tt2245906/] |- | फायरक्रॉसर | 2011 | 7.3 | [https://www.imdb.com/title/tt1927035/] |- | प्रलाप | 2013 | 7.5 | [https://www.imdb.com/title/tt2040319/] |- | पाराद्झानोव | 2013 | 6.8 | [https://www.imdb.com/title/tt2671390/] |- | लास मेनिनास | 2008 | 7.2 | [https://www.imdb.com/title/tt1330039/] |} == यूक्रेनी में फिल्म की डबिंग == '''यूक्रेनी में फिल्म डबिंग का तात्पर्य यूक्रेनी''' [[डबिंग|में]] [[यूक्रेनी भाषा एवं साहित्य|वीडियो]] उत्पादों (फिल्मों, टीवी श्रृंखला, वीडियो गेम आदि) की डबिंग से है। 2010 में, यूक्रेन में सभी फिल्मों में से एक तिहाई [[रूसी भाषा]] के अधीन थीं। <ref name="blog">{{Cite news|url=https://blogs.pravda.com.ua/authors/medvedev/4c2c267080e5c/|title=Сьогодні кожний третій фільм йде російською. Азаров вимагає негайно покінчити з україномовним дубляжем|work=Українська правда - Блоги|access-date=2021-02-28}}</ref> 2019 में, यूक्रेनी संसद द्वारा एक कानून पारित किया गया था जिसमें यह आश्वासन दिया गया था कि सभी फिल्मों में [[यूक्रेनी भाषा एवं साहित्य|यूक्रेनी भाषा]] में डबिंग या उपशीर्षक हैं। <ref>{{Cite web|url=https://en.hromadske.ua/posts/ukraines-new-language-law-explained|title=Ukraine's New Language Law, Explained|website=en.hromadske.ua|access-date=2022-01-15|archive-date=28 मई 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528113858/https://en.hromadske.ua/posts/ukraines-new-language-law-explained|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://ukranews.com/en/news/789116-term-on-broadcasting-movies-in-ukrainian-language-takes-effect|title=Term On Broadcasting Movies In Ukrainian Language Takes Effect|date=2021-07-16|website=ukranews_com|language=en|access-date=2022-01-15}}</ref> 2021 में, [[नेटफ्लिक्स]] ने यूक्रेनी डबिंग के साथ अपनी पहली फीचर फिल्म जारी की। <ref>{{Cite web|url=https://www.kyivpost.com/technology/netflix-releases-first-feature-film-with-ukrainian-dubbing.html|title=Netflix releases first feature film with Ukrainian dubbing - KyivPost - Ukraine's Global Voice|date=2021-01-20|website=KyivPost|access-date=2021-12-28}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.unian.info/society/netflix-dubbing-in-ukrainian-to-become-available-to-users-11155568.html|title=Dubbing in Ukrainian to become available to Netflix users|website=www.unian.info|language=en|access-date=2022-01-15}}</ref> === यूक्रेनी डबिंग अभिनेता === 2006 में एक यूक्रेनी डबिंग की स्थापना के बाद से कई पहचानने योग्य आवाज अभिनेता यूक्रेनी डबिंग कर रहे थे, जिनमें से सबसे प्रसिद्ध यूजीन मालुहा (उसी पंथ श्रृंखला से यूक्रेनी अल्फा की आवाज के रूप में जाना जाता है) और यूरी कोवलेंको (यूक्रेनी चीज़केक आवाज के रूप में जाना जाता है) फिल्म [[कार्स (फ़िल्म)|कार्स]] में - पहली पूर्ण लंबाई वाली एनिमेटेड फिल्म-ब्लॉकबस्टर, जिसे यूक्रेनी सिनेमाघरों में यूक्रेनी डबिंग के साथ दिखाया गया था)। यूक्रेनी शो बिजनेस सितारे भी यूक्रेनी में डबिंग में सक्रिय रूप से शामिल हैं। ओलेग स्क्रीपका और एनी लोरक सहित कई प्रसिद्ध गायकों ने एनिमेटेड फिल्म कार्लसन की डबिंग में हिस्सा लिया, जो छत पर रहता है (2002)। कई मशहूर हस्तियों ने कार्टून टेर्केल और खलेपा (2004) पर काम किया: पोताप, ओलेग स्क्रीपका, फगोट और फ़ोज़ी (टीएनएमके बैंड), फ़ोमा (मैंड्री बैंड), वादिम क्रास्नुकी (मैड हेड्स बैंड), कात्या चिली, विटाली कोज़लोव्स्की, लिलु, वास्या गोंटार्स्की ("वास्या क्लब"), डीजे रोमियो और स्टीफन कज़ानिन (क्वार्टर -95)। कार्टून हॉर्टन (2008) में आप शोमैन पावेल शिल्को (डीजे पाशा) और व्लादिमीर ज़ेलेंस्की ( क्वार्टर -95 ) की आवाज़ें सुन सकते हैं। यूक्रेनी बॉक्स ऑफिस पर फिल्म "13 वां जिला: अल्टीमेटम" (2009) के मुख्य पात्रों ने येवेन कोशोव (क्वार्टर -95) और एंड्री खलीवन्युक (समूह "बूमबॉक्स" के एकल कलाकार) की आवाज में बात की। === फिल्म वितरण में यूक्रेनी डबिंग का प्रतिशत === ''स्पेस ऑफ़ फ़्रीडम'' एनजीओ की वार्षिक निगरानी के अनुसार ( {{Lang-uk|Простір свободи}} ) और ''ग्रंथ'' ( {{Lang-uk|Тексти}} ) ऑनलाइन मीडिया आउटलेट, यूक्रेनी आवाज अभिनय (डबिंग या मल्टी वॉयस-ओवर) का हिस्सा इस प्रकार है: <ref name="blog"/> केवल 11% यूक्रेनियन फिल्मों में डबिंग का विरोध करते हैं। <ref>{{Cite web|url=http://novynar.com.ua/showbiz/19608|title=Лише 11% українців проти дублювання фільмів українською мовою » Новини шоу-бізнесу » Новинар|date=2009-08-02|website=web.archive.org|access-date=2021-03-20|archive-date=2 अगस्त 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090802092803/http://novynar.com.ua/showbiz/19608|url-status=bot: unknown}}</ref> == अभिनेताओं == === यूक्रेनी अभिनेता === * बोहदान कोज़ाक (27 नवंबर 1940) * इवान मायकोलाईचुक (15 जून, 1941 - 3 अगस्त, 1987) * बोहदान स्तूपका (27 अगस्त, 1941 - 22 जुलाई, 2012) * रायसा नेदाशकिवस्का (17 फरवरी, 1943) * मायखाइलो होलुबोविच (27 नवंबर, 1940) * इवान हैवरिलुक (25 अक्टूबर, 1948) * सेरही रोमानियुक (21 जुलाई, 1953) * बोहदान बेनियुक (26 मई, 1957) * रुसलाना प्य्संका (17 नवंबर, 1965) * तैसिया पोवली (दिसंबर 10, 1965) === यूक्रेनी प्रवासी अभिनेता === * वीरा खोलोदना (1893-1919) * ग्रेगरी ह्लाडी (4 दिसंबर, 1954) * डेविड वादिम (28 मार्च 1972) * यूजीन हट्ज़ (6 सितंबर, 1972) * ओलेग प्रुडियस (27 अप्रैल, 1972) * वेरा फार्मिगा (6 अगस्त 1973) * [[मिला जोवोविच]] (17 दिसंबर, 1975) * कैथरीन विनिक (17 दिसंबर, 1977) * ओल्गा कुरिलेंको (14 नवंबर, 1979) * मिला कुनिस (14 अगस्त 1983) == निदेशक == [[चित्र:Ukrainian_directors.jpg|अंगूठाकार|200x200पिक्सेल| सेरही बोंडार्चुक, किरा मुराटोवा, अनातोले लिटवाक, अलेक्जेंडर डोवज़ेन्को, डिज़िगा वर्टोव, सर्गेई परजानोव, इहोर पोडॉल्चक, यूरी इलियेंको, मायखाइलो इलियेंको]] === यूक्रेनी निदेशक === * ऑलेक्ज़ेंडर डोवज़ेन्को ( September 10 ) - 25 नवंबर, 1956) * विक्टर इवचेंको (4 नवंबर, 1912 - 6 नवंबर, 1972) * मायकोला माशचेंको (2 जनवरी, 1929 - 2 मई, 2013) * वादिम इलियेंको (3 जुलाई, 1932 - 8 मई, 2015) * यूरी इलियेंको (16 जुलाई, 1936 - 15 जून, 2010) * लियोनिद ओसायका (8 मार्च, 1940 - 16 सितंबर, 2001) * मायखाइलो इलियेंको (29 जून, 1947) * एंड्री डोंचिक (11 सितंबर, 1961) * इहोर पोडोलचक (9 अप्रैल, 1962) * मायरोस्लाव स्लैबोशपित्स्की (17 अक्टूबर, 1974) === गैर-यूक्रेनी मूल के निदेशक === * डिज़िगा वर्टोव (2 जनवरी 1896 - 12 फरवरी 1954) * अनातोले लिटवाक (10 मई, 1902 - 15 दिसंबर, 1974) * सर्गेई बॉन्डार्चुक (25 सितंबर, 1920 - 20 अक्टूबर, 1994) * ग्रिगोरी चुखराई (23 मई, 1921 - 28 अक्टूबर, 2001) * सर्गेई परजानोव (9 जनवरी, 1924 - 20 जुलाई, 1990) * लियोनिद ब्यकोव (12 दिसंबर, 1928 - 11 अप्रैल, 1979) * किरा मुराटोवा (5 नवंबर, 1934) * लारिसा शेपिटको (6 जनवरी 1938 - 2 जून 1979) * रोमन बालायन (अप्रैल 15, 1941) * सर्गेई लोज़्नित्सा (5 सितंबर, 1964) == यह सभी देखें == * दुनिया का सिनेमा * नेशनल ऑलेक्ज़ेंडर डोवज़ेन्को फ़िल्म सेंटर * सिनेमैटोग्राफर्स के यूक्रेनी संघ * यूक्रेनी काव्य सिनेमा * यूक्रेनी फिल्म अकादमी * गोल्डन जिगा * पटाख जंगो * [[सायबोर्ग्स: हीरोज़ नेवर डाई]] == संदर्भ == {{Reflist|30em}} == बाहरी संबंध == * [http://www.columbia.edu/cu/ufc/ कोलंबिया विश्वविद्यालय में यूक्रेनी फिल्म क्लब] * [http://see-you.in.ua/en/page/ukrainian-cinema यूक्रेनी सिनेमा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220105134922/http://see-you.in.ua/en/page/ukrainian-cinema |date=5 जनवरी 2022 }} * [http://wnu-ukraine.com/about-ukraine/culture/cinema/ (उल्लेखनीय फिल्में और पुरस्कार)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527000158/http://wnu-ukraine.com/about-ukraine/culture/cinema/ |date=27 मई 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20170911223133/http://film.lviv.ua/ लविवि फिल्म आयोग] * [https://web.archive.org/web/20110809135234/http://www.filmcommission.org.ua/en/ यूक्रेनी फिल्म आयोग] * [https://web.archive.org/web/20091003004744/http://www.ucf.org.ua/en/films यूक्रेनी सिनेमा फाउंडेशन] * [http://www.day.kiev.ua/307880 यूक्रेनी सिनेमा राख से उगता है] * [http://www.kinokultura.com/specials/9/introduction.shtml यूक्रेनी सिनेमा की परिभाषा और खोज] * [https://web.archive.org/web/20120507163752/http://www.internationalfilmguide.com/docs/2011/01/Ukraine.pdf अंतर्राष्ट्रीय फिल्म गाइड।] [https://web.archive.org/web/20120507163752/http://www.internationalfilmguide.com/docs/2011/01/Ukraine.pdf यूक्रेन] * [http://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/61707/1/jfirst_1.pdf अपनेपन के दृश्य: 1960 के दशक के दौरान सोवियत यूक्रेन में सिनेमा और राष्ट्रीयता का प्रश्न] * [http://www.filmbirth.com/ukraine.html यूक्रेन में सिनेमा का इतिहास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220105134919/http://www.filmbirth.com/ukraine.html |date=5 जनवरी 2022 }} * [http://www.knutkt.com.ua/abiturient/eng/86-eng.html कीव नेशनल आईके कारपेंको-करी थिएटर, सिनेमा और टेलीविजन विश्वविद्यालय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220105135828/https://www.knutkt.com.ua/abiturient/eng/86-eng.html |date=5 जनवरी 2022 }} * [https://web.archive.org/web/20111201012610/http://indie-movie.com.ua/ यूक्रेनी इंडी फिल्म्स पोर्टल] * [https://web.archive.org/web/20111202035345/http://cinemahall.org.ua/ सिनेमाहॉल, अनौपचारिक फिल्म शिक्षा के लिए अंतर्राष्ट्रीय संगठन] * [https://books.google.co.uk/books?id=-h6r57lDC4QC&pg=PA175&dq=Ukraine+film&hl=en&sa=X&ei=eOBuVdTRH4qasgHHtKeYCQ&redir_esc=y#v=onepage&q=Ukraine%20film&f=false ''यूक्रेन के ऐतिहासिक शब्दकोश'' में "फिल्म" प्रविष्टि], इवान काचानोवस्की, ज़ेनॉन ई। कोहुत, बोहदान वाई। नेबेसियो, मायरोस्लाव युरकेविच, स्केयरक्रो प्रेस, 2013। [[ISBN (identifier)|आईएसबीएन]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780810878471|9780810878471]] dstzfwo9nh1gcr6hrk24r9evugqql3r सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र 3 1365494 6537932 6536481 2026-04-09T06:26:20Z अनिरुद्ध कुमार 18906 /* विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम */ 6537932 wikitext text/x-wiki {{archives |auto= short |index= /पुरालेख_1 }} <!-- कृपया इस पंक्ति और ऊपर की लाइन को न हटायें, धन्यवाद !--> <!-- नया संदेश इस पंक्ति के नीचे लिखें --> == नए साल की शुभकामनाएँ, चाहर धर्मेंद्र! == <div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}<!-- -->" class="plainlinks"> [[File:Fuochi d'artificio.gif|left|x173px]][[File:Happy new year 01.svg|x173px|right]] {{Paragraph break}} {{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}} '''चाहर धर्मेंद्र''',<br />एक समृद्ध, उत्पादक और सुखद [[नया साल]], और विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद। <br /><span style="font-weight:bold">[[सदस्य:मनीष पँवार|<span style="color:black; font-style:italic">मनीष पँवार</span>]] <sup>[[सदस्य वार्ता:मनीष पँवार|<span style="color:green">वार्ता</span>]]</sup></span> 11:04, 31 दिसम्बर 2022 (UTC)<br /><br /> </div> &nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{resize|88%|सदस्य वार्ता पृष्ठों में <nowiki>{{</nowiki>मनीष/नव वर्ष<nowiki>}}</nowiki> जोड़कर नव वर्ष की खुशियाँ भेजें।}}'' {{clear}}<!-- From template:Happy New Year fireworks --> नए साल की शुभकामनाएँ, मनीष पँवार जी <div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{SAFESUBST:<noinclude />round corners}}" class="plainlinks"> [[File:Crackers 1.jpg|left|x173px]][[File:Happy New Year 2022!.gif|x173px|right]] {{Paragraph break}} {{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}} “ यहाँ एक उज्ज्वल नव वर्ष और पुराने के लिए एक स्नेहपूर्ण विदाई है; यहाँ उन चीजों के बारे में है जो अभी आने वाली हैं, और उन यादों के बारे में जो हमारे पास हैं । "आपके पास एक समृद्ध नया साल हो सकता है।" "आपको एक खुश, स्वस्थ नव वर्ष की शुभकामनाएं।" "नया साल आपको स्वास्थ्य, धन और खुशी का आशीर्वाद दे।" विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद। </div> == बिना स्रोत और आधार के एक विशेष जाति के सम्बंध में पक्षपात करने के सम्बंध में == आप लगातार दूसरे जाति के लोगों से संबंधित अभिलेख जो पर्याप्त स्रोतों के आधार पर लिखें गए हैं । उसके मूल स्रोत और आलेख को अनावश्यक रुप से हटाना विकिपीडिया मानकों के अनुरूप नहीं है । कृपया ऐसा न करें। [[सदस्य:Kamalydv|Kamalydv]] ([[सदस्य वार्ता:Kamalydv|वार्ता]]) 15:07, 3 अप्रैल 2023 (UTC) == केसर == आपने [[केसर]] नामक लेख की सामग्री बदली है और नयी सामग्री मशीनी अनुवाद जैसी प्रतीत हो रही है। ऐसा क्यों किया गया है? क्या आप इसे सुधारेंगे? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:08, 25 मई 2025 (UTC) :नमस्कार संजीव जी, बिल्कुल इसे सही कर दिया जायेगा <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 03:40, 26 मई 2025 (UTC) == ट्राली == आपने [[ट्राली]] नामक लेख में मूल शोध डाल दिया है। ऐसे ही आप विभिन्न लेखों में सम्पादन कर रहे हैं। यदि आपके सम्पादनों की समीक्षा करने में मुझे लिखने जितना ही समय लगने लग गया तो फिर आपके सम्पादनों की क्या आवश्यकता है? इससे बेहतर मैं स्वयं ही लिख लूँगा। आपको पहले भी [[केसर]] लेख पर मैंने लिखा था लेकिन आपने कुछ सुधार नहीं किया। कृपया पहले [[वि:स्वशिक्षा|स्वशिक्षा]] पर सम्पादन के तरिके सीख लें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:31, 28 मई 2025 (UTC) :* [[ट्राली]] नामक लेख इंग्लिश विकि [https://en.wikipedia.org/wiki/Trolley] लेख का हिंदी अनुवाद है। आप को इस में क्या कमी नजर आ रही है। मैने तो इसे हिंदी में बदला ही तो है, वो भी अपने अनुसार। कॉपी पेस्ट तो नहीं किया है ना। :* आप को लगता है की [[एडीसन रोग]] लेख पर एक पूरा दिन लगा कर मैने गलती की। आप मुझे बताये की मेरे से इस लेख में क्या क्या गलतियां हुयी है, ताकि अगले सम्पादनों में वो गलती ना की जाए। अपना कीमती समय निकाल कर [[एडीसन रोग]] लेख को सही कीजिए। :* रही बात स्वयं ही लिखने की तो, संजीव कुमार जी, जिन लेखों में मैने इन ४-५ दिनों से सम्पादन किये है वो 2022 से जैसे के जैसे ही है। :<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:52, 28 मई 2025 (UTC) ::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, मैं विशेष रूप से [[एडीसन रोग]] नामक लेख की बात नहीं कर रहा। मैंने ये देखा है कि आपने विभिन्न लेखों में सामग्री जोड़ी है। मैं समय की कमी के कारण उनकी समीक्षा नहीं कर पाया हूँ और यह मानकर चल रहा हूँ कि आपने सही सम्पादन ही किये होंगे। लेकिन [[ट्राली]] में आपके योगदान को देखते हुये लगता है कि समीक्षा करनी ही होगी। अभी के लिए मैं आपको इसी लेख पर लिखता हूँ: ::* सम्बंधित अंग्रेज़ी पृष्ठ के अंत में {{tl|disambiguation}} लिखा हुआ है जिसके तुल्य हमारे यहाँ स्थानीय रूप से {{tl|बहुविकल्पी शब्द}} है। ::* इसका अर्थ हुआ कि यह सामान्य लेख नहीं बल्कि एक बहुविकल्पी पृष्ठ होना चाहिए। इसका अर्थ है कि लेख उन शब्दों पर निर्मित है जो वर्तनी समान रखते हैं लेकिन संख्या में एक से अधिक हैं। ::* आपने जो सामग्री डाली है उसमें एक भी कड़ी नहीं है। बहुविकल्पी लेखों में विकि-कड़ियाँ होनी चाहिए। यदि अपने यहाँ पहले से लेख नहीं है या निकट भविष्य में आपकी योजना नहीं है तो वो कड़ियाँ नहीं जोड़ी जाती। ::अतः आपको लेख खाली करके उसमें केवल वो कड़ियाँ डालनी चाहियें जो [[ट्राली]] नाम से बने हुये लेखों की हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:32, 28 मई 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ठीक है जब आपको समय मिले मेरे किये हुए सम्पादन की समीक्षा जरूर कीजिए। :::* ट्राली लेख एक बहुविकल्पी पृष्ठ है, ये जान कर ही इस को बनाया था। लेकिन ये नहीं पता था की विकि-कड़ियाँ होनी जरूरी है। :::* थोड़ा समय दे तो ये सारे लेख बना दिए जायेगे। यदि आप चाहे तो जब तक बाकि लेख नहीं बनते, इस लेख से सारी जानकारी को हटा दी जाए। :::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:59, 28 मई 2025 (UTC) ::::यदि अच्छा काम करोगे तो जाँचने की आवश्यकता नहीं होगी। मेरी भी समय सीमा है। यदि आप इतने अच्छे लेख बना दोगे तो बहुत ही अच्छी बात है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:11, 28 मई 2025 (UTC) :::::"घोड़ा-चलित ट्रॉली" नाम से आपने एक लेख बनाया है जो मुझे पूर्णतः मशीनी अनुवाद लग रहा है। जहाँ तक मुझे याद है, हिन्दी में इसे "तांगा" कहते हैं। यदि इसे तांगा पर स्थानान्तरित कर दूँ, तो आपको कोई ऐतराज होगा? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:57, 29 मई 2025 (UTC) ::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, जहा तक मुझे लगता है, घोड़ा गाड़ी या तांगा गाड़ी इंग्लिश के [https://en.wikipedia.org/wiki/Carriage Carriage] इस लेख का अनुवाद होगा। घोड़ा-चलित ट्रॉली लेख, इंग्लिश के [https://en.wikipedia.org/wiki/Trolley_(horse-drawn) Trolley (horse-drawn)] इस लेख का अनुवाद है। बाकि इस बारे में आप को मेरे से ज्यादा पता है। ::::::* मैने अनुवाद कर के वही लिखा है, जो इंग्लिश लेख में लिखा हुआ है। आप ने लिखा पूर्णतः मशीनी अनुवाद है, इसी लेख को आप जिस भी मशीन से अनुवाद करेंगे। जो मेरा लिखा हुआ है वैसा कभी नहीं आएगा। ::::::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:19, 29 मई 2025 (UTC) :::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मशीनी अनुवाद के बारे में बहुत नहीं जानता, आप से निवेदन है की, मेरे आज के ही बनाये हुए किसी भी एक लेख को आप बदलिए। जिस से मुझे भी ज्ञात हो की ये मशीनी अनुवाद क्या होता है। उस बदलाव को देख कर मै मेरे आगे के सम्पादन करुगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:29, 29 मई 2025 (UTC) ::::::::पूर्णतः मशीनी अनुवाद होता तो मैं लेख को [[वि:शीह#ल5|शीघ्र हटाने हेतु]] नामांकित कर देता। आपने प्रयास किया है कि मशीनी अनुवाद को सुधारकर रखा जाये। मैंने आपके निर्मित कुछ लेखों पर यह टैग इसीलिए लगाये हैं जिससे उन्हें भविष्य में सुधारा जा सके। चूँकि मैं विषय में विशेषज्ञता नहीं रखता अतः मुझे अनुवाद ठीक करने में अधिक समय लगेगा। लेकिन कुछ सुझाव दे सकता हूँ जिससे आपको इसमें सुधार करने में सुविधा रहेगी। आप लेख को अंग्रेज़ी या अन्य भाषा में पढ़कर समझ लें। उसके बाद बिना उसे देखे, जो आपको याद हो उसे हिन्दी में लिखें। उस समय अनुवाद मशीनी नहीं होगा। स्रोतो आप अंग्रेज़ी विकिपीडिया से ले सकते हैं। मैंने [[घोड़ा-चलित ट्रॉली]] में आपके लिखे पहले पैरा को सुधारने का प्रयास किया है। चूँकि अभी भी उसमें वाक्य लम्बे हैं और विराम-चिह्नों का प्रयोग ठीक से नहीं हुआ है। कोशिश करें की इसे और भी सरल रूप में लिखा जाये। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:49, 29 मई 2025 (UTC) {{od|9}}[[पर्यटक ट्रॉली]] में आपने सुधार का प्रयास किया है। इसमें भी सुझाव देता हूँ कि पहले वाक्य में आपने शुरूआत में लिखा है, "पर्यटक ट्रॉली, जिसे कभी-कभी रोड ट्रॉली भी कहा जाता है, एक विशेष प्रकार की बस होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या ट्राम की शैली में डिज़ाइन किया गया है।" इसे निम्नलिखिति में से किसी एक रूप में बदलना बेहतर होगा: * '''पर्यटक ट्रॉली''' अथवा '''रोड ट्रॉली''' एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में बनाया गया है। * '''पर्यटक ट्रॉली''' एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में बनाया गया है। इसे कभी-कभी '''रोड ट्रॉली''' भी कहा जाता है। * '''पर्यटक ट्रॉली''' (अन्य नाम '''रोड ट्रॉली''') एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में निर्मित किया गया है। आप शायद इससे भी बेहतर लिखोगे।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:58, 29 मई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, बहुत बहुत धन्यवाद आपका, ये सीखने के लिए एक बहुत ही अच्छा उदाहरण है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:00, 29 मई 2025 (UTC) == LLM == नमस्ते धर्मेन्द्र जी, [[प्रेम रेड्डी]] लेख पूरी तरह से [[:en:LLM|LLM]] से लिखा हुआ लग रहा है। क्या आपने इसे पूरी तरह से AI से तैयार किया है? – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 05:36, 5 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, [[प्रेम रेड्डी]] लेख इंग्लिश विकि लेख की कॉपी है। किसी ने कहा था की इंग्लिश लेख को देखो और अपने अनुसार बदल दो, इस लेख में यही किया गया है। मुझे अलग अलग पॉइंट बना कर लिखने में अच्छा लगा, इसलिए इस प्रकार लिखा। :* यदि इस तरीके से नहीं लिख सकते तो इस को बदला भी जा सकता है। :<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:47, 5 जून 2025 (UTC) ::लेख देखकर ऐसा लग रहा है कि यह पूरी तरह एआई द्वारा लिखा गया है। इसका पूरा प्रारूप एआई के उत्तरों की शैली जैसा है। जिन शब्दों और वाक्य संरचनाओं का उपयोग किया गया है, वे किसी व्यक्ति के नहीं, बल्कि एआई के लिखे हुए लगते हैं। आपने पूरे लेख में प्रेम रेड्डी के कार्यों की प्रशंसा की है, जो विकिपीडिया की [[विकिपीडिया:NPOV|तटस्थता नीति]] के विरुद्ध है। ऐसी स्थिति में यह लेख प्रकाशित करने योग्य नहीं लगता। यह अंग्रेजी लेख की सामग्री से भी मेल नहीं खाता है। मेरा सुझाव है कि आप इसे दोबारा लिखें। आप अन्य लेखों का प्रारूप देखकर मार्गदर्शन ले सकते हैं। साथ ही, लेख पूरी तरह तटस्थ होना चाहिए। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 06:04, 5 जून 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, जरूरी नहीं की जो काम एआई द्वारा किया जाए, वैसा हम नहीं लिख सकते, स्कूल समय में इसी प्रकार अलग अलग हेडलाइन बना कर निबंध लिखा करते थे। उस समय ये एआई तो, होता भी नहीं था। बाकि लेख सही कर दिया गए है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:00, 5 जून 2025 (UTC) ::::सुधार के लिए धन्यवाद। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 07:06, 5 जून 2025 (UTC) == पाँच प्रेम भाषाएँ == [[पाँच प्रेम भाषाएँ]] शीर्षक से आपने एक लेख निर्मित किया है। यह शीर्षक मुझे उचित नहीं लग रहा। यदि पुस्तक का प्रकाशकों द्वारा इस नाम से अनुवाद किया गया है तो इसे स्वीकार किया जा सकता है अन्यथा पुस्तक का मूल शीर्षक ही देवनागरी में रखना उचित होगा। "The Five Love Languages" को "द फाइव लव लैंग्वेजेज" लिखना ही बेहतर है जिसमें आप (अनुवाद: पाँच प्रेम भाषायें) जैसा कुछ जोड़ सकते हो। यदि यह प्रकाशकों का अनुवाद है तो कृपया स्रोत दें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:04, 9 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, पुस्तक का प्रकाशकों द्वारा इस नाम से अनुवाद नहीं किया गया है। [[पाँच प्रेम भाषाएँ]] शीर्षक लेख को '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' पर अनुप्रेषित किया जा सकता है या फिर आप इस लेख का नाम बदल कर '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' कर दीजिये। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:59, 9 जून 2025 (UTC) ::सही शीर्षक क्या है? [[गैरी चैपमैन (लेखक)]] में आपने "द फाइव लव लैंग्वेज" लिखा है जबकि अंग्रेज़ी में "लैंग्वेजेज" लिखा हुआ दिखाई दे रहा है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 9 जून 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, पाँच की बात हो रही है तो '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' ही सही होगा। गलती सही कर दी गयी है। :::* एक सवाल था, सदस्य वार्ता से पुरानी वार्ता को पुरालेख में कैसे बदल सकते है? :::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:27, 9 जून 2025 (UTC) ::::[[गैरी चैपमैन (लेखक)]] और [[स्नेह]] में सम्बंधित सुधार करने का प्रयास कीजियेगा। ::::पुरालेख वाले में अपने यहाँ ये काम करने वाला कोई सक्रिय बॉट नहीं है अतः यह काम हाथ से करना होता है। इसके लिए आप {{tl|archives}} साँचा लेख के उपर जोड़ लें और सामग्री को यहाँ से हटाकर पुरालेख में डाल लें। इसके लिए आप अपनी सुविधा के अनुसार "सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/पुरालेख_1" या "सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/पुरालेख_१" अथवा सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/Archive_1" में से कोई एक तरीका अपना सकते हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:18, 9 जून 2025 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी बिल्कुल, जैसे ही समय मिलता है [[गैरी चैपमैन (लेखक)]] और [[स्नेह]] में सम्बंधित सुधार कर दिया जायेगा। :::::*जानकारी के लिए आप का बहुत बहुत धन्यवाद, संजीव जी :::::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:31, 9 जून 2025 (UTC) == तकनीकी बातों पर अक्सर पूछे जाने वाले सवाल == आपने हाल ही में [[विकिपीडिया:तकनीकी बातों पर अक्सर पूछे जाने वाले सवाल]] निर्मित किया है। क्या यह [[:en:Wikipedia:FAQ/Technical]] के तुल्य निर्मित करने के लिए बनाना आरम्भ किया गया है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:48, 10 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, यह [[en:Wikipedia:FAQ/Technical]] के तुल्य निर्मित करने के लिए बनाना आरम्भ किया गया है, लेकिन इस में थोड़ा समय लगेगा। क्युकी इस लेख को पूरा करने के लिए, पहले कुछ और लेख बनाने होंगे। :{{tl|पाठक सहायता}} पाठक सहायता टेम्पलेट्स में यदि ये लेख '''सहायता:लिंक''', '''सहायता:पृष्ठ पाद लेख टेम्पलेट्स''' नहीं बनाना है तो इस को पाठक सहायता टेम्पलेट्स से हटा दीजिए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:27, 10 जून 2025 (UTC) ::मैंने आपके उत्तर में साँचे को कड़ी में बदल दिया है। मैं केवल जानकारी के लिए पूछ रहा था। आप समय लेकर आराम से निर्मित कर सकते हैं और जब पृष्ठ पूरी तरह बन जाये तब [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इसकी सूचना लिख दीजियेगा। अभी उसके उपर {{tl|काम जारी}} का साँचा लगा सकते हो। मैं यह जानकारी इसलिए ले रहा हूँ जिससे आवश्यकता पड़ने पर इसे विकिडाटा पर सम्बंधित कड़ी से जोड़ा जा सके।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:34, 10 जून 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, {{tl|काम जारी}} का साँचा लगा दिया है, लेकिन आप के संदेश से पहले ही मैने इस लेख को विकिडाटा पर सम्बंधित कड़ी से जोड़ दिया था। क्या इस को वापस हटाने की जरूरत है? <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:44, 10 जून 2025 (UTC) == बोमिस == आपने [[बोमिस]] नामक लेख निर्मित किया। मैंने कल [[मारियाडीबी]] में कुछ बदलाव किये थे जिससे यह स्पष्ट हो कि न्यूनतम लेख में कितने बदलाव आवश्यक हैं। लेकिन आपने इसके बाद भी विभिन्न लेख निर्मित किये हैं। यदि आप इन लेखों में सुधार नहीं करते हैं तो इन्हें मशीनी अनुवाद कहकर शीघ्र हटाने हेतु नामांकित कर दिया जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:14, 12 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[मारियाडीबी]] की तरह [[बोमिस]] लेख में भी बदलाव कर दिए गए है। बाकि लेख को भी जैसे ही समय मिलेगा, जरूरत के हिसाब से बदलाव कर दिए जायेंगे। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:54, 12 जून 2025 (UTC) == [[:श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध|श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध|श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:31, 28 जून 2025 (UTC) :[[विकिपीडिया:प्रशासन नये उपयोगकर्ताओं के लिए नहीं है]] पृष्ठ भी आपने ही निर्मित किया है। जब नियमावली पहले से मौजूद है तो आप ये निबंध क्यों लिख रहे हो? ये नियमावली के अनुरूप शीर्षक हैं अतः ऐसे निबंध लिखना उचित नहीं प्रतीत हो रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:46, 28 जून 2025 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! [[विकिपीडिया:प्रशासक अधिकार हेतु निवेदन]] परियोजना पृष्ठ पर अजनाभ जी ने स्व-नामांकन किया था। उस में आप की ओर से जवाब में यदि लिखा हुआ था की नये सदस्य को ये अधिकार नहीं दिए जा सकते। क्यों नहीं दिए जा सकते, इस लिए [[विकिपीडिया:प्रशासन नये उपयोगकर्ताओं के लिए नहीं है]] पृष्ठ बनाया। ::* [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] में Zendrago X जी के नामांकन पर मुरही जी ने जवाब दिया है '''इस नामंकन को बंद करने की ज़रूरत है। ये शुरुआत से [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Not_now अभी नहीं] के अंदर था। ''' मै तो ये पृष्ठ भी बनाने वाला था। ::क्या मुझे नहीं बनाना चाहिए? आप की राय मेरे लिए बहुत मायने रखती है। क्या करना चाहिए? जरूर बताए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:10, 29 जून 2025 (UTC) :::आपने जो दो उदाहरण दिये हैं, उनमें सम्बंधित पृष्ठ के उपर नियमावली लिखी हुई है जिसमें सदस्य का नया नहीं होना स्वतः आवश्यक हो जाता है। जैसे [[विकिपीडिया:प्रशासक अधिकार हेतु निवेदन]] की आवश्यकताओं में लिखा है: "समान्यत नामांकित सदस्य विकि पर सक्रिय होना चाहिये अर्थात लम्बे समय तक असक्रिय न रहे।" अर्थात् नया सदस्य तो हाल ही में आया है अतः वो इस आवश्यकता को पूरा नहीं करता। प्रशासक के लिए पहले से प्रबंधन अधिकारों का अनुभव होना आवश्यक है। ठीक इसी तरह [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] की आवश्यकताओं में भी लिखा है: "सदस्य को उत्पात हटाने (रोलबैक) हेतु एवं लेख गुणवत्ता जाँच (परीक्षक) का अनुभव भी होना चाहिये।" अर्थात् सदस्य को पुनरीक्षण (अधिकार सहित) अनुभव होना चाहिए। अतः इस आधार पर उपरोक्त पृष्ठ अनावश्यक हैं। यदि आप [[:en:Wikipedia:Not now]] का अनुवाद करना चाहते हो तो कर सकते हो लेकिन इसके लिए पृष्ठ के उपर {{tl|सूचना पृष्ठ}} जोड़ें तथा {{tlx|nutshell|पृष्ठ के बारे में संक्षिप्त जानकारी}} जोड़ सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:58, 29 जून 2025 (UTC) ::::आपने [[विकिपीडिया:अभी नहीं]] पर प्रशासक और प्रबन्धक की कड़ियाँ गलत जोड़ दी हैं। हिन्दी विकिपीडिया पर परम्परा के अनुसार [[वि:प्रबन्धक|प्रबन्धक]] शब्द अंग्रेज़ी के admin या sysop के तुल्य है जबकि [[वि:प्रशासक|प्रशासक]] अंग्रेज़ी के Bureaucrat के तुल्य है। कोई भी प्रबन्धक किसी अन्य प्रबन्धक व्यक्ति को बॉट, प्रबन्धक या उच्चतर अधिकार न ही दे सकता है और न ही ले सकता है लेकिन प्रशासक अन्य सदस्यों को प्रशासक, प्रबन्धक, बॉट आदि अधिकार दे भी सकता है और ले भी सकता है। सन् 2012 में हिन्दी विकिपीडिया को कुछ कारणों से प्रशासक मुक्त कर दिया गया था। वर्तमान में हिन्दी विकिपीडिया पर प्रशासकों की कोई आवश्यकता नहीं है हालांकि यदि सदस्य संख्या (गुणवत्ता वाले सम्पादन करने वाले) बहुत बढ़ जाती है तो यहाँ भी लोगों को प्रशासक बनाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:58, 30 जून 2025 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! जानकारी देने के लिए धन्यवाद :::::गलती को सुधार दिया गया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:18, 30 जून 2025 (UTC) == पन्ना देखने के आँकड़े == आपने [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चमोली के पर्यटन स्थल]] की चर्चा में पन्ना देखने के आँकड़े की कड़ी के बारे में पूछा है। वो इस उत्तर के लिए उचित स्थान नहीं है अतः यहाँ लिख रहा हूँ। यदि आप कंप्यूटर/लैप्टॉप में देख रहे हैं तो सम्बंधित पृष्ठ के इतिहास में जायें और आपको उपर ही यह कड़ी मिल जायेगी। यदि आप मोबाइल में देख रहे हैं तो यह कड़ी आपको सीधे नहीं मिलेगी अतः बेहतर होगा कि आप [https://pageviews.wmcloud.org/?project=hi.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-20&pages= ये कड़ी] खोलें। इसमें Pages में जहाँ सम्भवतः "बिल्ली", "कुत्ता" लिखा हुआ है, उसे हटाकर अपना इच्छित शीर्षक लिख दें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:53, 8 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, जानकारी के लिए बहुत बहुत धन्यवाद। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:03, 8 जुलाई 2025 (UTC) == Improving articles == Some Disney articles need improvement, especially ones without translations/transliterations in infoboxes. An example is [[लिव एंड मॅडी]]. Another example is [[लेडी एंड द ट्रैम्प]]. There's also [[फ्रोज़न]], [[फन एंड फैंसी फ्री]], [[वन हंड्रेड एण्ड वन डालमेशियन]], [[पिनोक्कियो (१९४० की फ़िल्म)]], [[द रेस्क्यूअर्स]], [[द रेस्क्यूअर्स डाउन अंडर]], [[डम्बो]], [[ग्रेट माउस डिटेक्टिव]], [[ओलिवर एंड कंपनी]], and [[अलादीन (1992 डिज्नी फिल्म)]]. Also, [[बोल्ट (2008 फिल्म)]] and [[डायनासोर (फ़िल्म)]] only have Wikidata infoboxes, [[कंकड़ और पेंगुइन]] doesn't have anything in its infobox, and [[ऑल डॉग्स गो टु हेवन]] doesn't have actual content. Finally, do you think you could add more context to [[एनकैंटो: अ मॅजिकल स्टोरी]]? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-21994-3|&#126;2025-21994-3]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-21994-3|talk]]) 18:22, 20 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:~2025-21994-3|~2025-21994-3]] जी, बिल्कुल। सुधार कर दिए गए है <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:27, 21 जुलाई 2025 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''सम्पादक बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | आपके योगदानों को देखकर बहुत अच्छा लगा। आप वाकई में बहुत अच्छा कार्य कर रहे हैं। हिंदी विकिपीडिया हेतु आपका समर्पण प्रशंसनीय है। ऐसे ही निरंतर योगदान करते रहिए! – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:47, 22 जुलाई 2025 (UTC) |} == [[:माहिरा शर्मा|माहिरा शर्मा]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:माहिरा शर्मा|माहिरा शर्मा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये {{user|Sanjeev bot}} द्वारा नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 15:38, 1 सितंबर 2025 (UTC) == "मुखपृष्ठ समाचार" में आपका लेख == {| class="messagebox {{#ifeq:|yes|small|standard}}-talk" |- |[[Image:Gnome globe current event.svg|30px|Current events globe]] |13 नवम्बर 2025 को '''[[वि:समाचार|मुखपृष्ठ समाचार]]''' का अद्यतन हुआ जिसमें आपके द्वारा लिखे गए या काफी सुधारे गए लेख '''''[[जेम्स वॉटसन]]''''' से तथ्य लिया गया था। अगर आपको किसी और रोचक ख़बर का ज्ञान हो तो उसे [[विकिपीडिया:समाचार/उम्मीदवार‎]] पर सुझाएँ। |} <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:00, 13 नवम्बर 2025 (UTC) == मड़वा मटकोर == नमस्ते धर्मेंद्र जी, आपने [[मड़वा मटकोर]] को परीक्षण पाठ के रूप में [[वि:शीह|शीघ्र हटाने हेतु]] नामांकित किया है। मुझे लगता है इसे उल्लेखनीय नहीं होने के लिए [[वि:हहेच|हटाने हेतु चर्चा]] के लिए नामाकित करना चाहिए। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:10, 15 नवम्बर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आपने बिल्कुल सही कहा है। चर्चा के लिए नामांकित कर दिया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:16, 15 नवम्बर 2025 (UTC) == Request == Could you please translate what I wrote at [[लिव एंड मॅडी]] and [[ओलिवर एंड कंपनी]]? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-35911-92|&#126;2025-35911-92]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-35911-92|talk]]) 19:08, 23 नवम्बर 2025 (UTC) :जी बिल्कुल <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 21:01, 23 नवम्बर 2025 (UTC) ::Could you remove the English text from these pages? I couldn't remove it, because of the abuse filter. Also, it looks like [[डम्बो]] has a machine translation in the story. Could you fix that too? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-36690-40|&#126;2025-36690-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-36690-40|talk]]) 02:17, 27 नवम्बर 2025 (UTC) :::Yes, the work has been done. <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 20:26, 27 नवम्बर 2025 (UTC) == Please check your mail as soon as possible == {{You've got mail}} -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 18:33, 15 दिसम्बर 2025 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Special Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''विशेष बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | चाहर धर्मेंद्र जी,नमस्ते!आपके कार्य प्रशंसनीय है,हिंदी विकिपीडिया की अमूल्य विशेष सेवा के लिए आपको बहुत बहुत धन्यवाद <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 09:45, 27 फ़रवरी 2026 (UTC) |} == विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा सांत्वना पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए २५ मार्च २०२६ तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdAp7lxMY2nSh5wnsTi8SQOA4vu-0DGi2siReQtMcdictAemg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 08:56, 18 मार्च 2026 (UTC) :प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६]] की पुरस्कार राशी अमेजन कूपन के रूप में भेजी जा चुकी है। कृपया अपना ईमेल जाँच लें। कोई समस्या हो तो मुझे सूचित करें -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:26, 9 अप्रैल 2026 (UTC) == [[जॉन लैसेटर]] == नमस्ते चाहर धर्मेंद्र जी, इस लेख को संभवतः आपने शीघ्र हटाये जाने से बचाने हेतु सुधारा है। इसे थोड़ा सा और विस्तार देकर कम-से-कम एक पैराग्राफ का बना देते तो बेहतर होता। एक लाइन वाले लेख देखकर पशोपेश के स्थिति हो जाती है और समझ में नहीं आता कि रखें या हटायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:37, 4 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, नमस्ते! बिल्कुल, याद दिलाने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद। उस दिन समय की कमी के कारण मैं विस्तार से नहीं लिख सका था। अब कार्य सफलतापूर्वक पूरा हो गया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:32, 5 अप्रैल 2026 (UTC) ::जी, सुधार करने के लिये आपका आभार। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:12, 5 अप्रैल 2026 (UTC) 5hwj5vujvjlbhjwefxe555dkuhqngjx 6537934 6537932 2026-04-09T06:28:28Z अनिरुद्ध कुमार 18906 /* विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम */ 6537934 wikitext text/x-wiki {{archives |auto= short |index= /पुरालेख_1 }} <!-- कृपया इस पंक्ति और ऊपर की लाइन को न हटायें, धन्यवाद !--> <!-- नया संदेश इस पंक्ति के नीचे लिखें --> == नए साल की शुभकामनाएँ, चाहर धर्मेंद्र! == <div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}<!-- -->" class="plainlinks"> [[File:Fuochi d'artificio.gif|left|x173px]][[File:Happy new year 01.svg|x173px|right]] {{Paragraph break}} {{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}} '''चाहर धर्मेंद्र''',<br />एक समृद्ध, उत्पादक और सुखद [[नया साल]], और विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद। <br /><span style="font-weight:bold">[[सदस्य:मनीष पँवार|<span style="color:black; font-style:italic">मनीष पँवार</span>]] <sup>[[सदस्य वार्ता:मनीष पँवार|<span style="color:green">वार्ता</span>]]</sup></span> 11:04, 31 दिसम्बर 2022 (UTC)<br /><br /> </div> &nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{resize|88%|सदस्य वार्ता पृष्ठों में <nowiki>{{</nowiki>मनीष/नव वर्ष<nowiki>}}</nowiki> जोड़कर नव वर्ष की खुशियाँ भेजें।}}'' {{clear}}<!-- From template:Happy New Year fireworks --> नए साल की शुभकामनाएँ, मनीष पँवार जी <div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{SAFESUBST:<noinclude />round corners}}" class="plainlinks"> [[File:Crackers 1.jpg|left|x173px]][[File:Happy New Year 2022!.gif|x173px|right]] {{Paragraph break}} {{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}} “ यहाँ एक उज्ज्वल नव वर्ष और पुराने के लिए एक स्नेहपूर्ण विदाई है; यहाँ उन चीजों के बारे में है जो अभी आने वाली हैं, और उन यादों के बारे में जो हमारे पास हैं । "आपके पास एक समृद्ध नया साल हो सकता है।" "आपको एक खुश, स्वस्थ नव वर्ष की शुभकामनाएं।" "नया साल आपको स्वास्थ्य, धन और खुशी का आशीर्वाद दे।" विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद। </div> == बिना स्रोत और आधार के एक विशेष जाति के सम्बंध में पक्षपात करने के सम्बंध में == आप लगातार दूसरे जाति के लोगों से संबंधित अभिलेख जो पर्याप्त स्रोतों के आधार पर लिखें गए हैं । उसके मूल स्रोत और आलेख को अनावश्यक रुप से हटाना विकिपीडिया मानकों के अनुरूप नहीं है । कृपया ऐसा न करें। [[सदस्य:Kamalydv|Kamalydv]] ([[सदस्य वार्ता:Kamalydv|वार्ता]]) 15:07, 3 अप्रैल 2023 (UTC) == केसर == आपने [[केसर]] नामक लेख की सामग्री बदली है और नयी सामग्री मशीनी अनुवाद जैसी प्रतीत हो रही है। ऐसा क्यों किया गया है? क्या आप इसे सुधारेंगे? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:08, 25 मई 2025 (UTC) :नमस्कार संजीव जी, बिल्कुल इसे सही कर दिया जायेगा <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 03:40, 26 मई 2025 (UTC) == ट्राली == आपने [[ट्राली]] नामक लेख में मूल शोध डाल दिया है। ऐसे ही आप विभिन्न लेखों में सम्पादन कर रहे हैं। यदि आपके सम्पादनों की समीक्षा करने में मुझे लिखने जितना ही समय लगने लग गया तो फिर आपके सम्पादनों की क्या आवश्यकता है? इससे बेहतर मैं स्वयं ही लिख लूँगा। आपको पहले भी [[केसर]] लेख पर मैंने लिखा था लेकिन आपने कुछ सुधार नहीं किया। कृपया पहले [[वि:स्वशिक्षा|स्वशिक्षा]] पर सम्पादन के तरिके सीख लें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:31, 28 मई 2025 (UTC) :* [[ट्राली]] नामक लेख इंग्लिश विकि [https://en.wikipedia.org/wiki/Trolley] लेख का हिंदी अनुवाद है। आप को इस में क्या कमी नजर आ रही है। मैने तो इसे हिंदी में बदला ही तो है, वो भी अपने अनुसार। कॉपी पेस्ट तो नहीं किया है ना। :* आप को लगता है की [[एडीसन रोग]] लेख पर एक पूरा दिन लगा कर मैने गलती की। आप मुझे बताये की मेरे से इस लेख में क्या क्या गलतियां हुयी है, ताकि अगले सम्पादनों में वो गलती ना की जाए। अपना कीमती समय निकाल कर [[एडीसन रोग]] लेख को सही कीजिए। :* रही बात स्वयं ही लिखने की तो, संजीव कुमार जी, जिन लेखों में मैने इन ४-५ दिनों से सम्पादन किये है वो 2022 से जैसे के जैसे ही है। :<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:52, 28 मई 2025 (UTC) ::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, मैं विशेष रूप से [[एडीसन रोग]] नामक लेख की बात नहीं कर रहा। मैंने ये देखा है कि आपने विभिन्न लेखों में सामग्री जोड़ी है। मैं समय की कमी के कारण उनकी समीक्षा नहीं कर पाया हूँ और यह मानकर चल रहा हूँ कि आपने सही सम्पादन ही किये होंगे। लेकिन [[ट्राली]] में आपके योगदान को देखते हुये लगता है कि समीक्षा करनी ही होगी। अभी के लिए मैं आपको इसी लेख पर लिखता हूँ: ::* सम्बंधित अंग्रेज़ी पृष्ठ के अंत में {{tl|disambiguation}} लिखा हुआ है जिसके तुल्य हमारे यहाँ स्थानीय रूप से {{tl|बहुविकल्पी शब्द}} है। ::* इसका अर्थ हुआ कि यह सामान्य लेख नहीं बल्कि एक बहुविकल्पी पृष्ठ होना चाहिए। इसका अर्थ है कि लेख उन शब्दों पर निर्मित है जो वर्तनी समान रखते हैं लेकिन संख्या में एक से अधिक हैं। ::* आपने जो सामग्री डाली है उसमें एक भी कड़ी नहीं है। बहुविकल्पी लेखों में विकि-कड़ियाँ होनी चाहिए। यदि अपने यहाँ पहले से लेख नहीं है या निकट भविष्य में आपकी योजना नहीं है तो वो कड़ियाँ नहीं जोड़ी जाती। ::अतः आपको लेख खाली करके उसमें केवल वो कड़ियाँ डालनी चाहियें जो [[ट्राली]] नाम से बने हुये लेखों की हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:32, 28 मई 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ठीक है जब आपको समय मिले मेरे किये हुए सम्पादन की समीक्षा जरूर कीजिए। :::* ट्राली लेख एक बहुविकल्पी पृष्ठ है, ये जान कर ही इस को बनाया था। लेकिन ये नहीं पता था की विकि-कड़ियाँ होनी जरूरी है। :::* थोड़ा समय दे तो ये सारे लेख बना दिए जायेगे। यदि आप चाहे तो जब तक बाकि लेख नहीं बनते, इस लेख से सारी जानकारी को हटा दी जाए। :::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:59, 28 मई 2025 (UTC) ::::यदि अच्छा काम करोगे तो जाँचने की आवश्यकता नहीं होगी। मेरी भी समय सीमा है। यदि आप इतने अच्छे लेख बना दोगे तो बहुत ही अच्छी बात है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:11, 28 मई 2025 (UTC) :::::"घोड़ा-चलित ट्रॉली" नाम से आपने एक लेख बनाया है जो मुझे पूर्णतः मशीनी अनुवाद लग रहा है। जहाँ तक मुझे याद है, हिन्दी में इसे "तांगा" कहते हैं। यदि इसे तांगा पर स्थानान्तरित कर दूँ, तो आपको कोई ऐतराज होगा? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:57, 29 मई 2025 (UTC) ::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, जहा तक मुझे लगता है, घोड़ा गाड़ी या तांगा गाड़ी इंग्लिश के [https://en.wikipedia.org/wiki/Carriage Carriage] इस लेख का अनुवाद होगा। घोड़ा-चलित ट्रॉली लेख, इंग्लिश के [https://en.wikipedia.org/wiki/Trolley_(horse-drawn) Trolley (horse-drawn)] इस लेख का अनुवाद है। बाकि इस बारे में आप को मेरे से ज्यादा पता है। ::::::* मैने अनुवाद कर के वही लिखा है, जो इंग्लिश लेख में लिखा हुआ है। आप ने लिखा पूर्णतः मशीनी अनुवाद है, इसी लेख को आप जिस भी मशीन से अनुवाद करेंगे। जो मेरा लिखा हुआ है वैसा कभी नहीं आएगा। ::::::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:19, 29 मई 2025 (UTC) :::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मशीनी अनुवाद के बारे में बहुत नहीं जानता, आप से निवेदन है की, मेरे आज के ही बनाये हुए किसी भी एक लेख को आप बदलिए। जिस से मुझे भी ज्ञात हो की ये मशीनी अनुवाद क्या होता है। उस बदलाव को देख कर मै मेरे आगे के सम्पादन करुगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:29, 29 मई 2025 (UTC) ::::::::पूर्णतः मशीनी अनुवाद होता तो मैं लेख को [[वि:शीह#ल5|शीघ्र हटाने हेतु]] नामांकित कर देता। आपने प्रयास किया है कि मशीनी अनुवाद को सुधारकर रखा जाये। मैंने आपके निर्मित कुछ लेखों पर यह टैग इसीलिए लगाये हैं जिससे उन्हें भविष्य में सुधारा जा सके। चूँकि मैं विषय में विशेषज्ञता नहीं रखता अतः मुझे अनुवाद ठीक करने में अधिक समय लगेगा। लेकिन कुछ सुझाव दे सकता हूँ जिससे आपको इसमें सुधार करने में सुविधा रहेगी। आप लेख को अंग्रेज़ी या अन्य भाषा में पढ़कर समझ लें। उसके बाद बिना उसे देखे, जो आपको याद हो उसे हिन्दी में लिखें। उस समय अनुवाद मशीनी नहीं होगा। स्रोतो आप अंग्रेज़ी विकिपीडिया से ले सकते हैं। मैंने [[घोड़ा-चलित ट्रॉली]] में आपके लिखे पहले पैरा को सुधारने का प्रयास किया है। चूँकि अभी भी उसमें वाक्य लम्बे हैं और विराम-चिह्नों का प्रयोग ठीक से नहीं हुआ है। कोशिश करें की इसे और भी सरल रूप में लिखा जाये। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:49, 29 मई 2025 (UTC) {{od|9}}[[पर्यटक ट्रॉली]] में आपने सुधार का प्रयास किया है। इसमें भी सुझाव देता हूँ कि पहले वाक्य में आपने शुरूआत में लिखा है, "पर्यटक ट्रॉली, जिसे कभी-कभी रोड ट्रॉली भी कहा जाता है, एक विशेष प्रकार की बस होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या ट्राम की शैली में डिज़ाइन किया गया है।" इसे निम्नलिखिति में से किसी एक रूप में बदलना बेहतर होगा: * '''पर्यटक ट्रॉली''' अथवा '''रोड ट्रॉली''' एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में बनाया गया है। * '''पर्यटक ट्रॉली''' एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में बनाया गया है। इसे कभी-कभी '''रोड ट्रॉली''' भी कहा जाता है। * '''पर्यटक ट्रॉली''' (अन्य नाम '''रोड ट्रॉली''') एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में निर्मित किया गया है। आप शायद इससे भी बेहतर लिखोगे।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:58, 29 मई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, बहुत बहुत धन्यवाद आपका, ये सीखने के लिए एक बहुत ही अच्छा उदाहरण है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:00, 29 मई 2025 (UTC) == LLM == नमस्ते धर्मेन्द्र जी, [[प्रेम रेड्डी]] लेख पूरी तरह से [[:en:LLM|LLM]] से लिखा हुआ लग रहा है। क्या आपने इसे पूरी तरह से AI से तैयार किया है? – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 05:36, 5 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, [[प्रेम रेड्डी]] लेख इंग्लिश विकि लेख की कॉपी है। किसी ने कहा था की इंग्लिश लेख को देखो और अपने अनुसार बदल दो, इस लेख में यही किया गया है। मुझे अलग अलग पॉइंट बना कर लिखने में अच्छा लगा, इसलिए इस प्रकार लिखा। :* यदि इस तरीके से नहीं लिख सकते तो इस को बदला भी जा सकता है। :<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:47, 5 जून 2025 (UTC) ::लेख देखकर ऐसा लग रहा है कि यह पूरी तरह एआई द्वारा लिखा गया है। इसका पूरा प्रारूप एआई के उत्तरों की शैली जैसा है। जिन शब्दों और वाक्य संरचनाओं का उपयोग किया गया है, वे किसी व्यक्ति के नहीं, बल्कि एआई के लिखे हुए लगते हैं। आपने पूरे लेख में प्रेम रेड्डी के कार्यों की प्रशंसा की है, जो विकिपीडिया की [[विकिपीडिया:NPOV|तटस्थता नीति]] के विरुद्ध है। ऐसी स्थिति में यह लेख प्रकाशित करने योग्य नहीं लगता। यह अंग्रेजी लेख की सामग्री से भी मेल नहीं खाता है। मेरा सुझाव है कि आप इसे दोबारा लिखें। आप अन्य लेखों का प्रारूप देखकर मार्गदर्शन ले सकते हैं। साथ ही, लेख पूरी तरह तटस्थ होना चाहिए। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 06:04, 5 जून 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, जरूरी नहीं की जो काम एआई द्वारा किया जाए, वैसा हम नहीं लिख सकते, स्कूल समय में इसी प्रकार अलग अलग हेडलाइन बना कर निबंध लिखा करते थे। उस समय ये एआई तो, होता भी नहीं था। बाकि लेख सही कर दिया गए है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:00, 5 जून 2025 (UTC) ::::सुधार के लिए धन्यवाद। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 07:06, 5 जून 2025 (UTC) == पाँच प्रेम भाषाएँ == [[पाँच प्रेम भाषाएँ]] शीर्षक से आपने एक लेख निर्मित किया है। यह शीर्षक मुझे उचित नहीं लग रहा। यदि पुस्तक का प्रकाशकों द्वारा इस नाम से अनुवाद किया गया है तो इसे स्वीकार किया जा सकता है अन्यथा पुस्तक का मूल शीर्षक ही देवनागरी में रखना उचित होगा। "The Five Love Languages" को "द फाइव लव लैंग्वेजेज" लिखना ही बेहतर है जिसमें आप (अनुवाद: पाँच प्रेम भाषायें) जैसा कुछ जोड़ सकते हो। यदि यह प्रकाशकों का अनुवाद है तो कृपया स्रोत दें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:04, 9 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, पुस्तक का प्रकाशकों द्वारा इस नाम से अनुवाद नहीं किया गया है। [[पाँच प्रेम भाषाएँ]] शीर्षक लेख को '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' पर अनुप्रेषित किया जा सकता है या फिर आप इस लेख का नाम बदल कर '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' कर दीजिये। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:59, 9 जून 2025 (UTC) ::सही शीर्षक क्या है? [[गैरी चैपमैन (लेखक)]] में आपने "द फाइव लव लैंग्वेज" लिखा है जबकि अंग्रेज़ी में "लैंग्वेजेज" लिखा हुआ दिखाई दे रहा है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 9 जून 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, पाँच की बात हो रही है तो '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' ही सही होगा। गलती सही कर दी गयी है। :::* एक सवाल था, सदस्य वार्ता से पुरानी वार्ता को पुरालेख में कैसे बदल सकते है? :::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:27, 9 जून 2025 (UTC) ::::[[गैरी चैपमैन (लेखक)]] और [[स्नेह]] में सम्बंधित सुधार करने का प्रयास कीजियेगा। ::::पुरालेख वाले में अपने यहाँ ये काम करने वाला कोई सक्रिय बॉट नहीं है अतः यह काम हाथ से करना होता है। इसके लिए आप {{tl|archives}} साँचा लेख के उपर जोड़ लें और सामग्री को यहाँ से हटाकर पुरालेख में डाल लें। इसके लिए आप अपनी सुविधा के अनुसार "सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/पुरालेख_1" या "सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/पुरालेख_१" अथवा सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/Archive_1" में से कोई एक तरीका अपना सकते हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:18, 9 जून 2025 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी बिल्कुल, जैसे ही समय मिलता है [[गैरी चैपमैन (लेखक)]] और [[स्नेह]] में सम्बंधित सुधार कर दिया जायेगा। :::::*जानकारी के लिए आप का बहुत बहुत धन्यवाद, संजीव जी :::::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:31, 9 जून 2025 (UTC) == तकनीकी बातों पर अक्सर पूछे जाने वाले सवाल == आपने हाल ही में [[विकिपीडिया:तकनीकी बातों पर अक्सर पूछे जाने वाले सवाल]] निर्मित किया है। क्या यह [[:en:Wikipedia:FAQ/Technical]] के तुल्य निर्मित करने के लिए बनाना आरम्भ किया गया है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:48, 10 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, यह [[en:Wikipedia:FAQ/Technical]] के तुल्य निर्मित करने के लिए बनाना आरम्भ किया गया है, लेकिन इस में थोड़ा समय लगेगा। क्युकी इस लेख को पूरा करने के लिए, पहले कुछ और लेख बनाने होंगे। :{{tl|पाठक सहायता}} पाठक सहायता टेम्पलेट्स में यदि ये लेख '''सहायता:लिंक''', '''सहायता:पृष्ठ पाद लेख टेम्पलेट्स''' नहीं बनाना है तो इस को पाठक सहायता टेम्पलेट्स से हटा दीजिए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:27, 10 जून 2025 (UTC) ::मैंने आपके उत्तर में साँचे को कड़ी में बदल दिया है। मैं केवल जानकारी के लिए पूछ रहा था। आप समय लेकर आराम से निर्मित कर सकते हैं और जब पृष्ठ पूरी तरह बन जाये तब [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इसकी सूचना लिख दीजियेगा। अभी उसके उपर {{tl|काम जारी}} का साँचा लगा सकते हो। मैं यह जानकारी इसलिए ले रहा हूँ जिससे आवश्यकता पड़ने पर इसे विकिडाटा पर सम्बंधित कड़ी से जोड़ा जा सके।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:34, 10 जून 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, {{tl|काम जारी}} का साँचा लगा दिया है, लेकिन आप के संदेश से पहले ही मैने इस लेख को विकिडाटा पर सम्बंधित कड़ी से जोड़ दिया था। क्या इस को वापस हटाने की जरूरत है? <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:44, 10 जून 2025 (UTC) == बोमिस == आपने [[बोमिस]] नामक लेख निर्मित किया। मैंने कल [[मारियाडीबी]] में कुछ बदलाव किये थे जिससे यह स्पष्ट हो कि न्यूनतम लेख में कितने बदलाव आवश्यक हैं। लेकिन आपने इसके बाद भी विभिन्न लेख निर्मित किये हैं। यदि आप इन लेखों में सुधार नहीं करते हैं तो इन्हें मशीनी अनुवाद कहकर शीघ्र हटाने हेतु नामांकित कर दिया जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:14, 12 जून 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[मारियाडीबी]] की तरह [[बोमिस]] लेख में भी बदलाव कर दिए गए है। बाकि लेख को भी जैसे ही समय मिलेगा, जरूरत के हिसाब से बदलाव कर दिए जायेंगे। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:54, 12 जून 2025 (UTC) == [[:श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध|श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध|श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:31, 28 जून 2025 (UTC) :[[विकिपीडिया:प्रशासन नये उपयोगकर्ताओं के लिए नहीं है]] पृष्ठ भी आपने ही निर्मित किया है। जब नियमावली पहले से मौजूद है तो आप ये निबंध क्यों लिख रहे हो? ये नियमावली के अनुरूप शीर्षक हैं अतः ऐसे निबंध लिखना उचित नहीं प्रतीत हो रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:46, 28 जून 2025 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! [[विकिपीडिया:प्रशासक अधिकार हेतु निवेदन]] परियोजना पृष्ठ पर अजनाभ जी ने स्व-नामांकन किया था। उस में आप की ओर से जवाब में यदि लिखा हुआ था की नये सदस्य को ये अधिकार नहीं दिए जा सकते। क्यों नहीं दिए जा सकते, इस लिए [[विकिपीडिया:प्रशासन नये उपयोगकर्ताओं के लिए नहीं है]] पृष्ठ बनाया। ::* [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] में Zendrago X जी के नामांकन पर मुरही जी ने जवाब दिया है '''इस नामंकन को बंद करने की ज़रूरत है। ये शुरुआत से [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Not_now अभी नहीं] के अंदर था। ''' मै तो ये पृष्ठ भी बनाने वाला था। ::क्या मुझे नहीं बनाना चाहिए? आप की राय मेरे लिए बहुत मायने रखती है। क्या करना चाहिए? जरूर बताए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:10, 29 जून 2025 (UTC) :::आपने जो दो उदाहरण दिये हैं, उनमें सम्बंधित पृष्ठ के उपर नियमावली लिखी हुई है जिसमें सदस्य का नया नहीं होना स्वतः आवश्यक हो जाता है। जैसे [[विकिपीडिया:प्रशासक अधिकार हेतु निवेदन]] की आवश्यकताओं में लिखा है: "समान्यत नामांकित सदस्य विकि पर सक्रिय होना चाहिये अर्थात लम्बे समय तक असक्रिय न रहे।" अर्थात् नया सदस्य तो हाल ही में आया है अतः वो इस आवश्यकता को पूरा नहीं करता। प्रशासक के लिए पहले से प्रबंधन अधिकारों का अनुभव होना आवश्यक है। ठीक इसी तरह [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] की आवश्यकताओं में भी लिखा है: "सदस्य को उत्पात हटाने (रोलबैक) हेतु एवं लेख गुणवत्ता जाँच (परीक्षक) का अनुभव भी होना चाहिये।" अर्थात् सदस्य को पुनरीक्षण (अधिकार सहित) अनुभव होना चाहिए। अतः इस आधार पर उपरोक्त पृष्ठ अनावश्यक हैं। यदि आप [[:en:Wikipedia:Not now]] का अनुवाद करना चाहते हो तो कर सकते हो लेकिन इसके लिए पृष्ठ के उपर {{tl|सूचना पृष्ठ}} जोड़ें तथा {{tlx|nutshell|पृष्ठ के बारे में संक्षिप्त जानकारी}} जोड़ सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:58, 29 जून 2025 (UTC) ::::आपने [[विकिपीडिया:अभी नहीं]] पर प्रशासक और प्रबन्धक की कड़ियाँ गलत जोड़ दी हैं। हिन्दी विकिपीडिया पर परम्परा के अनुसार [[वि:प्रबन्धक|प्रबन्धक]] शब्द अंग्रेज़ी के admin या sysop के तुल्य है जबकि [[वि:प्रशासक|प्रशासक]] अंग्रेज़ी के Bureaucrat के तुल्य है। कोई भी प्रबन्धक किसी अन्य प्रबन्धक व्यक्ति को बॉट, प्रबन्धक या उच्चतर अधिकार न ही दे सकता है और न ही ले सकता है लेकिन प्रशासक अन्य सदस्यों को प्रशासक, प्रबन्धक, बॉट आदि अधिकार दे भी सकता है और ले भी सकता है। सन् 2012 में हिन्दी विकिपीडिया को कुछ कारणों से प्रशासक मुक्त कर दिया गया था। वर्तमान में हिन्दी विकिपीडिया पर प्रशासकों की कोई आवश्यकता नहीं है हालांकि यदि सदस्य संख्या (गुणवत्ता वाले सम्पादन करने वाले) बहुत बढ़ जाती है तो यहाँ भी लोगों को प्रशासक बनाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:58, 30 जून 2025 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! जानकारी देने के लिए धन्यवाद :::::गलती को सुधार दिया गया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:18, 30 जून 2025 (UTC) == पन्ना देखने के आँकड़े == आपने [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चमोली के पर्यटन स्थल]] की चर्चा में पन्ना देखने के आँकड़े की कड़ी के बारे में पूछा है। वो इस उत्तर के लिए उचित स्थान नहीं है अतः यहाँ लिख रहा हूँ। यदि आप कंप्यूटर/लैप्टॉप में देख रहे हैं तो सम्बंधित पृष्ठ के इतिहास में जायें और आपको उपर ही यह कड़ी मिल जायेगी। यदि आप मोबाइल में देख रहे हैं तो यह कड़ी आपको सीधे नहीं मिलेगी अतः बेहतर होगा कि आप [https://pageviews.wmcloud.org/?project=hi.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-20&pages= ये कड़ी] खोलें। इसमें Pages में जहाँ सम्भवतः "बिल्ली", "कुत्ता" लिखा हुआ है, उसे हटाकर अपना इच्छित शीर्षक लिख दें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:53, 8 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, जानकारी के लिए बहुत बहुत धन्यवाद। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:03, 8 जुलाई 2025 (UTC) == Improving articles == Some Disney articles need improvement, especially ones without translations/transliterations in infoboxes. An example is [[लिव एंड मॅडी]]. Another example is [[लेडी एंड द ट्रैम्प]]. There's also [[फ्रोज़न]], [[फन एंड फैंसी फ्री]], [[वन हंड्रेड एण्ड वन डालमेशियन]], [[पिनोक्कियो (१९४० की फ़िल्म)]], [[द रेस्क्यूअर्स]], [[द रेस्क्यूअर्स डाउन अंडर]], [[डम्बो]], [[ग्रेट माउस डिटेक्टिव]], [[ओलिवर एंड कंपनी]], and [[अलादीन (1992 डिज्नी फिल्म)]]. Also, [[बोल्ट (2008 फिल्म)]] and [[डायनासोर (फ़िल्म)]] only have Wikidata infoboxes, [[कंकड़ और पेंगुइन]] doesn't have anything in its infobox, and [[ऑल डॉग्स गो टु हेवन]] doesn't have actual content. Finally, do you think you could add more context to [[एनकैंटो: अ मॅजिकल स्टोरी]]? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-21994-3|&#126;2025-21994-3]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-21994-3|talk]]) 18:22, 20 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:~2025-21994-3|~2025-21994-3]] जी, बिल्कुल। सुधार कर दिए गए है <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:27, 21 जुलाई 2025 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''सम्पादक बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | आपके योगदानों को देखकर बहुत अच्छा लगा। आप वाकई में बहुत अच्छा कार्य कर रहे हैं। हिंदी विकिपीडिया हेतु आपका समर्पण प्रशंसनीय है। ऐसे ही निरंतर योगदान करते रहिए! – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:47, 22 जुलाई 2025 (UTC) |} == [[:माहिरा शर्मा|माहिरा शर्मा]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:माहिरा शर्मा|माहिरा शर्मा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये {{user|Sanjeev bot}} द्वारा नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 15:38, 1 सितंबर 2025 (UTC) == "मुखपृष्ठ समाचार" में आपका लेख == {| class="messagebox {{#ifeq:|yes|small|standard}}-talk" |- |[[Image:Gnome globe current event.svg|30px|Current events globe]] |13 नवम्बर 2025 को '''[[वि:समाचार|मुखपृष्ठ समाचार]]''' का अद्यतन हुआ जिसमें आपके द्वारा लिखे गए या काफी सुधारे गए लेख '''''[[जेम्स वॉटसन]]''''' से तथ्य लिया गया था। अगर आपको किसी और रोचक ख़बर का ज्ञान हो तो उसे [[विकिपीडिया:समाचार/उम्मीदवार‎]] पर सुझाएँ। |} <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:00, 13 नवम्बर 2025 (UTC) == मड़वा मटकोर == नमस्ते धर्मेंद्र जी, आपने [[मड़वा मटकोर]] को परीक्षण पाठ के रूप में [[वि:शीह|शीघ्र हटाने हेतु]] नामांकित किया है। मुझे लगता है इसे उल्लेखनीय नहीं होने के लिए [[वि:हहेच|हटाने हेतु चर्चा]] के लिए नामाकित करना चाहिए। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:10, 15 नवम्बर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आपने बिल्कुल सही कहा है। चर्चा के लिए नामांकित कर दिया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:16, 15 नवम्बर 2025 (UTC) == Request == Could you please translate what I wrote at [[लिव एंड मॅडी]] and [[ओलिवर एंड कंपनी]]? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-35911-92|&#126;2025-35911-92]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-35911-92|talk]]) 19:08, 23 नवम्बर 2025 (UTC) :जी बिल्कुल <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 21:01, 23 नवम्बर 2025 (UTC) ::Could you remove the English text from these pages? I couldn't remove it, because of the abuse filter. Also, it looks like [[डम्बो]] has a machine translation in the story. Could you fix that too? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-36690-40|&#126;2025-36690-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-36690-40|talk]]) 02:17, 27 नवम्बर 2025 (UTC) :::Yes, the work has been done. <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 20:26, 27 नवम्बर 2025 (UTC) == Please check your mail as soon as possible == {{You've got mail}} -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 18:33, 15 दिसम्बर 2025 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == {| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Special Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''विशेष बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | चाहर धर्मेंद्र जी,नमस्ते!आपके कार्य प्रशंसनीय है,हिंदी विकिपीडिया की अमूल्य विशेष सेवा के लिए आपको बहुत बहुत धन्यवाद <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 09:45, 27 फ़रवरी 2026 (UTC) |} == विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा सांत्वना पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए २५ मार्च २०२६ तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdAp7lxMY2nSh5wnsTi8SQOA4vu-0DGi2siReQtMcdictAemg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 08:56, 18 मार्च 2026 (UTC) :प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] की पुरस्कार राशी अमेजन कूपन के रूप में भेजी जा चुकी है। कृपया अपना ईमेल जाँच लें। कोई समस्या हो तो मुझे सूचित करें -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:28, 9 अप्रैल 2026 (UTC) == [[जॉन लैसेटर]] == नमस्ते चाहर धर्मेंद्र जी, इस लेख को संभवतः आपने शीघ्र हटाये जाने से बचाने हेतु सुधारा है। इसे थोड़ा सा और विस्तार देकर कम-से-कम एक पैराग्राफ का बना देते तो बेहतर होता। एक लाइन वाले लेख देखकर पशोपेश के स्थिति हो जाती है और समझ में नहीं आता कि रखें या हटायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:37, 4 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, नमस्ते! बिल्कुल, याद दिलाने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद। उस दिन समय की कमी के कारण मैं विस्तार से नहीं लिख सका था। अब कार्य सफलतापूर्वक पूरा हो गया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:32, 5 अप्रैल 2026 (UTC) ::जी, सुधार करने के लिये आपका आभार। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:12, 5 अप्रैल 2026 (UTC) ko8z2fj33c424ys0r3h0gi7wv596by9 ज्ञानवापी मस्जिद 0 1372237 6537814 6509457 2026-04-08T17:35:58Z Arun pradhan 1 919450 ज्ञानवापी वाराणसी काशी में स्थित एक शिव मंदिर है, "ज्ञानवापी मंदिर"। 'ज्ञानवापी' मस्जिद कतई नहीं है। यह अलग बात है कि वाराणसी के मुस्लिम समुदाय "ज्ञानवापी शिव मंदिर" को पूरा हड़पने के लिए जबरन बनाई मस्जिद को 'ज्ञानवापी' मस्जिद कहता है। 6537814 wikitext text/x-wiki {{pp-protected|reason=Persistent [[WP:Disruptive editing|disruptive editing]]; requested at [[WP:RfPP]]|small=yes}} {{Infobox religious building | name = ज्ञानवापी मस्जिद | native_name = | native_name_lang =Hindi | image =Gyanvapi Mosque.jpg | alt = | caption = ज्ञानवापी मस्जिद का दृश्य | map_type = India Uttar Pradesh# India | map_size = 250px | map_alt = | map_relief = | map_caption = | coordinates = {{coord|25.311229|83.010461|region:IN|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | religious_affiliation = [[इस्लाम]] | locale = | location = [[वाराणसी|काशी]] | deity = | rite = | sect = | tradition =[[मस्जिद]] | festival = [[ईद]] | cercle = | sector = | municipality = [[वाराणसी नगर निगम]] | district = [[वाराणसी जिला]] | territory = | prefecture = | state = [[उत्तर प्रदेश]] | province = | region =भारत | country = [[भारत]] | administration =[[सुन्नी वक्फ बोर्ड]] | consecration_year = | organisational_status = <!-- or | organizational_status = --> | functional_status = | heritage_designation = | ownership = अंजुमन इंतेजामिया बोर्ड<br/>वक्फ बोर्ड | governing_body = अंजुमन इंतेजामिया बोर्ड<br/>वक्फ बोर्ड | leadership = | bhattaraka = | patron = | religious_features_label = | religious_features = | architect = [[औरंगजेब]] के समय के मिस्त्री | architecture_type =मस्जिद | architecture_style = मुग़ल वास्तुकला | creator =[[औरंगजेब]] | funded_by = | general_contractor = | established = 1669/600 bc initially | groundbreaking = | year_completed = | construction_cost = | date_demolished = <!-- or | date_destroyed =1669 --> | facade_direction = | capacity = | length = | width = | width_nave = | interior_area = | height_max = | dome_quantity = 3 | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = 2 | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | site_area = | temple_quantity = | monument_quantity = | shrine_quantity = | inscriptions = | materials = | elevation_m = <!-- or | elevation_ft = --> | elevation_footnotes = | nrhp = | designated = | added = | refnum = | footnotes = | website = }} '''<nowiki/>'ज्ञानवापी' मस्जिद''' [[वाराणसी]] मे स्थित मस्जिद है। यह मस्जिद [[काशी विश्वनाथ मन्दिर|काशी विश्वनाथ मंदिर]] से सटी हुई है। 1669 मे मुग़ल बादशाह [[औरंगज़ेब|औरंगजेब]] ने यह मस्जिद बनवाई थी। यह मस्जिद काशी विश्व नाथ के मूल मंदिर को तोड़ कर बनाई गई जो आप मस्जिद की पश्चिमी दीवार पर देख सकते है। ज्ञानवापी असल में पुराने मंदिर परिसर में स्थित कुएं का नाम था । यह कुआं ज्ञानवापी मस्जिद के परिसर के भीतर, काशी विश्वनाथ मंदिर से सटा हुआ है। == इतिहास == [[चित्र:Temple_Of_Vishveshwur_Benares_by_James_Prinsep_1834.jpg|पाठ=|350x350पिक्सेल|अंगूठाकार]] काशी विश्वनाथ मंदिर को किसने बनवाया, इसको लेकर कई तरह की अटकलें लगाई जा रही हैं। लेकिन ठोस ऐतिहासिक जानकारी दुर्लभ है। आमतौर पर यह माना जाता है कि काशी विश्वनाथ मंदिर को [[औरंगज़ेब|औरंगजेब]] ने ध्वस्त कर दिया था और वहां एक [[मस्जिद]] का निर्माण किया गया था और इसका नाम कुएं के ऊपर रख दिया । चौथी और पांचवीं शताब्दी के बीच, [[चन्द्रगुप्त विक्रमादित्य|चंद्रगुप्त द्वितीय]], जिसे विक्रमादित्य के नाम से भी जाना जाता है, उसने [[गुप्त राजवंश|गुप्त साम्राज्य]] के दौरान [[काशी विश्वनाथ मन्दिर|काशी विश्वनाथ मंदिर]] का निर्माण करने का दावा किया है। 635 ई०, प्रसिद्ध चीनी यात्री [[ह्वेन त्सांग|हुआन त्सांग]] ने अपने लेखन में मंदिर और वाराणसी का वर्णन किया। ईसा पश्चात 1194 से 1197 तक, [[मोहम्मद ग़ोरी|मोहम्मद गोरी]] के आदेश से मंदिर को काफी हद तक नष्ट कर दिया गया था, और पूरे इतिहास में मंदिरों के विध्वंस और पुनर्निर्माण की एक श्रृंखला शुरू हुई। कई हिंदू मंदिरों को तोड़ा गया और उनका पुनर्निर्माण किया गया। ईस्वी 1669 में, [[मुग़ल साम्राज्य|मुगल]] सम्राट औरंगजेब के आदेश से, मंदिर को अंततः ध्वस्त कर दिया गया और उसके स्थान पर एक ज्ञानवापी मस्जिद का निर्माण किया गया। 1776 और 1978 के बीच, [[इन्दौर|इंदौर]] की [[अहिल्याबाई होल्कर|रानी अहिल्याबाई होल्कर]] ने ज्ञानवापी मस्जिद के पास वर्तमान [[काशी विश्वनाथ मन्दिर|काशी विश्वनाथ मंदिर]] का जीर्णोद्धार किया। 1936 में पूरे ज्ञानवापी क्षेत्र में [[नमाज़|नमाज अदा करने]] के अधिकार के लिए [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश सरकार]] के खिलाफ जिला न्यायालय में मुकदमा दायर किया गया था। वादी ने सात गवाह पेश किए, जबकि ब्रिटिश सरकार ने पंद्रह गवाह पेश किए। ज्ञानवापी मस्जिद में नमाज अदा करने का अधिकार स्पष्ट रूप से 15 अगस्त, 1937 को दिया गया था, जिसमें कहा गया था कि ज्ञानवापी संकुल में ऐसी नमाज कहीं और नहीं पढ़ी जा सकती। 10 अप्रैल 1942 को [[उच्च न्यायालय|उच्च]] न्यायालय ने निचली अदालत के फैसले को बरकरार रखा और अन्य पक्षों की अपील को खारिज कर दिया। पंडित सोमनाथ व्यास, डॉ. रामरंग शर्मा और अन्य ने ज्ञानवापी में नए मंदिर के निर्माण और पूजा की स्वतंत्रता के लिए 15 अक्टूबर, 1991 को वाराणसी की अदालत में मुकदमा दायर किया। अंजुमन इंतजमिया मस्जिद और उत्तर प्रदेश सुन्नी वक्फ बोर्ड लखनऊ ने 1998 में हाईकोर्ट में दो याचिकाएं दायर कर इस आदेश को चुनौती दी थी। 7 मार्च 2000 को पंडित सोमनाथ व्यास का निधन हो गया। पूर्व जिला लोक अभियोजक विजय शंकर रस्तोगी को 11 अक्टूबर, 2018 को मामले में वादी नियुक्त किया गया था। 17 अगस्त 2021 मे शहर की 5 महिलाओं राखी सिंह, लक्ष्मी देवी, मंजू व्यास, सीता साहू और रेखा पाठक ने वाराणसी सत्र न्यायलय में याचिका दायर की थी और ज्ञानवापी मस्जिद परिसर में स्थित श्रृंगार गौरी का उन्हें नियमित दर्शन पूजन की अनुमति मांगी जिसके बाद मस्जिद मे [[ज्ञानवापी मस्जिद#मई 2022 ज्ञानवापी मस्जिद सर्वे|सर्वे]] कराया गया। सर्वे के उपरांत २१ जुलाई २०२३ को वाराणसी सत्र न्यायलय ने पुरात्व सर्वेक्षण की अनुमति दी जो ७९ दिन चली और उसकी रिपोर्ट को १८ दिसम्बर २०२३ को कोर्ट को सौंप दी गई. २५ जनवरी २०२४ को दोनों पक्षों को कोर्ट ने रिपोर्ट मुहैया करवा दी और ३१ जनवरी २०२४ को बनारस कोर्ट ने व्यास तलग्रह में हिन्दू पक्ष को पूजा पाठ की अनुमति प्रदान की. कोर्ट के आदेश के खिलाफ अंजुमन इंतेजामिया बोर्ड ने इलाहाबाद हाई कोर्ट मह याचिका दायर की है जो फिलहाल विचाराधीन है.<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/astro/dharam-karam/religion-and-spiritualism/gyanvapi-history-meaning-and-significances-109470/|title=Gyanvapi Masjid Mystery : ज्ञानवापी क्या है, इस रहस्य को जानकर हैरान रह जाएंगे|last=नवभारतटाइम्स.कॉम|date=2022-05-17|website=नवभारत टाइम्स|language=hi-IN|access-date=2022-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/national/story-shivling-inside-gyanvapi-mosque-resembles-gupta-era-shivling-claims-historian-6519196.html|title=गुप्तकाल से मेल खाती है ज्ञानवापी मस्जिद में मिले शिवलिंग की संरचना, इतिहासकार का दावा|website=Hindustan|language=hindi|access-date=2022-05-21}}</ref> == हिन्दू परंपराएं == 1669 मे औरंगजेब ने प्राचीन विश्वेश्वर मंदिर को तोड़ कर इस मस्जिद का निर्माण करवाया। मंदिर परिसर के ही शृंगार गौरी, श्री गणेश और हनुमानजी के स्थानों को भी ध्वस्त कर दिया था। मान्यता है की पश्चिमी दीवार जो की पूरी तरह किसी मंदिर के मुख्य द्वार जैसा प्रतीत होता है वो शृंगार गौरी मंदिर का प्रवेश द्वार होगा जिससे बांस-मिट्ठी से बंद करदिया गया है और मस्जिद के अंदर गर्भगृह होगा। इसी पश्चिमी दीवार के सामने एक चबूतरा है जहां शृंगार गौरी की एक मूर्ति है जो सिंदूर से रंगी है, यह साल मे एक बार चैत्र नवरात्रि के तीसरे दिन हिन्दू पक्ष के द्वारा यह पूजा होती है परंतु 1991 के पहले यह नियमित पूजा होती थी जिसपर तत्कालीन मुलायम सिंह सरकार ने रोक लगा दी थी। 2021 मे पांचों महिलों का इसी मंदिर मे नियमित पूजा करने के लिए याचिका दायर की थी जिसके [[ज्ञानवापी मस्जिद|सर्वे]] का आदेश कोर्ट द्वारा किया गया था। <ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/india/gyanvapi-masjid-mamla-supreme-court-ke-faisle-ki-badi-baaten-what-sc-said-on-places-of-worship-act-1991/articleshow/91700107.cms|title=धार्मिक चरित्र की पहचान से नहीं रोकता 1991 का कानून, ज्ञानवापी केस में सुप्रीम कोर्ट के फैसले की बड़ी बातें|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2022-05-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hindi.opindia.com/politics/gyanvapi-masjid-survey-mulayam-singh-yadav-stopped-worship-in-shringar-gauri-temple/|title=मुलायम सिंह यादव ने रुकवाई थी ज्ञानवापी के श्रृंगार गौरी मंदिर में पूजा: BJP नेता का दावा|date=2022-05-13|website=ऑपइंडिया|language=en-GB|access-date=2022-05-21}}</ref> ज्ञानवापी परिसर मामले के याचिकाकर्ता हरिहर पांडेय का रविवार को सुबह [[बीएचयू]] में निधन हों गया. तीन याचिकाकर्ताओ में से पहले ही दो याचिकाकर्ता सोमनाथ व्यास और रामनारायण शर्मा की मौत हो चुकी है. मुस्लिम पक्ष ने घर पहुंचकर व्यक्त की संवेदना। 1991 ज्ञानवापी मामले में याचिकाकर्ता के साथ-साथ बनारस के कई मंदिरों और आयोजन को लेकर भी उन्होंने आवाज बुलंद की थी. 33 वर्षो से वह कानूनी लड़ाई लड़ रहे थे।<ref>{{Cite news|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/uttar-pradesh/varanasi/gyanvapi-case-petitioner-harihar-pandey-dies-in-bhu-muslim-side-reaches-home-and-expresses-condolences-smk|title=ज्ञानवापी मामले में याचिकाकर्ता हरिहर पांडेय का निधन, मुस्लिम पक्ष ने घर पहुंचकर व्यक्त की संवेदना|date=11 दिसंबर 2023|work=प्रभात खबर|access-date=18 दिसंबर 2023}}</ref> == मई 2022 ज्ञानवापी मस्जिद सर्वे == 17 अगस्त 2021 मे शहर की 5 महिलाओं राखी सिंह, लक्ष्मी देवी, मंजू व्यास, सीता साहू और रेखा पाठक ने वाराणसी सत्र न्यायलय में याचिका दायर की थी और ज्ञानवापी मस्जिद परिसर में स्थित श्रृंगार गौरी का उन्हें नियमित दर्शन पूजन की अनुमति मांगी थी जिसकी सुनवाई करते करते अप्रैल 2022 आ गया। 8 अप्रैल 2022 को सत्र न्यायलय ने सिविल जज सीनियर डिविजन ने वकील अजय कुमार मिश्र को कोर्ट कमिश्नर नियुक्त किया और मस्जिद मे सर्वे करवाने की अनुमति दी जिसकी रिपोर्ट 17 मई तक दाखिल करने को कहा। जिसपर मुस्लिम पक्ष ने आपत्ति जताई और हाई कोर्ट पहुंचे परंतु न्यायालय ने सर्वे पर रोक से इनकार कर दिया। 6 और 7 मई को लगभग ढाई घंटे कोर्ट कमिश्नर के नेतृत्व मे सर्वे हुआ पर 7 मई को सर्वे टीम को मुस्लिम पक्ष का विरोध देखना पड़ा जिसके कारण उसस दिन सर्वे नहीं हुआ और मुस्लिम पक्ष ने कोर्ट मे कोर्ट कमिश्नर को हटाने की मांग की पर कोर्ट ने इस याचिका को खारिज कर किया अपितु विशाल सिंह को विशेष कमिश्नर बनाया गया, जो पूरी टीम का नेतृत्व करेंगे। उनके साथ अजय प्रताप सिंह को भी शामिल किया गया और कोर्ट ने आदेश दिया था कि मस्जिद समेत पूरे परिसर का सर्वे होगा। 14 मई को कोर्ट कमिश्नर अजय कुमार मिश्र की अगुवाई में पहले दिन सर्वे हुआ। पहले दिन सुबह 8 बजे से 12 बजे तक सर्वे हुआ। राउंड1 में सभी 4 तहखानों के ताले खुलवा कर सर्वे किया गया। अगले दिन 15 मई को दूसरे राउंड का सर्वे हुआ। दूसरे दिन भी चार घंटे सर्वे का काम चला, लेकिन कागजी कार्रवाई के कारण सर्वे टीम डेढ़ घंटे देर से बाहर निकली। राउंड 2 में गुंबदों, नमाज स्थल, वजू स्थल के साथसाथ पश्चिमी दीवारों की वीडियोग्राफी हुई। मुस्लिम पक्ष ने चौथा ताला खोला। साढ़े तीन फीट के दरवाजे से होकर गुंबद तक का सर्वे हुआ। 16 मई को आखिरी दौर का सर्वे हुआ जहां 2 घंटे में सर्वे का काम पूरा कर लिया गया। इस दौरान हिंदू पक्ष ने ज्ञानवापी में शिवलिंग मिलने का दावा किया। इस दावे के बाद कोर्ट ने शिवलिंग वाली जगह को को सील करने का आदेश दिया। कोर्ट के आदेश पर डीएम ने वजु पर पाबंदी लगा दी और अब ज्ञानवापी में सिर्फ 20 लोग ही नमाज पढ़ पाएंगे। टीम ने रिपोर्ट दाखिल करने के लिए और समय मांग जिससे कोर्ट की कारवाई अगले दिन 18 मई तक टल गई। इसी बीच कोर्ट ने अजय मिश्र को कोर्ट कमिश्नर के पद से हटा दिया जिसके कारण 18 मई को न्यायलय मे हड़ताल हुई और उस दिन सुनवाई नहीं हो पाई। 19 मई को अजय मिश्र ने 6 और 7 मई को हुए सर्वे और विशाल सिंह (विशेष कोर्ट कमिश्नर) ने 14 से 16 मई के सर्वे का रिपोर्ट कोर्ट मे दाखिल कर दिया।<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/varanasi/gyanvapi-masjid-survey-report-by-court-commissioner-vishal-singh-leaked-latest-news-update/articleshow/91665003.cms|title=Gyanvapi Survey Report: त्रिशूल, कमल, डमरू.. मस्जिद में हिंदू संस्कृति के प्रतीक चिह्न, ज्ञानवापी की सर्वे रिपोर्ट लीक|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2022-05-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.abplive.com/news/india/varanasi-gyanvapi-masjid-survey-case-live-supreme-court-hearing-varanasi-court-latest-news-2126880|title=Highlights: ज्ञानवापी मस्जिद मामले में कोर्ट कमिश्नर विशाल सिंह ने पेश की सर्वे रिपोर्ट|last=Live|first=A. B. P.|date=2022-05-19|website=www.abplive.com|language=hi|access-date=2022-05-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/uttar-pradesh/story/gyanvapi-survey-timeline-know-all-detail-shivling-controversy-court-order-sringar-gauri-lclv-1464579-2022-05-16|title=सर्वे पर विवाद से लेकर शिवलिंग के दावे तक... ज्ञानवापी को लेकर अबतक क्या-क्या हुआ?|website=आज तक|language=hi|access-date=2022-05-21}}</ref> === प्रथम सर्वे रिपोर्ट (पूर्व कोर्ट कमिश्नर अजय मिश्र के द्वारा) === यह रिपोर्ट 6 और 7 मई का है। ये लगभग 2-3 पन्नों की रिपोर्ट है। इसके मुताबिक, 6 मई को किए गए सर्वे के दौरान बैरिकेडिंग के बाहर उत्तर से पश्चिम दीवार के कोने पर पुराने मंदिरों का मलबा मिला, जिस पर देवीदेवताओं की कलाकृति बनी हुई थी और अन्य शिलापट पट्ट थे, जिन पर कमल की कलाकृति देखी गईं। पत्थरों के भीतर की तरफ कुछ कलाकृतियां आकार में स्पष्ट रूप से कमल और अन्य आकृतियां थीं, उत्तर पश्चिम के कोने पर गिट्टी सीमेन्ट से चबूतरे पर नए निर्माण को देखा जा सकता है। उक्त सभी शिक्षा पट्ट और आकृतियों की वीडियोग्राफी कराई गई। उत्तर से पश्चिम की तरफ चलते हुए मध्य शिला पट्ट पर शेषनाग की कलाकृति, नागफन जैसी आकृति देखी गईं। शिलापट्ट पर सिन्दूरी रंग की उभरी हुई कलाकृति भी थीं। शिलापट्ट पर देव विग्रह, जिसमें चार मूर्तियों की आकृति बनी है, जिस पर सिन्दूरी रंग लगा हुआ है, चौथी आकृति जो मूर्ति की तरह प्रतीत हो रही है, उस पर सिन्दूर का मौटा लेप लगा हुआ है। शिलापट्ट भूमि पर काफी लंबे समय से पड़े प्रतीत हो रहे हैं। ये प्रथम दृष्टया किसी बड़े भवन के खंडित अंश नजर आते हैं। बैरिकेडिंग के अंदर मस्जिद की पश्चिम दीवार के बीच मलबे का ढेर पड़ा है। ये शिलापट्ट पत्थर भी उन्हीं का हिस्सा नजर आ रहे हैं। इन पर उभरी कुछ कलाकृतियां मस्जिद की पीछे की पश्चिम दीवार पर उभरी कलाकृतियों जैसी दिख रही है। परंतु मुस्लिम पक्ष के विरोध के कारण यह सर्वे रुक गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/uttar-pradesh/story/kashi-vishwanath-gyanvapi-survey-report-details-ajay-kumar-mishra-ntc-1466273-2022-05-19|title=ज्ञानवापी सर्वे: 'मंदिरों का मलबा, शेषनाग-कमल की कलाकृति', अजय मिश्रा की रिपोर्ट में दावा|website=आज तक|language=hi|access-date=2022-05-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/uttar-pradesh/video/gyanvapi-dispute-ex-court-commissioner-ajay-mishra-submitted-survey-report-on-gyanvapi-mosque-1466297-2022-05-19|title=Gyanvapi Dispute: पूर्व कमिश्नर अजय मिश्रा ने सर्वे की रिपोर्ट कोर्ट में पेश, कई अहम बातें शामिल|website=आज तक|language=hi|access-date=2022-05-21}}</ref> === द्वितीय सर्वे रिपोर्ट (विशेष कोर्ट कमिश्नर विशाल सिंह के द्वारा) === यह रिपोर्ट 14 से 16 मई के बीच का है जो मुस्लिम पक्ष के विरोध के बाद हुआ था। ये लगभग 12-14 पन्नों की रिपोर्ट है। अजय कुमार मिश्र की तरह विशाल सिंह की रिपोर्ट में भी मस्जिद परिसर में हिंदु आस्था से जुड़े कई निशान मिलने की बात कही गई है। रिपोर्ट में शिवलिंग बताए जा रहे पत्थर को लेकर भी डिटेल में जानकारी दी गई है। रिपोर्ट में कहा गया है कि वजूखाने में पानी कम करने पर 2.5 फीट का एक गोलाकार आकृति दिखाई दी, जो शिवलिंग जैसा है। गोलाकार आकृति ऊपर से कटा हुआ डिजाइन का अलग सफेद पत्थर है। जिसके बीच आधे इंच से का छेद है, जिसमें सींक डालने पर 63 सेंटीमीटर गहरा पाया गया। इसे वादी पक्ष ने शिवलिंग बताया तो प्रतिवादी पक्ष ने कहा कि यह फव्वारा है परंतु जब हिंदू पक्षकारों ने सर्वे के दौरान कथित फव्वारे को चलकर दिखाने को कहा तब मस्जिद कमेटी के मुंशी ने फव्वारा चलाने में असमर्थता जताई। फव्वारे पर मस्जिद कमेटी ने गोल-मोल जवाब दिया। पहले 20 साल और फिर 12 साल से इसके बंद होने की बात कही गई। कथित फव्वारे में पाइप जाने की कोई जगह नहीं मिली है। रिपोर्ट में तहखाने के अंदर मिले साक्ष्यों का जिक्र करते हुए कहा है कि दरवाजे से सटे लगभग 2 फीट बाद दीवार पर जमीन से लगभग 3 फीट ऊपर पान के पत्ते के आकार की फूल की आकृति बनी थी, जिसकी संख्या 6 थी। तहखाने में 4 दरवाजे थे, उसके स्थान पर नई ईंट लगाकर उक्त दरावों को बंद कर दिया गया था। तहखाने में 4-4 पुराने खम्भे पुराने तरीके के थे, जिसकी ऊंचाई 8-8 फीट थी। नीचे से ऊपर तक घंटी, कलश, फूल के आकृति पिलर के चारों तरफ बने थे। बीच में 02-02 नए पिलर नए ईंट से बनाए गए थे, जिसकी वीडियोग्राफी कराई गई है। एक खम्भे पर पुरातन हिंदी भाषा में सात लाइनें खुदी हुईं, जो पढ़ने योग्य नहीं थी। लगभग 2 फीट की दफती का भगवान का फोटो दरवाजे के बाएं तरफ दीवार के पास जमीन पर पड़ा हुआ था जो मिट्टी से सना हुआ था।  रिपोर्ट में कहा गया है कि एक अन्य तहखाने में पश्चिमी दीवार पर हाथी के सूंड की टूटी हुई कलाकृतियां और दीवार के पत्थरों पर स्वास्तिक और त्रिशूल और पान के चिन्ह और उसकी कलाकृतियां बहुत अधिक भाग में खुदी हैं। इसके साथ ही घंटियां जैसी कलाकृतियां भी खुदी हैं। ये सब कलाकृतियां प्राचीन भारतीय मंदिर शैली के रूप में प्रतीत होती है, जो काफी पुरानी है, जिसमें कुछ कलाकृतियां टूट गई हैं।<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/varanasi/vishal-singh-big-disclosure-on-gyanvapi-masjid-survey-what-has-been-shown-is-written-in-the-report/articleshow/91680758.cms|title=Gyanvapi News: हमने अपनी रिपोर्ट में शिवलिंग मिलने की बात नहीं लिखी...ज्ञानवापी सर्वे पर विशाल सिंह का बड़ा खुलासा|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2022-05-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ndtv.in/india/gyanvapi-case-selective-leaks-must-stop-says-supreme-court-on-survey-in-varanasi-2993562|title=ज्ञानवापी मामला : सुप्रीम कोर्ट ने सर्वे रिपोर्ट पर कहा, 'चुनिंदा लीक बंद होनी चाहिए'|website=NDTVIndia|access-date=2022-05-21}}</ref> === सर्वे के बाद === जिस दिन सर्वे रिपोर्ट दाखिल की गई थी उसी दिन सुप्रीम कोर्ट मे भी सुनवाई हो रही थी और सुप्रीम कोर्ट ने वाराणसी सत्र न्यायालय के सुनवाई पर रोक लगा डी और सुनवाई 20 मई तक टल गई। 20 मई को सुप्रीम कोर्ट ने आदेश जारी किया की मामले की फिलहाल सुनाई वाराणसी सत्र न्यायलय ही करे और 17 मई का आदेश जो था की शिवलिंग की सुरक्षा की और नमाज़ मे कोई बाधा न आए वो 8 हफ्ते तक प्रभावी रहेगा। सुप्रीम कोर्ट मे मामले की अगली सुनवाई गर्मी के छुट्टी के बाद जुलाई के दूसरे हफ्ते होगी। सुप्रीम कोर्ट ने मामले को वापस वाराणसी जिला अदालत को ट्रैन्स्फर कर दिया और जज ए. के. विश्वेश को मामले की सुनवाई की जिम्मेदारी दी। कुछ दिन सुनवाई चली और हिन्दू पक्ष ने सर्वे रिपोर्ट को सार्वजनिक करने का अनुरोध किया पर मुस्लिम पक्ष ने इसका विरोध किया परंतु जज ने सार्वजनिक करने की अनुमति दे दी। वादी और हिन्दू पक्ष को रिपोर्ट फाइल मिली पर उनके देखने के पहले ही रिपोर्ट मीडिया मे लीक हो गई। विडिओ म साफ तौर पर हिन्दू मंदिर की कलाकृतिया और वाजुखाने की शिला बिल्कुल शिवलिंग जैसी प्रतीत हो रही थी। अगले दिन जब वादी पक्ष की महिलाये कोर्ट को वापस रिपोर्ट देने कोर्ट गई पर कोर्ट ने वापस लेने से मना कर दिया और विडिओ लीक होने के जांच के आदेश दिए। अगले दिन मुस्लिम पक्ष ने लगभग 51 पन्नों का अपना जवाब कोर्ट ने दाखिल किया जिसके कारण पूरा दिन बीत गया और गर्मी की छुट्टियों के कारण मामले की सुनवाई जुलाई तक टल गई और हिन्दू पक्ष अपना जवाब दाखिल नहीं कर पाया। <ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/news/story/gyanvapi-masjid-row-live-and-latest-updates-supreme-court-allahabad-high-court-varanasi-ntc-1467104-2022-05-20|title=Gyanvapi Masjid Case LIVE: ज्ञानवापी मस्जिद केस में सुप्रीम कोर्ट अब जुलाई के दूसरे हफ्ते में करेगा सुनवाई|website=आज तक|language=hi|access-date=2022-05-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/news/story/gyanvapi-masjid-row-hearing-in-supreme-court-justice-chandrachud-shivling-in-gyanvapi-ntc-1467275-2022-05-20|title=Gyanvapi Case: ज्ञानवापी केस जिला जज को ट्रांसफर, सील रहेगा 'शिवलिंग' वाला एरिया|website=आज तक|language=hi|access-date=2022-05-21}}</ref> == 2023-24 पुरातत्व सर्वेक्षण रिपोर्ट == [[भारतीय पुरातत्‍व सर्वेक्षण]] ने २५ जनवरी २०२४ को वाराणसी के जिला जज को अपनी रिपोर्ट सौंप दी। इस रिपोर्ट में वर्तमान ढांचे (मस्जिद) से पहले वहाँ हिंदू मंदिर होने का उल्‍लेख है। बताया गया है कि वह मन्दिर [[नागर शैली]] का मन्दिर था। रिपोर्ट में मंदिर के चार खंभों से ढांचे तक की परिकल्‍पना बताई गई है। एएसआई ने मंदिर का नक्‍शा नहीं बनाया है, किन्तु रिपोर्ट में मंदिर के प्रवेश, मंडप और गर्भगृह का जिक्र है। जीपीआर सर्वे में मस्जिद के मुख्‍य गुंबद के नीचे पन्‍नानुमा टूटी वस्‍तु मिली है। यह वह हिस्‍सा है जहां पूर्वी दीवार को बंद किया गया है। इसके आगे का हिस्‍सा प्राचीन मंदिर का गर्भगृह होने की संभावना जताई जा रही है। [[काशी हिन्दू विश्वविद्यालय]] के पुरातत्त्वविद प्रो० अशोक सिंह का कहना है कि ग्राउंड पेनेट्रेटिंग रडार (जीपीआर) की रिपोर्ट ज्ञानवापी में तहखाने के करीब छह फीट नीचे मंदिर के मिले अवशेषों के 2000 साल पुराना होने का संकेत देती है। सर्वे में पत्‍थर से निर्मित जो विग्रह मिले हैं, उनमें सबसे ज्‍यादा 15 शिवलिंग हैं। इसके अलावा 18 मानव की मूर्तियां, तीन जानवरों की मूर्ति और विभिन्‍न काल के 93 सिक्‍के मिले हैं। 113 धातु की सामग्रियां भी मिलीं हैं। ज्ञानवापी परिसर में एएसआई सर्वे में आठ तरह की आधुनिक तकनीकों का सहारा लिया गया। इसमें डिफरेंशियल ग्‍लोबल पोजिशनिंग सिस्‍टम (डीजीपीएस), ग्राउंड पेनेट्रेटिंग रडार (जीपीआर), हैंडहेल्‍ड एक्‍सआरएफ, थर्मो हाइग्रोमीटर, जीपीएस मैप, टोटल स्‍टेशन सर्वेक्षण, एएमएस या एक्‍सेलेटर मास, स्‍पेक्‍ट्रोमेट्री, ल्‍यूनिनसेंस डेटिंग विधि के साथ ही नौ तरह के डिजिटल कैमरे का इस्‍तेमाल किया गया। एएसआई के सर्वे विशेषज्ञों में प्रो. आलोक त्रिपाठी के साथ डॉ. अजहर आलम हाशमी और डॉ. आफताब हुसैन ने महत्‍वपूर्ण भूमिका निभाई। सर्वे टीम में देशभर से बुलाए गए करीब 175 विशेषज्ञ शामिल रहे। ज्ञानवापी परिसर के वैज्ञानिक सर्वे के बाद एएसआई ने जिला जज की अदालत में जो रिपोर्ट सौंपी है, उसे चार अध्‍याय में बांटा गया है। पहले अध्‍याय में 155 पेज में ज्ञानवापी की संरचना, वर्तमान ढांचा, खंभा-प्‍लास्‍टर, पश्चिमी दीवार, शिलालेख व भग्‍नावशेष का पूरा विवरण है। इसी अध्‍याय के अंत में आठ पेज में सर्वे के निष्‍कर्ष के रूप में बताया गया है कि मौके पर मिले साक्ष्‍यों, शिलालेख और वर्तमान ढांचा की व्‍यवस्‍था को देखकर पूरी तरह से स्‍पष्‍ट है कि प्राचीन हिंदू मंदिर के ऊपर मस्जिद का ढांचा तैयार किया गया है। 206 पेज के दूसरे अध्‍याय में वैज्ञानिक अध्‍ययन का जिक्र है तो 229 पेज के तीसरे अध्‍याय में सर्वे में साक्ष्‍य के रूप में एकत्र की गई एक-एक वस्‍तु, दीवारों-खंभों पर अंकित चिह्न और इनके माप का ब्‍यौरा, सर्वे में ली गई तस्वीरों का भी विवरण है। 243 पेज के चौथे अध्‍याय में ज्ञानवापी परिसर में ली गई तस्‍वीरों को चस्‍पा किया गया है।<ref>[https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/varanasi/gyanvapi-masjid-mystry-to-be-revealed-even-after-asi-survey/articleshow/107215988.cms ज्ञानवापी मस्जिद के वे तीन रहस्य, ASI सर्वेक्षण के बाद भी जिनसे पर्दा उठना बाकी है]</ref> === सर्वे के उपरांत सत्र न्यायलय का फैसला === २५ जनवरी २०२४ को दोनों पक्षों को कोर्ट ने रिपोर्ट मुहैया करवा दी और ३१ जनवरी २०२४ को बनारस कोर्ट ने व्यास तलग्रह में हिन्दू पक्ष को पूजा पाठ की अनुमति प्रदान की. कोर्ट के आदेश के खिलाफ अंजुमन इंतेजामिया बोर्ड ने इलाहाबाद हाई कोर्ट मह याचिका दायर की है जो फिलहाल विचाराधीन है. === व्यास तलग्रह में पूजा उपासना === मस्जिद परिसर के तहखाना में पूजा का अधिकार मिलने के बाद 30 साल बाद बुधवार की रात्रि २ बजे कड़ी सुरक्षा के बीच यहां पूजा अर्चना की गई यहां. व्यास जी के तहखाना में बुधवार को जिला जज की कोर्ट के आदेश के बाद दर्शन पूजन शुरू हो गया वहीं गुरुवार सुबह भी नित्य दर्शन पूजन का सिलसिला शुरू होते हुए देखा गया शाम होते-होते आम श्रद्धालुओं के लिए भी तहखाना तक दर्शन को खोल दिया गया. == इन्हें भी देखें == * [[बाबरी मस्जिद]] * [[पूजा स्थल (विशेष प्रावधान) अधिनियम, 1991|प्रार्थना का स्थान (विशेष प्रावधान) अधिनियम, 1991]] * [[काशी विश्वनाथ मन्दिर|काशी विश्वनाथ मंदिर]] * [[राम जन्मभूमि]] ==सन्दर्भ== <references/> {{भारत में मस्जिदें}} [[श्रेणी:भारत में मस्जिदें]] [[श्रेणी:वाराणसी]] [[श्रेणी:वाराणसी ज़िला]] {{उत्तर प्रदेश के धार्मिक एवं पर्यटन स्थल}} {{आधार}} lxwnc5vyob0mq6oacqp5hmhcqdgyvd2 सदस्य वार्ता:ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ 3 1385638 6537938 6531260 2026-04-09T06:30:42Z अनिरुद्ध कुमार 18906 /* विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम */ 6537938 wikitext text/x-wiki {{सदस्य वार्ता:ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ/पुरालेख}} {{साँचा:सहायता|realName=|name=ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ}} == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2024 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2024|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून २०२४]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा उत्कृष्टता पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजक मंडल आपका धन्यवाद करता है। पुरस्कार राशि तथा प्रतिभागिता प्रमाण पत्र प्राप्त करने के लिए 14 सितंबर 2024 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdWVzDKMKixXn6K3U3B6vM1_CR8nx64sKCUn304IAf9mBPPSQ/viewform पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी जरूर दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 11:28, 7 सितंबर 2024 (UTC) :प्रिय @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी, मेरा एक प्रश्न है, पुरस्कार कब तक मिलेगा? :धन्यवाद [[सदस्य:ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ|ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ]] ([[सदस्य वार्ता:ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ|वार्ता]]) 10:08, 29 सितंबर 2024 (UTC) == Invitation to Participate in the Wikimedia SAARC Conference Community Engagement Survey == Dear Community Members, I hope this message finds you well. Please excuse the use of English; we encourage translations into your local languages to ensure inclusivity. We are conducting a Community Engagement Survey to assess the sentiments, needs, and interests of South Asian Wikimedia communities in organizing the inaugural Wikimedia SAARC Regional Conference, proposed to be held in Kathmandu, Nepal. This initiative aims to bring together participants from eight nations to collaborate towards shared goals. Your insights will play a vital role in shaping the event's focus, identifying priorities, and guiding the strategic planning for this landmark conference. Survey Link: https://forms.gle/en8qSuCvaSxQVD7K6 We kindly request you to dedicate a few moments to complete the survey. Your feedback will significantly contribute to ensuring this conference addresses the community's needs and aspirations. Deadline to Submit the Survey: 20 January 2025 Your participation is crucial in shaping the future of the Wikimedia SAARC community and fostering regional collaboration. Thank you for your time and valuable input. Warm regards,<br> [[:m:User:Biplab Anand|Biplab Anand]] <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Biplab_Anand/lists&oldid=28078122 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Biplab Anand@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> ==विकि लव्ज़ रमजान 2025 में स्वागत है== {{Ivmbox|[[File:Wiki Loves Ramadan Logo Black.svg|250|frameless|Left]] नमस्कार, प्रतियोगिता पहले ही शुरू हो चुकी है और हम [[विकिपीडिया:विकि लव्ज़ रमजान 2025|विकी लव्ज रमज़ान 2025]] के महीने में अब तक की उपलब्धियों को लेकर बहुत उत्साहित हैं! हम आपके द्वारा निवेश किए गए समय और ऊर्जा के लिए अपनी ईमानदारी से कृतज्ञता व्यक्त करना चाहते हैं। यदि आपने अभी तक प्रतियोगिता में भाग नहीं लिया है, तो ऐसा करने में बहुत देर नहीं हुई है। कृपया प्रतियोगिता के मुख्य पृष्ठ पर प्रतिभागी के रूप में अपना उपयोगकर्ता नाम [[विकिपीडिया:विकि लव्ज़ रमजान 2025/प्रतिभागी|सूचीबद्ध]] करें। * कृपया विकिपीडिया पर आपके द्वारा बनाए गए लेखों को सूचीबद्ध करना न भूलें और टूल जैसे फाउंटेन टूल के माध्यम से अपना लेख जरूर [https://fountain.toolforge.org/editathons/hi-wlr2025 सबमिट] करें, * सुझाए गए [[:m:Wiki Loves Ramadan 2025/List of Articles/Figures/2|लेखों की सूची]] प्रस्तावित की गयी है वह लेख अभी तक हिन्दी विकिपीडिया पर उपलब्ध नही है। ''आपकी बहुमूल्य भागीदारी के लिए एक बार फिर धन्यवाद!'' '''[[:m:Wiki Loves Ramadan 2025|विकी लव्स रमज़ान 2025 इंटरनेशनल टीम]]''' -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 14:16, 12 मार्च 2025 (UTC) }} == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी २०२5]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा प्रोत्साहन पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि तथा प्रतिभागिता प्रमाण पत्र प्राप्त करने के लिए 10 अप्रैल 2025 तक [https://docs.google.com/forms/d/1ul_ASrq9lkzsPmGeziRNy7s5qktnNa66sxOVdUF1mnI/preview पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:37, 29 मार्च 2025 (UTC) :{{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी २०२5]] के पुरस्कार राशि अमेजन कूपन के रूप में 16 सितंबर 2025 को भेजा जा चुका है। इस संबंध में कोई समस्या होने पर मेरे वार्ता पृष्ठ पर लिखें या मुझे ई-मेल करें। 2 अक्टूबर से आयोजित [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025]] में शामिल होकर लेख बनाने और पुरस्कार जीतने के लिए पुनः आपका स्वागत है। -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 20:11, 29 सितंबर 2025 (UTC) == विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा प्रोत्साहन पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए २५ मार्च २०२६ तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdAp7lxMY2nSh5wnsTi8SQOA4vu-0DGi2siReQtMcdictAemg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 08:53, 18 मार्च 2026 (UTC) :प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] की पुरस्कार राशी अमेजन कूपन के रूप में भेजी जा चुकी है। कृपया अपना ईमेल जाँच लें। कोई समस्या हो तो मुझे सूचित करें -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:30, 9 अप्रैल 2026 (UTC) 9g6g2x6tzxt6uvlgso6bfo2ou4fpnny सदस्य वार्ता:Weon-experimental 3 1416096 6537855 5706650 2026-04-09T02:41:41Z Mfield 881963 Mfield ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:AstroMageYT]] को [[सदस्य वार्ता:Weon-experimental]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/AstroMageYT|AstroMageYT]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Weon-experimental|Weon-experimental]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 5706650 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=AstroMageYT}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 22:45, 3 दिसम्बर 2022 (UTC) m8ji7dgpltxb2gm81cbca5sdabxlyh2 2021 की बॉलीवुड फ़िल्में 0 1427788 6537626 6536281 2026-04-08T12:05:32Z MovieLoverFan 505761 /* अक्टूबर-दिसंबर */ Table formatting. 6537626 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ !फ़िल्म !English !कलाकार !प्रदर्शन तिथि |- |[[सूर्यवंशी]] |[[:en:Sooryavanshi|Sooryavanshi]] |[[अक्षय कुमार]] , [[कैटरीना कैफ़|कैटरीना कैफ]], [[रणवीर सिंह]] , [[अजय देवगन]] ,[[नीना गुप्ता]], जेकी श्रोफ |५ नवम्बर २०२१ |- |[[83 (फ़िल्म)|''83'' (फ़िल्म)]] |[[:en:83_(film)|83]] |[[रणवीर सिंह]], [[दीपिका पादुकोण]], [[साकिब सलीम]] , [[जीवा (अभिनेता)|जीिवा]], [[ऐमी विर्क|एमी वर्क]], [[पंकज त्रिपाठी]] |२४ दिसम्बर २०२१ |- |[[बेल बॉटम]] |[[:en:Bell_Bottom_(2021_film)|Bell Bottom]] |[[अक्षय कुमार]] , [[हुमा क़ुरैशी (अभिनेत्री)|हुमा कुरैशी]], [[वाणी कपूर]], [[लारा दत्ता]] |१९ अगस्त २०२१ |- |[[स्टेट ऑफ सीज: टेम्पल अटैक|''स्टेट'' ऑफ सीज: ''टेम्पल अटैक'']] |[[:en:State_of_Siege:_Temple_Attack|State of Siege: Temple Attack]] |[[अक्षय खन्ना]] |९ जुलाई २०२१ |- |[[अंतिम: द फाइनल ट्रुथ]] |[[:en:Antim:_The_Final_Truth|Antim: The Final Truth]] |[[सलमान खान]] |२६ नवम्बर २०२१ |- |[[द बिग बुल]] |[[:en:The_Big_Bull|The Big Bull]] |[[अभिषेक बच्चन]] ,[[इलियाना डी'क्रूज़]] ,[[लीला प्रजापति]] |८ अप्रैल २०२१ |- |[[बंटी और बबली 2]] |[[:en:Bunty_Aur_Babli_2|Bunty Aur Babli 2]] |[[सैफ अली खान]] ,[[रानी मुखर्जी]] ,[[सिद्धांत चतुर्वेदी]] ,[[यशपाल शर्मा]] |१९ नवंबर २०२१ |- |[[भुज: द प्राइड ऑफ़ इंडिया]] |[[:en:Bhuj:_The_Pride_of_India|Bhuj: The Pride of India]] |[[शरद केलकर|अजय देवगन ,शरद केलकर]] ,[[सोनाक्षी सिन्हा]] ,[[ऐमी विर्क]] |१३ अगस्त २०२१ |- |[[राधे (2021 फिल्म)]] |[[:en:Radhe_(2021_film)|Radhe]] |[[सलमान खान]] ,[[दिशा पाटनी]] |१३ मई २०२१ |- |[[शेरशाह (फ़िल्म)]] |[[:en:Shershaah|Shershaah]] |[[सिद्धार्थ मल्होत्रा]] ,[[कियारा आडवाणी]] |१२ अगस्त २०२१ |- |[[संदीप और पिंकी फरार]] |[[:en:Sandeep_Aur_Pinky_Faraar|Sandeep Aur Pinky Faraar]] |[[अर्जुन कपूर]] ,[[परिणीति चोपड़ा]] ,[[पंकज त्रिपाठी]] ,[[अर्चना पूरन सिंह]] , [[कंवलजीत सिंह]] , [[शीबा चड्ढा]] , [[अनन्या खरे]] |१९ मार्च २०२१ |- |[[हसीन दिलरुबा]] |[[:en:Haseen_Dillruba|Haseen Dillruba]] |[[तापसी पन्नू]] ,[[विक्रान्त मैस्सी]] ,[[हर्षवर्धन राणे]] ,[[आदित्य श्रीवास्तव]] |२ जुलाई २०२१ |} == जनवरी-मार्च == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="12" |'''जनवरी''' | rowspan="2" |1 |नेल पॉलिश |बग्स भार्गव कृष्णा |अर्जुन रामपाल मानव कौल |टेन इयर्स यंगर प्रोडक्शंस एलएलपी |- |रामप्रसाद की तेहरवी |सीमा पाहवा |नसीरुद्दीन शाह विनय पाठक |जियो स्टूडियोज़ |- |7 |कागज़ |सतीश कौशिक |पंकज त्रिपाठी मोनाल गज्जर |सलमान खान फ़िल्म्स |- |8 |12 'O' क्लॉक |राम गोपाल वर्मा |मिथुन चक्रवर्ती मकरंद देशपांडे |ए कंपनी प्रोडक्ट |- |14 |द पावर |महेश मांजरेकर |विद्युत जामवाल श्रुति हासन |ज़ी प्लेक्स |- |15 |त्रिभंग |रेनुका शाहने |काजोल तन्वी आज़मी |अजय देवगन फ़िल्म्स |- |21 |जामुन |गौरव मेहरा |रघुबीर यादव श्वेता बासु प्रसाद |फिल्मवाला फैक्ट्री |- |22 |मैडम चीफ मिनिस्टर |सुभाष कपूर |रिचा चड्ढा मानव कौल |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |22 |मचान |नितेश तिवारी |पवन वावल रिचा कालरा |शेमारू एंटरटेनमेंट |- | rowspan="3" |29 |मास्साब |आदित्य ओम |शिव सूर्यवंशी ,शीताल सिंह |पुरुषोत्तम स्टूडियोज़ |- |मैं मुलायम सिंह यादव |सुवेंदु राज घोष |अमिथ सेठी गोविंद नामदेव |एम एस प्रोडक्शन |- |सत्‍या साई बाबा |विकी रणावत |अनुप जलोटा जैकी श्रॉफ |ए-वन सिने क्रिएशन |- | rowspan="6" |फ़रवरी |4 |लाहौर कॉन्फिडेंशियल |कुनाल कोहली |रिचा चड्ढा करीश्मा तन्ना |जार पिक्चर्स |- |12 |साक्षी |अजय राम |विक्रम मस्ताल |सीआर फिल्म्स |- |14 |बावरी छोरी |कार्तिक रामालिंगम |आहाना कुमरा , रुमाना मोल्ला |बिग फिल्म्स मीडिया FZ LLC |- | rowspan="2" |19 |ट्यूस्डेज़ एंड फ्राइडेज़ |तरणवीर सिंह |अनमोल ढिल्लों, इब्राहीम चौधरी |टी-सीरीज फिल्म्स |- |टैंक क्लीनर |परविंदर सिंह व्रैच |विनामर्जोत सिंह व्रैच, मनी सभरवाल |रेडी प्रोडक्शंस |- |25 |द गर्ल ऑन द ट्रेन |रिभु दासगुप्ता |अविनाश तिवारी ,किर्ति कुलहरी |रिलायंस एंटरटेनमेंट, नेटफ्लिक्स |- | rowspan="14" |मार्च |8 |बॉम्बे रोज़ |गीतांजलि राव |साइली खरे , अमित देओंडी |नेटफ्लिक्स |- | rowspan="2" |11 |रूहि |हार्दिक मेहता |राजकुमार राव , जान्हवी कपूर |जियो स्टूडियोज़ |- |मेरा फौजी कॉलिंग |आर्यन सक्सेना |शर्मन जोशी , विक्रम सिंह |रनिंग हॉर्सेस फ़िल्म्स |- |12 |टाइम टू डांस |स्टेनली डी’कॉस्टा |सूरज पंचोली , इसाबेल कैफ |टी फ़िल्म्स यूके लिमिटेड |- | rowspan="4" |19 |अहान |निखिल फेर्वानी |अरिफ़ ज़कारिया , अबुली ममाजी |विल फाइंड्स वे फ़िल्म्स |- |मुंबई सागा |संजय गुप्ता |जॉन अब्राहम , इमरान हाशमी |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |संदीप और पिंकी फ़रार |दीबाकर बनर्जी |अर्जुन कपूर , परिणीति चोपड़ा |यश राज फ़िल्म्स |- |द वाइफ |सरमद खान |गुरमीत चौधरी , सायनी दत्ता | |- |21 |स्विच |मुस्तुफ़ा राज |विक्रांत मैसी , नरेन कुमार |एरोस नाउ |- | rowspan="5" |26 |डी कंपनी |राम गोपाल वर्मा |अश्वत कान्थ शर्मा , अभिलाष चौधरी |स्पार्क प्रोडक्शंस |- |पग्गलैट |उमेश बिष्ट |सांया मल्होत्रा , श्रुति शर्मा |बालाजी मोशन पिक्चर्स |- |राग |अर्विंद त्रिपाठी |राजपाल यादव , हीना पंचाल |हरी कृपा फ़िल्म्स |- |साइना |अमोल गुप्ते |परिणीति चोपड़ा , मनव कौल |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |साइलेंस... कैन यू हियर इट? |अबान भारुचा देओहंस |मनोज बाजपेयी , प्राची देसाई |ज़ी5 |} == अप्रैल–जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="9" |अप्रैल | rowspan="2" |2 |फ्लाइट |सुरज जोशी |मोहित छड्डा , पवन मल्होत्रा |रिलायंस एंटरटेनमेंट |- |कोई जाने ना |अमीन हाजी |कुणाल कपूर , एमायरा दस्तूर |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |8 |द बिग बुल |कुकी गुलाटी |अभिषेक बच्चन , इलीआना डी’क्रूज़ |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |9 |हैलो चार्ली |पंकज सारस्वत |आदर जैन , जैकी श्रॉफ |एक्सेल एंटरटेनमेंट |- | rowspan="5" |16 |99 सॉन्ग्स |विश्वेश कृष्णमूर्ति |एहान भट , एडिल्सी वर्गस | |- |आ भी जा ओ पिया |राजेश हरिवंश मिश्रा |देव शर्मा , स्मृति कश्यप |जोहार एंटरटेनमेंट |- |अजीब दास्तान्स |शशांक खैतान |फातिमा सना शेख , जैदीप अहलावत |नेटफ्लिक्स |- |बाँसुरी: द फ्लूट |हरी विश्वनाथ |अनुराग कश्यप , उपेन्द्र लिमये |हैरीटूंज़ स्टूडियो |- |रात बाकी है |रात बाकी है |पाओली दाम , अनुप सोनी |ज़ी5 |- | rowspan="5" |मई |1 |बी.ए. पास 3 |नरेन्द्र सिंह |सनी सचदेव , अंकिता चौहान |फिल्मीबॉक्स |- |7 |मील पत्थर |इवान ऐयर |सुविंदर विक्की , लक्षवीर सारण |नेटफ्लिक्स |- |9 |हम भी अकेले तुम भी अकेले |हरीश व्यास |ज़रीन ख़ान , अंशुमान झा |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |13 |राधे |प्रभु देवा |सलमान खान , दिशा पटानी |सलमान खान फ़िल्म्स |- |18 |सरदार का ग्रैंडसन |काश्वी नायर |अर्जुन कपूर , रकुल प्रीत सिंह |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- | rowspan="3" |जून | rowspan="2" |11 |शादीस्थान |राज सिंह चौधरी |किर्ति कुल्हारी , मेधा शंकर |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |स्केटर गर्ल |मंजरी माकीजानी |रेचल संचिता गुप्ता , श्रद्धा गायकवाड़ |नेटफ्लिक्स |- |18 |शेरनी |अमित वी. मसूरकर |विद्या बालन , शरत सक्सेना |अमेज़न प्राइम वीडियो |} == जुलाई–सितंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="7" |जुलाई |2 |हसीन दिलरुबा |विनिल मैथ्यू |तापसी पन्नू , विक्रांत मैसी |नेटफ्लिक्स |- |9 |कॉलर बॉम्ब |ज्ञानेश ज़ोतिंग |जिमी शेरगिल , आशा नेगी |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |9 |स्टेट ऑफ़ सिज़: टेम्पल अटैक |केन घोष |अक्षय खन्ना , अभिमन्यु सिंह |ज़ी5 |- |16 |तूफ़ान |राकेश ओमप्रकाश मेहरा |फरहान अख्तर , परेश रावल |अमेज़न प्राइम वीडियो |- |23 |14 फेरे |देवांशु सिंह |विक्रांत मैसी , कृति खरबंदा |ज़ी5 |- |23 |हंगामा 2 |प्रियदर्शन |परेश रावल , शिल्पा शेट्टी |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |26 |मीमी |लक्ष्मण उतेकर |कृति सैनन , पंकज त्रिपाठी |नेटफ्लिक्स |- | rowspan="7" |अगस्त |6 |डायल 100 |रेन्सिल डी’सिल्वा |मनोज बाजपेयी , नीना गुप्ता |ज़ी5 |- |6 |ओए मामू | | | |- |12 |शेरशाह |विश्णुवर्धन |सिद्धार्थ मल्होत्रा , कियारा आडवाणी |अमेज़न प्राइम वीडियो |- |13 |भुज: द प्राइड ऑफ़ इंडिया |अभिषेक दुधैया |अजय देवगन , संजय दत्त |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |19 |बेल बॉटम |रंजीत एम. तिवारी |अक्षय कुमार , वाणी कपूर |पूजा एंटरटेनमेंट |- |20 |200 – हल्ला हो |सार्थक दासगुप्ता |अमोल पालेकर , बरुण सोबती |ज़ी5 |- |27 |चेहरे |रुमी जाफ़री |अमिताभ बच्चन , इमरान हाशमी |सरस्वती एंटरटेनमेंट |- | rowspan="8" |सितंबर | rowspan="2" |3 |हेलमेट |सतरम रामानी |अपारशक्ति खुराना , प्रणूतन बहल |ज़ी5 |- |फैक्टरी |फ़ैसल खान |फ़ैसल खान , रोली रयान |एम एस फ़िल्म्स एंड प्रोडक्शन्स |- | rowspan="4" |10 |भूत पुलिस |पवन किर्पालानी |सैफ अली खान , अर्जुन कपूर |12th स्ट्रीट एंटरटेनमेंट |- |क्या मेरी सोनम गुप्ता बेवफा है? |सौरभ त्यागी |जैसी गिल , सुरभि ज्योति |ज़ी5 |- |थलाइवी |ए. एल. विजय |कंगना रनौत , अर्विंद स्वामी |स्प्रिंट फ़िल्म्स |- |उर्फ घंटा |आयुष सक्सेना |जितु शिवहरे , रवि किशन |बिग्गबैंग |- |17 |अनकही कहानियां |अश्विनी अय्यर तिवारी |अभिषेक बनर्जी , रिंकु राजगुरु |RSVP मूवीज़ |- |18 |हाथी मेरे साथी |प्रभु सोलोमन |राणा डग्गुबाती , पुलकित सम्राट |ईरोस इंटरनेशनल |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ |- | rowspan="24" |अक्टूबर | rowspan="3" |1 |शिद्दत |कुणाल देशमुख |सनी कौशल, मोहित रैना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |सुमेरु |अविनाश ध्यानी |अविनास ध्यानी, संस्कृति भट्ट |पदमसिद्धि फिल्म्स | |- |रश्मी रॉकेट |आकर्ष खुराना |अभिषेक बनर्जी, श्वेता त्रिपाठी |आर एस वी पी मूवीज | |- |15 |सनक |कनिष्क वर्मा |विद्युत जममवाल, नेहा धूपिया |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- |16 |सरदार उधम |शऊजी सिरकर |विकी कौशल, बानीत संधु |अमेज़न प्राइम वीडियो | |- |20 |भवाई |हार्दिक गज्जर |प्रतीक गांधी, ऐंद्रित राय |पेन स्टुडियोस, सन्शाइन पिक्चर्स | |- | |बबलू बैच्लर |अग्निदेव चैटर्जी |शर्माण जोशी, पूजा चॉपरा |रफट फिल्म्स | |- | |आफत यी इश्क |इंद्रजीत शर्मा |नेहा शर्मा, नामित दास |जी स्टूडियो, जी 5 | |- |29 |बेखुदी |अमित कसारिया |अधवायन सुमन, ऐन्जल |दरेयमसपर्क मूवीज | |- | |दीबबक |जय के |एमरान हाशमी, निकिता दुत्ता |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | |हम दो हमारे दो |अभिषेक जैन |राजकुमार राव, परेश रावल |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- |5 |मीनाक्षी सुंदरेश्वर |विवेक सोनी |अभिमन्यु दुससनी,साँय मैनोट्रा |धर्मातीक एनर्टैन्मन्ट | |- | |सूर्यवंशी |रोहित शेट्टी |अक्षय कुमार, कैटरीना कैफ |केप ऑफ गुड फिल्म्स | |- |12 |स्क्वाड |निलेश साने |मालविका राज, पूजा बत्रा |जी स्टोडियो | |- | |बंटी ओर बबली 2 |वरुण वी शर्मा |सैफ अली खान, रानी मुकर्जी |यश राज फिल्म्स | |- |19 |धमाका |राम माध्वानि |कार्तिक आर्यन, मृणाल ठाकुर |ग्लोबलगते एनर्टैन्मन्ट | |- | |केस |रिशब सेठ |अमोल पाराशर, कवीं दवे |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | |ये मर्द बेचारा |अनूप थापा |वीराज राव, सीमा पाहवा |राव एंटेरटैनमेंट | |- |25 |सत्यमेव जयते 2 |मिलाप जवेरी |जॉन आँरामी, दिव्या खोसला |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |26 |अंतिम : ध फाइनल ट्रुथ |महेश मंजरेकर |सलमान खान, आयुष शर्मा |सलमान खान फिल्म | |- | |छोरी |विशाल फुरिया |नुशर्रत भरूच्च |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | |तड़प |मिलन लुथरिया |आहन शेट्टी, तारा सुतरिया |फॉक्स स्टार स्टूडियो | |- | |बोब बिस्वास |दिया अन्नपूर्णा |अभिषेक बच्चन, चितरागड़ा सिंघ |रेड छिलेस एंटेरटैनमेंट | |- | |चंडीगढ़ करे आशिकी |अभिषेक कपूर |आयुष्मान खुराना, वानी कपूर |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | |10 |वेले |देवें मुंजल |करन देओल, अभय देओल |अजय देवगन फिल्म | |- | | |कोड नाम अब्दुल |ईश्वर गुंटूरा |तनिशा मुकर्जी |मिसे एन सीन फिल्म्स | |- | |17 |420 आईपीएस |मनीष गुप्ता |विनय पाठक, रणवीर शोरी |जी स्टूडियो, जी 5 | |- | |24 |83 |कबीर खान |रणवीर सिंघ, दीपिका पादुकोण |कबीर खान फिल्म्स | |- | | |अतरंगी रे |आनंद एल राय |धनुष, सारा अली खान |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | | |मर्डर येत तीसरी मंजिल302 |नवनीत ब्याज सैनी |लकी अली, इरफान खान |कुआं फिल्म्स आए टी दी | |- | |31 |वाह ज़िंदगी |दिनेश एस यादव |विजय राज, संजय मिश्रा |शिवाज़ फिल्म्स | |} [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] [[श्रेणी:2021 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] {{आधार}} i2239hdqqfc1sf18rc0916n1fa7u8ca 6537636 6537626 2026-04-08T12:21:07Z MovieLoverFan 505761 /* अक्टूबर-दिसंबर */ Table formatting. 6537636 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ !फ़िल्म !English !कलाकार !प्रदर्शन तिथि |- |[[सूर्यवंशी]] |[[:en:Sooryavanshi|Sooryavanshi]] |[[अक्षय कुमार]] , [[कैटरीना कैफ़|कैटरीना कैफ]], [[रणवीर सिंह]] , [[अजय देवगन]] ,[[नीना गुप्ता]], जेकी श्रोफ |५ नवम्बर २०२१ |- |[[83 (फ़िल्म)|''83'' (फ़िल्म)]] |[[:en:83_(film)|83]] |[[रणवीर सिंह]], [[दीपिका पादुकोण]], [[साकिब सलीम]] , [[जीवा (अभिनेता)|जीिवा]], [[ऐमी विर्क|एमी वर्क]], [[पंकज त्रिपाठी]] |२४ दिसम्बर २०२१ |- |[[बेल बॉटम]] |[[:en:Bell_Bottom_(2021_film)|Bell Bottom]] |[[अक्षय कुमार]] , [[हुमा क़ुरैशी (अभिनेत्री)|हुमा कुरैशी]], [[वाणी कपूर]], [[लारा दत्ता]] |१९ अगस्त २०२१ |- |[[स्टेट ऑफ सीज: टेम्पल अटैक|''स्टेट'' ऑफ सीज: ''टेम्पल अटैक'']] |[[:en:State_of_Siege:_Temple_Attack|State of Siege: Temple Attack]] |[[अक्षय खन्ना]] |९ जुलाई २०२१ |- |[[अंतिम: द फाइनल ट्रुथ]] |[[:en:Antim:_The_Final_Truth|Antim: The Final Truth]] |[[सलमान खान]] |२६ नवम्बर २०२१ |- |[[द बिग बुल]] |[[:en:The_Big_Bull|The Big Bull]] |[[अभिषेक बच्चन]] ,[[इलियाना डी'क्रूज़]] ,[[लीला प्रजापति]] |८ अप्रैल २०२१ |- |[[बंटी और बबली 2]] |[[:en:Bunty_Aur_Babli_2|Bunty Aur Babli 2]] |[[सैफ अली खान]] ,[[रानी मुखर्जी]] ,[[सिद्धांत चतुर्वेदी]] ,[[यशपाल शर्मा]] |१९ नवंबर २०२१ |- |[[भुज: द प्राइड ऑफ़ इंडिया]] |[[:en:Bhuj:_The_Pride_of_India|Bhuj: The Pride of India]] |[[शरद केलकर|अजय देवगन ,शरद केलकर]] ,[[सोनाक्षी सिन्हा]] ,[[ऐमी विर्क]] |१३ अगस्त २०२१ |- |[[राधे (2021 फिल्म)]] |[[:en:Radhe_(2021_film)|Radhe]] |[[सलमान खान]] ,[[दिशा पाटनी]] |१३ मई २०२१ |- |[[शेरशाह (फ़िल्म)]] |[[:en:Shershaah|Shershaah]] |[[सिद्धार्थ मल्होत्रा]] ,[[कियारा आडवाणी]] |१२ अगस्त २०२१ |- |[[संदीप और पिंकी फरार]] |[[:en:Sandeep_Aur_Pinky_Faraar|Sandeep Aur Pinky Faraar]] |[[अर्जुन कपूर]] ,[[परिणीति चोपड़ा]] ,[[पंकज त्रिपाठी]] ,[[अर्चना पूरन सिंह]] , [[कंवलजीत सिंह]] , [[शीबा चड्ढा]] , [[अनन्या खरे]] |१९ मार्च २०२१ |- |[[हसीन दिलरुबा]] |[[:en:Haseen_Dillruba|Haseen Dillruba]] |[[तापसी पन्नू]] ,[[विक्रान्त मैस्सी]] ,[[हर्षवर्धन राणे]] ,[[आदित्य श्रीवास्तव]] |२ जुलाई २०२१ |} == जनवरी-मार्च == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="12" |'''जनवरी''' | rowspan="2" |1 |नेल पॉलिश |बग्स भार्गव कृष्णा |अर्जुन रामपाल मानव कौल |टेन इयर्स यंगर प्रोडक्शंस एलएलपी |- |रामप्रसाद की तेहरवी |सीमा पाहवा |नसीरुद्दीन शाह विनय पाठक |जियो स्टूडियोज़ |- |7 |कागज़ |सतीश कौशिक |पंकज त्रिपाठी मोनाल गज्जर |सलमान खान फ़िल्म्स |- |8 |12 'O' क्लॉक |राम गोपाल वर्मा |मिथुन चक्रवर्ती मकरंद देशपांडे |ए कंपनी प्रोडक्ट |- |14 |द पावर |महेश मांजरेकर |विद्युत जामवाल श्रुति हासन |ज़ी प्लेक्स |- |15 |त्रिभंग |रेनुका शाहने |काजोल तन्वी आज़मी |अजय देवगन फ़िल्म्स |- |21 |जामुन |गौरव मेहरा |रघुबीर यादव श्वेता बासु प्रसाद |फिल्मवाला फैक्ट्री |- |22 |मैडम चीफ मिनिस्टर |सुभाष कपूर |रिचा चड्ढा मानव कौल |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |22 |मचान |नितेश तिवारी |पवन वावल रिचा कालरा |शेमारू एंटरटेनमेंट |- | rowspan="3" |29 |मास्साब |आदित्य ओम |शिव सूर्यवंशी ,शीताल सिंह |पुरुषोत्तम स्टूडियोज़ |- |मैं मुलायम सिंह यादव |सुवेंदु राज घोष |अमिथ सेठी गोविंद नामदेव |एम एस प्रोडक्शन |- |सत्‍या साई बाबा |विकी रणावत |अनुप जलोटा जैकी श्रॉफ |ए-वन सिने क्रिएशन |- | rowspan="6" |फ़रवरी |4 |लाहौर कॉन्फिडेंशियल |कुनाल कोहली |रिचा चड्ढा करीश्मा तन्ना |जार पिक्चर्स |- |12 |साक्षी |अजय राम |विक्रम मस्ताल |सीआर फिल्म्स |- |14 |बावरी छोरी |कार्तिक रामालिंगम |आहाना कुमरा , रुमाना मोल्ला |बिग फिल्म्स मीडिया FZ LLC |- | rowspan="2" |19 |ट्यूस्डेज़ एंड फ्राइडेज़ |तरणवीर सिंह |अनमोल ढिल्लों, इब्राहीम चौधरी |टी-सीरीज फिल्म्स |- |टैंक क्लीनर |परविंदर सिंह व्रैच |विनामर्जोत सिंह व्रैच, मनी सभरवाल |रेडी प्रोडक्शंस |- |25 |द गर्ल ऑन द ट्रेन |रिभु दासगुप्ता |अविनाश तिवारी ,किर्ति कुलहरी |रिलायंस एंटरटेनमेंट, नेटफ्लिक्स |- | rowspan="14" |मार्च |8 |बॉम्बे रोज़ |गीतांजलि राव |साइली खरे , अमित देओंडी |नेटफ्लिक्स |- | rowspan="2" |11 |रूहि |हार्दिक मेहता |राजकुमार राव , जान्हवी कपूर |जियो स्टूडियोज़ |- |मेरा फौजी कॉलिंग |आर्यन सक्सेना |शर्मन जोशी , विक्रम सिंह |रनिंग हॉर्सेस फ़िल्म्स |- |12 |टाइम टू डांस |स्टेनली डी’कॉस्टा |सूरज पंचोली , इसाबेल कैफ |टी फ़िल्म्स यूके लिमिटेड |- | rowspan="4" |19 |अहान |निखिल फेर्वानी |अरिफ़ ज़कारिया , अबुली ममाजी |विल फाइंड्स वे फ़िल्म्स |- |मुंबई सागा |संजय गुप्ता |जॉन अब्राहम , इमरान हाशमी |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |संदीप और पिंकी फ़रार |दीबाकर बनर्जी |अर्जुन कपूर , परिणीति चोपड़ा |यश राज फ़िल्म्स |- |द वाइफ |सरमद खान |गुरमीत चौधरी , सायनी दत्ता | |- |21 |स्विच |मुस्तुफ़ा राज |विक्रांत मैसी , नरेन कुमार |एरोस नाउ |- | rowspan="5" |26 |डी कंपनी |राम गोपाल वर्मा |अश्वत कान्थ शर्मा , अभिलाष चौधरी |स्पार्क प्रोडक्शंस |- |पग्गलैट |उमेश बिष्ट |सांया मल्होत्रा , श्रुति शर्मा |बालाजी मोशन पिक्चर्स |- |राग |अर्विंद त्रिपाठी |राजपाल यादव , हीना पंचाल |हरी कृपा फ़िल्म्स |- |साइना |अमोल गुप्ते |परिणीति चोपड़ा , मनव कौल |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |साइलेंस... कैन यू हियर इट? |अबान भारुचा देओहंस |मनोज बाजपेयी , प्राची देसाई |ज़ी5 |} == अप्रैल–जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="9" |अप्रैल | rowspan="2" |2 |फ्लाइट |सुरज जोशी |मोहित छड्डा , पवन मल्होत्रा |रिलायंस एंटरटेनमेंट |- |कोई जाने ना |अमीन हाजी |कुणाल कपूर , एमायरा दस्तूर |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |8 |द बिग बुल |कुकी गुलाटी |अभिषेक बच्चन , इलीआना डी’क्रूज़ |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |9 |हैलो चार्ली |पंकज सारस्वत |आदर जैन , जैकी श्रॉफ |एक्सेल एंटरटेनमेंट |- | rowspan="5" |16 |99 सॉन्ग्स |विश्वेश कृष्णमूर्ति |एहान भट , एडिल्सी वर्गस | |- |आ भी जा ओ पिया |राजेश हरिवंश मिश्रा |देव शर्मा , स्मृति कश्यप |जोहार एंटरटेनमेंट |- |अजीब दास्तान्स |शशांक खैतान |फातिमा सना शेख , जैदीप अहलावत |नेटफ्लिक्स |- |बाँसुरी: द फ्लूट |हरी विश्वनाथ |अनुराग कश्यप , उपेन्द्र लिमये |हैरीटूंज़ स्टूडियो |- |रात बाकी है |रात बाकी है |पाओली दाम , अनुप सोनी |ज़ी5 |- | rowspan="5" |मई |1 |बी.ए. पास 3 |नरेन्द्र सिंह |सनी सचदेव , अंकिता चौहान |फिल्मीबॉक्स |- |7 |मील पत्थर |इवान ऐयर |सुविंदर विक्की , लक्षवीर सारण |नेटफ्लिक्स |- |9 |हम भी अकेले तुम भी अकेले |हरीश व्यास |ज़रीन ख़ान , अंशुमान झा |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |13 |राधे |प्रभु देवा |सलमान खान , दिशा पटानी |सलमान खान फ़िल्म्स |- |18 |सरदार का ग्रैंडसन |काश्वी नायर |अर्जुन कपूर , रकुल प्रीत सिंह |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- | rowspan="3" |जून | rowspan="2" |11 |शादीस्थान |राज सिंह चौधरी |किर्ति कुल्हारी , मेधा शंकर |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |स्केटर गर्ल |मंजरी माकीजानी |रेचल संचिता गुप्ता , श्रद्धा गायकवाड़ |नेटफ्लिक्स |- |18 |शेरनी |अमित वी. मसूरकर |विद्या बालन , शरत सक्सेना |अमेज़न प्राइम वीडियो |} == जुलाई–सितंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="7" |जुलाई |2 |हसीन दिलरुबा |विनिल मैथ्यू |तापसी पन्नू , विक्रांत मैसी |नेटफ्लिक्स |- |9 |कॉलर बॉम्ब |ज्ञानेश ज़ोतिंग |जिमी शेरगिल , आशा नेगी |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |9 |स्टेट ऑफ़ सिज़: टेम्पल अटैक |केन घोष |अक्षय खन्ना , अभिमन्यु सिंह |ज़ी5 |- |16 |तूफ़ान |राकेश ओमप्रकाश मेहरा |फरहान अख्तर , परेश रावल |अमेज़न प्राइम वीडियो |- |23 |14 फेरे |देवांशु सिंह |विक्रांत मैसी , कृति खरबंदा |ज़ी5 |- |23 |हंगामा 2 |प्रियदर्शन |परेश रावल , शिल्पा शेट्टी |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |26 |मीमी |लक्ष्मण उतेकर |कृति सैनन , पंकज त्रिपाठी |नेटफ्लिक्स |- | rowspan="7" |अगस्त |6 |डायल 100 |रेन्सिल डी’सिल्वा |मनोज बाजपेयी , नीना गुप्ता |ज़ी5 |- |6 |ओए मामू | | | |- |12 |शेरशाह |विश्णुवर्धन |सिद्धार्थ मल्होत्रा , कियारा आडवाणी |अमेज़न प्राइम वीडियो |- |13 |भुज: द प्राइड ऑफ़ इंडिया |अभिषेक दुधैया |अजय देवगन , संजय दत्त |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |19 |बेल बॉटम |रंजीत एम. तिवारी |अक्षय कुमार , वाणी कपूर |पूजा एंटरटेनमेंट |- |20 |200 – हल्ला हो |सार्थक दासगुप्ता |अमोल पालेकर , बरुण सोबती |ज़ी5 |- |27 |चेहरे |रुमी जाफ़री |अमिताभ बच्चन , इमरान हाशमी |सरस्वती एंटरटेनमेंट |- | rowspan="8" |सितंबर | rowspan="2" |3 |हेलमेट |सतरम रामानी |अपारशक्ति खुराना , प्रणूतन बहल |ज़ी5 |- |फैक्टरी |फ़ैसल खान |फ़ैसल खान , रोली रयान |एम एस फ़िल्म्स एंड प्रोडक्शन्स |- | rowspan="4" |10 |भूत पुलिस |पवन किर्पालानी |सैफ अली खान , अर्जुन कपूर |12th स्ट्रीट एंटरटेनमेंट |- |क्या मेरी सोनम गुप्ता बेवफा है? |सौरभ त्यागी |जैसी गिल , सुरभि ज्योति |ज़ी5 |- |थलाइवी |ए. एल. विजय |कंगना रनौत , अर्विंद स्वामी |स्प्रिंट फ़िल्म्स |- |उर्फ घंटा |आयुष सक्सेना |जितु शिवहरे , रवि किशन |बिग्गबैंग |- |17 |अनकही कहानियां |अश्विनी अय्यर तिवारी |अभिषेक बनर्जी , रिंकु राजगुरु |RSVP मूवीज़ |- |18 |हाथी मेरे साथी |प्रभु सोलोमन |राणा डग्गुबाती , पुलकित सम्राट |ईरोस इंटरनेशनल |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ |- | rowspan="24" |अक्टूबर | rowspan="3" |1 |शिद्दत |कुणाल देशमुख |सनी कौशल, मोहित रैना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |सुमेरु |अविनाश ध्यानी |अविनास ध्यानी, संस्कृति भट्ट |पदमसिद्धि फिल्म्स | |- |रश्मी रॉकेट |आकर्ष खुराना |अभिषेक बनर्जी, श्वेता त्रिपाठी |आर एस वी पी मूवीज | |- |15 |सनक |कनिष्क वर्मा |विद्युत जममवाल, नेहा धूपिया |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- |16 |सरदार उधम |शऊजी सिरकर |विकी कौशल, बानीत संधु |अमेज़न प्राइम वीडियो | |- |20 |भवाई |हार्दिक गज्जर |प्रतीक गांधी, ऐंद्रित राय |पेन स्टुडियोस, सन्शाइन पिक्चर्स | |- | |बबलू बैच्लर |अग्निदेव चैटर्जी |शर्माण जोशी, पूजा चॉपरा |रफट फिल्म्स | |- | |आफत यी इश्क |इंद्रजीत शर्मा |नेहा शर्मा, नामित दास |जी स्टूडियो, जी 5 | |- | rowspan="3" |29 |बेखुदी |अमित कसारिया |अधवायन सुमन, ऐन्जल |दरेयमसपर्क मूवीज | |- |दीबबक |जय के |एमरान हाशमी, निकिता दुत्ता |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |हम दो हमारे दो |अभिषेक जैन |राजकुमार राव, परेश रावल |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- |5 |मीनाक्षी सुंदरेश्वर |विवेक सोनी |अभिमन्यु दुससनी,साँय मैनोट्रा |धर्मातीक एनर्टैन्मन्ट | |- | |सूर्यवंशी |रोहित शेट्टी |अक्षय कुमार, कैटरीना कैफ |केप ऑफ गुड फिल्म्स | |- |12 |स्क्वाड |निलेश साने |मालविका राज, पूजा बत्रा |जी स्टोडियो | |- | |बंटी ओर बबली 2 |वरुण वी शर्मा |सैफ अली खान, रानी मुकर्जी |यश राज फिल्म्स | |- |19 |धमाका |राम माध्वानि |कार्तिक आर्यन, मृणाल ठाकुर |ग्लोबलगते एनर्टैन्मन्ट | |- | |केस |रिशब सेठ |अमोल पाराशर, कवीं दवे |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | |ये मर्द बेचारा |अनूप थापा |वीराज राव, सीमा पाहवा |राव एंटेरटैनमेंट | |- |25 |सत्यमेव जयते 2 |मिलाप जवेरी |जॉन आँरामी, दिव्या खोसला |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |26 |अंतिम : ध फाइनल ट्रुथ |महेश मंजरेकर |सलमान खान, आयुष शर्मा |सलमान खान फिल्म | |- | |छोरी |विशाल फुरिया |नुशर्रत भरूच्च |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | |तड़प |मिलन लुथरिया |आहन शेट्टी, तारा सुतरिया |फॉक्स स्टार स्टूडियो | |- | |बोब बिस्वास |दिया अन्नपूर्णा |अभिषेक बच्चन, चितरागड़ा सिंघ |रेड छिलेस एंटेरटैनमेंट | |- | |चंडीगढ़ करे आशिकी |अभिषेक कपूर |आयुष्मान खुराना, वानी कपूर |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | |10 |वेले |देवें मुंजल |करन देओल, अभय देओल |अजय देवगन फिल्म | |- | | |कोड नाम अब्दुल |ईश्वर गुंटूरा |तनिशा मुकर्जी |मिसे एन सीन फिल्म्स | |- | |17 |420 आईपीएस |मनीष गुप्ता |विनय पाठक, रणवीर शोरी |जी स्टूडियो, जी 5 | |- | |24 |83 |कबीर खान |रणवीर सिंघ, दीपिका पादुकोण |कबीर खान फिल्म्स | |- | | |अतरंगी रे |आनंद एल राय |धनुष, सारा अली खान |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | | |मर्डर येत तीसरी मंजिल302 |नवनीत ब्याज सैनी |लकी अली, इरफान खान |कुआं फिल्म्स आए टी दी | |- | |31 |वाह ज़िंदगी |दिनेश एस यादव |विजय राज, संजय मिश्रा |शिवाज़ फिल्म्स | |} [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] [[श्रेणी:2021 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] {{आधार}} kinpgdkhsjh7mok1pys5mpp7xl80c7p 6537642 6537636 2026-04-08T12:29:19Z MovieLoverFan 505761 /* अक्टूबर-दिसंबर */ Table formatting. 6537642 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ !फ़िल्म !English !कलाकार !प्रदर्शन तिथि |- |[[सूर्यवंशी]] |[[:en:Sooryavanshi|Sooryavanshi]] |[[अक्षय कुमार]] , [[कैटरीना कैफ़|कैटरीना कैफ]], [[रणवीर सिंह]] , [[अजय देवगन]] ,[[नीना गुप्ता]], जेकी श्रोफ |५ नवम्बर २०२१ |- |[[83 (फ़िल्म)|''83'' (फ़िल्म)]] |[[:en:83_(film)|83]] |[[रणवीर सिंह]], [[दीपिका पादुकोण]], [[साकिब सलीम]] , [[जीवा (अभिनेता)|जीिवा]], [[ऐमी विर्क|एमी वर्क]], [[पंकज त्रिपाठी]] |२४ दिसम्बर २०२१ |- |[[बेल बॉटम]] |[[:en:Bell_Bottom_(2021_film)|Bell Bottom]] |[[अक्षय कुमार]] , [[हुमा क़ुरैशी (अभिनेत्री)|हुमा कुरैशी]], [[वाणी कपूर]], [[लारा दत्ता]] |१९ अगस्त २०२१ |- |[[स्टेट ऑफ सीज: टेम्पल अटैक|''स्टेट'' ऑफ सीज: ''टेम्पल अटैक'']] |[[:en:State_of_Siege:_Temple_Attack|State of Siege: Temple Attack]] |[[अक्षय खन्ना]] |९ जुलाई २०२१ |- |[[अंतिम: द फाइनल ट्रुथ]] |[[:en:Antim:_The_Final_Truth|Antim: The Final Truth]] |[[सलमान खान]] |२६ नवम्बर २०२१ |- |[[द बिग बुल]] |[[:en:The_Big_Bull|The Big Bull]] |[[अभिषेक बच्चन]] ,[[इलियाना डी'क्रूज़]] ,[[लीला प्रजापति]] |८ अप्रैल २०२१ |- |[[बंटी और बबली 2]] |[[:en:Bunty_Aur_Babli_2|Bunty Aur Babli 2]] |[[सैफ अली खान]] ,[[रानी मुखर्जी]] ,[[सिद्धांत चतुर्वेदी]] ,[[यशपाल शर्मा]] |१९ नवंबर २०२१ |- |[[भुज: द प्राइड ऑफ़ इंडिया]] |[[:en:Bhuj:_The_Pride_of_India|Bhuj: The Pride of India]] |[[शरद केलकर|अजय देवगन ,शरद केलकर]] ,[[सोनाक्षी सिन्हा]] ,[[ऐमी विर्क]] |१३ अगस्त २०२१ |- |[[राधे (2021 फिल्म)]] |[[:en:Radhe_(2021_film)|Radhe]] |[[सलमान खान]] ,[[दिशा पाटनी]] |१३ मई २०२१ |- |[[शेरशाह (फ़िल्म)]] |[[:en:Shershaah|Shershaah]] |[[सिद्धार्थ मल्होत्रा]] ,[[कियारा आडवाणी]] |१२ अगस्त २०२१ |- |[[संदीप और पिंकी फरार]] |[[:en:Sandeep_Aur_Pinky_Faraar|Sandeep Aur Pinky Faraar]] |[[अर्जुन कपूर]] ,[[परिणीति चोपड़ा]] ,[[पंकज त्रिपाठी]] ,[[अर्चना पूरन सिंह]] , [[कंवलजीत सिंह]] , [[शीबा चड्ढा]] , [[अनन्या खरे]] |१९ मार्च २०२१ |- |[[हसीन दिलरुबा]] |[[:en:Haseen_Dillruba|Haseen Dillruba]] |[[तापसी पन्नू]] ,[[विक्रान्त मैस्सी]] ,[[हर्षवर्धन राणे]] ,[[आदित्य श्रीवास्तव]] |२ जुलाई २०२१ |} == जनवरी-मार्च == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="12" |'''जनवरी''' | rowspan="2" |1 |नेल पॉलिश |बग्स भार्गव कृष्णा |अर्जुन रामपाल मानव कौल |टेन इयर्स यंगर प्रोडक्शंस एलएलपी |- |रामप्रसाद की तेहरवी |सीमा पाहवा |नसीरुद्दीन शाह विनय पाठक |जियो स्टूडियोज़ |- |7 |कागज़ |सतीश कौशिक |पंकज त्रिपाठी मोनाल गज्जर |सलमान खान फ़िल्म्स |- |8 |12 'O' क्लॉक |राम गोपाल वर्मा |मिथुन चक्रवर्ती मकरंद देशपांडे |ए कंपनी प्रोडक्ट |- |14 |द पावर |महेश मांजरेकर |विद्युत जामवाल श्रुति हासन |ज़ी प्लेक्स |- |15 |त्रिभंग |रेनुका शाहने |काजोल तन्वी आज़मी |अजय देवगन फ़िल्म्स |- |21 |जामुन |गौरव मेहरा |रघुबीर यादव श्वेता बासु प्रसाद |फिल्मवाला फैक्ट्री |- |22 |मैडम चीफ मिनिस्टर |सुभाष कपूर |रिचा चड्ढा मानव कौल |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |22 |मचान |नितेश तिवारी |पवन वावल रिचा कालरा |शेमारू एंटरटेनमेंट |- | rowspan="3" |29 |मास्साब |आदित्य ओम |शिव सूर्यवंशी ,शीताल सिंह |पुरुषोत्तम स्टूडियोज़ |- |मैं मुलायम सिंह यादव |सुवेंदु राज घोष |अमिथ सेठी गोविंद नामदेव |एम एस प्रोडक्शन |- |सत्‍या साई बाबा |विकी रणावत |अनुप जलोटा जैकी श्रॉफ |ए-वन सिने क्रिएशन |- | rowspan="6" |फ़रवरी |4 |लाहौर कॉन्फिडेंशियल |कुनाल कोहली |रिचा चड्ढा करीश्मा तन्ना |जार पिक्चर्स |- |12 |साक्षी |अजय राम |विक्रम मस्ताल |सीआर फिल्म्स |- |14 |बावरी छोरी |कार्तिक रामालिंगम |आहाना कुमरा , रुमाना मोल्ला |बिग फिल्म्स मीडिया FZ LLC |- | rowspan="2" |19 |ट्यूस्डेज़ एंड फ्राइडेज़ |तरणवीर सिंह |अनमोल ढिल्लों, इब्राहीम चौधरी |टी-सीरीज फिल्म्स |- |टैंक क्लीनर |परविंदर सिंह व्रैच |विनामर्जोत सिंह व्रैच, मनी सभरवाल |रेडी प्रोडक्शंस |- |25 |द गर्ल ऑन द ट्रेन |रिभु दासगुप्ता |अविनाश तिवारी ,किर्ति कुलहरी |रिलायंस एंटरटेनमेंट, नेटफ्लिक्स |- | rowspan="14" |मार्च |8 |बॉम्बे रोज़ |गीतांजलि राव |साइली खरे , अमित देओंडी |नेटफ्लिक्स |- | rowspan="2" |11 |रूहि |हार्दिक मेहता |राजकुमार राव , जान्हवी कपूर |जियो स्टूडियोज़ |- |मेरा फौजी कॉलिंग |आर्यन सक्सेना |शर्मन जोशी , विक्रम सिंह |रनिंग हॉर्सेस फ़िल्म्स |- |12 |टाइम टू डांस |स्टेनली डी’कॉस्टा |सूरज पंचोली , इसाबेल कैफ |टी फ़िल्म्स यूके लिमिटेड |- | rowspan="4" |19 |अहान |निखिल फेर्वानी |अरिफ़ ज़कारिया , अबुली ममाजी |विल फाइंड्स वे फ़िल्म्स |- |मुंबई सागा |संजय गुप्ता |जॉन अब्राहम , इमरान हाशमी |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |संदीप और पिंकी फ़रार |दीबाकर बनर्जी |अर्जुन कपूर , परिणीति चोपड़ा |यश राज फ़िल्म्स |- |द वाइफ |सरमद खान |गुरमीत चौधरी , सायनी दत्ता | |- |21 |स्विच |मुस्तुफ़ा राज |विक्रांत मैसी , नरेन कुमार |एरोस नाउ |- | rowspan="5" |26 |डी कंपनी |राम गोपाल वर्मा |अश्वत कान्थ शर्मा , अभिलाष चौधरी |स्पार्क प्रोडक्शंस |- |पग्गलैट |उमेश बिष्ट |सांया मल्होत्रा , श्रुति शर्मा |बालाजी मोशन पिक्चर्स |- |राग |अर्विंद त्रिपाठी |राजपाल यादव , हीना पंचाल |हरी कृपा फ़िल्म्स |- |साइना |अमोल गुप्ते |परिणीति चोपड़ा , मनव कौल |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |साइलेंस... कैन यू हियर इट? |अबान भारुचा देओहंस |मनोज बाजपेयी , प्राची देसाई |ज़ी5 |} == अप्रैल–जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="9" |अप्रैल | rowspan="2" |2 |फ्लाइट |सुरज जोशी |मोहित छड्डा , पवन मल्होत्रा |रिलायंस एंटरटेनमेंट |- |कोई जाने ना |अमीन हाजी |कुणाल कपूर , एमायरा दस्तूर |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |8 |द बिग बुल |कुकी गुलाटी |अभिषेक बच्चन , इलीआना डी’क्रूज़ |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |9 |हैलो चार्ली |पंकज सारस्वत |आदर जैन , जैकी श्रॉफ |एक्सेल एंटरटेनमेंट |- | rowspan="5" |16 |99 सॉन्ग्स |विश्वेश कृष्णमूर्ति |एहान भट , एडिल्सी वर्गस | |- |आ भी जा ओ पिया |राजेश हरिवंश मिश्रा |देव शर्मा , स्मृति कश्यप |जोहार एंटरटेनमेंट |- |अजीब दास्तान्स |शशांक खैतान |फातिमा सना शेख , जैदीप अहलावत |नेटफ्लिक्स |- |बाँसुरी: द फ्लूट |हरी विश्वनाथ |अनुराग कश्यप , उपेन्द्र लिमये |हैरीटूंज़ स्टूडियो |- |रात बाकी है |रात बाकी है |पाओली दाम , अनुप सोनी |ज़ी5 |- | rowspan="5" |मई |1 |बी.ए. पास 3 |नरेन्द्र सिंह |सनी सचदेव , अंकिता चौहान |फिल्मीबॉक्स |- |7 |मील पत्थर |इवान ऐयर |सुविंदर विक्की , लक्षवीर सारण |नेटफ्लिक्स |- |9 |हम भी अकेले तुम भी अकेले |हरीश व्यास |ज़रीन ख़ान , अंशुमान झा |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |13 |राधे |प्रभु देवा |सलमान खान , दिशा पटानी |सलमान खान फ़िल्म्स |- |18 |सरदार का ग्रैंडसन |काश्वी नायर |अर्जुन कपूर , रकुल प्रीत सिंह |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- | rowspan="3" |जून | rowspan="2" |11 |शादीस्थान |राज सिंह चौधरी |किर्ति कुल्हारी , मेधा शंकर |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |स्केटर गर्ल |मंजरी माकीजानी |रेचल संचिता गुप्ता , श्रद्धा गायकवाड़ |नेटफ्लिक्स |- |18 |शेरनी |अमित वी. मसूरकर |विद्या बालन , शरत सक्सेना |अमेज़न प्राइम वीडियो |} == जुलाई–सितंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="7" |जुलाई |2 |हसीन दिलरुबा |विनिल मैथ्यू |तापसी पन्नू , विक्रांत मैसी |नेटफ्लिक्स |- |9 |कॉलर बॉम्ब |ज्ञानेश ज़ोतिंग |जिमी शेरगिल , आशा नेगी |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |9 |स्टेट ऑफ़ सिज़: टेम्पल अटैक |केन घोष |अक्षय खन्ना , अभिमन्यु सिंह |ज़ी5 |- |16 |तूफ़ान |राकेश ओमप्रकाश मेहरा |फरहान अख्तर , परेश रावल |अमेज़न प्राइम वीडियो |- |23 |14 फेरे |देवांशु सिंह |विक्रांत मैसी , कृति खरबंदा |ज़ी5 |- |23 |हंगामा 2 |प्रियदर्शन |परेश रावल , शिल्पा शेट्टी |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |26 |मीमी |लक्ष्मण उतेकर |कृति सैनन , पंकज त्रिपाठी |नेटफ्लिक्स |- | rowspan="7" |अगस्त |6 |डायल 100 |रेन्सिल डी’सिल्वा |मनोज बाजपेयी , नीना गुप्ता |ज़ी5 |- |6 |ओए मामू | | | |- |12 |शेरशाह |विश्णुवर्धन |सिद्धार्थ मल्होत्रा , कियारा आडवाणी |अमेज़न प्राइम वीडियो |- |13 |भुज: द प्राइड ऑफ़ इंडिया |अभिषेक दुधैया |अजय देवगन , संजय दत्त |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |19 |बेल बॉटम |रंजीत एम. तिवारी |अक्षय कुमार , वाणी कपूर |पूजा एंटरटेनमेंट |- |20 |200 – हल्ला हो |सार्थक दासगुप्ता |अमोल पालेकर , बरुण सोबती |ज़ी5 |- |27 |चेहरे |रुमी जाफ़री |अमिताभ बच्चन , इमरान हाशमी |सरस्वती एंटरटेनमेंट |- | rowspan="8" |सितंबर | rowspan="2" |3 |हेलमेट |सतरम रामानी |अपारशक्ति खुराना , प्रणूतन बहल |ज़ी5 |- |फैक्टरी |फ़ैसल खान |फ़ैसल खान , रोली रयान |एम एस फ़िल्म्स एंड प्रोडक्शन्स |- | rowspan="4" |10 |भूत पुलिस |पवन किर्पालानी |सैफ अली खान , अर्जुन कपूर |12th स्ट्रीट एंटरटेनमेंट |- |क्या मेरी सोनम गुप्ता बेवफा है? |सौरभ त्यागी |जैसी गिल , सुरभि ज्योति |ज़ी5 |- |थलाइवी |ए. एल. विजय |कंगना रनौत , अर्विंद स्वामी |स्प्रिंट फ़िल्म्स |- |उर्फ घंटा |आयुष सक्सेना |जितु शिवहरे , रवि किशन |बिग्गबैंग |- |17 |अनकही कहानियां |अश्विनी अय्यर तिवारी |अभिषेक बनर्जी , रिंकु राजगुरु |RSVP मूवीज़ |- |18 |हाथी मेरे साथी |प्रभु सोलोमन |राणा डग्गुबाती , पुलकित सम्राट |ईरोस इंटरनेशनल |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ |- | rowspan="24" |अक्टूबर | rowspan="3" |1 |शिद्दत |कुणाल देशमुख |सनी कौशल, मोहित रैना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |सुमेरु |अविनाश ध्यानी |अविनास ध्यानी, संस्कृति भट्ट |पदमसिद्धि फिल्म्स | |- |रश्मी रॉकेट |आकर्ष खुराना |अभिषेक बनर्जी, श्वेता त्रिपाठी |आर एस वी पी मूवीज | |- |15 |सनक |कनिष्क वर्मा |विद्युत जममवाल, नेहा धूपिया |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- |16 |सरदार उधम |शऊजी सिरकर |विकी कौशल, बानीत संधु |अमेज़न प्राइम वीडियो | |- | rowspan="3" |20 |भवाई |हार्दिक गज्जर |प्रतीक गांधी, ऐंद्रित राय |पेन स्टुडियोस, सन्शाइन पिक्चर्स | |- |बबलू बैच्लर |अग्निदेव चैटर्जी |शर्माण जोशी, पूजा चॉपरा |रफट फिल्म्स | |- |आफत यी इश्क |इंद्रजीत शर्मा |नेहा शर्मा, नामित दास |जी स्टूडियो, जी 5 | |- | rowspan="3" |29 |बेखुदी |अमित कसारिया |अधवायन सुमन, ऐन्जल |दरेयमसपर्क मूवीज | |- |दीबबक |जय के |एमरान हाशमी, निकिता दुत्ता |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |हम दो हमारे दो |अभिषेक जैन |राजकुमार राव, परेश रावल |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- |5 |मीनाक्षी सुंदरेश्वर |विवेक सोनी |अभिमन्यु दुससनी,साँय मैनोट्रा |धर्मातीक एनर्टैन्मन्ट | |- | |सूर्यवंशी |रोहित शेट्टी |अक्षय कुमार, कैटरीना कैफ |केप ऑफ गुड फिल्म्स | |- |12 |स्क्वाड |निलेश साने |मालविका राज, पूजा बत्रा |जी स्टोडियो | |- | |बंटी ओर बबली 2 |वरुण वी शर्मा |सैफ अली खान, रानी मुकर्जी |यश राज फिल्म्स | |- |19 |धमाका |राम माध्वानि |कार्तिक आर्यन, मृणाल ठाकुर |ग्लोबलगते एनर्टैन्मन्ट | |- | |केस |रिशब सेठ |अमोल पाराशर, कवीं दवे |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | |ये मर्द बेचारा |अनूप थापा |वीराज राव, सीमा पाहवा |राव एंटेरटैनमेंट | |- |25 |सत्यमेव जयते 2 |मिलाप जवेरी |जॉन आँरामी, दिव्या खोसला |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |26 |अंतिम : ध फाइनल ट्रुथ |महेश मंजरेकर |सलमान खान, आयुष शर्मा |सलमान खान फिल्म | |- | |छोरी |विशाल फुरिया |नुशर्रत भरूच्च |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | |तड़प |मिलन लुथरिया |आहन शेट्टी, तारा सुतरिया |फॉक्स स्टार स्टूडियो | |- | |बोब बिस्वास |दिया अन्नपूर्णा |अभिषेक बच्चन, चितरागड़ा सिंघ |रेड छिलेस एंटेरटैनमेंट | |- | |चंडीगढ़ करे आशिकी |अभिषेक कपूर |आयुष्मान खुराना, वानी कपूर |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | |10 |वेले |देवें मुंजल |करन देओल, अभय देओल |अजय देवगन फिल्म | |- | | |कोड नाम अब्दुल |ईश्वर गुंटूरा |तनिशा मुकर्जी |मिसे एन सीन फिल्म्स | |- | |17 |420 आईपीएस |मनीष गुप्ता |विनय पाठक, रणवीर शोरी |जी स्टूडियो, जी 5 | |- | |24 |83 |कबीर खान |रणवीर सिंघ, दीपिका पादुकोण |कबीर खान फिल्म्स | |- | | |अतरंगी रे |आनंद एल राय |धनुष, सारा अली खान |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | | |मर्डर येत तीसरी मंजिल302 |नवनीत ब्याज सैनी |लकी अली, इरफान खान |कुआं फिल्म्स आए टी दी | |- | |31 |वाह ज़िंदगी |दिनेश एस यादव |विजय राज, संजय मिश्रा |शिवाज़ फिल्म्स | |} [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] [[श्रेणी:2021 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] {{आधार}} ptdqbyg4xcvgdcopgo14f0vlzjrx6lf 6537646 6537642 2026-04-08T12:33:24Z MovieLoverFan 505761 /* अक्टूबर-दिसंबर */ Table formatting. 6537646 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ !फ़िल्म !English !कलाकार !प्रदर्शन तिथि |- |[[सूर्यवंशी]] |[[:en:Sooryavanshi|Sooryavanshi]] |[[अक्षय कुमार]] , [[कैटरीना कैफ़|कैटरीना कैफ]], [[रणवीर सिंह]] , [[अजय देवगन]] ,[[नीना गुप्ता]], जेकी श्रोफ |५ नवम्बर २०२१ |- |[[83 (फ़िल्म)|''83'' (फ़िल्म)]] |[[:en:83_(film)|83]] |[[रणवीर सिंह]], [[दीपिका पादुकोण]], [[साकिब सलीम]] , [[जीवा (अभिनेता)|जीिवा]], [[ऐमी विर्क|एमी वर्क]], [[पंकज त्रिपाठी]] |२४ दिसम्बर २०२१ |- |[[बेल बॉटम]] |[[:en:Bell_Bottom_(2021_film)|Bell Bottom]] |[[अक्षय कुमार]] , [[हुमा क़ुरैशी (अभिनेत्री)|हुमा कुरैशी]], [[वाणी कपूर]], [[लारा दत्ता]] |१९ अगस्त २०२१ |- |[[स्टेट ऑफ सीज: टेम्पल अटैक|''स्टेट'' ऑफ सीज: ''टेम्पल अटैक'']] |[[:en:State_of_Siege:_Temple_Attack|State of Siege: Temple Attack]] |[[अक्षय खन्ना]] |९ जुलाई २०२१ |- |[[अंतिम: द फाइनल ट्रुथ]] |[[:en:Antim:_The_Final_Truth|Antim: The Final Truth]] |[[सलमान खान]] |२६ नवम्बर २०२१ |- |[[द बिग बुल]] |[[:en:The_Big_Bull|The Big Bull]] |[[अभिषेक बच्चन]] ,[[इलियाना डी'क्रूज़]] ,[[लीला प्रजापति]] |८ अप्रैल २०२१ |- |[[बंटी और बबली 2]] |[[:en:Bunty_Aur_Babli_2|Bunty Aur Babli 2]] |[[सैफ अली खान]] ,[[रानी मुखर्जी]] ,[[सिद्धांत चतुर्वेदी]] ,[[यशपाल शर्मा]] |१९ नवंबर २०२१ |- |[[भुज: द प्राइड ऑफ़ इंडिया]] |[[:en:Bhuj:_The_Pride_of_India|Bhuj: The Pride of India]] |[[शरद केलकर|अजय देवगन ,शरद केलकर]] ,[[सोनाक्षी सिन्हा]] ,[[ऐमी विर्क]] |१३ अगस्त २०२१ |- |[[राधे (2021 फिल्म)]] |[[:en:Radhe_(2021_film)|Radhe]] |[[सलमान खान]] ,[[दिशा पाटनी]] |१३ मई २०२१ |- |[[शेरशाह (फ़िल्म)]] |[[:en:Shershaah|Shershaah]] |[[सिद्धार्थ मल्होत्रा]] ,[[कियारा आडवाणी]] |१२ अगस्त २०२१ |- |[[संदीप और पिंकी फरार]] |[[:en:Sandeep_Aur_Pinky_Faraar|Sandeep Aur Pinky Faraar]] |[[अर्जुन कपूर]] ,[[परिणीति चोपड़ा]] ,[[पंकज त्रिपाठी]] ,[[अर्चना पूरन सिंह]] , [[कंवलजीत सिंह]] , [[शीबा चड्ढा]] , [[अनन्या खरे]] |१९ मार्च २०२१ |- |[[हसीन दिलरुबा]] |[[:en:Haseen_Dillruba|Haseen Dillruba]] |[[तापसी पन्नू]] ,[[विक्रान्त मैस्सी]] ,[[हर्षवर्धन राणे]] ,[[आदित्य श्रीवास्तव]] |२ जुलाई २०२१ |} == जनवरी-मार्च == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="12" |'''जनवरी''' | rowspan="2" |1 |नेल पॉलिश |बग्स भार्गव कृष्णा |अर्जुन रामपाल मानव कौल |टेन इयर्स यंगर प्रोडक्शंस एलएलपी |- |रामप्रसाद की तेहरवी |सीमा पाहवा |नसीरुद्दीन शाह विनय पाठक |जियो स्टूडियोज़ |- |7 |कागज़ |सतीश कौशिक |पंकज त्रिपाठी मोनाल गज्जर |सलमान खान फ़िल्म्स |- |8 |12 'O' क्लॉक |राम गोपाल वर्मा |मिथुन चक्रवर्ती मकरंद देशपांडे |ए कंपनी प्रोडक्ट |- |14 |द पावर |महेश मांजरेकर |विद्युत जामवाल श्रुति हासन |ज़ी प्लेक्स |- |15 |त्रिभंग |रेनुका शाहने |काजोल तन्वी आज़मी |अजय देवगन फ़िल्म्स |- |21 |जामुन |गौरव मेहरा |रघुबीर यादव श्वेता बासु प्रसाद |फिल्मवाला फैक्ट्री |- |22 |मैडम चीफ मिनिस्टर |सुभाष कपूर |रिचा चड्ढा मानव कौल |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |22 |मचान |नितेश तिवारी |पवन वावल रिचा कालरा |शेमारू एंटरटेनमेंट |- | rowspan="3" |29 |मास्साब |आदित्य ओम |शिव सूर्यवंशी ,शीताल सिंह |पुरुषोत्तम स्टूडियोज़ |- |मैं मुलायम सिंह यादव |सुवेंदु राज घोष |अमिथ सेठी गोविंद नामदेव |एम एस प्रोडक्शन |- |सत्‍या साई बाबा |विकी रणावत |अनुप जलोटा जैकी श्रॉफ |ए-वन सिने क्रिएशन |- | rowspan="6" |फ़रवरी |4 |लाहौर कॉन्फिडेंशियल |कुनाल कोहली |रिचा चड्ढा करीश्मा तन्ना |जार पिक्चर्स |- |12 |साक्षी |अजय राम |विक्रम मस्ताल |सीआर फिल्म्स |- |14 |बावरी छोरी |कार्तिक रामालिंगम |आहाना कुमरा , रुमाना मोल्ला |बिग फिल्म्स मीडिया FZ LLC |- | rowspan="2" |19 |ट्यूस्डेज़ एंड फ्राइडेज़ |तरणवीर सिंह |अनमोल ढिल्लों, इब्राहीम चौधरी |टी-सीरीज फिल्म्स |- |टैंक क्लीनर |परविंदर सिंह व्रैच |विनामर्जोत सिंह व्रैच, मनी सभरवाल |रेडी प्रोडक्शंस |- |25 |द गर्ल ऑन द ट्रेन |रिभु दासगुप्ता |अविनाश तिवारी ,किर्ति कुलहरी |रिलायंस एंटरटेनमेंट, नेटफ्लिक्स |- | rowspan="14" |मार्च |8 |बॉम्बे रोज़ |गीतांजलि राव |साइली खरे , अमित देओंडी |नेटफ्लिक्स |- | rowspan="2" |11 |रूहि |हार्दिक मेहता |राजकुमार राव , जान्हवी कपूर |जियो स्टूडियोज़ |- |मेरा फौजी कॉलिंग |आर्यन सक्सेना |शर्मन जोशी , विक्रम सिंह |रनिंग हॉर्सेस फ़िल्म्स |- |12 |टाइम टू डांस |स्टेनली डी’कॉस्टा |सूरज पंचोली , इसाबेल कैफ |टी फ़िल्म्स यूके लिमिटेड |- | rowspan="4" |19 |अहान |निखिल फेर्वानी |अरिफ़ ज़कारिया , अबुली ममाजी |विल फाइंड्स वे फ़िल्म्स |- |मुंबई सागा |संजय गुप्ता |जॉन अब्राहम , इमरान हाशमी |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |संदीप और पिंकी फ़रार |दीबाकर बनर्जी |अर्जुन कपूर , परिणीति चोपड़ा |यश राज फ़िल्म्स |- |द वाइफ |सरमद खान |गुरमीत चौधरी , सायनी दत्ता | |- |21 |स्विच |मुस्तुफ़ा राज |विक्रांत मैसी , नरेन कुमार |एरोस नाउ |- | rowspan="5" |26 |डी कंपनी |राम गोपाल वर्मा |अश्वत कान्थ शर्मा , अभिलाष चौधरी |स्पार्क प्रोडक्शंस |- |पग्गलैट |उमेश बिष्ट |सांया मल्होत्रा , श्रुति शर्मा |बालाजी मोशन पिक्चर्स |- |राग |अर्विंद त्रिपाठी |राजपाल यादव , हीना पंचाल |हरी कृपा फ़िल्म्स |- |साइना |अमोल गुप्ते |परिणीति चोपड़ा , मनव कौल |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |साइलेंस... कैन यू हियर इट? |अबान भारुचा देओहंस |मनोज बाजपेयी , प्राची देसाई |ज़ी5 |} == अप्रैल–जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="9" |अप्रैल | rowspan="2" |2 |फ्लाइट |सुरज जोशी |मोहित छड्डा , पवन मल्होत्रा |रिलायंस एंटरटेनमेंट |- |कोई जाने ना |अमीन हाजी |कुणाल कपूर , एमायरा दस्तूर |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |8 |द बिग बुल |कुकी गुलाटी |अभिषेक बच्चन , इलीआना डी’क्रूज़ |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |9 |हैलो चार्ली |पंकज सारस्वत |आदर जैन , जैकी श्रॉफ |एक्सेल एंटरटेनमेंट |- | rowspan="5" |16 |99 सॉन्ग्स |विश्वेश कृष्णमूर्ति |एहान भट , एडिल्सी वर्गस | |- |आ भी जा ओ पिया |राजेश हरिवंश मिश्रा |देव शर्मा , स्मृति कश्यप |जोहार एंटरटेनमेंट |- |अजीब दास्तान्स |शशांक खैतान |फातिमा सना शेख , जैदीप अहलावत |नेटफ्लिक्स |- |बाँसुरी: द फ्लूट |हरी विश्वनाथ |अनुराग कश्यप , उपेन्द्र लिमये |हैरीटूंज़ स्टूडियो |- |रात बाकी है |रात बाकी है |पाओली दाम , अनुप सोनी |ज़ी5 |- | rowspan="5" |मई |1 |बी.ए. पास 3 |नरेन्द्र सिंह |सनी सचदेव , अंकिता चौहान |फिल्मीबॉक्स |- |7 |मील पत्थर |इवान ऐयर |सुविंदर विक्की , लक्षवीर सारण |नेटफ्लिक्स |- |9 |हम भी अकेले तुम भी अकेले |हरीश व्यास |ज़रीन ख़ान , अंशुमान झा |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |13 |राधे |प्रभु देवा |सलमान खान , दिशा पटानी |सलमान खान फ़िल्म्स |- |18 |सरदार का ग्रैंडसन |काश्वी नायर |अर्जुन कपूर , रकुल प्रीत सिंह |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- | rowspan="3" |जून | rowspan="2" |11 |शादीस्थान |राज सिंह चौधरी |किर्ति कुल्हारी , मेधा शंकर |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |स्केटर गर्ल |मंजरी माकीजानी |रेचल संचिता गुप्ता , श्रद्धा गायकवाड़ |नेटफ्लिक्स |- |18 |शेरनी |अमित वी. मसूरकर |विद्या बालन , शरत सक्सेना |अमेज़न प्राइम वीडियो |} == जुलाई–सितंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="7" |जुलाई |2 |हसीन दिलरुबा |विनिल मैथ्यू |तापसी पन्नू , विक्रांत मैसी |नेटफ्लिक्स |- |9 |कॉलर बॉम्ब |ज्ञानेश ज़ोतिंग |जिमी शेरगिल , आशा नेगी |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |9 |स्टेट ऑफ़ सिज़: टेम्पल अटैक |केन घोष |अक्षय खन्ना , अभिमन्यु सिंह |ज़ी5 |- |16 |तूफ़ान |राकेश ओमप्रकाश मेहरा |फरहान अख्तर , परेश रावल |अमेज़न प्राइम वीडियो |- |23 |14 फेरे |देवांशु सिंह |विक्रांत मैसी , कृति खरबंदा |ज़ी5 |- |23 |हंगामा 2 |प्रियदर्शन |परेश रावल , शिल्पा शेट्टी |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |26 |मीमी |लक्ष्मण उतेकर |कृति सैनन , पंकज त्रिपाठी |नेटफ्लिक्स |- | rowspan="7" |अगस्त |6 |डायल 100 |रेन्सिल डी’सिल्वा |मनोज बाजपेयी , नीना गुप्ता |ज़ी5 |- |6 |ओए मामू | | | |- |12 |शेरशाह |विश्णुवर्धन |सिद्धार्थ मल्होत्रा , कियारा आडवाणी |अमेज़न प्राइम वीडियो |- |13 |भुज: द प्राइड ऑफ़ इंडिया |अभिषेक दुधैया |अजय देवगन , संजय दत्त |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |19 |बेल बॉटम |रंजीत एम. तिवारी |अक्षय कुमार , वाणी कपूर |पूजा एंटरटेनमेंट |- |20 |200 – हल्ला हो |सार्थक दासगुप्ता |अमोल पालेकर , बरुण सोबती |ज़ी5 |- |27 |चेहरे |रुमी जाफ़री |अमिताभ बच्चन , इमरान हाशमी |सरस्वती एंटरटेनमेंट |- | rowspan="8" |सितंबर | rowspan="2" |3 |हेलमेट |सतरम रामानी |अपारशक्ति खुराना , प्रणूतन बहल |ज़ी5 |- |फैक्टरी |फ़ैसल खान |फ़ैसल खान , रोली रयान |एम एस फ़िल्म्स एंड प्रोडक्शन्स |- | rowspan="4" |10 |भूत पुलिस |पवन किर्पालानी |सैफ अली खान , अर्जुन कपूर |12th स्ट्रीट एंटरटेनमेंट |- |क्या मेरी सोनम गुप्ता बेवफा है? |सौरभ त्यागी |जैसी गिल , सुरभि ज्योति |ज़ी5 |- |थलाइवी |ए. एल. विजय |कंगना रनौत , अर्विंद स्वामी |स्प्रिंट फ़िल्म्स |- |उर्फ घंटा |आयुष सक्सेना |जितु शिवहरे , रवि किशन |बिग्गबैंग |- |17 |अनकही कहानियां |अश्विनी अय्यर तिवारी |अभिषेक बनर्जी , रिंकु राजगुरु |RSVP मूवीज़ |- |18 |हाथी मेरे साथी |प्रभु सोलोमन |राणा डग्गुबाती , पुलकित सम्राट |ईरोस इंटरनेशनल |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ |- | rowspan="24" |अक्टूबर | rowspan="3" |1 |शिद्दत |कुणाल देशमुख |सनी कौशल, मोहित रैना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |सुमेरु |अविनाश ध्यानी |अविनास ध्यानी, संस्कृति भट्ट |पदमसिद्धि फिल्म्स | |- |रश्मी रॉकेट |आकर्ष खुराना |अभिषेक बनर्जी, श्वेता त्रिपाठी |आर एस वी पी मूवीज | |- |15 |सनक |कनिष्क वर्मा |विद्युत जममवाल, नेहा धूपिया |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- |16 |सरदार उधम |शऊजी सिरकर |विकी कौशल, बानीत संधु |अमेज़न प्राइम वीडियो | |- | rowspan="3" |20 |भवाई |हार्दिक गज्जर |प्रतीक गांधी, ऐंद्रित राय |पेन स्टुडियोस, सन्शाइन पिक्चर्स | |- |बबलू बैच्लर |अग्निदेव चैटर्जी |शर्माण जोशी, पूजा चॉपरा |रफट फिल्म्स | |- |आफत यी इश्क |इंद्रजीत शर्मा |नेहा शर्मा, नामित दास |जी स्टूडियो, जी 5 | |- | rowspan="3" |29 |बेखुदी |अमित कसारिया |अधवायन सुमन, ऐन्जल |दरेयमसपर्क मूवीज | |- |दीबबक |जय के |एमरान हाशमी, निकिता दुत्ता |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |हम दो हमारे दो |अभिषेक जैन |राजकुमार राव, परेश रावल |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- |5 |मीनाक्षी सुंदरेश्वर |विवेक सोनी |अभिमन्यु दुससनी,साँय मैनोट्रा |धर्मातीक एनर्टैन्मन्ट | |- | |सूर्यवंशी |रोहित शेट्टी |अक्षय कुमार, कैटरीना कैफ |केप ऑफ गुड फिल्म्स | |- |12 |स्क्वाड |निलेश साने |मालविका राज, पूजा बत्रा |जी स्टोडियो | |- | |बंटी ओर बबली 2 |वरुण वी शर्मा |सैफ अली खान, रानी मुकर्जी |यश राज फिल्म्स | |- |19 |धमाका |राम माध्वानि |कार्तिक आर्यन, मृणाल ठाकुर |ग्लोबलगते एनर्टैन्मन्ट | |- | |केस |रिशब सेठ |अमोल पाराशर, कवीं दवे |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | |ये मर्द बेचारा |अनूप थापा |वीराज राव, सीमा पाहवा |राव एंटेरटैनमेंट | |- |25 |सत्यमेव जयते 2 |मिलाप जवेरी |जॉन आँरामी, दिव्या खोसला |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | rowspan="5" |26 |अंतिम : ध फाइनल ट्रुथ |महेश मंजरेकर |सलमान खान, आयुष शर्मा |सलमान खान फिल्म | |- |छोरी |विशाल फुरिया |नुशर्रत भरूच्च |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |तड़प |मिलन लुथरिया |आहन शेट्टी, तारा सुतरिया |फॉक्स स्टार स्टूडियो | |- |बोब बिस्वास |दिया अन्नपूर्णा |अभिषेक बच्चन, चितरागड़ा सिंघ |रेड छिलेस एंटेरटैनमेंट | |- |चंडीगढ़ करे आशिकी |अभिषेक कपूर |आयुष्मान खुराना, वानी कपूर |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | |10 |वेले |देवें मुंजल |करन देओल, अभय देओल |अजय देवगन फिल्म | |- | | |कोड नाम अब्दुल |ईश्वर गुंटूरा |तनिशा मुकर्जी |मिसे एन सीन फिल्म्स | |- | |17 |420 आईपीएस |मनीष गुप्ता |विनय पाठक, रणवीर शोरी |जी स्टूडियो, जी 5 | |- | |24 |83 |कबीर खान |रणवीर सिंघ, दीपिका पादुकोण |कबीर खान फिल्म्स | |- | | |अतरंगी रे |आनंद एल राय |धनुष, सारा अली खान |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | | |मर्डर येत तीसरी मंजिल302 |नवनीत ब्याज सैनी |लकी अली, इरफान खान |कुआं फिल्म्स आए टी दी | |- | |31 |वाह ज़िंदगी |दिनेश एस यादव |विजय राज, संजय मिश्रा |शिवाज़ फिल्म्स | |} [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] [[श्रेणी:2021 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] {{आधार}} hjeaab4elsivtmb5s72hnw432dxv4qy 6537652 6537646 2026-04-08T12:40:02Z MovieLoverFan 505761 /* अक्टूबर-दिसंबर */ Table formatting. 6537652 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ !फ़िल्म !English !कलाकार !प्रदर्शन तिथि |- |[[सूर्यवंशी]] |[[:en:Sooryavanshi|Sooryavanshi]] |[[अक्षय कुमार]] , [[कैटरीना कैफ़|कैटरीना कैफ]], [[रणवीर सिंह]] , [[अजय देवगन]] ,[[नीना गुप्ता]], जेकी श्रोफ |५ नवम्बर २०२१ |- |[[83 (फ़िल्म)|''83'' (फ़िल्म)]] |[[:en:83_(film)|83]] |[[रणवीर सिंह]], [[दीपिका पादुकोण]], [[साकिब सलीम]] , [[जीवा (अभिनेता)|जीिवा]], [[ऐमी विर्क|एमी वर्क]], [[पंकज त्रिपाठी]] |२४ दिसम्बर २०२१ |- |[[बेल बॉटम]] |[[:en:Bell_Bottom_(2021_film)|Bell Bottom]] |[[अक्षय कुमार]] , [[हुमा क़ुरैशी (अभिनेत्री)|हुमा कुरैशी]], [[वाणी कपूर]], [[लारा दत्ता]] |१९ अगस्त २०२१ |- |[[स्टेट ऑफ सीज: टेम्पल अटैक|''स्टेट'' ऑफ सीज: ''टेम्पल अटैक'']] |[[:en:State_of_Siege:_Temple_Attack|State of Siege: Temple Attack]] |[[अक्षय खन्ना]] |९ जुलाई २०२१ |- |[[अंतिम: द फाइनल ट्रुथ]] |[[:en:Antim:_The_Final_Truth|Antim: The Final Truth]] |[[सलमान खान]] |२६ नवम्बर २०२१ |- |[[द बिग बुल]] |[[:en:The_Big_Bull|The Big Bull]] |[[अभिषेक बच्चन]] ,[[इलियाना डी'क्रूज़]] ,[[लीला प्रजापति]] |८ अप्रैल २०२१ |- |[[बंटी और बबली 2]] |[[:en:Bunty_Aur_Babli_2|Bunty Aur Babli 2]] |[[सैफ अली खान]] ,[[रानी मुखर्जी]] ,[[सिद्धांत चतुर्वेदी]] ,[[यशपाल शर्मा]] |१९ नवंबर २०२१ |- |[[भुज: द प्राइड ऑफ़ इंडिया]] |[[:en:Bhuj:_The_Pride_of_India|Bhuj: The Pride of India]] |[[शरद केलकर|अजय देवगन ,शरद केलकर]] ,[[सोनाक्षी सिन्हा]] ,[[ऐमी विर्क]] |१३ अगस्त २०२१ |- |[[राधे (2021 फिल्म)]] |[[:en:Radhe_(2021_film)|Radhe]] |[[सलमान खान]] ,[[दिशा पाटनी]] |१३ मई २०२१ |- |[[शेरशाह (फ़िल्म)]] |[[:en:Shershaah|Shershaah]] |[[सिद्धार्थ मल्होत्रा]] ,[[कियारा आडवाणी]] |१२ अगस्त २०२१ |- |[[संदीप और पिंकी फरार]] |[[:en:Sandeep_Aur_Pinky_Faraar|Sandeep Aur Pinky Faraar]] |[[अर्जुन कपूर]] ,[[परिणीति चोपड़ा]] ,[[पंकज त्रिपाठी]] ,[[अर्चना पूरन सिंह]] , [[कंवलजीत सिंह]] , [[शीबा चड्ढा]] , [[अनन्या खरे]] |१९ मार्च २०२१ |- |[[हसीन दिलरुबा]] |[[:en:Haseen_Dillruba|Haseen Dillruba]] |[[तापसी पन्नू]] ,[[विक्रान्त मैस्सी]] ,[[हर्षवर्धन राणे]] ,[[आदित्य श्रीवास्तव]] |२ जुलाई २०२१ |} == जनवरी-मार्च == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="12" |'''जनवरी''' | rowspan="2" |1 |नेल पॉलिश |बग्स भार्गव कृष्णा |अर्जुन रामपाल मानव कौल |टेन इयर्स यंगर प्रोडक्शंस एलएलपी |- |रामप्रसाद की तेहरवी |सीमा पाहवा |नसीरुद्दीन शाह विनय पाठक |जियो स्टूडियोज़ |- |7 |कागज़ |सतीश कौशिक |पंकज त्रिपाठी मोनाल गज्जर |सलमान खान फ़िल्म्स |- |8 |12 'O' क्लॉक |राम गोपाल वर्मा |मिथुन चक्रवर्ती मकरंद देशपांडे |ए कंपनी प्रोडक्ट |- |14 |द पावर |महेश मांजरेकर |विद्युत जामवाल श्रुति हासन |ज़ी प्लेक्स |- |15 |त्रिभंग |रेनुका शाहने |काजोल तन्वी आज़मी |अजय देवगन फ़िल्म्स |- |21 |जामुन |गौरव मेहरा |रघुबीर यादव श्वेता बासु प्रसाद |फिल्मवाला फैक्ट्री |- |22 |मैडम चीफ मिनिस्टर |सुभाष कपूर |रिचा चड्ढा मानव कौल |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |22 |मचान |नितेश तिवारी |पवन वावल रिचा कालरा |शेमारू एंटरटेनमेंट |- | rowspan="3" |29 |मास्साब |आदित्य ओम |शिव सूर्यवंशी ,शीताल सिंह |पुरुषोत्तम स्टूडियोज़ |- |मैं मुलायम सिंह यादव |सुवेंदु राज घोष |अमिथ सेठी गोविंद नामदेव |एम एस प्रोडक्शन |- |सत्‍या साई बाबा |विकी रणावत |अनुप जलोटा जैकी श्रॉफ |ए-वन सिने क्रिएशन |- | rowspan="6" |फ़रवरी |4 |लाहौर कॉन्फिडेंशियल |कुनाल कोहली |रिचा चड्ढा करीश्मा तन्ना |जार पिक्चर्स |- |12 |साक्षी |अजय राम |विक्रम मस्ताल |सीआर फिल्म्स |- |14 |बावरी छोरी |कार्तिक रामालिंगम |आहाना कुमरा , रुमाना मोल्ला |बिग फिल्म्स मीडिया FZ LLC |- | rowspan="2" |19 |ट्यूस्डेज़ एंड फ्राइडेज़ |तरणवीर सिंह |अनमोल ढिल्लों, इब्राहीम चौधरी |टी-सीरीज फिल्म्स |- |टैंक क्लीनर |परविंदर सिंह व्रैच |विनामर्जोत सिंह व्रैच, मनी सभरवाल |रेडी प्रोडक्शंस |- |25 |द गर्ल ऑन द ट्रेन |रिभु दासगुप्ता |अविनाश तिवारी ,किर्ति कुलहरी |रिलायंस एंटरटेनमेंट, नेटफ्लिक्स |- | rowspan="14" |मार्च |8 |बॉम्बे रोज़ |गीतांजलि राव |साइली खरे , अमित देओंडी |नेटफ्लिक्स |- | rowspan="2" |11 |रूहि |हार्दिक मेहता |राजकुमार राव , जान्हवी कपूर |जियो स्टूडियोज़ |- |मेरा फौजी कॉलिंग |आर्यन सक्सेना |शर्मन जोशी , विक्रम सिंह |रनिंग हॉर्सेस फ़िल्म्स |- |12 |टाइम टू डांस |स्टेनली डी’कॉस्टा |सूरज पंचोली , इसाबेल कैफ |टी फ़िल्म्स यूके लिमिटेड |- | rowspan="4" |19 |अहान |निखिल फेर्वानी |अरिफ़ ज़कारिया , अबुली ममाजी |विल फाइंड्स वे फ़िल्म्स |- |मुंबई सागा |संजय गुप्ता |जॉन अब्राहम , इमरान हाशमी |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |संदीप और पिंकी फ़रार |दीबाकर बनर्जी |अर्जुन कपूर , परिणीति चोपड़ा |यश राज फ़िल्म्स |- |द वाइफ |सरमद खान |गुरमीत चौधरी , सायनी दत्ता | |- |21 |स्विच |मुस्तुफ़ा राज |विक्रांत मैसी , नरेन कुमार |एरोस नाउ |- | rowspan="5" |26 |डी कंपनी |राम गोपाल वर्मा |अश्वत कान्थ शर्मा , अभिलाष चौधरी |स्पार्क प्रोडक्शंस |- |पग्गलैट |उमेश बिष्ट |सांया मल्होत्रा , श्रुति शर्मा |बालाजी मोशन पिक्चर्स |- |राग |अर्विंद त्रिपाठी |राजपाल यादव , हीना पंचाल |हरी कृपा फ़िल्म्स |- |साइना |अमोल गुप्ते |परिणीति चोपड़ा , मनव कौल |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |साइलेंस... कैन यू हियर इट? |अबान भारुचा देओहंस |मनोज बाजपेयी , प्राची देसाई |ज़ी5 |} == अप्रैल–जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="9" |अप्रैल | rowspan="2" |2 |फ्लाइट |सुरज जोशी |मोहित छड्डा , पवन मल्होत्रा |रिलायंस एंटरटेनमेंट |- |कोई जाने ना |अमीन हाजी |कुणाल कपूर , एमायरा दस्तूर |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |8 |द बिग बुल |कुकी गुलाटी |अभिषेक बच्चन , इलीआना डी’क्रूज़ |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |9 |हैलो चार्ली |पंकज सारस्वत |आदर जैन , जैकी श्रॉफ |एक्सेल एंटरटेनमेंट |- | rowspan="5" |16 |99 सॉन्ग्स |विश्वेश कृष्णमूर्ति |एहान भट , एडिल्सी वर्गस | |- |आ भी जा ओ पिया |राजेश हरिवंश मिश्रा |देव शर्मा , स्मृति कश्यप |जोहार एंटरटेनमेंट |- |अजीब दास्तान्स |शशांक खैतान |फातिमा सना शेख , जैदीप अहलावत |नेटफ्लिक्स |- |बाँसुरी: द फ्लूट |हरी विश्वनाथ |अनुराग कश्यप , उपेन्द्र लिमये |हैरीटूंज़ स्टूडियो |- |रात बाकी है |रात बाकी है |पाओली दाम , अनुप सोनी |ज़ी5 |- | rowspan="5" |मई |1 |बी.ए. पास 3 |नरेन्द्र सिंह |सनी सचदेव , अंकिता चौहान |फिल्मीबॉक्स |- |7 |मील पत्थर |इवान ऐयर |सुविंदर विक्की , लक्षवीर सारण |नेटफ्लिक्स |- |9 |हम भी अकेले तुम भी अकेले |हरीश व्यास |ज़रीन ख़ान , अंशुमान झा |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |13 |राधे |प्रभु देवा |सलमान खान , दिशा पटानी |सलमान खान फ़िल्म्स |- |18 |सरदार का ग्रैंडसन |काश्वी नायर |अर्जुन कपूर , रकुल प्रीत सिंह |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- | rowspan="3" |जून | rowspan="2" |11 |शादीस्थान |राज सिंह चौधरी |किर्ति कुल्हारी , मेधा शंकर |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |स्केटर गर्ल |मंजरी माकीजानी |रेचल संचिता गुप्ता , श्रद्धा गायकवाड़ |नेटफ्लिक्स |- |18 |शेरनी |अमित वी. मसूरकर |विद्या बालन , शरत सक्सेना |अमेज़न प्राइम वीडियो |} == जुलाई–सितंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="7" |जुलाई |2 |हसीन दिलरुबा |विनिल मैथ्यू |तापसी पन्नू , विक्रांत मैसी |नेटफ्लिक्स |- |9 |कॉलर बॉम्ब |ज्ञानेश ज़ोतिंग |जिमी शेरगिल , आशा नेगी |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |9 |स्टेट ऑफ़ सिज़: टेम्पल अटैक |केन घोष |अक्षय खन्ना , अभिमन्यु सिंह |ज़ी5 |- |16 |तूफ़ान |राकेश ओमप्रकाश मेहरा |फरहान अख्तर , परेश रावल |अमेज़न प्राइम वीडियो |- |23 |14 फेरे |देवांशु सिंह |विक्रांत मैसी , कृति खरबंदा |ज़ी5 |- |23 |हंगामा 2 |प्रियदर्शन |परेश रावल , शिल्पा शेट्टी |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |26 |मीमी |लक्ष्मण उतेकर |कृति सैनन , पंकज त्रिपाठी |नेटफ्लिक्स |- | rowspan="7" |अगस्त |6 |डायल 100 |रेन्सिल डी’सिल्वा |मनोज बाजपेयी , नीना गुप्ता |ज़ी5 |- |6 |ओए मामू | | | |- |12 |शेरशाह |विश्णुवर्धन |सिद्धार्थ मल्होत्रा , कियारा आडवाणी |अमेज़न प्राइम वीडियो |- |13 |भुज: द प्राइड ऑफ़ इंडिया |अभिषेक दुधैया |अजय देवगन , संजय दत्त |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |19 |बेल बॉटम |रंजीत एम. तिवारी |अक्षय कुमार , वाणी कपूर |पूजा एंटरटेनमेंट |- |20 |200 – हल्ला हो |सार्थक दासगुप्ता |अमोल पालेकर , बरुण सोबती |ज़ी5 |- |27 |चेहरे |रुमी जाफ़री |अमिताभ बच्चन , इमरान हाशमी |सरस्वती एंटरटेनमेंट |- | rowspan="8" |सितंबर | rowspan="2" |3 |हेलमेट |सतरम रामानी |अपारशक्ति खुराना , प्रणूतन बहल |ज़ी5 |- |फैक्टरी |फ़ैसल खान |फ़ैसल खान , रोली रयान |एम एस फ़िल्म्स एंड प्रोडक्शन्स |- | rowspan="4" |10 |भूत पुलिस |पवन किर्पालानी |सैफ अली खान , अर्जुन कपूर |12th स्ट्रीट एंटरटेनमेंट |- |क्या मेरी सोनम गुप्ता बेवफा है? |सौरभ त्यागी |जैसी गिल , सुरभि ज्योति |ज़ी5 |- |थलाइवी |ए. एल. विजय |कंगना रनौत , अर्विंद स्वामी |स्प्रिंट फ़िल्म्स |- |उर्फ घंटा |आयुष सक्सेना |जितु शिवहरे , रवि किशन |बिग्गबैंग |- |17 |अनकही कहानियां |अश्विनी अय्यर तिवारी |अभिषेक बनर्जी , रिंकु राजगुरु |RSVP मूवीज़ |- |18 |हाथी मेरे साथी |प्रभु सोलोमन |राणा डग्गुबाती , पुलकित सम्राट |ईरोस इंटरनेशनल |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ |- | rowspan="24" |अक्टूबर | rowspan="3" |1 |शिद्दत |कुणाल देशमुख |सनी कौशल, मोहित रैना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |सुमेरु |अविनाश ध्यानी |अविनास ध्यानी, संस्कृति भट्ट |पदमसिद्धि फिल्म्स | |- |रश्मी रॉकेट |आकर्ष खुराना |अभिषेक बनर्जी, श्वेता त्रिपाठी |आर एस वी पी मूवीज | |- |15 |सनक |कनिष्क वर्मा |विद्युत जममवाल, नेहा धूपिया |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- |16 |सरदार उधम |शऊजी सिरकर |विकी कौशल, बानीत संधु |अमेज़न प्राइम वीडियो | |- | rowspan="3" |20 |भवाई |हार्दिक गज्जर |प्रतीक गांधी, ऐंद्रित राय |पेन स्टुडियोस, सन्शाइन पिक्चर्स | |- |बबलू बैच्लर |अग्निदेव चैटर्जी |शर्माण जोशी, पूजा चॉपरा |रफट फिल्म्स | |- |आफत यी इश्क |इंद्रजीत शर्मा |नेहा शर्मा, नामित दास |जी स्टूडियो, जी 5 | |- | rowspan="3" |29 |बेखुदी |अमित कसारिया |अधवायन सुमन, ऐन्जल |दरेयमसपर्क मूवीज | |- |दीबबक |जय के |एमरान हाशमी, निकिता दुत्ता |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |हम दो हमारे दो |अभिषेक जैन |राजकुमार राव, परेश रावल |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- |5 |मीनाक्षी सुंदरेश्वर |विवेक सोनी |अभिमन्यु दुससनी,साँय मैनोट्रा |धर्मातीक एनर्टैन्मन्ट | |- | |सूर्यवंशी |रोहित शेट्टी |अक्षय कुमार, कैटरीना कैफ |केप ऑफ गुड फिल्म्स | |- | rowspan="2" |12 |स्क्वाड |निलेश साने |मालविका राज, पूजा बत्रा |जी स्टोडियो | |- |बंटी ओर बबली 2 |वरुण वी शर्मा |सैफ अली खान, रानी मुकर्जी |यश राज फिल्म्स | |- |19 |धमाका |राम माध्वानि |कार्तिक आर्यन, मृणाल ठाकुर |ग्लोबलगते एनर्टैन्मन्ट | |- | |केस |रिशब सेठ |अमोल पाराशर, कवीं दवे |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | |ये मर्द बेचारा |अनूप थापा |वीराज राव, सीमा पाहवा |राव एंटेरटैनमेंट | |- |25 |सत्यमेव जयते 2 |मिलाप जवेरी |जॉन आँरामी, दिव्या खोसला |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | rowspan="5" |26 |अंतिम : ध फाइनल ट्रुथ |महेश मंजरेकर |सलमान खान, आयुष शर्मा |सलमान खान फिल्म | |- |छोरी |विशाल फुरिया |नुशर्रत भरूच्च |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |तड़प |मिलन लुथरिया |आहन शेट्टी, तारा सुतरिया |फॉक्स स्टार स्टूडियो | |- |बोब बिस्वास |दिया अन्नपूर्णा |अभिषेक बच्चन, चितरागड़ा सिंघ |रेड छिलेस एंटेरटैनमेंट | |- |चंडीगढ़ करे आशिकी |अभिषेक कपूर |आयुष्मान खुराना, वानी कपूर |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | |10 |वेले |देवें मुंजल |करन देओल, अभय देओल |अजय देवगन फिल्म | |- | | |कोड नाम अब्दुल |ईश्वर गुंटूरा |तनिशा मुकर्जी |मिसे एन सीन फिल्म्स | |- | |17 |420 आईपीएस |मनीष गुप्ता |विनय पाठक, रणवीर शोरी |जी स्टूडियो, जी 5 | |- | |24 |83 |कबीर खान |रणवीर सिंघ, दीपिका पादुकोण |कबीर खान फिल्म्स | |- | | |अतरंगी रे |आनंद एल राय |धनुष, सारा अली खान |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | | |मर्डर येत तीसरी मंजिल302 |नवनीत ब्याज सैनी |लकी अली, इरफान खान |कुआं फिल्म्स आए टी दी | |- | |31 |वाह ज़िंदगी |दिनेश एस यादव |विजय राज, संजय मिश्रा |शिवाज़ फिल्म्स | |} [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] [[श्रेणी:2021 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] {{आधार}} eqdk3v9yeuxehc7vm0wg1xp917rmm95 6537665 6537652 2026-04-08T13:00:24Z MovieLoverFan 505761 /* अक्टूबर-दिसंबर */ Table added 6537665 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ !फ़िल्म !English !कलाकार !प्रदर्शन तिथि |- |[[सूर्यवंशी]] |[[:en:Sooryavanshi|Sooryavanshi]] |[[अक्षय कुमार]] , [[कैटरीना कैफ़|कैटरीना कैफ]], [[रणवीर सिंह]] , [[अजय देवगन]] ,[[नीना गुप्ता]], जेकी श्रोफ |५ नवम्बर २०२१ |- |[[83 (फ़िल्म)|''83'' (फ़िल्म)]] |[[:en:83_(film)|83]] |[[रणवीर सिंह]], [[दीपिका पादुकोण]], [[साकिब सलीम]] , [[जीवा (अभिनेता)|जीिवा]], [[ऐमी विर्क|एमी वर्क]], [[पंकज त्रिपाठी]] |२४ दिसम्बर २०२१ |- |[[बेल बॉटम]] |[[:en:Bell_Bottom_(2021_film)|Bell Bottom]] |[[अक्षय कुमार]] , [[हुमा क़ुरैशी (अभिनेत्री)|हुमा कुरैशी]], [[वाणी कपूर]], [[लारा दत्ता]] |१९ अगस्त २०२१ |- |[[स्टेट ऑफ सीज: टेम्पल अटैक|''स्टेट'' ऑफ सीज: ''टेम्पल अटैक'']] |[[:en:State_of_Siege:_Temple_Attack|State of Siege: Temple Attack]] |[[अक्षय खन्ना]] |९ जुलाई २०२१ |- |[[अंतिम: द फाइनल ट्रुथ]] |[[:en:Antim:_The_Final_Truth|Antim: The Final Truth]] |[[सलमान खान]] |२६ नवम्बर २०२१ |- |[[द बिग बुल]] |[[:en:The_Big_Bull|The Big Bull]] |[[अभिषेक बच्चन]] ,[[इलियाना डी'क्रूज़]] ,[[लीला प्रजापति]] |८ अप्रैल २०२१ |- |[[बंटी और बबली 2]] |[[:en:Bunty_Aur_Babli_2|Bunty Aur Babli 2]] |[[सैफ अली खान]] ,[[रानी मुखर्जी]] ,[[सिद्धांत चतुर्वेदी]] ,[[यशपाल शर्मा]] |१९ नवंबर २०२१ |- |[[भुज: द प्राइड ऑफ़ इंडिया]] |[[:en:Bhuj:_The_Pride_of_India|Bhuj: The Pride of India]] |[[शरद केलकर|अजय देवगन ,शरद केलकर]] ,[[सोनाक्षी सिन्हा]] ,[[ऐमी विर्क]] |१३ अगस्त २०२१ |- |[[राधे (2021 फिल्म)]] |[[:en:Radhe_(2021_film)|Radhe]] |[[सलमान खान]] ,[[दिशा पाटनी]] |१३ मई २०२१ |- |[[शेरशाह (फ़िल्म)]] |[[:en:Shershaah|Shershaah]] |[[सिद्धार्थ मल्होत्रा]] ,[[कियारा आडवाणी]] |१२ अगस्त २०२१ |- |[[संदीप और पिंकी फरार]] |[[:en:Sandeep_Aur_Pinky_Faraar|Sandeep Aur Pinky Faraar]] |[[अर्जुन कपूर]] ,[[परिणीति चोपड़ा]] ,[[पंकज त्रिपाठी]] ,[[अर्चना पूरन सिंह]] , [[कंवलजीत सिंह]] , [[शीबा चड्ढा]] , [[अनन्या खरे]] |१९ मार्च २०२१ |- |[[हसीन दिलरुबा]] |[[:en:Haseen_Dillruba|Haseen Dillruba]] |[[तापसी पन्नू]] ,[[विक्रान्त मैस्सी]] ,[[हर्षवर्धन राणे]] ,[[आदित्य श्रीवास्तव]] |२ जुलाई २०२१ |} == जनवरी-मार्च == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="12" |'''जनवरी''' | rowspan="2" |1 |नेल पॉलिश |बग्स भार्गव कृष्णा |अर्जुन रामपाल मानव कौल |टेन इयर्स यंगर प्रोडक्शंस एलएलपी |- |रामप्रसाद की तेहरवी |सीमा पाहवा |नसीरुद्दीन शाह विनय पाठक |जियो स्टूडियोज़ |- |7 |कागज़ |सतीश कौशिक |पंकज त्रिपाठी मोनाल गज्जर |सलमान खान फ़िल्म्स |- |8 |12 'O' क्लॉक |राम गोपाल वर्मा |मिथुन चक्रवर्ती मकरंद देशपांडे |ए कंपनी प्रोडक्ट |- |14 |द पावर |महेश मांजरेकर |विद्युत जामवाल श्रुति हासन |ज़ी प्लेक्स |- |15 |त्रिभंग |रेनुका शाहने |काजोल तन्वी आज़मी |अजय देवगन फ़िल्म्स |- |21 |जामुन |गौरव मेहरा |रघुबीर यादव श्वेता बासु प्रसाद |फिल्मवाला फैक्ट्री |- |22 |मैडम चीफ मिनिस्टर |सुभाष कपूर |रिचा चड्ढा मानव कौल |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |22 |मचान |नितेश तिवारी |पवन वावल रिचा कालरा |शेमारू एंटरटेनमेंट |- | rowspan="3" |29 |मास्साब |आदित्य ओम |शिव सूर्यवंशी ,शीताल सिंह |पुरुषोत्तम स्टूडियोज़ |- |मैं मुलायम सिंह यादव |सुवेंदु राज घोष |अमिथ सेठी गोविंद नामदेव |एम एस प्रोडक्शन |- |सत्‍या साई बाबा |विकी रणावत |अनुप जलोटा जैकी श्रॉफ |ए-वन सिने क्रिएशन |- | rowspan="6" |फ़रवरी |4 |लाहौर कॉन्फिडेंशियल |कुनाल कोहली |रिचा चड्ढा करीश्मा तन्ना |जार पिक्चर्स |- |12 |साक्षी |अजय राम |विक्रम मस्ताल |सीआर फिल्म्स |- |14 |बावरी छोरी |कार्तिक रामालिंगम |आहाना कुमरा , रुमाना मोल्ला |बिग फिल्म्स मीडिया FZ LLC |- | rowspan="2" |19 |ट्यूस्डेज़ एंड फ्राइडेज़ |तरणवीर सिंह |अनमोल ढिल्लों, इब्राहीम चौधरी |टी-सीरीज फिल्म्स |- |टैंक क्लीनर |परविंदर सिंह व्रैच |विनामर्जोत सिंह व्रैच, मनी सभरवाल |रेडी प्रोडक्शंस |- |25 |द गर्ल ऑन द ट्रेन |रिभु दासगुप्ता |अविनाश तिवारी ,किर्ति कुलहरी |रिलायंस एंटरटेनमेंट, नेटफ्लिक्स |- | rowspan="14" |मार्च |8 |बॉम्बे रोज़ |गीतांजलि राव |साइली खरे , अमित देओंडी |नेटफ्लिक्स |- | rowspan="2" |11 |रूहि |हार्दिक मेहता |राजकुमार राव , जान्हवी कपूर |जियो स्टूडियोज़ |- |मेरा फौजी कॉलिंग |आर्यन सक्सेना |शर्मन जोशी , विक्रम सिंह |रनिंग हॉर्सेस फ़िल्म्स |- |12 |टाइम टू डांस |स्टेनली डी’कॉस्टा |सूरज पंचोली , इसाबेल कैफ |टी फ़िल्म्स यूके लिमिटेड |- | rowspan="4" |19 |अहान |निखिल फेर्वानी |अरिफ़ ज़कारिया , अबुली ममाजी |विल फाइंड्स वे फ़िल्म्स |- |मुंबई सागा |संजय गुप्ता |जॉन अब्राहम , इमरान हाशमी |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |संदीप और पिंकी फ़रार |दीबाकर बनर्जी |अर्जुन कपूर , परिणीति चोपड़ा |यश राज फ़िल्म्स |- |द वाइफ |सरमद खान |गुरमीत चौधरी , सायनी दत्ता | |- |21 |स्विच |मुस्तुफ़ा राज |विक्रांत मैसी , नरेन कुमार |एरोस नाउ |- | rowspan="5" |26 |डी कंपनी |राम गोपाल वर्मा |अश्वत कान्थ शर्मा , अभिलाष चौधरी |स्पार्क प्रोडक्शंस |- |पग्गलैट |उमेश बिष्ट |सांया मल्होत्रा , श्रुति शर्मा |बालाजी मोशन पिक्चर्स |- |राग |अर्विंद त्रिपाठी |राजपाल यादव , हीना पंचाल |हरी कृपा फ़िल्म्स |- |साइना |अमोल गुप्ते |परिणीति चोपड़ा , मनव कौल |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |साइलेंस... कैन यू हियर इट? |अबान भारुचा देओहंस |मनोज बाजपेयी , प्राची देसाई |ज़ी5 |} == अप्रैल–जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="9" |अप्रैल | rowspan="2" |2 |फ्लाइट |सुरज जोशी |मोहित छड्डा , पवन मल्होत्रा |रिलायंस एंटरटेनमेंट |- |कोई जाने ना |अमीन हाजी |कुणाल कपूर , एमायरा दस्तूर |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |8 |द बिग बुल |कुकी गुलाटी |अभिषेक बच्चन , इलीआना डी’क्रूज़ |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |9 |हैलो चार्ली |पंकज सारस्वत |आदर जैन , जैकी श्रॉफ |एक्सेल एंटरटेनमेंट |- | rowspan="5" |16 |99 सॉन्ग्स |विश्वेश कृष्णमूर्ति |एहान भट , एडिल्सी वर्गस | |- |आ भी जा ओ पिया |राजेश हरिवंश मिश्रा |देव शर्मा , स्मृति कश्यप |जोहार एंटरटेनमेंट |- |अजीब दास्तान्स |शशांक खैतान |फातिमा सना शेख , जैदीप अहलावत |नेटफ्लिक्स |- |बाँसुरी: द फ्लूट |हरी विश्वनाथ |अनुराग कश्यप , उपेन्द्र लिमये |हैरीटूंज़ स्टूडियो |- |रात बाकी है |रात बाकी है |पाओली दाम , अनुप सोनी |ज़ी5 |- | rowspan="5" |मई |1 |बी.ए. पास 3 |नरेन्द्र सिंह |सनी सचदेव , अंकिता चौहान |फिल्मीबॉक्स |- |7 |मील पत्थर |इवान ऐयर |सुविंदर विक्की , लक्षवीर सारण |नेटफ्लिक्स |- |9 |हम भी अकेले तुम भी अकेले |हरीश व्यास |ज़रीन ख़ान , अंशुमान झा |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |13 |राधे |प्रभु देवा |सलमान खान , दिशा पटानी |सलमान खान फ़िल्म्स |- |18 |सरदार का ग्रैंडसन |काश्वी नायर |अर्जुन कपूर , रकुल प्रीत सिंह |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- | rowspan="3" |जून | rowspan="2" |11 |शादीस्थान |राज सिंह चौधरी |किर्ति कुल्हारी , मेधा शंकर |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |स्केटर गर्ल |मंजरी माकीजानी |रेचल संचिता गुप्ता , श्रद्धा गायकवाड़ |नेटफ्लिक्स |- |18 |शेरनी |अमित वी. मसूरकर |विद्या बालन , शरत सक्सेना |अमेज़न प्राइम वीडियो |} == जुलाई–सितंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="7" |जुलाई |2 |हसीन दिलरुबा |विनिल मैथ्यू |तापसी पन्नू , विक्रांत मैसी |नेटफ्लिक्स |- |9 |कॉलर बॉम्ब |ज्ञानेश ज़ोतिंग |जिमी शेरगिल , आशा नेगी |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |9 |स्टेट ऑफ़ सिज़: टेम्पल अटैक |केन घोष |अक्षय खन्ना , अभिमन्यु सिंह |ज़ी5 |- |16 |तूफ़ान |राकेश ओमप्रकाश मेहरा |फरहान अख्तर , परेश रावल |अमेज़न प्राइम वीडियो |- |23 |14 फेरे |देवांशु सिंह |विक्रांत मैसी , कृति खरबंदा |ज़ी5 |- |23 |हंगामा 2 |प्रियदर्शन |परेश रावल , शिल्पा शेट्टी |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |26 |मीमी |लक्ष्मण उतेकर |कृति सैनन , पंकज त्रिपाठी |नेटफ्लिक्स |- | rowspan="7" |अगस्त |6 |डायल 100 |रेन्सिल डी’सिल्वा |मनोज बाजपेयी , नीना गुप्ता |ज़ी5 |- |6 |ओए मामू | | | |- |12 |शेरशाह |विश्णुवर्धन |सिद्धार्थ मल्होत्रा , कियारा आडवाणी |अमेज़न प्राइम वीडियो |- |13 |भुज: द प्राइड ऑफ़ इंडिया |अभिषेक दुधैया |अजय देवगन , संजय दत्त |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |19 |बेल बॉटम |रंजीत एम. तिवारी |अक्षय कुमार , वाणी कपूर |पूजा एंटरटेनमेंट |- |20 |200 – हल्ला हो |सार्थक दासगुप्ता |अमोल पालेकर , बरुण सोबती |ज़ी5 |- |27 |चेहरे |रुमी जाफ़री |अमिताभ बच्चन , इमरान हाशमी |सरस्वती एंटरटेनमेंट |- | rowspan="8" |सितंबर | rowspan="2" |3 |हेलमेट |सतरम रामानी |अपारशक्ति खुराना , प्रणूतन बहल |ज़ी5 |- |फैक्टरी |फ़ैसल खान |फ़ैसल खान , रोली रयान |एम एस फ़िल्म्स एंड प्रोडक्शन्स |- | rowspan="4" |10 |भूत पुलिस |पवन किर्पालानी |सैफ अली खान , अर्जुन कपूर |12th स्ट्रीट एंटरटेनमेंट |- |क्या मेरी सोनम गुप्ता बेवफा है? |सौरभ त्यागी |जैसी गिल , सुरभि ज्योति |ज़ी5 |- |थलाइवी |ए. एल. विजय |कंगना रनौत , अर्विंद स्वामी |स्प्रिंट फ़िल्म्स |- |उर्फ घंटा |आयुष सक्सेना |जितु शिवहरे , रवि किशन |बिग्गबैंग |- |17 |अनकही कहानियां |अश्विनी अय्यर तिवारी |अभिषेक बनर्जी , रिंकु राजगुरु |RSVP मूवीज़ |- |18 |हाथी मेरे साथी |प्रभु सोलोमन |राणा डग्गुबाती , पुलकित सम्राट |ईरोस इंटरनेशनल |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ |- |अक्टूबर | rowspan="3" |1 |शिद्दत |कुणाल देशमुख |सनी कौशल, मोहित रैना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | |सुमेरु |अविनाश ध्यानी |अविनास ध्यानी, संस्कृति भट्ट |पदमसिद्धि फिल्म्स | |- | |रश्मी रॉकेट |आकर्ष खुराना |अभिषेक बनर्जी, श्वेता त्रिपाठी |आर एस वी पी मूवीज | |- | |15 |सनक |कनिष्क वर्मा |विद्युत जममवाल, नेहा धूपिया |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | |16 |सरदार उधम |शऊजी सिरकर |विकी कौशल, बानीत संधु |अमेज़न प्राइम वीडियो | |- | | rowspan="3" |20 |भवाई |हार्दिक गज्जर |प्रतीक गांधी, ऐंद्रित राय |पेन स्टुडियोस, सन्शाइन पिक्चर्स | |- | |बबलू बैच्लर |अग्निदेव चैटर्जी |शर्माण जोशी, पूजा चॉपरा |रफट फिल्म्स | |- | |आफत यी इश्क |इंद्रजीत शर्मा |नेहा शर्मा, नामित दास |जी स्टूडियो, जी 5 | |- | | rowspan="3" |29 |बेखुदी |अमित कसारिया |अधवायन सुमन, ऐन्जल |दरेयमसपर्क मूवीज | |- | |दीबबक |जय के |एमरान हाशमी, निकिता दुत्ता |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | |हम दो हमारे दो |अभिषेक जैन |राजकुमार राव, परेश रावल |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- |नवम्बर |5 |मीनाक्षी सुंदरेश्वर |विवेक सोनी |अभिमन्यु दुससनी,साँय मैनोट्रा |धर्मातीक एनर्टैन्मन्ट | |- | | |सूर्यवंशी |रोहित शेट्टी |अक्षय कुमार, कैटरीना कैफ |केप ऑफ गुड फिल्म्स | |- | | rowspan="2" |12 |स्क्वाड |निलेश साने |मालविका राज, पूजा बत्रा |जी स्टोडियो | |- | |बंटी ओर बबली 2 |वरुण वी शर्मा |सैफ अली खान, रानी मुकर्जी |यश राज फिल्म्स | |- | |19 |धमाका |राम माध्वानि |कार्तिक आर्यन, मृणाल ठाकुर |ग्लोबलगते एनर्टैन्मन्ट | |- | | |केस |रिशब सेठ |अमोल पाराशर, कवीं दवे |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | | |ये मर्द बेचारा |अनूप थापा |वीराज राव, सीमा पाहवा |राव एंटेरटैनमेंट | |- | |25 |सत्यमेव जयते 2 |मिलाप जवेरी |जॉन आँरामी, दिव्या खोसला |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | | rowspan="5" |26 |अंतिम : ध फाइनल ट्रुथ |महेश मंजरेकर |सलमान खान, आयुष शर्मा |सलमान खान फिल्म | |- | |छोरी |विशाल फुरिया |नुशर्रत भरूच्च |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | |तड़प |मिलन लुथरिया |आहन शेट्टी, तारा सुतरिया |फॉक्स स्टार स्टूडियो | |- | |बोब बिस्वास |दिया अन्नपूर्णा |अभिषेक बच्चन, चितरागड़ा सिंघ |रेड छिलेस एंटेरटैनमेंट | |- | |चंडीगढ़ करे आशिकी |अभिषेक कपूर |आयुष्मान खुराना, वानी कपूर |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |दिसम्बर |10 |वेले |देवें मुंजल |करन देओल, अभय देओल |अजय देवगन फिल्म | |- | | |कोड नाम अब्दुल |ईश्वर गुंटूरा |तनिशा मुकर्जी |मिसे एन सीन फिल्म्स | |- | |17 |420 आईपीएस |मनीष गुप्ता |विनय पाठक, रणवीर शोरी |जी स्टूडियो, जी 5 | |- | |24 |83 |कबीर खान |रणवीर सिंघ, दीपिका पादुकोण |कबीर खान फिल्म्स | |- | | |अतरंगी रे |आनंद एल राय |धनुष, सारा अली खान |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | | |मर्डर येत तीसरी मंजिल302 |नवनीत ब्याज सैनी |लकी अली, इरफान खान |कुआं फिल्म्स आए टी दी | |- | |31 |वाह ज़िंदगी |दिनेश एस यादव |विजय राज, संजय मिश्रा |शिवाज़ फिल्म्स | |} [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] [[श्रेणी:2021 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] {{आधार}} tc5rmvl9u01g9b4me8ljy4vx2ytyf4m 6537671 6537665 2026-04-08T13:08:35Z MovieLoverFan 505761 /* अक्टूबर-दिसंबर */ Table added 6537671 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ !फ़िल्म !English !कलाकार !प्रदर्शन तिथि |- |[[सूर्यवंशी]] |[[:en:Sooryavanshi|Sooryavanshi]] |[[अक्षय कुमार]] , [[कैटरीना कैफ़|कैटरीना कैफ]], [[रणवीर सिंह]] , [[अजय देवगन]] ,[[नीना गुप्ता]], जेकी श्रोफ |५ नवम्बर २०२१ |- |[[83 (फ़िल्म)|''83'' (फ़िल्म)]] |[[:en:83_(film)|83]] |[[रणवीर सिंह]], [[दीपिका पादुकोण]], [[साकिब सलीम]] , [[जीवा (अभिनेता)|जीिवा]], [[ऐमी विर्क|एमी वर्क]], [[पंकज त्रिपाठी]] |२४ दिसम्बर २०२१ |- |[[बेल बॉटम]] |[[:en:Bell_Bottom_(2021_film)|Bell Bottom]] |[[अक्षय कुमार]] , [[हुमा क़ुरैशी (अभिनेत्री)|हुमा कुरैशी]], [[वाणी कपूर]], [[लारा दत्ता]] |१९ अगस्त २०२१ |- |[[स्टेट ऑफ सीज: टेम्पल अटैक|''स्टेट'' ऑफ सीज: ''टेम्पल अटैक'']] |[[:en:State_of_Siege:_Temple_Attack|State of Siege: Temple Attack]] |[[अक्षय खन्ना]] |९ जुलाई २०२१ |- |[[अंतिम: द फाइनल ट्रुथ]] |[[:en:Antim:_The_Final_Truth|Antim: The Final Truth]] |[[सलमान खान]] |२६ नवम्बर २०२१ |- |[[द बिग बुल]] |[[:en:The_Big_Bull|The Big Bull]] |[[अभिषेक बच्चन]] ,[[इलियाना डी'क्रूज़]] ,[[लीला प्रजापति]] |८ अप्रैल २०२१ |- |[[बंटी और बबली 2]] |[[:en:Bunty_Aur_Babli_2|Bunty Aur Babli 2]] |[[सैफ अली खान]] ,[[रानी मुखर्जी]] ,[[सिद्धांत चतुर्वेदी]] ,[[यशपाल शर्मा]] |१९ नवंबर २०२१ |- |[[भुज: द प्राइड ऑफ़ इंडिया]] |[[:en:Bhuj:_The_Pride_of_India|Bhuj: The Pride of India]] |[[शरद केलकर|अजय देवगन ,शरद केलकर]] ,[[सोनाक्षी सिन्हा]] ,[[ऐमी विर्क]] |१३ अगस्त २०२१ |- |[[राधे (2021 फिल्म)]] |[[:en:Radhe_(2021_film)|Radhe]] |[[सलमान खान]] ,[[दिशा पाटनी]] |१३ मई २०२१ |- |[[शेरशाह (फ़िल्म)]] |[[:en:Shershaah|Shershaah]] |[[सिद्धार्थ मल्होत्रा]] ,[[कियारा आडवाणी]] |१२ अगस्त २०२१ |- |[[संदीप और पिंकी फरार]] |[[:en:Sandeep_Aur_Pinky_Faraar|Sandeep Aur Pinky Faraar]] |[[अर्जुन कपूर]] ,[[परिणीति चोपड़ा]] ,[[पंकज त्रिपाठी]] ,[[अर्चना पूरन सिंह]] , [[कंवलजीत सिंह]] , [[शीबा चड्ढा]] , [[अनन्या खरे]] |१९ मार्च २०२१ |- |[[हसीन दिलरुबा]] |[[:en:Haseen_Dillruba|Haseen Dillruba]] |[[तापसी पन्नू]] ,[[विक्रान्त मैस्सी]] ,[[हर्षवर्धन राणे]] ,[[आदित्य श्रीवास्तव]] |२ जुलाई २०२१ |} == जनवरी-मार्च == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="12" |'''जनवरी''' | rowspan="2" |1 |नेल पॉलिश |बग्स भार्गव कृष्णा |अर्जुन रामपाल मानव कौल |टेन इयर्स यंगर प्रोडक्शंस एलएलपी |- |रामप्रसाद की तेहरवी |सीमा पाहवा |नसीरुद्दीन शाह विनय पाठक |जियो स्टूडियोज़ |- |7 |कागज़ |सतीश कौशिक |पंकज त्रिपाठी मोनाल गज्जर |सलमान खान फ़िल्म्स |- |8 |12 'O' क्लॉक |राम गोपाल वर्मा |मिथुन चक्रवर्ती मकरंद देशपांडे |ए कंपनी प्रोडक्ट |- |14 |द पावर |महेश मांजरेकर |विद्युत जामवाल श्रुति हासन |ज़ी प्लेक्स |- |15 |त्रिभंग |रेनुका शाहने |काजोल तन्वी आज़मी |अजय देवगन फ़िल्म्स |- |21 |जामुन |गौरव मेहरा |रघुबीर यादव श्वेता बासु प्रसाद |फिल्मवाला फैक्ट्री |- |22 |मैडम चीफ मिनिस्टर |सुभाष कपूर |रिचा चड्ढा मानव कौल |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |22 |मचान |नितेश तिवारी |पवन वावल रिचा कालरा |शेमारू एंटरटेनमेंट |- | rowspan="3" |29 |मास्साब |आदित्य ओम |शिव सूर्यवंशी ,शीताल सिंह |पुरुषोत्तम स्टूडियोज़ |- |मैं मुलायम सिंह यादव |सुवेंदु राज घोष |अमिथ सेठी गोविंद नामदेव |एम एस प्रोडक्शन |- |सत्‍या साई बाबा |विकी रणावत |अनुप जलोटा जैकी श्रॉफ |ए-वन सिने क्रिएशन |- | rowspan="6" |फ़रवरी |4 |लाहौर कॉन्फिडेंशियल |कुनाल कोहली |रिचा चड्ढा करीश्मा तन्ना |जार पिक्चर्स |- |12 |साक्षी |अजय राम |विक्रम मस्ताल |सीआर फिल्म्स |- |14 |बावरी छोरी |कार्तिक रामालिंगम |आहाना कुमरा , रुमाना मोल्ला |बिग फिल्म्स मीडिया FZ LLC |- | rowspan="2" |19 |ट्यूस्डेज़ एंड फ्राइडेज़ |तरणवीर सिंह |अनमोल ढिल्लों, इब्राहीम चौधरी |टी-सीरीज फिल्म्स |- |टैंक क्लीनर |परविंदर सिंह व्रैच |विनामर्जोत सिंह व्रैच, मनी सभरवाल |रेडी प्रोडक्शंस |- |25 |द गर्ल ऑन द ट्रेन |रिभु दासगुप्ता |अविनाश तिवारी ,किर्ति कुलहरी |रिलायंस एंटरटेनमेंट, नेटफ्लिक्स |- | rowspan="14" |मार्च |8 |बॉम्बे रोज़ |गीतांजलि राव |साइली खरे , अमित देओंडी |नेटफ्लिक्स |- | rowspan="2" |11 |रूहि |हार्दिक मेहता |राजकुमार राव , जान्हवी कपूर |जियो स्टूडियोज़ |- |मेरा फौजी कॉलिंग |आर्यन सक्सेना |शर्मन जोशी , विक्रम सिंह |रनिंग हॉर्सेस फ़िल्म्स |- |12 |टाइम टू डांस |स्टेनली डी’कॉस्टा |सूरज पंचोली , इसाबेल कैफ |टी फ़िल्म्स यूके लिमिटेड |- | rowspan="4" |19 |अहान |निखिल फेर्वानी |अरिफ़ ज़कारिया , अबुली ममाजी |विल फाइंड्स वे फ़िल्म्स |- |मुंबई सागा |संजय गुप्ता |जॉन अब्राहम , इमरान हाशमी |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |संदीप और पिंकी फ़रार |दीबाकर बनर्जी |अर्जुन कपूर , परिणीति चोपड़ा |यश राज फ़िल्म्स |- |द वाइफ |सरमद खान |गुरमीत चौधरी , सायनी दत्ता | |- |21 |स्विच |मुस्तुफ़ा राज |विक्रांत मैसी , नरेन कुमार |एरोस नाउ |- | rowspan="5" |26 |डी कंपनी |राम गोपाल वर्मा |अश्वत कान्थ शर्मा , अभिलाष चौधरी |स्पार्क प्रोडक्शंस |- |पग्गलैट |उमेश बिष्ट |सांया मल्होत्रा , श्रुति शर्मा |बालाजी मोशन पिक्चर्स |- |राग |अर्विंद त्रिपाठी |राजपाल यादव , हीना पंचाल |हरी कृपा फ़िल्म्स |- |साइना |अमोल गुप्ते |परिणीति चोपड़ा , मनव कौल |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |साइलेंस... कैन यू हियर इट? |अबान भारुचा देओहंस |मनोज बाजपेयी , प्राची देसाई |ज़ी5 |} == अप्रैल–जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="9" |अप्रैल | rowspan="2" |2 |फ्लाइट |सुरज जोशी |मोहित छड्डा , पवन मल्होत्रा |रिलायंस एंटरटेनमेंट |- |कोई जाने ना |अमीन हाजी |कुणाल कपूर , एमायरा दस्तूर |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |8 |द बिग बुल |कुकी गुलाटी |अभिषेक बच्चन , इलीआना डी’क्रूज़ |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |9 |हैलो चार्ली |पंकज सारस्वत |आदर जैन , जैकी श्रॉफ |एक्सेल एंटरटेनमेंट |- | rowspan="5" |16 |99 सॉन्ग्स |विश्वेश कृष्णमूर्ति |एहान भट , एडिल्सी वर्गस | |- |आ भी जा ओ पिया |राजेश हरिवंश मिश्रा |देव शर्मा , स्मृति कश्यप |जोहार एंटरटेनमेंट |- |अजीब दास्तान्स |शशांक खैतान |फातिमा सना शेख , जैदीप अहलावत |नेटफ्लिक्स |- |बाँसुरी: द फ्लूट |हरी विश्वनाथ |अनुराग कश्यप , उपेन्द्र लिमये |हैरीटूंज़ स्टूडियो |- |रात बाकी है |रात बाकी है |पाओली दाम , अनुप सोनी |ज़ी5 |- | rowspan="5" |मई |1 |बी.ए. पास 3 |नरेन्द्र सिंह |सनी सचदेव , अंकिता चौहान |फिल्मीबॉक्स |- |7 |मील पत्थर |इवान ऐयर |सुविंदर विक्की , लक्षवीर सारण |नेटफ्लिक्स |- |9 |हम भी अकेले तुम भी अकेले |हरीश व्यास |ज़रीन ख़ान , अंशुमान झा |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |13 |राधे |प्रभु देवा |सलमान खान , दिशा पटानी |सलमान खान फ़िल्म्स |- |18 |सरदार का ग्रैंडसन |काश्वी नायर |अर्जुन कपूर , रकुल प्रीत सिंह |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- | rowspan="3" |जून | rowspan="2" |11 |शादीस्थान |राज सिंह चौधरी |किर्ति कुल्हारी , मेधा शंकर |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |स्केटर गर्ल |मंजरी माकीजानी |रेचल संचिता गुप्ता , श्रद्धा गायकवाड़ |नेटफ्लिक्स |- |18 |शेरनी |अमित वी. मसूरकर |विद्या बालन , शरत सक्सेना |अमेज़न प्राइम वीडियो |} == जुलाई–सितंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="7" |जुलाई |2 |हसीन दिलरुबा |विनिल मैथ्यू |तापसी पन्नू , विक्रांत मैसी |नेटफ्लिक्स |- |9 |कॉलर बॉम्ब |ज्ञानेश ज़ोतिंग |जिमी शेरगिल , आशा नेगी |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |9 |स्टेट ऑफ़ सिज़: टेम्पल अटैक |केन घोष |अक्षय खन्ना , अभिमन्यु सिंह |ज़ी5 |- |16 |तूफ़ान |राकेश ओमप्रकाश मेहरा |फरहान अख्तर , परेश रावल |अमेज़न प्राइम वीडियो |- |23 |14 फेरे |देवांशु सिंह |विक्रांत मैसी , कृति खरबंदा |ज़ी5 |- |23 |हंगामा 2 |प्रियदर्शन |परेश रावल , शिल्पा शेट्टी |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |26 |मीमी |लक्ष्मण उतेकर |कृति सैनन , पंकज त्रिपाठी |नेटफ्लिक्स |- | rowspan="7" |अगस्त |6 |डायल 100 |रेन्सिल डी’सिल्वा |मनोज बाजपेयी , नीना गुप्ता |ज़ी5 |- |6 |ओए मामू | | | |- |12 |शेरशाह |विश्णुवर्धन |सिद्धार्थ मल्होत्रा , कियारा आडवाणी |अमेज़न प्राइम वीडियो |- |13 |भुज: द प्राइड ऑफ़ इंडिया |अभिषेक दुधैया |अजय देवगन , संजय दत्त |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |19 |बेल बॉटम |रंजीत एम. तिवारी |अक्षय कुमार , वाणी कपूर |पूजा एंटरटेनमेंट |- |20 |200 – हल्ला हो |सार्थक दासगुप्ता |अमोल पालेकर , बरुण सोबती |ज़ी5 |- |27 |चेहरे |रुमी जाफ़री |अमिताभ बच्चन , इमरान हाशमी |सरस्वती एंटरटेनमेंट |- | rowspan="8" |सितंबर | rowspan="2" |3 |हेलमेट |सतरम रामानी |अपारशक्ति खुराना , प्रणूतन बहल |ज़ी5 |- |फैक्टरी |फ़ैसल खान |फ़ैसल खान , रोली रयान |एम एस फ़िल्म्स एंड प्रोडक्शन्स |- | rowspan="4" |10 |भूत पुलिस |पवन किर्पालानी |सैफ अली खान , अर्जुन कपूर |12th स्ट्रीट एंटरटेनमेंट |- |क्या मेरी सोनम गुप्ता बेवफा है? |सौरभ त्यागी |जैसी गिल , सुरभि ज्योति |ज़ी5 |- |थलाइवी |ए. एल. विजय |कंगना रनौत , अर्विंद स्वामी |स्प्रिंट फ़िल्म्स |- |उर्फ घंटा |आयुष सक्सेना |जितु शिवहरे , रवि किशन |बिग्गबैंग |- |17 |अनकही कहानियां |अश्विनी अय्यर तिवारी |अभिषेक बनर्जी , रिंकु राजगुरु |RSVP मूवीज़ |- |18 |हाथी मेरे साथी |प्रभु सोलोमन |राणा डग्गुबाती , पुलकित सम्राट |ईरोस इंटरनेशनल |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ |- | rowspan="11" |अक्टूबर | rowspan="3" |1 |शिद्दत |कुणाल देशमुख |सनी कौशल, मोहित रैना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |सुमेरु |अविनाश ध्यानी |अविनास ध्यानी, संस्कृति भट्ट |पदमसिद्धि फिल्म्स | |- |रश्मी रॉकेट |आकर्ष खुराना |अभिषेक बनर्जी, श्वेता त्रिपाठी |आर एस वी पी मूवीज | |- |15 |सनक |कनिष्क वर्मा |विद्युत जममवाल, नेहा धूपिया |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- |16 |सरदार उधम |शऊजी सिरकर |विकी कौशल, बानीत संधु |अमेज़न प्राइम वीडियो | |- | rowspan="3" |20 |भवाई |हार्दिक गज्जर |प्रतीक गांधी, ऐंद्रित राय |पेन स्टुडियोस, सन्शाइन पिक्चर्स | |- |बबलू बैच्लर |अग्निदेव चैटर्जी |शर्माण जोशी, पूजा चॉपरा |रफट फिल्म्स | |- |आफत यी इश्क |इंद्रजीत शर्मा |नेहा शर्मा, नामित दास |जी स्टूडियो, जी 5 | |- | rowspan="3" |29 |बेखुदी |अमित कसारिया |अधवायन सुमन, ऐन्जल |दरेयमसपर्क मूवीज | |- |दीबबक |जय के |एमरान हाशमी, निकिता दुत्ता |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |हम दो हमारे दो |अभिषेक जैन |राजकुमार राव, परेश रावल |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- |नवम्बर |5 |मीनाक्षी सुंदरेश्वर |विवेक सोनी |अभिमन्यु दुससनी,साँय मैनोट्रा |धर्मातीक एनर्टैन्मन्ट | |- | | |सूर्यवंशी |रोहित शेट्टी |अक्षय कुमार, कैटरीना कैफ |केप ऑफ गुड फिल्म्स | |- | | rowspan="2" |12 |स्क्वाड |निलेश साने |मालविका राज, पूजा बत्रा |जी स्टोडियो | |- | |बंटी ओर बबली 2 |वरुण वी शर्मा |सैफ अली खान, रानी मुकर्जी |यश राज फिल्म्स | |- | |19 |धमाका |राम माध्वानि |कार्तिक आर्यन, मृणाल ठाकुर |ग्लोबलगते एनर्टैन्मन्ट | |- | | |केस |रिशब सेठ |अमोल पाराशर, कवीं दवे |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | | |ये मर्द बेचारा |अनूप थापा |वीराज राव, सीमा पाहवा |राव एंटेरटैनमेंट | |- | |25 |सत्यमेव जयते 2 |मिलाप जवेरी |जॉन आँरामी, दिव्या खोसला |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | | rowspan="5" |26 |अंतिम : ध फाइनल ट्रुथ |महेश मंजरेकर |सलमान खान, आयुष शर्मा |सलमान खान फिल्म | |- | |छोरी |विशाल फुरिया |नुशर्रत भरूच्च |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | |तड़प |मिलन लुथरिया |आहन शेट्टी, तारा सुतरिया |फॉक्स स्टार स्टूडियो | |- | |बोब बिस्वास |दिया अन्नपूर्णा |अभिषेक बच्चन, चितरागड़ा सिंघ |रेड छिलेस एंटेरटैनमेंट | |- | |चंडीगढ़ करे आशिकी |अभिषेक कपूर |आयुष्मान खुराना, वानी कपूर |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |दिसम्बर |10 |वेले |देवें मुंजल |करन देओल, अभय देओल |अजय देवगन फिल्म | |- | | |कोड नाम अब्दुल |ईश्वर गुंटूरा |तनिशा मुकर्जी |मिसे एन सीन फिल्म्स | |- | |17 |420 आईपीएस |मनीष गुप्ता |विनय पाठक, रणवीर शोरी |जी स्टूडियो, जी 5 | |- | |24 |83 |कबीर खान |रणवीर सिंघ, दीपिका पादुकोण |कबीर खान फिल्म्स | |- | | |अतरंगी रे |आनंद एल राय |धनुष, सारा अली खान |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | | |मर्डर येत तीसरी मंजिल302 |नवनीत ब्याज सैनी |लकी अली, इरफान खान |कुआं फिल्म्स आए टी दी | |- | |31 |वाह ज़िंदगी |दिनेश एस यादव |विजय राज, संजय मिश्रा |शिवाज़ फिल्म्स | |} [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] [[श्रेणी:2021 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] {{आधार}} ltr83kz3nqvn3qrpcilduese7xq608b 6537676 6537671 2026-04-08T13:14:27Z MovieLoverFan 505761 /* अक्टूबर-दिसंबर */ Table added 6537676 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ !फ़िल्म !English !कलाकार !प्रदर्शन तिथि |- |[[सूर्यवंशी]] |[[:en:Sooryavanshi|Sooryavanshi]] |[[अक्षय कुमार]] , [[कैटरीना कैफ़|कैटरीना कैफ]], [[रणवीर सिंह]] , [[अजय देवगन]] ,[[नीना गुप्ता]], जेकी श्रोफ |५ नवम्बर २०२१ |- |[[83 (फ़िल्म)|''83'' (फ़िल्म)]] |[[:en:83_(film)|83]] |[[रणवीर सिंह]], [[दीपिका पादुकोण]], [[साकिब सलीम]] , [[जीवा (अभिनेता)|जीिवा]], [[ऐमी विर्क|एमी वर्क]], [[पंकज त्रिपाठी]] |२४ दिसम्बर २०२१ |- |[[बेल बॉटम]] |[[:en:Bell_Bottom_(2021_film)|Bell Bottom]] |[[अक्षय कुमार]] , [[हुमा क़ुरैशी (अभिनेत्री)|हुमा कुरैशी]], [[वाणी कपूर]], [[लारा दत्ता]] |१९ अगस्त २०२१ |- |[[स्टेट ऑफ सीज: टेम्पल अटैक|''स्टेट'' ऑफ सीज: ''टेम्पल अटैक'']] |[[:en:State_of_Siege:_Temple_Attack|State of Siege: Temple Attack]] |[[अक्षय खन्ना]] |९ जुलाई २०२१ |- |[[अंतिम: द फाइनल ट्रुथ]] |[[:en:Antim:_The_Final_Truth|Antim: The Final Truth]] |[[सलमान खान]] |२६ नवम्बर २०२१ |- |[[द बिग बुल]] |[[:en:The_Big_Bull|The Big Bull]] |[[अभिषेक बच्चन]] ,[[इलियाना डी'क्रूज़]] ,[[लीला प्रजापति]] |८ अप्रैल २०२१ |- |[[बंटी और बबली 2]] |[[:en:Bunty_Aur_Babli_2|Bunty Aur Babli 2]] |[[सैफ अली खान]] ,[[रानी मुखर्जी]] ,[[सिद्धांत चतुर्वेदी]] ,[[यशपाल शर्मा]] |१९ नवंबर २०२१ |- |[[भुज: द प्राइड ऑफ़ इंडिया]] |[[:en:Bhuj:_The_Pride_of_India|Bhuj: The Pride of India]] |[[शरद केलकर|अजय देवगन ,शरद केलकर]] ,[[सोनाक्षी सिन्हा]] ,[[ऐमी विर्क]] |१३ अगस्त २०२१ |- |[[राधे (2021 फिल्म)]] |[[:en:Radhe_(2021_film)|Radhe]] |[[सलमान खान]] ,[[दिशा पाटनी]] |१३ मई २०२१ |- |[[शेरशाह (फ़िल्म)]] |[[:en:Shershaah|Shershaah]] |[[सिद्धार्थ मल्होत्रा]] ,[[कियारा आडवाणी]] |१२ अगस्त २०२१ |- |[[संदीप और पिंकी फरार]] |[[:en:Sandeep_Aur_Pinky_Faraar|Sandeep Aur Pinky Faraar]] |[[अर्जुन कपूर]] ,[[परिणीति चोपड़ा]] ,[[पंकज त्रिपाठी]] ,[[अर्चना पूरन सिंह]] , [[कंवलजीत सिंह]] , [[शीबा चड्ढा]] , [[अनन्या खरे]] |१९ मार्च २०२१ |- |[[हसीन दिलरुबा]] |[[:en:Haseen_Dillruba|Haseen Dillruba]] |[[तापसी पन्नू]] ,[[विक्रान्त मैस्सी]] ,[[हर्षवर्धन राणे]] ,[[आदित्य श्रीवास्तव]] |२ जुलाई २०२१ |} == जनवरी-मार्च == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="12" |'''जनवरी''' | rowspan="2" |1 |नेल पॉलिश |बग्स भार्गव कृष्णा |अर्जुन रामपाल मानव कौल |टेन इयर्स यंगर प्रोडक्शंस एलएलपी |- |रामप्रसाद की तेहरवी |सीमा पाहवा |नसीरुद्दीन शाह विनय पाठक |जियो स्टूडियोज़ |- |7 |कागज़ |सतीश कौशिक |पंकज त्रिपाठी मोनाल गज्जर |सलमान खान फ़िल्म्स |- |8 |12 'O' क्लॉक |राम गोपाल वर्मा |मिथुन चक्रवर्ती मकरंद देशपांडे |ए कंपनी प्रोडक्ट |- |14 |द पावर |महेश मांजरेकर |विद्युत जामवाल श्रुति हासन |ज़ी प्लेक्स |- |15 |त्रिभंग |रेनुका शाहने |काजोल तन्वी आज़मी |अजय देवगन फ़िल्म्स |- |21 |जामुन |गौरव मेहरा |रघुबीर यादव श्वेता बासु प्रसाद |फिल्मवाला फैक्ट्री |- |22 |मैडम चीफ मिनिस्टर |सुभाष कपूर |रिचा चड्ढा मानव कौल |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |22 |मचान |नितेश तिवारी |पवन वावल रिचा कालरा |शेमारू एंटरटेनमेंट |- | rowspan="3" |29 |मास्साब |आदित्य ओम |शिव सूर्यवंशी ,शीताल सिंह |पुरुषोत्तम स्टूडियोज़ |- |मैं मुलायम सिंह यादव |सुवेंदु राज घोष |अमिथ सेठी गोविंद नामदेव |एम एस प्रोडक्शन |- |सत्‍या साई बाबा |विकी रणावत |अनुप जलोटा जैकी श्रॉफ |ए-वन सिने क्रिएशन |- | rowspan="6" |फ़रवरी |4 |लाहौर कॉन्फिडेंशियल |कुनाल कोहली |रिचा चड्ढा करीश्मा तन्ना |जार पिक्चर्स |- |12 |साक्षी |अजय राम |विक्रम मस्ताल |सीआर फिल्म्स |- |14 |बावरी छोरी |कार्तिक रामालिंगम |आहाना कुमरा , रुमाना मोल्ला |बिग फिल्म्स मीडिया FZ LLC |- | rowspan="2" |19 |ट्यूस्डेज़ एंड फ्राइडेज़ |तरणवीर सिंह |अनमोल ढिल्लों, इब्राहीम चौधरी |टी-सीरीज फिल्म्स |- |टैंक क्लीनर |परविंदर सिंह व्रैच |विनामर्जोत सिंह व्रैच, मनी सभरवाल |रेडी प्रोडक्शंस |- |25 |द गर्ल ऑन द ट्रेन |रिभु दासगुप्ता |अविनाश तिवारी ,किर्ति कुलहरी |रिलायंस एंटरटेनमेंट, नेटफ्लिक्स |- | rowspan="14" |मार्च |8 |बॉम्बे रोज़ |गीतांजलि राव |साइली खरे , अमित देओंडी |नेटफ्लिक्स |- | rowspan="2" |11 |रूहि |हार्दिक मेहता |राजकुमार राव , जान्हवी कपूर |जियो स्टूडियोज़ |- |मेरा फौजी कॉलिंग |आर्यन सक्सेना |शर्मन जोशी , विक्रम सिंह |रनिंग हॉर्सेस फ़िल्म्स |- |12 |टाइम टू डांस |स्टेनली डी’कॉस्टा |सूरज पंचोली , इसाबेल कैफ |टी फ़िल्म्स यूके लिमिटेड |- | rowspan="4" |19 |अहान |निखिल फेर्वानी |अरिफ़ ज़कारिया , अबुली ममाजी |विल फाइंड्स वे फ़िल्म्स |- |मुंबई सागा |संजय गुप्ता |जॉन अब्राहम , इमरान हाशमी |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |संदीप और पिंकी फ़रार |दीबाकर बनर्जी |अर्जुन कपूर , परिणीति चोपड़ा |यश राज फ़िल्म्स |- |द वाइफ |सरमद खान |गुरमीत चौधरी , सायनी दत्ता | |- |21 |स्विच |मुस्तुफ़ा राज |विक्रांत मैसी , नरेन कुमार |एरोस नाउ |- | rowspan="5" |26 |डी कंपनी |राम गोपाल वर्मा |अश्वत कान्थ शर्मा , अभिलाष चौधरी |स्पार्क प्रोडक्शंस |- |पग्गलैट |उमेश बिष्ट |सांया मल्होत्रा , श्रुति शर्मा |बालाजी मोशन पिक्चर्स |- |राग |अर्विंद त्रिपाठी |राजपाल यादव , हीना पंचाल |हरी कृपा फ़िल्म्स |- |साइना |अमोल गुप्ते |परिणीति चोपड़ा , मनव कौल |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |साइलेंस... कैन यू हियर इट? |अबान भारुचा देओहंस |मनोज बाजपेयी , प्राची देसाई |ज़ी5 |} == अप्रैल–जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="9" |अप्रैल | rowspan="2" |2 |फ्लाइट |सुरज जोशी |मोहित छड्डा , पवन मल्होत्रा |रिलायंस एंटरटेनमेंट |- |कोई जाने ना |अमीन हाजी |कुणाल कपूर , एमायरा दस्तूर |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |8 |द बिग बुल |कुकी गुलाटी |अभिषेक बच्चन , इलीआना डी’क्रूज़ |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |9 |हैलो चार्ली |पंकज सारस्वत |आदर जैन , जैकी श्रॉफ |एक्सेल एंटरटेनमेंट |- | rowspan="5" |16 |99 सॉन्ग्स |विश्वेश कृष्णमूर्ति |एहान भट , एडिल्सी वर्गस | |- |आ भी जा ओ पिया |राजेश हरिवंश मिश्रा |देव शर्मा , स्मृति कश्यप |जोहार एंटरटेनमेंट |- |अजीब दास्तान्स |शशांक खैतान |फातिमा सना शेख , जैदीप अहलावत |नेटफ्लिक्स |- |बाँसुरी: द फ्लूट |हरी विश्वनाथ |अनुराग कश्यप , उपेन्द्र लिमये |हैरीटूंज़ स्टूडियो |- |रात बाकी है |रात बाकी है |पाओली दाम , अनुप सोनी |ज़ी5 |- | rowspan="5" |मई |1 |बी.ए. पास 3 |नरेन्द्र सिंह |सनी सचदेव , अंकिता चौहान |फिल्मीबॉक्स |- |7 |मील पत्थर |इवान ऐयर |सुविंदर विक्की , लक्षवीर सारण |नेटफ्लिक्स |- |9 |हम भी अकेले तुम भी अकेले |हरीश व्यास |ज़रीन ख़ान , अंशुमान झा |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |13 |राधे |प्रभु देवा |सलमान खान , दिशा पटानी |सलमान खान फ़िल्म्स |- |18 |सरदार का ग्रैंडसन |काश्वी नायर |अर्जुन कपूर , रकुल प्रीत सिंह |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- | rowspan="3" |जून | rowspan="2" |11 |शादीस्थान |राज सिंह चौधरी |किर्ति कुल्हारी , मेधा शंकर |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |स्केटर गर्ल |मंजरी माकीजानी |रेचल संचिता गुप्ता , श्रद्धा गायकवाड़ |नेटफ्लिक्स |- |18 |शेरनी |अमित वी. मसूरकर |विद्या बालन , शरत सक्सेना |अमेज़न प्राइम वीडियो |} == जुलाई–सितंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="7" |जुलाई |2 |हसीन दिलरुबा |विनिल मैथ्यू |तापसी पन्नू , विक्रांत मैसी |नेटफ्लिक्स |- |9 |कॉलर बॉम्ब |ज्ञानेश ज़ोतिंग |जिमी शेरगिल , आशा नेगी |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |9 |स्टेट ऑफ़ सिज़: टेम्पल अटैक |केन घोष |अक्षय खन्ना , अभिमन्यु सिंह |ज़ी5 |- |16 |तूफ़ान |राकेश ओमप्रकाश मेहरा |फरहान अख्तर , परेश रावल |अमेज़न प्राइम वीडियो |- |23 |14 फेरे |देवांशु सिंह |विक्रांत मैसी , कृति खरबंदा |ज़ी5 |- |23 |हंगामा 2 |प्रियदर्शन |परेश रावल , शिल्पा शेट्टी |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |26 |मीमी |लक्ष्मण उतेकर |कृति सैनन , पंकज त्रिपाठी |नेटफ्लिक्स |- | rowspan="7" |अगस्त |6 |डायल 100 |रेन्सिल डी’सिल्वा |मनोज बाजपेयी , नीना गुप्ता |ज़ी5 |- |6 |ओए मामू | | | |- |12 |शेरशाह |विश्णुवर्धन |सिद्धार्थ मल्होत्रा , कियारा आडवाणी |अमेज़न प्राइम वीडियो |- |13 |भुज: द प्राइड ऑफ़ इंडिया |अभिषेक दुधैया |अजय देवगन , संजय दत्त |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |19 |बेल बॉटम |रंजीत एम. तिवारी |अक्षय कुमार , वाणी कपूर |पूजा एंटरटेनमेंट |- |20 |200 – हल्ला हो |सार्थक दासगुप्ता |अमोल पालेकर , बरुण सोबती |ज़ी5 |- |27 |चेहरे |रुमी जाफ़री |अमिताभ बच्चन , इमरान हाशमी |सरस्वती एंटरटेनमेंट |- | rowspan="8" |सितंबर | rowspan="2" |3 |हेलमेट |सतरम रामानी |अपारशक्ति खुराना , प्रणूतन बहल |ज़ी5 |- |फैक्टरी |फ़ैसल खान |फ़ैसल खान , रोली रयान |एम एस फ़िल्म्स एंड प्रोडक्शन्स |- | rowspan="4" |10 |भूत पुलिस |पवन किर्पालानी |सैफ अली खान , अर्जुन कपूर |12th स्ट्रीट एंटरटेनमेंट |- |क्या मेरी सोनम गुप्ता बेवफा है? |सौरभ त्यागी |जैसी गिल , सुरभि ज्योति |ज़ी5 |- |थलाइवी |ए. एल. विजय |कंगना रनौत , अर्विंद स्वामी |स्प्रिंट फ़िल्म्स |- |उर्फ घंटा |आयुष सक्सेना |जितु शिवहरे , रवि किशन |बिग्गबैंग |- |17 |अनकही कहानियां |अश्विनी अय्यर तिवारी |अभिषेक बनर्जी , रिंकु राजगुरु |RSVP मूवीज़ |- |18 |हाथी मेरे साथी |प्रभु सोलोमन |राणा डग्गुबाती , पुलकित सम्राट |ईरोस इंटरनेशनल |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ |- | rowspan="11" |अक्टूबर | rowspan="3" |1 |शिद्दत |कुणाल देशमुख |सनी कौशल, मोहित रैना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |सुमेरु |अविनाश ध्यानी |अविनास ध्यानी, संस्कृति भट्ट |पदमसिद्धि फिल्म्स | |- |रश्मी रॉकेट |आकर्ष खुराना |अभिषेक बनर्जी, श्वेता त्रिपाठी |आर एस वी पी मूवीज | |- |15 |सनक |कनिष्क वर्मा |विद्युत जममवाल, नेहा धूपिया |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- |16 |सरदार उधम |शऊजी सिरकर |विकी कौशल, बानीत संधु |अमेज़न प्राइम वीडियो | |- | rowspan="3" |20 |भवाई |हार्दिक गज्जर |प्रतीक गांधी, ऐंद्रित राय |पेन स्टुडियोस, सन्शाइन पिक्चर्स | |- |बबलू बैच्लर |अग्निदेव चैटर्जी |शर्माण जोशी, पूजा चॉपरा |रफट फिल्म्स | |- |आफत यी इश्क |इंद्रजीत शर्मा |नेहा शर्मा, नामित दास |जी स्टूडियो, जी 5 | |- | rowspan="3" |29 |बेखुदी |अमित कसारिया |अधवायन सुमन, ऐन्जल |दरेयमसपर्क मूवीज | |- |दीबबक |जय के |एमरान हाशमी, निकिता दुत्ता |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |हम दो हमारे दो |अभिषेक जैन |राजकुमार राव, परेश रावल |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- |नवम्बर |5 |मीनाक्षी सुंदरेश्वर |विवेक सोनी |अभिमन्यु दुससनी,साँय मैनोट्रा |धर्मातीक एनर्टैन्मन्ट | |- | | |सूर्यवंशी |रोहित शेट्टी |अक्षय कुमार, कैटरीना कैफ |केप ऑफ गुड फिल्म्स | |- | | rowspan="2" |12 |स्क्वाड |निलेश साने |मालविका राज, पूजा बत्रा |जी स्टोडियो | |- | |बंटी ओर बबली 2 |वरुण वी शर्मा |सैफ अली खान, रानी मुकर्जी |यश राज फिल्म्स | |- | | rowspan="3" |19 |धमाका |राम माध्वानि |कार्तिक आर्यन, मृणाल ठाकुर |ग्लोबलगते एनर्टैन्मन्ट | |- | |केस |रिशब सेठ |अमोल पाराशर, कवीं दवे |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | |ये मर्द बेचारा |अनूप थापा |वीराज राव, सीमा पाहवा |राव एंटेरटैनमेंट | |- | |25 |सत्यमेव जयते 2 |मिलाप जवेरी |जॉन आँरामी, दिव्या खोसला |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | | rowspan="5" |26 |अंतिम : ध फाइनल ट्रुथ |महेश मंजरेकर |सलमान खान, आयुष शर्मा |सलमान खान फिल्म | |- | |छोरी |विशाल फुरिया |नुशर्रत भरूच्च |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | |तड़प |मिलन लुथरिया |आहन शेट्टी, तारा सुतरिया |फॉक्स स्टार स्टूडियो | |- | |बोब बिस्वास |दिया अन्नपूर्णा |अभिषेक बच्चन, चितरागड़ा सिंघ |रेड छिलेस एंटेरटैनमेंट | |- | |चंडीगढ़ करे आशिकी |अभिषेक कपूर |आयुष्मान खुराना, वानी कपूर |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |दिसम्बर |10 |वेले |देवें मुंजल |करन देओल, अभय देओल |अजय देवगन फिल्म | |- | | |कोड नाम अब्दुल |ईश्वर गुंटूरा |तनिशा मुकर्जी |मिसे एन सीन फिल्म्स | |- | |17 |420 आईपीएस |मनीष गुप्ता |विनय पाठक, रणवीर शोरी |जी स्टूडियो, जी 5 | |- | |24 |83 |कबीर खान |रणवीर सिंघ, दीपिका पादुकोण |कबीर खान फिल्म्स | |- | | |अतरंगी रे |आनंद एल राय |धनुष, सारा अली खान |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | | |मर्डर येत तीसरी मंजिल302 |नवनीत ब्याज सैनी |लकी अली, इरफान खान |कुआं फिल्म्स आए टी दी | |- | |31 |वाह ज़िंदगी |दिनेश एस यादव |विजय राज, संजय मिश्रा |शिवाज़ फिल्म्स | |} [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] [[श्रेणी:2021 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] {{आधार}} dv4m7xpqhgh8iaazsuprlqdgilcoo2j 6537680 6537676 2026-04-08T13:24:00Z MovieLoverFan 505761 /* अक्टूबर-दिसंबर */ Table added 6537680 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ !फ़िल्म !English !कलाकार !प्रदर्शन तिथि |- |[[सूर्यवंशी]] |[[:en:Sooryavanshi|Sooryavanshi]] |[[अक्षय कुमार]] , [[कैटरीना कैफ़|कैटरीना कैफ]], [[रणवीर सिंह]] , [[अजय देवगन]] ,[[नीना गुप्ता]], जेकी श्रोफ |५ नवम्बर २०२१ |- |[[83 (फ़िल्म)|''83'' (फ़िल्म)]] |[[:en:83_(film)|83]] |[[रणवीर सिंह]], [[दीपिका पादुकोण]], [[साकिब सलीम]] , [[जीवा (अभिनेता)|जीिवा]], [[ऐमी विर्क|एमी वर्क]], [[पंकज त्रिपाठी]] |२४ दिसम्बर २०२१ |- |[[बेल बॉटम]] |[[:en:Bell_Bottom_(2021_film)|Bell Bottom]] |[[अक्षय कुमार]] , [[हुमा क़ुरैशी (अभिनेत्री)|हुमा कुरैशी]], [[वाणी कपूर]], [[लारा दत्ता]] |१९ अगस्त २०२१ |- |[[स्टेट ऑफ सीज: टेम्पल अटैक|''स्टेट'' ऑफ सीज: ''टेम्पल अटैक'']] |[[:en:State_of_Siege:_Temple_Attack|State of Siege: Temple Attack]] |[[अक्षय खन्ना]] |९ जुलाई २०२१ |- |[[अंतिम: द फाइनल ट्रुथ]] |[[:en:Antim:_The_Final_Truth|Antim: The Final Truth]] |[[सलमान खान]] |२६ नवम्बर २०२१ |- |[[द बिग बुल]] |[[:en:The_Big_Bull|The Big Bull]] |[[अभिषेक बच्चन]] ,[[इलियाना डी'क्रूज़]] ,[[लीला प्रजापति]] |८ अप्रैल २०२१ |- |[[बंटी और बबली 2]] |[[:en:Bunty_Aur_Babli_2|Bunty Aur Babli 2]] |[[सैफ अली खान]] ,[[रानी मुखर्जी]] ,[[सिद्धांत चतुर्वेदी]] ,[[यशपाल शर्मा]] |१९ नवंबर २०२१ |- |[[भुज: द प्राइड ऑफ़ इंडिया]] |[[:en:Bhuj:_The_Pride_of_India|Bhuj: The Pride of India]] |[[शरद केलकर|अजय देवगन ,शरद केलकर]] ,[[सोनाक्षी सिन्हा]] ,[[ऐमी विर्क]] |१३ अगस्त २०२१ |- |[[राधे (2021 फिल्म)]] |[[:en:Radhe_(2021_film)|Radhe]] |[[सलमान खान]] ,[[दिशा पाटनी]] |१३ मई २०२१ |- |[[शेरशाह (फ़िल्म)]] |[[:en:Shershaah|Shershaah]] |[[सिद्धार्थ मल्होत्रा]] ,[[कियारा आडवाणी]] |१२ अगस्त २०२१ |- |[[संदीप और पिंकी फरार]] |[[:en:Sandeep_Aur_Pinky_Faraar|Sandeep Aur Pinky Faraar]] |[[अर्जुन कपूर]] ,[[परिणीति चोपड़ा]] ,[[पंकज त्रिपाठी]] ,[[अर्चना पूरन सिंह]] , [[कंवलजीत सिंह]] , [[शीबा चड्ढा]] , [[अनन्या खरे]] |१९ मार्च २०२१ |- |[[हसीन दिलरुबा]] |[[:en:Haseen_Dillruba|Haseen Dillruba]] |[[तापसी पन्नू]] ,[[विक्रान्त मैस्सी]] ,[[हर्षवर्धन राणे]] ,[[आदित्य श्रीवास्तव]] |२ जुलाई २०२१ |} == जनवरी-मार्च == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="12" |'''जनवरी''' | rowspan="2" |1 |नेल पॉलिश |बग्स भार्गव कृष्णा |अर्जुन रामपाल मानव कौल |टेन इयर्स यंगर प्रोडक्शंस एलएलपी |- |रामप्रसाद की तेहरवी |सीमा पाहवा |नसीरुद्दीन शाह विनय पाठक |जियो स्टूडियोज़ |- |7 |कागज़ |सतीश कौशिक |पंकज त्रिपाठी मोनाल गज्जर |सलमान खान फ़िल्म्स |- |8 |12 'O' क्लॉक |राम गोपाल वर्मा |मिथुन चक्रवर्ती मकरंद देशपांडे |ए कंपनी प्रोडक्ट |- |14 |द पावर |महेश मांजरेकर |विद्युत जामवाल श्रुति हासन |ज़ी प्लेक्स |- |15 |त्रिभंग |रेनुका शाहने |काजोल तन्वी आज़मी |अजय देवगन फ़िल्म्स |- |21 |जामुन |गौरव मेहरा |रघुबीर यादव श्वेता बासु प्रसाद |फिल्मवाला फैक्ट्री |- |22 |मैडम चीफ मिनिस्टर |सुभाष कपूर |रिचा चड्ढा मानव कौल |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |22 |मचान |नितेश तिवारी |पवन वावल रिचा कालरा |शेमारू एंटरटेनमेंट |- | rowspan="3" |29 |मास्साब |आदित्य ओम |शिव सूर्यवंशी ,शीताल सिंह |पुरुषोत्तम स्टूडियोज़ |- |मैं मुलायम सिंह यादव |सुवेंदु राज घोष |अमिथ सेठी गोविंद नामदेव |एम एस प्रोडक्शन |- |सत्‍या साई बाबा |विकी रणावत |अनुप जलोटा जैकी श्रॉफ |ए-वन सिने क्रिएशन |- | rowspan="6" |फ़रवरी |4 |लाहौर कॉन्फिडेंशियल |कुनाल कोहली |रिचा चड्ढा करीश्मा तन्ना |जार पिक्चर्स |- |12 |साक्षी |अजय राम |विक्रम मस्ताल |सीआर फिल्म्स |- |14 |बावरी छोरी |कार्तिक रामालिंगम |आहाना कुमरा , रुमाना मोल्ला |बिग फिल्म्स मीडिया FZ LLC |- | rowspan="2" |19 |ट्यूस्डेज़ एंड फ्राइडेज़ |तरणवीर सिंह |अनमोल ढिल्लों, इब्राहीम चौधरी |टी-सीरीज फिल्म्स |- |टैंक क्लीनर |परविंदर सिंह व्रैच |विनामर्जोत सिंह व्रैच, मनी सभरवाल |रेडी प्रोडक्शंस |- |25 |द गर्ल ऑन द ट्रेन |रिभु दासगुप्ता |अविनाश तिवारी ,किर्ति कुलहरी |रिलायंस एंटरटेनमेंट, नेटफ्लिक्स |- | rowspan="14" |मार्च |8 |बॉम्बे रोज़ |गीतांजलि राव |साइली खरे , अमित देओंडी |नेटफ्लिक्स |- | rowspan="2" |11 |रूहि |हार्दिक मेहता |राजकुमार राव , जान्हवी कपूर |जियो स्टूडियोज़ |- |मेरा फौजी कॉलिंग |आर्यन सक्सेना |शर्मन जोशी , विक्रम सिंह |रनिंग हॉर्सेस फ़िल्म्स |- |12 |टाइम टू डांस |स्टेनली डी’कॉस्टा |सूरज पंचोली , इसाबेल कैफ |टी फ़िल्म्स यूके लिमिटेड |- | rowspan="4" |19 |अहान |निखिल फेर्वानी |अरिफ़ ज़कारिया , अबुली ममाजी |विल फाइंड्स वे फ़िल्म्स |- |मुंबई सागा |संजय गुप्ता |जॉन अब्राहम , इमरान हाशमी |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |संदीप और पिंकी फ़रार |दीबाकर बनर्जी |अर्जुन कपूर , परिणीति चोपड़ा |यश राज फ़िल्म्स |- |द वाइफ |सरमद खान |गुरमीत चौधरी , सायनी दत्ता | |- |21 |स्विच |मुस्तुफ़ा राज |विक्रांत मैसी , नरेन कुमार |एरोस नाउ |- | rowspan="5" |26 |डी कंपनी |राम गोपाल वर्मा |अश्वत कान्थ शर्मा , अभिलाष चौधरी |स्पार्क प्रोडक्शंस |- |पग्गलैट |उमेश बिष्ट |सांया मल्होत्रा , श्रुति शर्मा |बालाजी मोशन पिक्चर्स |- |राग |अर्विंद त्रिपाठी |राजपाल यादव , हीना पंचाल |हरी कृपा फ़िल्म्स |- |साइना |अमोल गुप्ते |परिणीति चोपड़ा , मनव कौल |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |साइलेंस... कैन यू हियर इट? |अबान भारुचा देओहंस |मनोज बाजपेयी , प्राची देसाई |ज़ी5 |} == अप्रैल–जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="9" |अप्रैल | rowspan="2" |2 |फ्लाइट |सुरज जोशी |मोहित छड्डा , पवन मल्होत्रा |रिलायंस एंटरटेनमेंट |- |कोई जाने ना |अमीन हाजी |कुणाल कपूर , एमायरा दस्तूर |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |8 |द बिग बुल |कुकी गुलाटी |अभिषेक बच्चन , इलीआना डी’क्रूज़ |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |9 |हैलो चार्ली |पंकज सारस्वत |आदर जैन , जैकी श्रॉफ |एक्सेल एंटरटेनमेंट |- | rowspan="5" |16 |99 सॉन्ग्स |विश्वेश कृष्णमूर्ति |एहान भट , एडिल्सी वर्गस | |- |आ भी जा ओ पिया |राजेश हरिवंश मिश्रा |देव शर्मा , स्मृति कश्यप |जोहार एंटरटेनमेंट |- |अजीब दास्तान्स |शशांक खैतान |फातिमा सना शेख , जैदीप अहलावत |नेटफ्लिक्स |- |बाँसुरी: द फ्लूट |हरी विश्वनाथ |अनुराग कश्यप , उपेन्द्र लिमये |हैरीटूंज़ स्टूडियो |- |रात बाकी है |रात बाकी है |पाओली दाम , अनुप सोनी |ज़ी5 |- | rowspan="5" |मई |1 |बी.ए. पास 3 |नरेन्द्र सिंह |सनी सचदेव , अंकिता चौहान |फिल्मीबॉक्स |- |7 |मील पत्थर |इवान ऐयर |सुविंदर विक्की , लक्षवीर सारण |नेटफ्लिक्स |- |9 |हम भी अकेले तुम भी अकेले |हरीश व्यास |ज़रीन ख़ान , अंशुमान झा |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |13 |राधे |प्रभु देवा |सलमान खान , दिशा पटानी |सलमान खान फ़िल्म्स |- |18 |सरदार का ग्रैंडसन |काश्वी नायर |अर्जुन कपूर , रकुल प्रीत सिंह |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- | rowspan="3" |जून | rowspan="2" |11 |शादीस्थान |राज सिंह चौधरी |किर्ति कुल्हारी , मेधा शंकर |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |स्केटर गर्ल |मंजरी माकीजानी |रेचल संचिता गुप्ता , श्रद्धा गायकवाड़ |नेटफ्लिक्स |- |18 |शेरनी |अमित वी. मसूरकर |विद्या बालन , शरत सक्सेना |अमेज़न प्राइम वीडियो |} == जुलाई–सितंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="7" |जुलाई |2 |हसीन दिलरुबा |विनिल मैथ्यू |तापसी पन्नू , विक्रांत मैसी |नेटफ्लिक्स |- |9 |कॉलर बॉम्ब |ज्ञानेश ज़ोतिंग |जिमी शेरगिल , आशा नेगी |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |9 |स्टेट ऑफ़ सिज़: टेम्पल अटैक |केन घोष |अक्षय खन्ना , अभिमन्यु सिंह |ज़ी5 |- |16 |तूफ़ान |राकेश ओमप्रकाश मेहरा |फरहान अख्तर , परेश रावल |अमेज़न प्राइम वीडियो |- |23 |14 फेरे |देवांशु सिंह |विक्रांत मैसी , कृति खरबंदा |ज़ी5 |- |23 |हंगामा 2 |प्रियदर्शन |परेश रावल , शिल्पा शेट्टी |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |26 |मीमी |लक्ष्मण उतेकर |कृति सैनन , पंकज त्रिपाठी |नेटफ्लिक्स |- | rowspan="7" |अगस्त |6 |डायल 100 |रेन्सिल डी’सिल्वा |मनोज बाजपेयी , नीना गुप्ता |ज़ी5 |- |6 |ओए मामू | | | |- |12 |शेरशाह |विश्णुवर्धन |सिद्धार्थ मल्होत्रा , कियारा आडवाणी |अमेज़न प्राइम वीडियो |- |13 |भुज: द प्राइड ऑफ़ इंडिया |अभिषेक दुधैया |अजय देवगन , संजय दत्त |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |19 |बेल बॉटम |रंजीत एम. तिवारी |अक्षय कुमार , वाणी कपूर |पूजा एंटरटेनमेंट |- |20 |200 – हल्ला हो |सार्थक दासगुप्ता |अमोल पालेकर , बरुण सोबती |ज़ी5 |- |27 |चेहरे |रुमी जाफ़री |अमिताभ बच्चन , इमरान हाशमी |सरस्वती एंटरटेनमेंट |- | rowspan="8" |सितंबर | rowspan="2" |3 |हेलमेट |सतरम रामानी |अपारशक्ति खुराना , प्रणूतन बहल |ज़ी5 |- |फैक्टरी |फ़ैसल खान |फ़ैसल खान , रोली रयान |एम एस फ़िल्म्स एंड प्रोडक्शन्स |- | rowspan="4" |10 |भूत पुलिस |पवन किर्पालानी |सैफ अली खान , अर्जुन कपूर |12th स्ट्रीट एंटरटेनमेंट |- |क्या मेरी सोनम गुप्ता बेवफा है? |सौरभ त्यागी |जैसी गिल , सुरभि ज्योति |ज़ी5 |- |थलाइवी |ए. एल. विजय |कंगना रनौत , अर्विंद स्वामी |स्प्रिंट फ़िल्म्स |- |उर्फ घंटा |आयुष सक्सेना |जितु शिवहरे , रवि किशन |बिग्गबैंग |- |17 |अनकही कहानियां |अश्विनी अय्यर तिवारी |अभिषेक बनर्जी , रिंकु राजगुरु |RSVP मूवीज़ |- |18 |हाथी मेरे साथी |प्रभु सोलोमन |राणा डग्गुबाती , पुलकित सम्राट |ईरोस इंटरनेशनल |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ |- | rowspan="11" |अक्टूबर | rowspan="3" |1 |शिद्दत |कुणाल देशमुख |सनी कौशल, मोहित रैना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |सुमेरु |अविनाश ध्यानी |अविनास ध्यानी, संस्कृति भट्ट |पदमसिद्धि फिल्म्स | |- |रश्मी रॉकेट |आकर्ष खुराना |अभिषेक बनर्जी, श्वेता त्रिपाठी |आर एस वी पी मूवीज | |- |15 |सनक |कनिष्क वर्मा |विद्युत जममवाल, नेहा धूपिया |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- |16 |सरदार उधम |शऊजी सिरकर |विकी कौशल, बानीत संधु |अमेज़न प्राइम वीडियो | |- | rowspan="3" |20 |भवाई |हार्दिक गज्जर |प्रतीक गांधी, ऐंद्रित राय |पेन स्टुडियोस, सन्शाइन पिक्चर्स | |- |बबलू बैच्लर |अग्निदेव चैटर्जी |शर्माण जोशी, पूजा चॉपरा |रफट फिल्म्स | |- |आफत यी इश्क |इंद्रजीत शर्मा |नेहा शर्मा, नामित दास |जी स्टूडियो, जी 5 | |- | rowspan="3" |29 |बेखुदी |अमित कसारिया |अधवायन सुमन, ऐन्जल |दरेयमसपर्क मूवीज | |- |दीबबक |जय के |एमरान हाशमी, निकिता दुत्ता |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |हम दो हमारे दो |अभिषेक जैन |राजकुमार राव, परेश रावल |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- |नवम्बर | rowspan="2" |5 |मीनाक्षी सुंदरेश्वर |विवेक सोनी |अभिमन्यु दुससनी,साँय मैनोट्रा |धर्मातीक एनर्टैन्मन्ट | |- | |सूर्यवंशी |रोहित शेट्टी |अक्षय कुमार, कैटरीना कैफ |केप ऑफ गुड फिल्म्स | |- | | rowspan="2" |12 |स्क्वाड |निलेश साने |मालविका राज, पूजा बत्रा |जी स्टोडियो | |- | |बंटी ओर बबली 2 |वरुण वी शर्मा |सैफ अली खान, रानी मुकर्जी |यश राज फिल्म्स | |- | | rowspan="3" |19 |धमाका |राम माध्वानि |कार्तिक आर्यन, मृणाल ठाकुर |ग्लोबलगते एनर्टैन्मन्ट | |- | |केस |रिशब सेठ |अमोल पाराशर, कवीं दवे |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | |ये मर्द बेचारा |अनूप थापा |वीराज राव, सीमा पाहवा |राव एंटेरटैनमेंट | |- | |25 |सत्यमेव जयते 2 |मिलाप जवेरी |जॉन आँरामी, दिव्या खोसला |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | | rowspan="5" |26 |अंतिम : ध फाइनल ट्रुथ |महेश मंजरेकर |सलमान खान, आयुष शर्मा |सलमान खान फिल्म | |- | |छोरी |विशाल फुरिया |नुशर्रत भरूच्च |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | |तड़प |मिलन लुथरिया |आहन शेट्टी, तारा सुतरिया |फॉक्स स्टार स्टूडियो | |- | |बोब बिस्वास |दिया अन्नपूर्णा |अभिषेक बच्चन, चितरागड़ा सिंघ |रेड छिलेस एंटेरटैनमेंट | |- | |चंडीगढ़ करे आशिकी |अभिषेक कपूर |आयुष्मान खुराना, वानी कपूर |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |दिसम्बर |10 |वेले |देवें मुंजल |करन देओल, अभय देओल |अजय देवगन फिल्म | |- | | |कोड नाम अब्दुल |ईश्वर गुंटूरा |तनिशा मुकर्जी |मिसे एन सीन फिल्म्स | |- | |17 |420 आईपीएस |मनीष गुप्ता |विनय पाठक, रणवीर शोरी |जी स्टूडियो, जी 5 | |- | |24 |83 |कबीर खान |रणवीर सिंघ, दीपिका पादुकोण |कबीर खान फिल्म्स | |- | | |अतरंगी रे |आनंद एल राय |धनुष, सारा अली खान |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | | |मर्डर येत तीसरी मंजिल302 |नवनीत ब्याज सैनी |लकी अली, इरफान खान |कुआं फिल्म्स आए टी दी | |- | |31 |वाह ज़िंदगी |दिनेश एस यादव |विजय राज, संजय मिश्रा |शिवाज़ फिल्म्स | |} [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] [[श्रेणी:2021 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] {{आधार}} gnvhmvvnwjxo402nzucle20gzp9zryb 6537689 6537680 2026-04-08T13:58:34Z MovieLoverFan 505761 /* अक्टूबर-दिसंबर */ Table added 6537689 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ !फ़िल्म !English !कलाकार !प्रदर्शन तिथि |- |[[सूर्यवंशी]] |[[:en:Sooryavanshi|Sooryavanshi]] |[[अक्षय कुमार]] , [[कैटरीना कैफ़|कैटरीना कैफ]], [[रणवीर सिंह]] , [[अजय देवगन]] ,[[नीना गुप्ता]], जेकी श्रोफ |५ नवम्बर २०२१ |- |[[83 (फ़िल्म)|''83'' (फ़िल्म)]] |[[:en:83_(film)|83]] |[[रणवीर सिंह]], [[दीपिका पादुकोण]], [[साकिब सलीम]] , [[जीवा (अभिनेता)|जीिवा]], [[ऐमी विर्क|एमी वर्क]], [[पंकज त्रिपाठी]] |२४ दिसम्बर २०२१ |- |[[बेल बॉटम]] |[[:en:Bell_Bottom_(2021_film)|Bell Bottom]] |[[अक्षय कुमार]] , [[हुमा क़ुरैशी (अभिनेत्री)|हुमा कुरैशी]], [[वाणी कपूर]], [[लारा दत्ता]] |१९ अगस्त २०२१ |- |[[स्टेट ऑफ सीज: टेम्पल अटैक|''स्टेट'' ऑफ सीज: ''टेम्पल अटैक'']] |[[:en:State_of_Siege:_Temple_Attack|State of Siege: Temple Attack]] |[[अक्षय खन्ना]] |९ जुलाई २०२१ |- |[[अंतिम: द फाइनल ट्रुथ]] |[[:en:Antim:_The_Final_Truth|Antim: The Final Truth]] |[[सलमान खान]] |२६ नवम्बर २०२१ |- |[[द बिग बुल]] |[[:en:The_Big_Bull|The Big Bull]] |[[अभिषेक बच्चन]] ,[[इलियाना डी'क्रूज़]] ,[[लीला प्रजापति]] |८ अप्रैल २०२१ |- |[[बंटी और बबली 2]] |[[:en:Bunty_Aur_Babli_2|Bunty Aur Babli 2]] |[[सैफ अली खान]] ,[[रानी मुखर्जी]] ,[[सिद्धांत चतुर्वेदी]] ,[[यशपाल शर्मा]] |१९ नवंबर २०२१ |- |[[भुज: द प्राइड ऑफ़ इंडिया]] |[[:en:Bhuj:_The_Pride_of_India|Bhuj: The Pride of India]] |[[शरद केलकर|अजय देवगन ,शरद केलकर]] ,[[सोनाक्षी सिन्हा]] ,[[ऐमी विर्क]] |१३ अगस्त २०२१ |- |[[राधे (2021 फिल्म)]] |[[:en:Radhe_(2021_film)|Radhe]] |[[सलमान खान]] ,[[दिशा पाटनी]] |१३ मई २०२१ |- |[[शेरशाह (फ़िल्म)]] |[[:en:Shershaah|Shershaah]] |[[सिद्धार्थ मल्होत्रा]] ,[[कियारा आडवाणी]] |१२ अगस्त २०२१ |- |[[संदीप और पिंकी फरार]] |[[:en:Sandeep_Aur_Pinky_Faraar|Sandeep Aur Pinky Faraar]] |[[अर्जुन कपूर]] ,[[परिणीति चोपड़ा]] ,[[पंकज त्रिपाठी]] ,[[अर्चना पूरन सिंह]] , [[कंवलजीत सिंह]] , [[शीबा चड्ढा]] , [[अनन्या खरे]] |१९ मार्च २०२१ |- |[[हसीन दिलरुबा]] |[[:en:Haseen_Dillruba|Haseen Dillruba]] |[[तापसी पन्नू]] ,[[विक्रान्त मैस्सी]] ,[[हर्षवर्धन राणे]] ,[[आदित्य श्रीवास्तव]] |२ जुलाई २०२१ |} == जनवरी-मार्च == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="12" |'''जनवरी''' | rowspan="2" |1 |नेल पॉलिश |बग्स भार्गव कृष्णा |अर्जुन रामपाल मानव कौल |टेन इयर्स यंगर प्रोडक्शंस एलएलपी |- |रामप्रसाद की तेहरवी |सीमा पाहवा |नसीरुद्दीन शाह विनय पाठक |जियो स्टूडियोज़ |- |7 |कागज़ |सतीश कौशिक |पंकज त्रिपाठी मोनाल गज्जर |सलमान खान फ़िल्म्स |- |8 |12 'O' क्लॉक |राम गोपाल वर्मा |मिथुन चक्रवर्ती मकरंद देशपांडे |ए कंपनी प्रोडक्ट |- |14 |द पावर |महेश मांजरेकर |विद्युत जामवाल श्रुति हासन |ज़ी प्लेक्स |- |15 |त्रिभंग |रेनुका शाहने |काजोल तन्वी आज़मी |अजय देवगन फ़िल्म्स |- |21 |जामुन |गौरव मेहरा |रघुबीर यादव श्वेता बासु प्रसाद |फिल्मवाला फैक्ट्री |- |22 |मैडम चीफ मिनिस्टर |सुभाष कपूर |रिचा चड्ढा मानव कौल |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |22 |मचान |नितेश तिवारी |पवन वावल रिचा कालरा |शेमारू एंटरटेनमेंट |- | rowspan="3" |29 |मास्साब |आदित्य ओम |शिव सूर्यवंशी ,शीताल सिंह |पुरुषोत्तम स्टूडियोज़ |- |मैं मुलायम सिंह यादव |सुवेंदु राज घोष |अमिथ सेठी गोविंद नामदेव |एम एस प्रोडक्शन |- |सत्‍या साई बाबा |विकी रणावत |अनुप जलोटा जैकी श्रॉफ |ए-वन सिने क्रिएशन |- | rowspan="6" |फ़रवरी |4 |लाहौर कॉन्फिडेंशियल |कुनाल कोहली |रिचा चड्ढा करीश्मा तन्ना |जार पिक्चर्स |- |12 |साक्षी |अजय राम |विक्रम मस्ताल |सीआर फिल्म्स |- |14 |बावरी छोरी |कार्तिक रामालिंगम |आहाना कुमरा , रुमाना मोल्ला |बिग फिल्म्स मीडिया FZ LLC |- | rowspan="2" |19 |ट्यूस्डेज़ एंड फ्राइडेज़ |तरणवीर सिंह |अनमोल ढिल्लों, इब्राहीम चौधरी |टी-सीरीज फिल्म्स |- |टैंक क्लीनर |परविंदर सिंह व्रैच |विनामर्जोत सिंह व्रैच, मनी सभरवाल |रेडी प्रोडक्शंस |- |25 |द गर्ल ऑन द ट्रेन |रिभु दासगुप्ता |अविनाश तिवारी ,किर्ति कुलहरी |रिलायंस एंटरटेनमेंट, नेटफ्लिक्स |- | rowspan="14" |मार्च |8 |बॉम्बे रोज़ |गीतांजलि राव |साइली खरे , अमित देओंडी |नेटफ्लिक्स |- | rowspan="2" |11 |रूहि |हार्दिक मेहता |राजकुमार राव , जान्हवी कपूर |जियो स्टूडियोज़ |- |मेरा फौजी कॉलिंग |आर्यन सक्सेना |शर्मन जोशी , विक्रम सिंह |रनिंग हॉर्सेस फ़िल्म्स |- |12 |टाइम टू डांस |स्टेनली डी’कॉस्टा |सूरज पंचोली , इसाबेल कैफ |टी फ़िल्म्स यूके लिमिटेड |- | rowspan="4" |19 |अहान |निखिल फेर्वानी |अरिफ़ ज़कारिया , अबुली ममाजी |विल फाइंड्स वे फ़िल्म्स |- |मुंबई सागा |संजय गुप्ता |जॉन अब्राहम , इमरान हाशमी |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |संदीप और पिंकी फ़रार |दीबाकर बनर्जी |अर्जुन कपूर , परिणीति चोपड़ा |यश राज फ़िल्म्स |- |द वाइफ |सरमद खान |गुरमीत चौधरी , सायनी दत्ता | |- |21 |स्विच |मुस्तुफ़ा राज |विक्रांत मैसी , नरेन कुमार |एरोस नाउ |- | rowspan="5" |26 |डी कंपनी |राम गोपाल वर्मा |अश्वत कान्थ शर्मा , अभिलाष चौधरी |स्पार्क प्रोडक्शंस |- |पग्गलैट |उमेश बिष्ट |सांया मल्होत्रा , श्रुति शर्मा |बालाजी मोशन पिक्चर्स |- |राग |अर्विंद त्रिपाठी |राजपाल यादव , हीना पंचाल |हरी कृपा फ़िल्म्स |- |साइना |अमोल गुप्ते |परिणीति चोपड़ा , मनव कौल |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |साइलेंस... कैन यू हियर इट? |अबान भारुचा देओहंस |मनोज बाजपेयी , प्राची देसाई |ज़ी5 |} == अप्रैल–जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="9" |अप्रैल | rowspan="2" |2 |फ्लाइट |सुरज जोशी |मोहित छड्डा , पवन मल्होत्रा |रिलायंस एंटरटेनमेंट |- |कोई जाने ना |अमीन हाजी |कुणाल कपूर , एमायरा दस्तूर |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |8 |द बिग बुल |कुकी गुलाटी |अभिषेक बच्चन , इलीआना डी’क्रूज़ |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |9 |हैलो चार्ली |पंकज सारस्वत |आदर जैन , जैकी श्रॉफ |एक्सेल एंटरटेनमेंट |- | rowspan="5" |16 |99 सॉन्ग्स |विश्वेश कृष्णमूर्ति |एहान भट , एडिल्सी वर्गस | |- |आ भी जा ओ पिया |राजेश हरिवंश मिश्रा |देव शर्मा , स्मृति कश्यप |जोहार एंटरटेनमेंट |- |अजीब दास्तान्स |शशांक खैतान |फातिमा सना शेख , जैदीप अहलावत |नेटफ्लिक्स |- |बाँसुरी: द फ्लूट |हरी विश्वनाथ |अनुराग कश्यप , उपेन्द्र लिमये |हैरीटूंज़ स्टूडियो |- |रात बाकी है |रात बाकी है |पाओली दाम , अनुप सोनी |ज़ी5 |- | rowspan="5" |मई |1 |बी.ए. पास 3 |नरेन्द्र सिंह |सनी सचदेव , अंकिता चौहान |फिल्मीबॉक्स |- |7 |मील पत्थर |इवान ऐयर |सुविंदर विक्की , लक्षवीर सारण |नेटफ्लिक्स |- |9 |हम भी अकेले तुम भी अकेले |हरीश व्यास |ज़रीन ख़ान , अंशुमान झा |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |13 |राधे |प्रभु देवा |सलमान खान , दिशा पटानी |सलमान खान फ़िल्म्स |- |18 |सरदार का ग्रैंडसन |काश्वी नायर |अर्जुन कपूर , रकुल प्रीत सिंह |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- | rowspan="3" |जून | rowspan="2" |11 |शादीस्थान |राज सिंह चौधरी |किर्ति कुल्हारी , मेधा शंकर |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |स्केटर गर्ल |मंजरी माकीजानी |रेचल संचिता गुप्ता , श्रद्धा गायकवाड़ |नेटफ्लिक्स |- |18 |शेरनी |अमित वी. मसूरकर |विद्या बालन , शरत सक्सेना |अमेज़न प्राइम वीडियो |} == जुलाई–सितंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="7" |जुलाई |2 |हसीन दिलरुबा |विनिल मैथ्यू |तापसी पन्नू , विक्रांत मैसी |नेटफ्लिक्स |- |9 |कॉलर बॉम्ब |ज्ञानेश ज़ोतिंग |जिमी शेरगिल , आशा नेगी |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |9 |स्टेट ऑफ़ सिज़: टेम्पल अटैक |केन घोष |अक्षय खन्ना , अभिमन्यु सिंह |ज़ी5 |- |16 |तूफ़ान |राकेश ओमप्रकाश मेहरा |फरहान अख्तर , परेश रावल |अमेज़न प्राइम वीडियो |- |23 |14 फेरे |देवांशु सिंह |विक्रांत मैसी , कृति खरबंदा |ज़ी5 |- |23 |हंगामा 2 |प्रियदर्शन |परेश रावल , शिल्पा शेट्टी |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |26 |मीमी |लक्ष्मण उतेकर |कृति सैनन , पंकज त्रिपाठी |नेटफ्लिक्स |- | rowspan="7" |अगस्त |6 |डायल 100 |रेन्सिल डी’सिल्वा |मनोज बाजपेयी , नीना गुप्ता |ज़ी5 |- |6 |ओए मामू | | | |- |12 |शेरशाह |विश्णुवर्धन |सिद्धार्थ मल्होत्रा , कियारा आडवाणी |अमेज़न प्राइम वीडियो |- |13 |भुज: द प्राइड ऑफ़ इंडिया |अभिषेक दुधैया |अजय देवगन , संजय दत्त |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |19 |बेल बॉटम |रंजीत एम. तिवारी |अक्षय कुमार , वाणी कपूर |पूजा एंटरटेनमेंट |- |20 |200 – हल्ला हो |सार्थक दासगुप्ता |अमोल पालेकर , बरुण सोबती |ज़ी5 |- |27 |चेहरे |रुमी जाफ़री |अमिताभ बच्चन , इमरान हाशमी |सरस्वती एंटरटेनमेंट |- | rowspan="8" |सितंबर | rowspan="2" |3 |हेलमेट |सतरम रामानी |अपारशक्ति खुराना , प्रणूतन बहल |ज़ी5 |- |फैक्टरी |फ़ैसल खान |फ़ैसल खान , रोली रयान |एम एस फ़िल्म्स एंड प्रोडक्शन्स |- | rowspan="4" |10 |भूत पुलिस |पवन किर्पालानी |सैफ अली खान , अर्जुन कपूर |12th स्ट्रीट एंटरटेनमेंट |- |क्या मेरी सोनम गुप्ता बेवफा है? |सौरभ त्यागी |जैसी गिल , सुरभि ज्योति |ज़ी5 |- |थलाइवी |ए. एल. विजय |कंगना रनौत , अर्विंद स्वामी |स्प्रिंट फ़िल्म्स |- |उर्फ घंटा |आयुष सक्सेना |जितु शिवहरे , रवि किशन |बिग्गबैंग |- |17 |अनकही कहानियां |अश्विनी अय्यर तिवारी |अभिषेक बनर्जी , रिंकु राजगुरु |RSVP मूवीज़ |- |18 |हाथी मेरे साथी |प्रभु सोलोमन |राणा डग्गुबाती , पुलकित सम्राट |ईरोस इंटरनेशनल |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ |- | rowspan="11" |अक्टूबर | rowspan="3" |1 |शिद्दत |कुणाल देशमुख |सनी कौशल, मोहित रैना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |सुमेरु |अविनाश ध्यानी |अविनास ध्यानी, संस्कृति भट्ट |पदमसिद्धि फिल्म्स | |- |रश्मी रॉकेट |आकर्ष खुराना |अभिषेक बनर्जी, श्वेता त्रिपाठी |आर एस वी पी मूवीज | |- |15 |सनक |कनिष्क वर्मा |विद्युत जममवाल, नेहा धूपिया |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- |16 |सरदार उधम |शऊजी सिरकर |विकी कौशल, बानीत संधु |अमेज़न प्राइम वीडियो | |- | rowspan="3" |20 |भवाई |हार्दिक गज्जर |प्रतीक गांधी, ऐंद्रित राय |पेन स्टुडियोस, सन्शाइन पिक्चर्स | |- |बबलू बैच्लर |अग्निदेव चैटर्जी |शर्माण जोशी, पूजा चॉपरा |रफट फिल्म्स | |- |आफत यी इश्क |इंद्रजीत शर्मा |नेहा शर्मा, नामित दास |जी स्टूडियो, जी 5 | |- | rowspan="3" |29 |बेखुदी |अमित कसारिया |अधवायन सुमन, ऐन्जल |दरेयमसपर्क मूवीज | |- |दीबबक |जय के |एमरान हाशमी, निकिता दुत्ता |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |हम दो हमारे दो |अभिषेक जैन |राजकुमार राव, परेश रावल |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | rowspan="13" |नवम्बर | rowspan="2" |5 |मीनाक्षी सुंदरेश्वर |विवेक सोनी |अभिमन्यु दुससनी,साँय मैनोट्रा |धर्मातीक एनर्टैन्मन्ट | |- |सूर्यवंशी |रोहित शेट्टी |अक्षय कुमार, कैटरीना कैफ |केप ऑफ गुड फिल्म्स | |- | rowspan="2" |12 |स्क्वाड |निलेश साने |मालविका राज, पूजा बत्रा |जी स्टोडियो | |- |बंटी ओर बबली 2 |वरुण वी शर्मा |सैफ अली खान, रानी मुकर्जी |यश राज फिल्म्स | |- | rowspan="3" |19 |धमाका |राम माध्वानि |कार्तिक आर्यन, मृणाल ठाकुर |ग्लोबलगते एनर्टैन्मन्ट | |- |केस |रिशब सेठ |अमोल पाराशर, कवीं दवे |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- |ये मर्द बेचारा |अनूप थापा |वीराज राव, सीमा पाहवा |राव एंटेरटैनमेंट | |- |25 |सत्यमेव जयते 2 |मिलाप जवेरी |जॉन आँरामी, दिव्या खोसला |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | rowspan="5" |26 |अंतिम : ध फाइनल ट्रुथ |महेश मंजरेकर |सलमान खान, आयुष शर्मा |सलमान खान फिल्म | |- |छोरी |विशाल फुरिया |नुशर्रत भरूच्च |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |तड़प |मिलन लुथरिया |आहन शेट्टी, तारा सुतरिया |फॉक्स स्टार स्टूडियो | |- |बोब बिस्वास |दिया अन्नपूर्णा |अभिषेक बच्चन, चितरागड़ा सिंघ |रेड छिलेस एंटेरटैनमेंट | |- |चंडीगढ़ करे आशिकी |अभिषेक कपूर |आयुष्मान खुराना, वानी कपूर |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |दिसम्बर |10 |वेले |देवें मुंजल |करन देओल, अभय देओल |अजय देवगन फिल्म | |- | | |कोड नाम अब्दुल |ईश्वर गुंटूरा |तनिशा मुकर्जी |मिसे एन सीन फिल्म्स | |- | |17 |420 आईपीएस |मनीष गुप्ता |विनय पाठक, रणवीर शोरी |जी स्टूडियो, जी 5 | |- | |24 |83 |कबीर खान |रणवीर सिंघ, दीपिका पादुकोण |कबीर खान फिल्म्स | |- | | |अतरंगी रे |आनंद एल राय |धनुष, सारा अली खान |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | | |मर्डर येत तीसरी मंजिल302 |नवनीत ब्याज सैनी |लकी अली, इरफान खान |कुआं फिल्म्स आए टी दी | |- | |31 |वाह ज़िंदगी |दिनेश एस यादव |विजय राज, संजय मिश्रा |शिवाज़ फिल्म्स | |} [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] [[श्रेणी:2021 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] {{आधार}} j2l1aldanmig8smy244uk3llbkll4ur 6537693 6537689 2026-04-08T14:03:01Z MovieLoverFan 505761 /* अक्टूबर-दिसंबर */ Table formatting. 6537693 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ !फ़िल्म !English !कलाकार !प्रदर्शन तिथि |- |[[सूर्यवंशी]] |[[:en:Sooryavanshi|Sooryavanshi]] |[[अक्षय कुमार]] , [[कैटरीना कैफ़|कैटरीना कैफ]], [[रणवीर सिंह]] , [[अजय देवगन]] ,[[नीना गुप्ता]], जेकी श्रोफ |५ नवम्बर २०२१ |- |[[83 (फ़िल्म)|''83'' (फ़िल्म)]] |[[:en:83_(film)|83]] |[[रणवीर सिंह]], [[दीपिका पादुकोण]], [[साकिब सलीम]] , [[जीवा (अभिनेता)|जीिवा]], [[ऐमी विर्क|एमी वर्क]], [[पंकज त्रिपाठी]] |२४ दिसम्बर २०२१ |- |[[बेल बॉटम]] |[[:en:Bell_Bottom_(2021_film)|Bell Bottom]] |[[अक्षय कुमार]] , [[हुमा क़ुरैशी (अभिनेत्री)|हुमा कुरैशी]], [[वाणी कपूर]], [[लारा दत्ता]] |१९ अगस्त २०२१ |- |[[स्टेट ऑफ सीज: टेम्पल अटैक|''स्टेट'' ऑफ सीज: ''टेम्पल अटैक'']] |[[:en:State_of_Siege:_Temple_Attack|State of Siege: Temple Attack]] |[[अक्षय खन्ना]] |९ जुलाई २०२१ |- |[[अंतिम: द फाइनल ट्रुथ]] |[[:en:Antim:_The_Final_Truth|Antim: The Final Truth]] |[[सलमान खान]] |२६ नवम्बर २०२१ |- |[[द बिग बुल]] |[[:en:The_Big_Bull|The Big Bull]] |[[अभिषेक बच्चन]] ,[[इलियाना डी'क्रूज़]] ,[[लीला प्रजापति]] |८ अप्रैल २०२१ |- |[[बंटी और बबली 2]] |[[:en:Bunty_Aur_Babli_2|Bunty Aur Babli 2]] |[[सैफ अली खान]] ,[[रानी मुखर्जी]] ,[[सिद्धांत चतुर्वेदी]] ,[[यशपाल शर्मा]] |१९ नवंबर २०२१ |- |[[भुज: द प्राइड ऑफ़ इंडिया]] |[[:en:Bhuj:_The_Pride_of_India|Bhuj: The Pride of India]] |[[शरद केलकर|अजय देवगन ,शरद केलकर]] ,[[सोनाक्षी सिन्हा]] ,[[ऐमी विर्क]] |१३ अगस्त २०२१ |- |[[राधे (2021 फिल्म)]] |[[:en:Radhe_(2021_film)|Radhe]] |[[सलमान खान]] ,[[दिशा पाटनी]] |१३ मई २०२१ |- |[[शेरशाह (फ़िल्म)]] |[[:en:Shershaah|Shershaah]] |[[सिद्धार्थ मल्होत्रा]] ,[[कियारा आडवाणी]] |१२ अगस्त २०२१ |- |[[संदीप और पिंकी फरार]] |[[:en:Sandeep_Aur_Pinky_Faraar|Sandeep Aur Pinky Faraar]] |[[अर्जुन कपूर]] ,[[परिणीति चोपड़ा]] ,[[पंकज त्रिपाठी]] ,[[अर्चना पूरन सिंह]] , [[कंवलजीत सिंह]] , [[शीबा चड्ढा]] , [[अनन्या खरे]] |१९ मार्च २०२१ |- |[[हसीन दिलरुबा]] |[[:en:Haseen_Dillruba|Haseen Dillruba]] |[[तापसी पन्नू]] ,[[विक्रान्त मैस्सी]] ,[[हर्षवर्धन राणे]] ,[[आदित्य श्रीवास्तव]] |२ जुलाई २०२१ |} == जनवरी-मार्च == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="12" |'''जनवरी''' | rowspan="2" |1 |नेल पॉलिश |बग्स भार्गव कृष्णा |अर्जुन रामपाल मानव कौल |टेन इयर्स यंगर प्रोडक्शंस एलएलपी |- |रामप्रसाद की तेहरवी |सीमा पाहवा |नसीरुद्दीन शाह विनय पाठक |जियो स्टूडियोज़ |- |7 |कागज़ |सतीश कौशिक |पंकज त्रिपाठी मोनाल गज्जर |सलमान खान फ़िल्म्स |- |8 |12 'O' क्लॉक |राम गोपाल वर्मा |मिथुन चक्रवर्ती मकरंद देशपांडे |ए कंपनी प्रोडक्ट |- |14 |द पावर |महेश मांजरेकर |विद्युत जामवाल श्रुति हासन |ज़ी प्लेक्स |- |15 |त्रिभंग |रेनुका शाहने |काजोल तन्वी आज़मी |अजय देवगन फ़िल्म्स |- |21 |जामुन |गौरव मेहरा |रघुबीर यादव श्वेता बासु प्रसाद |फिल्मवाला फैक्ट्री |- |22 |मैडम चीफ मिनिस्टर |सुभाष कपूर |रिचा चड्ढा मानव कौल |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |22 |मचान |नितेश तिवारी |पवन वावल रिचा कालरा |शेमारू एंटरटेनमेंट |- | rowspan="3" |29 |मास्साब |आदित्य ओम |शिव सूर्यवंशी ,शीताल सिंह |पुरुषोत्तम स्टूडियोज़ |- |मैं मुलायम सिंह यादव |सुवेंदु राज घोष |अमिथ सेठी गोविंद नामदेव |एम एस प्रोडक्शन |- |सत्‍या साई बाबा |विकी रणावत |अनुप जलोटा जैकी श्रॉफ |ए-वन सिने क्रिएशन |- | rowspan="6" |फ़रवरी |4 |लाहौर कॉन्फिडेंशियल |कुनाल कोहली |रिचा चड्ढा करीश्मा तन्ना |जार पिक्चर्स |- |12 |साक्षी |अजय राम |विक्रम मस्ताल |सीआर फिल्म्स |- |14 |बावरी छोरी |कार्तिक रामालिंगम |आहाना कुमरा , रुमाना मोल्ला |बिग फिल्म्स मीडिया FZ LLC |- | rowspan="2" |19 |ट्यूस्डेज़ एंड फ्राइडेज़ |तरणवीर सिंह |अनमोल ढिल्लों, इब्राहीम चौधरी |टी-सीरीज फिल्म्स |- |टैंक क्लीनर |परविंदर सिंह व्रैच |विनामर्जोत सिंह व्रैच, मनी सभरवाल |रेडी प्रोडक्शंस |- |25 |द गर्ल ऑन द ट्रेन |रिभु दासगुप्ता |अविनाश तिवारी ,किर्ति कुलहरी |रिलायंस एंटरटेनमेंट, नेटफ्लिक्स |- | rowspan="14" |मार्च |8 |बॉम्बे रोज़ |गीतांजलि राव |साइली खरे , अमित देओंडी |नेटफ्लिक्स |- | rowspan="2" |11 |रूहि |हार्दिक मेहता |राजकुमार राव , जान्हवी कपूर |जियो स्टूडियोज़ |- |मेरा फौजी कॉलिंग |आर्यन सक्सेना |शर्मन जोशी , विक्रम सिंह |रनिंग हॉर्सेस फ़िल्म्स |- |12 |टाइम टू डांस |स्टेनली डी’कॉस्टा |सूरज पंचोली , इसाबेल कैफ |टी फ़िल्म्स यूके लिमिटेड |- | rowspan="4" |19 |अहान |निखिल फेर्वानी |अरिफ़ ज़कारिया , अबुली ममाजी |विल फाइंड्स वे फ़िल्म्स |- |मुंबई सागा |संजय गुप्ता |जॉन अब्राहम , इमरान हाशमी |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |संदीप और पिंकी फ़रार |दीबाकर बनर्जी |अर्जुन कपूर , परिणीति चोपड़ा |यश राज फ़िल्म्स |- |द वाइफ |सरमद खान |गुरमीत चौधरी , सायनी दत्ता | |- |21 |स्विच |मुस्तुफ़ा राज |विक्रांत मैसी , नरेन कुमार |एरोस नाउ |- | rowspan="5" |26 |डी कंपनी |राम गोपाल वर्मा |अश्वत कान्थ शर्मा , अभिलाष चौधरी |स्पार्क प्रोडक्शंस |- |पग्गलैट |उमेश बिष्ट |सांया मल्होत्रा , श्रुति शर्मा |बालाजी मोशन पिक्चर्स |- |राग |अर्विंद त्रिपाठी |राजपाल यादव , हीना पंचाल |हरी कृपा फ़िल्म्स |- |साइना |अमोल गुप्ते |परिणीति चोपड़ा , मनव कौल |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |साइलेंस... कैन यू हियर इट? |अबान भारुचा देओहंस |मनोज बाजपेयी , प्राची देसाई |ज़ी5 |} == अप्रैल–जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="9" |अप्रैल | rowspan="2" |2 |फ्लाइट |सुरज जोशी |मोहित छड्डा , पवन मल्होत्रा |रिलायंस एंटरटेनमेंट |- |कोई जाने ना |अमीन हाजी |कुणाल कपूर , एमायरा दस्तूर |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |8 |द बिग बुल |कुकी गुलाटी |अभिषेक बच्चन , इलीआना डी’क्रूज़ |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |9 |हैलो चार्ली |पंकज सारस्वत |आदर जैन , जैकी श्रॉफ |एक्सेल एंटरटेनमेंट |- | rowspan="5" |16 |99 सॉन्ग्स |विश्वेश कृष्णमूर्ति |एहान भट , एडिल्सी वर्गस | |- |आ भी जा ओ पिया |राजेश हरिवंश मिश्रा |देव शर्मा , स्मृति कश्यप |जोहार एंटरटेनमेंट |- |अजीब दास्तान्स |शशांक खैतान |फातिमा सना शेख , जैदीप अहलावत |नेटफ्लिक्स |- |बाँसुरी: द फ्लूट |हरी विश्वनाथ |अनुराग कश्यप , उपेन्द्र लिमये |हैरीटूंज़ स्टूडियो |- |रात बाकी है |रात बाकी है |पाओली दाम , अनुप सोनी |ज़ी5 |- | rowspan="5" |मई |1 |बी.ए. पास 3 |नरेन्द्र सिंह |सनी सचदेव , अंकिता चौहान |फिल्मीबॉक्स |- |7 |मील पत्थर |इवान ऐयर |सुविंदर विक्की , लक्षवीर सारण |नेटफ्लिक्स |- |9 |हम भी अकेले तुम भी अकेले |हरीश व्यास |ज़रीन ख़ान , अंशुमान झा |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |13 |राधे |प्रभु देवा |सलमान खान , दिशा पटानी |सलमान खान फ़िल्म्स |- |18 |सरदार का ग्रैंडसन |काश्वी नायर |अर्जुन कपूर , रकुल प्रीत सिंह |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- | rowspan="3" |जून | rowspan="2" |11 |शादीस्थान |राज सिंह चौधरी |किर्ति कुल्हारी , मेधा शंकर |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |स्केटर गर्ल |मंजरी माकीजानी |रेचल संचिता गुप्ता , श्रद्धा गायकवाड़ |नेटफ्लिक्स |- |18 |शेरनी |अमित वी. मसूरकर |विद्या बालन , शरत सक्सेना |अमेज़न प्राइम वीडियो |} == जुलाई–सितंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="7" |जुलाई |2 |हसीन दिलरुबा |विनिल मैथ्यू |तापसी पन्नू , विक्रांत मैसी |नेटफ्लिक्स |- |9 |कॉलर बॉम्ब |ज्ञानेश ज़ोतिंग |जिमी शेरगिल , आशा नेगी |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |9 |स्टेट ऑफ़ सिज़: टेम्पल अटैक |केन घोष |अक्षय खन्ना , अभिमन्यु सिंह |ज़ी5 |- |16 |तूफ़ान |राकेश ओमप्रकाश मेहरा |फरहान अख्तर , परेश रावल |अमेज़न प्राइम वीडियो |- |23 |14 फेरे |देवांशु सिंह |विक्रांत मैसी , कृति खरबंदा |ज़ी5 |- |23 |हंगामा 2 |प्रियदर्शन |परेश रावल , शिल्पा शेट्टी |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |26 |मीमी |लक्ष्मण उतेकर |कृति सैनन , पंकज त्रिपाठी |नेटफ्लिक्स |- | rowspan="7" |अगस्त |6 |डायल 100 |रेन्सिल डी’सिल्वा |मनोज बाजपेयी , नीना गुप्ता |ज़ी5 |- |6 |ओए मामू | | | |- |12 |शेरशाह |विश्णुवर्धन |सिद्धार्थ मल्होत्रा , कियारा आडवाणी |अमेज़न प्राइम वीडियो |- |13 |भुज: द प्राइड ऑफ़ इंडिया |अभिषेक दुधैया |अजय देवगन , संजय दत्त |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |19 |बेल बॉटम |रंजीत एम. तिवारी |अक्षय कुमार , वाणी कपूर |पूजा एंटरटेनमेंट |- |20 |200 – हल्ला हो |सार्थक दासगुप्ता |अमोल पालेकर , बरुण सोबती |ज़ी5 |- |27 |चेहरे |रुमी जाफ़री |अमिताभ बच्चन , इमरान हाशमी |सरस्वती एंटरटेनमेंट |- | rowspan="8" |सितंबर | rowspan="2" |3 |हेलमेट |सतरम रामानी |अपारशक्ति खुराना , प्रणूतन बहल |ज़ी5 |- |फैक्टरी |फ़ैसल खान |फ़ैसल खान , रोली रयान |एम एस फ़िल्म्स एंड प्रोडक्शन्स |- | rowspan="4" |10 |भूत पुलिस |पवन किर्पालानी |सैफ अली खान , अर्जुन कपूर |12th स्ट्रीट एंटरटेनमेंट |- |क्या मेरी सोनम गुप्ता बेवफा है? |सौरभ त्यागी |जैसी गिल , सुरभि ज्योति |ज़ी5 |- |थलाइवी |ए. एल. विजय |कंगना रनौत , अर्विंद स्वामी |स्प्रिंट फ़िल्म्स |- |उर्फ घंटा |आयुष सक्सेना |जितु शिवहरे , रवि किशन |बिग्गबैंग |- |17 |अनकही कहानियां |अश्विनी अय्यर तिवारी |अभिषेक बनर्जी , रिंकु राजगुरु |RSVP मूवीज़ |- |18 |हाथी मेरे साथी |प्रभु सोलोमन |राणा डग्गुबाती , पुलकित सम्राट |ईरोस इंटरनेशनल |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ |- | rowspan="11" |अक्टूबर | rowspan="3" |1 |शिद्दत |कुणाल देशमुख |सनी कौशल, मोहित रैना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |सुमेरु |अविनाश ध्यानी |अविनास ध्यानी, संस्कृति भट्ट |पदमसिद्धि फिल्म्स | |- |रश्मी रॉकेट |आकर्ष खुराना |अभिषेक बनर्जी, श्वेता त्रिपाठी |आर एस वी पी मूवीज | |- |15 |सनक |कनिष्क वर्मा |विद्युत जममवाल, नेहा धूपिया |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- |16 |सरदार उधम |शऊजी सिरकर |विकी कौशल, बानीत संधु |अमेज़न प्राइम वीडियो | |- | rowspan="3" |20 |भवाई |हार्दिक गज्जर |प्रतीक गांधी, ऐंद्रित राय |पेन स्टुडियोस, सन्शाइन पिक्चर्स | |- |बबलू बैच्लर |अग्निदेव चैटर्जी |शर्माण जोशी, पूजा चॉपरा |रफट फिल्म्स | |- |आफत यी इश्क |इंद्रजीत शर्मा |नेहा शर्मा, नामित दास |जी स्टूडियो, जी 5 | |- | rowspan="3" |29 |बेखुदी |अमित कसारिया |अधवायन सुमन, ऐन्जल |दरेयमसपर्क मूवीज | |- |दीबबक |जय के |एमरान हाशमी, निकिता दुत्ता |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |हम दो हमारे दो |अभिषेक जैन |राजकुमार राव, परेश रावल |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | rowspan="13" |नवम्बर | rowspan="2" |5 |मीनाक्षी सुंदरेश्वर |विवेक सोनी |अभिमन्यु दुससनी,साँय मैनोट्रा |धर्मातीक एनर्टैन्मन्ट | |- |सूर्यवंशी |रोहित शेट्टी |अक्षय कुमार, कैटरीना कैफ |केप ऑफ गुड फिल्म्स | |- | rowspan="2" |12 |स्क्वाड |निलेश साने |मालविका राज, पूजा बत्रा |जी स्टोडियो | |- |बंटी ओर बबली 2 |वरुण वी शर्मा |सैफ अली खान, रानी मुकर्जी |यश राज फिल्म्स | |- | rowspan="3" |19 |धमाका |राम माध्वानि |कार्तिक आर्यन, मृणाल ठाकुर |ग्लोबलगते एनर्टैन्मन्ट | |- |केस |रिशब सेठ |अमोल पाराशर, कवीं दवे |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- |ये मर्द बेचारा |अनूप थापा |वीराज राव, सीमा पाहवा |राव एंटेरटैनमेंट | |- |25 |सत्यमेव जयते 2 |मिलाप जवेरी |जॉन आँरामी, दिव्या खोसला |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | rowspan="5" |26 |अंतिम : ध फाइनल ट्रुथ |महेश मंजरेकर |सलमान खान, आयुष शर्मा |सलमान खान फिल्म | |- |छोरी |विशाल फुरिया |नुशर्रत भरूच्च |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |तड़प |मिलन लुथरिया |आहन शेट्टी, तारा सुतरिया |फॉक्स स्टार स्टूडियो | |- |बोब बिस्वास |दिया अन्नपूर्णा |अभिषेक बच्चन, चितरागड़ा सिंघ |रेड छिलेस एंटेरटैनमेंट | |- |चंडीगढ़ करे आशिकी |अभिषेक कपूर |आयुष्मान खुराना, वानी कपूर |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | rowspan="7" |दिसम्बर |10 |वेले |देवें मुंजल |करन देओल, अभय देओल |अजय देवगन फिल्म | |- | |कोड नाम अब्दुल |ईश्वर गुंटूरा |तनिशा मुकर्जी |मिसे एन सीन फिल्म्स | |- |17 |420 आईपीएस |मनीष गुप्ता |विनय पाठक, रणवीर शोरी |जी स्टूडियो, जी 5 | |- |24 |83 |कबीर खान |रणवीर सिंघ, दीपिका पादुकोण |कबीर खान फिल्म्स | |- | |अतरंगी रे |आनंद एल राय |धनुष, सारा अली खान |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | |मर्डर येत तीसरी मंजिल302 |नवनीत ब्याज सैनी |लकी अली, इरफान खान |कुआं फिल्म्स आए टी दी | |- |31 |वाह ज़िंदगी |दिनेश एस यादव |विजय राज, संजय मिश्रा |शिवाज़ फिल्म्स | |} [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] [[श्रेणी:2021 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] {{आधार}} 86waxoteing2i9haimu3d4g0yo788ds 6537697 6537693 2026-04-08T14:07:16Z MovieLoverFan 505761 /* अक्टूबर-दिसंबर */ Table formatting. 6537697 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ !फ़िल्म !English !कलाकार !प्रदर्शन तिथि |- |[[सूर्यवंशी]] |[[:en:Sooryavanshi|Sooryavanshi]] |[[अक्षय कुमार]] , [[कैटरीना कैफ़|कैटरीना कैफ]], [[रणवीर सिंह]] , [[अजय देवगन]] ,[[नीना गुप्ता]], जेकी श्रोफ |५ नवम्बर २०२१ |- |[[83 (फ़िल्म)|''83'' (फ़िल्म)]] |[[:en:83_(film)|83]] |[[रणवीर सिंह]], [[दीपिका पादुकोण]], [[साकिब सलीम]] , [[जीवा (अभिनेता)|जीिवा]], [[ऐमी विर्क|एमी वर्क]], [[पंकज त्रिपाठी]] |२४ दिसम्बर २०२१ |- |[[बेल बॉटम]] |[[:en:Bell_Bottom_(2021_film)|Bell Bottom]] |[[अक्षय कुमार]] , [[हुमा क़ुरैशी (अभिनेत्री)|हुमा कुरैशी]], [[वाणी कपूर]], [[लारा दत्ता]] |१९ अगस्त २०२१ |- |[[स्टेट ऑफ सीज: टेम्पल अटैक|''स्टेट'' ऑफ सीज: ''टेम्पल अटैक'']] |[[:en:State_of_Siege:_Temple_Attack|State of Siege: Temple Attack]] |[[अक्षय खन्ना]] |९ जुलाई २०२१ |- |[[अंतिम: द फाइनल ट्रुथ]] |[[:en:Antim:_The_Final_Truth|Antim: The Final Truth]] |[[सलमान खान]] |२६ नवम्बर २०२१ |- |[[द बिग बुल]] |[[:en:The_Big_Bull|The Big Bull]] |[[अभिषेक बच्चन]] ,[[इलियाना डी'क्रूज़]] ,[[लीला प्रजापति]] |८ अप्रैल २०२१ |- |[[बंटी और बबली 2]] |[[:en:Bunty_Aur_Babli_2|Bunty Aur Babli 2]] |[[सैफ अली खान]] ,[[रानी मुखर्जी]] ,[[सिद्धांत चतुर्वेदी]] ,[[यशपाल शर्मा]] |१९ नवंबर २०२१ |- |[[भुज: द प्राइड ऑफ़ इंडिया]] |[[:en:Bhuj:_The_Pride_of_India|Bhuj: The Pride of India]] |[[शरद केलकर|अजय देवगन ,शरद केलकर]] ,[[सोनाक्षी सिन्हा]] ,[[ऐमी विर्क]] |१३ अगस्त २०२१ |- |[[राधे (2021 फिल्म)]] |[[:en:Radhe_(2021_film)|Radhe]] |[[सलमान खान]] ,[[दिशा पाटनी]] |१३ मई २०२१ |- |[[शेरशाह (फ़िल्म)]] |[[:en:Shershaah|Shershaah]] |[[सिद्धार्थ मल्होत्रा]] ,[[कियारा आडवाणी]] |१२ अगस्त २०२१ |- |[[संदीप और पिंकी फरार]] |[[:en:Sandeep_Aur_Pinky_Faraar|Sandeep Aur Pinky Faraar]] |[[अर्जुन कपूर]] ,[[परिणीति चोपड़ा]] ,[[पंकज त्रिपाठी]] ,[[अर्चना पूरन सिंह]] , [[कंवलजीत सिंह]] , [[शीबा चड्ढा]] , [[अनन्या खरे]] |१९ मार्च २०२१ |- |[[हसीन दिलरुबा]] |[[:en:Haseen_Dillruba|Haseen Dillruba]] |[[तापसी पन्नू]] ,[[विक्रान्त मैस्सी]] ,[[हर्षवर्धन राणे]] ,[[आदित्य श्रीवास्तव]] |२ जुलाई २०२१ |} == जनवरी-मार्च == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="12" |'''जनवरी''' | rowspan="2" |1 |नेल पॉलिश |बग्स भार्गव कृष्णा |अर्जुन रामपाल मानव कौल |टेन इयर्स यंगर प्रोडक्शंस एलएलपी |- |रामप्रसाद की तेहरवी |सीमा पाहवा |नसीरुद्दीन शाह विनय पाठक |जियो स्टूडियोज़ |- |7 |कागज़ |सतीश कौशिक |पंकज त्रिपाठी मोनाल गज्जर |सलमान खान फ़िल्म्स |- |8 |12 'O' क्लॉक |राम गोपाल वर्मा |मिथुन चक्रवर्ती मकरंद देशपांडे |ए कंपनी प्रोडक्ट |- |14 |द पावर |महेश मांजरेकर |विद्युत जामवाल श्रुति हासन |ज़ी प्लेक्स |- |15 |त्रिभंग |रेनुका शाहने |काजोल तन्वी आज़मी |अजय देवगन फ़िल्म्स |- |21 |जामुन |गौरव मेहरा |रघुबीर यादव श्वेता बासु प्रसाद |फिल्मवाला फैक्ट्री |- |22 |मैडम चीफ मिनिस्टर |सुभाष कपूर |रिचा चड्ढा मानव कौल |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |22 |मचान |नितेश तिवारी |पवन वावल रिचा कालरा |शेमारू एंटरटेनमेंट |- | rowspan="3" |29 |मास्साब |आदित्य ओम |शिव सूर्यवंशी ,शीताल सिंह |पुरुषोत्तम स्टूडियोज़ |- |मैं मुलायम सिंह यादव |सुवेंदु राज घोष |अमिथ सेठी गोविंद नामदेव |एम एस प्रोडक्शन |- |सत्‍या साई बाबा |विकी रणावत |अनुप जलोटा जैकी श्रॉफ |ए-वन सिने क्रिएशन |- | rowspan="6" |फ़रवरी |4 |लाहौर कॉन्फिडेंशियल |कुनाल कोहली |रिचा चड्ढा करीश्मा तन्ना |जार पिक्चर्स |- |12 |साक्षी |अजय राम |विक्रम मस्ताल |सीआर फिल्म्स |- |14 |बावरी छोरी |कार्तिक रामालिंगम |आहाना कुमरा , रुमाना मोल्ला |बिग फिल्म्स मीडिया FZ LLC |- | rowspan="2" |19 |ट्यूस्डेज़ एंड फ्राइडेज़ |तरणवीर सिंह |अनमोल ढिल्लों, इब्राहीम चौधरी |टी-सीरीज फिल्म्स |- |टैंक क्लीनर |परविंदर सिंह व्रैच |विनामर्जोत सिंह व्रैच, मनी सभरवाल |रेडी प्रोडक्शंस |- |25 |द गर्ल ऑन द ट्रेन |रिभु दासगुप्ता |अविनाश तिवारी ,किर्ति कुलहरी |रिलायंस एंटरटेनमेंट, नेटफ्लिक्स |- | rowspan="14" |मार्च |8 |बॉम्बे रोज़ |गीतांजलि राव |साइली खरे , अमित देओंडी |नेटफ्लिक्स |- | rowspan="2" |11 |रूहि |हार्दिक मेहता |राजकुमार राव , जान्हवी कपूर |जियो स्टूडियोज़ |- |मेरा फौजी कॉलिंग |आर्यन सक्सेना |शर्मन जोशी , विक्रम सिंह |रनिंग हॉर्सेस फ़िल्म्स |- |12 |टाइम टू डांस |स्टेनली डी’कॉस्टा |सूरज पंचोली , इसाबेल कैफ |टी फ़िल्म्स यूके लिमिटेड |- | rowspan="4" |19 |अहान |निखिल फेर्वानी |अरिफ़ ज़कारिया , अबुली ममाजी |विल फाइंड्स वे फ़िल्म्स |- |मुंबई सागा |संजय गुप्ता |जॉन अब्राहम , इमरान हाशमी |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |संदीप और पिंकी फ़रार |दीबाकर बनर्जी |अर्जुन कपूर , परिणीति चोपड़ा |यश राज फ़िल्म्स |- |द वाइफ |सरमद खान |गुरमीत चौधरी , सायनी दत्ता | |- |21 |स्विच |मुस्तुफ़ा राज |विक्रांत मैसी , नरेन कुमार |एरोस नाउ |- | rowspan="5" |26 |डी कंपनी |राम गोपाल वर्मा |अश्वत कान्थ शर्मा , अभिलाष चौधरी |स्पार्क प्रोडक्शंस |- |पग्गलैट |उमेश बिष्ट |सांया मल्होत्रा , श्रुति शर्मा |बालाजी मोशन पिक्चर्स |- |राग |अर्विंद त्रिपाठी |राजपाल यादव , हीना पंचाल |हरी कृपा फ़िल्म्स |- |साइना |अमोल गुप्ते |परिणीति चोपड़ा , मनव कौल |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |साइलेंस... कैन यू हियर इट? |अबान भारुचा देओहंस |मनोज बाजपेयी , प्राची देसाई |ज़ी5 |} == अप्रैल–जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="9" |अप्रैल | rowspan="2" |2 |फ्लाइट |सुरज जोशी |मोहित छड्डा , पवन मल्होत्रा |रिलायंस एंटरटेनमेंट |- |कोई जाने ना |अमीन हाजी |कुणाल कपूर , एमायरा दस्तूर |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- |8 |द बिग बुल |कुकी गुलाटी |अभिषेक बच्चन , इलीआना डी’क्रूज़ |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |9 |हैलो चार्ली |पंकज सारस्वत |आदर जैन , जैकी श्रॉफ |एक्सेल एंटरटेनमेंट |- | rowspan="5" |16 |99 सॉन्ग्स |विश्वेश कृष्णमूर्ति |एहान भट , एडिल्सी वर्गस | |- |आ भी जा ओ पिया |राजेश हरिवंश मिश्रा |देव शर्मा , स्मृति कश्यप |जोहार एंटरटेनमेंट |- |अजीब दास्तान्स |शशांक खैतान |फातिमा सना शेख , जैदीप अहलावत |नेटफ्लिक्स |- |बाँसुरी: द फ्लूट |हरी विश्वनाथ |अनुराग कश्यप , उपेन्द्र लिमये |हैरीटूंज़ स्टूडियो |- |रात बाकी है |रात बाकी है |पाओली दाम , अनुप सोनी |ज़ी5 |- | rowspan="5" |मई |1 |बी.ए. पास 3 |नरेन्द्र सिंह |सनी सचदेव , अंकिता चौहान |फिल्मीबॉक्स |- |7 |मील पत्थर |इवान ऐयर |सुविंदर विक्की , लक्षवीर सारण |नेटफ्लिक्स |- |9 |हम भी अकेले तुम भी अकेले |हरीश व्यास |ज़रीन ख़ान , अंशुमान झा |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |13 |राधे |प्रभु देवा |सलमान खान , दिशा पटानी |सलमान खान फ़िल्म्स |- |18 |सरदार का ग्रैंडसन |काश्वी नायर |अर्जुन कपूर , रकुल प्रीत सिंह |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स |- | rowspan="3" |जून | rowspan="2" |11 |शादीस्थान |राज सिंह चौधरी |किर्ति कुल्हारी , मेधा शंकर |डिज़नी+ हॉटस्टार |- |स्केटर गर्ल |मंजरी माकीजानी |रेचल संचिता गुप्ता , श्रद्धा गायकवाड़ |नेटफ्लिक्स |- |18 |शेरनी |अमित वी. मसूरकर |विद्या बालन , शरत सक्सेना |अमेज़न प्राइम वीडियो |} == जुलाई–सितंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) |- | rowspan="7" |जुलाई |2 |हसीन दिलरुबा |विनिल मैथ्यू |तापसी पन्नू , विक्रांत मैसी |नेटफ्लिक्स |- |9 |कॉलर बॉम्ब |ज्ञानेश ज़ोतिंग |जिमी शेरगिल , आशा नेगी |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |9 |स्टेट ऑफ़ सिज़: टेम्पल अटैक |केन घोष |अक्षय खन्ना , अभिमन्यु सिंह |ज़ी5 |- |16 |तूफ़ान |राकेश ओमप्रकाश मेहरा |फरहान अख्तर , परेश रावल |अमेज़न प्राइम वीडियो |- |23 |14 फेरे |देवांशु सिंह |विक्रांत मैसी , कृति खरबंदा |ज़ी5 |- |23 |हंगामा 2 |प्रियदर्शन |परेश रावल , शिल्पा शेट्टी |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |26 |मीमी |लक्ष्मण उतेकर |कृति सैनन , पंकज त्रिपाठी |नेटफ्लिक्स |- | rowspan="7" |अगस्त |6 |डायल 100 |रेन्सिल डी’सिल्वा |मनोज बाजपेयी , नीना गुप्ता |ज़ी5 |- |6 |ओए मामू | | | |- |12 |शेरशाह |विश्णुवर्धन |सिद्धार्थ मल्होत्रा , कियारा आडवाणी |अमेज़न प्राइम वीडियो |- |13 |भुज: द प्राइड ऑफ़ इंडिया |अभिषेक दुधैया |अजय देवगन , संजय दत्त |डिज़्नी+ हॉटस्टार |- |19 |बेल बॉटम |रंजीत एम. तिवारी |अक्षय कुमार , वाणी कपूर |पूजा एंटरटेनमेंट |- |20 |200 – हल्ला हो |सार्थक दासगुप्ता |अमोल पालेकर , बरुण सोबती |ज़ी5 |- |27 |चेहरे |रुमी जाफ़री |अमिताभ बच्चन , इमरान हाशमी |सरस्वती एंटरटेनमेंट |- | rowspan="8" |सितंबर | rowspan="2" |3 |हेलमेट |सतरम रामानी |अपारशक्ति खुराना , प्रणूतन बहल |ज़ी5 |- |फैक्टरी |फ़ैसल खान |फ़ैसल खान , रोली रयान |एम एस फ़िल्म्स एंड प्रोडक्शन्स |- | rowspan="4" |10 |भूत पुलिस |पवन किर्पालानी |सैफ अली खान , अर्जुन कपूर |12th स्ट्रीट एंटरटेनमेंट |- |क्या मेरी सोनम गुप्ता बेवफा है? |सौरभ त्यागी |जैसी गिल , सुरभि ज्योति |ज़ी5 |- |थलाइवी |ए. एल. विजय |कंगना रनौत , अर्विंद स्वामी |स्प्रिंट फ़िल्म्स |- |उर्फ घंटा |आयुष सक्सेना |जितु शिवहरे , रवि किशन |बिग्गबैंग |- |17 |अनकही कहानियां |अश्विनी अय्यर तिवारी |अभिषेक बनर्जी , रिंकु राजगुरु |RSVP मूवीज़ |- |18 |हाथी मेरे साथी |प्रभु सोलोमन |राणा डग्गुबाती , पुलकित सम्राट |ईरोस इंटरनेशनल |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ |- | rowspan="11" |अक्टूबर | rowspan="3" |1 |शिद्दत |कुणाल देशमुख |सनी कौशल, मोहित रैना |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |सुमेरु |अविनाश ध्यानी |अविनास ध्यानी, संस्कृति भट्ट |पदमसिद्धि फिल्म्स | |- |रश्मी रॉकेट |आकर्ष खुराना |अभिषेक बनर्जी, श्वेता त्रिपाठी |आर एस वी पी मूवीज | |- |15 |सनक |कनिष्क वर्मा |विद्युत जममवाल, नेहा धूपिया |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- |16 |सरदार उधम |शऊजी सिरकर |विकी कौशल, बानीत संधु |अमेज़न प्राइम वीडियो | |- | rowspan="3" |20 |भवाई |हार्दिक गज्जर |प्रतीक गांधी, ऐंद्रित राय |पेन स्टुडियोस, सन्शाइन पिक्चर्स | |- |बबलू बैच्लर |अग्निदेव चैटर्जी |शर्माण जोशी, पूजा चॉपरा |रफट फिल्म्स | |- |आफत यी इश्क |इंद्रजीत शर्मा |नेहा शर्मा, नामित दास |जी स्टूडियो, जी 5 | |- | rowspan="3" |29 |बेखुदी |अमित कसारिया |अधवायन सुमन, ऐन्जल |दरेयमसपर्क मूवीज | |- |दीबबक |जय के |एमरान हाशमी, निकिता दुत्ता |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |हम दो हमारे दो |अभिषेक जैन |राजकुमार राव, परेश रावल |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- | rowspan="13" |नवम्बर | rowspan="2" |5 |मीनाक्षी सुंदरेश्वर |विवेक सोनी |अभिमन्यु दुससनी,साँय मैनोट्रा |धर्मातीक एनर्टैन्मन्ट | |- |सूर्यवंशी |रोहित शेट्टी |अक्षय कुमार, कैटरीना कैफ |केप ऑफ गुड फिल्म्स | |- | rowspan="2" |12 |स्क्वाड |निलेश साने |मालविका राज, पूजा बत्रा |जी स्टोडियो | |- |बंटी ओर बबली 2 |वरुण वी शर्मा |सैफ अली खान, रानी मुकर्जी |यश राज फिल्म्स | |- | rowspan="3" |19 |धमाका |राम माध्वानि |कार्तिक आर्यन, मृणाल ठाकुर |ग्लोबलगते एनर्टैन्मन्ट | |- |केस |रिशब सेठ |अमोल पाराशर, कवीं दवे |डिज़्नी+ हॉटस्टार | |- |ये मर्द बेचारा |अनूप थापा |वीराज राव, सीमा पाहवा |राव एंटेरटैनमेंट | |- |25 |सत्यमेव जयते 2 |मिलाप जवेरी |जॉन आँरामी, दिव्या खोसला |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | rowspan="5" |26 |अंतिम : ध फाइनल ट्रुथ |महेश मंजरेकर |सलमान खान, आयुष शर्मा |सलमान खान फिल्म | |- |छोरी |विशाल फुरिया |नुशर्रत भरूच्च |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- |तड़प |मिलन लुथरिया |आहन शेट्टी, तारा सुतरिया |फॉक्स स्टार स्टूडियो | |- |बोब बिस्वास |दिया अन्नपूर्णा |अभिषेक बच्चन, चितरागड़ा सिंघ |रेड छिलेस एंटेरटैनमेंट | |- |चंडीगढ़ करे आशिकी |अभिषेक कपूर |आयुष्मान खुराना, वानी कपूर |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | rowspan="7" |दिसम्बर | rowspan="2" |10 |वेले |देवें मुंजल |करन देओल, अभय देओल |अजय देवगन फिल्म | |- |कोड नाम अब्दुल |ईश्वर गुंटूरा |तनिशा मुकर्जी |मिसे एन सीन फिल्म्स | |- |17 |420 आईपीएस |मनीष गुप्ता |विनय पाठक, रणवीर शोरी |जी स्टूडियो, जी 5 | |- |24 |83 |कबीर खान |रणवीर सिंघ, दीपिका पादुकोण |कबीर खान फिल्म्स | |- | |अतरंगी रे |आनंद एल राय |धनुष, सारा अली खान |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स | |- | |मर्डर येत तीसरी मंजिल302 |नवनीत ब्याज सैनी |लकी अली, इरफान खान |कुआं फिल्म्स आए टी दी | |- |31 |वाह ज़िंदगी |दिनेश एस यादव |विजय राज, संजय मिश्रा |शिवाज़ फिल्म्स | |} [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] [[श्रेणी:2021 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] {{आधार}} a3dmzn6odsoo4msjtbshbogctmijliy घनश्याम अनुरागी 0 1431042 6537953 5854493 2026-04-09T07:10:36Z ~2026-21831-21 919534 6537953 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=मार्च 2023}} {{Infobox Politician (general)|name=डॉ घनश्याम अनुरागी|office1=अध्यक्ष जिला पंचायत<br/>[[जालौन]]|office2=जिला पंचायत सदस्य<br/>रेंडर-जालौन|office3=Member of Parliament, 15th Lok Sabha|office4=अध्यक्ष जिला पंचायत<br/>[[हमीरपुर]]|office5=जिला पंचायत सदस्य<br/>(जलाल पुर क्षेत्र)|office6=ग्राम प्रधान<br/>(खेड़ा शिलाजीत, जिला हमीरपुर)|date of birth=15 dec 1972|place of birth=[[हमीरपुर जिला, उत्तर प्रदेश|हमीरपुर]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]]|spouse=डॉ. कल्पना घनश्याम अनुरागी|children=एक बेटा एक बेटी|residence=उरई, (जालौन)|termstart1=2021|termstart2=2021|termstart3=2009-2014|termstart4=2000|termstart5=2000|termstart6=1995-2000|succeeded3=[[भानु प्रताप सिंह वर्मा]]|preceded3=[[भानु प्रताप सिंह वर्मा]]|constituency3=[[जालौन]]|profession=[[वकील]]|website=[http://ghanshyamanuragi.in/ डॉ घनश्याम अनुरागी]|image=}} == '''प्रारंभिक जीवन''' == उत्तर प्रदेश के जनपद हमीरपुर ग्राम खेड़ा शिलाजीत के मूल निवासी डॉ० घनश्याम अनुरागी का जन्म 15 दिसंबर 1972 को श्रीमती गणेशी देवी–श्री देशराज अनुरागी जी के घर हुआ था । उन्हें बचपन से ही साहित्य पढ़ना और देश –विदेश के नए नए आयामों के बारे में पढ़ने और जानने की अभिरुचि रही है । “शिक्षा ही जीवन का मूल आधार” की समझ उनके बाल मन को इस बारे में उद्वेलित करती थी कि, उनके गांव के आस–पास क्षेत्र में कोई इंटर कॉलेज नही था । गांव समाज एवं क्षेत्र वासियों की इस गम्भीर समस्या के समाधान का दृढ़ संकल्प अनुरागी जी ने बचपन में ही तय कर लिया था । केवल अपने गांव ही नहीं पूरे क्षेत्र की आम जनता को शिक्षा का लाभ मिले, क्षेत्र का कोई भी बच्चा शिक्षा से वंचित न रहे इसी जन कल्याणकारी संकल्प को पूरा करने हेतु, कठिन परिस्थितियों में भी अनुरागी रुके नहीं == '''उच्च शिक्षा''' == उन्होंने अपनी प्रारंभिक शिक्षा हमीरपुर जिले से करके आचार्य (एम०ए०) – संपूर्णानंद विश्वविद्यालय वाराणसी, विधि स्नातक (LLB) – बुंदेलखंड विश्वविद्यालय झांसी, PhD – सनराइज विश्वविद्यालय अलवर (राजस्थान) से कर डॉक्टरेट की पदवी हासिल की तथा अपनी औपचारिक शिक्षा की यात्रा को विराम दिया । किंतु सीखने और आगे बढ़ने को अपने जीवन में हमेशा विशेष स्थान दिया । == '''राजनैतिक जीवन''' == '''1995 -''' अनुरागी जी के राजनीतिक जीवन की शुरुआत1995 में ग्राम पंचायत क्षेत्र खेड़ा शिलाजीत के ग्राम प्रधान बन अनुरागी जी का राजनैतिक सफर आरंभ हुआ । ग्राम प्रधान के कार्यकाल में उनके पुरजोर प्रयास और कठिन परिश्रम का ही प्रतिफल है कि शासन की सहायता से श्री भरत कुमार बालिका इंटर कालेज की स्थापना के साथ क्षेत्र में सबको सर्व सुलभ शिक्षा की व्यवस्था कराई । इस संस्था के प्रबंधक पद के दायित्वों का निर्वहन अनुरागी द्वारा किया जा रहा है। '''2000 -''' घनश्याम अनुरागी के ग्राम पंचायत क्षेत्र में सराहनीय कार्यों एवं विकास के क्षेत्र में उनकी ग्राम पंचायत जनपद हमीरपुर में प्रथम आयी जिसके लिए ग्राम पंचायत को उत्तर प्रदेश शासन द्वारा 2 लाख की धनराशि से पुरस्कृत कर सम्मानित किया । बुंदेलखंड क्षेत्र की वीर भूमि में इनके संघर्षशील जनप्रतिनिधित्व की कीर्ति चहुँ-ओर फैलने, जन सेवा कार्यो के प्रति सम्पूर्ण समर्पण व लगन और कार्यकुशलता के कारण लोकप्रियता बहुत ही तेजी से बढ़ने लगी । जिसके चलते सन 2000 में भारी मतों से जनता ने उन्हें क्षेत्र जलालपुर जिला हमीरपुर से जिला पंचायत सदस्य चुना और लोगो के अगाध प्रेम के कारण उन्होंने जिला पंचायत अध्यक्ष के चुनाव में भी विजयी हुए । मात्र 28 वर्ष की आयु में जिला पंचायत अध्यक्ष हमीरपुर जिला हमीरपुर बने । पंचायती राज की स्वशासन की परिकल्पना को प्रखर करने के सद्प्रयासों के फलस्वरूप श्री अनुरागी को जिला पंचायत कमेटी उत्तर प्रदेश प्रदेश का उपाध्यक्ष भी बनाया गया। '''2003-2004 -''' बुंदेलखंड की वीरभूमि को विकास की मुख्यधारा में लाने के प्रयासों के कारण उत्तर प्रदेश सरकार ने वर्ष 2003 में जनसंख्या एवं विकास आयोग का सदस्य बनाया । मुलायम सिंह के अत्यंत करीबी रहे अनुरागी सन 2004 में समाजवादी पार्टी से टिकट प्राप्त कर लोकसभा (संसदीय) क्षेत्र जालौन–गरौठा–भोगनीपुर प्रत्याशी रहे और मामूली अंतर से वे दूसरे स्थान पर रहे । जैसा कि हमेशा देखा गया है रुकना और हार मानना उनके स्वभाव में ही नहीं वे निरंतर क्षेत्र में परिश्रम करते और लोगो के दुख सुख में सहभागिता रखते रहे । '''2009 -''' सन 2009 में एक बार फिर कुशल नेतृत्व, दूरगामी सोच, मिलनसार, लोकप्रिय, खुश मिजाज अच्छी छवि वाले डॉ० घनश्याम अनुरागी जी को जालौन–गरोठा–भोगनीपुर संसदीय क्षेत्र की जनता ने संसद में उनको सांसद के तौर पर चुनकर जनता की सेवा करने के लिए अपना प्रतिनिधि बनाकर भेजा । <nowiki>#</nowiki> संसदीय जनप्रतिनिधित्व के कार्यकाल के दौरान उन्होंने अनेक संसदीय समितियों में दायित्वों का भी निर्वाहन किया । डॉ घनश्याम अनुरागी को निम्नाकित समितियों का सदस्य बनाया गया - • जल संसाधन : स्थायी समिति • इस्पात मंत्रालय : परामर्शदात्री समिति • विद्युत : परामर्शदात्री समिति • स्टील : परामर्शदात्री समिति • अधीनस्थ विधायन सम्बन्धी समिति • आपदा प्रबंधन सम्बन्धी समिति • संसद सदस्य स्थानीय क्षेत्र विकास योजना सम्बन्धी समिति • महासचिव : अनु० जाति / अनु० जन जाति संसदीय फोरम   <nowiki>#</nowiki> संसदीय क्षेत्र का प्रतिनिधित्व करते हुए बुंदेलखंड क्षेत्र के महत्वपूर्ण मुद्दों को समाधान कराया । संसदीय जन प्रतिनिधित्व के कार्यकाल में उनके द्वारा कराये गाये प्रमुख कार्य – • बुंदेलखंड सूखा के दौरान केंद्र से 73000 करोड़ के आर्थिक सहायता पैकेज को स्वीकृत करवाने संघर्ष किया और क्षेत्र की जनता को आर्थिक पैकेज का लाभ दिलाने में अहम भूमिका निभाई । • झांसी–कानपुर रेलवे लाइन का दोहरीकरण, विद्युतीकरण, रेलवे स्टेशनो का उच्चीकरण, ट्रेन के स्टॉपेज (उरई, पुखराया, मोंठ), राठ रोड उरई पर रेलवे ओवरब्रिज जैसे कई दूरगामी लाभ देने वाले विकास के कार्यों का लाभ क्षेत्र की जनता तक पहुंचाया । • पचनद पर कंजौसा बाबा का पुल • जूही का पुल • निनावली घाट का पुल • महाराजपुरा भीमनगर यमुना नदी पर पुल • मेडिकल कॉलेज उरई • कालपी - राठ मार्ग पर वेतवा नदी पर कहटा चंडोत मार्ग का पुल • कदौरा राठ मार्ग पर हेमनपुरा – जलालपुर का पुल • प्रत्येक ग्राम पंचायत में विद्युत् ट्रांसफार्मर को उच्चीकृत कराने में सफलता • जोल्हुपुर से हमीरपुर मार्ग की स्थिति अत्यंत खराब होने के कारण बुंदेलखंड क्षेत्र की जनता की गंभीर समस्या का समाधान कराने के लिए जोल्हुपुर से हमीरपुर फोरलेन सड़क मार्ग का निर्माण करने के लिए संघर्ष किया और क्षेत्र की जनता को सुगम यातायात की सुविधा का लाभ दिलाया ।   • जनता सेवा के कार्यों के प्रति लगनशील हमेशा जनता के हित की बात को शीर्ष नेतृत्व, प्रदेश व क्षेत्र वासियों के समक्ष रखना और सरकार द्वारा चलायी जा रहीं सरकारी योजनाओं का लाभ समाज के अंतिम व्यक्ति तक पहुंचाने के लिए सदैव तत्पर रहते हैं । '''2019 -''' अनुरागी जी की जनसेवा एवं कार्यकुशलता का ही सुखद परिणाम रहा है कि वर्ष 2019 में अध्यक्ष भारतीय जनता पार्टी, एवं प्रदेश के शीर्ष नेतृत्व द्वारा उनको भारतीय जनता पार्टी का सिपाही बनाकर वर्ष 2019 के संसदीय निर्वाचन में उनकी महत्वपूर्ण भूमिका प्रदान की । संसदीय क्षेत्र जालौन – गरौठा-भोगनीपुर से भारतीय जनता पार्टी के अधिकृत प्रत्याशी श्री भानु प्रताप सिंह वर्मा को विजय श्री दिलाने में डॉ घनश्याम अनुरागी जी द्वारा किये गए सघन जन संपर्क अभियान की भारी सफलता के लिए वर्ष 2019 के आम चुनाव में उनके कुशल प्रबंधन की भूरी-भूरी प्रसंशा प्रदेश अध्यक्ष भारतीय जनता पार्टी ने की थी । '''2021 -''' जनपद जालौन पार्टी के जिला एवं क्षेत्रीय नेतृत्व की अनुसंशा पर वर्ष 2021 में भारतीय जनता पार्टी के प्रदेश नेतृत्व ने उन्हे जिला पंचायत क्षेत्र रेंढर जिला जालौन से क्षेत्र पंचायत टिकट प्रदान कर स्थानीय स्व-शासन में महत्वपूर्ण भूमिका के लिए अवसर प्रदान किया । क्षेत्र वासियों ने भरपूर प्रेम और आशीर्वाद के साथ उन्हें जिला पंचायत सदस्य चुना इसके साथ ही जिला पंचायत अध्यक्ष का चुनाव जीत कर अनुरागी वर्तमान में जिला पंचायत अध्यक्ष जालौन के पद को सुशोभित कर जनपद जालौन में स्थानीय स्व-शासन व्यवस्था के नित नए प्रतिमान स्थापित कर रहें हैं । जिला पंचायत संगठन उत्तर प्रदेश के अध्यक्ष हैं श्री अनुरागी जी उत्तर प्रदेश के जिला पंचायत अध्यक्षों का प्रतिनिधित्व कर रहें हैं । '''2022 -''' स्थानीय पंचायती राज के सशक्तिकरण के लिए जनपद जालौन में उनके विकास एवं  सराहनीय कार्यों को देखते हुए माननीय प्रधानमंत्री भारत सरकार द्वारा राष्ट्रीय स्तर का “पंडित दीनदयाल उपाध्याय राष्ट्रीय पुरस्कार दिया गया । इस पुरस्कार के साथ 24 अप्रैल 2022 को उत्तर प्रदेश के मुख्यमंत्री योगी जी के द्वारा 50 लाख की राशि से सम्मानित किया गया । डॉ घनश्याम अनुरागी जी का बुंदेलखंड क्षेत्र की जनता से जुड़ाव, जनता के प्रति कार्यों और की सराहना सर्वत्र दिखाई देती है । केवल अपने जनपद ही नहीं बल्कि समस्त बुंदेलखंड क्षेत्र में उनका प्रभाव होने के कारण बुंदेलखंड के कद्दावर जनप्रतिनिधि एवं प्रभावशाली व्यक्तिव के धनी हैं । {| class="wikitable" |+ !वर्ष !'''पद धारण किए''' |- |1995 |निर्वाचित ग्राम प्रधान (खेड़ा शिलाजीत, थाना-जरिया, जिला हमीरपुर) |- |2000 |निर्वाचित जिला पंचायत सदस्य जलाल पुर क्षेत्र |- |2000 |निर्वाचित अध्यक्ष जिला पंचायत हमीरपुर |- |2009 |निर्वाचित सांसद (जालौन 45) |- |2010 |मनोनीत-राष्ट्रीय उपाध्यक्ष अखिल भारतीय कोली(कोरी) समाज |- |2021 |निर्वाचित जिला पंचायत सदस्य (रेंडर-जालौन) |- |2021 |निर्वाचित अध्यक्ष जिला पंचायत (जालौन) |- |2021 |मनोनीत-प्रदेश अध्यक्ष जिला पंचायत संगठन (यूपी) |- |2021 |मनोनीत-कार्यकारी राष्ट्रीय अध्यक्ष अखिल भारतीय कोली(कोरी) समाज |} 1p1imevwkcd75k7bp2g4km5akzky9it 6537955 6537953 2026-04-09T07:20:40Z ~2026-21831-21 919534 /* प्रारंभिक जीवन */ 6537955 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=मार्च 2023}} {{Infobox Politician (general)|name=डॉ घनश्याम अनुरागी|office1=अध्यक्ष जिला पंचायत<br/>[[जालौन]]|office2=जिला पंचायत सदस्य<br/>रेंडर-जालौन|office3=Member of Parliament, 15th Lok Sabha|office4=अध्यक्ष जिला पंचायत<br/>[[हमीरपुर]]|office5=जिला पंचायत सदस्य<br/>(जलाल पुर क्षेत्र)|office6=ग्राम प्रधान<br/>(खेड़ा शिलाजीत, जिला हमीरपुर)|date of birth=15 dec 1972|place of birth=[[हमीरपुर जिला, उत्तर प्रदेश|हमीरपुर]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]]|spouse=डॉ. कल्पना घनश्याम अनुरागी|children=एक बेटा एक बेटी|residence=उरई, (जालौन)|termstart1=2021|termstart2=2021|termstart3=2009-2014|termstart4=2000|termstart5=2000|termstart6=1995-2000|succeeded3=[[भानु प्रताप सिंह वर्मा]]|preceded3=[[भानु प्रताप सिंह वर्मा]]|constituency3=[[जालौन]]|profession=[[वकील]]|website=[http://ghanshyamanuragi.in/ डॉ घनश्याम अनुरागी]|image=}} == '''प्रारंभिक जीवन''' == उत्तर प्रदेश के जनपद हमीरपुर ग्राम खेड़ा शिलाजीत के मूल निवासी डॉ० घनश्याम अनुरागी का जन्म 15 दिसंबर 1972 को श्रीमती गणेशी देवी–श्री देशराज अनुरागी जी के घर हुआ था । उन्हें बचपन से ही साहित्य पढ़ना और देश –विदेश के नए नए आयामों के बारे में पढ़ने और जानने की अभिरुचि रही है । “शिक्षा ही जीवन का मूल आधार” की समझ उनके बाल मन को इस बारे में उद्वेलित करती थी कि, उनके गांव के आस–पास क्षेत्र में कोई इंटर कॉलेज नही था । गांव समाज एवं क्षेत्र वासियों की इस गम्भीर समस्या के समाधान का दृढ़ संकल्प अनुरागी जी ने बचपन में ही तय कर लिया था । केवल अपने गांव ही नहीं पूरे क्षेत्र की आम जनता को शिक्षा का लाभ मिले, क्षेत्र का कोई भी बच्चा शिक्षा से वंचित न रहे इसी जन कल्याणकारी संकल्प को पूरा करने हेतु, कठिन परिस्थितियों में भी अनुरागी रुके नहीं | लेकिन उनके मन में "चमार जाति" के लिए विशेष रूप से द्वेष भावना रूपी जहर मन में रखा हुआ है |<ref>व्यक्तिगत अनुभव</ref> == '''उच्च शिक्षा''' == उन्होंने अपनी प्रारंभिक शिक्षा हमीरपुर जिले से करके आचार्य (एम०ए०) – संपूर्णानंद विश्वविद्यालय वाराणसी, विधि स्नातक (LLB) – बुंदेलखंड विश्वविद्यालय झांसी, PhD – सनराइज विश्वविद्यालय अलवर (राजस्थान) से कर डॉक्टरेट की पदवी हासिल की तथा अपनी औपचारिक शिक्षा की यात्रा को विराम दिया । किंतु सीखने और आगे बढ़ने को अपने जीवन में हमेशा विशेष स्थान दिया । == '''राजनैतिक जीवन''' == '''1995 -''' अनुरागी जी के राजनीतिक जीवन की शुरुआत1995 में ग्राम पंचायत क्षेत्र खेड़ा शिलाजीत के ग्राम प्रधान बन अनुरागी जी का राजनैतिक सफर आरंभ हुआ । ग्राम प्रधान के कार्यकाल में उनके पुरजोर प्रयास और कठिन परिश्रम का ही प्रतिफल है कि शासन की सहायता से श्री भरत कुमार बालिका इंटर कालेज की स्थापना के साथ क्षेत्र में सबको सर्व सुलभ शिक्षा की व्यवस्था कराई । इस संस्था के प्रबंधक पद के दायित्वों का निर्वहन अनुरागी द्वारा किया जा रहा है। '''2000 -''' घनश्याम अनुरागी के ग्राम पंचायत क्षेत्र में सराहनीय कार्यों एवं विकास के क्षेत्र में उनकी ग्राम पंचायत जनपद हमीरपुर में प्रथम आयी जिसके लिए ग्राम पंचायत को उत्तर प्रदेश शासन द्वारा 2 लाख की धनराशि से पुरस्कृत कर सम्मानित किया । बुंदेलखंड क्षेत्र की वीर भूमि में इनके संघर्षशील जनप्रतिनिधित्व की कीर्ति चहुँ-ओर फैलने, जन सेवा कार्यो के प्रति सम्पूर्ण समर्पण व लगन और कार्यकुशलता के कारण लोकप्रियता बहुत ही तेजी से बढ़ने लगी । जिसके चलते सन 2000 में भारी मतों से जनता ने उन्हें क्षेत्र जलालपुर जिला हमीरपुर से जिला पंचायत सदस्य चुना और लोगो के अगाध प्रेम के कारण उन्होंने जिला पंचायत अध्यक्ष के चुनाव में भी विजयी हुए । मात्र 28 वर्ष की आयु में जिला पंचायत अध्यक्ष हमीरपुर जिला हमीरपुर बने । पंचायती राज की स्वशासन की परिकल्पना को प्रखर करने के सद्प्रयासों के फलस्वरूप श्री अनुरागी को जिला पंचायत कमेटी उत्तर प्रदेश प्रदेश का उपाध्यक्ष भी बनाया गया। '''2003-2004 -''' बुंदेलखंड की वीरभूमि को विकास की मुख्यधारा में लाने के प्रयासों के कारण उत्तर प्रदेश सरकार ने वर्ष 2003 में जनसंख्या एवं विकास आयोग का सदस्य बनाया । मुलायम सिंह के अत्यंत करीबी रहे अनुरागी सन 2004 में समाजवादी पार्टी से टिकट प्राप्त कर लोकसभा (संसदीय) क्षेत्र जालौन–गरौठा–भोगनीपुर प्रत्याशी रहे और मामूली अंतर से वे दूसरे स्थान पर रहे । जैसा कि हमेशा देखा गया है रुकना और हार मानना उनके स्वभाव में ही नहीं वे निरंतर क्षेत्र में परिश्रम करते और लोगो के दुख सुख में सहभागिता रखते रहे । '''2009 -''' सन 2009 में एक बार फिर कुशल नेतृत्व, दूरगामी सोच, मिलनसार, लोकप्रिय, खुश मिजाज अच्छी छवि वाले डॉ० घनश्याम अनुरागी जी को जालौन–गरोठा–भोगनीपुर संसदीय क्षेत्र की जनता ने संसद में उनको सांसद के तौर पर चुनकर जनता की सेवा करने के लिए अपना प्रतिनिधि बनाकर भेजा । <nowiki>#</nowiki> संसदीय जनप्रतिनिधित्व के कार्यकाल के दौरान उन्होंने अनेक संसदीय समितियों में दायित्वों का भी निर्वाहन किया । डॉ घनश्याम अनुरागी को निम्नाकित समितियों का सदस्य बनाया गया - • जल संसाधन : स्थायी समिति • इस्पात मंत्रालय : परामर्शदात्री समिति • विद्युत : परामर्शदात्री समिति • स्टील : परामर्शदात्री समिति • अधीनस्थ विधायन सम्बन्धी समिति • आपदा प्रबंधन सम्बन्धी समिति • संसद सदस्य स्थानीय क्षेत्र विकास योजना सम्बन्धी समिति • महासचिव : अनु० जाति / अनु० जन जाति संसदीय फोरम   <nowiki>#</nowiki> संसदीय क्षेत्र का प्रतिनिधित्व करते हुए बुंदेलखंड क्षेत्र के महत्वपूर्ण मुद्दों को समाधान कराया । संसदीय जन प्रतिनिधित्व के कार्यकाल में उनके द्वारा कराये गाये प्रमुख कार्य – • बुंदेलखंड सूखा के दौरान केंद्र से 73000 करोड़ के आर्थिक सहायता पैकेज को स्वीकृत करवाने संघर्ष किया और क्षेत्र की जनता को आर्थिक पैकेज का लाभ दिलाने में अहम भूमिका निभाई । • झांसी–कानपुर रेलवे लाइन का दोहरीकरण, विद्युतीकरण, रेलवे स्टेशनो का उच्चीकरण, ट्रेन के स्टॉपेज (उरई, पुखराया, मोंठ), राठ रोड उरई पर रेलवे ओवरब्रिज जैसे कई दूरगामी लाभ देने वाले विकास के कार्यों का लाभ क्षेत्र की जनता तक पहुंचाया । • पचनद पर कंजौसा बाबा का पुल • जूही का पुल • निनावली घाट का पुल • महाराजपुरा भीमनगर यमुना नदी पर पुल • मेडिकल कॉलेज उरई • कालपी - राठ मार्ग पर वेतवा नदी पर कहटा चंडोत मार्ग का पुल • कदौरा राठ मार्ग पर हेमनपुरा – जलालपुर का पुल • प्रत्येक ग्राम पंचायत में विद्युत् ट्रांसफार्मर को उच्चीकृत कराने में सफलता • जोल्हुपुर से हमीरपुर मार्ग की स्थिति अत्यंत खराब होने के कारण बुंदेलखंड क्षेत्र की जनता की गंभीर समस्या का समाधान कराने के लिए जोल्हुपुर से हमीरपुर फोरलेन सड़क मार्ग का निर्माण करने के लिए संघर्ष किया और क्षेत्र की जनता को सुगम यातायात की सुविधा का लाभ दिलाया ।   • जनता सेवा के कार्यों के प्रति लगनशील हमेशा जनता के हित की बात को शीर्ष नेतृत्व, प्रदेश व क्षेत्र वासियों के समक्ष रखना और सरकार द्वारा चलायी जा रहीं सरकारी योजनाओं का लाभ समाज के अंतिम व्यक्ति तक पहुंचाने के लिए सदैव तत्पर रहते हैं । '''2019 -''' अनुरागी जी की जनसेवा एवं कार्यकुशलता का ही सुखद परिणाम रहा है कि वर्ष 2019 में अध्यक्ष भारतीय जनता पार्टी, एवं प्रदेश के शीर्ष नेतृत्व द्वारा उनको भारतीय जनता पार्टी का सिपाही बनाकर वर्ष 2019 के संसदीय निर्वाचन में उनकी महत्वपूर्ण भूमिका प्रदान की । संसदीय क्षेत्र जालौन – गरौठा-भोगनीपुर से भारतीय जनता पार्टी के अधिकृत प्रत्याशी श्री भानु प्रताप सिंह वर्मा को विजय श्री दिलाने में डॉ घनश्याम अनुरागी जी द्वारा किये गए सघन जन संपर्क अभियान की भारी सफलता के लिए वर्ष 2019 के आम चुनाव में उनके कुशल प्रबंधन की भूरी-भूरी प्रसंशा प्रदेश अध्यक्ष भारतीय जनता पार्टी ने की थी । '''2021 -''' जनपद जालौन पार्टी के जिला एवं क्षेत्रीय नेतृत्व की अनुसंशा पर वर्ष 2021 में भारतीय जनता पार्टी के प्रदेश नेतृत्व ने उन्हे जिला पंचायत क्षेत्र रेंढर जिला जालौन से क्षेत्र पंचायत टिकट प्रदान कर स्थानीय स्व-शासन में महत्वपूर्ण भूमिका के लिए अवसर प्रदान किया । क्षेत्र वासियों ने भरपूर प्रेम और आशीर्वाद के साथ उन्हें जिला पंचायत सदस्य चुना इसके साथ ही जिला पंचायत अध्यक्ष का चुनाव जीत कर अनुरागी वर्तमान में जिला पंचायत अध्यक्ष जालौन के पद को सुशोभित कर जनपद जालौन में स्थानीय स्व-शासन व्यवस्था के नित नए प्रतिमान स्थापित कर रहें हैं । जिला पंचायत संगठन उत्तर प्रदेश के अध्यक्ष हैं श्री अनुरागी जी उत्तर प्रदेश के जिला पंचायत अध्यक्षों का प्रतिनिधित्व कर रहें हैं । '''2022 -''' स्थानीय पंचायती राज के सशक्तिकरण के लिए जनपद जालौन में उनके विकास एवं  सराहनीय कार्यों को देखते हुए माननीय प्रधानमंत्री भारत सरकार द्वारा राष्ट्रीय स्तर का “पंडित दीनदयाल उपाध्याय राष्ट्रीय पुरस्कार दिया गया । इस पुरस्कार के साथ 24 अप्रैल 2022 को उत्तर प्रदेश के मुख्यमंत्री योगी जी के द्वारा 50 लाख की राशि से सम्मानित किया गया । डॉ घनश्याम अनुरागी जी का बुंदेलखंड क्षेत्र की जनता से जुड़ाव, जनता के प्रति कार्यों और की सराहना सर्वत्र दिखाई देती है । केवल अपने जनपद ही नहीं बल्कि समस्त बुंदेलखंड क्षेत्र में उनका प्रभाव होने के कारण बुंदेलखंड के कद्दावर जनप्रतिनिधि एवं प्रभावशाली व्यक्तिव के धनी हैं । {| class="wikitable" |+ !वर्ष !'''पद धारण किए''' |- |1995 |निर्वाचित ग्राम प्रधान (खेड़ा शिलाजीत, थाना-जरिया, जिला हमीरपुर) |- |2000 |निर्वाचित जिला पंचायत सदस्य जलाल पुर क्षेत्र |- |2000 |निर्वाचित अध्यक्ष जिला पंचायत हमीरपुर |- |2009 |निर्वाचित सांसद (जालौन 45) |- |2010 |मनोनीत-राष्ट्रीय उपाध्यक्ष अखिल भारतीय कोली(कोरी) समाज |- |2021 |निर्वाचित जिला पंचायत सदस्य (रेंडर-जालौन) |- |2021 |निर्वाचित अध्यक्ष जिला पंचायत (जालौन) |- |2021 |मनोनीत-प्रदेश अध्यक्ष जिला पंचायत संगठन (यूपी) |- |2021 |मनोनीत-कार्यकारी राष्ट्रीय अध्यक्ष अखिल भारतीय कोली(कोरी) समाज |} 0xf2nvlocbf1h2kyqzdy7sqf7i8mz86 6537956 6537955 2026-04-09T07:22:00Z ~2026-21831-21 919534 /* प्रारंभिक जीवन */ 6537956 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=मार्च 2023}} {{Infobox Politician (general)|name=डॉ घनश्याम अनुरागी|office1=अध्यक्ष जिला पंचायत<br/>[[जालौन]]|office2=जिला पंचायत सदस्य<br/>रेंडर-जालौन|office3=Member of Parliament, 15th Lok Sabha|office4=अध्यक्ष जिला पंचायत<br/>[[हमीरपुर]]|office5=जिला पंचायत सदस्य<br/>(जलाल पुर क्षेत्र)|office6=ग्राम प्रधान<br/>(खेड़ा शिलाजीत, जिला हमीरपुर)|date of birth=15 dec 1972|place of birth=[[हमीरपुर जिला, उत्तर प्रदेश|हमीरपुर]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]]|spouse=डॉ. कल्पना घनश्याम अनुरागी|children=एक बेटा एक बेटी|residence=उरई, (जालौन)|termstart1=2021|termstart2=2021|termstart3=2009-2014|termstart4=2000|termstart5=2000|termstart6=1995-2000|succeeded3=[[भानु प्रताप सिंह वर्मा]]|preceded3=[[भानु प्रताप सिंह वर्मा]]|constituency3=[[जालौन]]|profession=[[वकील]]|website=[http://ghanshyamanuragi.in/ डॉ घनश्याम अनुरागी]|image=}} == '''प्रारंभिक जीवन''' == उत्तर प्रदेश के जनपद हमीरपुर ग्राम खेड़ा शिलाजीत के मूल निवासी डॉ० घनश्याम अनुरागी का जन्म 15 दिसंबर 1972 को श्रीमती गणेशी देवी–श्री देशराज अनुरागी जी के घर हुआ था । उन्हें बचपन से ही साहित्य पढ़ना और देश –विदेश के नए नए आयामों के बारे में पढ़ने और जानने की अभिरुचि रही है । “शिक्षा ही जीवन का मूल आधार” की समझ उनके बाल मन को इस बारे में उद्वेलित करती थी कि, उनके गांव के आस–पास क्षेत्र में कोई इंटर कॉलेज नही था । गांव समाज एवं क्षेत्र वासियों की इस गम्भीर समस्या के समाधान का दृढ़ संकल्प अनुरागी जी ने बचपन में ही तय कर लिया था । केवल अपने गांव ही नहीं पूरे क्षेत्र की आम जनता को शिक्षा का लाभ मिले, क्षेत्र का कोई भी बच्चा शिक्षा से वंचित न रहे इसी जन कल्याणकारी संकल्प को पूरा करने हेतु, कठिन परिस्थितियों में भी अनुरागी रुके नहीं | लेकिन उनके मन में "चमार जाति" के लिए विशेष रूप से द्वेष भावना रूपी जहर अभी भी रखा हुआ है |<ref>व्यक्तिगत अनुभव</ref> == '''उच्च शिक्षा''' == उन्होंने अपनी प्रारंभिक शिक्षा हमीरपुर जिले से करके आचार्य (एम०ए०) – संपूर्णानंद विश्वविद्यालय वाराणसी, विधि स्नातक (LLB) – बुंदेलखंड विश्वविद्यालय झांसी, PhD – सनराइज विश्वविद्यालय अलवर (राजस्थान) से कर डॉक्टरेट की पदवी हासिल की तथा अपनी औपचारिक शिक्षा की यात्रा को विराम दिया । किंतु सीखने और आगे बढ़ने को अपने जीवन में हमेशा विशेष स्थान दिया । == '''राजनैतिक जीवन''' == '''1995 -''' अनुरागी जी के राजनीतिक जीवन की शुरुआत1995 में ग्राम पंचायत क्षेत्र खेड़ा शिलाजीत के ग्राम प्रधान बन अनुरागी जी का राजनैतिक सफर आरंभ हुआ । ग्राम प्रधान के कार्यकाल में उनके पुरजोर प्रयास और कठिन परिश्रम का ही प्रतिफल है कि शासन की सहायता से श्री भरत कुमार बालिका इंटर कालेज की स्थापना के साथ क्षेत्र में सबको सर्व सुलभ शिक्षा की व्यवस्था कराई । इस संस्था के प्रबंधक पद के दायित्वों का निर्वहन अनुरागी द्वारा किया जा रहा है। '''2000 -''' घनश्याम अनुरागी के ग्राम पंचायत क्षेत्र में सराहनीय कार्यों एवं विकास के क्षेत्र में उनकी ग्राम पंचायत जनपद हमीरपुर में प्रथम आयी जिसके लिए ग्राम पंचायत को उत्तर प्रदेश शासन द्वारा 2 लाख की धनराशि से पुरस्कृत कर सम्मानित किया । बुंदेलखंड क्षेत्र की वीर भूमि में इनके संघर्षशील जनप्रतिनिधित्व की कीर्ति चहुँ-ओर फैलने, जन सेवा कार्यो के प्रति सम्पूर्ण समर्पण व लगन और कार्यकुशलता के कारण लोकप्रियता बहुत ही तेजी से बढ़ने लगी । जिसके चलते सन 2000 में भारी मतों से जनता ने उन्हें क्षेत्र जलालपुर जिला हमीरपुर से जिला पंचायत सदस्य चुना और लोगो के अगाध प्रेम के कारण उन्होंने जिला पंचायत अध्यक्ष के चुनाव में भी विजयी हुए । मात्र 28 वर्ष की आयु में जिला पंचायत अध्यक्ष हमीरपुर जिला हमीरपुर बने । पंचायती राज की स्वशासन की परिकल्पना को प्रखर करने के सद्प्रयासों के फलस्वरूप श्री अनुरागी को जिला पंचायत कमेटी उत्तर प्रदेश प्रदेश का उपाध्यक्ष भी बनाया गया। '''2003-2004 -''' बुंदेलखंड की वीरभूमि को विकास की मुख्यधारा में लाने के प्रयासों के कारण उत्तर प्रदेश सरकार ने वर्ष 2003 में जनसंख्या एवं विकास आयोग का सदस्य बनाया । मुलायम सिंह के अत्यंत करीबी रहे अनुरागी सन 2004 में समाजवादी पार्टी से टिकट प्राप्त कर लोकसभा (संसदीय) क्षेत्र जालौन–गरौठा–भोगनीपुर प्रत्याशी रहे और मामूली अंतर से वे दूसरे स्थान पर रहे । जैसा कि हमेशा देखा गया है रुकना और हार मानना उनके स्वभाव में ही नहीं वे निरंतर क्षेत्र में परिश्रम करते और लोगो के दुख सुख में सहभागिता रखते रहे । '''2009 -''' सन 2009 में एक बार फिर कुशल नेतृत्व, दूरगामी सोच, मिलनसार, लोकप्रिय, खुश मिजाज अच्छी छवि वाले डॉ० घनश्याम अनुरागी जी को जालौन–गरोठा–भोगनीपुर संसदीय क्षेत्र की जनता ने संसद में उनको सांसद के तौर पर चुनकर जनता की सेवा करने के लिए अपना प्रतिनिधि बनाकर भेजा । <nowiki>#</nowiki> संसदीय जनप्रतिनिधित्व के कार्यकाल के दौरान उन्होंने अनेक संसदीय समितियों में दायित्वों का भी निर्वाहन किया । डॉ घनश्याम अनुरागी को निम्नाकित समितियों का सदस्य बनाया गया - • जल संसाधन : स्थायी समिति • इस्पात मंत्रालय : परामर्शदात्री समिति • विद्युत : परामर्शदात्री समिति • स्टील : परामर्शदात्री समिति • अधीनस्थ विधायन सम्बन्धी समिति • आपदा प्रबंधन सम्बन्धी समिति • संसद सदस्य स्थानीय क्षेत्र विकास योजना सम्बन्धी समिति • महासचिव : अनु० जाति / अनु० जन जाति संसदीय फोरम   <nowiki>#</nowiki> संसदीय क्षेत्र का प्रतिनिधित्व करते हुए बुंदेलखंड क्षेत्र के महत्वपूर्ण मुद्दों को समाधान कराया । संसदीय जन प्रतिनिधित्व के कार्यकाल में उनके द्वारा कराये गाये प्रमुख कार्य – • बुंदेलखंड सूखा के दौरान केंद्र से 73000 करोड़ के आर्थिक सहायता पैकेज को स्वीकृत करवाने संघर्ष किया और क्षेत्र की जनता को आर्थिक पैकेज का लाभ दिलाने में अहम भूमिका निभाई । • झांसी–कानपुर रेलवे लाइन का दोहरीकरण, विद्युतीकरण, रेलवे स्टेशनो का उच्चीकरण, ट्रेन के स्टॉपेज (उरई, पुखराया, मोंठ), राठ रोड उरई पर रेलवे ओवरब्रिज जैसे कई दूरगामी लाभ देने वाले विकास के कार्यों का लाभ क्षेत्र की जनता तक पहुंचाया । • पचनद पर कंजौसा बाबा का पुल • जूही का पुल • निनावली घाट का पुल • महाराजपुरा भीमनगर यमुना नदी पर पुल • मेडिकल कॉलेज उरई • कालपी - राठ मार्ग पर वेतवा नदी पर कहटा चंडोत मार्ग का पुल • कदौरा राठ मार्ग पर हेमनपुरा – जलालपुर का पुल • प्रत्येक ग्राम पंचायत में विद्युत् ट्रांसफार्मर को उच्चीकृत कराने में सफलता • जोल्हुपुर से हमीरपुर मार्ग की स्थिति अत्यंत खराब होने के कारण बुंदेलखंड क्षेत्र की जनता की गंभीर समस्या का समाधान कराने के लिए जोल्हुपुर से हमीरपुर फोरलेन सड़क मार्ग का निर्माण करने के लिए संघर्ष किया और क्षेत्र की जनता को सुगम यातायात की सुविधा का लाभ दिलाया ।   • जनता सेवा के कार्यों के प्रति लगनशील हमेशा जनता के हित की बात को शीर्ष नेतृत्व, प्रदेश व क्षेत्र वासियों के समक्ष रखना और सरकार द्वारा चलायी जा रहीं सरकारी योजनाओं का लाभ समाज के अंतिम व्यक्ति तक पहुंचाने के लिए सदैव तत्पर रहते हैं । '''2019 -''' अनुरागी जी की जनसेवा एवं कार्यकुशलता का ही सुखद परिणाम रहा है कि वर्ष 2019 में अध्यक्ष भारतीय जनता पार्टी, एवं प्रदेश के शीर्ष नेतृत्व द्वारा उनको भारतीय जनता पार्टी का सिपाही बनाकर वर्ष 2019 के संसदीय निर्वाचन में उनकी महत्वपूर्ण भूमिका प्रदान की । संसदीय क्षेत्र जालौन – गरौठा-भोगनीपुर से भारतीय जनता पार्टी के अधिकृत प्रत्याशी श्री भानु प्रताप सिंह वर्मा को विजय श्री दिलाने में डॉ घनश्याम अनुरागी जी द्वारा किये गए सघन जन संपर्क अभियान की भारी सफलता के लिए वर्ष 2019 के आम चुनाव में उनके कुशल प्रबंधन की भूरी-भूरी प्रसंशा प्रदेश अध्यक्ष भारतीय जनता पार्टी ने की थी । '''2021 -''' जनपद जालौन पार्टी के जिला एवं क्षेत्रीय नेतृत्व की अनुसंशा पर वर्ष 2021 में भारतीय जनता पार्टी के प्रदेश नेतृत्व ने उन्हे जिला पंचायत क्षेत्र रेंढर जिला जालौन से क्षेत्र पंचायत टिकट प्रदान कर स्थानीय स्व-शासन में महत्वपूर्ण भूमिका के लिए अवसर प्रदान किया । क्षेत्र वासियों ने भरपूर प्रेम और आशीर्वाद के साथ उन्हें जिला पंचायत सदस्य चुना इसके साथ ही जिला पंचायत अध्यक्ष का चुनाव जीत कर अनुरागी वर्तमान में जिला पंचायत अध्यक्ष जालौन के पद को सुशोभित कर जनपद जालौन में स्थानीय स्व-शासन व्यवस्था के नित नए प्रतिमान स्थापित कर रहें हैं । जिला पंचायत संगठन उत्तर प्रदेश के अध्यक्ष हैं श्री अनुरागी जी उत्तर प्रदेश के जिला पंचायत अध्यक्षों का प्रतिनिधित्व कर रहें हैं । '''2022 -''' स्थानीय पंचायती राज के सशक्तिकरण के लिए जनपद जालौन में उनके विकास एवं  सराहनीय कार्यों को देखते हुए माननीय प्रधानमंत्री भारत सरकार द्वारा राष्ट्रीय स्तर का “पंडित दीनदयाल उपाध्याय राष्ट्रीय पुरस्कार दिया गया । इस पुरस्कार के साथ 24 अप्रैल 2022 को उत्तर प्रदेश के मुख्यमंत्री योगी जी के द्वारा 50 लाख की राशि से सम्मानित किया गया । डॉ घनश्याम अनुरागी जी का बुंदेलखंड क्षेत्र की जनता से जुड़ाव, जनता के प्रति कार्यों और की सराहना सर्वत्र दिखाई देती है । केवल अपने जनपद ही नहीं बल्कि समस्त बुंदेलखंड क्षेत्र में उनका प्रभाव होने के कारण बुंदेलखंड के कद्दावर जनप्रतिनिधि एवं प्रभावशाली व्यक्तिव के धनी हैं । {| class="wikitable" |+ !वर्ष !'''पद धारण किए''' |- |1995 |निर्वाचित ग्राम प्रधान (खेड़ा शिलाजीत, थाना-जरिया, जिला हमीरपुर) |- |2000 |निर्वाचित जिला पंचायत सदस्य जलाल पुर क्षेत्र |- |2000 |निर्वाचित अध्यक्ष जिला पंचायत हमीरपुर |- |2009 |निर्वाचित सांसद (जालौन 45) |- |2010 |मनोनीत-राष्ट्रीय उपाध्यक्ष अखिल भारतीय कोली(कोरी) समाज |- |2021 |निर्वाचित जिला पंचायत सदस्य (रेंडर-जालौन) |- |2021 |निर्वाचित अध्यक्ष जिला पंचायत (जालौन) |- |2021 |मनोनीत-प्रदेश अध्यक्ष जिला पंचायत संगठन (यूपी) |- |2021 |मनोनीत-कार्यकारी राष्ट्रीय अध्यक्ष अखिल भारतीय कोली(कोरी) समाज |} p91x8lun46bibebjvtxauf788k1u91i 6537958 6537956 2026-04-09T07:24:20Z ~2026-21831-21 919534 /* प्रारंभिक जीवन */ 6537958 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=मार्च 2023}} {{Infobox Politician (general)|name=डॉ घनश्याम अनुरागी|office1=अध्यक्ष जिला पंचायत<br/>[[जालौन]]|office2=जिला पंचायत सदस्य<br/>रेंडर-जालौन|office3=Member of Parliament, 15th Lok Sabha|office4=अध्यक्ष जिला पंचायत<br/>[[हमीरपुर]]|office5=जिला पंचायत सदस्य<br/>(जलाल पुर क्षेत्र)|office6=ग्राम प्रधान<br/>(खेड़ा शिलाजीत, जिला हमीरपुर)|date of birth=15 dec 1972|place of birth=[[हमीरपुर जिला, उत्तर प्रदेश|हमीरपुर]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]]|spouse=डॉ. कल्पना घनश्याम अनुरागी|children=एक बेटा एक बेटी|residence=उरई, (जालौन)|termstart1=2021|termstart2=2021|termstart3=2009-2014|termstart4=2000|termstart5=2000|termstart6=1995-2000|succeeded3=[[भानु प्रताप सिंह वर्मा]]|preceded3=[[भानु प्रताप सिंह वर्मा]]|constituency3=[[जालौन]]|profession=[[वकील]]|website=[http://ghanshyamanuragi.in/ डॉ घनश्याम अनुरागी]|image=}} == '''प्रारंभिक जीवन''' == उत्तर प्रदेश के जनपद हमीरपुर ग्राम खेड़ा शिलाजीत के मूल निवासी डॉ० घनश्याम अनुरागी का जन्म 15 दिसंबर 1972 को श्रीमती गणेशी देवी–श्री देशराज अनुरागी जी के घर हुआ था । उन्हें बचपन से ही साहित्य पढ़ना और देश –विदेश के नए नए आयामों के बारे में पढ़ने और जानने की अभिरुचि रही है । “शिक्षा ही जीवन का मूल आधार” की समझ उनके बाल मन को इस बारे में उद्वेलित करती थी कि, उनके गांव के आस–पास क्षेत्र में कोई इंटर कॉलेज नही था । गांव समाज एवं क्षेत्र वासियों की इस गम्भीर समस्या के समाधान का दृढ़ संकल्प अनुरागी जी ने बचपन में ही तय कर लिया था । केवल अपने गांव ही नहीं पूरे क्षेत्र की आम जनता को शिक्षा का लाभ मिले, क्षेत्र का कोई भी बच्चा शिक्षा से वंचित न रहे इसी जन कल्याणकारी संकल्प को पूरा करने हेतु, कठिन परिस्थितियों में भी अनुरागी रुके नहीं | लेकिन उनके मन में "चमार जाति" के लिए विशेष रूप से द्वेष भावना रूपी जहर अभी भी बनायें रखा हुआ है |<ref>व्यक्तिगत अनुभव</ref> == '''उच्च शिक्षा''' == उन्होंने अपनी प्रारंभिक शिक्षा हमीरपुर जिले से करके आचार्य (एम०ए०) – संपूर्णानंद विश्वविद्यालय वाराणसी, विधि स्नातक (LLB) – बुंदेलखंड विश्वविद्यालय झांसी, PhD – सनराइज विश्वविद्यालय अलवर (राजस्थान) से कर डॉक्टरेट की पदवी हासिल की तथा अपनी औपचारिक शिक्षा की यात्रा को विराम दिया । किंतु सीखने और आगे बढ़ने को अपने जीवन में हमेशा विशेष स्थान दिया । == '''राजनैतिक जीवन''' == '''1995 -''' अनुरागी जी के राजनीतिक जीवन की शुरुआत1995 में ग्राम पंचायत क्षेत्र खेड़ा शिलाजीत के ग्राम प्रधान बन अनुरागी जी का राजनैतिक सफर आरंभ हुआ । ग्राम प्रधान के कार्यकाल में उनके पुरजोर प्रयास और कठिन परिश्रम का ही प्रतिफल है कि शासन की सहायता से श्री भरत कुमार बालिका इंटर कालेज की स्थापना के साथ क्षेत्र में सबको सर्व सुलभ शिक्षा की व्यवस्था कराई । इस संस्था के प्रबंधक पद के दायित्वों का निर्वहन अनुरागी द्वारा किया जा रहा है। '''2000 -''' घनश्याम अनुरागी के ग्राम पंचायत क्षेत्र में सराहनीय कार्यों एवं विकास के क्षेत्र में उनकी ग्राम पंचायत जनपद हमीरपुर में प्रथम आयी जिसके लिए ग्राम पंचायत को उत्तर प्रदेश शासन द्वारा 2 लाख की धनराशि से पुरस्कृत कर सम्मानित किया । बुंदेलखंड क्षेत्र की वीर भूमि में इनके संघर्षशील जनप्रतिनिधित्व की कीर्ति चहुँ-ओर फैलने, जन सेवा कार्यो के प्रति सम्पूर्ण समर्पण व लगन और कार्यकुशलता के कारण लोकप्रियता बहुत ही तेजी से बढ़ने लगी । जिसके चलते सन 2000 में भारी मतों से जनता ने उन्हें क्षेत्र जलालपुर जिला हमीरपुर से जिला पंचायत सदस्य चुना और लोगो के अगाध प्रेम के कारण उन्होंने जिला पंचायत अध्यक्ष के चुनाव में भी विजयी हुए । मात्र 28 वर्ष की आयु में जिला पंचायत अध्यक्ष हमीरपुर जिला हमीरपुर बने । पंचायती राज की स्वशासन की परिकल्पना को प्रखर करने के सद्प्रयासों के फलस्वरूप श्री अनुरागी को जिला पंचायत कमेटी उत्तर प्रदेश प्रदेश का उपाध्यक्ष भी बनाया गया। '''2003-2004 -''' बुंदेलखंड की वीरभूमि को विकास की मुख्यधारा में लाने के प्रयासों के कारण उत्तर प्रदेश सरकार ने वर्ष 2003 में जनसंख्या एवं विकास आयोग का सदस्य बनाया । मुलायम सिंह के अत्यंत करीबी रहे अनुरागी सन 2004 में समाजवादी पार्टी से टिकट प्राप्त कर लोकसभा (संसदीय) क्षेत्र जालौन–गरौठा–भोगनीपुर प्रत्याशी रहे और मामूली अंतर से वे दूसरे स्थान पर रहे । जैसा कि हमेशा देखा गया है रुकना और हार मानना उनके स्वभाव में ही नहीं वे निरंतर क्षेत्र में परिश्रम करते और लोगो के दुख सुख में सहभागिता रखते रहे । '''2009 -''' सन 2009 में एक बार फिर कुशल नेतृत्व, दूरगामी सोच, मिलनसार, लोकप्रिय, खुश मिजाज अच्छी छवि वाले डॉ० घनश्याम अनुरागी जी को जालौन–गरोठा–भोगनीपुर संसदीय क्षेत्र की जनता ने संसद में उनको सांसद के तौर पर चुनकर जनता की सेवा करने के लिए अपना प्रतिनिधि बनाकर भेजा । <nowiki>#</nowiki> संसदीय जनप्रतिनिधित्व के कार्यकाल के दौरान उन्होंने अनेक संसदीय समितियों में दायित्वों का भी निर्वाहन किया । डॉ घनश्याम अनुरागी को निम्नाकित समितियों का सदस्य बनाया गया - • जल संसाधन : स्थायी समिति • इस्पात मंत्रालय : परामर्शदात्री समिति • विद्युत : परामर्शदात्री समिति • स्टील : परामर्शदात्री समिति • अधीनस्थ विधायन सम्बन्धी समिति • आपदा प्रबंधन सम्बन्धी समिति • संसद सदस्य स्थानीय क्षेत्र विकास योजना सम्बन्धी समिति • महासचिव : अनु० जाति / अनु० जन जाति संसदीय फोरम   <nowiki>#</nowiki> संसदीय क्षेत्र का प्रतिनिधित्व करते हुए बुंदेलखंड क्षेत्र के महत्वपूर्ण मुद्दों को समाधान कराया । संसदीय जन प्रतिनिधित्व के कार्यकाल में उनके द्वारा कराये गाये प्रमुख कार्य – • बुंदेलखंड सूखा के दौरान केंद्र से 73000 करोड़ के आर्थिक सहायता पैकेज को स्वीकृत करवाने संघर्ष किया और क्षेत्र की जनता को आर्थिक पैकेज का लाभ दिलाने में अहम भूमिका निभाई । • झांसी–कानपुर रेलवे लाइन का दोहरीकरण, विद्युतीकरण, रेलवे स्टेशनो का उच्चीकरण, ट्रेन के स्टॉपेज (उरई, पुखराया, मोंठ), राठ रोड उरई पर रेलवे ओवरब्रिज जैसे कई दूरगामी लाभ देने वाले विकास के कार्यों का लाभ क्षेत्र की जनता तक पहुंचाया । • पचनद पर कंजौसा बाबा का पुल • जूही का पुल • निनावली घाट का पुल • महाराजपुरा भीमनगर यमुना नदी पर पुल • मेडिकल कॉलेज उरई • कालपी - राठ मार्ग पर वेतवा नदी पर कहटा चंडोत मार्ग का पुल • कदौरा राठ मार्ग पर हेमनपुरा – जलालपुर का पुल • प्रत्येक ग्राम पंचायत में विद्युत् ट्रांसफार्मर को उच्चीकृत कराने में सफलता • जोल्हुपुर से हमीरपुर मार्ग की स्थिति अत्यंत खराब होने के कारण बुंदेलखंड क्षेत्र की जनता की गंभीर समस्या का समाधान कराने के लिए जोल्हुपुर से हमीरपुर फोरलेन सड़क मार्ग का निर्माण करने के लिए संघर्ष किया और क्षेत्र की जनता को सुगम यातायात की सुविधा का लाभ दिलाया ।   • जनता सेवा के कार्यों के प्रति लगनशील हमेशा जनता के हित की बात को शीर्ष नेतृत्व, प्रदेश व क्षेत्र वासियों के समक्ष रखना और सरकार द्वारा चलायी जा रहीं सरकारी योजनाओं का लाभ समाज के अंतिम व्यक्ति तक पहुंचाने के लिए सदैव तत्पर रहते हैं । '''2019 -''' अनुरागी जी की जनसेवा एवं कार्यकुशलता का ही सुखद परिणाम रहा है कि वर्ष 2019 में अध्यक्ष भारतीय जनता पार्टी, एवं प्रदेश के शीर्ष नेतृत्व द्वारा उनको भारतीय जनता पार्टी का सिपाही बनाकर वर्ष 2019 के संसदीय निर्वाचन में उनकी महत्वपूर्ण भूमिका प्रदान की । संसदीय क्षेत्र जालौन – गरौठा-भोगनीपुर से भारतीय जनता पार्टी के अधिकृत प्रत्याशी श्री भानु प्रताप सिंह वर्मा को विजय श्री दिलाने में डॉ घनश्याम अनुरागी जी द्वारा किये गए सघन जन संपर्क अभियान की भारी सफलता के लिए वर्ष 2019 के आम चुनाव में उनके कुशल प्रबंधन की भूरी-भूरी प्रसंशा प्रदेश अध्यक्ष भारतीय जनता पार्टी ने की थी । '''2021 -''' जनपद जालौन पार्टी के जिला एवं क्षेत्रीय नेतृत्व की अनुसंशा पर वर्ष 2021 में भारतीय जनता पार्टी के प्रदेश नेतृत्व ने उन्हे जिला पंचायत क्षेत्र रेंढर जिला जालौन से क्षेत्र पंचायत टिकट प्रदान कर स्थानीय स्व-शासन में महत्वपूर्ण भूमिका के लिए अवसर प्रदान किया । क्षेत्र वासियों ने भरपूर प्रेम और आशीर्वाद के साथ उन्हें जिला पंचायत सदस्य चुना इसके साथ ही जिला पंचायत अध्यक्ष का चुनाव जीत कर अनुरागी वर्तमान में जिला पंचायत अध्यक्ष जालौन के पद को सुशोभित कर जनपद जालौन में स्थानीय स्व-शासन व्यवस्था के नित नए प्रतिमान स्थापित कर रहें हैं । जिला पंचायत संगठन उत्तर प्रदेश के अध्यक्ष हैं श्री अनुरागी जी उत्तर प्रदेश के जिला पंचायत अध्यक्षों का प्रतिनिधित्व कर रहें हैं । '''2022 -''' स्थानीय पंचायती राज के सशक्तिकरण के लिए जनपद जालौन में उनके विकास एवं  सराहनीय कार्यों को देखते हुए माननीय प्रधानमंत्री भारत सरकार द्वारा राष्ट्रीय स्तर का “पंडित दीनदयाल उपाध्याय राष्ट्रीय पुरस्कार दिया गया । इस पुरस्कार के साथ 24 अप्रैल 2022 को उत्तर प्रदेश के मुख्यमंत्री योगी जी के द्वारा 50 लाख की राशि से सम्मानित किया गया । डॉ घनश्याम अनुरागी जी का बुंदेलखंड क्षेत्र की जनता से जुड़ाव, जनता के प्रति कार्यों और की सराहना सर्वत्र दिखाई देती है । केवल अपने जनपद ही नहीं बल्कि समस्त बुंदेलखंड क्षेत्र में उनका प्रभाव होने के कारण बुंदेलखंड के कद्दावर जनप्रतिनिधि एवं प्रभावशाली व्यक्तिव के धनी हैं । {| class="wikitable" |+ !वर्ष !'''पद धारण किए''' |- |1995 |निर्वाचित ग्राम प्रधान (खेड़ा शिलाजीत, थाना-जरिया, जिला हमीरपुर) |- |2000 |निर्वाचित जिला पंचायत सदस्य जलाल पुर क्षेत्र |- |2000 |निर्वाचित अध्यक्ष जिला पंचायत हमीरपुर |- |2009 |निर्वाचित सांसद (जालौन 45) |- |2010 |मनोनीत-राष्ट्रीय उपाध्यक्ष अखिल भारतीय कोली(कोरी) समाज |- |2021 |निर्वाचित जिला पंचायत सदस्य (रेंडर-जालौन) |- |2021 |निर्वाचित अध्यक्ष जिला पंचायत (जालौन) |- |2021 |मनोनीत-प्रदेश अध्यक्ष जिला पंचायत संगठन (यूपी) |- |2021 |मनोनीत-कार्यकारी राष्ट्रीय अध्यक्ष अखिल भारतीय कोली(कोरी) समाज |} n1znfgc27uftwkfk8zc08x3qtq9lglo 6537959 6537958 2026-04-09T07:28:25Z ~2026-21831-21 919534 /* प्रारंभिक जीवन */ 6537959 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=मार्च 2023}} {{Infobox Politician (general)|name=डॉ घनश्याम अनुरागी|office1=अध्यक्ष जिला पंचायत<br/>[[जालौन]]|office2=जिला पंचायत सदस्य<br/>रेंडर-जालौन|office3=Member of Parliament, 15th Lok Sabha|office4=अध्यक्ष जिला पंचायत<br/>[[हमीरपुर]]|office5=जिला पंचायत सदस्य<br/>(जलाल पुर क्षेत्र)|office6=ग्राम प्रधान<br/>(खेड़ा शिलाजीत, जिला हमीरपुर)|date of birth=15 dec 1972|place of birth=[[हमीरपुर जिला, उत्तर प्रदेश|हमीरपुर]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]]|spouse=डॉ. कल्पना घनश्याम अनुरागी|children=एक बेटा एक बेटी|residence=उरई, (जालौन)|termstart1=2021|termstart2=2021|termstart3=2009-2014|termstart4=2000|termstart5=2000|termstart6=1995-2000|succeeded3=[[भानु प्रताप सिंह वर्मा]]|preceded3=[[भानु प्रताप सिंह वर्मा]]|constituency3=[[जालौन]]|profession=[[वकील]]|website=[http://ghanshyamanuragi.in/ डॉ घनश्याम अनुरागी]|image=}} == '''प्रारंभिक जीवन''' == उत्तर प्रदेश के जनपद हमीरपुर ग्राम खेड़ा शिलाजीत के मूल निवासी डॉ० घनश्याम अनुरागी का जन्म 15 दिसंबर 1972 को श्रीमती गणेशी देवी–श्री देशराज अनुरागी जी के घर हुआ था । उन्हें बचपन से ही साहित्य पढ़ना और देश –विदेश के नए नए आयामों के बारे में पढ़ने और जानने की अभिरुचि रही है । “शिक्षा ही जीवन का मूल आधार” की समझ उनके बाल मन को इस बारे में उद्वेलित करती थी कि, उनके गांव के आस–पास क्षेत्र में कोई इंटर कॉलेज नही था । गांव समाज एवं क्षेत्र वासियों की इस गम्भीर समस्या के समाधान का दृढ़ संकल्प अनुरागी जी ने बचपन में ही तय कर लिया था । केवल अपने गांव ही नहीं पूरे क्षेत्र की आम जनता को शिक्षा का लाभ मिले, क्षेत्र का कोई भी बच्चा शिक्षा से वंचित न रहे इसी जन कल्याणकारी संकल्प को पूरा करने हेतु, कठिन परिस्थितियों में भी अनुरागी रुके नहीं | लेकिन उनके मन में "चमार जाति" के लिए विशेष रूप से द्वेष भावना रूपी जहर अभी भी बनायें रखा हुआ है |<ref>.व्यक्तिगत अनुभव</ref> == '''उच्च शिक्षा''' == उन्होंने अपनी प्रारंभिक शिक्षा हमीरपुर जिले से करके आचार्य (एम०ए०) – संपूर्णानंद विश्वविद्यालय वाराणसी, विधि स्नातक (LLB) – बुंदेलखंड विश्वविद्यालय झांसी, PhD – सनराइज विश्वविद्यालय अलवर (राजस्थान) से कर डॉक्टरेट की पदवी हासिल की तथा अपनी औपचारिक शिक्षा की यात्रा को विराम दिया । किंतु सीखने और आगे बढ़ने को अपने जीवन में हमेशा विशेष स्थान दिया । == '''राजनैतिक जीवन''' == '''1995 -''' अनुरागी जी के राजनीतिक जीवन की शुरुआत1995 में ग्राम पंचायत क्षेत्र खेड़ा शिलाजीत के ग्राम प्रधान बन अनुरागी जी का राजनैतिक सफर आरंभ हुआ । ग्राम प्रधान के कार्यकाल में उनके पुरजोर प्रयास और कठिन परिश्रम का ही प्रतिफल है कि शासन की सहायता से श्री भरत कुमार बालिका इंटर कालेज की स्थापना के साथ क्षेत्र में सबको सर्व सुलभ शिक्षा की व्यवस्था कराई । इस संस्था के प्रबंधक पद के दायित्वों का निर्वहन अनुरागी द्वारा किया जा रहा है। '''2000 -''' घनश्याम अनुरागी के ग्राम पंचायत क्षेत्र में सराहनीय कार्यों एवं विकास के क्षेत्र में उनकी ग्राम पंचायत जनपद हमीरपुर में प्रथम आयी जिसके लिए ग्राम पंचायत को उत्तर प्रदेश शासन द्वारा 2 लाख की धनराशि से पुरस्कृत कर सम्मानित किया । बुंदेलखंड क्षेत्र की वीर भूमि में इनके संघर्षशील जनप्रतिनिधित्व की कीर्ति चहुँ-ओर फैलने, जन सेवा कार्यो के प्रति सम्पूर्ण समर्पण व लगन और कार्यकुशलता के कारण लोकप्रियता बहुत ही तेजी से बढ़ने लगी । जिसके चलते सन 2000 में भारी मतों से जनता ने उन्हें क्षेत्र जलालपुर जिला हमीरपुर से जिला पंचायत सदस्य चुना और लोगो के अगाध प्रेम के कारण उन्होंने जिला पंचायत अध्यक्ष के चुनाव में भी विजयी हुए । मात्र 28 वर्ष की आयु में जिला पंचायत अध्यक्ष हमीरपुर जिला हमीरपुर बने । पंचायती राज की स्वशासन की परिकल्पना को प्रखर करने के सद्प्रयासों के फलस्वरूप श्री अनुरागी को जिला पंचायत कमेटी उत्तर प्रदेश प्रदेश का उपाध्यक्ष भी बनाया गया। '''2003-2004 -''' बुंदेलखंड की वीरभूमि को विकास की मुख्यधारा में लाने के प्रयासों के कारण उत्तर प्रदेश सरकार ने वर्ष 2003 में जनसंख्या एवं विकास आयोग का सदस्य बनाया । मुलायम सिंह के अत्यंत करीबी रहे अनुरागी सन 2004 में समाजवादी पार्टी से टिकट प्राप्त कर लोकसभा (संसदीय) क्षेत्र जालौन–गरौठा–भोगनीपुर प्रत्याशी रहे और मामूली अंतर से वे दूसरे स्थान पर रहे । जैसा कि हमेशा देखा गया है रुकना और हार मानना उनके स्वभाव में ही नहीं वे निरंतर क्षेत्र में परिश्रम करते और लोगो के दुख सुख में सहभागिता रखते रहे । '''2009 -''' सन 2009 में एक बार फिर कुशल नेतृत्व, दूरगामी सोच, मिलनसार, लोकप्रिय, खुश मिजाज अच्छी छवि वाले डॉ० घनश्याम अनुरागी जी को जालौन–गरोठा–भोगनीपुर संसदीय क्षेत्र की जनता ने संसद में उनको सांसद के तौर पर चुनकर जनता की सेवा करने के लिए अपना प्रतिनिधि बनाकर भेजा । <nowiki>#</nowiki> संसदीय जनप्रतिनिधित्व के कार्यकाल के दौरान उन्होंने अनेक संसदीय समितियों में दायित्वों का भी निर्वाहन किया । डॉ घनश्याम अनुरागी को निम्नाकित समितियों का सदस्य बनाया गया - • जल संसाधन : स्थायी समिति • इस्पात मंत्रालय : परामर्शदात्री समिति • विद्युत : परामर्शदात्री समिति • स्टील : परामर्शदात्री समिति • अधीनस्थ विधायन सम्बन्धी समिति • आपदा प्रबंधन सम्बन्धी समिति • संसद सदस्य स्थानीय क्षेत्र विकास योजना सम्बन्धी समिति • महासचिव : अनु० जाति / अनु० जन जाति संसदीय फोरम   <nowiki>#</nowiki> संसदीय क्षेत्र का प्रतिनिधित्व करते हुए बुंदेलखंड क्षेत्र के महत्वपूर्ण मुद्दों को समाधान कराया । संसदीय जन प्रतिनिधित्व के कार्यकाल में उनके द्वारा कराये गाये प्रमुख कार्य – • बुंदेलखंड सूखा के दौरान केंद्र से 73000 करोड़ के आर्थिक सहायता पैकेज को स्वीकृत करवाने संघर्ष किया और क्षेत्र की जनता को आर्थिक पैकेज का लाभ दिलाने में अहम भूमिका निभाई । • झांसी–कानपुर रेलवे लाइन का दोहरीकरण, विद्युतीकरण, रेलवे स्टेशनो का उच्चीकरण, ट्रेन के स्टॉपेज (उरई, पुखराया, मोंठ), राठ रोड उरई पर रेलवे ओवरब्रिज जैसे कई दूरगामी लाभ देने वाले विकास के कार्यों का लाभ क्षेत्र की जनता तक पहुंचाया । • पचनद पर कंजौसा बाबा का पुल • जूही का पुल • निनावली घाट का पुल • महाराजपुरा भीमनगर यमुना नदी पर पुल • मेडिकल कॉलेज उरई • कालपी - राठ मार्ग पर वेतवा नदी पर कहटा चंडोत मार्ग का पुल • कदौरा राठ मार्ग पर हेमनपुरा – जलालपुर का पुल • प्रत्येक ग्राम पंचायत में विद्युत् ट्रांसफार्मर को उच्चीकृत कराने में सफलता • जोल्हुपुर से हमीरपुर मार्ग की स्थिति अत्यंत खराब होने के कारण बुंदेलखंड क्षेत्र की जनता की गंभीर समस्या का समाधान कराने के लिए जोल्हुपुर से हमीरपुर फोरलेन सड़क मार्ग का निर्माण करने के लिए संघर्ष किया और क्षेत्र की जनता को सुगम यातायात की सुविधा का लाभ दिलाया ।   • जनता सेवा के कार्यों के प्रति लगनशील हमेशा जनता के हित की बात को शीर्ष नेतृत्व, प्रदेश व क्षेत्र वासियों के समक्ष रखना और सरकार द्वारा चलायी जा रहीं सरकारी योजनाओं का लाभ समाज के अंतिम व्यक्ति तक पहुंचाने के लिए सदैव तत्पर रहते हैं । '''2019 -''' अनुरागी जी की जनसेवा एवं कार्यकुशलता का ही सुखद परिणाम रहा है कि वर्ष 2019 में अध्यक्ष भारतीय जनता पार्टी, एवं प्रदेश के शीर्ष नेतृत्व द्वारा उनको भारतीय जनता पार्टी का सिपाही बनाकर वर्ष 2019 के संसदीय निर्वाचन में उनकी महत्वपूर्ण भूमिका प्रदान की । संसदीय क्षेत्र जालौन – गरौठा-भोगनीपुर से भारतीय जनता पार्टी के अधिकृत प्रत्याशी श्री भानु प्रताप सिंह वर्मा को विजय श्री दिलाने में डॉ घनश्याम अनुरागी जी द्वारा किये गए सघन जन संपर्क अभियान की भारी सफलता के लिए वर्ष 2019 के आम चुनाव में उनके कुशल प्रबंधन की भूरी-भूरी प्रसंशा प्रदेश अध्यक्ष भारतीय जनता पार्टी ने की थी । '''2021 -''' जनपद जालौन पार्टी के जिला एवं क्षेत्रीय नेतृत्व की अनुसंशा पर वर्ष 2021 में भारतीय जनता पार्टी के प्रदेश नेतृत्व ने उन्हे जिला पंचायत क्षेत्र रेंढर जिला जालौन से क्षेत्र पंचायत टिकट प्रदान कर स्थानीय स्व-शासन में महत्वपूर्ण भूमिका के लिए अवसर प्रदान किया । क्षेत्र वासियों ने भरपूर प्रेम और आशीर्वाद के साथ उन्हें जिला पंचायत सदस्य चुना इसके साथ ही जिला पंचायत अध्यक्ष का चुनाव जीत कर अनुरागी वर्तमान में जिला पंचायत अध्यक्ष जालौन के पद को सुशोभित कर जनपद जालौन में स्थानीय स्व-शासन व्यवस्था के नित नए प्रतिमान स्थापित कर रहें हैं । जिला पंचायत संगठन उत्तर प्रदेश के अध्यक्ष हैं श्री अनुरागी जी उत्तर प्रदेश के जिला पंचायत अध्यक्षों का प्रतिनिधित्व कर रहें हैं । '''2022 -''' स्थानीय पंचायती राज के सशक्तिकरण के लिए जनपद जालौन में उनके विकास एवं  सराहनीय कार्यों को देखते हुए माननीय प्रधानमंत्री भारत सरकार द्वारा राष्ट्रीय स्तर का “पंडित दीनदयाल उपाध्याय राष्ट्रीय पुरस्कार दिया गया । इस पुरस्कार के साथ 24 अप्रैल 2022 को उत्तर प्रदेश के मुख्यमंत्री योगी जी के द्वारा 50 लाख की राशि से सम्मानित किया गया । डॉ घनश्याम अनुरागी जी का बुंदेलखंड क्षेत्र की जनता से जुड़ाव, जनता के प्रति कार्यों और की सराहना सर्वत्र दिखाई देती है । केवल अपने जनपद ही नहीं बल्कि समस्त बुंदेलखंड क्षेत्र में उनका प्रभाव होने के कारण बुंदेलखंड के कद्दावर जनप्रतिनिधि एवं प्रभावशाली व्यक्तिव के धनी हैं । {| class="wikitable" |+ !वर्ष !'''पद धारण किए''' |- |1995 |निर्वाचित ग्राम प्रधान (खेड़ा शिलाजीत, थाना-जरिया, जिला हमीरपुर) |- |2000 |निर्वाचित जिला पंचायत सदस्य जलाल पुर क्षेत्र |- |2000 |निर्वाचित अध्यक्ष जिला पंचायत हमीरपुर |- |2009 |निर्वाचित सांसद (जालौन 45) |- |2010 |मनोनीत-राष्ट्रीय उपाध्यक्ष अखिल भारतीय कोली(कोरी) समाज |- |2021 |निर्वाचित जिला पंचायत सदस्य (रेंडर-जालौन) |- |2021 |निर्वाचित अध्यक्ष जिला पंचायत (जालौन) |- |2021 |मनोनीत-प्रदेश अध्यक्ष जिला पंचायत संगठन (यूपी) |- |2021 |मनोनीत-कार्यकारी राष्ट्रीय अध्यक्ष अखिल भारतीय कोली(कोरी) समाज |} fooyud0u9pqy62we56mfhfdlnfi8xoy 6537960 6537959 2026-04-09T07:34:04Z ~2026-21831-21 919534 /* प्रारंभिक जीवन */ 6537960 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=मार्च 2023}} {{Infobox Politician (general)|name=डॉ घनश्याम अनुरागी|office1=अध्यक्ष जिला पंचायत<br/>[[जालौन]]|office2=जिला पंचायत सदस्य<br/>रेंडर-जालौन|office3=Member of Parliament, 15th Lok Sabha|office4=अध्यक्ष जिला पंचायत<br/>[[हमीरपुर]]|office5=जिला पंचायत सदस्य<br/>(जलाल पुर क्षेत्र)|office6=ग्राम प्रधान<br/>(खेड़ा शिलाजीत, जिला हमीरपुर)|date of birth=15 dec 1972|place of birth=[[हमीरपुर जिला, उत्तर प्रदेश|हमीरपुर]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]]|spouse=डॉ. कल्पना घनश्याम अनुरागी|children=एक बेटा एक बेटी|residence=उरई, (जालौन)|termstart1=2021|termstart2=2021|termstart3=2009-2014|termstart4=2000|termstart5=2000|termstart6=1995-2000|succeeded3=[[भानु प्रताप सिंह वर्मा]]|preceded3=[[भानु प्रताप सिंह वर्मा]]|constituency3=[[जालौन]]|profession=[[वकील]]|website=[http://ghanshyamanuragi.in/ डॉ घनश्याम अनुरागी]|image=}} == '''प्रारंभिक जीवन''' == उत्तर प्रदेश के जनपद हमीरपुर ग्राम खेड़ा शिलाजीत के मूल निवासी डॉ० घनश्याम अनुरागी का जन्म 15 दिसंबर 1972 को श्रीमती गणेशी देवी–श्री देशराज अनुरागी जी के घर हुआ था । उन्हें बचपन से ही साहित्य पढ़ना और देश –विदेश के नए नए आयामों के बारे में पढ़ने और जानने की अभिरुचि रही है । “शिक्षा ही जीवन का मूल आधार” की समझ उनके बाल मन को इस बारे में उद्वेलित करती थी कि, उनके गांव के आस–पास क्षेत्र में कोई इंटर कॉलेज नही था । गांव समाज एवं क्षेत्र वासियों की इस गम्भीर समस्या के समाधान का दृढ़ संकल्प अनुरागी जी ने बचपन में ही तय कर लिया था । केवल अपने गांव ही नहीं पूरे क्षेत्र की आम जनता को शिक्षा का लाभ मिले, क्षेत्र का कोई भी बच्चा शिक्षा से वंचित न रहे इसी जन कल्याणकारी संकल्प को पूरा करने हेतु, कठिन परिस्थितियों में भी अनुरागी रुके नहीं | लेकिन उनके मन में "चमार जाति" के लिए विशेष रूप से द्वेष भावना रूपी जहर अभी भी बनायें रखा हुआ है |<ref>.</ref> == '''उच्च शिक्षा''' == उन्होंने अपनी प्रारंभिक शिक्षा हमीरपुर जिले से करके आचार्य (एम०ए०) – संपूर्णानंद विश्वविद्यालय वाराणसी, विधि स्नातक (LLB) – बुंदेलखंड विश्वविद्यालय झांसी, PhD – सनराइज विश्वविद्यालय अलवर (राजस्थान) से कर डॉक्टरेट की पदवी हासिल की तथा अपनी औपचारिक शिक्षा की यात्रा को विराम दिया । किंतु सीखने और आगे बढ़ने को अपने जीवन में हमेशा विशेष स्थान दिया । == '''राजनैतिक जीवन''' == '''1995 -''' अनुरागी जी के राजनीतिक जीवन की शुरुआत1995 में ग्राम पंचायत क्षेत्र खेड़ा शिलाजीत के ग्राम प्रधान बन अनुरागी जी का राजनैतिक सफर आरंभ हुआ । ग्राम प्रधान के कार्यकाल में उनके पुरजोर प्रयास और कठिन परिश्रम का ही प्रतिफल है कि शासन की सहायता से श्री भरत कुमार बालिका इंटर कालेज की स्थापना के साथ क्षेत्र में सबको सर्व सुलभ शिक्षा की व्यवस्था कराई । इस संस्था के प्रबंधक पद के दायित्वों का निर्वहन अनुरागी द्वारा किया जा रहा है। '''2000 -''' घनश्याम अनुरागी के ग्राम पंचायत क्षेत्र में सराहनीय कार्यों एवं विकास के क्षेत्र में उनकी ग्राम पंचायत जनपद हमीरपुर में प्रथम आयी जिसके लिए ग्राम पंचायत को उत्तर प्रदेश शासन द्वारा 2 लाख की धनराशि से पुरस्कृत कर सम्मानित किया । बुंदेलखंड क्षेत्र की वीर भूमि में इनके संघर्षशील जनप्रतिनिधित्व की कीर्ति चहुँ-ओर फैलने, जन सेवा कार्यो के प्रति सम्पूर्ण समर्पण व लगन और कार्यकुशलता के कारण लोकप्रियता बहुत ही तेजी से बढ़ने लगी । जिसके चलते सन 2000 में भारी मतों से जनता ने उन्हें क्षेत्र जलालपुर जिला हमीरपुर से जिला पंचायत सदस्य चुना और लोगो के अगाध प्रेम के कारण उन्होंने जिला पंचायत अध्यक्ष के चुनाव में भी विजयी हुए । मात्र 28 वर्ष की आयु में जिला पंचायत अध्यक्ष हमीरपुर जिला हमीरपुर बने । पंचायती राज की स्वशासन की परिकल्पना को प्रखर करने के सद्प्रयासों के फलस्वरूप श्री अनुरागी को जिला पंचायत कमेटी उत्तर प्रदेश प्रदेश का उपाध्यक्ष भी बनाया गया। '''2003-2004 -''' बुंदेलखंड की वीरभूमि को विकास की मुख्यधारा में लाने के प्रयासों के कारण उत्तर प्रदेश सरकार ने वर्ष 2003 में जनसंख्या एवं विकास आयोग का सदस्य बनाया । मुलायम सिंह के अत्यंत करीबी रहे अनुरागी सन 2004 में समाजवादी पार्टी से टिकट प्राप्त कर लोकसभा (संसदीय) क्षेत्र जालौन–गरौठा–भोगनीपुर प्रत्याशी रहे और मामूली अंतर से वे दूसरे स्थान पर रहे । जैसा कि हमेशा देखा गया है रुकना और हार मानना उनके स्वभाव में ही नहीं वे निरंतर क्षेत्र में परिश्रम करते और लोगो के दुख सुख में सहभागिता रखते रहे । '''2009 -''' सन 2009 में एक बार फिर कुशल नेतृत्व, दूरगामी सोच, मिलनसार, लोकप्रिय, खुश मिजाज अच्छी छवि वाले डॉ० घनश्याम अनुरागी जी को जालौन–गरोठा–भोगनीपुर संसदीय क्षेत्र की जनता ने संसद में उनको सांसद के तौर पर चुनकर जनता की सेवा करने के लिए अपना प्रतिनिधि बनाकर भेजा । <nowiki>#</nowiki> संसदीय जनप्रतिनिधित्व के कार्यकाल के दौरान उन्होंने अनेक संसदीय समितियों में दायित्वों का भी निर्वाहन किया । डॉ घनश्याम अनुरागी को निम्नाकित समितियों का सदस्य बनाया गया - • जल संसाधन : स्थायी समिति • इस्पात मंत्रालय : परामर्शदात्री समिति • विद्युत : परामर्शदात्री समिति • स्टील : परामर्शदात्री समिति • अधीनस्थ विधायन सम्बन्धी समिति • आपदा प्रबंधन सम्बन्धी समिति • संसद सदस्य स्थानीय क्षेत्र विकास योजना सम्बन्धी समिति • महासचिव : अनु० जाति / अनु० जन जाति संसदीय फोरम   <nowiki>#</nowiki> संसदीय क्षेत्र का प्रतिनिधित्व करते हुए बुंदेलखंड क्षेत्र के महत्वपूर्ण मुद्दों को समाधान कराया । संसदीय जन प्रतिनिधित्व के कार्यकाल में उनके द्वारा कराये गाये प्रमुख कार्य – • बुंदेलखंड सूखा के दौरान केंद्र से 73000 करोड़ के आर्थिक सहायता पैकेज को स्वीकृत करवाने संघर्ष किया और क्षेत्र की जनता को आर्थिक पैकेज का लाभ दिलाने में अहम भूमिका निभाई । • झांसी–कानपुर रेलवे लाइन का दोहरीकरण, विद्युतीकरण, रेलवे स्टेशनो का उच्चीकरण, ट्रेन के स्टॉपेज (उरई, पुखराया, मोंठ), राठ रोड उरई पर रेलवे ओवरब्रिज जैसे कई दूरगामी लाभ देने वाले विकास के कार्यों का लाभ क्षेत्र की जनता तक पहुंचाया । • पचनद पर कंजौसा बाबा का पुल • जूही का पुल • निनावली घाट का पुल • महाराजपुरा भीमनगर यमुना नदी पर पुल • मेडिकल कॉलेज उरई • कालपी - राठ मार्ग पर वेतवा नदी पर कहटा चंडोत मार्ग का पुल • कदौरा राठ मार्ग पर हेमनपुरा – जलालपुर का पुल • प्रत्येक ग्राम पंचायत में विद्युत् ट्रांसफार्मर को उच्चीकृत कराने में सफलता • जोल्हुपुर से हमीरपुर मार्ग की स्थिति अत्यंत खराब होने के कारण बुंदेलखंड क्षेत्र की जनता की गंभीर समस्या का समाधान कराने के लिए जोल्हुपुर से हमीरपुर फोरलेन सड़क मार्ग का निर्माण करने के लिए संघर्ष किया और क्षेत्र की जनता को सुगम यातायात की सुविधा का लाभ दिलाया ।   • जनता सेवा के कार्यों के प्रति लगनशील हमेशा जनता के हित की बात को शीर्ष नेतृत्व, प्रदेश व क्षेत्र वासियों के समक्ष रखना और सरकार द्वारा चलायी जा रहीं सरकारी योजनाओं का लाभ समाज के अंतिम व्यक्ति तक पहुंचाने के लिए सदैव तत्पर रहते हैं । '''2019 -''' अनुरागी जी की जनसेवा एवं कार्यकुशलता का ही सुखद परिणाम रहा है कि वर्ष 2019 में अध्यक्ष भारतीय जनता पार्टी, एवं प्रदेश के शीर्ष नेतृत्व द्वारा उनको भारतीय जनता पार्टी का सिपाही बनाकर वर्ष 2019 के संसदीय निर्वाचन में उनकी महत्वपूर्ण भूमिका प्रदान की । संसदीय क्षेत्र जालौन – गरौठा-भोगनीपुर से भारतीय जनता पार्टी के अधिकृत प्रत्याशी श्री भानु प्रताप सिंह वर्मा को विजय श्री दिलाने में डॉ घनश्याम अनुरागी जी द्वारा किये गए सघन जन संपर्क अभियान की भारी सफलता के लिए वर्ष 2019 के आम चुनाव में उनके कुशल प्रबंधन की भूरी-भूरी प्रसंशा प्रदेश अध्यक्ष भारतीय जनता पार्टी ने की थी । '''2021 -''' जनपद जालौन पार्टी के जिला एवं क्षेत्रीय नेतृत्व की अनुसंशा पर वर्ष 2021 में भारतीय जनता पार्टी के प्रदेश नेतृत्व ने उन्हे जिला पंचायत क्षेत्र रेंढर जिला जालौन से क्षेत्र पंचायत टिकट प्रदान कर स्थानीय स्व-शासन में महत्वपूर्ण भूमिका के लिए अवसर प्रदान किया । क्षेत्र वासियों ने भरपूर प्रेम और आशीर्वाद के साथ उन्हें जिला पंचायत सदस्य चुना इसके साथ ही जिला पंचायत अध्यक्ष का चुनाव जीत कर अनुरागी वर्तमान में जिला पंचायत अध्यक्ष जालौन के पद को सुशोभित कर जनपद जालौन में स्थानीय स्व-शासन व्यवस्था के नित नए प्रतिमान स्थापित कर रहें हैं । जिला पंचायत संगठन उत्तर प्रदेश के अध्यक्ष हैं श्री अनुरागी जी उत्तर प्रदेश के जिला पंचायत अध्यक्षों का प्रतिनिधित्व कर रहें हैं । '''2022 -''' स्थानीय पंचायती राज के सशक्तिकरण के लिए जनपद जालौन में उनके विकास एवं  सराहनीय कार्यों को देखते हुए माननीय प्रधानमंत्री भारत सरकार द्वारा राष्ट्रीय स्तर का “पंडित दीनदयाल उपाध्याय राष्ट्रीय पुरस्कार दिया गया । इस पुरस्कार के साथ 24 अप्रैल 2022 को उत्तर प्रदेश के मुख्यमंत्री योगी जी के द्वारा 50 लाख की राशि से सम्मानित किया गया । डॉ घनश्याम अनुरागी जी का बुंदेलखंड क्षेत्र की जनता से जुड़ाव, जनता के प्रति कार्यों और की सराहना सर्वत्र दिखाई देती है । केवल अपने जनपद ही नहीं बल्कि समस्त बुंदेलखंड क्षेत्र में उनका प्रभाव होने के कारण बुंदेलखंड के कद्दावर जनप्रतिनिधि एवं प्रभावशाली व्यक्तिव के धनी हैं । {| class="wikitable" |+ !वर्ष !'''पद धारण किए''' |- |1995 |निर्वाचित ग्राम प्रधान (खेड़ा शिलाजीत, थाना-जरिया, जिला हमीरपुर) |- |2000 |निर्वाचित जिला पंचायत सदस्य जलाल पुर क्षेत्र |- |2000 |निर्वाचित अध्यक्ष जिला पंचायत हमीरपुर |- |2009 |निर्वाचित सांसद (जालौन 45) |- |2010 |मनोनीत-राष्ट्रीय उपाध्यक्ष अखिल भारतीय कोली(कोरी) समाज |- |2021 |निर्वाचित जिला पंचायत सदस्य (रेंडर-जालौन) |- |2021 |निर्वाचित अध्यक्ष जिला पंचायत (जालौन) |- |2021 |मनोनीत-प्रदेश अध्यक्ष जिला पंचायत संगठन (यूपी) |- |2021 |मनोनीत-कार्यकारी राष्ट्रीय अध्यक्ष अखिल भारतीय कोली(कोरी) समाज |} 8n55ab90j49483hxgiewoad112w4zow 6537961 6537960 2026-04-09T07:35:03Z ~2026-21831-21 919534 /* प्रारंभिक जीवन */ 6537961 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=मार्च 2023}} {{Infobox Politician (general)|name=डॉ घनश्याम अनुरागी|office1=अध्यक्ष जिला पंचायत<br/>[[जालौन]]|office2=जिला पंचायत सदस्य<br/>रेंडर-जालौन|office3=Member of Parliament, 15th Lok Sabha|office4=अध्यक्ष जिला पंचायत<br/>[[हमीरपुर]]|office5=जिला पंचायत सदस्य<br/>(जलाल पुर क्षेत्र)|office6=ग्राम प्रधान<br/>(खेड़ा शिलाजीत, जिला हमीरपुर)|date of birth=15 dec 1972|place of birth=[[हमीरपुर जिला, उत्तर प्रदेश|हमीरपुर]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]]|spouse=डॉ. कल्पना घनश्याम अनुरागी|children=एक बेटा एक बेटी|residence=उरई, (जालौन)|termstart1=2021|termstart2=2021|termstart3=2009-2014|termstart4=2000|termstart5=2000|termstart6=1995-2000|succeeded3=[[भानु प्रताप सिंह वर्मा]]|preceded3=[[भानु प्रताप सिंह वर्मा]]|constituency3=[[जालौन]]|profession=[[वकील]]|website=[http://ghanshyamanuragi.in/ डॉ घनश्याम अनुरागी]|image=}} == '''प्रारंभिक जीवन''' == उत्तर प्रदेश के जनपद हमीरपुर ग्राम खेड़ा शिलाजीत के मूल निवासी डॉ० घनश्याम अनुरागी का जन्म 15 दिसंबर 1972 को श्रीमती गणेशी देवी–श्री देशराज अनुरागी जी के घर हुआ था । उन्हें बचपन से ही साहित्य पढ़ना और देश –विदेश के नए नए आयामों के बारे में पढ़ने और जानने की अभिरुचि रही है । “शिक्षा ही जीवन का मूल आधार” की समझ उनके बाल मन को इस बारे में उद्वेलित करती थी कि, उनके गांव के आस–पास क्षेत्र में कोई इंटर कॉलेज नही था । गांव समाज एवं क्षेत्र वासियों की इस गम्भीर समस्या के समाधान का दृढ़ संकल्प अनुरागी जी ने बचपन में ही तय कर लिया था । केवल अपने गांव ही नहीं पूरे क्षेत्र की आम जनता को शिक्षा का लाभ मिले, क्षेत्र का कोई भी बच्चा शिक्षा से वंचित न रहे इसी जन कल्याणकारी संकल्प को पूरा करने हेतु, कठिन परिस्थितियों में भी अनुरागी रुके नहीं | == '''उच्च शिक्षा''' == उन्होंने अपनी प्रारंभिक शिक्षा हमीरपुर जिले से करके आचार्य (एम०ए०) – संपूर्णानंद विश्वविद्यालय वाराणसी, विधि स्नातक (LLB) – बुंदेलखंड विश्वविद्यालय झांसी, PhD – सनराइज विश्वविद्यालय अलवर (राजस्थान) से कर डॉक्टरेट की पदवी हासिल की तथा अपनी औपचारिक शिक्षा की यात्रा को विराम दिया । किंतु सीखने और आगे बढ़ने को अपने जीवन में हमेशा विशेष स्थान दिया । == '''राजनैतिक जीवन''' == '''1995 -''' अनुरागी जी के राजनीतिक जीवन की शुरुआत1995 में ग्राम पंचायत क्षेत्र खेड़ा शिलाजीत के ग्राम प्रधान बन अनुरागी जी का राजनैतिक सफर आरंभ हुआ । ग्राम प्रधान के कार्यकाल में उनके पुरजोर प्रयास और कठिन परिश्रम का ही प्रतिफल है कि शासन की सहायता से श्री भरत कुमार बालिका इंटर कालेज की स्थापना के साथ क्षेत्र में सबको सर्व सुलभ शिक्षा की व्यवस्था कराई । इस संस्था के प्रबंधक पद के दायित्वों का निर्वहन अनुरागी द्वारा किया जा रहा है। '''2000 -''' घनश्याम अनुरागी के ग्राम पंचायत क्षेत्र में सराहनीय कार्यों एवं विकास के क्षेत्र में उनकी ग्राम पंचायत जनपद हमीरपुर में प्रथम आयी जिसके लिए ग्राम पंचायत को उत्तर प्रदेश शासन द्वारा 2 लाख की धनराशि से पुरस्कृत कर सम्मानित किया । बुंदेलखंड क्षेत्र की वीर भूमि में इनके संघर्षशील जनप्रतिनिधित्व की कीर्ति चहुँ-ओर फैलने, जन सेवा कार्यो के प्रति सम्पूर्ण समर्पण व लगन और कार्यकुशलता के कारण लोकप्रियता बहुत ही तेजी से बढ़ने लगी । जिसके चलते सन 2000 में भारी मतों से जनता ने उन्हें क्षेत्र जलालपुर जिला हमीरपुर से जिला पंचायत सदस्य चुना और लोगो के अगाध प्रेम के कारण उन्होंने जिला पंचायत अध्यक्ष के चुनाव में भी विजयी हुए । मात्र 28 वर्ष की आयु में जिला पंचायत अध्यक्ष हमीरपुर जिला हमीरपुर बने । पंचायती राज की स्वशासन की परिकल्पना को प्रखर करने के सद्प्रयासों के फलस्वरूप श्री अनुरागी को जिला पंचायत कमेटी उत्तर प्रदेश प्रदेश का उपाध्यक्ष भी बनाया गया। '''2003-2004 -''' बुंदेलखंड की वीरभूमि को विकास की मुख्यधारा में लाने के प्रयासों के कारण उत्तर प्रदेश सरकार ने वर्ष 2003 में जनसंख्या एवं विकास आयोग का सदस्य बनाया । मुलायम सिंह के अत्यंत करीबी रहे अनुरागी सन 2004 में समाजवादी पार्टी से टिकट प्राप्त कर लोकसभा (संसदीय) क्षेत्र जालौन–गरौठा–भोगनीपुर प्रत्याशी रहे और मामूली अंतर से वे दूसरे स्थान पर रहे । जैसा कि हमेशा देखा गया है रुकना और हार मानना उनके स्वभाव में ही नहीं वे निरंतर क्षेत्र में परिश्रम करते और लोगो के दुख सुख में सहभागिता रखते रहे । '''2009 -''' सन 2009 में एक बार फिर कुशल नेतृत्व, दूरगामी सोच, मिलनसार, लोकप्रिय, खुश मिजाज अच्छी छवि वाले डॉ० घनश्याम अनुरागी जी को जालौन–गरोठा–भोगनीपुर संसदीय क्षेत्र की जनता ने संसद में उनको सांसद के तौर पर चुनकर जनता की सेवा करने के लिए अपना प्रतिनिधि बनाकर भेजा । <nowiki>#</nowiki> संसदीय जनप्रतिनिधित्व के कार्यकाल के दौरान उन्होंने अनेक संसदीय समितियों में दायित्वों का भी निर्वाहन किया । डॉ घनश्याम अनुरागी को निम्नाकित समितियों का सदस्य बनाया गया - • जल संसाधन : स्थायी समिति • इस्पात मंत्रालय : परामर्शदात्री समिति • विद्युत : परामर्शदात्री समिति • स्टील : परामर्शदात्री समिति • अधीनस्थ विधायन सम्बन्धी समिति • आपदा प्रबंधन सम्बन्धी समिति • संसद सदस्य स्थानीय क्षेत्र विकास योजना सम्बन्धी समिति • महासचिव : अनु० जाति / अनु० जन जाति संसदीय फोरम   <nowiki>#</nowiki> संसदीय क्षेत्र का प्रतिनिधित्व करते हुए बुंदेलखंड क्षेत्र के महत्वपूर्ण मुद्दों को समाधान कराया । संसदीय जन प्रतिनिधित्व के कार्यकाल में उनके द्वारा कराये गाये प्रमुख कार्य – • बुंदेलखंड सूखा के दौरान केंद्र से 73000 करोड़ के आर्थिक सहायता पैकेज को स्वीकृत करवाने संघर्ष किया और क्षेत्र की जनता को आर्थिक पैकेज का लाभ दिलाने में अहम भूमिका निभाई । • झांसी–कानपुर रेलवे लाइन का दोहरीकरण, विद्युतीकरण, रेलवे स्टेशनो का उच्चीकरण, ट्रेन के स्टॉपेज (उरई, पुखराया, मोंठ), राठ रोड उरई पर रेलवे ओवरब्रिज जैसे कई दूरगामी लाभ देने वाले विकास के कार्यों का लाभ क्षेत्र की जनता तक पहुंचाया । • पचनद पर कंजौसा बाबा का पुल • जूही का पुल • निनावली घाट का पुल • महाराजपुरा भीमनगर यमुना नदी पर पुल • मेडिकल कॉलेज उरई • कालपी - राठ मार्ग पर वेतवा नदी पर कहटा चंडोत मार्ग का पुल • कदौरा राठ मार्ग पर हेमनपुरा – जलालपुर का पुल • प्रत्येक ग्राम पंचायत में विद्युत् ट्रांसफार्मर को उच्चीकृत कराने में सफलता • जोल्हुपुर से हमीरपुर मार्ग की स्थिति अत्यंत खराब होने के कारण बुंदेलखंड क्षेत्र की जनता की गंभीर समस्या का समाधान कराने के लिए जोल्हुपुर से हमीरपुर फोरलेन सड़क मार्ग का निर्माण करने के लिए संघर्ष किया और क्षेत्र की जनता को सुगम यातायात की सुविधा का लाभ दिलाया ।   • जनता सेवा के कार्यों के प्रति लगनशील हमेशा जनता के हित की बात को शीर्ष नेतृत्व, प्रदेश व क्षेत्र वासियों के समक्ष रखना और सरकार द्वारा चलायी जा रहीं सरकारी योजनाओं का लाभ समाज के अंतिम व्यक्ति तक पहुंचाने के लिए सदैव तत्पर रहते हैं । '''2019 -''' अनुरागी जी की जनसेवा एवं कार्यकुशलता का ही सुखद परिणाम रहा है कि वर्ष 2019 में अध्यक्ष भारतीय जनता पार्टी, एवं प्रदेश के शीर्ष नेतृत्व द्वारा उनको भारतीय जनता पार्टी का सिपाही बनाकर वर्ष 2019 के संसदीय निर्वाचन में उनकी महत्वपूर्ण भूमिका प्रदान की । संसदीय क्षेत्र जालौन – गरौठा-भोगनीपुर से भारतीय जनता पार्टी के अधिकृत प्रत्याशी श्री भानु प्रताप सिंह वर्मा को विजय श्री दिलाने में डॉ घनश्याम अनुरागी जी द्वारा किये गए सघन जन संपर्क अभियान की भारी सफलता के लिए वर्ष 2019 के आम चुनाव में उनके कुशल प्रबंधन की भूरी-भूरी प्रसंशा प्रदेश अध्यक्ष भारतीय जनता पार्टी ने की थी । '''2021 -''' जनपद जालौन पार्टी के जिला एवं क्षेत्रीय नेतृत्व की अनुसंशा पर वर्ष 2021 में भारतीय जनता पार्टी के प्रदेश नेतृत्व ने उन्हे जिला पंचायत क्षेत्र रेंढर जिला जालौन से क्षेत्र पंचायत टिकट प्रदान कर स्थानीय स्व-शासन में महत्वपूर्ण भूमिका के लिए अवसर प्रदान किया । क्षेत्र वासियों ने भरपूर प्रेम और आशीर्वाद के साथ उन्हें जिला पंचायत सदस्य चुना इसके साथ ही जिला पंचायत अध्यक्ष का चुनाव जीत कर अनुरागी वर्तमान में जिला पंचायत अध्यक्ष जालौन के पद को सुशोभित कर जनपद जालौन में स्थानीय स्व-शासन व्यवस्था के नित नए प्रतिमान स्थापित कर रहें हैं । जिला पंचायत संगठन उत्तर प्रदेश के अध्यक्ष हैं श्री अनुरागी जी उत्तर प्रदेश के जिला पंचायत अध्यक्षों का प्रतिनिधित्व कर रहें हैं । '''2022 -''' स्थानीय पंचायती राज के सशक्तिकरण के लिए जनपद जालौन में उनके विकास एवं  सराहनीय कार्यों को देखते हुए माननीय प्रधानमंत्री भारत सरकार द्वारा राष्ट्रीय स्तर का “पंडित दीनदयाल उपाध्याय राष्ट्रीय पुरस्कार दिया गया । इस पुरस्कार के साथ 24 अप्रैल 2022 को उत्तर प्रदेश के मुख्यमंत्री योगी जी के द्वारा 50 लाख की राशि से सम्मानित किया गया । डॉ घनश्याम अनुरागी जी का बुंदेलखंड क्षेत्र की जनता से जुड़ाव, जनता के प्रति कार्यों और की सराहना सर्वत्र दिखाई देती है । केवल अपने जनपद ही नहीं बल्कि समस्त बुंदेलखंड क्षेत्र में उनका प्रभाव होने के कारण बुंदेलखंड के कद्दावर जनप्रतिनिधि एवं प्रभावशाली व्यक्तिव के धनी हैं । {| class="wikitable" |+ !वर्ष !'''पद धारण किए''' |- |1995 |निर्वाचित ग्राम प्रधान (खेड़ा शिलाजीत, थाना-जरिया, जिला हमीरपुर) |- |2000 |निर्वाचित जिला पंचायत सदस्य जलाल पुर क्षेत्र |- |2000 |निर्वाचित अध्यक्ष जिला पंचायत हमीरपुर |- |2009 |निर्वाचित सांसद (जालौन 45) |- |2010 |मनोनीत-राष्ट्रीय उपाध्यक्ष अखिल भारतीय कोली(कोरी) समाज |- |2021 |निर्वाचित जिला पंचायत सदस्य (रेंडर-जालौन) |- |2021 |निर्वाचित अध्यक्ष जिला पंचायत (जालौन) |- |2021 |मनोनीत-प्रदेश अध्यक्ष जिला पंचायत संगठन (यूपी) |- |2021 |मनोनीत-कार्यकारी राष्ट्रीय अध्यक्ष अखिल भारतीय कोली(कोरी) समाज |} nuoc3zrffmxabndysum9jm7ckirq3ey सदस्य वार्ता:Dsrprj 3 1467340 6537700 6534278 2026-04-08T14:11:09Z Dsrprj 780832 6537700 wikitext text/x-wiki == A WikiNobel barnstar for you! == <div style="border:2px solid var(--border-color-progressive, #6485d1); border-radius:20px; padding:1em; display:flex; align-items: center; gap:1em; justify-content:space-evenly; background-color:var(--background-color-progressive-subtle, #f1f4fd)"> <div>[[File:WikiNobel_barnstar.svg|120px]]</div> <div>Hi! I just wanted to give you this barnstar as a token of appreciation for creating the new Hindi article on the Nobel Peace Prize laureate, [[मारिया कोरिना मचाडो|María Corina Machado]]! In case you didn't know, [[m:Wikimedia Norge|Wikimedia Norge]] host an annual editathon, '''[[m:WikiNobel|WikiNobel]]''', for updating Wikipedias in various languages on the day of the announcement of the Nobel Peace Prize. If you were not part of the editathon this year (I can't always match usernames with Telegram/Zoom names), you are more than welcome to join us next year! Thank you very much for your contributions! </div></div> [[सदस्य:Jon Harald Søby (WMNO)|Jon Harald Søby (WMNO)]] ([[सदस्य वार्ता:Jon Harald Søby (WMNO)|वार्ता]]) 12:04, 10 अक्टूबर 2025 (UTC) ho4ixs00adit079hlpeh76g7cajbyv7 ज़ेहरा गुनेस 0 1538457 6537843 6202209 2026-04-08T22:33:53Z Wooze 749530 6537843 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Zehra Güneş, 2024.jpg|right|thumb|300px|ज़ेहरा गुनेस]] '''ज़ेहरा गुनेस''' ({{IPA-tr|zehɾɑː ɟyˈneʃ|-|Zehra_Güneş.ogg}} ⓘ; जन्म 7 जुलाई 1999) [[तुर्की]] की एक पेशेवर [[वॉलीबॉल]] खिलाड़ी हैं। वह मध्य अवरोधक पद पर खेलती हैं। वर्तमान में वह वाकिफबैंक इस्तांबुल के लिए खेलती हैं और तुर्की महिला राष्ट्रीय वॉलीबॉल टीम की सदस्य हैं। ==खेल कैरियर== ===क्लब=== ज़ेहरा गुनेस 2016-17 के तुर्की महिला वॉलीबॉल लीग सीज़न में एक अन्य महिला वॉलीबॉल टीम बेसिकटास जे.के. के लिए खेली। अगले सीज़न में वह अपने घरेलू क्लब में लौट आईं। उन्होंने 2017-18 सीज़न में वाकिफबैंक इस्तांबुल के साथ अपना पहला लीग चैंपियन खिताब जीता। उन्हें 2017-18 में वेस्टेल द्वारा प्रायोजित तुर्की की शीर्ष स्तरीय वॉलीबॉल लीग वेस्टेल वीनस सुल्तान्स लीग के "वेस्टेल स्पेशल पुरस्कार" से सम्मानित किया गया। 2017-18 में उन्होंने अपनी टीम वाकिफबैंक इस्तांबुल के साथ सीईवी महिला चैंपियंस लीग में भाग लिया और चैंपियन बनी। ===अंतर्राष्ट्रीय=== ज़ेहरा गुनेस ने [[जॉर्जिया (देश)]] में आयोजित 2015 यूरोपीय युवा ग्रीष्मकालीन ओलंपिक महोत्सव में भाग लिया। उन्होंने 2017 में स्लोवेनिया एफआईवीबी वॉलीबॉल महिला U23 विश्व चैम्पियनशिप में तुर्की महिला U23 टीम के लिए खेला और उनकी टीम ने चैंपियन का खिताब जीता। जनवरी 2017 में उन्हें तुर्की महिला टीम में आमंत्रित किया गया तथा मार्च 2018 में टीम में भर्ती कराया गया। उन्होंने तुर्की टीम के हिस्से के रूप में पहली बार 2018 एफआईवीबी वॉलीबॉल महिला राष्ट्र लीग में खेला जिसमें रजत पदक जीता। वह 2020 टोक्यो ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में तुर्की टीम का भी हिस्सा थीं और उनकी टीम पांचवें स्थान पर रही।<ref>{{Cite web |title=टोक्यो ओलंपिक के लिए तुर्की महिला वॉलीबॉल टीम की घोषणा |url=https://www.aa.com.tr/en/sports/turkey-womens-volleyball-team-for-tokyo-olympics-announced/2294782 |access-date=9 जून 2022 |website=www.aa.com.tr}}</ref><ref>{{Cite web |title=टोक्यो 2020 वॉलीबॉल महिला परिणाम |url=https://olympics.com/en/olympic-games/tokyo-2020/results/volleyball/women |access-date= |website=Olympics.com}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{कॉमन्स श्रेणी|ज़ेहरा गुनेस}} * {{Instagram|id=ज़ेहरा गुनेस}} * [https://www.vakifbanksporkulubu.com/en/playerdetails/zehra-gunes-p31 ज़ेहरा गुनेस] पर [[VakıfBank S.K.]] [[श्रेणी:1999 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]]etude lhz78675o5n4so3t1bj74a5l3t0bojf सदस्य वार्ता:Surajkumar9931 3 1564460 6537931 6535541 2026-04-09T06:24:19Z अनिरुद्ध कुमार 18906 /* विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम */ 6537931 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Surajkumar9931}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 12:59, 3 दिसम्बर 2024 (UTC) == बिना चयन के लेख निर्माण == आपने [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025/लेख सूची|प्रतियोगिता में आज कुछ लेख]] बिना चयन के निर्मित करके जमा भी करवा दिये हैं। मैंने इनमें से दो लेखों का मूल्यांकन किया है। कृपया मूल्यांकन को देखें और आगे सुझावों पर ध्यान दें। यदि आप लेखों का चयन नहीं करते हैं तो इनमें आपको अंक नहीं दिया जायेगा।<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 14:26, 18 जनवरी 2025 (UTC) :धन्यवाद! [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 15:18, 18 जनवरी 2025 (UTC) ::क्या आपको [[वार्ता:पेलियो-इंडियन]] पर लिखे मेरे सन्देश के बारे में कुछ कहना या करना है?<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 09:00, 19 जनवरी 2025 (UTC) :::एक सवाल था सर हमें ये पुरस्कार कहाँ से प्राप्त होगा? क्या हमें कहीं जाना पड़ेगा इसे प्राप्त करने के लिए? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:48, 21 जनवरी 2025 (UTC) ==पहले से हस्ताक्षर/चयनित लेखों का निर्माण== आपने मेरे द्वारा [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025/लेख सूची|चयनित एवं पहले से हस्ताक्षर किए गए तीन लेखों]] को निर्मित कर उन्हें जमा भी कर दिया है। कृपया पहले से चयनित एवं हस्ताक्षर किए गए लेखों का निर्माण नहीं करें। - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 01:49, 21 जनवरी 2025 (UTC) :आगे से ध्यान रखूंगा धन्यवाद [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:45, 21 जनवरी 2025 (UTC) ::एक प्रश्न था सर हमें ये पुरस्कार कहा से प्राप्त होगा? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:46, 21 जनवरी 2025 (UTC) :::पुरस्कार उनको प्राप्त होगा जो न्यूनतम अर्हता प्राप्त कर लेंगे। आप जिस तरह से लेखों का चयन किये बिना काम कर रहे हो, सम्भव है आपको कुछ न मिले। आपने अधिकतर लेखों में गलत अनुवाद लिखा है या मशीनी अनुवाद लिखा है। उदाहरण के लिए @[[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] जी द्वारा वर्णित लेख "उत्तर-शास्त्रीय इतिहास" आपने कहाँ से उठाया है? classical के लिए हिन्दी में अलग-अलग अर्थ है, साहित्य और संगीत में शास्त्रीय हो सकता है लेकिन इतिहास के क्षेत्र में इसे "क्लासिकी" या "श्रेण्य" शब्द लिखा जाता है। [[पेलियो-इंडियन]] पर आपको सुझाव दिया जिसके उत्तर में आपने लेख सुधारने के स्थान पर पुरस्कार पर जोर दिया है। आपको [[विकिपीडिया वार्ता:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|4 दिन पहले]] इसका उत्तर दे चुका हूँ। कृपया पुरस्कार पाने के लिए पहले नियमावली ढ़ंग से पढ़ लें अन्यथा पुरस्कार भी नहीं मिलेगा और आपका समय भी बर्बाद हो जायेगा।<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 16:17, 21 जनवरी 2025 (UTC) ::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] ठीक यही शिकायत मेरी भी थी, इन्होंने कयी मेरे चयन किये गये लेख को मशीनी अनुवद या कयी को गलत अनुवाद करके जमा भी करदिया, और वे मेरे द्वारा शीघ्र नामांकन को भी हटा रहे हैं [https://hi.m.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF&diff=prev&oldid=6345575] कृपया इनके यह समस्यात्मक लेख: [[अजुरान सल्तनत]], [[हांग बांग राजवंश]], [[रम सल्तनत]], [[आर्मेनिया साम्राज्य]] और [[अक्कादियन साम्राज्य]] शीघ्र हटाए। धन्यवाद। '''<span style="font-family: Times New Roman;">[[User:Garudam|<span style="color: black;">'''Garuda'''</span>]]</span> '''<sup>[[User talk:Garudam|<span style="color: gray;">'''''वार्ता :)'''''</span>]]</sup> 22:41, 21 जनवरी 2025 (UTC) == जनवरी 2025 == [[Image:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|आपका स्वागत है]]। संभवतः आपकी ऐसी मंशा नहीं थी, परन्तु आपने आपके द्वारा निर्मित एक पृष्ठ [[:रम सल्तनत]], से [[वि:शीह|शीघ्र हटाने की नामांकन]] सूचना हटाई। यदि आपको लगता है कि पृष्ठ नहीं हटाया जाना चाहिए, तो आप उस सूचना में दिख रहे '''इस नामांकन पर आपत्ति जताने हेतु यहाँ क्लिक करें।''' वाले बटन पर क्लिक कर के अपनी आपत्ति '''''पृष्ठ के [[वार्ता:रम सल्तनत|संवाद पृष्ठ]]''''' पर दर्ज कर सकते हैं। प्रबंधक पृष्ठ के सम्बन्ध में कोई भी निर्णय लेने से पहले आपके द्वारा दिए गए कारणों पर विचार करेंगे। धन्यवाद।<!-- Template:uw-speedy1 --> '''<span style="font-family: Times New Roman;">[[User:Garudam|<span style="color: black;">'''Garuda'''</span>]]</span> '''<sup>[[User talk:Garudam|<span style="color: gray;">'''''वार्ता :)'''''</span>]]</sup> 22:36, 21 जनवरी 2025 (UTC) :मैं आगे से ध्यान रखूंगा कृपया ऐसा नहीं करें [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 23:24, 21 जनवरी 2025 (UTC) [[Image:Information.svg|25px|alt=|link=]] कृपया आपके द्वारा स्वयं बनाए गए पृष्ठों से [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के नामांकन]] सूचना ना हटायें, जैसा कि आपने [[:रम सल्तनत]] पर किया। यदि आपको लगता है कि पृष्ठ नहीं हटाया जाना चाहिए, तो आप उस सूचना में दिख रहे '''इस नामांकन पर आपत्ति जताने हेतु यहाँ क्लिक करें।''' वाले बटन पर क्लिक कर के अपनी आपत्ति '''''पृष्ठ के {{#if:रम सल्तनत| [[Talk:रम सल्तनत{{!}}संवाद पृष्ठ]]|संवाद पृष्ठ}}''''' पर दर्ज कर सकते हैं। प्रबंधक पृष्ठ के सम्बन्ध में कोई भी निर्णय लेने से पहले आपके द्वारा दिए गए कारणों पर विचार करेंगे। धन्यवाद।<!-- Template:uw-speedy2 --> '''<span style="font-family: Times New Roman;">[[User:Garudam|<span style="color: black;">'''Garuda'''</span>]]</span> '''<sup>[[User talk:Garudam|<span style="color: gray;">'''''वार्ता :)'''''</span>]]</sup> 13:37, 24 जनवरी 2025 (UTC) == हस्ताक्षर == कृपया मेरा हस्ताक्षर कॉपी ना करे, यह विकिपीडिया गाइडलाइन का उलंघन है। '''<span style="font-family: Times New Roman;">[[User:Garudam|<span style="color: black;">'''Garuda'''</span>]]</span> '''<sup>[[User talk:Garudam|<span style="color: gray;">'''''वार्ता :)'''''</span>]]</sup> 14:18, 23 जनवरी 2025 (UTC) == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी २०२5]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा उत्कृष्टता पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि तथा प्रतिभागिता प्रमाण पत्र प्राप्त करने के लिए 10 अप्रैल 2025 तक [https://docs.google.com/forms/d/1ul_ASrq9lkzsPmGeziRNy7s5qktnNa66sxOVdUF1mnI/preview पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:21, 29 मार्च 2025 (UTC) :प्रिय अनिरुद्ध कुमार जी मैने पुरस्कार सूचना प्रपत्र भर दिया| [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 02:26, 30 मार्च 2025 (UTC) ::आपने [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025/रपट|अपने विचार और प्रेक्षण]] लिखे जिसके लिए बहुत बहुत धन्यवाद। यहाँ आपने प्रशिक्षण की बात लिखी है ऐसा पिछले वर्ष किया गया था। लेकिन इस तरह के सामूहिक प्रशिक्षण से कुछ लाभ नहीं हुआ। अतः इसबार कोई प्रशिक्षण का कार्यक्रम नहीं रखा गया। फिर भी काम करते समय आपको सुझाव दिये जाते हैं और कभी भी किसी तरह की समस्या आने पर आप प्रबन्धकों और पुनरीक्षकों को सहायता के लिए लिख सकते हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:16, 30 मार्च 2025 (UTC) :::नमस्कार :::संजीव कुमार जी मैंने पहली बार सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025 भाग लिया था और मुझे पांचवां स्थान मिला, पुरस्कार मिलने मे कितना दिन लगेगा | :::पुरस्कार सूचना प्रपत्र भर दिये हैं| [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 09:55, 30 मार्च 2025 (UTC) ::::आपके पहली बार भाग लेने की जानकारी हमें थी अतः आपके लेखों की समीक्षा थोड़ी नरमी से की गई। यह अच्छी बात है कि आपने पहले प्रयास में पाँचवा स्थान प्राप्त किया। हम चाहते हैं कि आप अगली प्रतियोगिता में प्रथम स्थान प्राप्त करो और अन्य लोग भी प्रतियोगिता से जुड़ें। आप [https://fountain.toolforge.org/editathons/sampadanotsavjan25 लेख जमा किये जाने वाली] कड़ी पर अपने लेखों की समीक्षा भी देख सकते हो और आगे के लिए सम्बंधित सुधार कर सकते हो। पुरस्कार की राशि को जल्दी देना हमारे हाथ में नहीं है लेकिन अभी इसमें कुछ दिन का समय लगेगा। उपरोक्त सन्देश के अनुसार 10 अप्रैल तक हम सभी लोगों को जानकारी उपलब्ध करवाने का समय दे रहे हैं। इसके बाद हम सम्बंधित जानकारी आगे भेज देंगे जहाँ से सम्भवतः अमेज़न गिफ्ट कार्ड के रूप में आपको ईमेल पर पुरस्कार राशि प्राप्त होगी। इससे आप अमेज़न पर कुछ भी क्रय कर सकते हो। मैं अपेक्षा नहीं करता कि 15 अप्रैल से पहले राशि प्राप्त होगी लेकिन हम कोशिश करेंगे कि बहुत जल्दी सभी प्रतियोगिओं को पुरस्कार राशि प्राप्त हो जाये। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 20:33, 30 मार्च 2025 (UTC) :::::: नमस्कार :::::: संजीव कुमार जी अभी तक नहीं आया :::::[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 07:43, 5 मई 2025 (UTC) ::::::हाँ, अभी तक नहीं आया जबकि फॉर्म भरे एक माह हो गया है। @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी से बात करके पता करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:56, 5 मई 2025 (UTC) :::::::: नमस्कार :::::::: संजीव कुमार जी अभी तक नहीं आया मई भी ख़त्म हो गई :::::::[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 11:57, 8 जून 2025 (UTC) ::::::::हाँ, तीन-चार दिन पहले ही अनिरुद्ध जी से मेरी बात हुई है और उन्हें मैंने शिकायत की है कि इतनी देरी अच्छी नहीं है। उन्होंने मुझे वो समस्या बतायी जिसके कारण देरी हो रही है। ये देरी अनिरुद्ध जी की तरफ से नहीं हो रही है बल्कि कुछ अन्य समस्या के कारण हो रही है। अनिरुद्ध जी इसकी कोशिश में लगे हुये हैं। अब देखते हैं नया अपडेट कब और क्या आता है! फिर भी देरी के लिए हम क्षमा प्रार्थी हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:21, 8 जून 2025 (UTC) :::::::::: नमस्कार :::::::::: संजीव कुमार जी अभी तक नहीं आया, क्या अपडेट है? :::::::::[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 07:33, 21 जून 2025 (UTC) ::::::::::मैं स्वयं प्रतीक्षा में हूँ कि ये भुगतान हो जाये तो अगली प्रतियोगिता के करवायें। लेकिन @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी ही इसपर कुछ कह सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:20, 22 जून 2025 (UTC) :::::::::::क्या कोई अपडेट आया संजीव जी? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:55, 6 जुलाई 2025 (UTC) {{od|13}} अनिरुद्ध जी को सन्देश लिख दिया है, फोन करके जल्दी ही स्थिति का पता करूँगा।<span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 10:24, 7 जुलाई 2025 (UTC) :नमस्ते संजीव जी! मैंने Surajkumar9931 सहित सभी पुरस्कार प्राप्तकर्ताओं को वर्तमान स्थिति की सूचना ई-मेल द्वारा दे दी है। उम्मीद है कि जुलाई अंत तक सब व्यवस्थित हो जाएगा। हम १५ अगस्त तक पुरस्कार कूपन भिजवा सकेंगें। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:02, 8 जुलाई 2025 (UTC) ::अभी तक नहीं मिला [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 09:40, 15 अगस्त 2025 (UTC) :::बहुत देरी से ही सही, लेकिन मुझे लगता है आपको उपरोक्त राशी का गिफ्ट कार्ड मिल चुका है। हालांकि यदि आपको नहीं मिला है तो आधिकारिक पुष्टि अनिरुद्ध जी से ही की जायेगी। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:48, 16 सितंबर 2025 (UTC) :{{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी २०२5]] के पुरस्कार राशि अमेजन कूपन के रूप में 16 सितंबर 2025 को भेजा जा चुका है। इस संबंध में कोई समस्या होने पर मेरे वार्ता पृष्ठ पर लिखें या मुझे ई-मेल करें। 2 अक्टूबर से आयोजित [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025]] में शामिल होकर लेख बनाने और पुरस्कार जीतने के लिए पुनः आपका स्वागत है। -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 20:15, 29 सितंबर 2025 (UTC) ::क्या प्रतिभागिता प्रमाण पत्र भी मिलेगा ? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 18:23, 30 सितंबर 2025 (UTC) :::पुरस्कार राशि मुझे मिल चुका [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 18:23, 30 सितंबर 2025 (UTC) ::::आपने मेरे वार्ता पृष्ठ पर प्रमाण पत्र और बार्नस्टार के बारे में लिखा है। बार्नस्टार तो मैं दे सकता हूँ, देखूंगा कि बना हुआ है या नहीं। नहीं हुआ तो बना लेंगे। प्रमाण-पत्र अनिरुद्ध जी उपलब्ध करवाते हैं, सम्भवतः भूल गये होंगे। आप एकबार उन्हें पूछ लीजियेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:14, 21 दिसम्बर 2025 (UTC) :::::मेने @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी को ईमेल किया लेकिन दो दिन हो गया कोई प्रतिक्रिया नही आई उम्मीद है वो देख लेंगे, पर इस तरह से एक '''सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव जनवरी 2025 मे''' हुई देर अच्छी नहीं है, और आप बार्नस्टार भेज दिजियेगा, इस पर आपकी क्या राय हैं? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 07:14, 25 दिसम्बर 2025 (UTC) ==प्रबंधक समीक्षा== <!--यह भाग सदस्य:Riteze/प्रस साँचे को प्रतिस्थापित करके बनाया गया है --> आपने हाल ही में प्रबंधक {{noping|अनिरुद्ध कुमार}} से उनके चर्चा पृष्ठ पर [[सदस्य_वार्ता:अनिरुद्ध कुमार#सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जनवरी 2025]] शीर्षक से वार्तालाप किया, जिसमें नवीनतम टिप्पणी को हुए 7 दिन बीत चुके हैं। उम्मीद है कि उक्त वार्तालाप से आप संतुष्ट हुए होंगे। किसी भी प्रबंधक के प्रति संतुष्टि या असंतुष्टि [[विकिपीडिया:चौपाल/प्रबंधक समीक्षा]] पृष्ठ पर दर्ज की जा सकती हैं। -[[User Talk:Riteze|<span style="color:green;">Riteze</span><sup>(वार्ता)</sup>]] 03:43, 10 अप्रैल 2025 (UTC) == अभिनेता गौरव देवासी का पेज बनाने के सन्दर्भ में == सूरज जी अभिनेता गौरव देवासी जो की राजस्थान राज्य में अभिनेता हे और गूगल पर बहुत आर्टिकल उपलब्ध हे.आपसे अनुरोध हे की इनका पेज बनाया जाये [[विशेष:योगदान/&#126;2025-49619-4|&#126;2025-49619-4]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-49619-4|talk]]) 10:07, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) == संपादन संवर्धन प्रतियोगिता में आपके लेख == नमस्ते Surajkumar9931 जी, प्रतियोगिता में भागीदारी के लिये आपका स्वागत और अबतक बनाये गये लेखों के लिये आभार। आपके लेखों पर कुछ फीडबैक और प्रश्न हैं जिनको लेकर आपका रिस्पोंस चाहिये। मैंने आपके बनाये लेख [[नशे में गाड़ी चलाना]] को देखा: * यह 'आपराधिक अपराध' क्या होता है? (पहली पंक्ति में है) * "...या वाहन के नियंत्रण में पाया जाता है" कौन किसको नियंत्रित कर रहा है? कृपया इस तरह के मशीनी अनुवाद से बचें अन्यथा लेख अस्वीकृत कर दिये जायेंगे। ;संदर्भ: *''"इसका उद्देश्य सड़क सुरक्षा को बनाए रखना तथा नशे की अवस्था में वाहन चलाने से होने वाली दुर्घटनाओं को रोकना है।"'' केलिये आपने [https://www.cbsnews.com/news/ore-skateboarder-collides-with-van-charged-with-dui/ यह संदर्भ दिया है]। * केलिये आपने यह संदर्भ दिया है]। * ''"थोड़ी सी भी रक्त में शराब की मात्रा (Blood Alcohol Concentration – BAC) बढ़ने से दुर्घटना का खतरा बढ़ जाता है।"'' केलिये आपने [https://choosingwisely.org/ यह संदर्भ दिया है]। एक बार जाँच कर बताइये कि वाक्य और दिया गया संदर्भ आपस में किस प्रकार संबंधित हैं? एक भी श्रेणी नही, लेख को विकिडेटा से नहीं जोड़ा गया है, अंतर्विकि कड़ियाँ हैं नहीं। मैं यह लेख अस्वीकृत कर रहा और अभी तक आप ने जो लेख बनाये हैं उनमें सुधार करने के लिये आपको एक दिन का समय दे रहा। आपसे उत्तर और सुधार की अपेक्षा रखता हूँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:33, 4 अक्टूबर 2025 (UTC) :नमस्कार SM7 जी :मुझे जानकारी देने के लिए धन्यवाद :लेख के संदर्भ गलत है श्रेणी, विकिडेटा ,अंतर्विकि कड़ियाँ नहीं हैं मैं इसे जल्द ही ठीक कर दूंगा और आगे लेख में ध्यान रखूंगा :आपने मुझे बताया ये काफी अच्छा लगा और आगे भी कोई गलती हो जाये तो मुझे बताइयेगा | :चरण स्पर्श :🙏 [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:56, 4 अक्टूबर 2025 (UTC) -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 11:54, 6 जनवरी 2026 (UTC) :नमस्कार @[[सदस्य:J ansari|J ansari]] जी :Wikipedia asia month हिंदी का परिणाम प्रकाशित नहीं हुई है, on [[metawiki:Wikipedia_Asian_Month_2025/Golden_Award|Golden award]] [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:25, 6 जनवरी 2026 (UTC) == विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा दूसरा स्थान और तृतीय पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए 20 जनवरी 2026 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSddj_4DywI-lZ0ko_Fj2X1JqWh71cNUaij1nmL63RGx_yOITg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:05, 13 जनवरी 2026 (UTC) :नमस्कार @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी :मैने पुरस्कार सूचना प्रपत्र भर दिए। [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:19, 14 जनवरी 2026 (UTC) :प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025|सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2025]] की पुरस्कार राशि अमेजन कूपन के रूप में आपके ई-मेल पर भेज दी गई है। यह ई-मेल “हिंदी विकिमीडियन्स यूज़र ग्रुप sent you an Amazon Pay Gift Card!” शीर्षक से भेजा गया है। कूपन नहीं मिलने की स्थिति में अपने ई-मेल के स्पैम मेल को जाँच लें तथा हमें सूचित करें। -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:35, 29 जनवरी 2026 (UTC) == प्रतियोगिता में आपके लेख == नमस्ते सूरज कुमार जी, आपने अबतक [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026|प्रतियोगिता]] में 4 लेख जमा किये हैं और उनमें मशीनी अनुवाद की भरमार है। पिछली प्रतियोगिताओं में आप नये सदस्य थे अतः आपका मूल्यांकन कुछ सरलता से किया गया था। कृपया आपके जमा लेखों को पहले सुधारें अन्यथा इनके अंक आपको बहुत कम मिलेंगे। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 17 फ़रवरी 2026 (UTC) :नमस्कार @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी :चेतावनी के लिए धन्यवाद मैं इसे जल्द ही सही कर दूंगा और आगे ध्यान रखूंगा। [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:37, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) == विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा सांत्वना पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए २५ मार्च २०२६ तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdAp7lxMY2nSh5wnsTi8SQOA4vu-0DGi2siReQtMcdictAemg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 08:58, 18 मार्च 2026 (UTC) :नमस्ते @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी :मैंने प्रपत्र भर दिया [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 09:19, 18 मार्च 2026 (UTC) :प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६]] की पुरस्कार राशी अमेजन कूपन के रूप में भेजी जा चुकी है। कृपया अपना ईमेल जाँच लें। कोई समस्या हो तो मुझे सूचित करें -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:24, 9 अप्रैल 2026 (UTC) == आग्रह == @[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] महोदय, आपसे निवेदन है कि आप मेरे लेखों को जांच दें मैथिली विकिपीडिया पर https://fountain.toolforge.org/editathons/feminism-and-folklore-maithili-2026 https://fountain.toolforge.org/editathons/wiki-loves-ramadan-maithili-2026 मैने आपका NEST का सम्पादन देखा| प्रार्थना [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:56, 21 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी बिल्कुल :इस संपादन को पूरी कर दूंगा :धन्यवाद हमारे तरफ से आपको बहुत बहुत शुभकामनाएं [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 14:59, 21 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] महोदय आप मूल्यांकन नए संपादकों के लिए नियम https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Ramadan_2025/Rules#Suggested_Additional_Judging_Criteria_for_Best_Newcomer ::[https://mai.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82_%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE_%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A8%E0%A5%AC नारीवाद और लोककथा में नियम] में है कि लेख कम स कम 3000 बाइट या 300 शब्द क लंबाई हेबाक चाही। :: इसके अनुसार नहीं कर रहे शायद| ::आवश्यक दोनों को देखें| ::आगे योगदान के लिए धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:10, 21 मार्च 2026 (UTC) == परिणाम == @[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] महोदय, अपने अभी मैथिली विकिपीडिया का परिणाम घोषित नहीं किया है| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:07, 1 अप्रैल 2026 (UTC) :नमस्ते @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी :परिणाम घोषित कर दिया जाएगा आज ही। :धन्यवाद! [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 13:16, 1 अप्रैल 2026 (UTC) == आपके द्वारा अनूदित लेख == नमस्ते, कृपया अंग्रेजी से अनुवाद करते समय हर चीज का आँख मूँद कर यथावत अनुवाद न करें बल्कि चीजों का उपयोग समझ कर उन्हें यहाँ शामिल करें। उदाहरण के लिये आपके अनुवादों में अंग्रेजी की पहली लाइन <nowiki>{{short description|उलास सैमचुक द्वारा 1934 में लिखा गया उपन्यास}}</nowiki> जैसी चीजें भी शामिल हैं; जबकि short description का हिंदी विकिपीडिया पर कोई इस्तेमाल नहीं होता। ऐसे में यह यहाँ निरर्थक है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 14:39, 2 अप्रैल 2026 (UTC) :धन्यवाद @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी :आगे से ध्यान रखूंगा और 'short description' की जगह 'संक्षिप्त वर्णन' का इस्तेमाल करूंगा। क्या ये सही रहेगा ? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 15:47, 2 अप्रैल 2026 (UTC) ::जी नहीं, वह साँचा ही अनावश्यक है। आपको वह पूरी लाइन लिखनी ही नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:21, 2 अप्रैल 2026 (UTC) 278a0lb7sjyvsrkzb7gru8n8ommz0ay सदस्य वार्ता:AMurmu 3 1574171 6537939 6534322 2026-04-09T06:31:27Z अनिरुद्ध कुमार 18906 /* विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम */ 6537939 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=AMurmu}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 17:28, 26 जनवरी 2025 (UTC) == अभिनेता गौरव देवासी का पेज बनाने के सन्दर्भ में == अभिनेता गौरव देवासी जो की राजस्थान राज्य में अभिनेता हे और गूगल पर बहुत आर्टिकल उपलब्ध हे.आपसे अनुरोध हे की इनका पेज बनाया जाये [[विशेष:योगदान/&#126;2025-49619-4|&#126;2025-49619-4]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-49619-4|talk]]) 10:14, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) == सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव अक्टूबर 2025 में आपके लेखों के संदर्भ में == @[[स:AMurmu|AMurmu]] जी नमस्कार! विकिपीडिया पर संपादन और प्रतियोगिता में लेख बनाने के लिए आपका धन्यवाद। आपके लेखों की प्राथमिक जाँच में पाया गया है कि आप यंत्रबुद्धि (AI) और मशीनी अनुवाद का प्रयोग करके लेख बना रहे हैं। उदाहरण के लिए [[अज़ेका डैनियल]] लेख को लेते हैं जो आपने प्रतियोगिता के पहले ही दिन बनाया है। इस लेख में "निजी जीवन" वाले अनुभाग के आखिरी दो वाक्य कुछ इस तरह हैं—'''" ज़रूर, मैं इस फ़िल्मोग्राफ़ी को हिंदी में अनुवाद कर सकता हूँ। मैं तालिका संरचना को बनाए रखूँगा, लेकिन सामग्री का अनुवाद करूँगा:"'''। तीन दिन बीत गए लेकिन इन वाक्यों को भी आपने ज्यों का त्यों पड़ा रहने दिया। ऐसा ही आपने अपने सभी लेखों में किया है, यदि आप चाहेंगे तो सभी लेखों में इसका प्रमाण उपस्थित कर सकता हूँ। मूल बिंदु यह है कि, यदि यंत्रबुद्धि से ही लेख बनवाना होता तो इस प्रतियोगिता का कोई औचित्य नहीं है। कृपया अपने लेखों को अगले 24 घंटों में सुधार लें और सुधार के बाद ही नए लेख बनाएँ, अन्यथा मैं इन लेखों को जाँचने और स्वीकार करने में असमर्थ रहूँगा। आरंभ में इस सूचना का उद्देश्य यही है कि आप परिश्रम उचित दिशा में करें। आशा है कि आगे से आप यंत्रबुद्धि के स्थान पर निजी विवेक का प्रयोग करते हुए लेखों का निर्माण करेंगे। शुभकामनाएँ। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 14:09, 4 अक्टूबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी नमस्कार! आपकी सूचना के लिए धन्यवाद। मैंने अपने द्वारा बनाए गए सभी लेखों को दोबारा जाँच लिया है और आवश्यक सुधार व सही संदर्भ जोड़ दिए हैं। हुई भूल के लिए मैं क्षमा चाहता हूँ। आगे से मैं पूरी सावधानी रखूँगा और अपने विवेक से ही लेख निर्माण करूँगा। [[सदस्य:AMurmu|AMurmu]] ([[सदस्य वार्ता:AMurmu|वार्ता]]) 15:32, 4 अक्टूबर 2025 (UTC) == विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा प्रोत्साहन पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए २५ मार्च २०२६ तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdAp7lxMY2nSh5wnsTi8SQOA4vu-0DGi2siReQtMcdictAemg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 08:51, 18 मार्च 2026 (UTC) :प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] की पुरस्कार राशी अमेजन कूपन के रूप में भेजी जा चुकी है। कृपया अपना ईमेल जाँच लें। कोई समस्या हो तो मुझे सूचित करें -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:31, 9 अप्रैल 2026 (UTC) == अंगिका और मैथिली विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" मे भाग ले == ‎नमस्ते , विकिपीडियन [https://anp.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_आरू_लोकगाथा_अंगिका_२०२६ अंगिका] और [https://mai.wikipedia.org/wikiविकिपीडिया:नारीवाद_एवं_लोककथा_२०२६ मैथिली] विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" प्रतियोगिता चल रही है, भाग ले और इनाम जीते। ‎तिथि: 23 मार्च - 31 मार्च 2026 (8 दिन शेष) [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:40, 23 मार्च 2026 (UTC) == मशीनी अनुवाद == आपने बड़ी संख्या में मशीनी अनुवाद वाले लेख निर्मित किये हैं। आपको यदि इन लेखों में सुधार से पहले नया मशीनी अनुवाद डालते देखा गया तो मैं सम्पादन से प्रतिबंधित कर दूँगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 26 मार्च 2026 (UTC) == [[:हेलवान (कब्रिस्तान)|हेलवान (कब्रिस्तान)]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:हेलवान (कब्रिस्तान)|हेलवान (कब्रिस्तान)]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हेलवान (कब्रिस्तान)|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हेलवान (कब्रिस्तान)]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:20, 29 मार्च 2026 (UTC) == [[:राष्ट्रीय इस्लामी मुक्ति दल|राष्ट्रीय इस्लामी मुक्ति दल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:राष्ट्रीय इस्लामी मुक्ति दल|राष्ट्रीय इस्लामी मुक्ति दल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|मापदंड ल5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|ल5]]{{*}} खराब मशीनी अनुवाद'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे लेख आते हैं जो किसी अन्य भाषा के लेख का अत्यधिक खराब मशीनी अनुवाद हैं जिन्हें सुधारने की तुलना में दुबारा शुरू से लिखना अधिक उचित होगा। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से अनूदित कर के यहाँ डाला है और आप इसका अनुवाद सुधारना चाहते हैं तो कृपया अनुवाद सुधार सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:24, 29 मार्च 2026 (UTC) 8jm1u98eczhtphzhv3j2ivbhob24l76 सदस्य वार्ता:JM082 3 1575043 6537936 6531261 2026-04-09T06:29:46Z अनिरुद्ध कुमार 18906 /* विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम */ 6537936 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=JM082}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 16:43, 30 जनवरी 2025 (UTC) == अभिनेता गौरव देवासी का पेज बनाने के सन्दर्भ में == अभिनेता गौरव देवासी जो की राजस्थान राज्य में अभिनेता हे और गूगल पर बहुत आर्टिकल उपलब्ध हे.आपसे अनुरोध हे की इनका पेज बनाया जाये [[विशेष:योगदान/&#126;2025-49619-4|&#126;2025-49619-4]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-49619-4|talk]]) 10:13, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) == विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम == [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा प्रोत्साहन पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए २५ मार्च २०२६ तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdAp7lxMY2nSh5wnsTi8SQOA4vu-0DGi2siReQtMcdictAemg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 08:54, 18 मार्च 2026 (UTC) :प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] की पुरस्कार राशी अमेजन कूपन के रूप में भेजी जा चुकी है। कृपया अपना ईमेल जाँच लें। कोई समस्या हो तो मुझे सूचित करें -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:29, 9 अप्रैल 2026 (UTC) sy2kp7lwmwkyp3l0akf9hjg30s66ptb ब्रह्माण्ड सुन्दरी 2010 0 1583387 6537922 6387128 2026-04-09T06:18:31Z खास विशेष 810972 संदर्भ जोड़ा 6537922 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Ximena Navarrete - Miss Universe 2010.jpg|अंगूठाकार|ज़िमेना नवारेटे]] '''ब्रह्माण्ड सुन्दरी 2010''' या '''मिस यूनीवर्स 2010''' प्रतियोगिता का 59वां संस्करण था, जो 23 अगस्त 2010 को मंडले बे इवेंट्स सेंटर, [[लास वेगास]], [[नेवाडा]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में आयोजित हुआ।<ref name=":0">{{Cite web |date=24 August 2010 |title=Miss Universe 2010 coronation night starts; airs live on ABS-CBN |url=https://news.abs-cbn.com/entertainment/08/24/10/miss-universe-2010-coronation-night-starts-airs-live-abs-cbn |access-date=22 June 2022 |website=[[ABS-CBN News]] |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622014951/https://news.abs-cbn.com/entertainment/08/24/10/miss-universe-2010-coronation-night-starts-airs-live-abs-cbn |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |date=24 August 2010 |title=Mexico's Jimena Navarrete wins Miss Universe contest |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/idINIndia-51020720100824 |access-date=26 June 2022 |archive-date=26 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220626131228/https://www.reuters.com/article/idINIndia-51020720100824 |url-status=live }}</ref> इस आयोजन के अंत में, [[वेनेजुएला]] की [[स्टीफेनिया फर्नांडीज]] ने [[मेक्सिको]] की ज़िमेना नवारेटे को मिस यूनिवर्स 2010 का ताज पहनाया। यह मेक्सिको की दूसरी जीत थी, पहली जीत 1991 में हुई थी। इस वर्ष की प्रतियोगिता में 83 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों ने भाग लिया। इसे ब्रेट माइकल्स और नैटली मोरालेस ने होस्ट किया। इस प्रतियोगिता में जॉन लीजेंड, द रूट्स और सर्क डू सोलेय ने प्रस्तुति दी। ==इन्हें भी देखें== ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|30em}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[http://www.missuniverse.com मिस यूनिवर्स आधिकारिक वेबसाइट] {{मिस यूनीवर्स}} {{सुन्दरता प्रतियोगिता}} [[श्रेणी: मिस यूनीवर्स]] [[श्रेणी: सुन्दरता प्रतियोगिता]] [[श्रेणी: अंतर्राष्ट्रीय सुन्दरता प्रतियोगिता]] 9p8i2ld4fidv3zts81y5jq55kc888i8 6537923 6537922 2026-04-09T06:18:56Z खास विशेष 810972 संदर्भ जोड़ा 6537923 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Ximena Navarrete - Miss Universe 2010.jpg|अंगूठाकार|ज़िमेना नवारेटे]] '''ब्रह्माण्ड सुन्दरी 2010''' या '''मिस यूनीवर्स 2010''' प्रतियोगिता का 59वां संस्करण था, जो 23 अगस्त 2010 को मंडले बे इवेंट्स सेंटर, [[लास वेगास]], [[नेवाडा]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में आयोजित हुआ।<ref name=":0">{{Cite web |date=24 August 2010 |title=Miss Universe 2010 coronation night starts; airs live on ABS-CBN |url=https://news.abs-cbn.com/entertainment/08/24/10/miss-universe-2010-coronation-night-starts-airs-live-abs-cbn |access-date=22 June 2022 |website=[[ABS-CBN News]] |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622014951/https://news.abs-cbn.com/entertainment/08/24/10/miss-universe-2010-coronation-night-starts-airs-live-abs-cbn |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |date=24 August 2010 |title=Mexico's Jimena Navarrete wins Miss Universe contest |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/idINIndia-51020720100824 |access-date=26 June 2022 |archive-date=26 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220626131228/https://www.reuters.com/article/idINIndia-51020720100824 |url-status=live }}</ref> इस आयोजन के अंत में, [[वेनेजुएला]] की [[स्टीफेनिया फर्नांडीज]] ने [[मेक्सिको]] की ज़िमेना नवारेटे को मिस यूनिवर्स 2010 का ताज पहनाया। यह मेक्सिको की दूसरी जीत थी, पहली जीत 1991 में हुई थी।<ref>{{Cite web |date=24 August 2010 |title=Miss Universe 2010 |url=https://www.cbsnews.com/pictures/miss-universe-2010/ |access-date=22 June 2022 |website=[[CBS News]] |language=en-US |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622014951/https://www.cbsnews.com/pictures/miss-universe-2010/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=24 August 2010 |title=Ximena Navarrete ¿Quién es la Miss Universo 2010? |url=https://www.quien.com/espectaculos/2010/08/24/ximena-navarrete-quien-es-la-miss-universo-2010 |access-date=22 June 2022 |website=Quién |language=es |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622014951/https://www.quien.com/espectaculos/2010/08/24/ximena-navarrete-quien-es-la-miss-universo-2010 |url-status=live }}</ref> इस वर्ष की प्रतियोगिता में 83 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों ने भाग लिया। इसे ब्रेट माइकल्स और नैटली मोरालेस ने होस्ट किया। इस प्रतियोगिता में जॉन लीजेंड, द रूट्स और सर्क डू सोलेय ने प्रस्तुति दी। ==इन्हें भी देखें== ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|30em}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[http://www.missuniverse.com मिस यूनिवर्स आधिकारिक वेबसाइट] {{मिस यूनीवर्स}} {{सुन्दरता प्रतियोगिता}} [[श्रेणी: मिस यूनीवर्स]] [[श्रेणी: सुन्दरता प्रतियोगिता]] [[श्रेणी: अंतर्राष्ट्रीय सुन्दरता प्रतियोगिता]] eyh8c97uv9ncxh8v8suxvygvql8acin 6537925 6537923 2026-04-09T06:19:21Z खास विशेष 810972 संदर्भ जोड़ा 6537925 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Ximena Navarrete - Miss Universe 2010.jpg|अंगूठाकार|ज़िमेना नवारेटे]] '''ब्रह्माण्ड सुन्दरी 2010''' या '''मिस यूनीवर्स 2010''' प्रतियोगिता का 59वां संस्करण था, जो 23 अगस्त 2010 को मंडले बे इवेंट्स सेंटर, [[लास वेगास]], [[नेवाडा]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में आयोजित हुआ।<ref name=":0">{{Cite web |date=24 August 2010 |title=Miss Universe 2010 coronation night starts; airs live on ABS-CBN |url=https://news.abs-cbn.com/entertainment/08/24/10/miss-universe-2010-coronation-night-starts-airs-live-abs-cbn |access-date=22 June 2022 |website=[[ABS-CBN News]] |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622014951/https://news.abs-cbn.com/entertainment/08/24/10/miss-universe-2010-coronation-night-starts-airs-live-abs-cbn |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |date=24 August 2010 |title=Mexico's Jimena Navarrete wins Miss Universe contest |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/idINIndia-51020720100824 |access-date=26 June 2022 |archive-date=26 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220626131228/https://www.reuters.com/article/idINIndia-51020720100824 |url-status=live }}</ref> इस आयोजन के अंत में, [[वेनेजुएला]] की [[स्टीफेनिया फर्नांडीज]] ने [[मेक्सिको]] की ज़िमेना नवारेटे को मिस यूनिवर्स 2010 का ताज पहनाया। यह मेक्सिको की दूसरी जीत थी, पहली जीत 1991 में हुई थी।<ref>{{Cite web |date=24 August 2010 |title=Miss Universe 2010 |url=https://www.cbsnews.com/pictures/miss-universe-2010/ |access-date=22 June 2022 |website=[[CBS News]] |language=en-US |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622014951/https://www.cbsnews.com/pictures/miss-universe-2010/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=24 August 2010 |title=Ximena Navarrete ¿Quién es la Miss Universo 2010? |url=https://www.quien.com/espectaculos/2010/08/24/ximena-navarrete-quien-es-la-miss-universo-2010 |access-date=22 June 2022 |website=Quién |language=es |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622014951/https://www.quien.com/espectaculos/2010/08/24/ximena-navarrete-quien-es-la-miss-universo-2010 |url-status=live }}</ref> इस वर्ष की प्रतियोगिता में 83 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों ने भाग लिया। इसे ब्रेट माइकल्स और नैटली मोरालेस ने होस्ट किया।<ref>{{Cite magazine |date=3 August 2010 |title=Bret Michaels To Co-Host 'Miss Universe' Pageant |url=https://www.billboard.com/music/music-news/bret-michaels-to-co-host-miss-universe-pageant-957066/ |access-date=22 June 2022 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |language=en-US |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622014951/https://www.billboard.com/music/music-news/bret-michaels-to-co-host-miss-universe-pageant-957066/ |url-status=live }}</ref> इस प्रतियोगिता में जॉन लीजेंड, द रूट्स और सर्क डू सोलेय ने प्रस्तुति दी। ==इन्हें भी देखें== ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|30em}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[http://www.missuniverse.com मिस यूनिवर्स आधिकारिक वेबसाइट] {{मिस यूनीवर्स}} {{सुन्दरता प्रतियोगिता}} [[श्रेणी: मिस यूनीवर्स]] [[श्रेणी: सुन्दरता प्रतियोगिता]] [[श्रेणी: अंतर्राष्ट्रीय सुन्दरता प्रतियोगिता]] dobl7ri52optgmc6dpyl7lrr1yh2ofu 6537926 6537925 2026-04-09T06:19:48Z खास विशेष 810972 संदर्भ जोड़ा 6537926 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Ximena Navarrete - Miss Universe 2010.jpg|अंगूठाकार|ज़िमेना नवारेटे]] '''ब्रह्माण्ड सुन्दरी 2010''' या '''मिस यूनीवर्स 2010''' प्रतियोगिता का 59वां संस्करण था, जो 23 अगस्त 2010 को मंडले बे इवेंट्स सेंटर, [[लास वेगास]], [[नेवाडा]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में आयोजित हुआ।<ref name=":0">{{Cite web |date=24 August 2010 |title=Miss Universe 2010 coronation night starts; airs live on ABS-CBN |url=https://news.abs-cbn.com/entertainment/08/24/10/miss-universe-2010-coronation-night-starts-airs-live-abs-cbn |access-date=22 June 2022 |website=[[ABS-CBN News]] |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622014951/https://news.abs-cbn.com/entertainment/08/24/10/miss-universe-2010-coronation-night-starts-airs-live-abs-cbn |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |date=24 August 2010 |title=Mexico's Jimena Navarrete wins Miss Universe contest |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/idINIndia-51020720100824 |access-date=26 June 2022 |archive-date=26 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220626131228/https://www.reuters.com/article/idINIndia-51020720100824 |url-status=live }}</ref> इस आयोजन के अंत में, [[वेनेजुएला]] की [[स्टीफेनिया फर्नांडीज]] ने [[मेक्सिको]] की ज़िमेना नवारेटे को मिस यूनिवर्स 2010 का ताज पहनाया। यह मेक्सिको की दूसरी जीत थी, पहली जीत 1991 में हुई थी।<ref>{{Cite web |date=24 August 2010 |title=Miss Universe 2010 |url=https://www.cbsnews.com/pictures/miss-universe-2010/ |access-date=22 June 2022 |website=[[CBS News]] |language=en-US |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622014951/https://www.cbsnews.com/pictures/miss-universe-2010/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=24 August 2010 |title=Ximena Navarrete ¿Quién es la Miss Universo 2010? |url=https://www.quien.com/espectaculos/2010/08/24/ximena-navarrete-quien-es-la-miss-universo-2010 |access-date=22 June 2022 |website=Quién |language=es |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622014951/https://www.quien.com/espectaculos/2010/08/24/ximena-navarrete-quien-es-la-miss-universo-2010 |url-status=live }}</ref> इस वर्ष की प्रतियोगिता में 83 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों ने भाग लिया। इसे ब्रेट माइकल्स और नैटली मोरालेस ने होस्ट किया।<ref>{{Cite magazine |date=3 August 2010 |title=Bret Michaels To Co-Host 'Miss Universe' Pageant |url=https://www.billboard.com/music/music-news/bret-michaels-to-co-host-miss-universe-pageant-957066/ |access-date=22 June 2022 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |language=en-US |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622014951/https://www.billboard.com/music/music-news/bret-michaels-to-co-host-miss-universe-pageant-957066/ |url-status=live }}</ref> इस प्रतियोगिता में जॉन लीजेंड, द रूट्स और सर्क डू सोलेय ने प्रस्तुति दी।<ref name=":0" /><ref>{{Cite magazine |last=Vick |first=Megan |date=24 August 2010 |title=John Legend And The Roots Perform At Miss Universe Pageant |url=https://www.billboard.com/music/music-news/john-legend-and-the-roots-perform-at-miss-universe-pageant-956698/ |access-date=22 June 2022 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |language=en-US |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622014950/https://www.billboard.com/music/music-news/john-legend-and-the-roots-perform-at-miss-universe-pageant-956698/ |url-status=live }}</ref> ==इन्हें भी देखें== ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|30em}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[http://www.missuniverse.com मिस यूनिवर्स आधिकारिक वेबसाइट] {{मिस यूनीवर्स}} {{सुन्दरता प्रतियोगिता}} [[श्रेणी: मिस यूनीवर्स]] [[श्रेणी: सुन्दरता प्रतियोगिता]] [[श्रेणी: अंतर्राष्ट्रीय सुन्दरता प्रतियोगिता]] h5p1uo54twyqzsepent9nhjjgfyjlkq 6537933 6537926 2026-04-09T06:27:31Z खास विशेष 810972 ज्ञान संदूक जोड़ा 6537933 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | photo = Ximena Navarrete - Miss Universe 2010.jpg | caption = ज़िमेना नवारेटे | winner = [[ज़िमेना नवारेटे]] | congeniality = जेसिंटा कैम्पबेल, ऑस्ट्रेलिया | photogenic = फोंथिप वाचरात्रकुल, थाईलैंड | best national costume = फोंथिप वाचरात्रकुल, थाईलैंड | date = 23 अगस्त 2010 | venue = मंडाले बे इवेंट्स सेंटर, [[लास वेगास]], [[नेवाडा]], संयुक्त राज्य अमेरिका | presenters = {{Hlist|ब्रेट माइकल्स | नताली मोरालेस}} | acts = {{Hlist|जॉन लीजेंड|द रूट्स|सर्क डू सोलेल}} | broadcaster = {{Hlist|[[एनबीसी]] <small>(केवीबीसी-डीटी)</small>|[[टेलीमंडो]] <small>(केबीएलआर)</small>}} | entrants = 83 | placements = 15 | withdrawals ={{Hlist|बुल्गारिया | केमैन द्वीप समूह | एस्टोनिया | इथियोपिया | आइसलैंड | मोंटेनेग्रो | नामीबिया | वियतनाम}} | returns = {{Hlist|बोत्सवाना | ब्रिटिश वर्जिन द्वीप समूह | डेनमार्क | हैती | कजाकिस्तान | श्रीलंका | त्रिनिदाद और टोबैगो | संयुक्त राज्य वर्जिन द्वीप समूह}} | before = [[मिस यूनिवर्स 2009|2009]] | next = [[मिस यूनिवर्स 2011|2011]] |represented=मेक्सिको}} '''ब्रह्माण्ड सुन्दरी 2010''' या '''मिस यूनीवर्स 2010''' प्रतियोगिता का 59वां संस्करण था, जो 23 अगस्त 2010 को मंडले बे इवेंट्स सेंटर, [[लास वेगास]], [[नेवाडा]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में आयोजित हुआ।<ref name=":0">{{Cite web |date=24 August 2010 |title=Miss Universe 2010 coronation night starts; airs live on ABS-CBN |url=https://news.abs-cbn.com/entertainment/08/24/10/miss-universe-2010-coronation-night-starts-airs-live-abs-cbn |access-date=22 June 2022 |website=[[ABS-CBN News]] |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622014951/https://news.abs-cbn.com/entertainment/08/24/10/miss-universe-2010-coronation-night-starts-airs-live-abs-cbn |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |date=24 August 2010 |title=Mexico's Jimena Navarrete wins Miss Universe contest |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/idINIndia-51020720100824 |access-date=26 June 2022 |archive-date=26 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220626131228/https://www.reuters.com/article/idINIndia-51020720100824 |url-status=live }}</ref> इस आयोजन के अंत में, [[वेनेजुएला]] की [[स्टीफेनिया फर्नांडीज]] ने [[मेक्सिको]] की ज़िमेना नवारेटे को मिस यूनिवर्स 2010 का ताज पहनाया। यह मेक्सिको की दूसरी जीत थी, पहली जीत 1991 में हुई थी।<ref>{{Cite web |date=24 August 2010 |title=Miss Universe 2010 |url=https://www.cbsnews.com/pictures/miss-universe-2010/ |access-date=22 June 2022 |website=[[CBS News]] |language=en-US |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622014951/https://www.cbsnews.com/pictures/miss-universe-2010/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=24 August 2010 |title=Ximena Navarrete ¿Quién es la Miss Universo 2010? |url=https://www.quien.com/espectaculos/2010/08/24/ximena-navarrete-quien-es-la-miss-universo-2010 |access-date=22 June 2022 |website=Quién |language=es |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622014951/https://www.quien.com/espectaculos/2010/08/24/ximena-navarrete-quien-es-la-miss-universo-2010 |url-status=live }}</ref> इस वर्ष की प्रतियोगिता में 83 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों ने भाग लिया। इसे ब्रेट माइकल्स और नैटली मोरालेस ने होस्ट किया।<ref>{{Cite magazine |date=3 August 2010 |title=Bret Michaels To Co-Host 'Miss Universe' Pageant |url=https://www.billboard.com/music/music-news/bret-michaels-to-co-host-miss-universe-pageant-957066/ |access-date=22 June 2022 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |language=en-US |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622014951/https://www.billboard.com/music/music-news/bret-michaels-to-co-host-miss-universe-pageant-957066/ |url-status=live }}</ref> इस प्रतियोगिता में जॉन लीजेंड, द रूट्स और सर्क डू सोलेय ने प्रस्तुति दी।<ref name=":0" /><ref>{{Cite magazine |last=Vick |first=Megan |date=24 August 2010 |title=John Legend And The Roots Perform At Miss Universe Pageant |url=https://www.billboard.com/music/music-news/john-legend-and-the-roots-perform-at-miss-universe-pageant-956698/ |access-date=22 June 2022 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |language=en-US |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622014950/https://www.billboard.com/music/music-news/john-legend-and-the-roots-perform-at-miss-universe-pageant-956698/ |url-status=live }}</ref> ==इन्हें भी देखें== ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|30em}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[http://www.missuniverse.com मिस यूनिवर्स आधिकारिक वेबसाइट] {{मिस यूनीवर्स}} {{सुन्दरता प्रतियोगिता}} [[श्रेणी: मिस यूनीवर्स]] [[श्रेणी: सुन्दरता प्रतियोगिता]] [[श्रेणी: अंतर्राष्ट्रीय सुन्दरता प्रतियोगिता]] 1htg1kw8zjvnr647ipvuqezxuglot5h 6537935 6537933 2026-04-09T06:29:39Z खास विशेष 810972 सुधार 6537935 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | photo = Ximena Navarrete - Miss Universe 2010.jpg | caption = ज़िमेना नवारेटे | winner = [[ज़िमेना नवारेटे]] | congeniality = जेसिंटा कैम्पबेल, ऑस्ट्रेलिया | photogenic = फोंथिप वाचरात्रकुल, थाईलैंड | best national costume = फोंथिप वाचरात्रकुल, थाईलैंड | date = 23 अगस्त 2010 | venue = मंडाले बे इवेंट्स सेंटर, [[लास वेगास]], [[नेवाडा]], संयुक्त राज्य अमेरिका | presenters = {{Hlist|ब्रेट माइकल्स | नताली मोरालेस}} | acts = {{Hlist|जॉन लीजेंड|द रूट्स|सर्क डू सोलेल}} | broadcaster = {{Hlist|[[एनबीसी]] <small>(केवीबीसी-डीटी)</small>|[[टेलीमंडो]] <small>(केबीएलआर)</small>}} | entrants = 83 | placements = 15 | withdrawals ={{Hlist|बुल्गारिया | केमैन द्वीप समूह | एस्टोनिया | इथियोपिया | आइसलैंड | मोंटेनेग्रो | नामीबिया | वियतनाम}} | returns = {{Hlist|बोत्सवाना | ब्रिटिश वर्जिन द्वीप समूह | डेनमार्क | हैती | कजाकिस्तान | श्रीलंका | त्रिनिदाद और टोबैगो | संयुक्त राज्य वर्जिन द्वीप समूह}} | before = [[मिस यूनीवर्स 2009|2009]] | next = [[मिस यूनीवर्स 2011|2011]] |represented=मेक्सिको}} '''ब्रह्माण्ड सुन्दरी 2010''' या '''मिस यूनीवर्स 2010''' प्रतियोगिता का 59वां संस्करण था, जो 23 अगस्त 2010 को मंडले बे इवेंट्स सेंटर, [[लास वेगास]], [[नेवाडा]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में आयोजित हुआ।<ref name=":0">{{Cite web |date=24 August 2010 |title=Miss Universe 2010 coronation night starts; airs live on ABS-CBN |url=https://news.abs-cbn.com/entertainment/08/24/10/miss-universe-2010-coronation-night-starts-airs-live-abs-cbn |access-date=22 June 2022 |website=[[ABS-CBN News]] |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622014951/https://news.abs-cbn.com/entertainment/08/24/10/miss-universe-2010-coronation-night-starts-airs-live-abs-cbn |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |date=24 August 2010 |title=Mexico's Jimena Navarrete wins Miss Universe contest |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/idINIndia-51020720100824 |access-date=26 June 2022 |archive-date=26 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220626131228/https://www.reuters.com/article/idINIndia-51020720100824 |url-status=live }}</ref> इस आयोजन के अंत में, [[वेनेजुएला]] की [[स्टीफेनिया फर्नांडीज]] ने [[मेक्सिको]] की ज़िमेना नवारेटे को मिस यूनिवर्स 2010 का ताज पहनाया। यह मेक्सिको की दूसरी जीत थी, पहली जीत 1991 में हुई थी।<ref>{{Cite web |date=24 August 2010 |title=Miss Universe 2010 |url=https://www.cbsnews.com/pictures/miss-universe-2010/ |access-date=22 June 2022 |website=[[CBS News]] |language=en-US |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622014951/https://www.cbsnews.com/pictures/miss-universe-2010/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=24 August 2010 |title=Ximena Navarrete ¿Quién es la Miss Universo 2010? |url=https://www.quien.com/espectaculos/2010/08/24/ximena-navarrete-quien-es-la-miss-universo-2010 |access-date=22 June 2022 |website=Quién |language=es |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622014951/https://www.quien.com/espectaculos/2010/08/24/ximena-navarrete-quien-es-la-miss-universo-2010 |url-status=live }}</ref> इस वर्ष की प्रतियोगिता में 83 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों ने भाग लिया। इसे ब्रेट माइकल्स और नैटली मोरालेस ने होस्ट किया।<ref>{{Cite magazine |date=3 August 2010 |title=Bret Michaels To Co-Host 'Miss Universe' Pageant |url=https://www.billboard.com/music/music-news/bret-michaels-to-co-host-miss-universe-pageant-957066/ |access-date=22 June 2022 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |language=en-US |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622014951/https://www.billboard.com/music/music-news/bret-michaels-to-co-host-miss-universe-pageant-957066/ |url-status=live }}</ref> इस प्रतियोगिता में जॉन लीजेंड, द रूट्स और सर्क डू सोलेय ने प्रस्तुति दी।<ref name=":0" /><ref>{{Cite magazine |last=Vick |first=Megan |date=24 August 2010 |title=John Legend And The Roots Perform At Miss Universe Pageant |url=https://www.billboard.com/music/music-news/john-legend-and-the-roots-perform-at-miss-universe-pageant-956698/ |access-date=22 June 2022 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |language=en-US |archive-date=22 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220622014950/https://www.billboard.com/music/music-news/john-legend-and-the-roots-perform-at-miss-universe-pageant-956698/ |url-status=live }}</ref> ==इन्हें भी देखें== ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|30em}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[http://www.missuniverse.com मिस यूनिवर्स आधिकारिक वेबसाइट] {{मिस यूनीवर्स}} {{सुन्दरता प्रतियोगिता}} [[श्रेणी: मिस यूनीवर्स]] [[श्रेणी: सुन्दरता प्रतियोगिता]] [[श्रेणी: अंतर्राष्ट्रीय सुन्दरता प्रतियोगिता]] eymyeh3n2nc3st1avhfcq59smpzuhwr रूसीकरण 0 1590917 6537875 6533472 2026-04-09T04:09:14Z चाहर धर्मेंद्र 703114 विकि कड़ि 6537875 wikitext text/x-wiki '''रूसीकरण''' (अंग्रेज़ी: '''Russification''', रूसी: '''русификация''') - रूसी भाषा, विश्वदृष्टि और संस्कृति को लागू करने की नीति, जिसे अतीत में [[रूसी साम्राज्य]] और [[सोवियत संघ]] द्वारा लागू किया गया था और वर्तमान में [[रूसी संघ]] द्वारा लागू किया जा रहा है, इसकी आधिकारिक नीति है।विशेष रूप से 19वीं शताब्दी में, रूस ने अपने पड़ोसियों के प्रति बहुत आक्रामक नीति अपनाई, और विजित क्षेत्रों में, रूसीकरण न केवल स्थानीय आबादी की विभिन्न भाषाओं के निषेध के माध्यम से भाषा के थोपने में प्रकट हुआ, बल्कि राष्ट्रीय पहचान के पूर्ण विनाश में भी प्रकट हुआ।<ref>Миллер, А. Россия и русификация Украины в XIX веке // Россия-Украина: история взаимоотношений. — М.: Институт славяноведения и балканистики РАН, Институт «Открытое общество», 1997</ref> [[File:Russian language status and proficiency in the World.svg|thumb|300px|दुनिया में रूसी भाषा की स्थिति, यह 140 मिलियन लोगों के लिए मूल भाषा है, और लगभग 100 मिलियन विदेशियों के लिए दूसरे स्थान पर है - रूस के पूर्व उपनिवेशों के निवासी]] [[File:Александр Дугин на Всемирном русском народном соборе 2022 года.jpg|thumb|250px|अलेक्जेंडर डुगिन। रूसी दार्शनिक। आधुनिक काल में रूस द्वारा किए गए रूसीकरण के विचारक और "फ़ंडामेंटल्स ऑफ़ जियोपॉलिटिक्स: द जियोपॉलिटिकल फ़्यूचर ऑफ़ रशिया" (1997) पुस्तक के लेखक। राष्ट्रपति पुतिन के करीबी व्यक्ति।इस पुस्तक में यह भी कहा गया है कि रूस की सफलता के लिए अन्य भाषाओं का विनाश आवश्यक है।इस पुस्तक का रूसी विदेश नीति और सैन्य अभिजात वर्ग की रणनीतिक सोच पर गहरा प्रभाव पड़ा और इसे रूसी जनरल स्टाफ अकादमी में पाठ्यपुस्तक के रूप में इस्तेमाल किया गया।]] [[File:Продвижение подразделений ВС РФ в ходе вторжения на Украину 013.png|thumb|250px|रूसी सैनिक कीव की ओर बढ़ रहे हैं। रूस के कब्जे वाले अन्य देशों के क्षेत्रों से स्थानीय भाषाओं को जबरन खत्म किया जा रहा है और जीवन के सभी क्षेत्रों में रूसी भाषा को थोपा जा रहा है।]] इसलिए, रूस के भीतर ही, फिनो-उग्रिक लोग सबसे पहले पीड़ित थेऔर विशेष रूप से वेप्सियन (देश के उत्तर की स्वदेशी आबादी), जिनके विनाश में नरसंहार का आभास था, हालांकि आधिकारिक तौर पर इस तरह की मान्यता नहीं थी, और 19 वीं शताब्दी में रूसियों के उत्तरी समूहों के साथ इस लोगों के बहुमत को जबरन आत्मसात करने के लिए प्रेरित किया, अब उनमें से केवल 5 हजार हैं <ref>Название «чухари» употреблялось в 1920-е годы и в этнографической литературе, напр.: Старый и новый быт. — Л., 1924.</ref><ref> Пименов В. В. Вепсы: очерк этн. истории и генезиса культуры. — М.—Л., 1965</ref><ref>[https://www.is.fi/ulkomaat/art-2000000135514.html Putin on vepsäläinen?]</ref>।[[यूक्रेन]] और [[बेलारूस]] को इस तरह की नीति से सबसे अधिक नुकसान हुआ - ये ऐसे देश हैं जहां लोग रहते हैं, जो रूसियों की तरह, पूर्वी स्लाव समूह के लोगों से संबंधित हैं, रूसियों के दूर के रिश्तेदार हैं और [[मध्ययुग|मध्य युग]] में यहां रहने वाली जनजातियों के वंशज हैं, इसलिए उनका आत्मसात कुछ हद तक तेजी से हुआ।और [[जॉर्जिया]], [[फिनलैंड]] और [[एस्टोनिया]] में, ऐसी नीति विफल रही क्योंकि ये लोग ऐतिहासिक रूप से रूसियों से किसी भी तरह से जुड़े नहीं हैं और इसलिए पूरी तरह से विदेशी है।रूसी करण का [[ब्रिटिश साम्राज्य|पैमाना ब्रिटिश]] साम्राज्य की औपनिवेशिक नीति के बराबर है <ref>Станіслаў Станкевіч. Русіфікацыя беларускае мовы ў БССР і супраціў русіфікацыйнаму працэсу. — Мн.: Навука і тэхніка, 1994. — 79 с.</ref> == इतिहास == 7वीं-9वीं शताब्दियों में, पूर्वी स्लाव जनजातियाँ आधुनिक यूक्रेन के क्षेत्र से पश्चिमी आधुनिक रूस के क्षेत्र में स्थानांतरित हुईं। मध्य युग के दौरान, दोनों देशों की भूमि एक राज्य का हिस्सा थी जिसकी राजधानी कीव थी।12वीं शताब्दी में, कीवन रस अलग-अलग रियासतों में विभाजित होने लगा। 12वीं शताब्दी में, कीव के राजकुमार व्लादिमीर मोनोमाख के बेटे, यूरी ड्रोहोरुकी को सिंहासन पर कोई अधिकार नहीं था और इसलिए वह उत्तर-पूर्व में भूमि पर विजय प्राप्त करने चला गया। यही कारण है कि, 12वीं शताब्दी के मध्य में, स्लाव लोगों ने स्वयं को मध्य रूस की भूमि में पाया।उनके आगमन से पहले, मास्को की साइट पर, जिसे डोलगोरुकी द्वारा एक छोटी सी बस्ती के रूप में स्थापित किया गया था, आधुनिक फिन्स के निकट जनजातियाँ रहती थीं। वे डोलगोरुकी द्वारा पूरी तरह से नष्ट कर दिए गए, और 1169 में व्लादिमीर-सुज़ाल रियासत और कीव के बीच युद्ध छिड़ गया, जिसके कारण यह कीवियन रस से अलग हो गया<ref>Прибалтийско-финские народы России / Отв. ред. Е.И. Клементьев, Н.В. Шлыгина. — М.,: Наука, 2003. — С. 361. — 671 с.</ref>। [[File:Muromian-map.png|thumb|180px|9वीं शताब्दी में पूर्वी स्लावों का बसना]] 1240 में बटू पर आक्रमण के बाद, उत्तरी रियासतों के प्रमुख, अलेक्सांद्र नेवस्की, बटू के दत्तक पुत्र बन गए, और होर्डे की विजय में अलेक्सांद्र की भागीदारी के कारण उनके बेटे, 16 वर्षीय डेनियल को मॉस्को रियासत का पहला राजकुमार बनाया गया, जिससे आधुनिक रूस का विकास हुआ।वर्तमान रूस का एक अन्य प्रमुख मध्ययुगीन शहर नोवगोरोड था, जो लगातार मास्को के साथ युद्धरत था और 1478 में ही मास्को द्वारा उस पर विजय प्राप्त की जा सकी। अंत में, भविष्य की यूक्रेनी और बेलारूसी भूमि 14 वीं शताब्दी में भविष्य के रूस से अलग हो गई, लिथुआनिया के ग्रैंड डची का हिस्सा बन गई (18 वीं शताब्दी तक, ये दोनों लोग बहुत करीब थे, यूक्रेनी और बेलारूसी भाषाओं की शब्दावली अभी भी 84% तक मेल खाती है)।15वीं शताब्दी के अंत में, गोल्डन होर्डे क्रीमिया खानटे, अस्त्रखान और कज़ान खानटेस और मॉस्को राज्य में विघटित हो गया, जिसने अपने पूर्व सहयोगियों और पड़ोसियों के खिलाफ लगातार आक्रामक युद्ध छेड़े, मुख्य रूप से लिथुआनिया के ग्रैंड डची के खिलाफ, विशेष रूप से, स्मोलेंस्क शहर के लिए लगातार संघर्ष हुआ।रूसी लोग पूर्वी स्लाव जनजातियों से उभरे और मस्कोवाइट राज्य के समय में एक अलग लोगों के रूप में बने <ref>Тарас А. Е. Войны Московской Руси с Великим княжеством Литовским и Речью Посполитой в XIV—XVII вв. — М.; Минск : АСТ; Харвест, 2006. — 800</ref><ref>Русско-литовские и русско-польские войны // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907</ref><ref>Кром М. М. Стародубская война (1534—1537). Из истории русско-литовских отношений. — М.: Рубежи XXI, 2008.</ref><ref>Записки о Московіи XVI вѣка сэра Джерома Горсея. Переводъ съ англійскаго Н. А. Бѣлозерской. Съ предисловіемъ и примечаніями Н. И. Костомарова.— С.-Петербургъ: Изданіе А. С. Суворина, 1909. — 159 с.</ref>। [[File:Subdivisions of the Russian Empire by largest ethnolinguistic group (1897).svg|thumb|250px|रूसी साम्राज्य की जनसंख्या की मुख्य राष्ट्रीयताओं का मानचित्र, रूसी अल्पसंख्यक थे]] [[रूसी साम्राज्य|18वीं-19वीं शताब्दियों में रूसी साम्राज्य उस युग का एक सामान्य साम्राज्य था]], जैसे ब्रिटिश, फ्रांसीसी, स्पेनिश, ऑस्ट्रो-हंगेरियन या जर्मन साम्राज्य और स्वयं रूस के अलावा इसमें दर्जनों अन्य पूर्व विजित देश शामिल थे।रूसी साम्राज्य और अन्य साम्राज्यों के बीच मुख्य अंतर यह था कि इसके उपनिवेश विदेशों या अन्य महाद्वीपों पर स्थित नहीं थे, बल्कि महानगर के आसपास ही स्थित थे।उस समय की अन्य महाशक्तियों की तुलना में, यह अधिक पृथक था, और अपने पड़ोसियों के प्रति इसकी नीति अधिक दीर्घकालिक और आक्रामक थी। और अधिकांश महान साम्राज्यों की तरह, रूसी साम्राज्य का भी प्रथम विश्व युद्ध के बाद अस्तित्व समाप्त हो गया।अलेक्जेंडर केरेन्स्की के नेतृत्व में रूसी क्रांति के बाद, रूस एक गणराज्य बन गया, जिसने उन लोगों को स्वतंत्रता प्राप्त करने की अनुमति दी, जिन्हें उसने पहले जीत लिया था।सोवियत संघ ने, विशेष रूप से स्टालिन के शासनकाल से, जो अन्य बातों के अलावा, बड़े पैमाने पर दमन, 1932-1933 के अकाल, जिसने दस मिलियन लोगों की जान ले ली, और आतंक के लिए दोषी था, रूसी भाषा को थोपने और आरोपित करने की नीति जारी रखी <ref>Росія // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Накладом Адміністратури УАПЦ в Аргентині. — Буенос-Айрес, 1964. — Т. 7, кн. XIII : Літери Риз — Се. — С. 1633. — 1000 екз.</ref> <ref>Патин К. А. Справочник полный и подробный алфавитный указатель всех действующих приказов по военному ведомству… с 1859 по 1907 год. Т. 2. — Тамбов, 1908. — 1473 с.</ref> <ref>Eastman, Stalin's Russia and the Crisis of Socialism, 1940, p. 84 / Цит. за Гаєк, Фрідріх. Шлях до рабства / пер. з англ. Сергій Рачинський. — К. : Наш Формат, 2022. — 208 с.</ref> <ref>Гетти Арч. Практика сталинизма. Большевики, бояре и неумирающая традиция. Москва: РОССПЭН, 2016. 374 с.</ref>। सोवियत संघ के सभी लोगों की संस्कृतियाँ, रूसियों को छोड़कर, हर तरह से दबाई गईं और उनका धीरे-धीरे विनाश करने की योजना बनाई गई। यह जबरन सामूहिकीकरण में दिखाई दिया (लोगों को सामूहिक खेतों में भेजा गया, और जो भी निजी संपत्ति छोड़ने से इनकार करते थे, उन्हें रूस में निर्वासित कर दिया जाता था, जहाँ वे मर जाते थे या गोली मार दी जाती थी), रीति-रिवाजों को खत्म करने, स्वतंत्र उद्यमिता को नष्ट करने, और रूसियों को छोड़कर सभी लोगों के सर्वश्रेष्ठ प्रतिनिधियों को नष्ट करने में। इसके अलावा, राष्ट्रीय अवकाशों, जिसमें ईसाई क्रिसमस भी शामिल था, को मनाने पर आधिकारिक तौर पर प्रतिबंध था, और स्टालिन युग में इसके लिए गोली मार दी जाती थी, जबकि बाद के दौर में जेल या मानसिक चिकित्सालय में डाल दिया जाता था <ref>[https://web.archive.org/web/20160914174318/https://day.kyiv.ua/uk/article/poshta-dnya/pravda-pro-rozstril-kobzariv-postaie-z-popelu-zabuttya Правда про розстріл кобзарів постає з попелу забуття] // День: газета. — 2013. — 22 лютого.</ref>। [[File:Знам’янський Палац Культури, 30 листопада 2021.png|thumb|180px|सोवियत संघ में निर्मित संस्कृति का विशिष्ट घर]] पूर्वी यूक्रेन में एक ऐसी कहानी भी है, जहाँ एनकेवीडी विशेष सेवाओं ने यूक्रेनी लोकप्रिय वाद्ययंत्र बांदुरा बजाने वाले संगीतकारों को गोली मार दी थी। इसलिए, ईसाई अवकाशों का उत्सव गुप्त रूप से मनाया जाता था। इसके बजाय, बाद के सोवियत संघ में तथाकथित संस्कृति भवन बनाए गए, जहाँ कम्युनिस्ट पार्टी के कड़े नियंत्रण में सरकारी उद्यमों के श्रमिकों के लिए प्रचार से भरे प्रदर्शन आयोजित किए जाते थे (सोवियत संघ में सभी उद्यम केवल सरकारी थे, और निजी गतिविधियाँ, जिसमें मीडिया भी शामिल था, प्रतिबंधित थीं) <ref>[http://slovari.yandex.ru/dict/gl_social/article/2902/290_2971.HTM ''Дом культуры'']{{Dead link|date=दिसंबर 2025 |bot=InternetArchiveBot }}{{Недоступная ссылка|date=2018-09|bot=InternetArchiveBot}}{{мёртвая ссылка|число=14|месяц=06|год=2016}} — статья из Словаря по общественным наукам «Глоссарий.ру» (проект [[Яндекс.Словари]])</ref>। 1972 में, लोगों को विदेशी नृत्य जैज़ के लिए गिरफ्तार किया गया था। विदेशी सांस्कृतिक उत्पाद और यहाँ तक कि समाचार भी बहुत सीमित रूप में उपलब्ध थे। बाद के सोवियत संघ में, केवल राज्य द्वारा निर्धारित विशिष्ट अवकाशों पर ही लोगों को राष्ट्रीय पोशाक पहनने की अनुमति थी, और वह भी बहुत सीमित मात्रा में; सामान्य दिनों में राष्ट्रीय पोशाक पहनने पर व्यक्ति को राष्ट्रवाद के आरोप में जेल में डाला जा सकता था। केवल 1985-1991 में लोकतंत्रीकरण और सीमाओं के खुलने के साथ ही सोवियत संघ विघटित हुआ और कई देशों ने स्वतंत्रता प्राप्त की <ref>Алексеева Л. История инакомыслия в СССР. Новейший период. — М.: ЗАО РИЦ «Зацепа», 2001. — С. 24.</ref>। 2005 में, पुतिन ने रूस की संघीय सभा में बोलते हुए, सोवियत संघ के पतन और 15 देशों की स्वतंत्रता को "सदी की सबसे बड़ी भू-राजनीतिक आपदा" कहा था, और दावा किया था कि "लाखों रूसी अपने आप को अपनी मातृभूमि से बाहर पा गए।" ('''Крушение Советского Союза было крупнейшей геополитической катастрофой века.''') पुतिन ने 2014 और 2022 में यूक्रेन और रूस के खिलाफ सैन्य आक्रमण को सही ठहराने के लिए इस वाक्यांश का इस्तेमाल किया था। रूस सैन्य उपकरणों और प्रचार में सोवियत अधिनायकवादी प्रतीकों का भी उपयोग करता है।यूक्रेनी नागरिकों के जबरन अपहरण के अलावा, रूसी सेना और संघीय खुफिया सेवाओं ने बच्चों सहित इन लोगों पर अत्याचार भी किया <ref>[https://ipc.org.ua/uk/2024/04/vykonuvav-obovyazky-konvoyira-u-kativni-pid-chas-okupacziyi-hersona-zaochno-sudytymut-vijskovosluzhbovczya-rf/ Виконував обов’язки конвоїра у катівні під час окупації Херсона: заочно судитимуть військовослужбовця РФ]</ref>। == यूक्रेन का रूसीकरण == [[File:Lander und Volkerkarte Europas - fragment - by Dietrich Schafer - 1918 AD.jpg|thumb|240px|यूक्रेनियन लोगों के बसने का नक्शा, यूक्रेनी भाषा का प्रसार]] {{See also|पोलिश-यूक्रेनी युद्ध 1648-1654}} आधुनिक रूसी 17वीं शताब्दी में यूक्रेनी भूमि पर आये और बोहदान खमेलनित्सकी के नेतृत्व में यूक्रेनियों के अपनी स्वतंत्रता और पोलिश आक्रमण को पीछे हटाने के संघर्ष के दौरान, 1654 में रूस के साथ एक संधि संपन्न हुई। रूस ने इस बात पर जोर दिया कि यह कोई संघ संधि नहीं है, बल्कि यूक्रेन को स्वायत्तता के रूप में अपने क्षेत्र में शामिल करना है। === यूक्रेन के रूसीकरण का कालक्रम === {{See also|सोवियत-यूक्रेनी युद्ध}} [[File:Russian Nationalism.jpg|thumb|200px|यूक्रेनी शहर ओडेसा में रूसी संघीय सुरक्षा सेवा के एजेंटों ने रूसी कवि पुश्किन को चित्रित करते हुए एक रूसी प्रचार पोस्टर प्रकाशित किया, एक ऐसा विज्ञापन जिसने यूक्रेनी सहित यूरोप की सभी भाषाओं और संस्कृतियों का अपमान और अवमूल्यन किया।]] * 1690 - रूसी ऑर्थोडॉक्स चर्च द्वारा यूक्रेनी भाषा में छपी चर्च की पुस्तकों पर प्रतिबंध तथा उनके विनाश के प्रथम मामले (यह नीति 17वीं शताब्दी में कोसैक्स के रूस का संरक्षक बनने के तुरंत बाद शुरू हुई) यूक्रेनियन को आधिकारिक तौर पर अपने में शामिल नहीं किया गया था और नियमित रूप से आबादी के अन्य स्तरों के साथ कोसैक्स और किसानों दोनों को रूस में गहरे श्रम के लिए भेजा गया था, जो 1654 के समझौते का उल्लंघन था (लाडोगा नहर के निर्माण के दौरान 10 हजार यूक्रेनियन अस्वच्छ परिस्थितियों से मर गए थे) इससे हेटमागा [[इवान माज़ेपा]] का विद्रोह हुआ, जिसने रूस के साथ संबंध तोड़ दिए और स्वीडन के संरक्षण में जाना चाहता था।<ref>[http://litopys.org.ua/ohienko/oh14.htm XIVЯК МОСКВА ЗНИЩИЛА ВОЛЮ ДРУКУ КИЄВО-ПЕЧЕРСЬКОЇ ЛАВРИ]</ref>. * 1720. सम्राट पीटर I का फरमान, कीव और चेर्निहिव के मुद्रण गृहों में यूक्रेनी भाषा में पुस्तकों के मुद्रण पर प्रतिबंध। * 1764. यूक्रेन, स्मोलेंस्क (तब बेलारूस का एक जातीय क्षेत्र), बाल्टिक राज्यों और फिनलैंड के रूसीकरण पर महारानी कैथरीन द्वितीय का निर्देश (रूसी में обрусение Малороссии, Смоленска Финляндии и Прибалтики)<ref>[https://archive.org/details/sirio007/page/n389/mode/1up?view=theater Собственноручное наставление Екатерины II князю Вяземскому при вступлении им в должность генерал-прокурора (1764 года)]</ref>. * 1775. रूसी सैनिकों द्वारा यूक्रेनी कोसैक्स का विनाश * 1778 रूसी रूढ़िवादी चर्च के धर्मसभा का फरमान आबादी से यूक्रेनी चर्च की पुस्तकों की पूरी तरह वापसी पर <ref>[https://archive.org/details/OtmStMalPechSl1905/1905/page/n5/mode/1up?view=theater Об отмене стеснений малорусского печатного слова]</ref> * 1786. रूसी साम्राज्य के धार्मिक सेवाओं में यूक्रेनी भाषा के उपयोग और उच्च शिक्षण संस्थानों में यूक्रेनी भाषा के शिक्षण पर प्रतिबंध * 1831 शहरों में मैगडेबर्ग कानून को समाप्त कर दिया गया, जिससे यूक्रेनी भाषा में कानूनी कार्यवाही असंभव हो गई थी। *1862 - कीव प्रांत में यूक्रेनी भाषा के स्कूलों को बंद किया गया। यूक्रेनी साहित्यिक, वैज्ञानिक और राजनीतिक पत्रिका "ओस्नोवा" का प्रकाशन बंद कर दिया गया है। [[File:Валуєвський циркуляр. Valuev Circular.jpg|thumb|200px|वैल्यूव सर्कुलर]] *1863 मंत्री पेट्रो वैल्यूव का फरमान, जिसमें घोषणा की गई थी कि "कोई यूक्रेनी भाषा नहीं थी, कोई यूक्रेनी भाषा नहीं है, और एक भी नहीं हो सकती है, और जो कोई भी इससे असहमत है वह रूस का दुश्मन है" <ref>[https://archive.org/details/OtmStMalPechSl1905/1905/page/n5/mode/1up?view=theater Об отмене стеснений малорусского печатного слова]</ref> * 1876. ईएमएस आदेश. विदेश से यूक्रेनी पुस्तकों के आयात पर प्रतिबंध, यूक्रेनी प्रदर्शनों पर प्रतिबंध। एक संगीत समारोह में, प्रसिद्ध संगीतकार मायकोला लिसेन्को के गायक दल को यूक्रेनी लोकगीत "रेन" को फ्रेंच भाषा में गाने के लिए मजबूर किया गया।<ref>[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Valuievskyj_tsyrkuliar ВАЛУЄВСЬКИЙ ЦИРКУЛЯР]</ref>. * 1881. यूक्रेनी भाषा में शब्दकोश छापने की अनुमति पर कानून, लेकिन रूसी वर्तनी के अनुसार * 1887 सेंसर ने यूक्रेनी भाषा के व्याकरण की पांडुलिपि को बिना पढ़े ही वापस कर दिया, और लेखक को लिखा कि "इस भाषा के व्याकरण के प्रकाशन की अनुमति नहीं दी जानी चाहिए, जो विलुप्त होने के लिए अभिशप्त है।" * 1888 सम्राट अलेक्जेंडर तृतीय का फरमान "आधिकारिक संस्थानों में यूक्रेनी भाषा के उपयोग और यूक्रेनी नामों के साथ बपतिस्मा पर प्रतिबंध।" * 1889. कीव में एक पुरातात्विक सम्मेलन में, लोगों को यूक्रेनी भाषा को छोड़कर सभी भाषाओं में बात करने की अनुमति दी गई। * 1903. पोल्टावा में लेखक इवान कोटलियारेव्स्की के स्मारक के उद्घाटन के समय, वास्तुकार को यूक्रेनी में बोलने की अनुमति नहीं दी गई थी। *1905. रूसी मंत्रिपरिषद ने यूक्रेनी भाषा पर प्रतिबंध हटाने की कीव और खार्किव विश्वविद्यालयों की याचिका को "अनुचित" बताते हुए खारिज कर दिया। * 1906 और 1907. ओडेसा और मायकोलाइव में समाचार पत्र "प्रोस्विता" का बंद होना। * 1908 सीनेट के आदेश में कहा गया कि "यूक्रेन में शिक्षा में सुधार करना रूस के लिए हानिकारक और खतरनाक है।" * 1910 - स्टोलिपिन का आदेश, जिसमें यूक्रेनियनों को विदेशियों की श्रेणी में शामिल किया गया तथा सभी यूक्रेनी राजनीतिक संगठनों पर प्रतिबंध लगा दिया गया। * 1914 सम्राट निकोलस द्वितीय ने रूसी साम्राज्य में प्रमुख यूक्रेनी लेखक टारस शेवचेंको के जन्म की 100वीं वर्षगांठ के जश्न पर प्रतिबंध लगा दिया<ref>[https://kpi.ua/shevchenko-revolt Ювілей Т.Г. Шевченка і студентські заворушення в Києві 100 років тому]</ref>. * 1917. क्रांति के दौरान, यूक्रेनी पीपुल्स रिपब्लिक को स्वतंत्रता प्राप्त हुई, लेकिन बाद में लेनिन ने इसके खिलाफ युद्ध की घोषणा कर दी। खार्किव में यूक्रेन समर्थक लोगों की सामूहिक हत्याएं, न्यायेतर हत्याएं, गिरफ्तारियां और यातनाएं दी गईं। * 1918. कीव में नागरिकों की सामूहिक हत्याएं और लाल आतंक, मिखाइल मुरावियोव के नेतृत्व में सोवियत सेना के पहले आक्रमण के दौरान किए गए, जो वास्तव में सोवियत रूस के रक्षा मंत्री का पद संभाल रहे थे।1917-1921 के सोवियत-यूक्रेनी युद्ध का प्रकरण (कुछ शोधकर्ता इसे रूस में गृह युद्ध का हिस्सा मानते हैं) [[File:Budynok Grushevskogo.jpg|thumb|मिखाइलो ह्रुशेव्स्की का घर, जो सोवियत रूस की गोलाबारी से प्रभावित था, 1918]] * 1919. चेका ने स्वतंत्रता समर्थकों और बुद्धिजीवियों को व्यवस्थित रूप से नष्ट कर दिया। प्रथम सोवियत यातना शिविरों का निर्माण (जिन्हें बाद में श्रम शिविरों का नाम दिया गया, जो स्टालिन के समय में गुलाग प्रणाली में विकसित हो गए), विशेष रूप से कीव में, राजनीतिक कैदियों को रखने के लिए। * 1920. लाल सेना ने खाद्यान्न की जबरन जब्ती से उत्पन्न असंतोष के कारण हुए किसान विद्रोहों को सक्रिय रूप से दबा दिया। इनमें सबसे प्रसिद्ध ग्रीन आर्मी विद्रोह था, जिसने यूक्रेन के बड़े क्षेत्र को कवर किया था। इन आंदोलनों के दमन के साथ-साथ सामूहिक हत्याएं, गांवों को जलाना और दमन भी किया गया। * 1922. खोलोदनोयार्स्क गणराज्य, जो कि पूर्ववर्ती रूसी साम्राज्य में बोल्शेविकों का प्रतिरोध करने वाली अंतिम चौकी थी, का क्रूरतापूर्वक दमन किया गया। सोवियत रूस के क्यूबन और अन्य यूक्रेनी बस्तियों में सोवियत-यूक्रेनी युद्ध के बाद, समाचार पत्र "प्रोस्विता" को समाप्त कर दिया गया था<ref>Репресовані кінематографісти. Актуальна пам'ять: Статті й документи /Кінематографічні студії. Випуск п'ятий. — К.: «Кіно-Театр»; «АРТ КНИГА», 2017. — 176 с.</ref> * 1929 बुद्धिजीवियों की एक नई पीढ़ी की पहली गिरफ़्तारी (यह पता चला कि सोवियत संघ में "यूक्रेनीकरण" 1920 के दशक में दमन के भावी पीड़ितों की पहचान करने के लिए किया गया था)<ref>Корніеєнко Агніешка Розстріляне відродження / Rozstrzeelane odrodzenie, Краків-Перемишль 2010 (пол.), 272 с.</ref> <ref> Від українізації до русифікації. Інформаційний бюлетень ЗП УГВР. — Ч. 2. — Нью-Йорк, 1970.</ref>. * 1932 होलोडोमोर शुरू हुआ - जिसे दुनिया भर के कई देशों द्वारा नरसंहार के रूप में मान्यता दी गई, यूक्रेन और रूस का दक्षिणी भाग, जहां मुख्य रूप से यूक्रेनियन रहते थे (क्यूबन, वोरोनिश क्षेत्र, बेलगोरोद क्षेत्र) प्रभावित हुए।<ref>Репресовані кінематографісти. Актуальна пам'ять: Статті й документи /Кінематографічні студії. Випуск п'ятий. — К.: «Кіно-Театр»; «АРТ КНИГА», 2017. — 176 с.</ref> * 1933 होलोडोमोर के दौरान, "यूक्रेनीकरण" की नीति की समाप्ति के बारे में स्टालिन का टेलीग्राम प्रकाशित हुआ (यूक्रेनी में Українізація)<ref>Історія української літератури XX століття: у 2 кн.: 1910—1930-ті роки: Навч. посібник/ за ред. В. Г. Дончика. — Кн. 1. — К.: Либідь, 1993. — С. 21.</ref>. * 1937 एनकेवीडी द्वारा पूरे यूक्रेनी बौद्धिक अभिजात वर्ग को फांसी दी गई, <ref>Українська література XX століття: навч.-метод. посіб. для студентів 2-го курсу, які навчаються за спец. 035 — Філологія (заоч. форма) / Нар. укр. акад., каф. українознавства; упоряд. О. В. Слюніна. — Харків: Вид-во НУА, 2018. — 128 с.</ref>. [[File:Kyiv Bykivnia central monument.JPG|thumb|बाइकिवन्यान कब्रें, सोवियत दमन के पीड़ितों के लिए यूक्रेन में सबसे बड़ा दफन स्थान]] * 1938 क्रेमलिन ने सोवियत यूक्रेन के स्कूलों में रूसी भाषा के अनिवार्य अध्ययन का आदेश दिया।क्रेमलिन के आदेश से कई राष्ट्रों के बौद्धिक अभिजात वर्ग के विनाश के बाद, सोवियत प्रचार ने इन राष्ट्रों को चित्रित किया: यूक्रेनी, बेलारूसी, आदि, विशेष रूप से छायांकन में, "पिछड़े" के रूप में और जोर देकर कहा कि "रूसी यूएसएसआर में मुख्य लोग हैं" और "राष्ट्रों की मित्रता" के बारे में कथा को दोहराया, सामूहिक दमन और जबरन रूसीकरण का कोई भी सार्वजनिक उल्लेख सोवियत गुप्त सेवाओं द्वारा दंडित किया जाता था और इसलिए अधिकांश आबादी द्वारा इसे दबा दिया जाता था <ref name=":0">{{Cite web|title=Валентин СПЕРКАЧ: «Впевнений, рано чи пізно, Кубань і Україна будуть разом»|url=https://grinchenko-inform.kubg.edu.ua/valentyn-sperkach-vpevnenyj-rano-chy-pizno-kuban-i-ukrayina-budut-razom/|website=grinchenko-inform.kubg.edu.ua|date=2023-06-09|accessdate=2023-10-23|language=uk|first=Signatulin|last=Vitaly}}</ref><ref>{{Cite web|title=АНОНС: Показ фільму “Кубанські козаки. А вже літ двісті...”|url=https://www.istpravda.com.ua/short/2023/06/23/162832/|website=Історична правда|accessdate=2023-10-23}}</ref><ref>{{Cite web|title=У Музеї Голодомору відбувся показ фільму «Кубанські козаки. А вже літ двісті…»|url=https://holodomormuseum.org.ua/news-museji/u-muzei-holodomoru-vidbuvsia-pokaz-filmu-kubanski-kozaky-a-vzhe-lit-dvisti/|website=Національний музей Голодомору-геноциду|accessdate=2023-10-23|language=uk}}</ref>। * 1958 कम्युनिस्ट पार्टी की केंद्रीय समिति की कार्यकारी समिति का यूक्रेनी स्कूलों में रूसी भाषा में शिक्षा देने का प्रस्ताव। 17 सितम्बर, 1959 को यूक्रेनी एसएसआर के सुप्रीम राडा ने एक संगत प्रस्ताव अपनाया। * 1961. सोवियत संघ की कम्युनिस्ट पार्टी की 22वीं कांग्रेस - "राष्ट्रों का एक सोवियत लोगों में विलय" पर एक नया पार्टी कार्यक्रम। * 1970. सोवियत संघ के शिक्षा मंत्रालय का आदेश कि सभी शोध-प्रबंध केवल रूसी भाषा में ही लिखे जाएं और उनका बचाव किया जाए। मूल के सोवियत असंतुष्ट इवान डिजुबा के लेख "अंतर्राष्ट्रीयता या रूसीकरण" (Інтернаціоналізм чи русифікація?) ने विशेष सेवाओं द्वारा दबाए गए व्यापक विरोध को भड़का दिया और लेखक को सोवियत मनोरोग अस्पतालों में लंबे समय तक कारावास में रहना पड़ा <ref>{{Cite web |url=http://shron.chtyvo.org.ua/Suchasnist/1976_N01_181.pdf |title=Василь Стус. Я обвинувачую // Сучасність. Січень 1976 — Ч. 1(181) |accessdate=16 серпня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151123181633/http://shron.chtyvo.org.ua/Suchasnist/1976_N01_181.pdf |archivedate=23 листопада 2015 |deadurl=yes }}</ref>। *1972-1985 - यूक्रेनी बुद्धिजीवियों और असंतुष्टों की नई गिरफ्तारियाँ, जिन्हें फिर दंडात्मक मनोरोग अस्पतालों और जेलों में भेज दिया गया, सबसे कुख्यात वासिल स्टूस था * 2014. पूर्वी यूक्रेन के रूसी कब्जे वाले क्षेत्रों में, स्कूलों में पढ़ाई के लिए रूसी भाषा अपनाई जा रही है। रूसी सैनिकों द्वारा यूक्रेनी पुस्तकों को जब्त करना और जला देना। यूक्रेनी हेटमैन के स्मारकों का विध्वंस <ref>[https://web.archive.org/web/20220508234920/https://www.bbc.com/ukrainian/ukraine_in_russian/2016/10/161027_ru_s_ukrainian_in_donetsk Школы "ДНР": как изучают украинскую историю и язык?]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20220509000046/https://ru.krymr.com/a/29219102.html Искоренить идентичность: как из крымских школ выдавливают украинский]]</ref> [[File:Cemetery in Izium made during Russian occupation (25).jpg|thumb|रूसी सैनिकों द्वारा मारे गए और प्रताड़ित किए गए यूक्रेन समर्थक नागरिकों के शव, खार्किव क्षेत्र, यूक्रेन]] * 2022 रूस में यूक्रेनी भाषा के मानदंडों के विनियमन के लिए संस्थान के निर्माण पर रूसी संघ के विज्ञान मंत्रालय के प्रमुख के समक्ष रूसी संघ के राज्य ड्यूमा के डिप्टी येवगेनी फेडोरोव का भाषण। अस्थायी रूप से कब्जे वाले क्षेत्रों में रूसी सैनिकों ने यूक्रेनी साहित्य और इतिहास की पाठ्यपुस्तकों को जब्त कर लिया और नष्ट कर दिया। रूसी सैनिकों ने शैक्षणिक संस्थान के कर्मचारियों पर दबाव डाला।2022 में<ref>[https://web.archive.org/web/20220509000048/https://ru.krymr.com/a/news-v-krimu-ne-ostalos-shkol-s-obucheniem-na-ukrainskom-yazike/29842791.html В Крыму не осталось ни одной школы с обучением на украинском языке – правозащитники]</ref>, क्रीमिया के कब्जे वाले अधिकारियों ने खेरसॉन, खार्किव और ज़ापोरिज़िया क्षेत्रों के शिक्षकों के लिए तथाकथित पुनर्प्रशिक्षण शिविर बनाए, जिसका उद्देश्य उन्हें "रूसी शैक्षिक मानकों" में स्थानांतरित करना था<ref>[https://web.archive.org/web/20220405005345/https://www.radiosvoboda.org/a/novyny-pryazovya-okupatsiya-peresliduvannya-vchyteliv/31782322.html Змушують вчити російською». На півдні України військові РФ полюють на освітян]</ref> <ref>[https://m.censor.net/ua/news/3342092/v_melitopoli_okupanty_nyschat_knygy_z_istoriyi_ukrayiny В Мелітополі окупанти нищать книги з історії України]</ref> <ref>{{Cite web|title=How the West Tolerated Russia’s Kidnapping of Ukrainian Children {{!}} European Resilience Initiative Center|url=https://european-resilience.org/analytics/how-west-tolerated-russias-kidnapping-ukrainian-children|website=european-resilience.org|accessdate=2023-12-02|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Wayback Machine|url=https://hub.conflictobservatory.org/portal/sharing/rest/content/items/97f919ccfe524d31a241b53ca44076b8/data|website=web.archive.org|date=2023-03-22|accessdate=2023-12-02|archive-date=2023-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322181218/https://hub.conflictobservatory.org/portal/sharing/rest/content/items/97f919ccfe524d31a241b53ca44076b8/data}}</ref><ref>{{Cite web|title=How Moscow grabs Ukrainian kids and makes them Russians|url=https://apnews.com/article/ukrainian-children-russia-7493cb22c9086c6293c1ac7986d85ef6|website=AP News|date=2023-03-17|accessdate=2023-12-02|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Many Ukrainians see Putin’s invasion as a continuation of Stalin’s genocide|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/many-ukrainians-see-putins-invasion-as-a-continuation-of-stalins-genocide/|website=Atlantic Council|date=2023-11-25|accessdate=2023-12-02|language=en-US|first=Peter|last=Dickinson}}</ref> * 2023. यूक्रेनी नागरिकों के विरुद्ध किए गए युद्ध अपराधों के समानांतर, रूसी सैनिक और विशेष सेवाएं पुस्तकों और संग्रहालयों में प्रदर्शित वस्तुओं को नष्ट कर रही हैं, सार्वजनिक रूप से यूक्रेनी प्रतीकों को जला रही हैं, यूक्रेन के प्रति वफादार नागरिकों का अपहरण कर उन्हें प्रताड़ित कर रही हैं, तथा बच्चों को आत्मसात करने के उद्देश्य से रूस भेज रही हैं<ref>{{Cite web |url=https://sprotyv.mod.gov.ua/okupanty-spalyuyut-na-tot-ukrayinski-knygy-v-kotelnyah/ |title=Окупанти спалюють на ТОТ українські книги в котельнях |access-date=27 मई 2025 |archive-date=24 मार्च 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324065313/https://sprotyv.mod.gov.ua/okupanty-spalyuyut-na-tot-ukrayinski-knygy-v-kotelnyah/ |url-status=dead }}</ref>। == बेलारूस का रूसीकरण == [[File:Statut-1588.jpg|thumb|200px|"पोचोनिया" के प्रतीक के साथ तीसरी लिथुआनियाई संविधि - लिथुआनिया का राज्य प्रतीक और बेलारूस का राष्ट्रीय प्रतीक, वर्तमान में अलेक्जेंडर लुकाशेंको द्वारा उपयोग के लिए प्रतिबंधित है]] अपने इतिहास के अधिकांश समय में बेलारूस लिथुआनिया के ग्रैंड डची के शासन के अधीन था और महान यूरोपीय देशों के अधिकांश क्षेत्र पर उसका कब्जा था। लिथुआनियाई लोग बेलारूसियों के अधिकारों और भाषा का सम्मान करते थे।लिथुआनियाई क़ानून के रूप में जाने जाने वाले विधायी कृत्यों का नाम बताइए, जिन्हें उस भाषा में जारी किया गया था जिसे अब पुरानी यूक्रेनी और पुरानी बेलारूसी माना जाता है (बेलारूसी और यूक्रेनी भाषाओं की शब्दावली अभी भी 84% तक मेल खाती है)।मस्कोवाइट राज्य और बाद में रूस ने लिथुआनिया के ग्रैंड डची के पूर्व में लगातार युद्ध छेड़े और स्मोलेंस्क पर कब्जा कर लिया। पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमंडल के विभाजन और लिथुआनिया के ग्रैंड डची के विनाश के बाद, अधिकांश बेलारूसी जातीय भूमि रूसी साम्राज्य का हिस्सा बन गई, जिसके बाद रूसी अधिकारियों ने बेलारूसी अभिजात वर्ग की सामूहिक गिरफ्तारी और उनके स्थान पर रूसियों को लाना शुरू कर दिया। [[File:Маскалізацыя (русіфікацыя) імёнаў сялянаў Мазырскага павету (1861).jpg|thumb|200px|रूसी साम्राज्य द्वारा नियंत्रित बेलारूस के क्षेत्रों में, स्थानीय निवासियों के बेलारूसी नामों और उपनामों को जबरन रूसी नामों से बदल दिया गया]] === बेलारूसी भाषा के उत्पीड़न का कालक्रम === * 1764. यूक्रेन, स्मोलेंस्क (तब बेलारूस का एक जातीय क्षेत्र), बाल्टिक राज्यों और फिनलैंड के रूसीकरण पर महारानी कैथरीन द्वितीय का निर्देश (रूसी में обрусение Малороссии, Смоленска Финляндии и Прибалтики)<ref>[https://archive.org/details/sirio007/page/n389/mode/1up?view=theater Собственноручное наставление Екатерины II князю Вяземскому при вступлении им в должность генерал-прокурора (1764 года)]</ref>. *1772 में, कैथरीन द ग्रेट ने एक डिक्री पर हस्ताक्षर किए, जिसके अनुसार संलग्न क्षेत्रों में दस्तावेज़ केवल रूसी में तैयार किए जाने थे, और 1773 में उन्होंने "स्थानीय न्यायालयों की स्थापना पर" एक और डिक्री पर हस्ताक्षर किए, जिसने फिर से न्यायिक प्रणाली में विशेष रूप से रूसी के अनिवार्य उपयोग के लिए प्रदान किया <ref name="ref_auto_1">Дакументы і матэрыялы па гісторыі Беларусі. Т. 2. — Менск, 1940.</ref>. * 1795 बाद में, देश की दासता शुरू हुई - कैथरीन द ग्रेट के शासनकाल के दौरान, लगभग आधे मिलियन पहले से मुक्त बेलारूसी किसान रूसी रईसों की संपत्ति बन गए।बेलारूसी भूमि में नियमित रूप से विद्रोह होते रहे, लेकिन उन सभी को क्रूरतापूर्वक दबा दिया गया। यह ध्यान दिया जाना चाहिए कि तादेउज़ कोज़्स्कीस्ज़को के विद्रोह को दबाने के बाद, अलेक्जेंडर सुवोरोव को 25 हजार सर्फ़ों का इनाम मिला था <ref>Філатава А. [https://web.archive.org/web/20230102164655/http://www.belhistory.eu/category/2000-t-7-ssh-1/ Нацыянальнае пытанне і палітыка царскага ўраду ў Беларусі (канец XVIII — першая палова ХIХ ст.)] // Беларускі Гістарычны Агляд. Т. 7, Сш. 1, 2000.</ref>.<ref name="sved">[[Вячаслаў Швед|Швед В.]] [https://web.archive.org/web/20151020160251/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/07/07szved.htm Эвалюцыя расейскай урадавай палітыкі адносна земляў Беларусі (1772—1863 г.)] // [[Гістарычны Альманах]]. Том 7, 2002.</ref>. [[File:Маскалізацыя (русіфікацыя). Быхаў.jpg|thumb|200px|बायखोव शहर की वास्तुकला का रूसीकरण, जिसमें सबसे ऊपर लिथुआनिया के ग्रैंड डची के समय का चित्रण है, उसके बाद रूसी साम्राज्य के समय का चित्रण है, तथा यूएसएसआर से बचा हुआ शहर के केंद्र का आधुनिक दृश्य है]] * 1825. सम्राट निकोलस प्रथम के सत्ता में आने के बाद, 1830-1831 का नवम्बर विद्रोह दबा दिया गया<ref>Миллер А. И. Планы властей по усилению русского ассимиляторского потенциала в Западном крае // «Украинский вопрос» в политике властей и русском общественном мнении (вторая половина XIХ века). — СПб: Алетейя, 2000.</ref>) * 1831. एक "कमिटे ऑक्सिडेंटल" स्पेशल का गठन, जिसका कार्य "ग्रैंड रूस के अंतर्देशीय प्रांतों के साथ पूरे ऑक्सिडेंटल क्षेत्र को समान बनाना" था। ले मिनिस्ट्रे डे ल'इंटेरियूर डे ल'एम्पायर रुसे, पियोत्र वालोउयेव, एक तैयारी के लिए लेडिट कॉमिट अन "एस्से स्पेशल सुर लेस मोयेंस डी'रूसिफिकेशन डु टेरिटरी ऑक्सिडेंटल" (रूस: Очерк о средствах обрусения Западного края)<ref name="Arlou-1993">[[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Арлоў У.]] Як беларусы змагаліся супраць расейскага панавання? // {{Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі|к}} С. 51—52.</ref>. * 1832 बेलारूसी भाषा और संस्कृति का सम्मान करने वाले ग्रीक कैथोलिक और बेसिलियन स्कूलों का सामूहिक परिसमापन किया गया। शिक्षा पर रूसी ऑर्थोडॉक्स चर्च का नियंत्रण मजबूत हुआ * 1840. निकोलस प्रथम ने एक आदेश जारी किया जिसके अनुसार आधिकारिक दस्तावेज़ों में "बेलारूस" (Беларусь) और "बेलारूसी" (беларусы) शब्दों का उपयोग करना निषिद्ध कर दिया गया। बेलारूस को "उत्तर-पश्चिमी क्षेत्र" नाम दिया गया था (रूसी। Северо-Западный край)<ref>''[[Уладзімер Арлоў (гісторык)|Арлоў У.]]'' [http://knihi.com/Uladzimir_Arlou/Dziesiac_viakou_bielaruskaj_historyi.html Дзесяць вякоў беларускай гісторыі] (862―1918): Падзеі. Даты. Ілюстрацыі. / У. Арлоў, Г. Сагановіч. ― Вільня: «Наша Будучыня», 1999.</ref>{{,}}<ref name="hb237">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 237.</ref> *1852. ग्रीक कैथोलिक चर्च के परिसमापन के साथ, बेलारूसी धार्मिक साहित्य का सामूहिक विनाश शुरू हुआ। जी हां, योसिप सेमाशको ने बेलारूसी चर्चों में पाई गई 1,295 पुस्तकों को जलाए जाने की घटना को स्वयं देखा था। अपने संस्मरणों में, वह गर्व से बताते हैं कि अगले तीन वर्षों में, उनके आदेश पर बेलारूसी भाषा की दो हज़ार पुस्तकें जला दी गईं।<ref name="historyja228">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 228.</ref>. * 1864. "उत्तर-पश्चिमी क्षेत्र" के गवर्नर-जनरल मिखाइल मुरावियोव-विलेंस्की (1796-1866) थे, जो बेलारूसी आबादी के साथ दुर्व्यवहार के लिए जाने जाते थे। उन्होंने शिक्षा पर विशेष ध्यान दिया और मुरावियोव का आदर्श वाक्य प्रसिद्ध हो गया: "जो काम रूसी संगीन खत्म नहीं कर सकी, उसे रूसी स्कूल और चर्च खत्म कर देंगे।" (रूसी।: "Что не доделал русский штык - доделает русская школа и русский поп)<ref>[https://www.svaboda.org/a/28134928.html У менскім праваслаўным храме маліліся за Мураўёва-вешальніка — упершыню за сто гадоў], [[Радыё Свабода]], 23 лістапада 2016 г.</ref><ref>{{Літаратура/Гістарыяграфія гісторыі Беларусі|к}} С. 133.</ref><ref name="hb237" /><ref name="hb291">{{Літаратура/Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў)|к}} С. 291.</ref>. [[File:Маскалізацыя (русіфікацыя). Полацак.jpg|thumb|200px|देश का सबसे पुराना शहर पोलोत्स्क, 1812, 2012 और 2006 में रूसियों द्वारा वास्तुशिल्प विरासत के विनाश का कालक्रम]] * 1900 रूसी साम्राज्य के शिक्षा मंत्रालय ने देश के सभी स्कूलों के लिए निम्नलिखित कार्य निर्धारित किया: "विभिन्न राष्ट्रीयताओं के बच्चों को विशुद्ध रूप से रूसी अभिविन्यास प्राप्त करना चाहिए और रूसी राष्ट्र के साथ पूर्ण विलय के लिए तैयार होना चाहिए" <ref name="bielarus-vkl-327">{{Літаратура/Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012)|к}} С. 327.</ref> * 1914 प्रथम अखिल रूसी लोक शिक्षा कांग्रेस के प्रस्तावों में बेलारूसी लोगों का उल्लेख नहीं किया गया था, जिसमें रूसी साम्राज्य के लोगों की एक महत्वपूर्ण संख्या सूचीबद्ध थी। सामान्यतः, बेलारूस में शासन की पूरी अवधि के दौरान, रूसी साम्राज्य के अधिकारियों ने एक भी बेलारूसी स्कूल खोलने की अनुमति नहीं दी<ref>{{Літаратура/Русіфікацыя: царская, савецкая, прэзыдэнцкая (2010)|к}} С. 19.</ref> * 1929. "बेलारूसीकरण" की नीति का अंत, राजनीतिक दमन की शुरुआत<ref name="Katlarcuk-2009">[[Андрэй Катлярчук|Катлярчук А.]] [https://web.archive.org/web/20091202093523/http://arche.by/by/19/30/1220/ Прадмова да «літоўскага» нумару] // [[Arche]] № 9, 2009.</ref><ref>{{Літаратура/Даведнік Маракова|РЛ|1|0|РЛ1-3|РЛ1-3}}</ref>. * 1930. यूएसएसआर में, "धर्म के खिलाफ लड़ाई" की आड़ में, अद्वितीय वास्तुशिल्प स्मारकों का सामूहिक विनाश शुरू हुआ। सोवियत अधिकारियों के आदेश से विटेब्स्क, ओरशा और पोलोत्स्क के प्राचीन मठों को नष्ट कर दिया गया<ref>[[Юры Пацюпа|Пацюпа Ю.]] [https://web.archive.org/web/20151020150826/http://arche.bymedia.net/2003-6/paciu603.html Занядбаная старонка правапісу: прапановы пісаньня прыназоўніка у/ў перад словамі, што пачынаюцца з галоснай] // [[Arche]]. № 6 (29), 2003.</ref><ref>Бекус Н. [https://web.archive.org/web/20151020151343/http://arche.bymedia.net/2004-2/bekus204.htm Тэрапія альтэрнатывай, або Беларусь, уяўленая інакш] // [[Arche]]. № 2 (31), 2004.</ref><ref>Клімчук Ф. [http://mowaznaustwa.ru/2009/02/26/fdklimchuk-staradaўnyaya-pismennasc-i-paleskiya-gavorki/ Старадаўняя пісьменнасць і палескія гаворкі] // Беларуская лінгвістыка. Вып. 50., 2001. С. 19—24.</ref>। * 1937. सोवियत अधिकारियों के आदेश से, तत्कालीन बेलारूसी बुद्धिजीवियों के सभी प्रतिनिधियों को गोली मार दी गई, और उनके अवशेषों को कुरोपाटी जंगल में दफना दिया गया<ref>[[Юры Пацюпа|Пацюпа Ю.]] [https://web.archive.org/web/20151020150826/http://arche.bymedia.net/2003-6/paciu603.html Занядбаная старонка правапісу: прапановы пісаньня прыназоўніка у/ў перад словамі, што пачынаюцца з галоснай] // [[Arche]]. № 6 (29), 2003.</ref><ref>Бекус Н. [https://web.archive.org/web/20151020151343/http://arche.bymedia.net/2004-2/bekus204.htm Тэрапія альтэрнатывай, або Беларусь, уяўленая інакш] // [[Arche]]. № 2 (31), 2004.</ref><ref>Клімчук Ф. [http://mowaznaustwa.ru/2009/02/26/fdklimchuk-staradaўnyaya-pismennasc-i-paleskiya-gavorki/ Старадаўняя пісьменнасць і палескія гаворкі] // Беларуская лінгвістыка. Вып. 50., 2001. С. 19—24.</ref>। * 1942. बेलारूसी साहित्य के क्लासिक लेखक यंका कुपाला की मास्को में सोवियत गुप्तचर सेवाओं द्वारा हत्या कर दी गई। * 1948. राष्ट्रीय मुक्ति आंदोलन की एक शख्सियत ओलेसा फर्स को बेलारूसी कोट ऑफ आर्म्स "पाहोन्या" (बेलारूसी Пагоня, Pagonya) का प्रदर्शन करने के लिए 25 साल जेल की सजा सुनाई गई थी<ref>[https://web.archive.org/web/20170905001658/https://news.tut.by/society/556639.html Памерла беларуская патрыётка Алеся Фурс. У маладосці яна атрымала 25 гадоў лагера за "Пагоню"281]</ref>। * 1960-1970. [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] के बाद, शहरों के जीर्णोद्धार और पुनर्निर्माण के मास्टर प्लान की आड़ में, वास्तुशिल्प स्मारकों का विनाश जारी रहा। 1960 और 1970 के दशक में बेलारूसियों को वास्तुकला विरासत में सबसे बड़ा नुकसान हुआ<ref>Касперович Л. [https://web.archive.org/web/20180313145029/https://news.tut.by/culture/583749.html Местные бабушки плакали: "Оставьте нам церковь". Деревянные храмы Беларуси, которые нужно увидеть], [[TUT.BY]], 12 сакавіка 2018 г.</ref> [[File:БЧБ графіті.jpg|thumb|170px|विरोध प्रदर्शन के समर्थन में भित्तिचित्र]] * 1995. अलेक्जेंडर लुकाशेंको के सत्ता में आने के बाद, बेलारूस के राज्य प्रतीकों - सफेद-लाल-सफेद झंडा और पाहोन्या के ऐतिहासिक कोट ऑफ आर्म्स - को संशोधित सोवियत प्रतीकों के साथ बदल दिया गया, और गान को भी बदल दिया गया (संशोधित पाठ के साथ सोवियत बेलारूस के गान की धुन का उपयोग किया गया)।इसके अलावा, रूसी को दूसरी आधिकारिक भाषा का दर्जा प्राप्त है (रूसी का उपयोग 90% शैक्षणिक संस्थानों और मीडिया में किया जाता है), यूनेस्को के अनुसार, बेलारूसी भाषा विलुप्त होने के खतरे में है[30]<ref>{{Літаратура/Дзевяноста пяты (2015)|к}} С. 10.</ref>.। *2020. राष्ट्रपति चुनाव के परिणामों का मिथ्याकरण, अर्थव्यवस्था की गिरावट और दमन में वृद्धि के कारण बड़े पैमाने पर विरोध प्रदर्शन हुए, जिन्हें रूसी विशेष सेवाओं की मदद से क्रूरतापूर्वक दबा दिया गया, बेलारूस रूसी सैनिकों का वास्तविक आधार बन गया।उसी वर्ष, फिल्म कुपाला (Купала, Kupala, 2020) जो बेलारूसी कवि और वैज्ञानिक यंका कुपाला के जीवन के माध्यम से बेलारूस के रूसीकरण की कहानी कहती है, के प्रदर्शन पर सिनेमाघरों में प्रतिबंध लगा दिया गया था<ref>Литвинов Р. Вечноцветущая поэзия Янки Купалы: к 100-летию со дня рождения / Родивальт Литвинов // Детская литература. 1982: сборник статей.- М.: Детская литератруа, 1982.- С. 3 - 24.- Библиография в подстрочных примечаниях</ref>। == पोलैंड का रूसीकरण == [[File:Polish Prometheus 1831.PNG|thumb|220px|फ्रांसीसी कलाकार "पोलिश प्रोमेथियस" की पेंटिंग]] [[File:Belarusians - on Ethnic Map of European Russia by Aleksandr Rittich - 1875 AD.jpg|thumb|220px|रूसी साम्राज्य में पोलिश लोगों द्वारा बसा हुआ क्षेत्र]] [[File:Marcin Zaleski, Wzięcie Arsenału.jpg|thumb|220px|1831 का पोलिश विद्रोह]] रूस ने सदियों तक पोलैंड के साथ युद्ध लड़ा और पोलैंड के तीन विभाजनों के बाद, जो रूसी साम्राज्य, जर्मनी और ऑस्ट्रिया के बीच हुए, पोलैंड का बड़ा हिस्सा रूसी साम्राज्य के अधीन आ गया, जबकि गैलिसिया (आज का पश्चिमी यूक्रेन) ऑस्ट्रो-हंगेरियन साम्राज्य के अधीन रहा। ल्वीव ऑस्ट्रो-हंगेरियन शासन के तहत पोलिश संस्कृति का एक प्रमुख केंद्र बना रहा और वहां कुछ हद तक अधिकार बरकरार रहे। इसके अलावा, गैलिसिया क्षेत्र में, जो आधा यूक्रेनी आबादी वाला था, यूक्रेनी राजनीतिक आंदोलनों को भी अनुमति दी गई थी। पोलिश लोग पश्चिमी स्लाव और रूसी लोग पूर्वी स्लाव हैं, इसलिए सांस्कृतिक दूरी के कारण आत्मसात करने की प्रक्रिया तेज हुई। रूसी साम्राज्य के नियंत्रण वाले पोलैंड के हिस्से में कठोर रूसीकरण नीति लागू की गई: * 1795. पहले बड़े पोलिश विद्रोह का दमन और वारसॉ के उपनगरों में रूसी साम्राज्य की सेना द्वारा, अलेक्जेंडर सुवोरोव के नेतृत्व में, शांतिपूर्ण पोलिश नागरिकों का नरसंहार<ref>Грабеньский М. История польского народа. — Мн.: МФЦП, 2006. — С.625—636.</ref>। * 1810: सम्राट निकोलस प्रथम द्वारा शैक्षणिक संस्थानों में पोलिश भाषा पढ़ाने पर प्रतिबंध और जीवन के सभी क्षेत्रों में रूसी भाषा को बड़े पैमाने पर लागू करने की शुरुआत। साथ ही, रूसी अधिकारियों ने कैथोलिकों को जबरन रूसी रूढ़िवादी (ऑर्थोडॉक्स) धर्म में परिवर्तित करने के लिए मजबूर किया <ref>Денисов Ю. Н. Россия и Польша. История взаимоотношений в XVII—XX веках. — М.: ФЛИНТА; Наука, 2012. — С. 403.</ref> * 1830-1831. पोलैंड, बेलारूस और यूक्रेन में जनवरी विद्रोह का दमन। यह घटना पोलिश लोगों की मूल भाषा पर प्रतिबंध और रूस में बड़े पैमाने पर निर्वासन के माध्यम से राष्ट्र की गुलामी के कारण हुई <ref>Война женскими глазами. Русская и польская аристократки о польском восстании 1830—1831 годов. — М.: Новое литературное обозрение, 2005. — С. 18. (Из вступительной статьи В. М. Боковой и Н. М. Филатовой «Польское восстание 1830—1831 гг.: взгляд с двух сторон».)</ref>। [[File:Lwów - Pomnik Jana Kilińskiego.JPG|thumb|180px|पोलैंड के राष्ट्रीय नायक, जान काइलिन्स्की का स्मारक, ल्वीव शहर]] * 1863-1864. पोलैंड में सबसे बड़े विद्रोह का दमन, जिसका लक्ष्य रूस के शासन से देश को मुक्त करना था, लेकिन यह असफल रहा और इसके बाद दशकों तक रूसीकरण की प्रक्रिया और तेज हो गई<ref>Ольденбург С. С. Царствование императора Николая II. В 2 т. Т. 1. — М.: издательская и рекламно-информационная фирма «Феникс», 1992. — С. 90—91.</ref>। * 1917-1920 (आधिकारिक तौर पर 1919-1920) सोवियत-पोलिश युद्ध। सोवियत रूस ने पोलैंड में अपनी सत्ता को पुनः स्थापित करने और कम्युनिस्ट क्रांतियों और "विश्व क्रांति" के लिए यूरोपीय देशों पर आक्रमण करने का लक्ष्य रखा, लेकिन पोलिश सेना ने विस्तुला नदी पर चमत्कार (विस्तुला नदी पर चमत्कार, 1920) के रूप में यूरोप पर सोवियत रूस के आक्रमण को रोक दिया और अपनी स्वतंत्रता बरकरार रखी। इसके बाद दूसरा पोलिश गणराज्य स्थापित हुआ<ref>Maria M. Przeciszewska, Nie tylko Iłowajski: w kręgu podręczników do historii w gimnazjach państwowych Królestwa Polskiego w latach 1863–1905, „Rocznik Biblioteki Narodowej”, LIV, 2023, s. 81–100</ref>। [[File:Pilsudski and Rydz-Smigly.jpg|thumb|220px|पोलिश नेता जोज़ेफ़ पोस्लीसुल्स्की वह नेता हैं जिनके नेतृत्व में देश की स्वतंत्रता बहाल हुई और यूरोपीय देशों में सोवियत रूस के सैन्य आक्रमण को रोका गया।]] * 1939. अगस्त में सोवियत संघ ने नाज़ी जर्मनी के साथ एक गुप्त सैन्य समझौता किया, जिसमें विश्व को प्रभाव क्षेत्रों में बांटने की योजना थी। सितंबर में, हिटलर और स्टालिन ने मिलकर द्वितीय विश्व युद्ध शुरू किया और पोलैंड पर आक्रमण किया। सोवियत कब्जे वाले क्षेत्र (देश का पूर्वी हिस्सा) में लाल सेना ने हर दसवें शांतिपूर्ण पोलिश नागरिक की हत्या की<ref>Мельков А. С. Влияние русского Православия на политику русификации Холмщины в XIX — начале XX вв. // Studia Humanitatis. 2016. </ref>। * 1950-1980. सोवियत के बाद का कम्युनिस्ट शासन रूसी भाषा को लागू करने और देश को दुनिया से अलग-थलग रखते हुए अधिनायकवादी सोवियत संघ के साथ संबंधों को मजबूत करता रहा। लेकिन सोवियत अर्थव्यवस्था की अक्षमता के कारण 1989 में लोहे का पर्दा लौह पर्दा गिर गया और 1991 में सोवियत संघ का विघटन हो गया। पोलैंड ने अपनी सत्ता बदली और फिर से विश्व के लिए खुल गया<ref>Henryk Bałabuch, Cenzura a rusyfikacja: tożsamość czy podobieństwo celów i metod?: uwagi na przykładzie polskiej prasy prowincjonalnej końca XIX wieku, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska”, 185, 1997.</ref>। == लिथुआनिया का रूसीकरण == [[File:Маскалізацыя (русіфікацыя). Вільня. Касьцёл кармэлітаў.jpg|thumb|220px|लिथुआनिया की राजधानी विलनियस में एक चर्च, जिसे रूसी साम्राज्य के अधिकारियों ने नष्ट कर दिया।]] [[File:Saksu savanoriai.jpg|thumb|220px|सोवियत रूस के आक्रमण के विरुद्ध प्रतिरोध के दौरान काउनास शहर में लिथुआनियाई सैन्य नेताओं का एक समूह।]] [[चित्र:Monument dedicated to the Independence of Lithuania in Dusetos, Lithuania.jpg|thumb|220px|लिथुआनियाई स्वतंत्रता के स्मारकों में से एक]] तीसरे पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमंडल विभाजन (1795) के बाद, लिथुआनिया पूरी तरह से रूसी साम्राज्य का हिस्सा बन गया। रूसीकरण में 1864-1904 तक लिथुआनियाई भाषा को मुद्रण में आधिकारिक रूप से प्रतिबंधित करना, जीवन के सभी क्षेत्रों में रूसी भाषा को लागू करना, कैथोलिक चर्चों को बंद करना और रूढ़िवादी (ऑर्थोडॉक्स) धर्म को बढ़ावा देना शामिल था। क्रांति और सोवियत-लिथुआनियाई युद्ध के बाद, देश को स्वतंत्रता मिली, लेकिन इसे अधिनायकवादी सोवियत संघ द्वारा कब्जा कर लिया गया, जिसके कारण 1940-1990 तक रूसीकरण जारी रहा और यह [[सोवियत संघ का विघटन|सोवियत संघ के विघटन]] के साथ समाप्त हुआ <ref>Валуев П. А., Дневник П. А. Валуева, министра внутренних дел. — Москва, Академия наук, 1961. — Том 2. — С. 430.</ref>। == लातविया का रूसीकरण == [[चित्र:1991.gada barikāžu atcerei veltītie pasākumi 2024.gada 20.janvāris - 55.jpg|thumb|स्वतंत्रता स्मारक रीगा, लातविया की राजधानी]] 18वीं सदी में रूसी साम्राज्य में शामिल होने के बाद, रूसीकरण अन्य रूस द्वारा कब्जा किए गए देशों की तुलना में 19वीं सदी तक कम तीव्र था। 1880 के दशक में सम्राट अलेक्जेंडर तृतीय के सत्ता में आने के साथ रूसीकरण तेज हुआ: शैक्षणिक संस्थानों, अदालतों और प्रशासन में रूसी भाषा लागू की गई। 1917-1920 के दौरान देश को स्वतंत्रता मिली, लेकिन बाद में 1940-1990 में सोवियत संघ द्वारा कब्जा कर लिया गया, जिसके दौरान रूसियों का बड़े पैमाने पर देश में पुनर्वास, सार्वजनिक जीवन में रूसी भाषा का लागू करना, लातवियाई संस्कृति का दमन, स्थानीय लोगों को रूस में निर्वासन और राजनीतिक दमन किया गया।एक दिलचस्प तथ्य यह है कि स्वतंत्रता दिवस पर रीगा में स्वतंत्रता स्मारक पर फूल चढ़ाने के लिए किसी भी व्यक्ति को गुलाग, फांसी या सोवियत संघ की जेल में डाला जा सकता था <ref>Дыдоров К. И. Освобождение Риги от большевиков 22 мая 1919 года. // Служба связи ливенцев и северо-западников № 3. Стр. 22.</ref><ref>Hannes Valter. Ausalt ja avameelselt Landeswehri sõjast, Võnnu lahingust, Riia operatsioonist. — Tallinn: Perioodika, 1989.</ref> <ref>[https://books.google.com.ua/books?id=ZwkyAwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=uk&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Steven Kiersons. Bear-Slayers - Latvian Myth, Memory, and the World Wars. — Lulu Publishers, 2008.]</ref>। == एस्टोनिया का रूसीकरण == [[File:Alexander Nevsky Cathedral, Tallinn 20180807.jpg|thumb|220px|1900 में निर्मित, तेलिन के केंद्र में स्थित रूसी ऑर्थोडॉक्स चर्च, शहर की प्राचीन यूरोपीय वास्तुकला के बिल्कुल विपरीत है।]] तक एस्टोनियाई और रूसी एक-दूसरे के पास रहते थे, लेकिन भाषा और संस्कृति में गहरे अंतर के कारण उनका आपस में लगभग कोई संपर्क नहीं था। पहला संपर्क 18वीं शताब्दी में ही हुआ, जब रूस एस्टोनियाई भूमि पर विजेता के रूप में आया। सदियों तक एस्टोनियाई और रूसी एक-दूसरे के पास रहते थे, लेकिन भाषा और संस्कृति में गहरे अंतर के कारण उनका आपस में लगभग कोई संपर्क नहीं था। पहला संपर्क 18वीं शताब्दी में ही हुआ, जब रूस एस्टोनियाई भूमि पर विजेता के रूप में आया। * 1721. स्वीडन के खिलाफ रूस की युद्ध जीत के बाद, एस्टोनिया रूसी साम्राज्य का हिस्सा बन गया। रूसी भाषा को प्रशासनिक भाषा के रूप में लागू किया गया, लेकिन इसका जनता पर प्रभाव सीमित रहा <ref>Andreas Renner. Russischer Nationalismus und Öffentlichkeit im Zarenreich 1855—1875. Köln, Weimar, Wien, 2000. // Ab Imperium. 2002. № 3</ref>। * 1819. दासता (कृषिदास प्रथा) को समाप्त करने की मांग पूरी हुई—यह रूसी साम्राज्य में पहली बार हुआ (1861 में साम्राज्य के बाकी हिस्सों में इसे बड़े पैमाने पर समाप्त किया गया)। इससे शहरीकरण और एस्टोनियाई लोगों में राष्ट्रीय जागृति को बढ़ावा मिला। * 1881. सम्राट अलेक्जेंडर III के सत्ता में आने के बाद कठोर रूसीकरण शुरू हुआ। एस्टोनियाई कानूनों को रूसी कानूनों से बदल दिया गया, सभी स्कूलों में रूसी भाषा लागू की गई, और एस्टोनियाई भाषा में पढ़ाई पर प्रतिबंध लगा<ref>Римский С. В., Конфесиональная политика России в Западном крае и Прибалтике XIX столетия. // Вопросы истории. Nr 3, 1998</ref>। * 1893: देश के प्रमुख टार्टू विश्वविद्यालय का रूसीकरण—शिक्षा पूरी तरह रूसी भाषा में स्थानांतरित हुई, और एस्टोनियाई भाषा की किताबों को नष्ट कर दिया गया। * 1895-1905. रूसी भाषा को अदालतों, पुलिस, और नगरपालिकाओं में लागू किया गया। * 1905-1907. रूसी साम्राज्य में पहली क्रांति के दौरान, एस्टोनियाई लोगों ने रूस से स्वतंत्रता की मांग की। रूसी सत्ता ने शांतिपूर्ण प्रदर्शनों का जवाब राजनीतिक दमन, प्रदर्शनकारियों की सार्वजनिक फाँसी, और एस्टोनियाई लोगों को रूस के भीतरी हिस्सों में निर्वासित करने के साथ दिया। [[File:TallinnWarMemorial2009.JPG|thumb|220px|1918-1920 के मुक्ति संग्राम में विजय का स्मारक]] * 1917-1920. एस्टोनिया ने स्वतंत्रता संग्राम में जीत हासिल की और स्वतंत्रता प्राप्त की। रूसीकरण समाप्त हुआ, और एस्टोनियाई भाषा एकमात्र राजकीय भाषा बनी। उस समय एस्टोनिया की आबादी में रूसी केवल 8% थे<ref> J. Seskis Igaunijas skolu pārskats. // Izglītības ministrijas mēnešraksts Nr. 6/1924. — 620. lpp</ref>। * 1940. सोवियत आक्रमण (16 जून)। कठपुतली सरकार की स्थापना, और जुलाई में दिखावटी "चुनाव" के बाद 6 अगस्त को एस्टोनिया को सोवियत संघ में मिला लिया गया। इसके तुरंत बाद बड़े पैमाने पर दमन शुरू हुआ: पहले ही महीने में सोवियत विशेष बलों ने 60,000 लोगों को गिरफ्तार किया। * 1944. द्वितीय विश्व युद्ध के बाद, सोवियत संघ ने रूसीकरण जारी रखा। स्टालिन के व्यक्तिगत आदेश पर सोवियत विशेष बलों ने पूरे एस्टोनियाई संसद को गोली मार दी। अगले दशकों में स्वतंत्रता के लिए सभी शांतिपूर्ण प्रदर्शन और विरोध दबा दिए गए। स्टालिन के शासन में प्रदर्शनकारियों को या तो मार दिया गया या गुलाग शिविरों में भेज दिया गया।बाद के सोवियत काल (1960-1980) में उन्हें जेलों या मानसिक चिकित्सालयों में डाल दिया गया<ref>Советская Эстония. Энциклопедический справочник / Гл. ред. Г. Наан. — Таллин: Валгус, 1979. — С. 210—211. — 440 с.</ref>। [[File:Мемориал жертвам коммунизма.jpg|thumb|220px|दो अधिनायकवादी शासनों, नाजी और सोवियत के पीड़ितों के लिए स्मारक]] * 1988. गायन क्रांति—स्वतंत्रता के लिए बड़े पैमाने पर प्रदर्शन। यह परंपरा आज भी राष्ट्रीय स्मृति दिवस के रूप में मनाई जाती है (लैलुपिडोउ)। पूरे शहरों—लाखों लोगों—ने एक साथ एस्टोनियाई राष्ट्रीय और देशभक्ति गीत गाए, जिसने सोवियत संघ के विघटन और 1991 में स्वतंत्रता की बहाली को तेज किया<ref>John Ginkel. Identity Construction in Latvia's "Singing Revolution": Why inter-ethnic conflict failed to occur // Nationalities Papers. — сентябрь 2002. — Т. 30, вып. 3. — С. 403—433.</ref>। == फिनलैंड का रूसीकरण == [[File:Suomineito (Isto).jpg|thumb|200px|एडवर्ड ईस्टाउ, पेंटिंग "द अटैक", जो 1899 से समकालीनों की नज़र में रूसीकरण का प्रतीक बन गई है।रूस का प्रतीक दो सिर वाला चील, लड़की से फिनिश कानून की किताब छीन लेता है।]] रूस ने स्वीडन के साथ लंबे युद्ध के परिणामस्वरूप 19वीं सदी के प्रारंभ में फिनलैंड पर विजय प्राप्त की।रूसीकरण की नीति ने फिनिश राष्ट्रीय आंदोलन के उदय में योगदान दिया, जो प्रथम विश्व युद्ध के दौरान फिनिश स्वतंत्रता के संघर्ष में बदल गयारूसीकरण की नीति सबसे अधिक सुसंगत रूप से 1899-1905 और 1908-1917 की अवधि के दौरान लागू की गई थी, जो "उत्पीड़न के समय" (फिनिश: सोर्टोकौडेट/सोर्टोवुओडेट) के नाम से फिनिश इतिहासलेखन में दर्ज हुई।यह मुख्य रूप से प्रशासनिक और कानूनी क्षेत्र में किया गया था और रूसियों और फिन्स के बीच मजबूत भाषाई और सांस्कृतिक मतभेदों के कारण देश की संस्कृति और शिक्षा प्रणाली पर इसका वस्तुतः कोई प्रभाव नहीं पड़ा। 6 दिसम्बर 1917 को फिनलैंड ने अपनी स्वतंत्रता की घोषणा की। एक समाज के रूप में फिनलैंड की मजबूत आत्म-जागरूकता और युद्ध के लिए उसकी तत्परता को देखते हुए, लेनिन ने फिनलैंड की रूस से अलग होने की इच्छा पर विवाद नहीं किया। फिनलैंड ने 1939-1940 के शीतकालीन युद्ध में अपनी स्वतंत्रता की रक्षा की, और सोवियत संघ ने देश के केवल 10 प्रतिशत क्षेत्र पर कब्जा किया और उसे अपने अधीन कर लिया।स्टालिन ने क्रीमिया (याल्टा) सम्मेलन के दौरान इस युद्ध को रुसो-फिनिश युद्ध कहाथा<ref>Тегеран. Ялта. Потсдам. Сборник документов / Составители Ш. П. Санакоев, Б. Л. Цыбулевский. Изд. 2-е, дополненное. — М.: Международные отношения, 1970. — С. 139.</ref> === कालक्रम === [[File:Nikolai Bobrikov.jpg|thumb|160px|निकोलाई बोब्रीकोव, फिनलैंड रियासत के गवर्नर-जनरल]] * 1899. का फरवरी घोषणापत्र, जिसने फिनलैंड की प्रतिनिधि सत्ता निकायों की सहमति के बिना कानून जारी करने का सम्राट का अधिकार स्थापित किया<ref>Сергеевский Н. Д. К вопросу о коренных законах в.к. Финляндского. 1899</ref> * 1900. के घोषणापत्र में फिनिश प्रशासन के काम में स्वीडिश और फिनिश के साथ समान आधार पर रूसी भाषा के उपयोग को अनिवार्य बनाया गया<ref>[https://histdoc.net/history/ru/kieli1900.htm Высочайшій Его Императорскаго Величества Манифестъ]</ref> * 1901. एक कानून जिसने अलग फिनिश सशस्त्र बलों को समाप्त कर दिया और उन्हें रूसी साम्राज्य की सेना में शामिल कर लिया * 1910. रूसी राज्य ड्यूमा के पक्ष में फिनिश सेजम के अधिकारों को सीमित करने वाला एक कानून * 1910-1914 में संसद का विघटन और फिनिश राष्ट्रीय बलों का दमन<ref>[https://www.hrono.ru/dokum/zakon1910.html Закон о порядке издания касающихся Финляндии законов и постановлений общегосударственного значения]</ref>। * 1939 सोवियत सैनिकों को हवाई शक्ति में महत्वपूर्ण बढ़त प्राप्त थी। प्रत्येक एक फिनिश विमान के लिए 9 सोवियत विमान थे। 30 नवंबर 1939 को ही सोवियत सैन्य ठिकानों से बमवर्षकों द्वारा हेलसिंकी, विइपुरी और अन्य फिनिश शहरों पर हवाई हमला किया गया था।फिनलैंड में इन बमबारी में भारी नागरिक हताहत हुए जिसके कारण सोवियत संघ को राष्ट्र संघ से निष्कासित कर दिया गया। सोवियत संघ के आतंकवादी कृत्यों से फिनलैंड के संग्रहालयों, शैक्षणिक संस्थानों और वास्तुशिल्प विरासत को काफी नुकसान पहुंचा <ref>Mäkelä, Jukka (1967). Helsinki liekeissä. Helsinki: Werner Söderström osakeyhtiö. с. 20.</ref> [[File:Dead Russian soldier in the Winter War 1939.jpg|thumb|170px|फिनलैंड के लोगों ने बर्फ में जमे सोवियत सैनिक को मृत पाया और चेतावनी के तौर पर सीमा पर रख दिया]] * 1940 में, देश के पूर्वी भाग - करेलिया - की आबादी रूसियों द्वारा बड़े पैमाने पर शुद्धिकरण और निर्वासन के अधीन थी; दमन ने फिन्स और उनके आस-पास रहने वाली स्वदेशी आबादी दोनों को प्रभावित किया।1940 में, देश के पूर्वी भाग - करेलिया - की आबादी रूसियों द्वारा बड़े पैमाने पर शुद्धिकरण और निर्वासन के अधीन थी; दमन ने फिन्स और उनके आस-पास रहने वाली स्वदेशी आबादी दोनों को प्रभावित किया।<ref>[http://www.fono.fi/KappaleenTiedot.aspx?kappale=njet+molotoff&ID=64fad317-515d-4153-832c-5744b443f28c Njet Molotoff (tässä: Niet Molotoff) (Finjandia, Finjandia, sinne taas matkalla oli Iivana -).]</ref>। == चेकोस्लोवाकिया का रूसीकरण == [[File:Memorial to the Victims of Communism, Prague.jpg|thumb|160px|प्राग में साम्यवाद के पीड़ितों के लिए स्मारक]] 1968 में सोवियत आक्रमण के बाद, रूसी भाषा को जीवन के सभी क्षेत्रों में लागू किया जाने लगा, जबकि चेक और स्लोवाक भाषाओं को हाशिए पर धकेल दिया गया। यह चेक और स्लोवाक बुद्धिजीवियों के खिलाफ दमन में भी दिखाई दिया—सोवियत गुप्त सेवा केजीबी द्वारा गिरफ्तारियां, अपहरण, और लेखकों, पत्रकारों, और फिल्म निर्देशकों, जो अधिनायकवादी शासन से असहमत थे, को मानसिक अस्पतालों में बंद करना। सोवियत संघ के विघटन के बाद ही देश को पूर्ण स्वतंत्रता मिली, और बाद में यह शांतिपूर्वक चेक गणराज्य और स्लोवाकिया में विभाजित हो गया, लेकिन दोनों देशों के बीच घनिष्ठ सांस्कृतिक संबंध बने रहे <ref>Россия и СССР в войнах XX века: Статистическое исследование. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2001. — С. 533.</ref>। == चेचन्या का रूसीकरण == 19वीं सदी की शुरुआत में, रूसी साम्राज्य ने ओटोमन साम्राज्य के साथ युद्धों के दौरान काकेशस की कई भूमियों पर कब्जा कर लिया, लेकिन चेचन्या ने सबसे लंबे समय तक प्रतिरोध किया। रूसी सम्राटों, सोवियत अधिनायकवादी नेताओं, और रूसी राष्ट्रपतियों ने चेचन्या के प्रति विशेष रूप से क्रूरता दिखाई। 19वीं सदी में, रूस द्वारा जीते गए अन्य लोगों की तरह, चेचन भाषा को दबाया गया और इसकी बुद्धिजीवी वर्ग को नष्ट करके रूसियों से बदल दिया गया। 20वीं सदी में, 1917 के बाद, चेचन्या ने स्वतंत्रता की घोषणा की, लेकिन 1920 में सोवियत संघ ने इसे जीत लिया। [[File:Семья Газдиевых у тела умершей дочери (Казахстан).jpg|thumb|200px|निर्वासित चेचन लोगों ने अपनी मृत बेटी को दफनाया]] [[File:Evstafiev-chechnya-killed-in-truck.jpg|thumb|200px|जातीय सफाए के दौरान रूसियों द्वारा मारे गए चेचन नागरिक, रिश्तेदारों के बगल में एक ट्रक के पीछे कंबल में लिपटे हुए]] [[File:Russian troops on their way to Grozny, 1999.jpg|thumb|200px|रूसी सैनिक चेचन की राजधानी ग्रोज़्नी की ओर बढ़ रहे हैं]] 1930 से 1950 के दशक में चेचनों की बड़े पैमाने पर निर्वासन किया गया, और 1960 से 1980 के दशक में स्वतंत्रता के लिए किसी भी आंदोलन को, जो चेचन्या में विशेष रूप से सक्रिय थे, दबा दिया गया। सोवियत संघ के विघटन के बाद, चेचन्या ने फिर से स्वतंत्रता हासिल की, और रूस ने इसके खिलाफ दो युद्ध लड़े: 1994-1996 में चेचन्या ने रूसी आक्रमण का सामना किया और अपनी स्वतंत्रता बनाए रखी, लेकिन 1999-2000 में दूसरा युद्ध हुआ, जिसमें रूस ने चेचन्या की राजधानी ग्रोज़नी को पूरी तरह नष्ट कर दिया और इसे फिर से जीत लिया। इन दो युद्धों के दौरान, विभिन्न अनुमानों के अनुसार, 150,000 से 200,000 नागरिक चेचन मारे गए। 2009 (सक्रिय चरण) तक और 2021 (छिटपुट सैनिक समूहों) तक, स्वतंत्रता की बहाली के लिए गुप्त गुरिल्ला युद्ध चलता रहा, लेकिन ताकत के असमान होने के कारण चेचन्या हार गया और अब रूस के भीतर एक स्वायत्त गणराज्य के रूप में बना हुआ है<ref>Норин Е. А. Чеченская война. — М.: Чёрная сотня, 2022. — Т. 1. 1999–.... — 480 с.</ref>। == मध्य एशिया के देशों का रूसीकरण == [[File:Karazin - Entry of Russian troops into Samarkand 1868.jpg|thumb|220px|रूसियों ने समरकंद शहर पर धावा बोल दिया]] 19वीं सदी में, रूसी साम्राज्य ने मध्य एशिया के कई देशों, जैसे उज़्बेकिस्तान, तुर्कमेनिस्तान, और ताजिकिस्तान, जो [[पाकिस्तान]] और भारत की सीमाओं से लगे हैं, पर कब्जा कर लिया। 20वीं सदी में, इन देशों में स्वतंत्रता के लिए आंदोलन सक्रिय थे, लेकिन 1922 में सोवियत संघ ने उन्हें फिर से जीत लिया और स्थानीय आबादी का निर्वासन किया। [[अफ़ग़ानिस्तान में सोवियत युद्ध|1979 से 1989 तक, सोवियत संघ ने अफगानिस्तान के खिलाफ युद्ध लड़ा]], जिसमें रूसी भाषा को जबरन लागू किया गया, और यह प्रभाव आज भी अन्य देशों में अफगान डायस्पोरा में बना हुआ है<ref>Иванов П. П. Очерки по истории Средней Азии (XVI — середина XIX в.), М., 1958.</ref>। == उत्तरी एशिया == [[File:Boris Nemtsov (7174588884).jpg|thumb|250px|रूस में एक प्रमुख विपक्षी नेता और राष्ट्रपति पद के उम्मीदवार बोरिस नेमत्सोव ने रूसीकरण के खिलाफ आवाज उठाई और रूस द्वारा छेड़े गए युद्धों को समाप्त करने तथा रूस में रहने वाले सभी स्वदेशी लोगों के लिए अधिकतम स्वायत्तता का आह्वान किया।यूक्रेन के तत्कालीन राष्ट्रपति पेट्रो पोरोशेंको ने बोरिस नेमत्सोव को रूस का देशभक्त और यूक्रेन का मित्र कहा था।]] 17वीं-18वीं शताब्दी में रूस ने पूर्व की ओर सक्रिय विस्तार शुरू किया, कई देशों और लोगों पर विजय प्राप्त की और उन्हें नष्ट कर दिया, लेकिन जिन देशों और लोगों ने सबसे अधिक प्रतिरोध दिखाया, उन्हें नष्ट नहीं किया गया, बल्कि स्वायत्तता के अधिकारों के साथ जबरन रूसी साम्राज्य में शामिल कर लिया गया। === तातारस्तान का रूसीकरण === [[File:Pokorenie Kazani.jpg|thumb|200px|कजान शहर पर कब्जा करने की तस्वीर]] 1552 में रूस के प्रथम ज़ार इवान द टेरिबल ने कज़ान राज्य पर विजय प्राप्त की। विजय के बाद, राजधानी कज़ान शहर को नष्ट कर दिया गया। रूसीकरण की प्रक्रिया यूक्रेन की तरह ही हुई। 21वीं सदी में तातार भाषा विलुप्त होने के कगार पर है।1990 के दशक में रूस में अधिनायकवाद के पतन और सामान्य लोकतंत्रीकरण के बाद तातारस्तान स्वतंत्र होना चाहता था, लेकिन रूस के पहले राष्ट्रपति बोरिस येल्तसिन ने प्रदर्शनकारियों को जवाब दिया, "जितनी आज़ादी निगल सको, ले लो" और रूस द्वारा चेचन्या के विरुद्ध छेड़े गए युद्ध के समान युद्ध की धमकी के बावजूद, तातारस्तान रूस का हिस्सा बना रहा <ref>{{Cite web |url=https://runivers.ru/bookreader/book594293/#page/459/mode/1up |title=Лицевой летописный свод XVI века. Русская летописная история. Книга 21. 1551-1553 гг. |website=runivers.ru |access-date=2021-12-13 |archive-date=2018-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180331120822/http://www.runivers.ru/bookreader/book594293/#page/459/mode/1up |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://mir24.tv/news/society/13838086 |title=Загадочная история Бориса Ельцина |access-date=2017-02-25 |archive-date=2017-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210170822/http://mir24.tv/news/society/13838086 |url-status=live }}</ref><ref>Союз можно было сохранить. Белая книга: Документы и факты о политике М. С. Горбачёва по реформированию и сохранению многонационального государства. М.: АПРЕЛЬ-85, 1995., c. 110—111</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://politics-80-90.livejournal.com/53085.html|title=Воспоминания В. В. Михайлова, в 1990-м году - депутата Верховного Совета Татарской АССР|access-date=2022-01-20|archive-date=2022-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120083913/https://politics-80-90.livejournal.com/53085.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.youtube.com/watch?v=FOprLcRfEHE|title=Фрагмент выступления в Уфе 6 августа 1990 года (отрывок - 19 секунд)|access-date=2022-01-20|archive-date=2022-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120093038/https://www.youtube.com/watch?v=FOprLcRfEHE|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.youtube.com/watch?v=JzuXQHXk7fE|title=Фрагмент выступления в Уфе 6 августа 1990 года (отрывок - 120 секунд)|access-date=2022-01-20|archive-date=2022-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120093037/https://www.youtube.com/watch?v=JzuXQHXk7fE|url-status=live}}</ref><ref>[https://disk.yandex.ru/i/_8YntlZXhVyMHA Сообщение Ельцин-Центра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220120111516/https://disk.yandex.ru/i/_8YntlZXhVyMHA |date=20 जनवरी 2022 }} (Фонд "Президентский центр Б. Н. Ельцина) от 22.12.2021 № 567/Д</ref> <ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mir24.tv/news/16410153/put-v-bolshuyu-politiku-borisa-elcina|title=Путь в большую политику Бориса Ельцина|website=Mir24|access-date=2022-04-14|archive-date=2021-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509233025/https://mir24.tv/news/16410153/put-v-bolshuyu-politiku-borisa-elcina|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/articles/2020/10/05/sovereign/|title=«Два десятка президентов» 30 лет назад регионы России один за другим объявляли о независимости. Чего и как они добивались?|website=Lenta.RU|access-date=2022-04-14|archive-date=2022-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220414064646/https://lenta.ru/articles/2020/10/05/sovereign/|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://yeltsin.ru/news/boris-elcin-berite-stolko-suverineteta-skolko-smozhete-proglotit/|title=Борис Ельцин: "Берите столько суверенитета , сколько сможете проглотить"|website=Ельцин Центр|date=2015-08-06|access-date=2022-01-20|archive-date=2022-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120113541/https://yeltsin.ru/news/boris-elcin-berite-stolko-suverineteta-skolko-smozhete-proglotit/|url-status=live}}</ref><ref>Протокол Центральной комиссии референдума Республики Татарстан от 25 марта 1992 года «[https://web.archive.org/web/19991023001118/http://www.kcn.ru/tat_ru/politics/pan_for/wb77.htm Результаты референдума Республики Татарстан 21 марта 1992 года]».</ref>। === बश्कोर्तोस्तान का रूसीकरण === [[File:Члены Башкирского Правительства.png|thumb|200px|स्वतंत्र गणराज्य बश्कोर्तोस्तान की पहली सरकार के सदस्य]] 1557 में बश्कोर्तोस्तान पर रूस ने कब्ज़ा कर लिया, यह प्रक्रिया तातारस्तान जैसी ही थी। सोवियत सत्ता के शुरुआती वर्षों में, स्थानीय भाषाओं को बढ़ावा देने की नीति अपनाई गई थी, दरअसल, 1930 के दशक में स्टालिन के आतंक के दौरान इस देश के पूरे बुद्धिजीवियों को खत्म करने और रूसीकरण को फिर से शुरू करने के लिए <ref>Историко-культурный энциклопедический атлас Республики Башкортостан. — Москва, Уфа: Феория, 2007. — С. 97. — 695 с.</ref>। === बुर्यातिया का रूसीकरण === [[File:World's Biggest Lenin Head - panoramio.jpg|thumb|140px|बुरातिया की राजधानी उलान-उडे में लेनिन स्मारक]] 1650 में रूस ने बुर्यातिया के कुछ हिस्से पर कब्ज़ा कर लिया और 1689 में चीन के साथ शांति संधि के बाद पूरा देश रूसी राज्य का हिस्सा बन गया।18वीं और 19वीं शताब्दी में, पारंपरिक रूप से बौद्ध धर्म को मानने वाले बुर्यातियों को रूसी रूढ़िवादी चर्च द्वारा रूढ़िवादी ईसाई धर्म अपनाने के लिए मजबूर किया गया था। 1930 के दशक में, राष्ट्रपति जोसेफ स्टालिन के दमन के दौरान पूरे बुद्धिजीवियों का सफाया कर दिया गया था<ref>{{Cite web |url=http://ostrog.ucoz.ru/publ/b/buraeva_o_v/novoe_v_istorii_udinskogo_zimovja_ostroga/107-1-0-419 |title=''Бураева О. В.'' Новое в истории Удинского зимовья/острога. |access-date=2017-01-25 |archive-date=2017-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202042358/http://ostrog.ucoz.ru/publ/b/buraeva_o_v/novoe_v_istorii_udinskogo_zimovja_ostroga/107-1-0-419 |url-status=live }}</ref>। == मंगोलिया का रुसीकरण == [[File:Phagspa imperial edict dragon year.jpg|thumb|220px|मूल मंगोलियन वर्णमाला "वर्गाकार लेखन" का प्रयोग समाजवादी युग से पहले सदियों तक किया जाता था]] 19वीं सदी में रूसी साम्राज्य के साथ कूटनीतिक संबंध स्थापित होने के बाद, मंगोलिया ने रूसी संस्कृति के तत्वों को अपनाना शुरू किया, विशेष रूप से व्यापार और धार्मिक संबंधों (बुर्यातों के बीच रूढ़िवादी ईसाई धर्म) के माध्यम से। 1921 की मंगोलियाई क्रांति और सोवियत संघ के प्रभाव में कम्युनिस्ट शासन की स्थापना के बाद सक्रिय रुसीकरण शुरू हुआ: मंगोलियाई भाषा के लिए सिरिलिक लिपि की शुरूआत, शिक्षा, प्रशासन और सेना में रूसी भाषा का प्रसार, सांस्कृतिक आदान-प्रदान, मार्क्सवादी-लेनिनवादी विचारधारा के माध्यम से राजनीतिक प्रभाव। 1991 के बाद, सोवियत संघ के विघटन के साथ, रूसी भाषा और संस्कृति का प्रभाव कम हुआ, मंगोलिया अपनी राष्ट्रीय पहचान की ओर लौटा, लेकिन सिरिलिक लिपि उपयोग में रही। 2020 के दशक तक रूसी भाषा को दूसरी भाषा के रूप में अनिवार्य रूप से पढ़ाया जाता था, लेकिन धीरे-धीरे इसका स्थान अंग्रेजी ने ले लिया <ref>{{Cite web |url=http://www.archipelag.ru/ru_mir/rm-diaspor/russ/russian-in-mongolia/ |title=К истории русских в Монголии (до 1917 г.) |publisher=// Русский архипелаг |access-date=2009-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091227041736/http://archipelag.ru/ru_mir/rm-diaspor/russ/russian-in-mongolia/ |archive-date=2009-12-27 |url-status=dead }}</ref>। == जापान का रूसीकरण == [[File:Карта Курил и Сахалина 1852.png|thumb|220px|19वीं सदी के मध्य में रूस और जापान के बीच समझौता]] [[File:TraktatRJ.JPG|thumb|220px|पश्चिमी जापानी द्वीपों का रूसी मानचित्र]] [[File:JapaneseNestingDolls.jpg|thumb|220px|जापानी पारंपरिक मूर्तियों ने 19वीं सदी के अंत में निर्मित रूसी घोंसले वाली गुड़िया को प्रेरित किया।]] 20वीं शताब्दी की शुरुआत में सम्राट निकोलस द्वितीय के नेतृत्व में रूसी साम्राज्य ने जापान के खिलाफ युद्ध छेड़ा, जिसका उद्देश्य केवल निकोलस द्वितीय की सत्ता को मजबूत करना और रूस की आंतरिक समस्याओं से ध्यान हटाना था। उस समय 80% आबादी निरक्षर थी, जिनके पास बुनियादी शिक्षा नहीं थी, वे किसान थे जो सड़ी हुई लकड़ी की झोपड़ियों में रहते थे, जिन पर घास-फूस डाला जाता था। लेकिन रूस को जापान से हार का सामना करना पड़ा, जिसने उस समय मौजूद रूसी प्रशांत बेड़े को पूरी तरह से नष्ट कर दिया। इस पृष्ठभूमि में 1905-1907 में रूस में पहली क्रांति हुई। यह भी उल्लेखनीय है कि "रूसी" मातृयोश्का गुड़िया पूरी तरह से जापानी संस्कृति से उधार ली गई थीं। रूस ने कई छोटे जापानी द्वीपों पर कब्ज़ा कर लिया और द्वितीय विश्व युद्ध के बाद कुरील द्वीप समूह पर कब्ज़ा कर लिया, जो आज भी क्षेत्रीय विवाद का विषय बना हुआ है <ref>{{Cite web|url=https://iocs.hse.ru/news/212660701.html|title=Лекция Александра Мещерякова об истории культурных связей между Россией и Японией в XIX-XX вв.|publisher=iocs.hse.ru|lang=ru|accessdate=2017-12-22|archive-date=22 грудня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222162816/https://iocs.hse.ru/news/212660701.html}}</ref>। == उत्तरी अमेरिका का रुसीकरण == [[File:Этнографическая карта Русской Америки на 1859 год.jpg|thumb|220px|रूस में बना अलास्का का नक्शा]] अलास्का का रुसीकरण (या "रूसी अमेरिका", Русская Америка) 18वीं सदी के अंत से 1867 तक रूसी साम्राज्य के आधुनिक अमेरिकी राज्य अलास्का पर उपनिवेशीकरण, सांस्कृतिक और भाषाई प्रभाव की प्रक्रिया थी, जब रूस ने अलास्का को संयुक्त राज्य अमेरिका को बेच दिया था। इस प्रक्रिया में बस्तियों की स्थापना, मिशनरी ईसाई गतिविधियाँ, और स्थानीय आबादी के बीच रूसी भाषा और संस्कृति का एकीकरण शामिल था। अलास्का में रूसी उपस्थिति 18वीं सदी के उत्तरार्ध में शुरू हुई। 1784 में, इरकुत्स्क के व्यापारी ग्रिगोरी शेलिखोव की एक अभियान ने कोडियाक द्वीप पर पहली स्थायी बस्ती स्थापित की। इससे रूसी अमेरिका की शुरुआत हुई, जिसे 1799 में स्थापित रूसी-अमेरिकी कंपनी द्वारा शासित किया गया। रूसी उपनिवेशकों ने कोडियाक, सिट्का (वर्तमान में अलास्का की राजधानी) और अन्य स्थानों पर बस्तियाँ स्थापित कीं। आबादी में रूसी, अलेउट, त्लिंगित और एस्किमो शामिल थे। रुसीकरण किलों, चर्चों और स्कूलों के निर्माण में प्रकट हुआ, जहाँ रूसी भाषा संचार और शिक्षा का माध्यम बन गई <ref>Алексеев А. И. Освоение русскими людьми Дальнего Востока и Русской Америки: До конца XIX века / Отв. ред. А. П. Окладников; Ин-т истории СССР. — М.: Наука, 1982. — 288 с.</ref> <ref>Виньковецкий И. Русская Америка: заокеанская колония континентальной империи, 1804—1867 / Пер. с англ. С. Константинова; науч. ред. перевода А. Миллер. — М.: Новое лит. обозрение, 2015. — 320 с.</ref>। [[File:Russian chapel at Fort Ross (2016).jpg|thumb|200px|कैलिफ़ोर्निया में रूसी किला]] 1867 में, रूस ने अलास्का को संयुक्त राज्य अमेरिका को 7.2 मिलियन डॉलर में बेच दिया। हस्तांतरण शांतिपूर्वक हुआ, लेकिन रूसी भाषा और संस्कृति शेष निवासियों के बीच बनी रही। बिक्री के समय अलास्का में लगभग 800 रूसी और 30,000 मूल निवासी रहते थे। आज, रूसियों के वंशज लगभग 20,000 हैं, लेकिन रुसीकरण मिश्रित पहचान में दिखाई देता है। बिक्री के बाद, रूसी भाषा का उपयोग रूसी रूढ़िवादी चर्च में किया जाता रहा, जो सक्रिय रहा। "स्वेत" (1897 से) और "रूसी प्रवासी" (1912 से) जैसी समाचार पत्रिकाएँ रूसी भाषी आबादी के बीच वितरित की गईं। 1871 में, सैन फ्रांसिस्को में एक प्रिंटिंग प्रेस शुरू हुई, जो अलास्का के स्कूलों के लिए रूसी-अंग्रेजी शिक्षण सामग्री प्रकाशित करती थी। कई भौगोलिक नाम बने रहे (शेलिखोव जलसंधि, बारानोव द्वीप) <ref>Алексеев, В. Н. Русская книга в дореволюционной Сибири: распространение и бытование: тематический сборник научных трудов. — ГПНТБ, 1986. — С. 77.</ref> <ref>А.А.Алексеев. Судьба Русской Америки. — Магадан: Книжное издательство Магадан, 1975. — С. 322—325. — 326 с.</ref>। == रूसीकरण के बारे में रूसी ऐतिहासिक हस्तियों की राय == [[File:Painting of maxim gorki.jpg|thumb|160px|मैक्सिम गोर्की]] रूसी लेखक [[मैक्सिम गोर्की]] रूसीकरण के खिलाफ आवाज़ उठाई और 1922 में "रूसी किसानों पर" (रूसी: О русском крестьянстве) नामक एक बड़ा लेख लिखा, जिस पर सोवियत संघ में प्रतिबंध लगा दिया गया और यह रूस में कभी प्रकाशित नहीं हुआ। इस आंशिक रूप से जीवनीपरक रचना में, मैक्सिम गोर्की ने 20वीं सदी की पहली तिमाही में रूसी लोगों के जीवन का वर्णन किया <ref>[https://ru.m.wikisource.org/wiki/О_русском_крестьянстве_(Горький) О русском крестьянстве (Горький)]</ref>। == वास्तुकला में == रूस द्वारा जीते गए देशों की वास्तुकला को रूसीकरण ने भाषा और संस्कृति के अलावा बुरी तरह विकृत कर दिया। 18वीं और 19वीं शताब्दी में रूसी साम्राज्य के युग में यह केवल धार्मिक इमारतों तक सीमित था, लेकिन 20वीं शताब्दी में, सोवियत अधिनायकवादी युग में, यह सभी निर्माणों को प्रभावित करने लगा, जिसमें आवासीय भवन भी शामिल थे। रूसी साम्राज्य के शासन के अधीन रहने वाले अनेक लोगों के 80% प्रतिनिधि, जिनमें स्वयं रूसी भी शामिल थे, कच्ची मिट्टी या लकड़ी की बनी झोपड़ियों में रहते थे, जिनकी छतें फूस की बनी थीं, जैसा कि प्रसिद्ध रूसी लेखक मैक्सिम गोर्की ने अपने लेख "ऑन द रशियन पीजेंट्री" में लिखा है, कि ये झोपड़ियां कई पीढ़ियों के जीवन में स्वयं ही नष्ट हो गईं।इस कारण से, रूसी साम्राज्य की स्थापत्य विरासत को केवल शहरों में ही संरक्षित किया गया है, और इसकी लगभग सभी अभिव्यक्तियाँ आमंत्रित यूरोपीय वास्तुकारों द्वारा बनाई गई थीं। कई वास्तुशिल्प कृतियों को नष्ट कर दिया गया, विशेष रूप से स्टालिन के युग में, और इसके बदले में, देर से सोवियत संघ और पूर्वी ब्लॉक के देशों में सभी बस्तियों में बड़े पैमाने पर एकसमान 5 और 9 मंजिला इमारतें बनाई गईं, ताकि किसी भी व्यक्तित्व को दबाया जा सके। इस पर एक हास्यप्रद फिल्म "इरोनी ऑफ फेट" (1975) भी बनाई गई थी, जिसमें एक व्यक्ति गलती से किसी दूसरे शहर में अपने घर के समान घर में चला जाता है, क्योंकि सब कुछ, यहाँ तक कि फर्नीचर भी, एकसमान था। इस तरह के वास्तुशिल्प निर्णय सत्ता की सहमति से लिए गए थे, ताकि लोगों के मानस को दबाया जा सके। चूंकि यह व्यवस्था लोगों की बुनियादी जरूरतों को पूरा नहीं कर सकी, इसका पतन अपरिहार्य था।4 नवम्बर 1955 को कम्युनिस्ट पार्टी ने भी "डिजाइन और निर्माण में अतिरेक के उन्मूलन पर" (Об устранении излишеств в проектировании и строительстве) एक प्रस्ताव पारित किया, जिसके तहत सभी शहरों के सभी घरों को बिल्कुल एक जैसा बना दिया गया <ref>История… Там же. С. 373—377</ref> <ref>История русского и советского искусства. Под ред. Д. В. Сарабьянова. Высшая школа, 1979. С. 375.</ref> <ref>Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1986). Т. 8. 1946—1955.—9-е изд., доп. и испр.— М.: Политиздат, 1985. — 542 с. С. 532—536</ref>। <gallery> Маскалізацыя (русіфікацыя). Горадня. Фара Вітаўта.jpg|बेलारूसी चर्चों में से एक, जिसे रूसी शैली में पुनर्निर्मित किया गया था, बाद में नष्ट कर दिया गया Views of Moscow Kremlin from Red Square, 2006 (02).jpg|मास्को, दुनिया का सबसे बड़ा रूसी भाषी शहर, रूसीकरण का केंद्र File:House in Lasnamae.jpg|एस्टोनिया में सोवियत युग की आवासीय इमारत File:Казань. Пятиэтажные хрущёвки серии 1-464 на улице Рихарда Зорге.JPG|रूस में सोवियत युग की आवासीय इमारतें File:Спальный район, Хрущевки - panoramio.jpg|रूस में सोवियत युग की आवासीय इमारतें File:Кропивницький , вулиця Полтавська.jpg|यूक्रेन में सोवियत युग की आवासीय इमारतें File:Remblai de la rivière Inhul, Kropyvnytskyi, 25.12.2023.jpg|यूक्रेन में सोवियत युग की आवासीय इमारतें File:Inhul Kropyvnytskyi.jpg|यूक्रेन में सोवियत युग की आवासीय इमारतें File:Вигляд на Знам'янку з півдня.jpg|मध्य यूक्रेन में स्थित ज़्नामेंका शहर की स्थापना रूसियों ने की थी, और इसकी समस्त वास्तुकला रूसी साम्राज्य और सोवियत संघ की विरासत है। यह छोटा सा शहर पूर्ण रूसीकरण का परिणाम है। File:Пам'ятник невідомому солдату, Знам'янкп.jpg|अज्ञात सैनिक का मकबरा उन हजारों सोवियत सैन्य कब्रिस्तानों में से एक है, जो द्वितीय विश्व युद्ध में मारे गए लोगों की सामूहिक कब्रों के स्थल पर शीत युद्ध के दौरान बनाए गए थे। Lysenko's house in Znamianka , Ukraine.jpg|19वीं सदी के अंत में रूसी साम्राज्य के दौरान निर्मित एक वास्तुशिल्पीय उत्कृष्ट कृति; इसी तरह की इमारतें पूरे पूर्वी यूरोप में पाई जा सकती हैं। File:Lane in Znamianka.jpg|सोवियत संघ के बाद के किसी देश की एक आम सड़क और 30 मीटर ऊँची, नौ मंज़िला अपार्टमेंट इमारत। मॉस्को, पूरे सोवियत संघ और पूरे पूर्वी ब्लॉक में आधिकारिक तौर पर स्वीकृत डिज़ाइनों के अनुसार लाखों ऐसी ही इमारतें बनाई गईं। File:Pryvokzalna street in Znamianka.jpg|सोवियत संघ के बाद के किसी देश की एक आम सड़क और 30 मीटर ऊँची, नौ मंज़िला अपार्टमेंट इमारत। मॉस्को, पूरे सोवियत संघ और पूरे पूर्वी ब्लॉक में आधिकारिक तौर पर स्वीकृत डिज़ाइनों के अनुसार लाखों ऐसी ही इमारतें बनाई गईं। File:Один з провулків на вулиці Соборній , Знам'янка , кінець 2022.png|रूसी साम्राज्य और सोवियत संघ के समय से बची हुई सड़क File:31 грудня 2022 , Знам'янка , Кіровоградська область , Україна.png|रूसी साम्राज्य और सोवियत संघ के समय से बची हुई सड़क File:2й Поперечний провулок , Знам'янка , Кіровоградська область , Україна , 15 березня 2023.jpg|रूसी साम्राज्य और सोवियत संघ के समय से बची हुई सड़क </gallery> == विचारधारा "रूसी दुनिया" == [[File:Shedrovitskiy.jpg|thumb|220px|प्योत्र शेद्रोवित्स्की, रूसी दार्शनिक, रूसी दुनिया की अवधारणा के रचनाकारों में से एक]] [[File:Vladislav Surkov in 2010.jpeg|thumb|220px|व्लादिस्लाव सुरकोव, रूसी दुनिया की अवधारणा के रचनाकारों में से एक]] [[File:Z symbol Krasnodar military school, Russia. March 2022.jpg|thumb|240px|रूसी ध्वज के रंगों में Z-आकार के रिबन, क्रास्नोडार में फ्लैश मॉब]] 1990 के दशक में सोवियत संघ के पतन के बाद, "बाहरी रूस" ({{Lang-ru|Русский мир, russkiy mir}}) की अवधारणा सामने आई, यानी अपनी वास्तविक सीमाओं से परे रूस। रूसी संसद के भावी सदस्य और क्रीमिया प्रायद्वीप और दक्षिण-पूर्वी यूक्रेन के कब्जे के क्यूरेटर व्लादिस्लाव सुरकोव ने अपना दृष्टिकोण इस प्रकार व्यक्त किया: "रूसी दुनिया केवल वह जगह नहीं है जहाँ लोग रूसी बोलते हैं, बल्कि वह जगह भी है जहाँ वे रूसी हथियारों से डरते हैं, यह भी रूसी दुनिया है"। यह अवधारणा रूस की आधुनिक विचारधारा का हिस्सा है और हमारे समय में पड़ोसी देशों के प्रति उसकी आक्रामकता से सीधे जुड़ी हुई है। रूसीकरण के अतिरिक्त, यह रूस द्वारा अन्य लोगों के इतिहास को मिटाने या विश्व इतिहास में उनकी भूमिका को कमतर आंकने के साथ-साथ सैन्य आक्रमण को उचित ठहराने के लिए अतीत के अधिनायकवादी या साम्राज्यवादी पंथ की ओर लौटने के रूप में भी प्रकट होता है। रूसी दुनिया की अवधारणा पर, जो रूसीकरण की सामान्य प्रक्रिया का हिस्सा है, रूस और व्लादिमीर पुतिन की आंतरिक और बाहरी नीतियां बनी हैं, क्योंकि उन्हें यह अवधारणा विरासत में मिली है, जो सीधे तौर पर अधिनायकवाद और सैन्यवाद से जुड़ी है <ref>Mark Smith. Pax Russica: Russiaś Monroe Doctrine. 1993</ref> <ref>К возрождению Святой Руси // Русь Державная. – 2009. – № 9 (183)</ref> <ref>Україна і «Русский мир»: Важкий досвід співіснування: від «братского союза» до ненависті і масової українофобії: Історичні нариси та наукова публіцистика / С. А. Цвілюк. — Одеса: Астропринт, 2016. — 524 с.</ref>।यह विचारधारा छद्म-ऐतिहासिक मिथक भी फैलाती है कि मुसलमानों द्वारा कांस्टेंटिनोपल पर कब्ज़ा करने और पूर्वी रोमन साम्राज्य के पतन के बाद, "मास्को तीसरा रोम है" ({{lang-ru|Москва — Третий Рим}}) और माना जाता है कि "रूसी और यूक्रेनियन एक ही लोग हैं", यूक्रेनियनों के विरुद्ध दमन के तथ्यों की अनदेखी करना तथा यूक्रेनी भाषा को नष्ट करके तथा यूक्रेनी व्याकरण को विकृत करके रूसी भाषा के साथ कृत्रिम मिश्रण करना। रूसीकरण इस विचारधारा का मुख्य साधन है <ref>Новикова Л. И. Три модели развития России / Л. И. Новикова, И. Н. Сиземская. — М. : ИФ РАН, 2000. — 272 с</ref> <ref>Schreder H. Moskau das Dritte Rom. Hamburg, 1929: 2. Aufl.: Darmstadt, 1957</ref> <ref>{{Статья|ссылка=https://www.research-collection.ethz.ch/handle/20.500.11850/539633|автор=Fabian Burkhardt, Dmitry Dubrovskiy, Stephen K. Wegren, Jan Matti Dollbaum, Seongcheol Kim|заглавие=Political Regime Stability / Universities / Agriculture|год=2022-03-29|язык=en|издание=Russian Analytical Digest (RAD)|том=281|страницы=9|issn=1863-0421|doi=10.3929/ethz-b-000539633|archive-date=2022-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220704015306/https://www.research-collection.ethz.ch/handle/20.500.11850/539633}}</ref>.। == "राशिज़्म" शब्द का संबंध == [[File:Letter Z in the colours of the Russian Ribbon of Saint George.svg|thumb|180px|सेना द्वारा प्रयुक्त रूसी सेंट जॉर्ज रिबन के रंगों में अक्षर Z, रूसीकरण का सबसे प्रमुख आधुनिक प्रतीक]] [[File:Russia + Fascism = Ruscism (51911310536).jpg|thumb|220px|रूसी सैन्य आक्रमण के खिलाफ यूक्रेन समर्थक रैली में एक पोस्टर]] [[File:White-blue-white flag in Tbilisi.jpg|thumb|220px|विदेश में रूसी प्रवासी रूसी दूतावास के सामने सफेद-नीले-सफेद झंडे के साथ युद्ध-विरोधी प्रदर्शन करते हैं, जो रूसीकरण के विरोधियों का प्रतीक भी है।रूस में इसे युद्ध-विरोधी प्रतीक के रूप में प्रतिबंधित कर दिया गया है]] {{See also|राशिज़्म}} व्लादिमीर पुतिन का सबसे प्रसिद्ध कथन: "रूस की सीमाएं कहीं भी समाप्त नहीं होतीं" (रूसी: '''Границы России нигде не заканчиваются'''). आधुनिक रूस की राजनीतिक विचारधारा, जो व्लादिमीर पुतिन के शासनकाल के दौरान पूरी तरह से विकसित हुई, और जो वास्तव में रूसी साम्राज्य और सोवियत संघ की विरासत का मिश्रण है। यह विचारधारा मुख्य रूप से रूस में ही मानवाधिकारों के उल्लंघन और पड़ोसी देशों के प्रति इसकी अत्यंत आक्रामक नीति के कारण जानी जाती है। इस विचारधारा का एक मुख्य साधन रूसीकरण है, जिसके माध्यम से कब्जाए गए क्षेत्रों में इसे स्थापित और सुदृढ़ किया जाता है। इसे "राशिज़्म" (अंग्रेज़ी: Ruscism, अंग्रेजी में देश के नाम और फासीवाद शब्द के अंत से मिलकर बना) कहा जाता है, जो सैन्यवाद को रेखांकित करता है। इसके प्रतीक अक्सर रूस की सैन्य तकनीक पर उपयोग किए जाते हैं और कई यूरोपीय देशों में इनके उपयोग पर आधिकारिक रूप से प्रतिबंध है <ref>[https://www.rferl.org/a/russia-ukraine-letter-z-fascist-symbol/31758267.html Special Operation Z: Moscow's Pro-War Symbol Conquers Russia -- And Sets Alarm Bells Ringing]</ref> <ref>[https://www.ukr.net/news/details/russianaggression/102194748.html Чому росіяни катують викрадених українських дітей - відповідь Save Ukraine]</ref> <ref>{{Cite web |url=https://zmina.ua/event/rrosiyany-u-shkoli-na-hersonshhyni-katuvaly-ukrayincziv-do-smerti-imituvaly-rozstrily-ta-majzhe-ne-goduvaly-zvit-pro-bilyayivsku-kativnyu/ |title=Росіяни у школі на Херсонщині катували українців до смерті, імітували розстріли та майже не годували. Звіт про Біляївську катівню |access-date=5 सितंबर 2025 |archive-date=6 जून 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250606075043/https://zmina.ua/event/rrosiyany-u-shkoli-na-hersonshhyni-katuvaly-ukrayincziv-do-smerti-imituvaly-rozstrily-ta-majzhe-ne-goduvaly-zvit-pro-bilyayivsku-kativnyu/ |url-status=dead }}</ref> <ref>[https://prm.ua/filtratsiia-po-ordynsky-v-mariupoli-okupanty-vbyvaiut-tsyvilnykh-za-nepravylne-tatuiuvannia-na-tili/ “Фільтрація” по-ординськи: в Маріуполі окупанти вбивають цивільних за “неправильне” татуювання на тілі]</ref>।रूस में, प्रमुख विपक्षी नेता [[अलेक्सी नवलनी]] को अवैध रूप से दोषी ठहराया गया और जेल में डाल दिया गया। युद्ध-विरोधी रुख के कारण, उन्हें तीन साल तक प्रताड़ित किया गया और फिर पुतिन के आदेश पर जेल प्रहरियों ने उनकी हत्या कर दी <ref>[https://navalny.com/p/6579/ Патриот за деньги. «Русский мир» в обмен на Эмираты]</ref>। रूस में युद्ध-विरोधी रुख (आधिकारिक तौर पर "रूसी सेना के बारे में फर्जी खबरें बनाना" होने का आरोप) के कारण कारावास के सबसे उल्लेखनीय मामले मास्को के एक पेंशनभोगी के थे, जिन्होंने इस बारे में एक टिप्पणी लिखी थी कि रूस द्वारा मास्को और मारियुपोल पर बमबारी कितनी बुरी है, और राजनीतिज्ञ एलेक्सी गोरिनोव, जिन्होंने युद्ध को "विशेष अभियान" न कहकर युद्ध कहा था <ref>[https://memopzk.org/news/gosobvinenie-zaprosilo-dlya-pensionera-iz-moskvy-7-let-kolonii-za-dva-kommentariya-o-bombardirovkah-kieva-i-mariupolya/ Гособвинение запросило для пенсионера из Москвы 7 лет колонии за два комментария о бомбардировках Киева и Мариуполя]</ref> <ref>[https://genevasolutions.news/explorations/ukraine-stories/%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8F20-%D1%84%D1%81%D0%B1-%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8C-%D0%B2-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D1%83-%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D1%88%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B3%D0%B8-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BC Муниципального депутата приговорили к 7 годам колонии за то, что он назвал войну войной. Это первый реальный срок за антивоенную позицию в России]</ref>। कई वृत्तचित्र फिल्म निर्माताओं ने बताया है कि [[व्लादिमीर पुतिन]] निर्माता नहीं है, बल्कि इस प्रणाली का केवल निरंतरताकर्ता है, जिसके निर्माण का मुख्य साधन सदियों से रूसीकरण रहा है। हालाँकि, यह पुतिन ही थे जिन्होंने 9 मई को [[मॉस्को]] में वार्षिक बड़ी सैन्य परेड आयोजित करने की परंपरा शुरू की, जो इस बात का भी प्रतीक है कि रूस दुनिया भर में ऐसी आक्रामक नीति का पालन करना जारी रखेगा <ref>[https://armyinform.com.ua/2023/05/17/ostannya-vijna-dokumentalnyj-proyekt-yakyj-rozpovidaye-pro-transformacziyu-rashyzmu-ta-rosijsko-ukrayinsku-vijnu/ «Остання війна» — документальний проєкт, який розповідає про трансформацію рашизму та російсько-українську війну]</ref>। <gallery> File:Alexey Navalny and people of Yekaterinburg (37860381224).jpg|[[अलेक्सी नवलनी]], रूसी विपक्ष के नेता, जिन्होंने व्लादिमीर पुतिन के भ्रष्टाचार और सत्तावाद, रूसीकरण की नीति और रूस द्वारा शुरू किए गए युद्धों का विरोध किया <ref>[https://navalny.com/t/1314/ Замечательный Смоленск и встреча со старым знакомым-коррупционером]</ref>। File:Dmitry Medvedev and Vladimir Putin 17 July 2012 01.jpeg|पुतिन के करीबी राजनीतिक व्यक्ति, पूर्व रूसी राष्ट्रपति ज़मित्री मेदवेदेव ने रूस से सभी देशों के खिलाफ परमाणु युद्ध शुरू करने का आह्वान किया है। File:Vitaly Milonov, 2018.jpg|रूसी संसद के सदस्य विटाली मिलोनोव, वह रूसीकरण के समर्थक हैं, जिन्होंने एक बार कहा था कि "यूरोपीय और दुनिया के सभी राष्ट्र केंचुओं से उत्पन्न हुए हैं और रूसी ईश्वर की रचना हैं। File:Igor Ivanovich Strelkov Yekaterinburg4.JPG|इगोर गिरकिन, एक रूसी लेखक, अधिकारी और अंतर्राष्ट्रीय अपराधी, जिन्होंने 12 अप्रैल 2014 को पूर्वी यूक्रेन में युद्ध छेड़ दिया था, जो आज भी जारी है, रूसीकरण के समर्थक थे। File:Владимир Жириновский (05-04-2018).jpg|अपने क्रूर बयानों के लिए जाने जाने वाले, सबसे बड़ी रूसी पार्टियों में से एक के नेता व्लादिमीर ज़िरिनोव्स्की ने कहा, "कुछ देशों को पूरी तरह से नष्ट कर दिया जाना चाहिए, केवल मास्को ही बचेगा, जो दुनिया का केंद्र बन जाएगा।" File:Ivan Okhlobystin 01.jpg|रूसी दार्शनिक, पुजारी और अभिनेता इवान ओख्लोबिस्टिन ने 2010 में कहा था कि "रूस को जीतना होगा और गायब होना होगा, और गायब होना होगा क्योंकि दुनिया में उसका कोई स्थान नहीं है"।30 सितंबर, 2022 को, यूक्रेन के कब्जे वाले क्षेत्रों के रूस में "विलय" के सम्मान में मास्को के केंद्र में एक संगीत कार्यक्रम में, ओख्लोबिस्टिन ने मध्ययुगीन रूसी नारे "गोयदा" का उपयोग करके यूक्रेनियनों की सामूहिक हत्या का आह्वान किया। File:Григорий Азарёнок (08-07-2021).png|ग्रिगोरी अज़ारेनोक - एक प्रमुख बेलारूसी प्रचारक, मुख्य टेलीविजन प्रस्तोता, अलेक्जेंडर लुकाशेंको के शासन का समर्थक, जो अपने देश का रूसीकरण कर रहा है।2021 के अंत में, उन्होंने “परमाणु मिसाइलों से कीव को नष्ट करने और झुलसे हुए रेगिस्तान की जगह पर पुतिन की 300 मीटर ऊंची प्रतिमा स्थापित करने” की धमकी दी <ref>[https://vlasti.net/ru/news/340753 Разнесем Киев ядерными ракетами и поставим 300-метровую статую Путина: на белорусском ТВ пригрозили Украине]</ref> <ref>[https://censor.net/ru/videonews/3314437/raznesem_kiev_yadernymi_raketami_a_na_meste_vyjjennoyi_pustyni_postavim_300metrovuyu_statuyu_putina "Разнесем Киев ядерными ракетами, а на месте выжженной пустыни поставим 300-метровую статую Путина", - белорусский пропагандист Азарёнок. ВИДЕО Источник: https://censor.net/ru/v3314437]</ref>। File:Anatoly Shariy 2018.jpg|अनातोली शारी - व्यक्ति जो अन्य देशों के खिलाफ आक्रामकता और रूसीकरण का समर्थन करता है, यूक्रेन का गद्दार, रूस की सुरक्षा सेवा के लिए काम करता था। रूसी टीवी पर दावा किया कि रूस-यूक्रेन को एकजुट करेगा, 2019 में पुतिन से बात की इच्छा जताई, यूक्रेन को रूस में शामिल करने का समर्थन किया। 2022 से पहले रूस के आक्रमण का समर्थन किया, लेकिन स्पेन में मुकदमे के बाद स्थिति बदलने और सामूहिक हत्याओं का आह्वान बंद करने का दावा किया। File:Anatoly Wasserman (2010-09-11) 2.jpg|रूसी सांसद अनातोली वासरमैन ने दावा किया कि "रूसी भाषा के साथ वास्तविक प्रतिस्पर्धा में यूक्रेनी भाषा देर-सबेर गायब हो जाएगी," यह चुपके से उस बड़े पैमाने पर नरसंहार को नजरअंदाज करते हुए जो स्टालिन की तानाशाही के दौरान यूक्रेनी भाषा में रचनात्मकता करने वाले प्रतिभाशाली लोगों के खिलाफ हुआ, जो रूसीकरण नीति का हिस्सा था। साथ ही, उन्होंने सार्वजनिक रूप से यूक्रेन के संग्रहालयों, सांस्कृतिक और स्थापत्य विरासत के खिलाफ किए गए युद्ध अपराधों को नकारा, जिसमें रूस के तीन साल के खुले आक्रमण के दौरान खार्किव शहर को राष्ट्रीय विरासत के संदर्भ में सबसे अधिक नुकसान हुआ। File:Museum of Hryhoriy Skovoroda after Russian shelling on 6 May 2022 (02).jpg|लेखक ग्रिगोरी स्कोवोरोडा के संग्रहालय और खार्किव क्षेत्र संग्रहालय, जहां यूक्रेनी संस्कृति की अनूठी कलाकृतियां रखी हुई थीं, पर रूसी सेना ने बमबारी की। File:Gorinov prigovor.jpg|डिप्टी एलेक्सी गोर्युनोव अदालत कक्ष में एक पोस्टर के साथ उपस्थित थे जिस पर लिखा था: "क्या आपको अभी भी इस युद्ध की आवश्यकता है?" File:Iljin02.jpg|इवान इलिन, रूसी फासीवादी और पुतिन के पसंदीदा लेखक File:Russian occupied territories in map.svg|21वीं सदी के पूर्वार्ध में रूसी संघ द्वारा कब्जा किए गए क्षेत्र: रूस को गहरे नीले रंग में दिखाया गया है, तथा इसके कब्जे वाले और नियंत्रित क्षेत्र, जिनमें जॉर्जिया, मोल्दोवा और यूक्रेन के कुछ हिस्से शामिल हैं, को हल्के लाल रंग में दिखाया गया है। File:Satirical map of Europe, 1877.jpg|यूरोप की स्थिति और रूसी विस्तार पर 19वीं सदी के उत्तरार्ध का व्यंग्यचित्र File:Kisaburō Ohara, Europe and Asia Octopus Map, 1904 Cornell CUL PJM 1145 01 (cropped).jpg|जापान के विरुद्ध रूसी युद्ध के दौरान विश्व की स्थिति का व्यंग्यचित्र बनाया गया File:Puck magazine, 1903 June 17.jpg|20वीं सदी का यह आरंभिक कार्टून, "द स्पिरिट ऑफ़ सिविलाइज़ेशन", दिखाता है कि कैसे दुनिया के सभी देश अपने ही नागरिकों के ख़िलाफ़ सदियों से चले आ रहे अपराधों और पड़ोसी देशों के प्रति आक्रामक नीतियों के लिए रूस की निंदा करते हैं। File:Museum of communism in prague 2008-08-06.jpg|रूसी संस्कृति का व्यंग्यचित्र File:Ves mir budet nash.jpg|स्टालिन युग के एक सोवियत पोस्टर पर लिखा है: "पूरी दुनिया हमारी होगी"। File:Хрест пам'яті жертв голодомору (м. Харків) (1).jpg|यूक्रेन में होलोडोमोर के स्मारकों में से एक, जिसे 1932-1933 में सोवियत अधिकारियों द्वारा अंजाम दिया गया था, जिसे गुप्त अभिलेखागार के खुलने और सोवियत संघ के पतन तक गुप्त रखा गया था, जिसे यूक्रेनी लोगों के नरसंहार के रूप में मान्यता दी गई थी और जिसे रूसी नेतृत्व अभी भी नकारता है।अकाल के लगभग सभी गवाहों और जिन लोगों ने इसके बारे में सक्रिय रूप से बात की या प्रेस में लिखा, उन्हें सोवियत गुप्त सेवाओं द्वारा मार डाला गया, तथा सार्वजनिक रूप से इसका उल्लेख करना मृत्युदंड या कारावास की धमकी के तहत प्रतिबंधित कर दिया गया।और मानवता के खिलाफ अपने आधुनिक अपराधों से भी इनकार करता है।उसी समय, रूसी भाषा को एकमात्र अनिवार्य भाषा के रूप में लागू किया गया था, और सर्वसत्तावादी शासन के कारण हुए अकाल के बाद, लाखों रूसियों को यूक्रेन के उन क्षेत्रों में पुनर्वासित किया गया जहाँ मृत्यु दर अधिक थी, जिसके परिणामस्वरूप न केवल यूक्रेन, बल्कि कजाकिस्तान और बेलारूस की जातीय संरचना भी प्रभावित हुई और बदल गई। File:USSRRepublicsPoster.jpg|"राष्ट्रों की मित्रता" को समर्पित सोवियत पोस्टर। सोवियत संघ में रूसियों को मुख्य राष्ट्र माना जाता था, और सभी को धीरे-धीरे एक "संयुक्त सोवियत जनता" में एकीकृत करने की योजना बनाई गई थी।पुतिन के शासन के दौरान, सोवियत प्रचार को रूस में नई लोकप्रियता मिलनी शुरू हुई। File:1897 Укр повіти.png|19वीं सदी के अंत में यूक्रेनियन लोगों द्वारा बसाया गया क्षेत्र, जब देश का अधिकांश भाग रूसी साम्राज्य का हिस्सा था, और यूक्रेन का पश्चिमी भाग ऑस्ट्रो-हंगेरियन साम्राज्य का हिस्सा था। File:Ruslangsup2001.PNG|1932-33 में क्रेमलिन द्वारा आयोजित अकाल में प्रतिदिन 40,000 लोग मारे गए थे, और उन क्षेत्रों में यूक्रेन में जातीय रूसियों की संख्या और रूसी भाषा का प्रसार विशेष रूप से मजबूत हुआ। File:Территориальные приращения Украины.jpg|यूक्रेन के क्षेत्रीय ढांचे के गठन का इतिहास 1654 से - पोलैंड के खिलाफ बोहदान खमेलनित्सकी के राष्ट्रीय मुक्ति विद्रोह और रूस के साथ एक सैन्य संधि के समापन तक - 1991 तक - यूएसएसआर के पतन के बाद यूक्रेन की स्वतंत्रता प्राप्त करना।यूक्रेन अपने इतिहास के अधिकांश समय पड़ोसी देशों के नियंत्रण में रहा है। रूसी प्रचार में अक्सर इस तर्क का इस्तेमाल यूक्रेन के खिलाफ युद्ध के बहाने के रूप में किया जाता है। File:Могили Пантеону Вічної Слави.jpg|सोवियत संघ के सैकड़ों हजारों विशिष्ट सैन्य कब्रिस्तानों में से एक पर कब्रें, जो केवल शीत युद्ध के दौरान बनाए गए थे। अधिकांश एकसमान स्मारक अज्ञात सैनिकों की सामूहिक कब्रों पर बनाए गए हैं, जिनमें द्वितीय विश्व युद्ध में मारे गए लोगों के शवों के साथ-साथ 1932-1933 के सोवियत राजनीतिक दमन और अकाल के शिकार लोगों के शव भी मिश्रित रूप से हैं; वहाँ दफनाए गए लोगों के वास्तविक नाम अज्ञात हैं। File:Армія РФ у війні на Донбасі.jpg|2014 से 2022 में पूर्ण पैमाने पर आक्रमण तक यूक्रेन के कब्जे वाले पूर्वी हिस्से में बलों के स्वभाव और रूसी सैन्य उपकरणों के हस्तांतरण का मानचित्र File:Sloviansk standoff - 18-20 April 2014 - 04.jpg|स्लावयांस्क शहर, कब्जे वाले रूस में पहला यूक्रेनी शहर, 2014। File:Damaged building in Kurakhove, Donetsk region.jpg|रूस द्वारा नष्ट की गई एक आवासीय इमारत और एक जीवित यूक्रेनी लड़की, पूर्वी यूक्रेन, 2014। 2019-05-09. День Победы в Донецке N 106.jpg|रूसी कब्जे वाले डोनेट्स्क में सैन्य परेड (आधिकारिक तौर पर यह "डोनेट्स्क पीपुल्स रिपब्लिक" की राजधानी है, जिसे रूस द्वारा नियंत्रित किया गया और बाद में इसके द्वारा कब्जा कर लिया गया) File:Пантеон Вічної Слави, Кропивницький.jpg|[[सेंट एलिजाबेथ किला (यूक्रेन)|सेंट एलिजाबेथ किला]], रूसी आक्रमण और यूक्रेन की नागरिक आबादी के खिलाफ कई अपराधों के कमीशन के बाद, समाज ने रूस से जुड़ी हर चीज, शहरों के सोवियत नाम, सड़कों, "रूस के साथ एकता" के स्मारकों से छुटकारा पाना शुरू कर दिया।विशेष रूप से, इस किले के सैन्य कब्रिस्तान के प्रवेश द्वार पर, सोवियत शिलालेख को एक आधुनिक शिलालेख से बदल दिया गया था: "नाज़ीवाद हार गया है, जिसका अर्थ है कि रूसीवाद हार जाएगा!"।इसके अतिरिक्त, द्वितीय विश्व युद्ध की तारीख को सोवियत प्रचार द्वारा शुरू की गई तारीख से बदलकर वास्तविक तारीख कर दिया गया, क्योंकि सोवियत संघ मूल रूप से नाजी जर्मनी का सहयोगी था और उन्होंने 1939 में पोलैंड पर हमला करके एक साथ युद्ध शुरू किया था। File:Genocide of Ukrainians in the 2022 World Recognition.svg|2022 में यूक्रेन में रूस द्वारा किए गए अपराधों को यूक्रेनियों के नरसंहार के रूप में मान्यता देने वाले देश File:Holodomor World Recognition.svg|वे देश जिन्होंने 1932-1933 में सोवियत शासन द्वारा किए गए होलोडोमोर को यूक्रेनी लोगों के नरसंहार के रूप में मान्यता दी File:International reactions to the 2022 Russia's invasion of Ukraine.svg|यूक्रेन पर रूस के आक्रमण पर विश्व की प्रतिक्रिया, यूक्रेन का पूर्ण समर्थन करने वाले देशों को नीले रंग में दर्शाया गया है </gallery> यह व्लादिमीर पुतिन का शासन है जो रूसी इतिहास के साम्राज्यवादी और अधिनायकवादी काल की सबसे क्रूर विशेषताओं का प्रतीक है; इसकी तुलना अक्सर नाजी शासन से की जाती है।पुतिन के शासन और नाजी शासन में कई समानताएं हैं: नेता का पंथ, अभिव्यक्ति की स्वतंत्रता का दमन, बच्चों सहित असंतुष्टों का दमन, मानवता के विरुद्ध सामूहिक अपराध, और सैन्य आक्रमण को उचित ठहराने के लिए प्राचीन इतिहास का उपयोग <ref name="AlJazeera 8-09-22">{{Cite news|title=UN says ‘credible’ reports Ukraine children transferred to Russia|trans-title= ООН вважає «достовірними» повідомлення про передачу українських дітей до Росії |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/9/8/un-says-credible-reports-ukraine-children-transferred-to-russia|accessdate=2022-09-08|publisher=[[Al Jazeera]] |language=en |date=2022-09-08|archivedate=8 September 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220908044540/https://www.aljazeera.com/news/2022/9/8/un-says-credible-reports-ukraine-children-transferred-to-russia|url-status=live}}</ref><ref name=":22">{{Cite web|title=Human rights concerns related to forced displacement in Ukraine|trans-title=Проблеми з правами людини, пов'язані з вимушеним переміщенням в Україні |url=https://www.ohchr.org/en/statements/2022/09/human-rights-concerns-related-forced-displacement-ukraine|accessdate=2022-09-11|website=OHCHR [[Управління Верховного комісара ООН з прав людини|[УВКПЛ] ]]|language=en|archivedate=2022-09-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220912151804/https://www.ohchr.org/en/statements/2022/09/human-rights-concerns-related-forced-displacement-ukraine|url-status=live}}</ref><ref name="dity.gov"/> <ref name="Gerasym">{{Cite web|author1=Дмитро Михайлов |author2=Влада Прізова|title=Кількість депортованих до РФ дітей, яку озвучила Львова-Бєлова, може бути завищена — Герасимчук|url=https://suspilne.media/540811-gerasimcuk-sprostuvala-zaavi-lvovoi-belovoi-sodo-700-tisac-vivezenih-do-rf-ukrainskih-ditej/ |website=Суспільне|date=2023-07-31|accessdate=|archive-date=|archive-url=}}</ref> <ref name=":0"/> <ref>{{Cite web|url=https://zaborona.com/rosiya-nezakonno-utrymuye-do-15-mln-ukrayinskyh-ditej-i-povertaty-yih-staye-vse-vazhche-kuleba/|title=Микола Кулеба: інтерв’ю про дітей|last=Hudkova|first=Svitlana|date=2023-11-29|website=Заборона|language=uk|access-date=2024-08-10}}</ref><ref name="lvova-2023-07">{{Cite web|title=У Росії заявляють, що вивезли понад 700 тисяч українських дітей|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-world/3742632-u-rosii-zaavlaut-so-vivezli-ponad-700-tisac-ukrainskih-ditej.html|website=Укрінформ|date=2023-07-31|accessdate=2023-07-31|archive-date=|archive-url=}}</ref> <ref name="duma-07-2023">{{Cite web|title=У держдумі РФ підтвердили депортацію 700 тис. українських дітей за роки війни в Україні|url=https://espreso.tv/u-derzhdumi-rf-pidtverdili-deportatsiyu-700-tis-ukrainskikh-ditey-za-roki-viyni-v-ukraini |website=Еспресо TV|date=2023-07-03|accessdate=|archive-date=|archive-url=}}</ref>। जिस प्रकार हिटलर ने पोलैंड पर आक्रमण के दौरान द्वितीय विश्व युद्ध की शुरुआत को उचित ठहराने के लिए कहा था कि पोलैंड के कई शहरों की स्थापना जर्मनों ने की थी, उसी प्रकार पुतिन ने भी दक्षिण-पूर्वी यूक्रेन के शहरों के बारे में यही बात कही है।यह भी दिलचस्प है कि पुतिन के पसंदीदा लेखक इवान इलिन हैं, जो एक वैचारिक रूसी नाजी थे, जिन्होंने रूसीकरण के माध्यम से अन्य लोगों के विनाश का आह्वान किया था। कई रूसी नव-नाजी इकाइयाँ भी रूसी पक्ष में लड़ रही हैं, जिनमें से सबसे बड़ी इकाई की कमान कुख्यात [[एलेक्सी मिलचकोव]] के पास है <ref>{{Cite web |url=http://www.anticompromat.org/naziki/ilyin01.html |title=Иван ИЛЬИН. НАЦИОНАЛ-СОЦИАЛИЗМ. НОВЫЙ ДУХ («Возрождение» (Париж), 17 мая 1933) |accessdate=9 червня 2016 |archive-date=19 квітня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419151457/http://www.anticompromat.org/naziki/ilyin01.html }}</ref><ref name="О ФАШИЗМЕ">{{Cite web |url=http://www.anticompromat.org/naziki/ilyin02.html |title=Иван ИЛЬИН. О ФАШИЗМЕ &#91;1948&#93; |accessdate=9 червня 2016 |archive-date=19 червня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619232214/http://www.anticompromat.org/naziki/ilyin02.html }}</ref><ref name="Snyder"/> <ref name="Snyder">{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=AkX6eBk4w-w |title=Timothy Snyder: The Ancient is the Modern |accessdate=9 червня 2016 |archive-date=28 грудня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228051444/https://www.youtube.com/watch?v=AkX6eBk4w-w&feature=youtu.be&t=368 }}</ref> <ref name="putin">{{Cite web |url=http://archive.kremlin.ru/text/appears/2006/05/105546.shtml |title=Послание Президента России Путина В. В. Федеральному Собранию Российской Федерации 10 мая 2006 года |accessdate=2009-09-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130425004742/http://archive.kremlin.ru/text/appears/2006/05/105546.shtml |archivedate=2013-04-25 |deadlink=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://svpressa.ru/politic/news/106134/ |title=Путин процитировал слова русского философа Ивана Ильина |accessdate=19 березня 2022 |archive-date=9 січня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190109205427/http://svpressa.ru/politic/news/106134/ }}</ref> <ref>[https://glavcom.ua/publications/khto-zrobiv-volodju-fashistom-filosof-na-jakoho-molitsja-putin-885339.html Мансур Міровалев. Хто зробив Володю фашистом. Філософ, на якого молиться Путін]</ref><ref>[https://razumkov.org.ua/statti/uliublenyi-filosof-putina Улюблений філософ Путіна]</ref><ref>[https://tyzhden.ua/ivan-ilin-patriarkh-rosijskoho-fashyzmu/ Лариса Якубова. Іван Ільїн. Патріарх російського фашизму]</ref><ref>[https://argumentua.com/stati/kak-teoretik-russkogo-fashizma-stal-ideologom-putinskogo-rezhima Как теоретик русского фашизма стал идеологом путинского режима]{{ref-ru}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ethos.org.ua/velykodnij-nastup-rosiyi-yak-putin-namagayetsya-vypravdaty-vijnu-ta-smert/ |title=Великодній наступ Росії. Як Путін намагається виправдати війну та смерть. Автор статті Тімоті Снайдер. Американський історик, професор Єльського університету, спеціаліст з історії Східної Європи |access-date=8 सितंबर 2025 |archive-date=27 फ़रवरी 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227033032/https://www.ethos.org.ua/velykodnij-nastup-rosiyi-yak-putin-namagayetsya-vypravdaty-vijnu-ta-smert/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.0332.ua/news/3528803/amerikanskij-istorik-snajder-pro-rasove-pidgrunta-putinskoi-vijni-ta-sprobu-formuvanna-zdorovisogo-rosijskogo-narodu Дмитро Вишневецький.Американський історик Снайдер про расове підґрунтя путінської війни та спробу формування «здоровішого» російського народу]</ref>। == रूसीकरण का उन्मूलन == [[File:Falling of Lenin in Khmelnytskyi park.jpg|thumb|220px|लेनिन स्मारक का विध्वंस। यह व्यक्ति 1917-1921 के सोवियत-यूक्रेनी युद्ध और लाल आतंक के लिए ज़िम्मेदार था, जिसमें 30 लाख यूक्रेनियन मारे गए थे।लेनिन और रूस के अन्य पूर्व शासकों का इस्तेमाल अक्सर रूस में यूक्रेन के खिलाफ प्रचार और आक्रामकता को भड़काने के लिए किया जाता है।लेनिन ने लोगों के बीच मित्रता के नारे के तहत रूसीकरण को अंजाम दिया, लेकिन वास्तव में कई लोगों की पहचान को जबरन मिटा दिया गया और उनकी जगह रूसी पहचान को स्थापित कर दिया गया।]] 2014 में यूक्रेन के विरुद्ध रूस द्वारा किए गए बड़े पैमाने पर युद्ध अपराधों के जवाब में, रूसीकरण के सैकड़ों वर्षों में पहली बार, एक विपरीत प्रक्रिया शुरू की गई।यह यूक्रेनी राष्ट्रीय पहचान के पुनरुत्थान, प्रचलन में यूक्रेनी भाषा की व्यापक वापसी और यहां तक ​​कि शहरों और शहर की सड़कों के नामों को उनके मूल नामों पर वापस लाने में प्रकट हुआ, साम्राज्यवादी और सोवियत अधिनायकवादी युग के चिह्नों के रूप में स्थाननाम और स्मारकों को बड़े पैमाने पर हटा दिया गया और तानाशाहों के स्मारकों को ध्वस्त करना <ref>{{Cite news|url=http://ukurier.gov.ua/uk/articles/skidayuchi-pamyatniki-leninu-ukrayinci-mentalno-zv/|title=Скидаючи пам’ятники Леніну, українці ментально звільняються від радянського минулого|last=|first=|date=|language=|work=Урядовий Кур’єр|accessdate=2017-03-01|archive-date=27 грудня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151227081649/http://ukurier.gov.ua/uk/articles/skidayuchi-pamyatniki-leninu-ukrayinci-mentalno-zv/}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://nashkiev.ua/culture/yak-ukraina-povertae-vkradenu-istoriyu-muziku-ta-kulinariyu|title=Як Україна повертає вкрадену історію|website=Наш Київ}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Україна категорично потребує повної та остаточної деросифікації, тобто – знеросійщення {{!}} Жінка-УКРАЇНКА|url=http://ukrainka.org.ua/node/5959|website=ukrainka.org.ua|accessdate=2021-01-21|archive-date=23 червня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623193853/http://ukrainka.org.ua/node/5959}}</ref>। यूक्रेन के खिलाफ कई अपराधों के लिए, यूक्रेन में साम्यवाद को नाज़ीवाद के समान घोषित किया गया था, और 2015 में नाज़ी और सोवियत अधिनायकवादी शासनों और उनकी प्रतीकात्मकता के प्रचार पर प्रतिबंध लगा दिया गया था। 2023 में, मएक विउपनिवेशीकरण कानून पारित किया गया, जिसके तहत यूक्रेन रूस द्वारा थोपी गई ऐतिहासिक व्याख्याओं से छुटकारा पा रहा है, जिनका उपयोग पुतिन यूक्रेन के खिलाफ आक्रामकता के लिए करता है, और यह अपनी ऐतिहासिक विरासत को पुनर्जनन कर रहा है, जिसमें यूक्रेनी भाषा का पुनरुद्धार भी शामिल है <ref name="ц">{{cite news |title=Закон, який забороняє пропаганду комуністичного та нацистського режимів, визнано конституційним {{!}} Конституційний Суд України |url=https://ccu.gov.ua/novyna/zakon-yakyy-zaboronyaye-propagandu-komunistychnogo-ta-nacystskogo-rezhymiv-vyznano |accessdate=16 листопада 2023 |work=ccu.gov.ua |publisher=Конституційний Суд України |date=16 липня 2019}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Деколонізація в законі: Рада проголосувала за скасування російських географічних назв|url=https://novynarnia.com/2023/03/21/dekolonizacziya-v-zakoni-rada-progolosuvala-za-skasuvannya-rosijskyh-geografichnyh-nazv/|website=novynarnia.com|date=2023-03-21|accessdate=2023-06-08|language=uk}}</ref>। [[File:SovietBlockade1940.jpg|thumb|220px|एस्टोनिया की सोवियत सैन्य नाकाबंदी और आक्रमण योजना]] [[File:КомплексМаарьямягиплощадь.jpg|thumb|220px|एस्टोनिया में साम्यवाद सहित अधिनायकवादी शासन के पीड़ितों के लिए स्मारक परिसर]] इससे पहले, एस्टोनिया द्वारा इसी तरह की नीति अपनाई गई थी, जिसने 1918-1920 के मुक्ति संग्राम में जीत हासिल की और स्वतंत्रता प्राप्त की और 1940-1991 में सोवियत संघ के कब्जे में था और इसके पतन के बाद स्वतंत्रता बहाल करने वाला पहला देश था।देश की राजधानी तेलिन के केंद्र में स्थित रूसी चर्च, जिसका निर्माण 1900 में रूसी सम्राट अलेक्जेंडर तृतीय के सम्मान में किया गया था, को ध्वस्त करने का प्रस्ताव था, लेकिन इसके वास्तुशिल्पीय मूल्य के कारण, शहर की एस्टोनियाई वास्तुकला के विपरीत होने के बावजूद इसे छोड़ने का निर्णय लिया गया <ref>{{cite journal|last1=Zalimas|first1=Dainius|date=2004-01-01|title=Commentary to the Law of the Republic of Lithuania on Compensation of Damage Resulting from the Occupation of the USSR|url=https://books.google.com/books?id=7j82fTuPRr8C&pg=PA116|journal=Baltic Yearbook of International Law|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|volume=3|pages=97–164|doi=10.1163/221158903x00063|isbn=978-90-04-13746-2|accessdate=15 березня 2021|archive-date=4 листопада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104053827/https://books.google.com/books?id=7j82fTuPRr8C&pg=PA116}}</ref><ref name="RussLithTreaty">[http://www.lfpr.lt/uploads/File/1998-1/Treaty.pdf Treaty between the Russian Soviet Federated Socialist Republic and the Republic of Lithuania on the Basis for Relations between States] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722140152/http://www.lfpr.lt/uploads/File/1998-1/Treaty.pdf|date=2011-07-22}}</ref>। == वृत्तचित्र फिल्म निर्माण और पत्रकारिता में रूसीकरण का प्रतिबिंब == 2023 में, यूक्रेन में अंतरराष्ट्रीय और कुछ रूसी विशेषज्ञों के समर्थन से एक वृत्तचित्र फिल्म "राशिज़्म का एनाटॉमी" (यूक्रेनी में "Анатомія Рашизму") बनाई गई थी, जिसमें न केवल रूसी आक्रमण के दौरान किए गए अपराधों का वर्णन किया गया है, बल्कि आधुनिक रूसी इतिहास में अन्य युद्धों, जैसे जॉर्जिया पर आक्रमण और चेचन गणराज्य के खिलाफ रूस के दो युद्धों, साथ ही व्लादिमीर पुतिन के शासनकाल में निर्मित आधुनिक रूसी राजनीतिक विचारधारा की उत्पत्ति और उनके राजनीतिक शासन के आधार और मार्गदर्शन करने वाले सिद्धांतों को भी दर्शाया गया है। इस फिल्म को यूक्रेन में बनी सर्वश्रेष्ठ वृत्तचित्र माना गया है और इसे रूस में प्रदर्शन के लिए प्रतिबंधित कर दिया गया है <ref>[https://blog.poltava.to/pustovgar/17788/ Анатомія рашизму | Документальний цикл «Остання війна»]</ref>। == यह भी देखें == * [[बूचा हत्याकांड]] - रूस द्वारा नरसंहार का कृत्य * [[जर्मनीकरण]] - जर्मन सांस्कृतिक और भाषाई प्रभाव के प्रसार के लिए भी यही नीति अपनाई गई * [[फ्रांसिकरण]] - दुनिया भर में फ्रेंच भाषा के प्रसार की प्रक्रिया == स्रोतों का संदर्भ == odcu9zvcyn49clr05lph1svm0hvqy9f 2026 बंगाल विधानसभा चुनाव 0 1591616 6537850 6537445 2026-04-09T01:06:34Z Auto1243 876610 [[Special:Contributions/~2026-21450-17|~2026-21450-17]] ([[User talk:~2026-21450-17|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6537445|6537445]] को पूर्ववत किया 6537850 wikitext text/x-wiki {{Infobox election | election_name = २०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव | country = India | type = Legislative | ongoing = yes | vote_type = party | previous_election = 2021 पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव | previous_year = २०२१ | next_election = | next_year = २०३१ | election_date = २३ और २९ अप्रैल २०२६ | seats_for_election = पश्चिम बंगाल विधान सभा के सभी २९४ निर्वाचन क्षेत्र, बहुमत के लिए १४८ सीटें | majority_seats = | map_image = [[File:Wahlkreise zur Vidhan Sabha von Westbengalen.svg|300px]] | map2_image = | map_size = | map_caption = पश्चिम बंगाल विधान सभा क्षेत्रों का मानचित्र | turnout = | outgoing_members = | elected_members = | image2 = {{CSS image crop|Image =Ms. Mamata Banerjee, in Kolkata on July 17, 2018 (cropped) (cropped).JPG|bSize = 135 |cWidth = 110 |cHeight = 150|oTop = 5|oLeft = 10}} | image2_size = 130px | leader2 = [[ममता बनर्जी]] | leader_since2 = १९९८ | party2 = [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल]] | alliance2 = {{steady}} | leaders_seat2 = भवानीपुर | last_election2 = ५८.०२%, २१५ सीटें | seats2 = | seat_change2 = | popular_vote2 = | percentage2 = | swing2 = | seats_before2 = २२४ | seats_needed2 = {{steady}} | image1 = {{CSS image crop|Image =Suvendu Adhikari at Esplanade Metro Rail Station, Kolkata, 6 March 2024.jpg|bSize = 125 |cWidth = 110 |cHeight = 150|oTop = 0|oLeft = 6}} | leader1 = [[सुवेंदु आधिकारी]] | leader_since1 = २०२१ | leaders_seat1 = [[नन्दीग्राम (विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र)|नन्दीग्राम]] | last_election1 = ३८.१५%, ७७ सीटें | party1 = [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] | alliance1 = [[राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन|राजग]] | seats1 = | seat_change1 = | popular_vote1 = | percentage1 = | swing1 = | seats_before1 = ६५ | seats_needed1 = {{increase}}८३ }} '''२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव''' २३ और २९ अप्रैल को दो चरणों में आयोजित किया जाएगा, जिसमें [[पश्चिम बंगाल विधानसभा]] की २९४ सीटों के लिए सदस्यों का चयन किया जाएगा। मतगणना और परिणाम की घोषणा ४ मई को किया जाएगा। == पृष्ठभूमि == == अनुसूची == {| class="wikitable sortable" width="50%; style="text-align:center;" |+ |- !rowspan=3| मतदान कार्यक्रम !colspan=3| अनुसूची |- !चरण १ !चरण २ |- !१५२ सीटें !१४२ सीटें |- ! अधिसूचना दिनांक | ३० मार्च २०२६ | २ अप्रैल २०२६ |- ! नामांकन करने की अंतिम तिथि | ६ अप्रैल २०२६ | ९ अप्रैल २०२६ |- ! नामांकन की जांच | ७ अप्रैल २०२६ | १० अप्रैल २०२६ |- ! नामांकन वापस लेने की अंतिम तिथि | ९ अप्रैल २०२६ | १३ अप्रैल २०२६ |- ! मतदान की तिथि | २३ अप्रैल २०२६ | २९ अप्रैल २०२६ |- ! मतगणना की तिथि !colspan=2| ४ मई २०२६ |- |} == दल और गठबंधन == === {{legend2|Green|[[तृणमूल कांग्रेस]]+}} === {| class="wikitable" width="50%" style="text-align:center; | दल | दल का ध्वज | चुनाव चिन्ह | नेता | लड़ी गई सीटें |- | [[तृणमूल कांग्रेस]] | [[File:All India Trinamool Congress flag.svg|50px|border]] | [[File:All India Trinamool Congress symbol 2021.svg|50px|center]] | [[ममता बनर्जी]] | २९१ |- | [[गोर्खा जनमुक्ति मोर्चा|भारतीय गोर्खा प्रजातांत्रिक मोर्चा]] | [[File:No image available.svg|50px]] | [[File:No image available.svg|50px]] | [[गोर्खा जनमुक्ति मोर्चा|अनित थापा]] | ३ |- |} === {{legend2|{{party color|Bharatiya Janata Party}}|[[राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन|भारतीय जनता पार्टी +]]}} === {| class="wikitable" width="50%" style="text-align:center; ! colspan="2"| दल | दल का ध्वज | चुनाव चिन्ह | नेता | लड़ी गई सीटें |- | {{party color cell|Bharatiya Janata Party}} | [[भारतीय जनता पार्टी]] | | [[File:Lotus flower symbol.svg|50px]] | [[सुवेंदु आधिकारी]] | २९३ (२७४ घोषित) |- | {{party name with color|निर्दलीय}} | | | बिस्वजीत महतो | १ |- |} === {{legend2|Red|वामपंथी मोर्चा}} === {| class="wikitable" width="50%" style="text-align:center; ! colspan="2"| दल | दल का ध्वज | चुनाव चिन्ह | नेता | लड़ी गई सीटें |- | style="background-color:#C60000;" | &nbsp; | [[भारत की कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)]] | [[File:CPI-M-flag.svg|50px]] | [[File:CPIM election symbol.png|55px]] | [[मो. सलीम]] | निर्धारित होना बाक़ी |- | style="background-color:#D91A1A; color:white;" | &nbsp; | [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] | [[File:AIFB Flag 2023.png|50px]] | [[File:Indian Election Symbol Lion.svg|50px|center]] | नरेन चट्टोपाध्याय | निर्धारित होना बाक़ी |- | style="background-color:#B22222; color:white;" | &nbsp; | [[भारत की कम्युनिस्ट पार्टी]] | [[File:CPI-banner.svg|50px]] | [[File:CPI symbol.svg|50px]] | स्वप्न बनर्जी | निर्धारित होना बाक़ी |- | style="background-color:#A52A2A; color:white;" | &nbsp; | [[क्रांतिकारी समाजवादी पार्टी (लेनिनवादी)]] | [[File:RSP-flag.svg|50px]] | [[File:Indian Election Symbol Spade and Stoker.png|50px]] | तपन होड़े | निर्धारित होना बाक़ी |- | style="background-color:#8B0000; color:white;" | &nbsp; | [[भारत की कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेशन]] | [[File:CPIML LIBERATION FLAG.png|50px]] | [[File:Flag Logo of CPIML.png|50px]] | अभिजीत मजूमदार | निर्धारित होना बाक़ी |- |} === {{legend2|{{party color|Independent politician}}|अन्य}} === {| class="wikitable width="50%" style="text-align:center; ! colspan="2"| दल | ध्वज | चुनाव चिन्ह | नेता | लड़ी गई सीटें |- | {{party color cell|Indian National Congress}} | कांग्रेस | [[File:Indian National Congress Flag.svg|50px]] | [[File:INC Hand.svg|50px]] | शुभंकर सरकार | निर्धारित होना बाक़ी |- |} == उम्मीदवार == == सर्वेक्षण और जनमत संग्रह == == मतदान == == परिणाम == == सन्दर्भ == {{Reflist}} 4o8trgwtpyuqydcd69j4cr0517zbhgt करिवप्पिल राबिया 0 1595936 6537909 6483004 2026-04-09T05:52:11Z Umarkairanvi 13754 Chitr lagaya 6537909 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Rabiya.jpg|अंगूठाकार|राबिया को भारत के प्रधानमंत्री नरसिम्हा राव से 1993 का राष्ट्रीय युवा पुरस्कार प्राप्त हुआ।]] '''करिवप्पिल राबिया:''' (जन्म: 25 फरवरी 1966 — 4 मई 2025) वेल्लिलक्कडु, [[मलप्पुरम]], केरल की एक भारतीय शारीरिक रूप से विकलांग सामाजिक कार्यकर्ता थी जो 1990 में [[मलप्पुरम]] जिले में [[भारत में साक्षरता|केरल राज्य साक्षरता अभियान]] में अपनी भूमिका के माध्यम से प्रमुखता में आई। उनके प्रयासों को भारत सरकार द्वारा राष्ट्रीय स्तर पर कई अवसरों पर मान्यता दी गई। 1994 में [[भारत सरकार]] के [[शिक्षा मंत्रालय (भारत)|मानव संसाधन विकास मंत्रालय ने]] समाज में उनके योगदान के लिए उन्हें राष्ट्रीय युवा पुरस्कार से सम्मानित किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/ker-sanctions-rs-5-lakh-to-physically-challenged-social-worker/1033060|title=Ker sanctions Rs 5 lakh to physically challenged social worker|website=outlookindia.com|access-date=23 July 2021}}</ref> जनवरी 2001 में महिलाओं के उत्थान और सशक्तीकरण में उनके योगदान के लिए उसे वर्ष 1999 के लिए पहला ''कन्नगी स्त्री शक्ति'' पुरस्कार से सम्मानित किया गया। जनवरी 2022 में भारत के चौथे सर्वोच्च नागरिक पुरस्कार [[पद्म श्री]] से सम्मानित किया गया। <ref>{{Cite web|url=https://www.padmaawards.gov.in/AwardeeTickets2022.aspx|title=Padma Awards 2022|website=Padma Awardee Ticket 2022}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[विश्व_हिजाब_दिवस]] * [[इस्लाम में अंतरंग भाग]] * [[ज़हरा लारी]] * [[ताहिरा रहमान]] == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:सामाजिक कार्य में पद्मश्री प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:भारतीय मुस्लिम]] [[श्रेणी:२०२५ में निधन]] [[श्रेणी:1966 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:पद्म श्री]] [[श्रेणी:पद्म श्री प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:पद्म श्री पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:21वीं सदी की भारतीय महिलाएं]] [[श्रेणी:21वीं सदी की भारतीय हस्तियां]] [[श्रेणी:21वीं सदी के मुसलमान]] [[श्रेणी:केरल के लोग]] jsro2m1oqppndnw8p7np0suvm04zkt6 सदस्य वार्ता:New Life Faith Outreach Ministries of India 3 1598409 6537804 6458884 2026-04-08T17:22:43Z Rahul Tandi Evagalist 914598 New Life Faith Outreach Ministries of India (NLFOM) 6537804 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=New Life Faith Outreach Ministries of India}} RT knownperson Rahul Tandi is an Indian Executive Director, Social Worker, Internet platform, Mission Presence, Evangalist, known as well as CEO/ Founder Chairman, New Life Faith Outreach Ministries of India, odisha, Kalahandi, golamunda block ojy2ew2tcx6ikccuy72u0512h77hb7y 6537807 6537804 2026-04-08T17:24:54Z DreamRimmer 651050 [[Special:Contributions/Rahul Tandi Evagalist|Rahul Tandi Evagalist]] ([[User talk:Rahul Tandi Evagalist|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6458884 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=New Life Faith Outreach Ministries of India}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 06:59, 28 जुलाई 2025 (UTC) 5aoareyhk0kp8atswme9lx2pb0mx31v सोवियत-यूक्रेनी युद्ध 0 1601129 6537874 6522630 2026-04-09T04:08:15Z चाहर धर्मेंद्र 703114 विकि कड़ि 6537874 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = सोवियत-यूक्रेनी युद्ध | place = [[युक्रेन]] | status = 1921-1923 का पहला अकाल, जो देश पर सोवियत कब्जे और आबादी से पूरी फसल जब्त करने के कारण हुआ था।देश का [[सोवियत संघ]]में प्रवेश |territory = | combatant1 = {{Flagicon image|Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1925).svg}} [[सोवियत संघ]]<br>{{Flagicon image|Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1919–1929).svg}} यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्य (क्रेमलिन द्वारा नियंत्रित कठपुतली सरकार, जिसकी राजधानी खार्किव है) | combatant2 = {{Flagicon image|Flag_of_Ukraine.svg}} [[यूक्रेन]] (स्वतंत्र यूक्रेनी राज्य जिसकी राजधानी कीव है) | commander2 = {{Flagicon image|Coat of Arms of UNR.svg}} [[साइमन पेटलीउरा]] <br> {{Flagicon image|Coat of Arms of UNR.svg}} [[मिखाइलो ह्रुशेव्स्की]] <br> {{Flagicon image|Coat of Arms of UNR.svg}} [[पेट्रो बोलबोचन]] | commander1 = {{Flagicon image|Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1920–1954).svg}} [[व्लादिमीर लेनिन]] <br> {{Flagicon image|Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1920–1954).svg}} [[लियोन त्रोत्स्की]] <br> {{Flagicon image|Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1920–1954).svg}} [[जोसेफ़ स्टालिन]] | image = [[File:Первая советско-украинская война (шаблон).png|border|350px]] | caption = इस युद्ध की घटनाएँ | date = {{start date|df=yes|20|11|1917}} – {{end date|df=yes|21|11|1921}} }} '''सोवियत-यूक्रेनी युद्ध''' इसे '''यूक्रेनी स्वतंत्रता संग्राम''' भी कहा जाता है ({{Lang-uk|радянсько-українська війна|radians'ko-ukrainska viina}} {{Lang-ru|советско-украинская война|sovetsko-ukrainskaya voyna}}) पूर्वी यूरोप में आधुनिक यूक्रेन के भूभाग पर एक सशस्त्र संघर्ष, जो 1917 की शरद ऋतु से 1921 की शरद ऋतु तक चला। औपचारिक रूप से, यह दो नव-स्वतंत्र राज्यों के बीच संघर्ष था, लेकिन वास्तव में इसमें गृहयुद्ध के लक्षण थे। [[प्रथम विश्व युद्ध|घटनाओं की यह श्रृंखला प्रथम विश्व युद्ध के अंत में शुरू हुई]]।कुछ इतिहासकार इसे रूसी साम्राज्य के पूर्व क्षेत्रों में हुए युद्ध का एक हिस्सा मानते हैं। == इतिहास == [[File:Pedagogical Museum in Kyiv.jpg|thumb|220px|पहली यूक्रेनी संसद की इमारत (अब कीव के केंद्र में एक संग्रहालय)]] 1654 में, [[पोलिश-यूक्रेनी युद्ध 1648-1654|पोलैंड के साथ युद्ध से थके हुए यूक्रेन ने]] बोहदान खमेलनित्सकी की पहल पर रूस के साथ एक अस्थायी सैन्य गठबंधन में प्रवेश किया; हालाँकि, रूस ने इसकी शर्तों का उल्लंघन किया और यूक्रेनी भूमि में सदियों लंबा विस्तार शुरू कर दिया।यूक्रेन को स्वायत्तता का अधिकार प्राप्त हुआ और 1708 में रूस और स्वीडन के बीच युद्ध के दौरान यूक्रेन के तत्कालीन शासक [[इवान माज़ेपा]] ने रूस द्वारा गठबंधन संधि के बार-बार उल्लंघन के बाद स्वीडन के साथ समझौता किया, लेकिन बलों की असमानता के कारण हार गए।रूसी सैनिकों ने यूक्रेन की तत्कालीन राजधानी, बाटुरिन शहर (देश के उत्तर-पूर्व में) को नष्ट कर दिया और उसके सभी नागरिकों का कत्लेआम कर दिया। रूसी साम्राज्य में सामान्य गिरावट, गरीबी, निरक्षरता और गिरावट की पृष्ठभूमि के खिलाफ, रूसी सम्राट निकोलस द्वितीय ने सुधार करने के बजाय, अपनी शक्ति को मजबूत करने के लिए जापान के खिलाफ रूस का युद्ध शुरू किया।सेना की कमज़ोर तैयारी और जनता की गरीबी के कारण, रूस को युद्ध में करारी हार का सामना करना पड़ा और उसने अपना पूरा प्रशांत बेड़ा खो दिया। इसी पृष्ठभूमि में, रूसी साम्राज्य में 1905-1907 की पहली क्रांति छिड़ गई, जिसे सम्राट ने दबा दिया।निकोलस द्वितीय ने बाद में ऑस्ट्रो-हंगेरियन राजकुमार फ्रांज फर्डिनेंड की हत्या का समर्थन और प्रायोजन किया, जो एक घातक हत्या थी जिसने 1914 में प्रथम विश्व युद्ध को जन्म दिया।अठारहवीं शताब्दी के अंत में, तत्कालीन यूक्रेनी समाज के अभिजात वर्ग - यूक्रेनी कोसैक्स - को रूसी साम्राज्य की सरकार के आदेश पर जातीय यूक्रेनी भूमि पर रूस की आक्रामक नीति का विरोध करने के कारण नष्ट कर दिया गया था। [[रूसीकरण|रूसीकरण की एक क्रूर नीति सदियों तक चली]]। अलेक्जेंडर केरेन्स्की के नेतृत्व में 1917 की रूसी क्रांति ने देश की सामाजिक-राजनीतिक व्यवस्था को पूरी तरह से बदल दिया, जिससे साम्राज्य द्वारा पहले से विजित लोगों की मुक्ति में तेजी आई <ref>Джерела про зруйнування Запорозької Січі / Зібрав та упорядкував Василь Сокіл. НАН України. Інститут народознавства. Відділ фольклористики. — Львів: Афіша, 2005. — 128 c. </ref> <ref>Нова рада, 1918, 19(6) березня, № 36; Киевская місль, 1918, 19(6) березня, № 29; «Народна воля» (1918, №27); «Спілка» (1918, №5); Бурко Демид - "Трагедія під Крутами // Крути. Січень 1918 року: док., матеріали, дослідж., кіносценарій / упоряд. Я. Гаврилюк. Київ: Просвіта, 2008. С. 216-217.</ref>। यूक्रेनी संसद ने तीन कानूनों को अपनाया जिससे यूक्रेन की स्वायत्तता सुरक्षित हो गई, और अक्टूबर तख्तापलट और रूस में गृहयुद्ध की शुरुआत के बाद, लेनिन ने भी यूक्रेन पर युद्ध की घोषणा कर दी, और यूक्रेन की स्वतंत्रता पर चौथा कानून अपनाया गया।सोवियत सैनिकों और उनके प्रति वफादार इकाइयों का सशस्त्र आक्रमण नवंबर 1917 में शुरू हुआ। युद्ध का पहला क्रूर प्रकरण जनवरी-फरवरी 1918 में कीव पर बोल्शेविकों का पहला आक्रमण था, जिसका नेतृत्व सोवियत रूस के वास्तविक रक्षा मंत्री मिखाइल मुरावियोव ने किया था।जनवरी 1918 में कीव में लाल सेना के आक्रमण के समानांतर, आर्सेनल कारखाने में एक विद्रोह हुआ, जिसे प्रचार में "लोगों की इच्छा से" हुआ बताया गया, लेकिन वास्तव में यह पूरी तरह से मास्को से योजनाबद्ध और नियंत्रित था <ref>Винниченко В. Відродження нації. — К.; Відень, 1920. — Ч. I. — С. 194.</ref>। [[File:Штурм Києва 1918.jpg|thumb|220px|फरवरी 1918 में सोवियत सेना द्वारा कीव पर गोलाबारी]] 28 जनवरी, 1918 को, यूक्रेनी पीपुल्स रिपब्लिक के युवा सैनिकों और मॉस्को और पेत्रोग्राद से सोवियत रूस की पेशेवर इकाइयों के बीच क्रुटी रेलवे स्टेशन के पास प्रसिद्ध लड़ाई हुई, जिसने कई हफ्तों तक आक्रामक को रोक दिया और सभी को राजधानी छोड़ने की अनुमति दी।लड़ाई में भाग लेने वाले लगभग 30 सैनिकों को बंदी बना लिया गया और गोली मार दी गई, और सैनिकों में से एक, ग्रिगोरी पिप्स्की (1898-1918), जिसने अपनी फांसी से पहले यूक्रेनी गान गाया था, को मुरावियोव ने स्वयं दिल में गोली मारकर मार डाला<ref> С. П. Мельгунов. «Красный террор» в Россіи 1918 — 1923</ref>। क्रुटी की लड़ाई के बाद, लाल सेना 4 फ़रवरी, 1918 को कीव के बाहरी इलाके में पहुँची, [[मिखाइल मुरावियोव|जहाँ मिखाइल मुरावियोव ने आक्रमण शुरू करने का आदेश दिया]]। कीव पर कब्ज़ा करने के दौरान, ज़हरीली गैस का इस्तेमाल किया गया और भारी बमबारी की गई, जो कई दिनों तक नहीं रुकी (15 हज़ार गोले तक);शहर में प्रवेश करते ही, सोवियत सैनिकों ने आदेश का पालन किया और कीव में हज़ारों नागरिकों को, जिन्हें दुश्मन घोषित किया गया था, मार डाला। मृतकों में केवल दो राजनेता थे: यूक्रेन के भूमि मामलों के सचिव, ओलेक्सांद्र ज़ारुडनी, और सेंट्रल राडा के एक सदस्य। 1918 में मोर्चे पर ऑपरेशन फॉस्टशलाग के बाद, कीव के पार्कों में हज़ारों नागरिकों की लगभग सड़ी हुई लाशें मिलीं <ref>[https://www.jnsm.com.ua/h/0209Q/menu Дні суцільного мороку. Як більшовики вперше окупували Київ]{{Dead link|date=जनवरी 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> <ref>[https://www.jnsm.com.ua/h/0209Q/menu Взяття Києва військами радянської Росії]{{Dead link|date=जनवरी 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> <ref>[https://artefact.org.ua/history/chervoniy-teror-zvirstva-komunistiv-motoroshni-foto-dokumenti.html Червоний терор. Звірства комуністів (моторошні фото, документи)]</ref>। 1918 की शुरुआत में, एक तख्तापलट हुआ और अप्रैल से दिसंबर 1918 तक यूक्रेन एक स्वायत्त इकाई के रूप में जर्मन साम्राज्य के संरक्षण में रहा। दिसंबर में, साइमन पेट्लिउरा ने यूपीआर को बहाल कर दिया और सैन्य कार्रवाई फिर से शुरू हो गई।22 जनवरी, 1919 को ओबेदिनेरिया अधिनियम की घोषणा की गई - पूर्वी यूक्रेन और पश्चिमी यूक्रेन का एक राज्य में औपचारिक एकीकरण, इस तथ्य के बावजूद कि बाद में अधिकांश यूक्रेन पर सोवियत संघ के सैनिकों द्वारा कब्जा कर लिया गया था, और पश्चिमी यूक्रेन पर पुनर्स्थापित पोलिश गणराज्य के सैनिकों द्वारा कब्जा कर लिया गया था<ref>Солдатенко В. Ф. Українська революція. Історичний нарис. — К., 1999. — C. 221.</ref>। [[File:Signing of the Act Zluky on January 22 1919. Урочисте оголошення Акту Злуки 22 січня 1919.jpg|thumb|220px|1919 की शुरुआत में यूक्रेन के पूर्व और पश्चिम के एकीकरण का अधिनियम]] 1919 की शरद ऋतु तक, लगभग पूरा यूक्रेन श्वेत सेना के नियंत्रण में था, जिसे यूक्रेनियों से कोई खास सहानुभूति नहीं थी। यूक्रेनी सैनिकों को देश के पश्चिमी हिस्से में वापस धकेल दिया गया। दिसंबर 1919 में, श्वेतों और लालों के बीच भीषण युद्ध हुए, जिसमें बेहतर हथियारों और प्रचार के बल पर लालों की जीत हुई। कीव पर तीसरी बार रूसियों ने कब्ज़ा कर लिया।<ref>с.Дяченко П. Чорні запорожці. — К. 2010. — 448 с.</ref>।1919 के मध्य में यूक्रेन में सबसे बड़ा सोवियत विरोधी विद्रोह हुआ, जो बोल्शेविकों और लाल आतंक के आक्रमण के कारण हुआ, अंत में कई निर्दोष लोग मारे गए, विद्रोह का नेतृत्व निकिफोर ग्रिगोरिएव ने किया था, जिसे बाद में अराजकतावादियों के नेता नेस्टर मखनो ने मार डाला था ।1919 में, सम्पूर्ण युद्ध की पृष्ठभूमि में, पूर्व रूसी साम्राज्य के क्षेत्र पर एंटेंटे सैनिकों द्वारा विदेशी हस्तक्षेप हुआ (उन्होंने व्हाइट गार्ड्स का समर्थन किया जबकि लेनिन के नेतृत्व वाले कम्युनिस्टों को जर्मनी और अमेरिका के तत्कालीन नेताओं का समर्थन प्राप्त था) और यूक्रेन के दक्षिण पर अस्थायी रूप से फ्रांसीसी सैनिकों का कब्जा हो गया <ref>Савченко В. А. Авантюристы гражданской войны: Историческое расследование — Харьков: Фолио; М.: ACT, 2000. — С. 118.</ref> <ref>Михайличенко Д. Ю. Травнева військово-політична криза в УСРР, 1919 р. // Вісник Харківського національного університету ім. В. Н. Каразіна. — Сер. Історія України. — Вип. 5. — Харків, 2002. — С. 137.</ref> <ref>Михайличенко Д. Ю. Деструктивні процеси в аппараті влади УСРР на селі, січень — серпень 1919 р. // Актуальні проблеми вітчизняної та всесвітньої історії: Збірник наукових праць. — Вип. 6. — Х., 2003. — С. 112—117.</ref>। उसी समय, पोलैंड के साथ संघर्ष छिड़ गया। पोलैंड ने दो बड़े शीतकालीन युद्धों में यूक्रेन की ओर से लड़ाई लड़ी। 9 मई, 1920 को, उन्होंने मिलकर कीव पर कब्ज़ा कर लिया, लेकिन फिर उन्हें पीछे हटने पर मजबूर होना पड़ा।नवंबर 1921 में प्रतिरोध की मुख्य प्रमुख ताकतें नष्ट कर दी गईं।रीगा शांति संधि के अनुसार, यूक्रेन और बेलारूस सोवियत संघ और पोलैंड के बीच विभाजित हो गए थे। सोवियत संघ के निर्माण के बाद, कुछ यूक्रेनी सैनिक और राजनेता यूक्रेन लौट आए और सामूहिक दमन के दौरान मारे गए। मध्य यूक्रेन में, चर्कासी भूमि पर, 1922 में, खोलोदनोयार्स्क गणराज्य, जिसने बोल्शेविकों का सबसे बड़ा प्रतिरोध किया था, गिर गया। 9 फ़रवरी, 1923 को, कीव की लुक्यानोव्का जेल में अंतिम पकड़े गए लड़ाकों को गोली मार दी गई।लेनिन द्वारा छेड़े गए गृहयुद्ध और सोवियत-यूक्रेनी युद्ध के परिणामस्वरूप 15 मिलियन लोग मारे गए, जिनमें से एक चौथाई यूक्रेनियन थे <ref>Тютюнник Юрко // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Накладом Адміністратури УАПЦ в Аргентині. — Буенос-Айрес, 1966. — Т. 8, кн. XV : Літери Ст — Уц. — С. 1944. — 1000 екз.</ref> <ref>Героїзм і трагедія Холодного Яру. — К.: Поліфаст, 1996</ref>। == पूर्व गणराज्य की सामान्य स्थिति की पृष्ठभूमि में == [[File:19190525-Lenin and bolshevik leaders on Red square.jpg|thumb|200px|मास्को में परेड में व्लादिमीर लेनिन]] [[File:Red terror 002.jpg|thumb|200px|लाल आतंक के शिकार - वे नागरिक जिन्हें पहली सोवियत विशेष सेवा चेका द्वारा यातना दी गई और यातना से उनकी मृत्यु हो गई]] [[File:Генерал Денисов на площади Ермака.jpg|thumb|200px|रूस के दक्षिण में, रोस्तोव-ऑन-डॉन क्षेत्र में श्वेत सैनिक]] 1917 के अंत में पूर्व रूसी गणराज्य में लेनिन के तख्तापलट के बाद रूस में दो प्रमुख सैन्य ताकतों - कम्युनिस्टों (लाल) और श्वेत सेनाओं (गणतंत्र या संवैधानिक राजतंत्र के समर्थक) के बीच युद्ध हुआ।और यूक्रेन में सैन्य टकराव बेहद विविधतापूर्ण था और 1917-1921 में देश में लगभग 10 राजनीतिक शासन बदल गए,यह उल्लेखनीय है कि रूसी कम्युनिस्ट और रूसी व्हाइट गार्ड दोनों ही यूक्रेनी स्वतंत्रता के समर्थकों के प्रति पक्षपाती थे और उनके साथ निर्दयता से पेश आते थे।एकमात्र अंतर यह था कि नागरिकों के विरुद्ध लाल आतंक क्रेमलिन द्वारा आदेशित एक आधिकारिक राज्य नीति थी, जबकि श्वेत आतंक व्यक्तिगत फील्ड कमांडरों की एक दुर्लभ पहल थी।1918 में, यूक्रेन ने जर्मन साम्राज्य के आक्रमण का विरोध किया, ठीक उसी तरह जैसे उसने पूर्व से सोवियत आक्रमणकारियों का व्यवस्थित रूप से मुकाबला किया था।इसके समानांतर, विभिन्न राजनीतिक ताकतों के समर्थकों के बीच आंतरिक संघर्ष भी चल रहे थे। ऐसा इसलिए था क्योंकि सदियों से और उनके इतिहास के अधिकांश समय तक, यूक्रेनियों की जातीय भूमि पड़ोसी राज्यों का हिस्सा रही है।यूक्रेनियनों के प्रति सबसे कठोर और आक्रामक रूसी साम्राज्य था केवल इस राज्य ने, पोलैंड या तुर्की के विपरीत, यूक्रेनी पहचान को नष्ट करने की नीति अपनाई <ref>Тютюнник Ю. Зимовий похід (1919—1920 рр.). — Львів, 2004. — 191</ref>। == विचारधारा == [[File:A-propaganda-poster-from-the-Soviet-Union-in-the-1920s-391853265017.jpg|thumb|200px|सोवियत प्रचार पोस्टर]] [[File:Світовий мир на Україні!.jpg|thumb|200px|यूक्रेनी सेना के पोस्टरों में से एक]] [[File:ХолоднийЯр прапор.svg|thumb|200px|खोलोदनोयार्स्क गणराज्य का ध्वज, यूक्रेन का वह अंतिम कोना जिसने सोवियत आक्रमण का प्रतिरोध किया।शिलालेख: यूक्रेन की स्वतंत्रता या मृत्यु]] यूक्रेन में तीन मुख्य धाराएँ प्रचलित थीं: साम्यवाद, राजशाही की वापसी का विचार, और यूक्रेन के एक स्वतंत्र राज्य के निर्माण का विचार। यूक्रेनी आबादी का अधिकांश हिस्सा तीसरे विचार के लिए संघर्ष करना पसंद करता था।अराजकतावाद और तथाकथित "हरित सेना" के विचार कम व्यापक थे। == हथियार == === युद्ध रणनीति === [[File:1-aviazagin.jpg|thumb|200px|यूक्रेनी स्वतंत्रता के समर्थकों का विमानन, सोवियत सैनिकों के हवाई हमलों को विफल करना और लोगों को बचाना]] [[File:БелаяАвиация.jpg|thumb|200px|आगे बढ़ते सोवियत सैनिकों के साथ युद्ध में व्हाइट गार्ड रूसी विमानन]] [[File:Харьков Троцкий Егоров смотр 1919.jpg|thumb|200px|लियोन ट्रॉट्स्की कम्युनिस्टों द्वारा कब्ज़ा किए गए खार्कोव में लाल सेना की टुकड़ी का निरीक्षण करते हुए, जहाँ क्रेमलिन के पूर्ण नियंत्रण में एक कठपुतली यूक्रेनी सोवियत गणराज्य की घोषणा की गई थी।]] [[File:Tachanku.jpg|thumb|200px|नेस्टर मखाने की यूक्रेनी अराजकतावादी सेना के सशस्त्र संरचनाएँ]] [[File:Холодний Яр, аерофотозйомка, монастир 1.jpg|thumb|200px|खोलोडनी यार स्थित मठ यूक्रेन का अंतिम सशस्त्र अड्डा और सोवियत सेना के प्रतिरोध का अंतिम केंद्र था।]] युद्ध शीत और आग्नेयास्त्रों, दोनों से लड़ा गया। मुख्य सेना घुड़सवार सेना थी, लेकिन विमानन का भी इस्तेमाल किया गया - जो रूसी साम्राज्य की सेना के अवशेष थे। === युद्ध के मुख्य सैन्य नेता === ==== सोवियत सेना ==== <gallery> File:Kamenev.lenin.jpg|लेनिन और कामेनेव File:1924 yagoda menshinsky dsershinsky.jpg|यागोडा और डेज़रज़िन्स्की File:Муравйов Михайло.jpg|[[मिखाइल मुरावियोव]] File:Лев Давидович Троцкий.jpg|ट्रोट्स्की </gallery> ==== अराजकतावादी ==== <gallery> File:Makhno en 1918.JPG|नेस्टर मखनो, अराजकतावादी नेता और बोल्शेविक समर्थक File:Simon Karetnik.jpg|साइमन कैरेटनिक, निकटतम सहयोगी Viktor Belash.png|विक्टर बेलाश, पेशेवर कमांडर </gallery> ==== ग्रीन आर्मी ==== <gallery> File:Ataman Nikifor Grigoriev 1919.jpg|निकिफ़ोर ग्रिगोरिएव, यूक्रेन में सबसे बड़े सोवियत-विरोधी सशस्त्र विद्रोह के आयोजक </gallery> ==== श्वेत आंदोलन ==== <gallery> File:Деникин на Николаевской площади Харькова июнь 1919.jpg|डेनिकिन (केंद्र में) File:Kolchak.jpg|जनरल कोल्चक File:Lavr Kornilov Moscow 1917.jpg|कोर्नोलोव File:Pyotr Nikolayevich Krasnov.jpg|पियोत्र क्रास्नोव Analolij Piepielajew.jpg|अनातोली पेप्लेयेव </gallery> ==== यूक्रेनी सेना ==== <gallery> File:Hrushevskyi Mykhailo XX.jpg|[[मिखाइलो ह्रुशेव्स्की]] File:Symon Petlura 1919.jpg|साइमन पेट्लिउरा File:Grigorev.jpg|निकिफ़ोर ग्रिगोरिएव Євген Коновалець.jpg|एवगेन कोनोवालेट्स File:Чучупак-Василь-Степанович.jpg|जनरल चुचुपाका </gallery> == प्रचार में == [[File:Богуш Шіппіх - Чужого не хочу, а свого не віддам! (1917).png|thumb|180px|स्वतंत्र यूक्रेनी गणराज्य का प्रचार पोस्टर। शीर्षक: मुझे विदेशी चीज़ें नहीं चाहिए, लेकिन जो मेरी हैं, उन्हें मैं नहीं छोड़ूँगा।]] [[File:Везде, всегда, безраздельно с нами Ленин.jpg|thumb|180px|सोवियत प्रचार पोस्टर।शिलालेख: लेनिन]] [[File:За единую Россію.jpg|thumb|180px|श्वेत सेना का प्रचार पोस्टर।हस्ताक्षर: एकजुट रूस के लिए।]] युद्ध में प्रचार ने महत्वपूर्ण भूमिका निभाई और इतिहासकारों का कहना है कि बोल्शेविकों का एक लाभ इसकी सफलता थी, क्योंकि यह उनके वादे और उनके द्वारा वितरित किए गए पर्चे थे, जिन्होंने रूसी आबादी के आधे से अधिक लोगों की रुचि जगाई और परिणामस्वरूप, सोवियत सेना की संख्या में वृद्धि हुई। लेकिन विडंबना यह है कि कम्युनिस्टों ने एक भी वादा पूरा नहीं किया, और जो लोग लेनिन की ओर से लड़े, उन्हें अंततः क्रेमलिन द्वारा इस्तेमाल किया गया और स्टालिन युग में राजनीतिक दमन के वर्षों के दौरान मार दिया गया <ref>Формирование внешнеполитических стереотипов в сознании российского общества первой половины XX века / Под ред. А. В. Голубева. (М., 1998)]</ref>। == दीर्घकालिक परिणाम == {{See also|होलोडोमोर}} [[File:Time Life Picture of Vladimir Lenin, Oct. 1921.jpg|thumb|160px|व्लादमीर लेनिन]] [[File:Petrovskiy GI Soc Kiev 1937 01 p10bis.jpg|thumb|160px|ग्रिगोरी पेत्रोव्स्की, यूक्रेनी कम्युनिस्ट और कठपुतली यूक्रेनी सोवियत गणराज्य की सरकार के प्रमुख]] [[File:Stalin 1920-1.jpg|thumb|160px|यूक्रेनी पीपुल्स रिपब्लिक के खिलाफ युद्ध के अंत में, स्टालिन, जो बाद में सोवियत संघ का एकमात्र तानाशाह बन गया, ने बड़े पैमाने पर राजनीतिक दमन और अकाल का आयोजन किया, जिसमें लाखों लोगों की जान चली गई।]] व्लादिमीर लेनिन की मृत्यु और उनके व्यक्तित्व पंथ की स्थापना के बाद, जोसेफ स्टालिन की नीतियों के कारण आर्थिक पतन, सामाजिक पतन, नागरिक आबादी पर निगरानी और नियंत्रण, सीमाएँ बंद हो गईं और अंततः सोवियत संघ एक अधिनायकवादी राज्य में बदल गया।1926 में, [[साइमन पेट्लिउरा]], दूसरी यूक्रेनी संसद के पूर्व नेता - यूक्रेनी पीपुल्स रिपब्लिक की निर्देशिका, जो पेरिस में निर्वासन में रह रहे थे, की एक सोवियत एजेंट द्वारा हत्या कर दी गई थी। सोवियत संघ द्वारा विलय के परिणामस्वरूप यूक्रेन को 1932-1933 में कृत्रिम रूप से संगठित अकाल का सामना करना पड़ा, जिसे यूक्रेनियों के नरसंहार के रूप में मान्यता दी गई और इससे यूक्रेनी लोगों की सामाजिक संरचना, उनकी जनसांख्यिकी, भाषा और यहां तक ​​कि नरसंहार से बचे लोगों के डीएनए को भी गंभीर नुकसान पहुंचा।यूक्रेन में, 1930 के दशक से, विभिन्न आनुवंशिक रोगों और उत्परिवर्तनों के साथ बच्चों के जन्म के बड़े पैमाने पर मामले सामने आए हैं, जो आज भी जारी हैं। परंपरागत रूप से, यूक्रेनी परिवारों में लगभग 10 लोग होते थे, और 1933 के बाद और 1930 के दशक के उत्तरार्ध से, परिवारों में 1-2 बच्चे पैदा होने लगे। [[File:Пам'ятник у день 90-річча Голодомору , Знам'янка , Кіровоградська область , Україна.jpg|thumb|180px|1932-1933 के अकाल के पीड़ितों की याद में निर्मित स्मारकों में से एक, जिसे गुप्त सोवियत अभिलेखागार के खुलने और सीमाओं के खुलने तथा प्रथम स्वतंत्र मीडिया के उद्भव के परिणामस्वरूप अधिनायकवाद के पतन के बाद बनाया गया था।]] जोसेफ स्टालिन के राजनीतिक शासन द्वारा आयोजित 1932-1933 के अकाल का विषय सोवियत संघ में वर्जित था और इसके पतन तक इस पर चर्चा नहीं की गई थी, और यहां तक ​​कि डी-स्टालिनाइजेशन के वर्षों के दौरान, निजी बातचीत में भी इस पर चर्चा करने पर मृत्युदंड, कारावास या सोवियत काल के अंत में दंडात्मक मनोरोग का सामना करना पड़ सकता था।1937 में, सोवियत गुप्तचर सेवा एनकेवीडी ने पूरे यूक्रेनी बौद्धिक अभिजात वर्ग - वैज्ञानिकों, फिल्म निर्देशकों, लेखकों, डॉक्टरों और इंजीनियरों - को गोली मार दी थी और उनके अवशेषों को गुप्त रूप से कीव के पास बाइकिवनिया जंगल में दफना दिया गया था, जहां 2000 के दशक में एक स्मारक बनाया गया था। 1939 में, हिटलर ने स्टालिन शासन के साथ एक सैन्य समझौता करके, पोलैंड पर आक्रमण करके और ब्रेस्ट शहर में एक संयुक्त जर्मन-सोवियत सैन्य परेड आयोजित करके [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] की शुरुआत की। 1939 के अंत और 1940 के प्रारंभ में, सोवियत संघ ने हिटलर के नॉर्वे पर आक्रमण के समानांतर फिनलैंड के खिलाफ युद्ध छेड़ दिया, लेकिन 300,000 सैनिकों को खोने के बाद, उसे हार का सामना करना पड़ा और पूर्वी फिनलैंड में केवल एक छोटे से क्षेत्र - करेलिया पर कब्जा कर लिया।स्टालिन ने 1941 तक हिटलर को भोजन और हथियार उपलब्ध कराते हुए, उसके साथ सहयोग भी किया।पश्चिमी यूक्रेन की भूमि में यूक्रेनी राष्ट्रवादियों के संगठन ने लंबे समय तक सोवियत विशेष सेवाओं का विरोध किया; सोवियत सेना ने, नाजियों की तरह, शांतिपूर्ण यूक्रेनी आबादी का दमन और निर्वासन किया।सोवियत विशेष बलों के खिलाफ यूक्रेनी छापामारों का संघर्ष 1950 के दशक के अंत तक चला।[[रूस-यूक्रेन युद्ध|यूक्रेन के खिलाफ रूस के वर्तमान युद्ध की कई घटनाएं सौ साल पहले हुई इस घटना से जुड़ी हुई हैं।]]। [[File:Ланка1924.jpg|thumb|220px|20वीं सदी के यूक्रेन के बौद्धिक अभिजात वर्ग के प्रतिनिधियों को 1937-1938 में झूठे आपराधिक आरोपों में गोली मार दी गई और मरणोपरांत उनका पुनर्वास किया गया।]] [[File:Биківнянські могили3.jpg|thumb|220px|कीव में दमन के शिकार लोगों की सामूहिक कब्रें]] [[File:Bundesarchiv Bild 101I-121-0011A-23, Polen, Siegesparade, Guderian, Kriwoschein.jpg|thumb|220px|22 सितम्बर 1939 को ब्रेस्ट शहर में जर्मन और सोवियत सैनिकों की परेड।]] यूक्रेन के विरुद्ध आधुनिक रूस के युद्ध अपराध, पिछली शताब्दी में सोवियत सेना और विशेष सेवाओं द्वारा किये गए अपराधों से काफी हद तक मिलते-जुलते हैं।उदाहरण के लिए, सोवियत संघ में बोल्शेविकों द्वारा की गई सामूहिक हत्याएं और स्टालिन का सामूहिक दमन, इस सदी में यूक्रेन के कब्जे वाले क्षेत्रों में रूस द्वारा किए गए अपराधों के लगभग समान हैं।यूक्रेन में सबसे प्रसिद्ध सामूहिक कब्र कीव के बाहरी इलाके में स्थित है और इसे बाइकिवनिया कब्र स्मारक कहा जाता है, जहां सोवियत राजनीतिक दमन के शिकार लोगों के हजारों शव दफनाए गए हैं, जिन्हें यूएसएसआर के पतन के बाद ही सार्वजनिक किया गया। जो कोई भी उनके अस्तित्व को स्वीकार करता था या उनके अस्तित्व के बारे में जानकारी फैलाता था, उसे स्वचालित रूप से असंतुष्ट घोषित कर दिया जाता था और 1960-1980 के दशक में केजीबी गुप्त सेवाओं द्वारा जेल या मानसिक अस्पताल भेज दिया जाता था।यूक्रेन, बेलारूस और अन्य पूर्व सोवियत कब्जे वाले देशों के लगभग हर गांव और कस्बे में गुप्त दफन स्थल हैं, जिनके अस्तित्व को 1991 में ही मान्यता मिली <ref>[https://bintel.org.ua/analytics/voenni-voprosy/vijni-rosii-proti-ukraini-istorichni-paraleli/ Війни Росії проти України. Історичні паралелі]</ref> <ref>[https://armyinform.com.ua/2023/02/07/1917-1918-roku-ukrayina-voyuvala-nasampered-z-rosiyeyu-istoryk-gennadij-yefimenko/ 1917–1918 року Україна воювала насамперед з росією — історик Геннадій Єфіменко]</ref> <ref>[https://nasze-slowo.pl/coyuznyky-ti-sami-i-toj-samyj-vorog/ Cоюзники – ті самі, і той самий ворог]</ref>। [[File:Vladimir Putin 2010 68.jpg|thumb|220px|रूसी संघ के तानाशाह व्लादिमीर पुतिन 1999 से देश पर शासन कर रहे हैं; उनके पूर्वज लेनिन और स्टालिन के अधीन मास्को में सरकारी संरचनाओं में काम करते थे, और व्लादिमीर पुतिन स्वयं सोवियत गुप्त सेवा केजीबी में एक पूर्व कर्नल हैं।]] [[File:Day of Kisses in Moscow.jpg|thumb|220px|मॉस्को में पुतिन समर्थकों की भीड़ ने मानवाधिकारों के लिए आयोजित एक शांतिपूर्ण रैली में एक लड़की की पिटाई की, बाद में इस लड़की को युद्ध-विरोधी बयानबाज़ी के लिए जेल में डाल दिया गया और उसे यातनाएँ दी गईं, जिससे उसकी मौत हो गई।]] [[File:Cemetery in Izium made during Russian occupation (24).jpg|thumb|220px|रूसी सैनिकों द्वारा कब्जे वाले क्षेत्रों में मारे गए यूक्रेनी नागरिकों की कब्रें, यूक्रेन की मुक्ति के बाद खोजी गई कब्रों की तस्वीरें]] == रोचक तथ्य == [[File:Mykola leontovych.jpg|thumb|160px|लेनिन द्वारा आयोजित लाल आतंक का शिकार मिकोला लेओन्टोविच]] * विश्व प्रसिद्ध ईसाई गीत "Carol of the bells" यूक्रेनी संगीतकार निकोलाई लेओन्टोविच द्वारा लिखा गया था, उन्होंने अपना काम विदेश भेजा, इसे विनाश से बचाया गया और अंग्रेजी में अनुवाद किया गया और 1921 में इस युद्ध के दौरान सोवियत सैनिकों द्वारा लेखक की हत्या कर दी गई।बोल्शेविकों ने उसे ढूंढ लिया, सार्वजनिक रूप से उसे मार डाला और फिर सोवियत प्रणाली के पतन तक यूक्रेन में इस संगीतकार के नाम के उपयोग पर प्रतिबंध लगा दिया गया <ref>[https://vechirniy.kyiv.ua/news/75655/ Визнаний у світі, але вбитий більшовиками: трагічна доля композитора Леонтовича]</ref> <ref>[https://vgoru.org/istoriyi/yak-shedrik-zavoyuvav-svit-abo-tragichna-dolya-avtora-veseloyi-pisni Як «Щедрик» завоював світ або Трагічна доля автора веселої пісні]</ref> <ref>[https://www.ukrainer.net/shchedryk/ Щедрик». Відома пісня з невідомою історією]</ref>। * 1921 से 1991 तक, यूक्रेनी पीपुल्स रिपब्लिक की संसद निर्वासन में मौजूद रही। सबसे पहले यह पोलिश शहर टार्नो में स्थित था, फिर [[स्विट्ज़रलैण्ड|स्विट्जरलैंड]] में और फिर कनाडा में जहां दुनिया में सबसे बड़ा यूक्रेनी प्रवासी है।1991 में, यूक्रेन की स्वतंत्रता की घोषणा के साथ, निर्वासित यूक्रेनी पीपुल्स रिपब्लिक संसद के अंतिम नेता ने यूक्रेन के पहले राष्ट्रपति और नई संसद को शक्तियां हस्तांतरित कर दीं।इस घटना ने यूक्रेन की निरंतरता को यूक्रेनी पीपुल्स रिपब्लिक से सुरक्षित कर दिया, जिसने 1917-1921 में स्वतंत्रता के लिए लड़ाई लड़ी, न कि यूक्रेनी सोवियत सोशलिस्ट रिपब्लिक से, जो वास्तव में केवल एक कब्ज़ा करने वाला कठपुतली शासन था जिसे मॉस्को से सभी आदेश प्राप्त हुए थे। * इस युद्ध के मुख्य सर्जक व्लादिमीर लेनिन 1905 से 1917 तक यूरोपीय विश्वविद्यालयों में रहे और अध्ययन किया, और रूस लौटने पर जर्मन साम्राज्य के काज़र और संयुक्त राज्य अमेरिका के तत्कालीन राष्ट्रपति से राज्य सैन्य कंपनी के लिए धन प्राप्त किया और यूक्रेन के खिलाफ गृहयुद्ध और युद्ध को उकसाया। * 1917 से 1991 तक, सोवियत संघ का अपना गुप्त सेवा संगठन था, जिसके माध्यम से राज्य के दुश्मन घोषित नागरिकों से ली गई संपत्ति और गहने विदेशों, यूरोपीय देशों और संयुक्त राज्य अमेरिका में पहुंचाए जाते थे।सोवियत तानाशाह जोसेफ स्टालिन की बेटी संयुक्त राज्य अमेरिका में रहीं और मर गईं * युद्ध में भाग लेने वाली राजनीतिक ताकतों के लगभग सभी सैन्य नेता विदेश में ही रहे, और जो वापस लौटे वे संप्रभु दमन से मर गए, उदाहरण के लिए मिखाइलो ग्रुशेव्स्की और यूरी ट्युटुन्निक, जिन्हें यातना के तहत और उनके परिवार को धमकाते हुए, कम्युनिस्टों ने एक सोवियत प्रचार फिल्म में अभिनय करने के लिए भी मजबूर किया। [[File:Gulag Location Map.svg|thumb|220px|सोवियत गुलाग एकाग्रता शिविरों का नक्शा (यह प्रणाली 1919 में आकार लेना शुरू हुई और 1930 के दशक में अपने चरम पर पहुंच गई।)]] [[File:GULAG Logo.svg|thumb|150px|गुलाग कैंप का लोगो]] [[File:Vorkuta.jpg|thumb|200px|वोरकुटा में गुलाग शिविरों में से एक का दंड कक्ष]] * शुरुआत में 1920-1950 के दशक के गुलाग शिविर, जहां आम नागरिकों सहित लाखों वैचारिक विरोधियों को रखा गया था, लेनिन के तहत बनाए गए थे और शुरू में उन्हें एकाग्रता शिविर कहा जाता था * सोवियत संघ में, जिसका यूक्रेन एक हिस्सा था, 70 वर्षों तक स्थापत्य विरासत के अद्वितीय स्मारकों को सक्रिय रूप से नष्ट कर दिया गया था, लेकिन उसके बाद सोवियत प्रणाली गिर गई क्योंकि यह आबादी को बुनियादी ज़रूरतें प्रदान नहीं कर सकी। * संवेदनहीन राजनीतिक दमन इस हद तक पहुंच गया कि 1959 में निप्रॉपेट्रोस शहर की एक यूक्रेनी निकिता लियोन्टीव को घर पर सैक्सोफोन रखने के कारण जेल भेज दिया गया। * रूस और यूक्रेन दोनों देशों के चर्च के खजाने को बोल्शेविकों द्वारा नष्ट नहीं किया गया था, क्योंकि उन्हें विश्वासियों के खिलाफ बड़े पैमाने पर दमन के युग के दौरान चर्च के पैरिशवासियों से जब्त कर लिया गया था, लेकिन उन्हें यूरोपीय देशों को फिर से बेच दिया गया था और इस पैसे से सोवियत सरकार के सदस्यों ने भाग्य बनाया, और संयुक्त राज्य अमेरिका में उनके खातों में अरबों डॉलर थे।सोवियत संघ के अंतिम वर्षों में केवल रूसी चर्च को ही काम करने की अनुमति थी, लेकिन यह राज्य के सख्त नियंत्रण में था; सभी पादरी सोवियत गुप्त सेवा, केजीबी से आते थे।यूक्रेनी राष्ट्रीयता के लोग बच्चों को बपतिस्मा देते थे और गुप्त रूप से क्रिसमस मनाते थे, तथा जो कोई भी खुले समारोहों में भाग लेता था, जिसे पुलिस द्वारा तोड़ दिया जाता था, उसे 1980 के दशक के अंत तक जेल में डाल दिया जाता था। [[File:Постановление о расстреле А. В. Орлова (1885—1937).jpg|thumb|220px|1937 में, सोवियत गुप्तचर सेवाओं को एक व्यक्ति को गोली मारने का आदेश दिया गया, क्योंकि उसने क्रिसमस के अवसर पर अपने बच्चों को चर्च ले जाने के लिए कहा था।अलेक्जेंडर ओरलोव (1883-1937)]] * मिखाइल बुल्गाकोव द्वारा लिखित पुस्तक "सोबाचье सेर्डत्से" ({{Lang-ru|Собачье сердце}}, कुत्ते का दिल), जो यूक्रेन की राजधानी कीव में जन्मे और पले-बढ़े थे, सोवियत संघ के शुरुआती दिनों में लिखी गई थी और यह सोवियत शासन की आलोचना करती थी। यह पुस्तक 1920 के दशक से लेकर 1980 के दशक के अंत तक सोवियत संघ में प्रतिबंधित पुस्तकों में से एक थी। बुल्गाकोव उन कुछ लेखकों में से एक थे जिनकी पुस्तक उनके अपने देश में प्रतिबंधित थी। सोवियत संघ में पुस्तक प्रकाशन और मीडिया पर कड़ा सरकारी नियंत्रण था, और सीमाएँ बंद थीं। 1970 और 1980 के दशक में यह पुस्तक उत्साही लोगों द्वारा हस्तलिखित पांडुलिपियों को एक-दूसरे के हाथों में सौंपकर फैलाई गई थी (स्वतंत्र प्रकाशन, जो सोवियत संघ में अवैध थे)। 1988 में इस पुस्तक पर आधारित एक समान नाम की फिल्म बनाई गई, जिसे 20वीं सदी की सर्वश्रेष्ठ फिल्मों में से एक माना गया। कुछ शोधकर्ताओं के अनुसार, यह फिल्म अपनी स्वतंत्र सोच और खुलेपन के कारण पहली ऐसी सोवियत फिल्म थी जिसने सूचना के अभाव को तोड़ा और जबरदस्त प्रभाव डाला। 1989 में, 1985-1991 के दौरान गोर्बाचेव के नेतृत्व में समग्र लोकतंत्रीकरण के बीच, लौह परदा लौह पर्दा ढह गया। कुछ प्रशंसकों का मानना है कि इस फिल्म ने [[सोवियत संघ का विघटन|सोवियत संघ के विघटन]] को तेज करने में मदद की, जिसने अधिनायकवादी युग को समाप्त किया और परिणामस्वरूप यूक्रेन को स्वतंत्रता प्राप्त करने में योगदान दिया। * 1991 में, यूक्रेन में नाज़ीवाद के प्रचार पर प्रतिबंध लगाने वाला एक कानून पारित किया गया था, और 2015 में, "सोवियत संघ को बहाल करने" के विचार से जुड़े यूक्रेन पर रूस के सशस्त्र आक्रमण की पृष्ठभूमि में, सामान्य रूप से साम्यवाद और अधिनायकवादी शासन के प्रचार पर प्रतिबंध लगाने के साथ-साथ उनके प्रतीकों पर भी प्रतिबंध लगाने वाला एक कानून पारित किया गया था।सोवियत प्रचार की मदद से रूस जिन अपराधों को उचित ठहराने का प्रयास कर रहा है, उसके जवाब में, सोवियत तानाशाहों के स्मारकों को हर जगह तोड़ दिया गया, तथा देश की कई सड़कों और शहरों का नाम बदल दिया गया। == स्मृति == [[File:Пам'ятник чекістам у Кропивницькому.jpg|thumb|180px|राजनीतिक दमन करने वाली सोवियत विशेष सेवाओं का स्मारक 1977 में बनाया गया था]] [[File:Kruty monument on Askold Grave.jpg|thumb|180px|सोवियत संघ के पतन के बाद कीव में यूक्रेनी जनवादी गणराज्य के शहीद सैनिकों के लिए बनाया गया स्मारक।]] * फ़ीचर फ़िल्म [[क्रुटी 1918 (2019 फ़िल्म रोकू)|क्रूटी 1918]] (2019) == संदर्भ == k5uqi3qix6gdyxak9acbq4vopwj9ivp 2024 की हिंदी फिल्मों की सूची 0 1604955 6537633 6537548 2026-04-08T12:17:42Z MovieLoverFan 505761 /* अक्टूबर-दिसंबर */ Added details 6537633 wikitext text/x-wiki यह उन [[हिंदी फ़िल्मों|हिंदी फिल्मों]] की सूची है जो 2024 में रिलीज़ हो चुकी है। == बॉक्स ऑफिस संकलन == {| class="wikitable sortable" |+२०२४ की अधिकतम कमी करनेवाली फिल्मे !Rank !Title !Production company !Worldwide gross !<abbr>Ref.</abbr> |- !1 |''[[स्त्री 2|स्त्री २]]'' | * जिओ स्टूडियोज * मेडोक फिल्म्स |₹874.58 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/stree-2-2/box-office/|title=Stree 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-08-15|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !2 |''[[भूल भुलैया 3]]'' | * टी - सीरीज फिल्म्स * सिने १ स्टूडियोज |₹423.85 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/bhool-bhulaiyaa-3/box-office/|title=Bhool Bhulaiyaa 3 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-01|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !3 |''[[सिंघम अगेन|सिंघम अगैन]]'' | * जिओ स्टूडियोज * रेलिएंस एंटरटेनमेंट * देवगन फिल्म्स |₹389.64 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/singham-again/box-office/|title=Singham Again Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-01|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !4 |''[[फाइटर]]'' | * वायाकोम 18 स्टूडियोज * मैट्रिक्स पिक्चर्स |₹344.46 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/fighter/box-office/|title=Fighter Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-01-25|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !5 |''शैतान'' | * जिओ स्टूडियोज * देवगन फिल्म्स * पैनोरमा स्टूडियोज |₹211.06 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/shaitaan/box-office/|title=Shaitaan Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-03-08|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !6 |''क्रू'' | * बालाजी मोशन पिक्चर्स * अनिल कपूर फिल्म्स |₹157.08 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/crew/box-office/|title=Crew Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-03-29|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !7 |''[[तेरी बातों में ऐसा उलझा जिया]]'' | * जिओ स्टूडियोज * मेडोक फिल्म्स |₹133.64 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/teri-baaton-mein-aisa-uljha-jiya/box-office/|title=Teri Baaton Mein Aisa Uljha Jiya Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-02-09|language=en|access-date=2026-01-02}}</ref> |- !8 |''मुन्जया'' | * मेडोक फिल्म्स |₹132.13 crore | |- !9 |''बेड न्यूज़'' | * Amazon Prime * धर्मा प्रोडक्शनस * Leo Media Collective |₹115.74 crore | |- !10 |''आर्टिकल 370'' | * जिओ स्टूडियोज * B62 Studios |₹110.57 crore | |} == जनवरी–मार्च == {| class="wikitable" |- style="background:#b0e0e6; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:6%;" |रिलीज़ तिथि ! style="width:18%;" |शीर्षक ! style="width:10.5%;" |निर्देशक ! style="width:30%;" |कलाकार !{{refh}} |- | rowspan="5" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |'''जनवरी''' | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''5''' | style="text-align:center;" |तौबा तेरा जलवा |आकाशआदित्य लामा |जतिन खुराना, [[अमीषा पटेल]], एंजेला क्रिसलिंजकी |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ameesha-patel-jatin-khurana-angela-starrer-tauba-tera-jalwa-new-poster-release-date-out-101703666952163.html|title=Ameesha Patel, Jatin Khurana, Angela starrer 'Tauba Tera Jalwa' new poster, release date out|date=2023-12-27|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref>श्री राम |- |मैं पापी हूँ |जय डोंगरा |अंकुर नय्यर |<ref>{{Citation|title=Main Paapi Hoon Movie: Showtimes, Review, Songs, Trailer, Posters, News & Videos {{!}} eTimes|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-details/main-paapi-hoon/movieshow/105063634.cms|access-date=2026-01-16}}</ref>तरी डॉट प्रोडुकसन |- | style="text-align: center;" |12 |मैरी क्रिसमस |श्रीराम राघवन |[[कैटरीना कैफ़|कैटरीना कैफ]], विजय सहेतुपती |टिप्स इंडस्ट्रीज़, मैच बॉक्स पिक्चर्स |- | style="text-align: center;" |19 |मैं अटल हूँ |रवि जादव |पंकज त्रिपाठी |भानुशाली स्टुडियोस |- | style="text-align: center;" |25 |फाइटर |सिद्धार्थ आनद |ह्रितिक रोशन, दीपिका पादुकोन |वियकों 18 स्टूडियो, मरफिक्स पिक्चर्स |- | rowspan="10" style="text-align: center;" |फेब्रुअरी | rowspan="4" style="text-align: center;" |9 |तेरी बहो मैं ऐसा उलझा जिया |अमित जोशी, आराधना साह |शहीद कपूर, करिती सानों |जिओ स्टूडियो, मदड़ोकक फिल्म्स |- |भक्शक |पुलकित |भूमि पडनेकर, संजय मिश्रा |रेड चीलेस एनर्टैन्मन्ट |- |लतरानी |गुरविन्दर सिंघ, कौशिक गांगुली |जीतेन्द्र कुमार, जीशु सेनगुप्ता, जोंनि लीवर |नीलजे फिल्म्स, तीचे फिल्म्स मीडिया |- |मिरग |तरुण शर्मा |सतीश कौशिक, अनूप सोनी |स्टूडियो आर ए, नाम प्रोडक्शंस |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |16 |दशमी |शान्तनु अनंत ताम्बे |वर्धन पूरी, गौरव सरीन |3 एस मूवीज |- |कुछ खट्टा हो जाये |जी अशोक |गुरु रंधावा, साई मांजरेकर |मैच फिल्म्स |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |23 |क्रैक |आदित्य दत्त |विद्युत जामवाल, नोरा फ़तेहि |एक्शन हीरो फिल्म्स |- |आर्टिकल 370 |आदित्य सुहास जाम्भाले |यामी गौतम, प्रियमणि |जिओ स्टूडियो, बी 62 स्टूडियो |- |ऑल इंडिया रैंक |वरुण ग्रोवर |बोधिसत्व शर्मा, समता सुदीक्षा |कार्मिक फिल्म्स |- |छोटे नवाब |कुमुद चौधरी |अक्षय ओबेरॉय, नीरज सूद |यूडली फिल्म्स |- | rowspan="14" style="text-align: center;" |मार्च | rowspan="5" style="text-align: center;" |1 |लापता लेडीज |किरण राव |रवि किशन, नीतांशी गोयल |जिओ स्टूडियो |- |दंगे |बेजोय नाम्बीयार |ईहान भट्ट, निकिता दत्ता |टी - सीरीज फिल्म्स |- |ऑपरेसन वल्न्टाइन |शक्ति परताप सिंग हुडा |वरुण तेज, मानुषी चिल्लर |सोनी पिक्चर्स इंडिया |- |कागज 2 |वी के प्रकास |अनुपम खेर, नीना गुप्ता |सतीश कौशिक एंटेरटैनमेंट |- |फ़ैरे फोलक |करन गोवर |रसिका दुग्गल, मकुल चड्डा |बाला वाला सिनेमा |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |8 |शैतान |विकास बही |अजय देवगन,जयोथीका |जिओ स्टूडियो, देवगन फिल्म्स |- |तेरा क्या होगा लवली |बलवीर सिंग जनजू |रनदीप हुड्डा, करन कुदरा |सोनी पिक्चर्स इंडिया |- |अल्फा बीटा गामा |संकर श्री कुमार |नीसान, रीना अग्रवाल |छोटी फिल्म्स प्रोडुयुसन |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |15 |योद्धा |सागर आमरे, पुसकर ओझा |सिद्धार्थ महलोदरा,दिशा पाटनी |एमोज़ोन में जी एम स्टूडियो |- |बस्तर द नेक्सल स्टोरी |सुदीपतों सेन |अदाह शर्मा, शिल्पा शुक्ला |सन शाइन पिक्चर्स |- |मर्डर मुबारक |होमी अदाजनीय |सारा अली खान, पंकज त्रिपाठी |मदड़ोकक फिल्म्स |- | style="text-align: center;" |21 |ए वतन मेरे वतन |कंनन अय्यर |सारा अली खान,आनंद तिवारी |धर्मतिक एंटेरटैनमेंट |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |22 |मदगाओ एक्स्प्रेस |कुनाल खेमू |दिव्येंदु, प्रतीक गांधी |इक्सेल एंटेरटैनमेंट |- |स्वातंत्र्य वीर सावरकर |रणदीप हूडा |रणदीप हूडा, अंकित लोखण्डे |जी स्टूडियो, रणदीप हूड़ फिल्म्स |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''फेंकना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="15" style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |5 | style="text-align:center;" |दुकान |सिद्धार्थ - गरिमा |मोनिका पँवार, म्रुणाल ठाकुर |वेवबेन्ड प्रोडकसंस | |- | style="text-align: center;" |11 | style="text-align: center;" |बड़े मियाँ छोटे मियाँ |अली अब्बास ज़फ़र |अक्षय कुमार , टाइगर श्रॉफ |पूजा एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मैदान |अमित शर्मा |अजय देवगन , प्रियमणि |जी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |12 | style="text-align: center;" |अमर सिंह चमकीला |इम्तियाज अली |दिलजीत दोसांझ , परिणीति चोपड़ा |नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अमीना |कुमार राज |रेखा राणा , अनंत महादेवन |कुमार राज प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गौरैया लाइव |गैब्रियल वत्स |आदा सिंह , रंधीर सिंह ठाकुर |रेयर फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |साइलेंस 2: द नाइट आउल बार शूटआउट |अबान भरुचा देओहन्स |मनोज बाजपेयी , प्राची देसाई |जी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |19 | style="text-align: center;" |लव सेक्स और धोखा 2 |निम्रित कौर अहलुवालिया |तुषार कपूर , उर्फ़ी जावेद |बालाजी टेलीफ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |दो और दो प्यार |शिर्षा गुहा ठाकुरता |विद्या बालन , प्रतिक गांधी |एप्लॉज़ एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |काम चालू है |पलाश मुचाल |राजपाल यादव , जिया मानेक |बेसलाइन स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अप्पू |प्रसेंजित गांगुली |अर्जुन बाजवा, रूपा भीमानी |अप्पू सीरीज | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |लव यू शंकर |राजीव एस. रूइया |श्रेयस तलपड़े,तनिषा मुखर्जी,अभिमन्यु सिंह |एसडी वर्ल्ड फ़िल्म प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |द लिगेसी ऑफ जिनेश्वर |प्रदीप पी. जाधव, विवेक अय्यर |शुभम व्यास,सुरेन्द्र पाल |महावीर टॉकीज़, | |- | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |रुसलान |करण बुटानी |आयुष शर्मा,सष्री श्रेया मिश्रा,जगपति बाबू |श्री सत्य साईं आर्ट्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मैं लड़ेगा |गौरव राणा |आकाश प्रताप सिंह |कथाकार फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | | | | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big> | style="text-align:center;background:#dbfff8;" |10 | style="text-align:center;" |श्रीकांत |तुषार हिरानंदानी |राजकुमार राव, ज्योतिका, आलाया एफ |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, चॉक एन चीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |टिप्प्सी |दीपक तिजोरी |दीपक तिजोरी, नताशा सूरी |राजू चड्ढा वेव सिनेमाज़ | |- | rowspan="16" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big> | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |7 | style="text-align:center;" |मल्हार |विशाल कुम्भार |शरीब हाशमी अंजलि पाटिल |वी मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |बजरंग और अली |जयवीर |सचिन पारिख, गौरव शंकर |अटरअप फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ब्लैकआउट |देवांग शशिन भावसार |विक्रांत मैसी,मौनी रॉय, सुनील ग्रोवर |जियो स्टूडियोज़ 11:11 प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मुंज्या |आदित्य सरपोतदार |शरवरी,अभय वर्मा |मैडॉक फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फूली |अविनाश ध्यानी |अविनाश ध्यानी,सुरुचि सकलानी, रिया बलूनी |पद्मा सिद्धि फ़िल्म्स,ड्रीम स्काई क्रिएशन्स | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |चंदू चैंपियन |कबीर ख़ान |कार्तिक आर्यन |नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट, कबीर ख़ान फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |मणिहार |संजीव कुमार राजपूत |बदरुल इस्लाम, पंकज बेरी |जय श्री मूवी | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |लव की अरेंज मैरिज |इशरत र खान |सनी सिंघ, अन्नू कपूर |भानुशाली स्टुडियोस लिमिटेड | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |इश्क़ विश्क रिबाउंड |निपुण धर्माधिकारी |रोहित सराफ़, जिब्रान खान |टिप्स इंदुसरतीस | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |महाराज |सिद्धारथ पी मलनोट्रा |जुनैड खान, मनोज जोशी |य आर ऐफ एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |हमारे बारह |कमल चन्द्रा |अन्नू कपूर, मनोज जोशी |राधिका जी फिल्म | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |पुष्तैनी |विनोद रावत |हेमंत पांडे, शशि भूषण | | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |जहांगिर नेशनल यूनिवर्सिटी |विनय शर्मा |रश्मी देसाई, पीयूष मिश्रा |महाकाल मूवी | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ऋतु का राज |आनंद सूर्यपुर |राजेश कुमार, नारायनी शास्त्री |जियो स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |28 | style="text-align: center;" |शर्मा जी कि बेटी |ताहिरा कश्यप खुराना |दिव्या दुत्ता, सैया खेर |अप्लॉज़ एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |कूकी |प्रणब जे डेका |रीना रानी, राजेश तैलंग |जय विरात्र एंटेरटैनमेंट | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="31" |जुलाई |5 |कील |निखिल नागेश भट्ट |लक्षवा, राघव जुले |धमा | |- |10 |वाइल्ड वाइल्ड पंजाब |सिमर प्रीत सिंघ |वरुण शर्मा, सनी सिंघ |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |सरफिरा |सुद्धा कॉंगरा |अक्षय कुमार, परेश रावल |टी - सीरीज फिल्म्स, लव फिल्म्स | |- | |काकुद |अदित्या सर्पोटदार |रितेश देसमुख, साकीब सलीम |आर एस वी पी मूवीज, जी 5 | |- |19 |बेड न्यूज |आनंद तिवारी |विकी कौशल, तृप्ति दिमारी |एमोज़ोन में जी एम स्टूडियो | |- | |एक्सीडेंट ऑफ कन्स्पिरसी गोधरा |एम के शिवाँस |रणवीर सहोरे, मनोज जोशी |ओम त्रिनेत्र फिल्म्स | |- |26 |ब्लडी इश्क |विक्रम भट्ट |अविक गोर, वर्धन पूरी |हरे कृष्णा मीडिया टेक | |- | |प्राइड |पंकज के आर विराट |ऐश्वर्या राज, आरिफ़ ज़ाकरिया |ओ म के एस | |- |2 |औरों में कहाँ दम था |नीरज पांडे |अजय देवगन, तब्बू |फ्राइडे फिल्म वर्क | |- | |उलजन |सुधांशु सरिया |जानवी कपूर, रोहन माथाव |जंगली पिक्चर्स | |- | |आलिया बासु गायब है |प्रीति सिंघ |विनय पाठक, राइमा सेन |रहब पिक्चर्स | |- | |फिर आई हस्सीन दिलरुबा |जयप्रद देसाई |सनी कौशल, विक्रांत मस्से |टी - सीरीज फिल्म्स | |- |9 |घुड़छाड़ी |बीनॉय गांधी |संजय दुतत, रवीना टंडन |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |घुसपालठिया |सूसी गणेशन |उर्वशी रौटेल, अक्षय ओबेरॉय |सूरज प्रोडक्शन | |- |15 |खेल खेल मैं |मुदस्सार अज़ीज़ |अक्षय कुमार , वानी कपूर |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |वेदा |निककही आडवाणी |जोन अब्राहम, अभिषेक बनर्जी |जी स्टूडियो, एममे एंटेरटैनमेंट | |- | |स्त्री 2 |अमर कौशिक |श्रद्धा कपूर, राजकुमार |मदड़ोकक फिल्म्स, जिओ स्टूडियो | |- |23 |तिकड़म |विवेक अंचलीय |अमित सियाल, अरिष्ट जैन |जिओ स्टूडियो, जिओ सिनेमा | |- | |ए वेडिंग स्टोरी |अबिनव परीक |मुक्ति मोहन, अक्षय आनंद |बाउन्ड्लिस ब्लैक बक फिल्म्स | |- | |पद गए पंगे |संतोष कुमार |राजेश शर्मा, फैसल मालिक |प्राची फिल्म्स | |- | |विस्फोट |कूकी गुलाटी |प्रिया बापट, कैथ एलेन |व्हाइट फेदर फिल्म्स | |- | |ध बकिंघम मुरदर्स |हँसल मेहता |करीना कपूर, रणवीर बरार |बालाजी मोशन पिक्चर | |- |13 |सेक्टर -36 |आदिया निम्बलकर |विक्रांत मस्से, दीपक डॉब्रीयल |जिओ स्टूडियो मदड़ोक फिल्म्स | |- | |बर्लिन |अतुल सभारवाल |राहुल बोस, कबीर बेदी |जी स्टूडियो, ईपपी कि ये मोशन पिक्चर | |- |15 |अद्भुत |सबबीर खान |डायना पेन्टी, रोहन मेहरा |सोनी पिक्चर्स इंडिया | |- | |कहा सुरू कहा खतम |सौरभ दसकुपट |धवनी भानुशाली, विकरम कॉकचर |भानुशाली स्टूडियो, कठपुतली क्रीयेशन्स | |- |20 |युद्धा |रवि वदयावर |रागव जुयाल, राम कपूर |इक्सेल एंटेरटैनमेंट | |- | |नशा जुर्म ओर गंगस्टर्स |राजकुमार पत्र |मुन्नी पंकज, राजकुमार पत्र |पत्रास गलं एंटेरटैनमेंट | |- | |जो तेरा है वो मेरा है |राज त्रिवेदी |परेश रावल, अमित सियाल |जिओ स्टूडियो, जर पिक्चर्स | |- |27 |लव, सितारा |वंदना कटारिया |राजीव सिद्धार्थ, ऋजुल राय |आर एस वीपी मूवीज, जी 5 | |- | |बिन्नी एंड फॅमिली |संजय त्रिपाठी |पंकज कपूर, राजेश कुमार |बालाजी मोशन पिक्चर्स | |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- |ऑक्टोबर |4 |सी टी आर एल |विकमादित्य |अनन्या पांडे, विहान समता |सैफ्रन मैजिक वर्क, आंदोलन फिल्म्स | |- | | |अमर प्रेम कहानी |हार्दिक गज्जर |सनी सिंघ, आदित्य सील |जिओ स्टुडियोस, हार्दिक गुज्जर फिल्म्स | |- | | |ध सिगनेचर |गजेन्द्र आहिर |अनुपम खेर, रणवीर शोले |अनुपम खेर स्टूडियो , जी 5 | |- | | |जिगरा |वसन बाला |अली भट्ट, वेअंग रैना |वियकों 18 स्टूडियो, धर्म प्रोडक्शन | |- | |11 |विकी विद्या का वो वाला विडिओ |राज शादिया |राज कुमार राव, तृप्ति दिमारी | | |- | |18 |आयुष्मती गीता मटिक पास |प्रदीप खैरवार |कक्षिका कपूर, अनुज कपूर | | |- | | |दो पट्टी |शशांक चतुर्वेदी |काजोल, प्राची शाह | | |- | | |बांदा सिंघ चौधरी |अभिषेक सक्सेना |अरशद वर्सी, महेर वीज | | |- | | |ध मिरांदा ब्रदर्स |संजय गुप्ता |हर्षवर्धन राणे, मीज़ान जाफरी | | |- | | |नवरस कथा कॉलेज |प्रवीण हिंगोनिया |शीब चद्दन, अलका अमीन | | |- | |1 |भूल भुलैया 3 |अनीस बाज़मी |कार्तिक आर्यन, विध्या बालन | | |- | | |सिंघम अगैन |रोहित शेट्टी |अजय देवगन, अक्षय कुमार | | |- | | |विजय 69 |अक्षय रॉय |अनुपम खेर, मिहिर आहूजा | | |- |नवम्बर |8 |एला |रोसन फेरणदेस |ईशा तलवार, सरण्या शर्मा | | |- | | |ख्वाबों का जमेला |डैनिश असलम |प्रतीक बब्बर, सयानी गुप्ता | | |- | | |ध साबरमती रिपोर्ट |धीरज शर्मा |रिद्धि डोंगर, राशि खनहा | | |- | |22 |नाम |अनीस बाज़मी |अजय देवगन, राहुल देव | | |- | | |आइ वॉन्ट टू टॉक |सहूजित सिरकर |अभिषेक बच्चन, जोहनी लीवर | | |- | |29 |सिकंदर का मुकद्दर |नीरज पांडे |जिमी शेरगिल, अविनाश तिवारी | | |- | |6 |अग्नि |राहुल ढोलकिया |प्रतीक गांधी, जितेन्द्र जोशी | | |- | |13 |ज़ीरो से रिस्टार्ट |विधु विनोद |मेधा शंकर, अनंत वी जोशी | | |- | | |दिस्पेच्च |कनू बही |मनोज बजपायी, शाहाना गोस्वामी | | |- | |20 |वनवास |अनिल शर्मा |नाना पाटेकर, सिमरत कौर | | |- | | |आउट हाउस |सुनील सुकटंकर |सुनील अभ्यंकर, मोहन अगुसहे | | |- | |25 |बेबी जॉन |कालीस |वरुण धवन, जैकी श्रॉफफ | | |- | | |किसको था पता |राठा शिना |असहनूर कौर, अक्षय ओबेरॉय | | |} == सन्दर्भ == [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] 7o3zbvxtxiotxi2o40eg8wthjgelcd3 6537638 6537633 2026-04-08T12:23:10Z MovieLoverFan 505761 /* अक्टूबर-दिसंबर */ Added details 6537638 wikitext text/x-wiki यह उन [[हिंदी फ़िल्मों|हिंदी फिल्मों]] की सूची है जो 2024 में रिलीज़ हो चुकी है। == बॉक्स ऑफिस संकलन == {| class="wikitable sortable" |+२०२४ की अधिकतम कमी करनेवाली फिल्मे !Rank !Title !Production company !Worldwide gross !<abbr>Ref.</abbr> |- !1 |''[[स्त्री 2|स्त्री २]]'' | * जिओ स्टूडियोज * मेडोक फिल्म्स |₹874.58 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/stree-2-2/box-office/|title=Stree 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-08-15|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !2 |''[[भूल भुलैया 3]]'' | * टी - सीरीज फिल्म्स * सिने १ स्टूडियोज |₹423.85 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/bhool-bhulaiyaa-3/box-office/|title=Bhool Bhulaiyaa 3 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-01|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !3 |''[[सिंघम अगेन|सिंघम अगैन]]'' | * जिओ स्टूडियोज * रेलिएंस एंटरटेनमेंट * देवगन फिल्म्स |₹389.64 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/singham-again/box-office/|title=Singham Again Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-01|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !4 |''[[फाइटर]]'' | * वायाकोम 18 स्टूडियोज * मैट्रिक्स पिक्चर्स |₹344.46 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/fighter/box-office/|title=Fighter Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-01-25|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !5 |''शैतान'' | * जिओ स्टूडियोज * देवगन फिल्म्स * पैनोरमा स्टूडियोज |₹211.06 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/shaitaan/box-office/|title=Shaitaan Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-03-08|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !6 |''क्रू'' | * बालाजी मोशन पिक्चर्स * अनिल कपूर फिल्म्स |₹157.08 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/crew/box-office/|title=Crew Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-03-29|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !7 |''[[तेरी बातों में ऐसा उलझा जिया]]'' | * जिओ स्टूडियोज * मेडोक फिल्म्स |₹133.64 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/teri-baaton-mein-aisa-uljha-jiya/box-office/|title=Teri Baaton Mein Aisa Uljha Jiya Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-02-09|language=en|access-date=2026-01-02}}</ref> |- !8 |''मुन्जया'' | * मेडोक फिल्म्स |₹132.13 crore | |- !9 |''बेड न्यूज़'' | * Amazon Prime * धर्मा प्रोडक्शनस * Leo Media Collective |₹115.74 crore | |- !10 |''आर्टिकल 370'' | * जिओ स्टूडियोज * B62 Studios |₹110.57 crore | |} == जनवरी–मार्च == {| class="wikitable" |- style="background:#b0e0e6; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:6%;" |रिलीज़ तिथि ! style="width:18%;" |शीर्षक ! style="width:10.5%;" |निर्देशक ! style="width:30%;" |कलाकार !{{refh}} |- | rowspan="5" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |'''जनवरी''' | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''5''' | style="text-align:center;" |तौबा तेरा जलवा |आकाशआदित्य लामा |जतिन खुराना, [[अमीषा पटेल]], एंजेला क्रिसलिंजकी |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ameesha-patel-jatin-khurana-angela-starrer-tauba-tera-jalwa-new-poster-release-date-out-101703666952163.html|title=Ameesha Patel, Jatin Khurana, Angela starrer 'Tauba Tera Jalwa' new poster, release date out|date=2023-12-27|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref>श्री राम |- |मैं पापी हूँ |जय डोंगरा |अंकुर नय्यर |<ref>{{Citation|title=Main Paapi Hoon Movie: Showtimes, Review, Songs, Trailer, Posters, News & Videos {{!}} eTimes|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-details/main-paapi-hoon/movieshow/105063634.cms|access-date=2026-01-16}}</ref>तरी डॉट प्रोडुकसन |- | style="text-align: center;" |12 |मैरी क्रिसमस |श्रीराम राघवन |[[कैटरीना कैफ़|कैटरीना कैफ]], विजय सहेतुपती |टिप्स इंडस्ट्रीज़, मैच बॉक्स पिक्चर्स |- | style="text-align: center;" |19 |मैं अटल हूँ |रवि जादव |पंकज त्रिपाठी |भानुशाली स्टुडियोस |- | style="text-align: center;" |25 |फाइटर |सिद्धार्थ आनद |ह्रितिक रोशन, दीपिका पादुकोन |वियकों 18 स्टूडियो, मरफिक्स पिक्चर्स |- | rowspan="10" style="text-align: center;" |फेब्रुअरी | rowspan="4" style="text-align: center;" |9 |तेरी बहो मैं ऐसा उलझा जिया |अमित जोशी, आराधना साह |शहीद कपूर, करिती सानों |जिओ स्टूडियो, मदड़ोकक फिल्म्स |- |भक्शक |पुलकित |भूमि पडनेकर, संजय मिश्रा |रेड चीलेस एनर्टैन्मन्ट |- |लतरानी |गुरविन्दर सिंघ, कौशिक गांगुली |जीतेन्द्र कुमार, जीशु सेनगुप्ता, जोंनि लीवर |नीलजे फिल्म्स, तीचे फिल्म्स मीडिया |- |मिरग |तरुण शर्मा |सतीश कौशिक, अनूप सोनी |स्टूडियो आर ए, नाम प्रोडक्शंस |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |16 |दशमी |शान्तनु अनंत ताम्बे |वर्धन पूरी, गौरव सरीन |3 एस मूवीज |- |कुछ खट्टा हो जाये |जी अशोक |गुरु रंधावा, साई मांजरेकर |मैच फिल्म्स |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |23 |क्रैक |आदित्य दत्त |विद्युत जामवाल, नोरा फ़तेहि |एक्शन हीरो फिल्म्स |- |आर्टिकल 370 |आदित्य सुहास जाम्भाले |यामी गौतम, प्रियमणि |जिओ स्टूडियो, बी 62 स्टूडियो |- |ऑल इंडिया रैंक |वरुण ग्रोवर |बोधिसत्व शर्मा, समता सुदीक्षा |कार्मिक फिल्म्स |- |छोटे नवाब |कुमुद चौधरी |अक्षय ओबेरॉय, नीरज सूद |यूडली फिल्म्स |- | rowspan="14" style="text-align: center;" |मार्च | rowspan="5" style="text-align: center;" |1 |लापता लेडीज |किरण राव |रवि किशन, नीतांशी गोयल |जिओ स्टूडियो |- |दंगे |बेजोय नाम्बीयार |ईहान भट्ट, निकिता दत्ता |टी - सीरीज फिल्म्स |- |ऑपरेसन वल्न्टाइन |शक्ति परताप सिंग हुडा |वरुण तेज, मानुषी चिल्लर |सोनी पिक्चर्स इंडिया |- |कागज 2 |वी के प्रकास |अनुपम खेर, नीना गुप्ता |सतीश कौशिक एंटेरटैनमेंट |- |फ़ैरे फोलक |करन गोवर |रसिका दुग्गल, मकुल चड्डा |बाला वाला सिनेमा |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |8 |शैतान |विकास बही |अजय देवगन,जयोथीका |जिओ स्टूडियो, देवगन फिल्म्स |- |तेरा क्या होगा लवली |बलवीर सिंग जनजू |रनदीप हुड्डा, करन कुदरा |सोनी पिक्चर्स इंडिया |- |अल्फा बीटा गामा |संकर श्री कुमार |नीसान, रीना अग्रवाल |छोटी फिल्म्स प्रोडुयुसन |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |15 |योद्धा |सागर आमरे, पुसकर ओझा |सिद्धार्थ महलोदरा,दिशा पाटनी |एमोज़ोन में जी एम स्टूडियो |- |बस्तर द नेक्सल स्टोरी |सुदीपतों सेन |अदाह शर्मा, शिल्पा शुक्ला |सन शाइन पिक्चर्स |- |मर्डर मुबारक |होमी अदाजनीय |सारा अली खान, पंकज त्रिपाठी |मदड़ोकक फिल्म्स |- | style="text-align: center;" |21 |ए वतन मेरे वतन |कंनन अय्यर |सारा अली खान,आनंद तिवारी |धर्मतिक एंटेरटैनमेंट |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |22 |मदगाओ एक्स्प्रेस |कुनाल खेमू |दिव्येंदु, प्रतीक गांधी |इक्सेल एंटेरटैनमेंट |- |स्वातंत्र्य वीर सावरकर |रणदीप हूडा |रणदीप हूडा, अंकित लोखण्डे |जी स्टूडियो, रणदीप हूड़ फिल्म्स |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''फेंकना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="15" style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |5 | style="text-align:center;" |दुकान |सिद्धार्थ - गरिमा |मोनिका पँवार, म्रुणाल ठाकुर |वेवबेन्ड प्रोडकसंस | |- | style="text-align: center;" |11 | style="text-align: center;" |बड़े मियाँ छोटे मियाँ |अली अब्बास ज़फ़र |अक्षय कुमार , टाइगर श्रॉफ |पूजा एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मैदान |अमित शर्मा |अजय देवगन , प्रियमणि |जी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |12 | style="text-align: center;" |अमर सिंह चमकीला |इम्तियाज अली |दिलजीत दोसांझ , परिणीति चोपड़ा |नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अमीना |कुमार राज |रेखा राणा , अनंत महादेवन |कुमार राज प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गौरैया लाइव |गैब्रियल वत्स |आदा सिंह , रंधीर सिंह ठाकुर |रेयर फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |साइलेंस 2: द नाइट आउल बार शूटआउट |अबान भरुचा देओहन्स |मनोज बाजपेयी , प्राची देसाई |जी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |19 | style="text-align: center;" |लव सेक्स और धोखा 2 |निम्रित कौर अहलुवालिया |तुषार कपूर , उर्फ़ी जावेद |बालाजी टेलीफ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |दो और दो प्यार |शिर्षा गुहा ठाकुरता |विद्या बालन , प्रतिक गांधी |एप्लॉज़ एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |काम चालू है |पलाश मुचाल |राजपाल यादव , जिया मानेक |बेसलाइन स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अप्पू |प्रसेंजित गांगुली |अर्जुन बाजवा, रूपा भीमानी |अप्पू सीरीज | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |लव यू शंकर |राजीव एस. रूइया |श्रेयस तलपड़े,तनिषा मुखर्जी,अभिमन्यु सिंह |एसडी वर्ल्ड फ़िल्म प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |द लिगेसी ऑफ जिनेश्वर |प्रदीप पी. जाधव, विवेक अय्यर |शुभम व्यास,सुरेन्द्र पाल |महावीर टॉकीज़, | |- | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |रुसलान |करण बुटानी |आयुष शर्मा,सष्री श्रेया मिश्रा,जगपति बाबू |श्री सत्य साईं आर्ट्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मैं लड़ेगा |गौरव राणा |आकाश प्रताप सिंह |कथाकार फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | | | | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big> | style="text-align:center;background:#dbfff8;" |10 | style="text-align:center;" |श्रीकांत |तुषार हिरानंदानी |राजकुमार राव, ज्योतिका, आलाया एफ |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, चॉक एन चीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |टिप्प्सी |दीपक तिजोरी |दीपक तिजोरी, नताशा सूरी |राजू चड्ढा वेव सिनेमाज़ | |- | rowspan="16" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big> | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |7 | style="text-align:center;" |मल्हार |विशाल कुम्भार |शरीब हाशमी अंजलि पाटिल |वी मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |बजरंग और अली |जयवीर |सचिन पारिख, गौरव शंकर |अटरअप फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ब्लैकआउट |देवांग शशिन भावसार |विक्रांत मैसी,मौनी रॉय, सुनील ग्रोवर |जियो स्टूडियोज़ 11:11 प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मुंज्या |आदित्य सरपोतदार |शरवरी,अभय वर्मा |मैडॉक फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फूली |अविनाश ध्यानी |अविनाश ध्यानी,सुरुचि सकलानी, रिया बलूनी |पद्मा सिद्धि फ़िल्म्स,ड्रीम स्काई क्रिएशन्स | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |चंदू चैंपियन |कबीर ख़ान |कार्तिक आर्यन |नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट, कबीर ख़ान फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |मणिहार |संजीव कुमार राजपूत |बदरुल इस्लाम, पंकज बेरी |जय श्री मूवी | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |लव की अरेंज मैरिज |इशरत र खान |सनी सिंघ, अन्नू कपूर |भानुशाली स्टुडियोस लिमिटेड | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |इश्क़ विश्क रिबाउंड |निपुण धर्माधिकारी |रोहित सराफ़, जिब्रान खान |टिप्स इंदुसरतीस | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |महाराज |सिद्धारथ पी मलनोट्रा |जुनैड खान, मनोज जोशी |य आर ऐफ एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |हमारे बारह |कमल चन्द्रा |अन्नू कपूर, मनोज जोशी |राधिका जी फिल्म | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |पुष्तैनी |विनोद रावत |हेमंत पांडे, शशि भूषण | | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |जहांगिर नेशनल यूनिवर्सिटी |विनय शर्मा |रश्मी देसाई, पीयूष मिश्रा |महाकाल मूवी | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ऋतु का राज |आनंद सूर्यपुर |राजेश कुमार, नारायनी शास्त्री |जियो स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |28 | style="text-align: center;" |शर्मा जी कि बेटी |ताहिरा कश्यप खुराना |दिव्या दुत्ता, सैया खेर |अप्लॉज़ एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |कूकी |प्रणब जे डेका |रीना रानी, राजेश तैलंग |जय विरात्र एंटेरटैनमेंट | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="31" |जुलाई |5 |कील |निखिल नागेश भट्ट |लक्षवा, राघव जुले |धमा | |- |10 |वाइल्ड वाइल्ड पंजाब |सिमर प्रीत सिंघ |वरुण शर्मा, सनी सिंघ |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |सरफिरा |सुद्धा कॉंगरा |अक्षय कुमार, परेश रावल |टी - सीरीज फिल्म्स, लव फिल्म्स | |- | |काकुद |अदित्या सर्पोटदार |रितेश देसमुख, साकीब सलीम |आर एस वी पी मूवीज, जी 5 | |- |19 |बेड न्यूज |आनंद तिवारी |विकी कौशल, तृप्ति दिमारी |एमोज़ोन में जी एम स्टूडियो | |- | |एक्सीडेंट ऑफ कन्स्पिरसी गोधरा |एम के शिवाँस |रणवीर सहोरे, मनोज जोशी |ओम त्रिनेत्र फिल्म्स | |- |26 |ब्लडी इश्क |विक्रम भट्ट |अविक गोर, वर्धन पूरी |हरे कृष्णा मीडिया टेक | |- | |प्राइड |पंकज के आर विराट |ऐश्वर्या राज, आरिफ़ ज़ाकरिया |ओ म के एस | |- |2 |औरों में कहाँ दम था |नीरज पांडे |अजय देवगन, तब्बू |फ्राइडे फिल्म वर्क | |- | |उलजन |सुधांशु सरिया |जानवी कपूर, रोहन माथाव |जंगली पिक्चर्स | |- | |आलिया बासु गायब है |प्रीति सिंघ |विनय पाठक, राइमा सेन |रहब पिक्चर्स | |- | |फिर आई हस्सीन दिलरुबा |जयप्रद देसाई |सनी कौशल, विक्रांत मस्से |टी - सीरीज फिल्म्स | |- |9 |घुड़छाड़ी |बीनॉय गांधी |संजय दुतत, रवीना टंडन |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |घुसपालठिया |सूसी गणेशन |उर्वशी रौटेल, अक्षय ओबेरॉय |सूरज प्रोडक्शन | |- |15 |खेल खेल मैं |मुदस्सार अज़ीज़ |अक्षय कुमार , वानी कपूर |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |वेदा |निककही आडवाणी |जोन अब्राहम, अभिषेक बनर्जी |जी स्टूडियो, एममे एंटेरटैनमेंट | |- | |स्त्री 2 |अमर कौशिक |श्रद्धा कपूर, राजकुमार |मदड़ोकक फिल्म्स, जिओ स्टूडियो | |- |23 |तिकड़म |विवेक अंचलीय |अमित सियाल, अरिष्ट जैन |जिओ स्टूडियो, जिओ सिनेमा | |- | |ए वेडिंग स्टोरी |अबिनव परीक |मुक्ति मोहन, अक्षय आनंद |बाउन्ड्लिस ब्लैक बक फिल्म्स | |- | |पद गए पंगे |संतोष कुमार |राजेश शर्मा, फैसल मालिक |प्राची फिल्म्स | |- | |विस्फोट |कूकी गुलाटी |प्रिया बापट, कैथ एलेन |व्हाइट फेदर फिल्म्स | |- | |ध बकिंघम मुरदर्स |हँसल मेहता |करीना कपूर, रणवीर बरार |बालाजी मोशन पिक्चर | |- |13 |सेक्टर -36 |आदिया निम्बलकर |विक्रांत मस्से, दीपक डॉब्रीयल |जिओ स्टूडियो मदड़ोक फिल्म्स | |- | |बर्लिन |अतुल सभारवाल |राहुल बोस, कबीर बेदी |जी स्टूडियो, ईपपी कि ये मोशन पिक्चर | |- |15 |अद्भुत |सबबीर खान |डायना पेन्टी, रोहन मेहरा |सोनी पिक्चर्स इंडिया | |- | |कहा सुरू कहा खतम |सौरभ दसकुपट |धवनी भानुशाली, विकरम कॉकचर |भानुशाली स्टूडियो, कठपुतली क्रीयेशन्स | |- |20 |युद्धा |रवि वदयावर |रागव जुयाल, राम कपूर |इक्सेल एंटेरटैनमेंट | |- | |नशा जुर्म ओर गंगस्टर्स |राजकुमार पत्र |मुन्नी पंकज, राजकुमार पत्र |पत्रास गलं एंटेरटैनमेंट | |- | |जो तेरा है वो मेरा है |राज त्रिवेदी |परेश रावल, अमित सियाल |जिओ स्टूडियो, जर पिक्चर्स | |- |27 |लव, सितारा |वंदना कटारिया |राजीव सिद्धार्थ, ऋजुल राय |आर एस वीपी मूवीज, जी 5 | |- | |बिन्नी एंड फॅमिली |संजय त्रिपाठी |पंकज कपूर, राजेश कुमार |बालाजी मोशन पिक्चर्स | |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- |ऑक्टोबर |4 |सी टी आर एल |विकमादित्य |अनन्या पांडे, विहान समता |सैफ्रन मैजिक वर्क, आंदोलन फिल्म्स | |- | | |अमर प्रेम कहानी |हार्दिक गज्जर |सनी सिंघ, आदित्य सील |जिओ स्टुडियोस, हार्दिक गुज्जर फिल्म्स | |- | | |ध सिगनेचर |गजेन्द्र आहिर |अनुपम खेर, रणवीर शोले |अनुपम खेर स्टूडियो , जी 5 | |- | | |जिगरा |वसन बाला |अली भट्ट, वेअंग रैना |वियकों 18 स्टूडियो, धर्म प्रोडक्शन | |- | |11 |विकी विद्या का वो वाला विडिओ |राज शादिया |राज कुमार राव, तृप्ति दिमारी |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |18 |आयुष्मती गीता मटिक पास |प्रदीप खैरवार |कक्षिका कपूर, अनुज कपूर | | |- | | |दो पट्टी |शशांक चतुर्वेदी |काजोल, प्राची शाह | | |- | | |बांदा सिंघ चौधरी |अभिषेक सक्सेना |अरशद वर्सी, महेर वीज | | |- | | |ध मिरांदा ब्रदर्स |संजय गुप्ता |हर्षवर्धन राणे, मीज़ान जाफरी | | |- | | |नवरस कथा कॉलेज |प्रवीण हिंगोनिया |शीब चद्दन, अलका अमीन | | |- | |1 |भूल भुलैया 3 |अनीस बाज़मी |कार्तिक आर्यन, विध्या बालन | | |- | | |सिंघम अगैन |रोहित शेट्टी |अजय देवगन, अक्षय कुमार | | |- | | |विजय 69 |अक्षय रॉय |अनुपम खेर, मिहिर आहूजा | | |- |नवम्बर |8 |एला |रोसन फेरणदेस |ईशा तलवार, सरण्या शर्मा | | |- | | |ख्वाबों का जमेला |डैनिश असलम |प्रतीक बब्बर, सयानी गुप्ता | | |- | | |ध साबरमती रिपोर्ट |धीरज शर्मा |रिद्धि डोंगर, राशि खनहा | | |- | |22 |नाम |अनीस बाज़मी |अजय देवगन, राहुल देव | | |- | | |आइ वॉन्ट टू टॉक |सहूजित सिरकर |अभिषेक बच्चन, जोहनी लीवर | | |- | |29 |सिकंदर का मुकद्दर |नीरज पांडे |जिमी शेरगिल, अविनाश तिवारी | | |- | |6 |अग्नि |राहुल ढोलकिया |प्रतीक गांधी, जितेन्द्र जोशी | | |- | |13 |ज़ीरो से रिस्टार्ट |विधु विनोद |मेधा शंकर, अनंत वी जोशी | | |- | | |दिस्पेच्च |कनू बही |मनोज बजपायी, शाहाना गोस्वामी | | |- | |20 |वनवास |अनिल शर्मा |नाना पाटेकर, सिमरत कौर | | |- | | |आउट हाउस |सुनील सुकटंकर |सुनील अभ्यंकर, मोहन अगुसहे | | |- | |25 |बेबी जॉन |कालीस |वरुण धवन, जैकी श्रॉफफ | | |- | | |किसको था पता |राठा शिना |असहनूर कौर, अक्षय ओबेरॉय | | |} == सन्दर्भ == [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] amoaz9xpfr9va0vmkdj5dgbuzn3njnq 6537640 6537638 2026-04-08T12:26:30Z MovieLoverFan 505761 /* अक्टूबर-दिसंबर */ Added details 6537640 wikitext text/x-wiki यह उन [[हिंदी फ़िल्मों|हिंदी फिल्मों]] की सूची है जो 2024 में रिलीज़ हो चुकी है। == बॉक्स ऑफिस संकलन == {| class="wikitable sortable" |+२०२४ की अधिकतम कमी करनेवाली फिल्मे !Rank !Title !Production company !Worldwide gross !<abbr>Ref.</abbr> |- !1 |''[[स्त्री 2|स्त्री २]]'' | * जिओ स्टूडियोज * मेडोक फिल्म्स |₹874.58 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/stree-2-2/box-office/|title=Stree 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-08-15|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !2 |''[[भूल भुलैया 3]]'' | * टी - सीरीज फिल्म्स * सिने १ स्टूडियोज |₹423.85 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/bhool-bhulaiyaa-3/box-office/|title=Bhool Bhulaiyaa 3 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-01|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !3 |''[[सिंघम अगेन|सिंघम अगैन]]'' | * जिओ स्टूडियोज * रेलिएंस एंटरटेनमेंट * देवगन फिल्म्स |₹389.64 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/singham-again/box-office/|title=Singham Again Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-01|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !4 |''[[फाइटर]]'' | * वायाकोम 18 स्टूडियोज * मैट्रिक्स पिक्चर्स |₹344.46 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/fighter/box-office/|title=Fighter Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-01-25|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !5 |''शैतान'' | * जिओ स्टूडियोज * देवगन फिल्म्स * पैनोरमा स्टूडियोज |₹211.06 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/shaitaan/box-office/|title=Shaitaan Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-03-08|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !6 |''क्रू'' | * बालाजी मोशन पिक्चर्स * अनिल कपूर फिल्म्स |₹157.08 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/crew/box-office/|title=Crew Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-03-29|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !7 |''[[तेरी बातों में ऐसा उलझा जिया]]'' | * जिओ स्टूडियोज * मेडोक फिल्म्स |₹133.64 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/teri-baaton-mein-aisa-uljha-jiya/box-office/|title=Teri Baaton Mein Aisa Uljha Jiya Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-02-09|language=en|access-date=2026-01-02}}</ref> |- !8 |''मुन्जया'' | * मेडोक फिल्म्स |₹132.13 crore | |- !9 |''बेड न्यूज़'' | * Amazon Prime * धर्मा प्रोडक्शनस * Leo Media Collective |₹115.74 crore | |- !10 |''आर्टिकल 370'' | * जिओ स्टूडियोज * B62 Studios |₹110.57 crore | |} == जनवरी–मार्च == {| class="wikitable" |- style="background:#b0e0e6; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:6%;" |रिलीज़ तिथि ! style="width:18%;" |शीर्षक ! style="width:10.5%;" |निर्देशक ! style="width:30%;" |कलाकार !{{refh}} |- | rowspan="5" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |'''जनवरी''' | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''5''' | style="text-align:center;" |तौबा तेरा जलवा |आकाशआदित्य लामा |जतिन खुराना, [[अमीषा पटेल]], एंजेला क्रिसलिंजकी |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ameesha-patel-jatin-khurana-angela-starrer-tauba-tera-jalwa-new-poster-release-date-out-101703666952163.html|title=Ameesha Patel, Jatin Khurana, Angela starrer 'Tauba Tera Jalwa' new poster, release date out|date=2023-12-27|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref>श्री राम |- |मैं पापी हूँ |जय डोंगरा |अंकुर नय्यर |<ref>{{Citation|title=Main Paapi Hoon Movie: Showtimes, Review, Songs, Trailer, Posters, News & Videos {{!}} eTimes|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-details/main-paapi-hoon/movieshow/105063634.cms|access-date=2026-01-16}}</ref>तरी डॉट प्रोडुकसन |- | style="text-align: center;" |12 |मैरी क्रिसमस |श्रीराम राघवन |[[कैटरीना कैफ़|कैटरीना कैफ]], विजय सहेतुपती |टिप्स इंडस्ट्रीज़, मैच बॉक्स पिक्चर्स |- | style="text-align: center;" |19 |मैं अटल हूँ |रवि जादव |पंकज त्रिपाठी |भानुशाली स्टुडियोस |- | style="text-align: center;" |25 |फाइटर |सिद्धार्थ आनद |ह्रितिक रोशन, दीपिका पादुकोन |वियकों 18 स्टूडियो, मरफिक्स पिक्चर्स |- | rowspan="10" style="text-align: center;" |फेब्रुअरी | rowspan="4" style="text-align: center;" |9 |तेरी बहो मैं ऐसा उलझा जिया |अमित जोशी, आराधना साह |शहीद कपूर, करिती सानों |जिओ स्टूडियो, मदड़ोकक फिल्म्स |- |भक्शक |पुलकित |भूमि पडनेकर, संजय मिश्रा |रेड चीलेस एनर्टैन्मन्ट |- |लतरानी |गुरविन्दर सिंघ, कौशिक गांगुली |जीतेन्द्र कुमार, जीशु सेनगुप्ता, जोंनि लीवर |नीलजे फिल्म्स, तीचे फिल्म्स मीडिया |- |मिरग |तरुण शर्मा |सतीश कौशिक, अनूप सोनी |स्टूडियो आर ए, नाम प्रोडक्शंस |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |16 |दशमी |शान्तनु अनंत ताम्बे |वर्धन पूरी, गौरव सरीन |3 एस मूवीज |- |कुछ खट्टा हो जाये |जी अशोक |गुरु रंधावा, साई मांजरेकर |मैच फिल्म्स |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |23 |क्रैक |आदित्य दत्त |विद्युत जामवाल, नोरा फ़तेहि |एक्शन हीरो फिल्म्स |- |आर्टिकल 370 |आदित्य सुहास जाम्भाले |यामी गौतम, प्रियमणि |जिओ स्टूडियो, बी 62 स्टूडियो |- |ऑल इंडिया रैंक |वरुण ग्रोवर |बोधिसत्व शर्मा, समता सुदीक्षा |कार्मिक फिल्म्स |- |छोटे नवाब |कुमुद चौधरी |अक्षय ओबेरॉय, नीरज सूद |यूडली फिल्म्स |- | rowspan="14" style="text-align: center;" |मार्च | rowspan="5" style="text-align: center;" |1 |लापता लेडीज |किरण राव |रवि किशन, नीतांशी गोयल |जिओ स्टूडियो |- |दंगे |बेजोय नाम्बीयार |ईहान भट्ट, निकिता दत्ता |टी - सीरीज फिल्म्स |- |ऑपरेसन वल्न्टाइन |शक्ति परताप सिंग हुडा |वरुण तेज, मानुषी चिल्लर |सोनी पिक्चर्स इंडिया |- |कागज 2 |वी के प्रकास |अनुपम खेर, नीना गुप्ता |सतीश कौशिक एंटेरटैनमेंट |- |फ़ैरे फोलक |करन गोवर |रसिका दुग्गल, मकुल चड्डा |बाला वाला सिनेमा |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |8 |शैतान |विकास बही |अजय देवगन,जयोथीका |जिओ स्टूडियो, देवगन फिल्म्स |- |तेरा क्या होगा लवली |बलवीर सिंग जनजू |रनदीप हुड्डा, करन कुदरा |सोनी पिक्चर्स इंडिया |- |अल्फा बीटा गामा |संकर श्री कुमार |नीसान, रीना अग्रवाल |छोटी फिल्म्स प्रोडुयुसन |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |15 |योद्धा |सागर आमरे, पुसकर ओझा |सिद्धार्थ महलोदरा,दिशा पाटनी |एमोज़ोन में जी एम स्टूडियो |- |बस्तर द नेक्सल स्टोरी |सुदीपतों सेन |अदाह शर्मा, शिल्पा शुक्ला |सन शाइन पिक्चर्स |- |मर्डर मुबारक |होमी अदाजनीय |सारा अली खान, पंकज त्रिपाठी |मदड़ोकक फिल्म्स |- | style="text-align: center;" |21 |ए वतन मेरे वतन |कंनन अय्यर |सारा अली खान,आनंद तिवारी |धर्मतिक एंटेरटैनमेंट |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |22 |मदगाओ एक्स्प्रेस |कुनाल खेमू |दिव्येंदु, प्रतीक गांधी |इक्सेल एंटेरटैनमेंट |- |स्वातंत्र्य वीर सावरकर |रणदीप हूडा |रणदीप हूडा, अंकित लोखण्डे |जी स्टूडियो, रणदीप हूड़ फिल्म्स |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''फेंकना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="15" style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |5 | style="text-align:center;" |दुकान |सिद्धार्थ - गरिमा |मोनिका पँवार, म्रुणाल ठाकुर |वेवबेन्ड प्रोडकसंस | |- | style="text-align: center;" |11 | style="text-align: center;" |बड़े मियाँ छोटे मियाँ |अली अब्बास ज़फ़र |अक्षय कुमार , टाइगर श्रॉफ |पूजा एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मैदान |अमित शर्मा |अजय देवगन , प्रियमणि |जी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |12 | style="text-align: center;" |अमर सिंह चमकीला |इम्तियाज अली |दिलजीत दोसांझ , परिणीति चोपड़ा |नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अमीना |कुमार राज |रेखा राणा , अनंत महादेवन |कुमार राज प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गौरैया लाइव |गैब्रियल वत्स |आदा सिंह , रंधीर सिंह ठाकुर |रेयर फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |साइलेंस 2: द नाइट आउल बार शूटआउट |अबान भरुचा देओहन्स |मनोज बाजपेयी , प्राची देसाई |जी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |19 | style="text-align: center;" |लव सेक्स और धोखा 2 |निम्रित कौर अहलुवालिया |तुषार कपूर , उर्फ़ी जावेद |बालाजी टेलीफ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |दो और दो प्यार |शिर्षा गुहा ठाकुरता |विद्या बालन , प्रतिक गांधी |एप्लॉज़ एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |काम चालू है |पलाश मुचाल |राजपाल यादव , जिया मानेक |बेसलाइन स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अप्पू |प्रसेंजित गांगुली |अर्जुन बाजवा, रूपा भीमानी |अप्पू सीरीज | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |लव यू शंकर |राजीव एस. रूइया |श्रेयस तलपड़े,तनिषा मुखर्जी,अभिमन्यु सिंह |एसडी वर्ल्ड फ़िल्म प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |द लिगेसी ऑफ जिनेश्वर |प्रदीप पी. जाधव, विवेक अय्यर |शुभम व्यास,सुरेन्द्र पाल |महावीर टॉकीज़, | |- | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |रुसलान |करण बुटानी |आयुष शर्मा,सष्री श्रेया मिश्रा,जगपति बाबू |श्री सत्य साईं आर्ट्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मैं लड़ेगा |गौरव राणा |आकाश प्रताप सिंह |कथाकार फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | | | | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big> | style="text-align:center;background:#dbfff8;" |10 | style="text-align:center;" |श्रीकांत |तुषार हिरानंदानी |राजकुमार राव, ज्योतिका, आलाया एफ |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, चॉक एन चीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |टिप्प्सी |दीपक तिजोरी |दीपक तिजोरी, नताशा सूरी |राजू चड्ढा वेव सिनेमाज़ | |- | rowspan="16" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big> | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |7 | style="text-align:center;" |मल्हार |विशाल कुम्भार |शरीब हाशमी अंजलि पाटिल |वी मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |बजरंग और अली |जयवीर |सचिन पारिख, गौरव शंकर |अटरअप फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ब्लैकआउट |देवांग शशिन भावसार |विक्रांत मैसी,मौनी रॉय, सुनील ग्रोवर |जियो स्टूडियोज़ 11:11 प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मुंज्या |आदित्य सरपोतदार |शरवरी,अभय वर्मा |मैडॉक फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फूली |अविनाश ध्यानी |अविनाश ध्यानी,सुरुचि सकलानी, रिया बलूनी |पद्मा सिद्धि फ़िल्म्स,ड्रीम स्काई क्रिएशन्स | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |चंदू चैंपियन |कबीर ख़ान |कार्तिक आर्यन |नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट, कबीर ख़ान फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |मणिहार |संजीव कुमार राजपूत |बदरुल इस्लाम, पंकज बेरी |जय श्री मूवी | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |लव की अरेंज मैरिज |इशरत र खान |सनी सिंघ, अन्नू कपूर |भानुशाली स्टुडियोस लिमिटेड | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |इश्क़ विश्क रिबाउंड |निपुण धर्माधिकारी |रोहित सराफ़, जिब्रान खान |टिप्स इंदुसरतीस | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |महाराज |सिद्धारथ पी मलनोट्रा |जुनैड खान, मनोज जोशी |य आर ऐफ एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |हमारे बारह |कमल चन्द्रा |अन्नू कपूर, मनोज जोशी |राधिका जी फिल्म | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |पुष्तैनी |विनोद रावत |हेमंत पांडे, शशि भूषण | | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |जहांगिर नेशनल यूनिवर्सिटी |विनय शर्मा |रश्मी देसाई, पीयूष मिश्रा |महाकाल मूवी | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ऋतु का राज |आनंद सूर्यपुर |राजेश कुमार, नारायनी शास्त्री |जियो स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |28 | style="text-align: center;" |शर्मा जी कि बेटी |ताहिरा कश्यप खुराना |दिव्या दुत्ता, सैया खेर |अप्लॉज़ एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |कूकी |प्रणब जे डेका |रीना रानी, राजेश तैलंग |जय विरात्र एंटेरटैनमेंट | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="31" |जुलाई |5 |कील |निखिल नागेश भट्ट |लक्षवा, राघव जुले |धमा | |- |10 |वाइल्ड वाइल्ड पंजाब |सिमर प्रीत सिंघ |वरुण शर्मा, सनी सिंघ |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |सरफिरा |सुद्धा कॉंगरा |अक्षय कुमार, परेश रावल |टी - सीरीज फिल्म्स, लव फिल्म्स | |- | |काकुद |अदित्या सर्पोटदार |रितेश देसमुख, साकीब सलीम |आर एस वी पी मूवीज, जी 5 | |- |19 |बेड न्यूज |आनंद तिवारी |विकी कौशल, तृप्ति दिमारी |एमोज़ोन में जी एम स्टूडियो | |- | |एक्सीडेंट ऑफ कन्स्पिरसी गोधरा |एम के शिवाँस |रणवीर सहोरे, मनोज जोशी |ओम त्रिनेत्र फिल्म्स | |- |26 |ब्लडी इश्क |विक्रम भट्ट |अविक गोर, वर्धन पूरी |हरे कृष्णा मीडिया टेक | |- | |प्राइड |पंकज के आर विराट |ऐश्वर्या राज, आरिफ़ ज़ाकरिया |ओ म के एस | |- |2 |औरों में कहाँ दम था |नीरज पांडे |अजय देवगन, तब्बू |फ्राइडे फिल्म वर्क | |- | |उलजन |सुधांशु सरिया |जानवी कपूर, रोहन माथाव |जंगली पिक्चर्स | |- | |आलिया बासु गायब है |प्रीति सिंघ |विनय पाठक, राइमा सेन |रहब पिक्चर्स | |- | |फिर आई हस्सीन दिलरुबा |जयप्रद देसाई |सनी कौशल, विक्रांत मस्से |टी - सीरीज फिल्म्स | |- |9 |घुड़छाड़ी |बीनॉय गांधी |संजय दुतत, रवीना टंडन |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |घुसपालठिया |सूसी गणेशन |उर्वशी रौटेल, अक्षय ओबेरॉय |सूरज प्रोडक्शन | |- |15 |खेल खेल मैं |मुदस्सार अज़ीज़ |अक्षय कुमार , वानी कपूर |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |वेदा |निककही आडवाणी |जोन अब्राहम, अभिषेक बनर्जी |जी स्टूडियो, एममे एंटेरटैनमेंट | |- | |स्त्री 2 |अमर कौशिक |श्रद्धा कपूर, राजकुमार |मदड़ोकक फिल्म्स, जिओ स्टूडियो | |- |23 |तिकड़म |विवेक अंचलीय |अमित सियाल, अरिष्ट जैन |जिओ स्टूडियो, जिओ सिनेमा | |- | |ए वेडिंग स्टोरी |अबिनव परीक |मुक्ति मोहन, अक्षय आनंद |बाउन्ड्लिस ब्लैक बक फिल्म्स | |- | |पद गए पंगे |संतोष कुमार |राजेश शर्मा, फैसल मालिक |प्राची फिल्म्स | |- | |विस्फोट |कूकी गुलाटी |प्रिया बापट, कैथ एलेन |व्हाइट फेदर फिल्म्स | |- | |ध बकिंघम मुरदर्स |हँसल मेहता |करीना कपूर, रणवीर बरार |बालाजी मोशन पिक्चर | |- |13 |सेक्टर -36 |आदिया निम्बलकर |विक्रांत मस्से, दीपक डॉब्रीयल |जिओ स्टूडियो मदड़ोक फिल्म्स | |- | |बर्लिन |अतुल सभारवाल |राहुल बोस, कबीर बेदी |जी स्टूडियो, ईपपी कि ये मोशन पिक्चर | |- |15 |अद्भुत |सबबीर खान |डायना पेन्टी, रोहन मेहरा |सोनी पिक्चर्स इंडिया | |- | |कहा सुरू कहा खतम |सौरभ दसकुपट |धवनी भानुशाली, विकरम कॉकचर |भानुशाली स्टूडियो, कठपुतली क्रीयेशन्स | |- |20 |युद्धा |रवि वदयावर |रागव जुयाल, राम कपूर |इक्सेल एंटेरटैनमेंट | |- | |नशा जुर्म ओर गंगस्टर्स |राजकुमार पत्र |मुन्नी पंकज, राजकुमार पत्र |पत्रास गलं एंटेरटैनमेंट | |- | |जो तेरा है वो मेरा है |राज त्रिवेदी |परेश रावल, अमित सियाल |जिओ स्टूडियो, जर पिक्चर्स | |- |27 |लव, सितारा |वंदना कटारिया |राजीव सिद्धार्थ, ऋजुल राय |आर एस वीपी मूवीज, जी 5 | |- | |बिन्नी एंड फॅमिली |संजय त्रिपाठी |पंकज कपूर, राजेश कुमार |बालाजी मोशन पिक्चर्स | |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- |ऑक्टोबर |4 |सी टी आर एल |विकमादित्य |अनन्या पांडे, विहान समता |सैफ्रन मैजिक वर्क, आंदोलन फिल्म्स | |- | | |अमर प्रेम कहानी |हार्दिक गज्जर |सनी सिंघ, आदित्य सील |जिओ स्टुडियोस, हार्दिक गुज्जर फिल्म्स | |- | | |ध सिगनेचर |गजेन्द्र आहिर |अनुपम खेर, रणवीर शोले |अनुपम खेर स्टूडियो , जी 5 | |- | | |जिगरा |वसन बाला |अली भट्ट, वेअंग रैना |वियकों 18 स्टूडियो, धर्म प्रोडक्शन | |- | |11 |विकी विद्या का वो वाला विडिओ |राज शादिया |राज कुमार राव, तृप्ति दिमारी |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |18 |आयुष्मती गीता मटिक पास |प्रदीप खैरवार |कक्षिका कपूर, अनुज कपूर |सोहम रॉक स्टार एंटेरटैनमेंट | |- | | |दो पट्टी |शशांक चतुर्वेदी |काजोल, प्राची शाह | | |- | | |बांदा सिंघ चौधरी |अभिषेक सक्सेना |अरशद वर्सी, महेर वीज | | |- | | |ध मिरांदा ब्रदर्स |संजय गुप्ता |हर्षवर्धन राणे, मीज़ान जाफरी | | |- | | |नवरस कथा कॉलेज |प्रवीण हिंगोनिया |शीब चद्दन, अलका अमीन | | |- | |1 |भूल भुलैया 3 |अनीस बाज़मी |कार्तिक आर्यन, विध्या बालन | | |- | | |सिंघम अगैन |रोहित शेट्टी |अजय देवगन, अक्षय कुमार | | |- | | |विजय 69 |अक्षय रॉय |अनुपम खेर, मिहिर आहूजा | | |- |नवम्बर |8 |एला |रोसन फेरणदेस |ईशा तलवार, सरण्या शर्मा | | |- | | |ख्वाबों का जमेला |डैनिश असलम |प्रतीक बब्बर, सयानी गुप्ता | | |- | | |ध साबरमती रिपोर्ट |धीरज शर्मा |रिद्धि डोंगर, राशि खनहा | | |- | |22 |नाम |अनीस बाज़मी |अजय देवगन, राहुल देव | | |- | | |आइ वॉन्ट टू टॉक |सहूजित सिरकर |अभिषेक बच्चन, जोहनी लीवर | | |- | |29 |सिकंदर का मुकद्दर |नीरज पांडे |जिमी शेरगिल, अविनाश तिवारी | | |- | |6 |अग्नि |राहुल ढोलकिया |प्रतीक गांधी, जितेन्द्र जोशी | | |- | |13 |ज़ीरो से रिस्टार्ट |विधु विनोद |मेधा शंकर, अनंत वी जोशी | | |- | | |दिस्पेच्च |कनू बही |मनोज बजपायी, शाहाना गोस्वामी | | |- | |20 |वनवास |अनिल शर्मा |नाना पाटेकर, सिमरत कौर | | |- | | |आउट हाउस |सुनील सुकटंकर |सुनील अभ्यंकर, मोहन अगुसहे | | |- | |25 |बेबी जॉन |कालीस |वरुण धवन, जैकी श्रॉफफ | | |- | | |किसको था पता |राठा शिना |असहनूर कौर, अक्षय ओबेरॉय | | |} == सन्दर्भ == [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] 9ixfvo6ytlaygyex24r8vtep6hjzxqz 6537644 6537640 2026-04-08T12:30:38Z MovieLoverFan 505761 /* अक्टूबर-दिसंबर */ Table formatting. 6537644 wikitext text/x-wiki यह उन [[हिंदी फ़िल्मों|हिंदी फिल्मों]] की सूची है जो 2024 में रिलीज़ हो चुकी है। == बॉक्स ऑफिस संकलन == {| class="wikitable sortable" |+२०२४ की अधिकतम कमी करनेवाली फिल्मे !Rank !Title !Production company !Worldwide gross !<abbr>Ref.</abbr> |- !1 |''[[स्त्री 2|स्त्री २]]'' | * जिओ स्टूडियोज * मेडोक फिल्म्स |₹874.58 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/stree-2-2/box-office/|title=Stree 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-08-15|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !2 |''[[भूल भुलैया 3]]'' | * टी - सीरीज फिल्म्स * सिने १ स्टूडियोज |₹423.85 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/bhool-bhulaiyaa-3/box-office/|title=Bhool Bhulaiyaa 3 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-01|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !3 |''[[सिंघम अगेन|सिंघम अगैन]]'' | * जिओ स्टूडियोज * रेलिएंस एंटरटेनमेंट * देवगन फिल्म्स |₹389.64 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/singham-again/box-office/|title=Singham Again Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-01|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !4 |''[[फाइटर]]'' | * वायाकोम 18 स्टूडियोज * मैट्रिक्स पिक्चर्स |₹344.46 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/fighter/box-office/|title=Fighter Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-01-25|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !5 |''शैतान'' | * जिओ स्टूडियोज * देवगन फिल्म्स * पैनोरमा स्टूडियोज |₹211.06 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/shaitaan/box-office/|title=Shaitaan Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-03-08|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !6 |''क्रू'' | * बालाजी मोशन पिक्चर्स * अनिल कपूर फिल्म्स |₹157.08 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/crew/box-office/|title=Crew Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-03-29|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !7 |''[[तेरी बातों में ऐसा उलझा जिया]]'' | * जिओ स्टूडियोज * मेडोक फिल्म्स |₹133.64 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/teri-baaton-mein-aisa-uljha-jiya/box-office/|title=Teri Baaton Mein Aisa Uljha Jiya Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-02-09|language=en|access-date=2026-01-02}}</ref> |- !8 |''मुन्जया'' | * मेडोक फिल्म्स |₹132.13 crore | |- !9 |''बेड न्यूज़'' | * Amazon Prime * धर्मा प्रोडक्शनस * Leo Media Collective |₹115.74 crore | |- !10 |''आर्टिकल 370'' | * जिओ स्टूडियोज * B62 Studios |₹110.57 crore | |} == जनवरी–मार्च == {| class="wikitable" |- style="background:#b0e0e6; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:6%;" |रिलीज़ तिथि ! style="width:18%;" |शीर्षक ! style="width:10.5%;" |निर्देशक ! style="width:30%;" |कलाकार !{{refh}} |- | rowspan="5" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |'''जनवरी''' | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''5''' | style="text-align:center;" |तौबा तेरा जलवा |आकाशआदित्य लामा |जतिन खुराना, [[अमीषा पटेल]], एंजेला क्रिसलिंजकी |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ameesha-patel-jatin-khurana-angela-starrer-tauba-tera-jalwa-new-poster-release-date-out-101703666952163.html|title=Ameesha Patel, Jatin Khurana, Angela starrer 'Tauba Tera Jalwa' new poster, release date out|date=2023-12-27|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref>श्री राम |- |मैं पापी हूँ |जय डोंगरा |अंकुर नय्यर |<ref>{{Citation|title=Main Paapi Hoon Movie: Showtimes, Review, Songs, Trailer, Posters, News & Videos {{!}} eTimes|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-details/main-paapi-hoon/movieshow/105063634.cms|access-date=2026-01-16}}</ref>तरी डॉट प्रोडुकसन |- | style="text-align: center;" |12 |मैरी क्रिसमस |श्रीराम राघवन |[[कैटरीना कैफ़|कैटरीना कैफ]], विजय सहेतुपती |टिप्स इंडस्ट्रीज़, मैच बॉक्स पिक्चर्स |- | style="text-align: center;" |19 |मैं अटल हूँ |रवि जादव |पंकज त्रिपाठी |भानुशाली स्टुडियोस |- | style="text-align: center;" |25 |फाइटर |सिद्धार्थ आनद |ह्रितिक रोशन, दीपिका पादुकोन |वियकों 18 स्टूडियो, मरफिक्स पिक्चर्स |- | rowspan="10" style="text-align: center;" |फेब्रुअरी | rowspan="4" style="text-align: center;" |9 |तेरी बहो मैं ऐसा उलझा जिया |अमित जोशी, आराधना साह |शहीद कपूर, करिती सानों |जिओ स्टूडियो, मदड़ोकक फिल्म्स |- |भक्शक |पुलकित |भूमि पडनेकर, संजय मिश्रा |रेड चीलेस एनर्टैन्मन्ट |- |लतरानी |गुरविन्दर सिंघ, कौशिक गांगुली |जीतेन्द्र कुमार, जीशु सेनगुप्ता, जोंनि लीवर |नीलजे फिल्म्स, तीचे फिल्म्स मीडिया |- |मिरग |तरुण शर्मा |सतीश कौशिक, अनूप सोनी |स्टूडियो आर ए, नाम प्रोडक्शंस |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |16 |दशमी |शान्तनु अनंत ताम्बे |वर्धन पूरी, गौरव सरीन |3 एस मूवीज |- |कुछ खट्टा हो जाये |जी अशोक |गुरु रंधावा, साई मांजरेकर |मैच फिल्म्स |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |23 |क्रैक |आदित्य दत्त |विद्युत जामवाल, नोरा फ़तेहि |एक्शन हीरो फिल्म्स |- |आर्टिकल 370 |आदित्य सुहास जाम्भाले |यामी गौतम, प्रियमणि |जिओ स्टूडियो, बी 62 स्टूडियो |- |ऑल इंडिया रैंक |वरुण ग्रोवर |बोधिसत्व शर्मा, समता सुदीक्षा |कार्मिक फिल्म्स |- |छोटे नवाब |कुमुद चौधरी |अक्षय ओबेरॉय, नीरज सूद |यूडली फिल्म्स |- | rowspan="14" style="text-align: center;" |मार्च | rowspan="5" style="text-align: center;" |1 |लापता लेडीज |किरण राव |रवि किशन, नीतांशी गोयल |जिओ स्टूडियो |- |दंगे |बेजोय नाम्बीयार |ईहान भट्ट, निकिता दत्ता |टी - सीरीज फिल्म्स |- |ऑपरेसन वल्न्टाइन |शक्ति परताप सिंग हुडा |वरुण तेज, मानुषी चिल्लर |सोनी पिक्चर्स इंडिया |- |कागज 2 |वी के प्रकास |अनुपम खेर, नीना गुप्ता |सतीश कौशिक एंटेरटैनमेंट |- |फ़ैरे फोलक |करन गोवर |रसिका दुग्गल, मकुल चड्डा |बाला वाला सिनेमा |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |8 |शैतान |विकास बही |अजय देवगन,जयोथीका |जिओ स्टूडियो, देवगन फिल्म्स |- |तेरा क्या होगा लवली |बलवीर सिंग जनजू |रनदीप हुड्डा, करन कुदरा |सोनी पिक्चर्स इंडिया |- |अल्फा बीटा गामा |संकर श्री कुमार |नीसान, रीना अग्रवाल |छोटी फिल्म्स प्रोडुयुसन |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |15 |योद्धा |सागर आमरे, पुसकर ओझा |सिद्धार्थ महलोदरा,दिशा पाटनी |एमोज़ोन में जी एम स्टूडियो |- |बस्तर द नेक्सल स्टोरी |सुदीपतों सेन |अदाह शर्मा, शिल्पा शुक्ला |सन शाइन पिक्चर्स |- |मर्डर मुबारक |होमी अदाजनीय |सारा अली खान, पंकज त्रिपाठी |मदड़ोकक फिल्म्स |- | style="text-align: center;" |21 |ए वतन मेरे वतन |कंनन अय्यर |सारा अली खान,आनंद तिवारी |धर्मतिक एंटेरटैनमेंट |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |22 |मदगाओ एक्स्प्रेस |कुनाल खेमू |दिव्येंदु, प्रतीक गांधी |इक्सेल एंटेरटैनमेंट |- |स्वातंत्र्य वीर सावरकर |रणदीप हूडा |रणदीप हूडा, अंकित लोखण्डे |जी स्टूडियो, रणदीप हूड़ फिल्म्स |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''फेंकना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="15" style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |5 | style="text-align:center;" |दुकान |सिद्धार्थ - गरिमा |मोनिका पँवार, म्रुणाल ठाकुर |वेवबेन्ड प्रोडकसंस | |- | style="text-align: center;" |11 | style="text-align: center;" |बड़े मियाँ छोटे मियाँ |अली अब्बास ज़फ़र |अक्षय कुमार , टाइगर श्रॉफ |पूजा एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मैदान |अमित शर्मा |अजय देवगन , प्रियमणि |जी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |12 | style="text-align: center;" |अमर सिंह चमकीला |इम्तियाज अली |दिलजीत दोसांझ , परिणीति चोपड़ा |नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अमीना |कुमार राज |रेखा राणा , अनंत महादेवन |कुमार राज प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गौरैया लाइव |गैब्रियल वत्स |आदा सिंह , रंधीर सिंह ठाकुर |रेयर फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |साइलेंस 2: द नाइट आउल बार शूटआउट |अबान भरुचा देओहन्स |मनोज बाजपेयी , प्राची देसाई |जी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |19 | style="text-align: center;" |लव सेक्स और धोखा 2 |निम्रित कौर अहलुवालिया |तुषार कपूर , उर्फ़ी जावेद |बालाजी टेलीफ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |दो और दो प्यार |शिर्षा गुहा ठाकुरता |विद्या बालन , प्रतिक गांधी |एप्लॉज़ एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |काम चालू है |पलाश मुचाल |राजपाल यादव , जिया मानेक |बेसलाइन स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अप्पू |प्रसेंजित गांगुली |अर्जुन बाजवा, रूपा भीमानी |अप्पू सीरीज | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |लव यू शंकर |राजीव एस. रूइया |श्रेयस तलपड़े,तनिषा मुखर्जी,अभिमन्यु सिंह |एसडी वर्ल्ड फ़िल्म प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |द लिगेसी ऑफ जिनेश्वर |प्रदीप पी. जाधव, विवेक अय्यर |शुभम व्यास,सुरेन्द्र पाल |महावीर टॉकीज़, | |- | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |रुसलान |करण बुटानी |आयुष शर्मा,सष्री श्रेया मिश्रा,जगपति बाबू |श्री सत्य साईं आर्ट्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मैं लड़ेगा |गौरव राणा |आकाश प्रताप सिंह |कथाकार फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | | | | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big> | style="text-align:center;background:#dbfff8;" |10 | style="text-align:center;" |श्रीकांत |तुषार हिरानंदानी |राजकुमार राव, ज्योतिका, आलाया एफ |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, चॉक एन चीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |टिप्प्सी |दीपक तिजोरी |दीपक तिजोरी, नताशा सूरी |राजू चड्ढा वेव सिनेमाज़ | |- | rowspan="16" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big> | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |7 | style="text-align:center;" |मल्हार |विशाल कुम्भार |शरीब हाशमी अंजलि पाटिल |वी मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |बजरंग और अली |जयवीर |सचिन पारिख, गौरव शंकर |अटरअप फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ब्लैकआउट |देवांग शशिन भावसार |विक्रांत मैसी,मौनी रॉय, सुनील ग्रोवर |जियो स्टूडियोज़ 11:11 प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मुंज्या |आदित्य सरपोतदार |शरवरी,अभय वर्मा |मैडॉक फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फूली |अविनाश ध्यानी |अविनाश ध्यानी,सुरुचि सकलानी, रिया बलूनी |पद्मा सिद्धि फ़िल्म्स,ड्रीम स्काई क्रिएशन्स | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |चंदू चैंपियन |कबीर ख़ान |कार्तिक आर्यन |नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट, कबीर ख़ान फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |मणिहार |संजीव कुमार राजपूत |बदरुल इस्लाम, पंकज बेरी |जय श्री मूवी | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |लव की अरेंज मैरिज |इशरत र खान |सनी सिंघ, अन्नू कपूर |भानुशाली स्टुडियोस लिमिटेड | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |इश्क़ विश्क रिबाउंड |निपुण धर्माधिकारी |रोहित सराफ़, जिब्रान खान |टिप्स इंदुसरतीस | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |महाराज |सिद्धारथ पी मलनोट्रा |जुनैड खान, मनोज जोशी |य आर ऐफ एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |हमारे बारह |कमल चन्द्रा |अन्नू कपूर, मनोज जोशी |राधिका जी फिल्म | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |पुष्तैनी |विनोद रावत |हेमंत पांडे, शशि भूषण | | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |जहांगिर नेशनल यूनिवर्सिटी |विनय शर्मा |रश्मी देसाई, पीयूष मिश्रा |महाकाल मूवी | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ऋतु का राज |आनंद सूर्यपुर |राजेश कुमार, नारायनी शास्त्री |जियो स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |28 | style="text-align: center;" |शर्मा जी कि बेटी |ताहिरा कश्यप खुराना |दिव्या दुत्ता, सैया खेर |अप्लॉज़ एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |कूकी |प्रणब जे डेका |रीना रानी, राजेश तैलंग |जय विरात्र एंटेरटैनमेंट | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="31" |जुलाई |5 |कील |निखिल नागेश भट्ट |लक्षवा, राघव जुले |धमा | |- |10 |वाइल्ड वाइल्ड पंजाब |सिमर प्रीत सिंघ |वरुण शर्मा, सनी सिंघ |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |सरफिरा |सुद्धा कॉंगरा |अक्षय कुमार, परेश रावल |टी - सीरीज फिल्म्स, लव फिल्म्स | |- | |काकुद |अदित्या सर्पोटदार |रितेश देसमुख, साकीब सलीम |आर एस वी पी मूवीज, जी 5 | |- |19 |बेड न्यूज |आनंद तिवारी |विकी कौशल, तृप्ति दिमारी |एमोज़ोन में जी एम स्टूडियो | |- | |एक्सीडेंट ऑफ कन्स्पिरसी गोधरा |एम के शिवाँस |रणवीर सहोरे, मनोज जोशी |ओम त्रिनेत्र फिल्म्स | |- |26 |ब्लडी इश्क |विक्रम भट्ट |अविक गोर, वर्धन पूरी |हरे कृष्णा मीडिया टेक | |- | |प्राइड |पंकज के आर विराट |ऐश्वर्या राज, आरिफ़ ज़ाकरिया |ओ म के एस | |- |2 |औरों में कहाँ दम था |नीरज पांडे |अजय देवगन, तब्बू |फ्राइडे फिल्म वर्क | |- | |उलजन |सुधांशु सरिया |जानवी कपूर, रोहन माथाव |जंगली पिक्चर्स | |- | |आलिया बासु गायब है |प्रीति सिंघ |विनय पाठक, राइमा सेन |रहब पिक्चर्स | |- | |फिर आई हस्सीन दिलरुबा |जयप्रद देसाई |सनी कौशल, विक्रांत मस्से |टी - सीरीज फिल्म्स | |- |9 |घुड़छाड़ी |बीनॉय गांधी |संजय दुतत, रवीना टंडन |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |घुसपालठिया |सूसी गणेशन |उर्वशी रौटेल, अक्षय ओबेरॉय |सूरज प्रोडक्शन | |- |15 |खेल खेल मैं |मुदस्सार अज़ीज़ |अक्षय कुमार , वानी कपूर |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |वेदा |निककही आडवाणी |जोन अब्राहम, अभिषेक बनर्जी |जी स्टूडियो, एममे एंटेरटैनमेंट | |- | |स्त्री 2 |अमर कौशिक |श्रद्धा कपूर, राजकुमार |मदड़ोकक फिल्म्स, जिओ स्टूडियो | |- |23 |तिकड़म |विवेक अंचलीय |अमित सियाल, अरिष्ट जैन |जिओ स्टूडियो, जिओ सिनेमा | |- | |ए वेडिंग स्टोरी |अबिनव परीक |मुक्ति मोहन, अक्षय आनंद |बाउन्ड्लिस ब्लैक बक फिल्म्स | |- | |पद गए पंगे |संतोष कुमार |राजेश शर्मा, फैसल मालिक |प्राची फिल्म्स | |- | |विस्फोट |कूकी गुलाटी |प्रिया बापट, कैथ एलेन |व्हाइट फेदर फिल्म्स | |- | |ध बकिंघम मुरदर्स |हँसल मेहता |करीना कपूर, रणवीर बरार |बालाजी मोशन पिक्चर | |- |13 |सेक्टर -36 |आदिया निम्बलकर |विक्रांत मस्से, दीपक डॉब्रीयल |जिओ स्टूडियो मदड़ोक फिल्म्स | |- | |बर्लिन |अतुल सभारवाल |राहुल बोस, कबीर बेदी |जी स्टूडियो, ईपपी कि ये मोशन पिक्चर | |- |15 |अद्भुत |सबबीर खान |डायना पेन्टी, रोहन मेहरा |सोनी पिक्चर्स इंडिया | |- | |कहा सुरू कहा खतम |सौरभ दसकुपट |धवनी भानुशाली, विकरम कॉकचर |भानुशाली स्टूडियो, कठपुतली क्रीयेशन्स | |- |20 |युद्धा |रवि वदयावर |रागव जुयाल, राम कपूर |इक्सेल एंटेरटैनमेंट | |- | |नशा जुर्म ओर गंगस्टर्स |राजकुमार पत्र |मुन्नी पंकज, राजकुमार पत्र |पत्रास गलं एंटेरटैनमेंट | |- | |जो तेरा है वो मेरा है |राज त्रिवेदी |परेश रावल, अमित सियाल |जिओ स्टूडियो, जर पिक्चर्स | |- |27 |लव, सितारा |वंदना कटारिया |राजीव सिद्धार्थ, ऋजुल राय |आर एस वीपी मूवीज, जी 5 | |- | |बिन्नी एंड फॅमिली |संजय त्रिपाठी |पंकज कपूर, राजेश कुमार |बालाजी मोशन पिक्चर्स | |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- |ऑक्टोबर |4 |सी टी आर एल |विकमादित्य |अनन्या पांडे, विहान समता |सैफ्रन मैजिक वर्क, आंदोलन फिल्म्स | |- | | |अमर प्रेम कहानी |हार्दिक गज्जर |सनी सिंघ, आदित्य सील |जिओ स्टुडियोस, हार्दिक गुज्जर फिल्म्स | |- | | |ध सिगनेचर |गजेन्द्र आहिर |अनुपम खेर, रणवीर शोले |अनुपम खेर स्टूडियो , जी 5 | |- | | |जिगरा |वसन बाला |अली भट्ट, वेअंग रैना |वियकों 18 स्टूडियो, धर्म प्रोडक्शन | |- | |11 |विकी विद्या का वो वाला विडिओ |राज शादिया |राज कुमार राव, तृप्ति दिमारी |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | | rowspan="5" |18 |आयुष्मती गीता मटिक पास |प्रदीप खैरवार |कक्षिका कपूर, अनुज कपूर | | |- | |दो पट्टी |शशांक चतुर्वेदी |काजोल, प्राची शाह | | |- | |बांदा सिंघ चौधरी |अभिषेक सक्सेना |अरशद वर्सी, महेर वीज | | |- | |ध मिरांदा ब्रदर्स |संजय गुप्ता |हर्षवर्धन राणे, मीज़ान जाफरी | | |- | |नवरस कथा कॉलेज |प्रवीण हिंगोनिया |शीब चद्दन, अलका अमीन | | |- | |1 |भूल भुलैया 3 |अनीस बाज़मी |कार्तिक आर्यन, विध्या बालन | | |- | | |सिंघम अगैन |रोहित शेट्टी |अजय देवगन, अक्षय कुमार | | |- | | |विजय 69 |अक्षय रॉय |अनुपम खेर, मिहिर आहूजा | | |- |नवम्बर |8 |एला |रोसन फेरणदेस |ईशा तलवार, सरण्या शर्मा | | |- | | |ख्वाबों का जमेला |डैनिश असलम |प्रतीक बब्बर, सयानी गुप्ता | | |- | | |ध साबरमती रिपोर्ट |धीरज शर्मा |रिद्धि डोंगर, राशि खनहा | | |- | |22 |नाम |अनीस बाज़मी |अजय देवगन, राहुल देव | | |- | | |आइ वॉन्ट टू टॉक |सहूजित सिरकर |अभिषेक बच्चन, जोहनी लीवर | | |- | |29 |सिकंदर का मुकद्दर |नीरज पांडे |जिमी शेरगिल, अविनाश तिवारी | | |- | |6 |अग्नि |राहुल ढोलकिया |प्रतीक गांधी, जितेन्द्र जोशी | | |- | |13 |ज़ीरो से रिस्टार्ट |विधु विनोद |मेधा शंकर, अनंत वी जोशी | | |- | | |दिस्पेच्च |कनू बही |मनोज बजपायी, शाहाना गोस्वामी | | |- | |20 |वनवास |अनिल शर्मा |नाना पाटेकर, सिमरत कौर | | |- | | |आउट हाउस |सुनील सुकटंकर |सुनील अभ्यंकर, मोहन अगुसहे | | |- | |25 |बेबी जॉन |कालीस |वरुण धवन, जैकी श्रॉफफ | | |- | | |किसको था पता |राठा शिना |असहनूर कौर, अक्षय ओबेरॉय | | |} == सन्दर्भ == [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] pv0iacutpskl8cnejwbk7djd98vozfj 6537649 6537644 2026-04-08T12:36:21Z MovieLoverFan 505761 /* अक्टूबर-दिसंबर */ Table formatting. 6537649 wikitext text/x-wiki यह उन [[हिंदी फ़िल्मों|हिंदी फिल्मों]] की सूची है जो 2024 में रिलीज़ हो चुकी है। == बॉक्स ऑफिस संकलन == {| class="wikitable sortable" |+२०२४ की अधिकतम कमी करनेवाली फिल्मे !Rank !Title !Production company !Worldwide gross !<abbr>Ref.</abbr> |- !1 |''[[स्त्री 2|स्त्री २]]'' | * जिओ स्टूडियोज * मेडोक फिल्म्स |₹874.58 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/stree-2-2/box-office/|title=Stree 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-08-15|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !2 |''[[भूल भुलैया 3]]'' | * टी - सीरीज फिल्म्स * सिने १ स्टूडियोज |₹423.85 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/bhool-bhulaiyaa-3/box-office/|title=Bhool Bhulaiyaa 3 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-01|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !3 |''[[सिंघम अगेन|सिंघम अगैन]]'' | * जिओ स्टूडियोज * रेलिएंस एंटरटेनमेंट * देवगन फिल्म्स |₹389.64 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/singham-again/box-office/|title=Singham Again Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-01|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !4 |''[[फाइटर]]'' | * वायाकोम 18 स्टूडियोज * मैट्रिक्स पिक्चर्स |₹344.46 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/fighter/box-office/|title=Fighter Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-01-25|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !5 |''शैतान'' | * जिओ स्टूडियोज * देवगन फिल्म्स * पैनोरमा स्टूडियोज |₹211.06 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/shaitaan/box-office/|title=Shaitaan Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-03-08|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !6 |''क्रू'' | * बालाजी मोशन पिक्चर्स * अनिल कपूर फिल्म्स |₹157.08 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/crew/box-office/|title=Crew Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-03-29|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !7 |''[[तेरी बातों में ऐसा उलझा जिया]]'' | * जिओ स्टूडियोज * मेडोक फिल्म्स |₹133.64 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/teri-baaton-mein-aisa-uljha-jiya/box-office/|title=Teri Baaton Mein Aisa Uljha Jiya Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-02-09|language=en|access-date=2026-01-02}}</ref> |- !8 |''मुन्जया'' | * मेडोक फिल्म्स |₹132.13 crore | |- !9 |''बेड न्यूज़'' | * Amazon Prime * धर्मा प्रोडक्शनस * Leo Media Collective |₹115.74 crore | |- !10 |''आर्टिकल 370'' | * जिओ स्टूडियोज * B62 Studios |₹110.57 crore | |} == जनवरी–मार्च == {| class="wikitable" |- style="background:#b0e0e6; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:6%;" |रिलीज़ तिथि ! style="width:18%;" |शीर्षक ! style="width:10.5%;" |निर्देशक ! style="width:30%;" |कलाकार !{{refh}} |- | rowspan="5" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |'''जनवरी''' | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''5''' | style="text-align:center;" |तौबा तेरा जलवा |आकाशआदित्य लामा |जतिन खुराना, [[अमीषा पटेल]], एंजेला क्रिसलिंजकी |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ameesha-patel-jatin-khurana-angela-starrer-tauba-tera-jalwa-new-poster-release-date-out-101703666952163.html|title=Ameesha Patel, Jatin Khurana, Angela starrer 'Tauba Tera Jalwa' new poster, release date out|date=2023-12-27|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref>श्री राम |- |मैं पापी हूँ |जय डोंगरा |अंकुर नय्यर |<ref>{{Citation|title=Main Paapi Hoon Movie: Showtimes, Review, Songs, Trailer, Posters, News & Videos {{!}} eTimes|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-details/main-paapi-hoon/movieshow/105063634.cms|access-date=2026-01-16}}</ref>तरी डॉट प्रोडुकसन |- | style="text-align: center;" |12 |मैरी क्रिसमस |श्रीराम राघवन |[[कैटरीना कैफ़|कैटरीना कैफ]], विजय सहेतुपती |टिप्स इंडस्ट्रीज़, मैच बॉक्स पिक्चर्स |- | style="text-align: center;" |19 |मैं अटल हूँ |रवि जादव |पंकज त्रिपाठी |भानुशाली स्टुडियोस |- | style="text-align: center;" |25 |फाइटर |सिद्धार्थ आनद |ह्रितिक रोशन, दीपिका पादुकोन |वियकों 18 स्टूडियो, मरफिक्स पिक्चर्स |- | rowspan="10" style="text-align: center;" |फेब्रुअरी | rowspan="4" style="text-align: center;" |9 |तेरी बहो मैं ऐसा उलझा जिया |अमित जोशी, आराधना साह |शहीद कपूर, करिती सानों |जिओ स्टूडियो, मदड़ोकक फिल्म्स |- |भक्शक |पुलकित |भूमि पडनेकर, संजय मिश्रा |रेड चीलेस एनर्टैन्मन्ट |- |लतरानी |गुरविन्दर सिंघ, कौशिक गांगुली |जीतेन्द्र कुमार, जीशु सेनगुप्ता, जोंनि लीवर |नीलजे फिल्म्स, तीचे फिल्म्स मीडिया |- |मिरग |तरुण शर्मा |सतीश कौशिक, अनूप सोनी |स्टूडियो आर ए, नाम प्रोडक्शंस |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |16 |दशमी |शान्तनु अनंत ताम्बे |वर्धन पूरी, गौरव सरीन |3 एस मूवीज |- |कुछ खट्टा हो जाये |जी अशोक |गुरु रंधावा, साई मांजरेकर |मैच फिल्म्स |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |23 |क्रैक |आदित्य दत्त |विद्युत जामवाल, नोरा फ़तेहि |एक्शन हीरो फिल्म्स |- |आर्टिकल 370 |आदित्य सुहास जाम्भाले |यामी गौतम, प्रियमणि |जिओ स्टूडियो, बी 62 स्टूडियो |- |ऑल इंडिया रैंक |वरुण ग्रोवर |बोधिसत्व शर्मा, समता सुदीक्षा |कार्मिक फिल्म्स |- |छोटे नवाब |कुमुद चौधरी |अक्षय ओबेरॉय, नीरज सूद |यूडली फिल्म्स |- | rowspan="14" style="text-align: center;" |मार्च | rowspan="5" style="text-align: center;" |1 |लापता लेडीज |किरण राव |रवि किशन, नीतांशी गोयल |जिओ स्टूडियो |- |दंगे |बेजोय नाम्बीयार |ईहान भट्ट, निकिता दत्ता |टी - सीरीज फिल्म्स |- |ऑपरेसन वल्न्टाइन |शक्ति परताप सिंग हुडा |वरुण तेज, मानुषी चिल्लर |सोनी पिक्चर्स इंडिया |- |कागज 2 |वी के प्रकास |अनुपम खेर, नीना गुप्ता |सतीश कौशिक एंटेरटैनमेंट |- |फ़ैरे फोलक |करन गोवर |रसिका दुग्गल, मकुल चड्डा |बाला वाला सिनेमा |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |8 |शैतान |विकास बही |अजय देवगन,जयोथीका |जिओ स्टूडियो, देवगन फिल्म्स |- |तेरा क्या होगा लवली |बलवीर सिंग जनजू |रनदीप हुड्डा, करन कुदरा |सोनी पिक्चर्स इंडिया |- |अल्फा बीटा गामा |संकर श्री कुमार |नीसान, रीना अग्रवाल |छोटी फिल्म्स प्रोडुयुसन |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |15 |योद्धा |सागर आमरे, पुसकर ओझा |सिद्धार्थ महलोदरा,दिशा पाटनी |एमोज़ोन में जी एम स्टूडियो |- |बस्तर द नेक्सल स्टोरी |सुदीपतों सेन |अदाह शर्मा, शिल्पा शुक्ला |सन शाइन पिक्चर्स |- |मर्डर मुबारक |होमी अदाजनीय |सारा अली खान, पंकज त्रिपाठी |मदड़ोकक फिल्म्स |- | style="text-align: center;" |21 |ए वतन मेरे वतन |कंनन अय्यर |सारा अली खान,आनंद तिवारी |धर्मतिक एंटेरटैनमेंट |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |22 |मदगाओ एक्स्प्रेस |कुनाल खेमू |दिव्येंदु, प्रतीक गांधी |इक्सेल एंटेरटैनमेंट |- |स्वातंत्र्य वीर सावरकर |रणदीप हूडा |रणदीप हूडा, अंकित लोखण्डे |जी स्टूडियो, रणदीप हूड़ फिल्म्स |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''फेंकना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="15" style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |5 | style="text-align:center;" |दुकान |सिद्धार्थ - गरिमा |मोनिका पँवार, म्रुणाल ठाकुर |वेवबेन्ड प्रोडकसंस | |- | style="text-align: center;" |11 | style="text-align: center;" |बड़े मियाँ छोटे मियाँ |अली अब्बास ज़फ़र |अक्षय कुमार , टाइगर श्रॉफ |पूजा एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मैदान |अमित शर्मा |अजय देवगन , प्रियमणि |जी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |12 | style="text-align: center;" |अमर सिंह चमकीला |इम्तियाज अली |दिलजीत दोसांझ , परिणीति चोपड़ा |नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अमीना |कुमार राज |रेखा राणा , अनंत महादेवन |कुमार राज प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गौरैया लाइव |गैब्रियल वत्स |आदा सिंह , रंधीर सिंह ठाकुर |रेयर फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |साइलेंस 2: द नाइट आउल बार शूटआउट |अबान भरुचा देओहन्स |मनोज बाजपेयी , प्राची देसाई |जी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |19 | style="text-align: center;" |लव सेक्स और धोखा 2 |निम्रित कौर अहलुवालिया |तुषार कपूर , उर्फ़ी जावेद |बालाजी टेलीफ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |दो और दो प्यार |शिर्षा गुहा ठाकुरता |विद्या बालन , प्रतिक गांधी |एप्लॉज़ एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |काम चालू है |पलाश मुचाल |राजपाल यादव , जिया मानेक |बेसलाइन स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अप्पू |प्रसेंजित गांगुली |अर्जुन बाजवा, रूपा भीमानी |अप्पू सीरीज | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |लव यू शंकर |राजीव एस. रूइया |श्रेयस तलपड़े,तनिषा मुखर्जी,अभिमन्यु सिंह |एसडी वर्ल्ड फ़िल्म प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |द लिगेसी ऑफ जिनेश्वर |प्रदीप पी. जाधव, विवेक अय्यर |शुभम व्यास,सुरेन्द्र पाल |महावीर टॉकीज़, | |- | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |रुसलान |करण बुटानी |आयुष शर्मा,सष्री श्रेया मिश्रा,जगपति बाबू |श्री सत्य साईं आर्ट्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मैं लड़ेगा |गौरव राणा |आकाश प्रताप सिंह |कथाकार फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | | | | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big> | style="text-align:center;background:#dbfff8;" |10 | style="text-align:center;" |श्रीकांत |तुषार हिरानंदानी |राजकुमार राव, ज्योतिका, आलाया एफ |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, चॉक एन चीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |टिप्प्सी |दीपक तिजोरी |दीपक तिजोरी, नताशा सूरी |राजू चड्ढा वेव सिनेमाज़ | |- | rowspan="16" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big> | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |7 | style="text-align:center;" |मल्हार |विशाल कुम्भार |शरीब हाशमी अंजलि पाटिल |वी मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |बजरंग और अली |जयवीर |सचिन पारिख, गौरव शंकर |अटरअप फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ब्लैकआउट |देवांग शशिन भावसार |विक्रांत मैसी,मौनी रॉय, सुनील ग्रोवर |जियो स्टूडियोज़ 11:11 प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मुंज्या |आदित्य सरपोतदार |शरवरी,अभय वर्मा |मैडॉक फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फूली |अविनाश ध्यानी |अविनाश ध्यानी,सुरुचि सकलानी, रिया बलूनी |पद्मा सिद्धि फ़िल्म्स,ड्रीम स्काई क्रिएशन्स | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |चंदू चैंपियन |कबीर ख़ान |कार्तिक आर्यन |नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट, कबीर ख़ान फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |मणिहार |संजीव कुमार राजपूत |बदरुल इस्लाम, पंकज बेरी |जय श्री मूवी | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |लव की अरेंज मैरिज |इशरत र खान |सनी सिंघ, अन्नू कपूर |भानुशाली स्टुडियोस लिमिटेड | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |इश्क़ विश्क रिबाउंड |निपुण धर्माधिकारी |रोहित सराफ़, जिब्रान खान |टिप्स इंदुसरतीस | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |महाराज |सिद्धारथ पी मलनोट्रा |जुनैड खान, मनोज जोशी |य आर ऐफ एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |हमारे बारह |कमल चन्द्रा |अन्नू कपूर, मनोज जोशी |राधिका जी फिल्म | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |पुष्तैनी |विनोद रावत |हेमंत पांडे, शशि भूषण | | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |जहांगिर नेशनल यूनिवर्सिटी |विनय शर्मा |रश्मी देसाई, पीयूष मिश्रा |महाकाल मूवी | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ऋतु का राज |आनंद सूर्यपुर |राजेश कुमार, नारायनी शास्त्री |जियो स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |28 | style="text-align: center;" |शर्मा जी कि बेटी |ताहिरा कश्यप खुराना |दिव्या दुत्ता, सैया खेर |अप्लॉज़ एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |कूकी |प्रणब जे डेका |रीना रानी, राजेश तैलंग |जय विरात्र एंटेरटैनमेंट | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="31" |जुलाई |5 |कील |निखिल नागेश भट्ट |लक्षवा, राघव जुले |धमा | |- |10 |वाइल्ड वाइल्ड पंजाब |सिमर प्रीत सिंघ |वरुण शर्मा, सनी सिंघ |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |सरफिरा |सुद्धा कॉंगरा |अक्षय कुमार, परेश रावल |टी - सीरीज फिल्म्स, लव फिल्म्स | |- | |काकुद |अदित्या सर्पोटदार |रितेश देसमुख, साकीब सलीम |आर एस वी पी मूवीज, जी 5 | |- |19 |बेड न्यूज |आनंद तिवारी |विकी कौशल, तृप्ति दिमारी |एमोज़ोन में जी एम स्टूडियो | |- | |एक्सीडेंट ऑफ कन्स्पिरसी गोधरा |एम के शिवाँस |रणवीर सहोरे, मनोज जोशी |ओम त्रिनेत्र फिल्म्स | |- |26 |ब्लडी इश्क |विक्रम भट्ट |अविक गोर, वर्धन पूरी |हरे कृष्णा मीडिया टेक | |- | |प्राइड |पंकज के आर विराट |ऐश्वर्या राज, आरिफ़ ज़ाकरिया |ओ म के एस | |- |2 |औरों में कहाँ दम था |नीरज पांडे |अजय देवगन, तब्बू |फ्राइडे फिल्म वर्क | |- | |उलजन |सुधांशु सरिया |जानवी कपूर, रोहन माथाव |जंगली पिक्चर्स | |- | |आलिया बासु गायब है |प्रीति सिंघ |विनय पाठक, राइमा सेन |रहब पिक्चर्स | |- | |फिर आई हस्सीन दिलरुबा |जयप्रद देसाई |सनी कौशल, विक्रांत मस्से |टी - सीरीज फिल्म्स | |- |9 |घुड़छाड़ी |बीनॉय गांधी |संजय दुतत, रवीना टंडन |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |घुसपालठिया |सूसी गणेशन |उर्वशी रौटेल, अक्षय ओबेरॉय |सूरज प्रोडक्शन | |- |15 |खेल खेल मैं |मुदस्सार अज़ीज़ |अक्षय कुमार , वानी कपूर |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |वेदा |निककही आडवाणी |जोन अब्राहम, अभिषेक बनर्जी |जी स्टूडियो, एममे एंटेरटैनमेंट | |- | |स्त्री 2 |अमर कौशिक |श्रद्धा कपूर, राजकुमार |मदड़ोकक फिल्म्स, जिओ स्टूडियो | |- |23 |तिकड़म |विवेक अंचलीय |अमित सियाल, अरिष्ट जैन |जिओ स्टूडियो, जिओ सिनेमा | |- | |ए वेडिंग स्टोरी |अबिनव परीक |मुक्ति मोहन, अक्षय आनंद |बाउन्ड्लिस ब्लैक बक फिल्म्स | |- | |पद गए पंगे |संतोष कुमार |राजेश शर्मा, फैसल मालिक |प्राची फिल्म्स | |- | |विस्फोट |कूकी गुलाटी |प्रिया बापट, कैथ एलेन |व्हाइट फेदर फिल्म्स | |- | |ध बकिंघम मुरदर्स |हँसल मेहता |करीना कपूर, रणवीर बरार |बालाजी मोशन पिक्चर | |- |13 |सेक्टर -36 |आदिया निम्बलकर |विक्रांत मस्से, दीपक डॉब्रीयल |जिओ स्टूडियो मदड़ोक फिल्म्स | |- | |बर्लिन |अतुल सभारवाल |राहुल बोस, कबीर बेदी |जी स्टूडियो, ईपपी कि ये मोशन पिक्चर | |- |15 |अद्भुत |सबबीर खान |डायना पेन्टी, रोहन मेहरा |सोनी पिक्चर्स इंडिया | |- | |कहा सुरू कहा खतम |सौरभ दसकुपट |धवनी भानुशाली, विकरम कॉकचर |भानुशाली स्टूडियो, कठपुतली क्रीयेशन्स | |- |20 |युद्धा |रवि वदयावर |रागव जुयाल, राम कपूर |इक्सेल एंटेरटैनमेंट | |- | |नशा जुर्म ओर गंगस्टर्स |राजकुमार पत्र |मुन्नी पंकज, राजकुमार पत्र |पत्रास गलं एंटेरटैनमेंट | |- | |जो तेरा है वो मेरा है |राज त्रिवेदी |परेश रावल, अमित सियाल |जिओ स्टूडियो, जर पिक्चर्स | |- |27 |लव, सितारा |वंदना कटारिया |राजीव सिद्धार्थ, ऋजुल राय |आर एस वीपी मूवीज, जी 5 | |- | |बिन्नी एंड फॅमिली |संजय त्रिपाठी |पंकज कपूर, राजेश कुमार |बालाजी मोशन पिक्चर्स | |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="13" |ऑक्टोबर |4 |सी टी आर एल |विकमादित्य |अनन्या पांडे, विहान समता |सैफ्रन मैजिक वर्क, आंदोलन फिल्म्स | |- | |अमर प्रेम कहानी |हार्दिक गज्जर |सनी सिंघ, आदित्य सील |जिओ स्टुडियोस, हार्दिक गुज्जर फिल्म्स | |- | |ध सिगनेचर |गजेन्द्र आहिर |अनुपम खेर, रणवीर शोले |अनुपम खेर स्टूडियो , जी 5 | |- | |जिगरा |वसन बाला |अली भट्ट, वेअंग रैना |वियकों 18 स्टूडियो, धर्म प्रोडक्शन | |- |11 |विकी विद्या का वो वाला विडिओ |राज शादिया |राज कुमार राव, तृप्ति दिमारी |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | rowspan="5" |18 |आयुष्मती गीता मटिक पास |प्रदीप खैरवार |कक्षिका कपूर, अनुज कपूर | | |- |दो पट्टी |शशांक चतुर्वेदी |काजोल, प्राची शाह | | |- |बांदा सिंघ चौधरी |अभिषेक सक्सेना |अरशद वर्सी, महेर वीज | | |- |ध मिरांदा ब्रदर्स |संजय गुप्ता |हर्षवर्धन राणे, मीज़ान जाफरी | | |- |नवरस कथा कॉलेज |प्रवीण हिंगोनिया |शीब चद्दन, अलका अमीन | | |- |1 |भूल भुलैया 3 |अनीस बाज़मी |कार्तिक आर्यन, विध्या बालन | | |- | |सिंघम अगैन |रोहित शेट्टी |अजय देवगन, अक्षय कुमार | | |- | |विजय 69 |अक्षय रॉय |अनुपम खेर, मिहिर आहूजा | | |- |नवम्बर |8 |एला |रोसन फेरणदेस |ईशा तलवार, सरण्या शर्मा | | |- | | |ख्वाबों का जमेला |डैनिश असलम |प्रतीक बब्बर, सयानी गुप्ता | | |- | | |ध साबरमती रिपोर्ट |धीरज शर्मा |रिद्धि डोंगर, राशि खनहा | | |- | |22 |नाम |अनीस बाज़मी |अजय देवगन, राहुल देव | | |- | | |आइ वॉन्ट टू टॉक |सहूजित सिरकर |अभिषेक बच्चन, जोहनी लीवर | | |- | |29 |सिकंदर का मुकद्दर |नीरज पांडे |जिमी शेरगिल, अविनाश तिवारी | | |- | |6 |अग्नि |राहुल ढोलकिया |प्रतीक गांधी, जितेन्द्र जोशी | | |- | |13 |ज़ीरो से रिस्टार्ट |विधु विनोद |मेधा शंकर, अनंत वी जोशी | | |- | | |दिस्पेच्च |कनू बही |मनोज बजपायी, शाहाना गोस्वामी | | |- | |20 |वनवास |अनिल शर्मा |नाना पाटेकर, सिमरत कौर | | |- | | |आउट हाउस |सुनील सुकटंकर |सुनील अभ्यंकर, मोहन अगुसहे | | |- | |25 |बेबी जॉन |कालीस |वरुण धवन, जैकी श्रॉफफ | | |- | | |किसको था पता |राठा शिना |असहनूर कौर, अक्षय ओबेरॉय | | |} == सन्दर्भ == [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] tm2rjuxcr2s51rfi9ch0qrztj8dyfmt 6537654 6537649 2026-04-08T12:42:04Z MovieLoverFan 505761 /* अक्टूबर-दिसंबर */ Table formatting. 6537654 wikitext text/x-wiki यह उन [[हिंदी फ़िल्मों|हिंदी फिल्मों]] की सूची है जो 2024 में रिलीज़ हो चुकी है। == बॉक्स ऑफिस संकलन == {| class="wikitable sortable" |+२०२४ की अधिकतम कमी करनेवाली फिल्मे !Rank !Title !Production company !Worldwide gross !<abbr>Ref.</abbr> |- !1 |''[[स्त्री 2|स्त्री २]]'' | * जिओ स्टूडियोज * मेडोक फिल्म्स |₹874.58 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/stree-2-2/box-office/|title=Stree 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-08-15|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !2 |''[[भूल भुलैया 3]]'' | * टी - सीरीज फिल्म्स * सिने १ स्टूडियोज |₹423.85 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/bhool-bhulaiyaa-3/box-office/|title=Bhool Bhulaiyaa 3 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-01|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !3 |''[[सिंघम अगेन|सिंघम अगैन]]'' | * जिओ स्टूडियोज * रेलिएंस एंटरटेनमेंट * देवगन फिल्म्स |₹389.64 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/singham-again/box-office/|title=Singham Again Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-01|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !4 |''[[फाइटर]]'' | * वायाकोम 18 स्टूडियोज * मैट्रिक्स पिक्चर्स |₹344.46 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/fighter/box-office/|title=Fighter Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-01-25|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !5 |''शैतान'' | * जिओ स्टूडियोज * देवगन फिल्म्स * पैनोरमा स्टूडियोज |₹211.06 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/shaitaan/box-office/|title=Shaitaan Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-03-08|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !6 |''क्रू'' | * बालाजी मोशन पिक्चर्स * अनिल कपूर फिल्म्स |₹157.08 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/crew/box-office/|title=Crew Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-03-29|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !7 |''[[तेरी बातों में ऐसा उलझा जिया]]'' | * जिओ स्टूडियोज * मेडोक फिल्म्स |₹133.64 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/teri-baaton-mein-aisa-uljha-jiya/box-office/|title=Teri Baaton Mein Aisa Uljha Jiya Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-02-09|language=en|access-date=2026-01-02}}</ref> |- !8 |''मुन्जया'' | * मेडोक फिल्म्स |₹132.13 crore | |- !9 |''बेड न्यूज़'' | * Amazon Prime * धर्मा प्रोडक्शनस * Leo Media Collective |₹115.74 crore | |- !10 |''आर्टिकल 370'' | * जिओ स्टूडियोज * B62 Studios |₹110.57 crore | |} == जनवरी–मार्च == {| class="wikitable" |- style="background:#b0e0e6; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:6%;" |रिलीज़ तिथि ! style="width:18%;" |शीर्षक ! style="width:10.5%;" |निर्देशक ! style="width:30%;" |कलाकार !{{refh}} |- | rowspan="5" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |'''जनवरी''' | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''5''' | style="text-align:center;" |तौबा तेरा जलवा |आकाशआदित्य लामा |जतिन खुराना, [[अमीषा पटेल]], एंजेला क्रिसलिंजकी |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ameesha-patel-jatin-khurana-angela-starrer-tauba-tera-jalwa-new-poster-release-date-out-101703666952163.html|title=Ameesha Patel, Jatin Khurana, Angela starrer 'Tauba Tera Jalwa' new poster, release date out|date=2023-12-27|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref>श्री राम |- |मैं पापी हूँ |जय डोंगरा |अंकुर नय्यर |<ref>{{Citation|title=Main Paapi Hoon Movie: Showtimes, Review, Songs, Trailer, Posters, News & Videos {{!}} eTimes|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-details/main-paapi-hoon/movieshow/105063634.cms|access-date=2026-01-16}}</ref>तरी डॉट प्रोडुकसन |- | style="text-align: center;" |12 |मैरी क्रिसमस |श्रीराम राघवन |[[कैटरीना कैफ़|कैटरीना कैफ]], विजय सहेतुपती |टिप्स इंडस्ट्रीज़, मैच बॉक्स पिक्चर्स |- | style="text-align: center;" |19 |मैं अटल हूँ |रवि जादव |पंकज त्रिपाठी |भानुशाली स्टुडियोस |- | style="text-align: center;" |25 |फाइटर |सिद्धार्थ आनद |ह्रितिक रोशन, दीपिका पादुकोन |वियकों 18 स्टूडियो, मरफिक्स पिक्चर्स |- | rowspan="10" style="text-align: center;" |फेब्रुअरी | rowspan="4" style="text-align: center;" |9 |तेरी बहो मैं ऐसा उलझा जिया |अमित जोशी, आराधना साह |शहीद कपूर, करिती सानों |जिओ स्टूडियो, मदड़ोकक फिल्म्स |- |भक्शक |पुलकित |भूमि पडनेकर, संजय मिश्रा |रेड चीलेस एनर्टैन्मन्ट |- |लतरानी |गुरविन्दर सिंघ, कौशिक गांगुली |जीतेन्द्र कुमार, जीशु सेनगुप्ता, जोंनि लीवर |नीलजे फिल्म्स, तीचे फिल्म्स मीडिया |- |मिरग |तरुण शर्मा |सतीश कौशिक, अनूप सोनी |स्टूडियो आर ए, नाम प्रोडक्शंस |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |16 |दशमी |शान्तनु अनंत ताम्बे |वर्धन पूरी, गौरव सरीन |3 एस मूवीज |- |कुछ खट्टा हो जाये |जी अशोक |गुरु रंधावा, साई मांजरेकर |मैच फिल्म्स |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |23 |क्रैक |आदित्य दत्त |विद्युत जामवाल, नोरा फ़तेहि |एक्शन हीरो फिल्म्स |- |आर्टिकल 370 |आदित्य सुहास जाम्भाले |यामी गौतम, प्रियमणि |जिओ स्टूडियो, बी 62 स्टूडियो |- |ऑल इंडिया रैंक |वरुण ग्रोवर |बोधिसत्व शर्मा, समता सुदीक्षा |कार्मिक फिल्म्स |- |छोटे नवाब |कुमुद चौधरी |अक्षय ओबेरॉय, नीरज सूद |यूडली फिल्म्स |- | rowspan="14" style="text-align: center;" |मार्च | rowspan="5" style="text-align: center;" |1 |लापता लेडीज |किरण राव |रवि किशन, नीतांशी गोयल |जिओ स्टूडियो |- |दंगे |बेजोय नाम्बीयार |ईहान भट्ट, निकिता दत्ता |टी - सीरीज फिल्म्स |- |ऑपरेसन वल्न्टाइन |शक्ति परताप सिंग हुडा |वरुण तेज, मानुषी चिल्लर |सोनी पिक्चर्स इंडिया |- |कागज 2 |वी के प्रकास |अनुपम खेर, नीना गुप्ता |सतीश कौशिक एंटेरटैनमेंट |- |फ़ैरे फोलक |करन गोवर |रसिका दुग्गल, मकुल चड्डा |बाला वाला सिनेमा |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |8 |शैतान |विकास बही |अजय देवगन,जयोथीका |जिओ स्टूडियो, देवगन फिल्म्स |- |तेरा क्या होगा लवली |बलवीर सिंग जनजू |रनदीप हुड्डा, करन कुदरा |सोनी पिक्चर्स इंडिया |- |अल्फा बीटा गामा |संकर श्री कुमार |नीसान, रीना अग्रवाल |छोटी फिल्म्स प्रोडुयुसन |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |15 |योद्धा |सागर आमरे, पुसकर ओझा |सिद्धार्थ महलोदरा,दिशा पाटनी |एमोज़ोन में जी एम स्टूडियो |- |बस्तर द नेक्सल स्टोरी |सुदीपतों सेन |अदाह शर्मा, शिल्पा शुक्ला |सन शाइन पिक्चर्स |- |मर्डर मुबारक |होमी अदाजनीय |सारा अली खान, पंकज त्रिपाठी |मदड़ोकक फिल्म्स |- | style="text-align: center;" |21 |ए वतन मेरे वतन |कंनन अय्यर |सारा अली खान,आनंद तिवारी |धर्मतिक एंटेरटैनमेंट |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |22 |मदगाओ एक्स्प्रेस |कुनाल खेमू |दिव्येंदु, प्रतीक गांधी |इक्सेल एंटेरटैनमेंट |- |स्वातंत्र्य वीर सावरकर |रणदीप हूडा |रणदीप हूडा, अंकित लोखण्डे |जी स्टूडियो, रणदीप हूड़ फिल्म्स |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''फेंकना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="15" style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |5 | style="text-align:center;" |दुकान |सिद्धार्थ - गरिमा |मोनिका पँवार, म्रुणाल ठाकुर |वेवबेन्ड प्रोडकसंस | |- | style="text-align: center;" |11 | style="text-align: center;" |बड़े मियाँ छोटे मियाँ |अली अब्बास ज़फ़र |अक्षय कुमार , टाइगर श्रॉफ |पूजा एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मैदान |अमित शर्मा |अजय देवगन , प्रियमणि |जी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |12 | style="text-align: center;" |अमर सिंह चमकीला |इम्तियाज अली |दिलजीत दोसांझ , परिणीति चोपड़ा |नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अमीना |कुमार राज |रेखा राणा , अनंत महादेवन |कुमार राज प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गौरैया लाइव |गैब्रियल वत्स |आदा सिंह , रंधीर सिंह ठाकुर |रेयर फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |साइलेंस 2: द नाइट आउल बार शूटआउट |अबान भरुचा देओहन्स |मनोज बाजपेयी , प्राची देसाई |जी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |19 | style="text-align: center;" |लव सेक्स और धोखा 2 |निम्रित कौर अहलुवालिया |तुषार कपूर , उर्फ़ी जावेद |बालाजी टेलीफ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |दो और दो प्यार |शिर्षा गुहा ठाकुरता |विद्या बालन , प्रतिक गांधी |एप्लॉज़ एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |काम चालू है |पलाश मुचाल |राजपाल यादव , जिया मानेक |बेसलाइन स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अप्पू |प्रसेंजित गांगुली |अर्जुन बाजवा, रूपा भीमानी |अप्पू सीरीज | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |लव यू शंकर |राजीव एस. रूइया |श्रेयस तलपड़े,तनिषा मुखर्जी,अभिमन्यु सिंह |एसडी वर्ल्ड फ़िल्म प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |द लिगेसी ऑफ जिनेश्वर |प्रदीप पी. जाधव, विवेक अय्यर |शुभम व्यास,सुरेन्द्र पाल |महावीर टॉकीज़, | |- | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |रुसलान |करण बुटानी |आयुष शर्मा,सष्री श्रेया मिश्रा,जगपति बाबू |श्री सत्य साईं आर्ट्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मैं लड़ेगा |गौरव राणा |आकाश प्रताप सिंह |कथाकार फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | | | | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big> | style="text-align:center;background:#dbfff8;" |10 | style="text-align:center;" |श्रीकांत |तुषार हिरानंदानी |राजकुमार राव, ज्योतिका, आलाया एफ |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, चॉक एन चीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |टिप्प्सी |दीपक तिजोरी |दीपक तिजोरी, नताशा सूरी |राजू चड्ढा वेव सिनेमाज़ | |- | rowspan="16" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big> | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |7 | style="text-align:center;" |मल्हार |विशाल कुम्भार |शरीब हाशमी अंजलि पाटिल |वी मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |बजरंग और अली |जयवीर |सचिन पारिख, गौरव शंकर |अटरअप फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ब्लैकआउट |देवांग शशिन भावसार |विक्रांत मैसी,मौनी रॉय, सुनील ग्रोवर |जियो स्टूडियोज़ 11:11 प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मुंज्या |आदित्य सरपोतदार |शरवरी,अभय वर्मा |मैडॉक फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फूली |अविनाश ध्यानी |अविनाश ध्यानी,सुरुचि सकलानी, रिया बलूनी |पद्मा सिद्धि फ़िल्म्स,ड्रीम स्काई क्रिएशन्स | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |चंदू चैंपियन |कबीर ख़ान |कार्तिक आर्यन |नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट, कबीर ख़ान फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |मणिहार |संजीव कुमार राजपूत |बदरुल इस्लाम, पंकज बेरी |जय श्री मूवी | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |लव की अरेंज मैरिज |इशरत र खान |सनी सिंघ, अन्नू कपूर |भानुशाली स्टुडियोस लिमिटेड | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |इश्क़ विश्क रिबाउंड |निपुण धर्माधिकारी |रोहित सराफ़, जिब्रान खान |टिप्स इंदुसरतीस | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |महाराज |सिद्धारथ पी मलनोट्रा |जुनैड खान, मनोज जोशी |य आर ऐफ एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |हमारे बारह |कमल चन्द्रा |अन्नू कपूर, मनोज जोशी |राधिका जी फिल्म | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |पुष्तैनी |विनोद रावत |हेमंत पांडे, शशि भूषण | | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |जहांगिर नेशनल यूनिवर्सिटी |विनय शर्मा |रश्मी देसाई, पीयूष मिश्रा |महाकाल मूवी | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ऋतु का राज |आनंद सूर्यपुर |राजेश कुमार, नारायनी शास्त्री |जियो स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |28 | style="text-align: center;" |शर्मा जी कि बेटी |ताहिरा कश्यप खुराना |दिव्या दुत्ता, सैया खेर |अप्लॉज़ एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |कूकी |प्रणब जे डेका |रीना रानी, राजेश तैलंग |जय विरात्र एंटेरटैनमेंट | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="31" |जुलाई |5 |कील |निखिल नागेश भट्ट |लक्षवा, राघव जुले |धमा | |- |10 |वाइल्ड वाइल्ड पंजाब |सिमर प्रीत सिंघ |वरुण शर्मा, सनी सिंघ |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |सरफिरा |सुद्धा कॉंगरा |अक्षय कुमार, परेश रावल |टी - सीरीज फिल्म्स, लव फिल्म्स | |- | |काकुद |अदित्या सर्पोटदार |रितेश देसमुख, साकीब सलीम |आर एस वी पी मूवीज, जी 5 | |- |19 |बेड न्यूज |आनंद तिवारी |विकी कौशल, तृप्ति दिमारी |एमोज़ोन में जी एम स्टूडियो | |- | |एक्सीडेंट ऑफ कन्स्पिरसी गोधरा |एम के शिवाँस |रणवीर सहोरे, मनोज जोशी |ओम त्रिनेत्र फिल्म्स | |- |26 |ब्लडी इश्क |विक्रम भट्ट |अविक गोर, वर्धन पूरी |हरे कृष्णा मीडिया टेक | |- | |प्राइड |पंकज के आर विराट |ऐश्वर्या राज, आरिफ़ ज़ाकरिया |ओ म के एस | |- |2 |औरों में कहाँ दम था |नीरज पांडे |अजय देवगन, तब्बू |फ्राइडे फिल्म वर्क | |- | |उलजन |सुधांशु सरिया |जानवी कपूर, रोहन माथाव |जंगली पिक्चर्स | |- | |आलिया बासु गायब है |प्रीति सिंघ |विनय पाठक, राइमा सेन |रहब पिक्चर्स | |- | |फिर आई हस्सीन दिलरुबा |जयप्रद देसाई |सनी कौशल, विक्रांत मस्से |टी - सीरीज फिल्म्स | |- |9 |घुड़छाड़ी |बीनॉय गांधी |संजय दुतत, रवीना टंडन |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |घुसपालठिया |सूसी गणेशन |उर्वशी रौटेल, अक्षय ओबेरॉय |सूरज प्रोडक्शन | |- |15 |खेल खेल मैं |मुदस्सार अज़ीज़ |अक्षय कुमार , वानी कपूर |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |वेदा |निककही आडवाणी |जोन अब्राहम, अभिषेक बनर्जी |जी स्टूडियो, एममे एंटेरटैनमेंट | |- | |स्त्री 2 |अमर कौशिक |श्रद्धा कपूर, राजकुमार |मदड़ोकक फिल्म्स, जिओ स्टूडियो | |- |23 |तिकड़म |विवेक अंचलीय |अमित सियाल, अरिष्ट जैन |जिओ स्टूडियो, जिओ सिनेमा | |- | |ए वेडिंग स्टोरी |अबिनव परीक |मुक्ति मोहन, अक्षय आनंद |बाउन्ड्लिस ब्लैक बक फिल्म्स | |- | |पद गए पंगे |संतोष कुमार |राजेश शर्मा, फैसल मालिक |प्राची फिल्म्स | |- | |विस्फोट |कूकी गुलाटी |प्रिया बापट, कैथ एलेन |व्हाइट फेदर फिल्म्स | |- | |ध बकिंघम मुरदर्स |हँसल मेहता |करीना कपूर, रणवीर बरार |बालाजी मोशन पिक्चर | |- |13 |सेक्टर -36 |आदिया निम्बलकर |विक्रांत मस्से, दीपक डॉब्रीयल |जिओ स्टूडियो मदड़ोक फिल्म्स | |- | |बर्लिन |अतुल सभारवाल |राहुल बोस, कबीर बेदी |जी स्टूडियो, ईपपी कि ये मोशन पिक्चर | |- |15 |अद्भुत |सबबीर खान |डायना पेन्टी, रोहन मेहरा |सोनी पिक्चर्स इंडिया | |- | |कहा सुरू कहा खतम |सौरभ दसकुपट |धवनी भानुशाली, विकरम कॉकचर |भानुशाली स्टूडियो, कठपुतली क्रीयेशन्स | |- |20 |युद्धा |रवि वदयावर |रागव जुयाल, राम कपूर |इक्सेल एंटेरटैनमेंट | |- | |नशा जुर्म ओर गंगस्टर्स |राजकुमार पत्र |मुन्नी पंकज, राजकुमार पत्र |पत्रास गलं एंटेरटैनमेंट | |- | |जो तेरा है वो मेरा है |राज त्रिवेदी |परेश रावल, अमित सियाल |जिओ स्टूडियो, जर पिक्चर्स | |- |27 |लव, सितारा |वंदना कटारिया |राजीव सिद्धार्थ, ऋजुल राय |आर एस वीपी मूवीज, जी 5 | |- | |बिन्नी एंड फॅमिली |संजय त्रिपाठी |पंकज कपूर, राजेश कुमार |बालाजी मोशन पिक्चर्स | |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="13" |ऑक्टोबर |4 |सी टी आर एल |विकमादित्य |अनन्या पांडे, विहान समता |सैफ्रन मैजिक वर्क, आंदोलन फिल्म्स | |- | |अमर प्रेम कहानी |हार्दिक गज्जर |सनी सिंघ, आदित्य सील |जिओ स्टुडियोस, हार्दिक गुज्जर फिल्म्स | |- | |ध सिगनेचर |गजेन्द्र आहिर |अनुपम खेर, रणवीर शोले |अनुपम खेर स्टूडियो , जी 5 | |- | |जिगरा |वसन बाला |अली भट्ट, वेअंग रैना |वियकों 18 स्टूडियो, धर्म प्रोडक्शन | |- |11 |विकी विद्या का वो वाला विडिओ |राज शादिया |राज कुमार राव, तृप्ति दिमारी |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | rowspan="5" |18 |आयुष्मती गीता मटिक पास |प्रदीप खैरवार |कक्षिका कपूर, अनुज कपूर | | |- |दो पट्टी |शशांक चतुर्वेदी |काजोल, प्राची शाह | | |- |बांदा सिंघ चौधरी |अभिषेक सक्सेना |अरशद वर्सी, महेर वीज | | |- |ध मिरांदा ब्रदर्स |संजय गुप्ता |हर्षवर्धन राणे, मीज़ान जाफरी | | |- |नवरस कथा कॉलेज |प्रवीण हिंगोनिया |शीब चद्दन, अलका अमीन | | |- |1 |भूल भुलैया 3 |अनीस बाज़मी |कार्तिक आर्यन, विध्या बालन | | |- | |सिंघम अगैन |रोहित शेट्टी |अजय देवगन, अक्षय कुमार | | |- | |विजय 69 |अक्षय रॉय |अनुपम खेर, मिहिर आहूजा | | |- |नवम्बर |8 |एला |रोसन फेरणदेस |ईशा तलवार, सरण्या शर्मा | | |- | | |ख्वाबों का जमेला |डैनिश असलम |प्रतीक बब्बर, सयानी गुप्ता | | |- | | |ध साबरमती रिपोर्ट |धीरज शर्मा |रिद्धि डोंगर, राशि खनहा | | |- | |22 |नाम |अनीस बाज़मी |अजय देवगन, राहुल देव | | |- | | |आइ वॉन्ट टू टॉक |सहूजित सिरकर |अभिषेक बच्चन, जोहनी लीवर | | |- | |29 |सिकंदर का मुकद्दर |नीरज पांडे |जिमी शेरगिल, अविनाश तिवारी | | |- |दिसम्बर |6 |अग्नि |राहुल ढोलकिया |प्रतीक गांधी, जितेन्द्र जोशी | | |- | |13 |ज़ीरो से रिस्टार्ट |विधु विनोद |मेधा शंकर, अनंत वी जोशी | | |- | | |दिस्पेच्च |कनू बही |मनोज बजपायी, शाहाना गोस्वामी | | |- | |20 |वनवास |अनिल शर्मा |नाना पाटेकर, सिमरत कौर | | |- | | |आउट हाउस |सुनील सुकटंकर |सुनील अभ्यंकर, मोहन अगुसहे | | |- | |25 |बेबी जॉन |कालीस |वरुण धवन, जैकी श्रॉफफ | | |- | | |किसको था पता |राठा शिना |असहनूर कौर, अक्षय ओबेरॉय | | |} == सन्दर्भ == [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] 9s4jmzz73cqvinxl8845lu6nkiwd2nr 6537655 6537654 2026-04-08T12:45:21Z MovieLoverFan 505761 /* अक्टूबर-दिसंबर */ Table added 6537655 wikitext text/x-wiki यह उन [[हिंदी फ़िल्मों|हिंदी फिल्मों]] की सूची है जो 2024 में रिलीज़ हो चुकी है। == बॉक्स ऑफिस संकलन == {| class="wikitable sortable" |+२०२४ की अधिकतम कमी करनेवाली फिल्मे !Rank !Title !Production company !Worldwide gross !<abbr>Ref.</abbr> |- !1 |''[[स्त्री 2|स्त्री २]]'' | * जिओ स्टूडियोज * मेडोक फिल्म्स |₹874.58 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/stree-2-2/box-office/|title=Stree 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-08-15|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !2 |''[[भूल भुलैया 3]]'' | * टी - सीरीज फिल्म्स * सिने १ स्टूडियोज |₹423.85 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/bhool-bhulaiyaa-3/box-office/|title=Bhool Bhulaiyaa 3 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-01|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !3 |''[[सिंघम अगेन|सिंघम अगैन]]'' | * जिओ स्टूडियोज * रेलिएंस एंटरटेनमेंट * देवगन फिल्म्स |₹389.64 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/singham-again/box-office/|title=Singham Again Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-01|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !4 |''[[फाइटर]]'' | * वायाकोम 18 स्टूडियोज * मैट्रिक्स पिक्चर्स |₹344.46 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/fighter/box-office/|title=Fighter Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-01-25|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !5 |''शैतान'' | * जिओ स्टूडियोज * देवगन फिल्म्स * पैनोरमा स्टूडियोज |₹211.06 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/shaitaan/box-office/|title=Shaitaan Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-03-08|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !6 |''क्रू'' | * बालाजी मोशन पिक्चर्स * अनिल कपूर फिल्म्स |₹157.08 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/crew/box-office/|title=Crew Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-03-29|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !7 |''[[तेरी बातों में ऐसा उलझा जिया]]'' | * जिओ स्टूडियोज * मेडोक फिल्म्स |₹133.64 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/teri-baaton-mein-aisa-uljha-jiya/box-office/|title=Teri Baaton Mein Aisa Uljha Jiya Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-02-09|language=en|access-date=2026-01-02}}</ref> |- !8 |''मुन्जया'' | * मेडोक फिल्म्स |₹132.13 crore | |- !9 |''बेड न्यूज़'' | * Amazon Prime * धर्मा प्रोडक्शनस * Leo Media Collective |₹115.74 crore | |- !10 |''आर्टिकल 370'' | * जिओ स्टूडियोज * B62 Studios |₹110.57 crore | |} == जनवरी–मार्च == {| class="wikitable" |- style="background:#b0e0e6; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:6%;" |रिलीज़ तिथि ! style="width:18%;" |शीर्षक ! style="width:10.5%;" |निर्देशक ! style="width:30%;" |कलाकार !{{refh}} |- | rowspan="5" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |'''जनवरी''' | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''5''' | style="text-align:center;" |तौबा तेरा जलवा |आकाशआदित्य लामा |जतिन खुराना, [[अमीषा पटेल]], एंजेला क्रिसलिंजकी |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ameesha-patel-jatin-khurana-angela-starrer-tauba-tera-jalwa-new-poster-release-date-out-101703666952163.html|title=Ameesha Patel, Jatin Khurana, Angela starrer 'Tauba Tera Jalwa' new poster, release date out|date=2023-12-27|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref>श्री राम |- |मैं पापी हूँ |जय डोंगरा |अंकुर नय्यर |<ref>{{Citation|title=Main Paapi Hoon Movie: Showtimes, Review, Songs, Trailer, Posters, News & Videos {{!}} eTimes|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-details/main-paapi-hoon/movieshow/105063634.cms|access-date=2026-01-16}}</ref>तरी डॉट प्रोडुकसन |- | style="text-align: center;" |12 |मैरी क्रिसमस |श्रीराम राघवन |[[कैटरीना कैफ़|कैटरीना कैफ]], विजय सहेतुपती |टिप्स इंडस्ट्रीज़, मैच बॉक्स पिक्चर्स |- | style="text-align: center;" |19 |मैं अटल हूँ |रवि जादव |पंकज त्रिपाठी |भानुशाली स्टुडियोस |- | style="text-align: center;" |25 |फाइटर |सिद्धार्थ आनद |ह्रितिक रोशन, दीपिका पादुकोन |वियकों 18 स्टूडियो, मरफिक्स पिक्चर्स |- | rowspan="10" style="text-align: center;" |फेब्रुअरी | rowspan="4" style="text-align: center;" |9 |तेरी बहो मैं ऐसा उलझा जिया |अमित जोशी, आराधना साह |शहीद कपूर, करिती सानों |जिओ स्टूडियो, मदड़ोकक फिल्म्स |- |भक्शक |पुलकित |भूमि पडनेकर, संजय मिश्रा |रेड चीलेस एनर्टैन्मन्ट |- |लतरानी |गुरविन्दर सिंघ, कौशिक गांगुली |जीतेन्द्र कुमार, जीशु सेनगुप्ता, जोंनि लीवर |नीलजे फिल्म्स, तीचे फिल्म्स मीडिया |- |मिरग |तरुण शर्मा |सतीश कौशिक, अनूप सोनी |स्टूडियो आर ए, नाम प्रोडक्शंस |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |16 |दशमी |शान्तनु अनंत ताम्बे |वर्धन पूरी, गौरव सरीन |3 एस मूवीज |- |कुछ खट्टा हो जाये |जी अशोक |गुरु रंधावा, साई मांजरेकर |मैच फिल्म्स |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |23 |क्रैक |आदित्य दत्त |विद्युत जामवाल, नोरा फ़तेहि |एक्शन हीरो फिल्म्स |- |आर्टिकल 370 |आदित्य सुहास जाम्भाले |यामी गौतम, प्रियमणि |जिओ स्टूडियो, बी 62 स्टूडियो |- |ऑल इंडिया रैंक |वरुण ग्रोवर |बोधिसत्व शर्मा, समता सुदीक्षा |कार्मिक फिल्म्स |- |छोटे नवाब |कुमुद चौधरी |अक्षय ओबेरॉय, नीरज सूद |यूडली फिल्म्स |- | rowspan="14" style="text-align: center;" |मार्च | rowspan="5" style="text-align: center;" |1 |लापता लेडीज |किरण राव |रवि किशन, नीतांशी गोयल |जिओ स्टूडियो |- |दंगे |बेजोय नाम्बीयार |ईहान भट्ट, निकिता दत्ता |टी - सीरीज फिल्म्स |- |ऑपरेसन वल्न्टाइन |शक्ति परताप सिंग हुडा |वरुण तेज, मानुषी चिल्लर |सोनी पिक्चर्स इंडिया |- |कागज 2 |वी के प्रकास |अनुपम खेर, नीना गुप्ता |सतीश कौशिक एंटेरटैनमेंट |- |फ़ैरे फोलक |करन गोवर |रसिका दुग्गल, मकुल चड्डा |बाला वाला सिनेमा |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |8 |शैतान |विकास बही |अजय देवगन,जयोथीका |जिओ स्टूडियो, देवगन फिल्म्स |- |तेरा क्या होगा लवली |बलवीर सिंग जनजू |रनदीप हुड्डा, करन कुदरा |सोनी पिक्चर्स इंडिया |- |अल्फा बीटा गामा |संकर श्री कुमार |नीसान, रीना अग्रवाल |छोटी फिल्म्स प्रोडुयुसन |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |15 |योद्धा |सागर आमरे, पुसकर ओझा |सिद्धार्थ महलोदरा,दिशा पाटनी |एमोज़ोन में जी एम स्टूडियो |- |बस्तर द नेक्सल स्टोरी |सुदीपतों सेन |अदाह शर्मा, शिल्पा शुक्ला |सन शाइन पिक्चर्स |- |मर्डर मुबारक |होमी अदाजनीय |सारा अली खान, पंकज त्रिपाठी |मदड़ोकक फिल्म्स |- | style="text-align: center;" |21 |ए वतन मेरे वतन |कंनन अय्यर |सारा अली खान,आनंद तिवारी |धर्मतिक एंटेरटैनमेंट |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |22 |मदगाओ एक्स्प्रेस |कुनाल खेमू |दिव्येंदु, प्रतीक गांधी |इक्सेल एंटेरटैनमेंट |- |स्वातंत्र्य वीर सावरकर |रणदीप हूडा |रणदीप हूडा, अंकित लोखण्डे |जी स्टूडियो, रणदीप हूड़ फिल्म्स |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''फेंकना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="15" style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |5 | style="text-align:center;" |दुकान |सिद्धार्थ - गरिमा |मोनिका पँवार, म्रुणाल ठाकुर |वेवबेन्ड प्रोडकसंस | |- | style="text-align: center;" |11 | style="text-align: center;" |बड़े मियाँ छोटे मियाँ |अली अब्बास ज़फ़र |अक्षय कुमार , टाइगर श्रॉफ |पूजा एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मैदान |अमित शर्मा |अजय देवगन , प्रियमणि |जी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |12 | style="text-align: center;" |अमर सिंह चमकीला |इम्तियाज अली |दिलजीत दोसांझ , परिणीति चोपड़ा |नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अमीना |कुमार राज |रेखा राणा , अनंत महादेवन |कुमार राज प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गौरैया लाइव |गैब्रियल वत्स |आदा सिंह , रंधीर सिंह ठाकुर |रेयर फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |साइलेंस 2: द नाइट आउल बार शूटआउट |अबान भरुचा देओहन्स |मनोज बाजपेयी , प्राची देसाई |जी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |19 | style="text-align: center;" |लव सेक्स और धोखा 2 |निम्रित कौर अहलुवालिया |तुषार कपूर , उर्फ़ी जावेद |बालाजी टेलीफ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |दो और दो प्यार |शिर्षा गुहा ठाकुरता |विद्या बालन , प्रतिक गांधी |एप्लॉज़ एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |काम चालू है |पलाश मुचाल |राजपाल यादव , जिया मानेक |बेसलाइन स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अप्पू |प्रसेंजित गांगुली |अर्जुन बाजवा, रूपा भीमानी |अप्पू सीरीज | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |लव यू शंकर |राजीव एस. रूइया |श्रेयस तलपड़े,तनिषा मुखर्जी,अभिमन्यु सिंह |एसडी वर्ल्ड फ़िल्म प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |द लिगेसी ऑफ जिनेश्वर |प्रदीप पी. जाधव, विवेक अय्यर |शुभम व्यास,सुरेन्द्र पाल |महावीर टॉकीज़, | |- | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |रुसलान |करण बुटानी |आयुष शर्मा,सष्री श्रेया मिश्रा,जगपति बाबू |श्री सत्य साईं आर्ट्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मैं लड़ेगा |गौरव राणा |आकाश प्रताप सिंह |कथाकार फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | | | | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big> | style="text-align:center;background:#dbfff8;" |10 | style="text-align:center;" |श्रीकांत |तुषार हिरानंदानी |राजकुमार राव, ज्योतिका, आलाया एफ |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, चॉक एन चीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |टिप्प्सी |दीपक तिजोरी |दीपक तिजोरी, नताशा सूरी |राजू चड्ढा वेव सिनेमाज़ | |- | rowspan="16" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big> | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |7 | style="text-align:center;" |मल्हार |विशाल कुम्भार |शरीब हाशमी अंजलि पाटिल |वी मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |बजरंग और अली |जयवीर |सचिन पारिख, गौरव शंकर |अटरअप फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ब्लैकआउट |देवांग शशिन भावसार |विक्रांत मैसी,मौनी रॉय, सुनील ग्रोवर |जियो स्टूडियोज़ 11:11 प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मुंज्या |आदित्य सरपोतदार |शरवरी,अभय वर्मा |मैडॉक फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फूली |अविनाश ध्यानी |अविनाश ध्यानी,सुरुचि सकलानी, रिया बलूनी |पद्मा सिद्धि फ़िल्म्स,ड्रीम स्काई क्रिएशन्स | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |चंदू चैंपियन |कबीर ख़ान |कार्तिक आर्यन |नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट, कबीर ख़ान फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |मणिहार |संजीव कुमार राजपूत |बदरुल इस्लाम, पंकज बेरी |जय श्री मूवी | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |लव की अरेंज मैरिज |इशरत र खान |सनी सिंघ, अन्नू कपूर |भानुशाली स्टुडियोस लिमिटेड | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |इश्क़ विश्क रिबाउंड |निपुण धर्माधिकारी |रोहित सराफ़, जिब्रान खान |टिप्स इंदुसरतीस | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |महाराज |सिद्धारथ पी मलनोट्रा |जुनैड खान, मनोज जोशी |य आर ऐफ एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |हमारे बारह |कमल चन्द्रा |अन्नू कपूर, मनोज जोशी |राधिका जी फिल्म | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |पुष्तैनी |विनोद रावत |हेमंत पांडे, शशि भूषण | | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |जहांगिर नेशनल यूनिवर्सिटी |विनय शर्मा |रश्मी देसाई, पीयूष मिश्रा |महाकाल मूवी | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ऋतु का राज |आनंद सूर्यपुर |राजेश कुमार, नारायनी शास्त्री |जियो स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |28 | style="text-align: center;" |शर्मा जी कि बेटी |ताहिरा कश्यप खुराना |दिव्या दुत्ता, सैया खेर |अप्लॉज़ एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |कूकी |प्रणब जे डेका |रीना रानी, राजेश तैलंग |जय विरात्र एंटेरटैनमेंट | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="31" |जुलाई |5 |कील |निखिल नागेश भट्ट |लक्षवा, राघव जुले |धमा | |- |10 |वाइल्ड वाइल्ड पंजाब |सिमर प्रीत सिंघ |वरुण शर्मा, सनी सिंघ |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |सरफिरा |सुद्धा कॉंगरा |अक्षय कुमार, परेश रावल |टी - सीरीज फिल्म्स, लव फिल्म्स | |- | |काकुद |अदित्या सर्पोटदार |रितेश देसमुख, साकीब सलीम |आर एस वी पी मूवीज, जी 5 | |- |19 |बेड न्यूज |आनंद तिवारी |विकी कौशल, तृप्ति दिमारी |एमोज़ोन में जी एम स्टूडियो | |- | |एक्सीडेंट ऑफ कन्स्पिरसी गोधरा |एम के शिवाँस |रणवीर सहोरे, मनोज जोशी |ओम त्रिनेत्र फिल्म्स | |- |26 |ब्लडी इश्क |विक्रम भट्ट |अविक गोर, वर्धन पूरी |हरे कृष्णा मीडिया टेक | |- | |प्राइड |पंकज के आर विराट |ऐश्वर्या राज, आरिफ़ ज़ाकरिया |ओ म के एस | |- |2 |औरों में कहाँ दम था |नीरज पांडे |अजय देवगन, तब्बू |फ्राइडे फिल्म वर्क | |- | |उलजन |सुधांशु सरिया |जानवी कपूर, रोहन माथाव |जंगली पिक्चर्स | |- | |आलिया बासु गायब है |प्रीति सिंघ |विनय पाठक, राइमा सेन |रहब पिक्चर्स | |- | |फिर आई हस्सीन दिलरुबा |जयप्रद देसाई |सनी कौशल, विक्रांत मस्से |टी - सीरीज फिल्म्स | |- |9 |घुड़छाड़ी |बीनॉय गांधी |संजय दुतत, रवीना टंडन |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |घुसपालठिया |सूसी गणेशन |उर्वशी रौटेल, अक्षय ओबेरॉय |सूरज प्रोडक्शन | |- |15 |खेल खेल मैं |मुदस्सार अज़ीज़ |अक्षय कुमार , वानी कपूर |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |वेदा |निककही आडवाणी |जोन अब्राहम, अभिषेक बनर्जी |जी स्टूडियो, एममे एंटेरटैनमेंट | |- | |स्त्री 2 |अमर कौशिक |श्रद्धा कपूर, राजकुमार |मदड़ोकक फिल्म्स, जिओ स्टूडियो | |- |23 |तिकड़म |विवेक अंचलीय |अमित सियाल, अरिष्ट जैन |जिओ स्टूडियो, जिओ सिनेमा | |- | |ए वेडिंग स्टोरी |अबिनव परीक |मुक्ति मोहन, अक्षय आनंद |बाउन्ड्लिस ब्लैक बक फिल्म्स | |- | |पद गए पंगे |संतोष कुमार |राजेश शर्मा, फैसल मालिक |प्राची फिल्म्स | |- | |विस्फोट |कूकी गुलाटी |प्रिया बापट, कैथ एलेन |व्हाइट फेदर फिल्म्स | |- | |ध बकिंघम मुरदर्स |हँसल मेहता |करीना कपूर, रणवीर बरार |बालाजी मोशन पिक्चर | |- |13 |सेक्टर -36 |आदिया निम्बलकर |विक्रांत मस्से, दीपक डॉब्रीयल |जिओ स्टूडियो मदड़ोक फिल्म्स | |- | |बर्लिन |अतुल सभारवाल |राहुल बोस, कबीर बेदी |जी स्टूडियो, ईपपी कि ये मोशन पिक्चर | |- |15 |अद्भुत |सबबीर खान |डायना पेन्टी, रोहन मेहरा |सोनी पिक्चर्स इंडिया | |- | |कहा सुरू कहा खतम |सौरभ दसकुपट |धवनी भानुशाली, विकरम कॉकचर |भानुशाली स्टूडियो, कठपुतली क्रीयेशन्स | |- |20 |युद्धा |रवि वदयावर |रागव जुयाल, राम कपूर |इक्सेल एंटेरटैनमेंट | |- | |नशा जुर्म ओर गंगस्टर्स |राजकुमार पत्र |मुन्नी पंकज, राजकुमार पत्र |पत्रास गलं एंटेरटैनमेंट | |- | |जो तेरा है वो मेरा है |राज त्रिवेदी |परेश रावल, अमित सियाल |जिओ स्टूडियो, जर पिक्चर्स | |- |27 |लव, सितारा |वंदना कटारिया |राजीव सिद्धार्थ, ऋजुल राय |आर एस वीपी मूवीज, जी 5 | |- | |बिन्नी एंड फॅमिली |संजय त्रिपाठी |पंकज कपूर, राजेश कुमार |बालाजी मोशन पिक्चर्स | |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="13" |ऑक्टोबर |4 |सी टी आर एल |विकमादित्य |अनन्या पांडे, विहान समता |सैफ्रन मैजिक वर्क, आंदोलन फिल्म्स | |- | |अमर प्रेम कहानी |हार्दिक गज्जर |सनी सिंघ, आदित्य सील |जिओ स्टुडियोस, हार्दिक गुज्जर फिल्म्स | |- | |ध सिगनेचर |गजेन्द्र आहिर |अनुपम खेर, रणवीर शोले |अनुपम खेर स्टूडियो , जी 5 | |- | |जिगरा |वसन बाला |अली भट्ट, वेअंग रैना |वियकों 18 स्टूडियो, धर्म प्रोडक्शन | |- |11 |विकी विद्या का वो वाला विडिओ |राज शादिया |राज कुमार राव, तृप्ति दिमारी |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | rowspan="5" |18 |आयुष्मती गीता मटिक पास |प्रदीप खैरवार |कक्षिका कपूर, अनुज कपूर | | |- |दो पट्टी |शशांक चतुर्वेदी |काजोल, प्राची शाह | | |- |बांदा सिंघ चौधरी |अभिषेक सक्सेना |अरशद वर्सी, महेर वीज | | |- |ध मिरांदा ब्रदर्स |संजय गुप्ता |हर्षवर्धन राणे, मीज़ान जाफरी | | |- |नवरस कथा कॉलेज |प्रवीण हिंगोनिया |शीब चद्दन, अलका अमीन | | |- |1 |भूल भुलैया 3 |अनीस बाज़मी |कार्तिक आर्यन, विध्या बालन | | |- | |सिंघम अगैन |रोहित शेट्टी |अजय देवगन, अक्षय कुमार | | |- | |विजय 69 |अक्षय रॉय |अनुपम खेर, मिहिर आहूजा | | |- | rowspan="6" |नवम्बर |8 |एला |रोसन फेरणदेस |ईशा तलवार, सरण्या शर्मा | | |- | |ख्वाबों का जमेला |डैनिश असलम |प्रतीक बब्बर, सयानी गुप्ता | | |- | |ध साबरमती रिपोर्ट |धीरज शर्मा |रिद्धि डोंगर, राशि खनहा | | |- |22 |नाम |अनीस बाज़मी |अजय देवगन, राहुल देव | | |- | |आइ वॉन्ट टू टॉक |सहूजित सिरकर |अभिषेक बच्चन, जोहनी लीवर | | |- |29 |सिकंदर का मुकद्दर |नीरज पांडे |जिमी शेरगिल, अविनाश तिवारी | | |- |दिसम्बर |6 |अग्नि |राहुल ढोलकिया |प्रतीक गांधी, जितेन्द्र जोशी | | |- | |13 |ज़ीरो से रिस्टार्ट |विधु विनोद |मेधा शंकर, अनंत वी जोशी | | |- | | |दिस्पेच्च |कनू बही |मनोज बजपायी, शाहाना गोस्वामी | | |- | |20 |वनवास |अनिल शर्मा |नाना पाटेकर, सिमरत कौर | | |- | | |आउट हाउस |सुनील सुकटंकर |सुनील अभ्यंकर, मोहन अगुसहे | | |- | |25 |बेबी जॉन |कालीस |वरुण धवन, जैकी श्रॉफफ | | |- | | |किसको था पता |राठा शिना |असहनूर कौर, अक्षय ओबेरॉय | | |} == सन्दर्भ == [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] n7o4itkydhbf9zlis46n9f4bk3f18nd 6537669 6537655 2026-04-08T13:06:24Z MovieLoverFan 505761 /* अक्टूबर-दिसंबर */ Added details 6537669 wikitext text/x-wiki यह उन [[हिंदी फ़िल्मों|हिंदी फिल्मों]] की सूची है जो 2024 में रिलीज़ हो चुकी है। == बॉक्स ऑफिस संकलन == {| class="wikitable sortable" |+२०२४ की अधिकतम कमी करनेवाली फिल्मे !Rank !Title !Production company !Worldwide gross !<abbr>Ref.</abbr> |- !1 |''[[स्त्री 2|स्त्री २]]'' | * जिओ स्टूडियोज * मेडोक फिल्म्स |₹874.58 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/stree-2-2/box-office/|title=Stree 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-08-15|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !2 |''[[भूल भुलैया 3]]'' | * टी - सीरीज फिल्म्स * सिने १ स्टूडियोज |₹423.85 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/bhool-bhulaiyaa-3/box-office/|title=Bhool Bhulaiyaa 3 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-01|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !3 |''[[सिंघम अगेन|सिंघम अगैन]]'' | * जिओ स्टूडियोज * रेलिएंस एंटरटेनमेंट * देवगन फिल्म्स |₹389.64 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/singham-again/box-office/|title=Singham Again Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-01|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !4 |''[[फाइटर]]'' | * वायाकोम 18 स्टूडियोज * मैट्रिक्स पिक्चर्स |₹344.46 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/fighter/box-office/|title=Fighter Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-01-25|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !5 |''शैतान'' | * जिओ स्टूडियोज * देवगन फिल्म्स * पैनोरमा स्टूडियोज |₹211.06 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/shaitaan/box-office/|title=Shaitaan Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-03-08|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !6 |''क्रू'' | * बालाजी मोशन पिक्चर्स * अनिल कपूर फिल्म्स |₹157.08 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/crew/box-office/|title=Crew Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-03-29|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !7 |''[[तेरी बातों में ऐसा उलझा जिया]]'' | * जिओ स्टूडियोज * मेडोक फिल्म्स |₹133.64 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/teri-baaton-mein-aisa-uljha-jiya/box-office/|title=Teri Baaton Mein Aisa Uljha Jiya Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-02-09|language=en|access-date=2026-01-02}}</ref> |- !8 |''मुन्जया'' | * मेडोक फिल्म्स |₹132.13 crore | |- !9 |''बेड न्यूज़'' | * Amazon Prime * धर्मा प्रोडक्शनस * Leo Media Collective |₹115.74 crore | |- !10 |''आर्टिकल 370'' | * जिओ स्टूडियोज * B62 Studios |₹110.57 crore | |} == जनवरी–मार्च == {| class="wikitable" |- style="background:#b0e0e6; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:6%;" |रिलीज़ तिथि ! style="width:18%;" |शीर्षक ! style="width:10.5%;" |निर्देशक ! style="width:30%;" |कलाकार !{{refh}} |- | rowspan="5" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |'''जनवरी''' | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''5''' | style="text-align:center;" |तौबा तेरा जलवा |आकाशआदित्य लामा |जतिन खुराना, [[अमीषा पटेल]], एंजेला क्रिसलिंजकी |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ameesha-patel-jatin-khurana-angela-starrer-tauba-tera-jalwa-new-poster-release-date-out-101703666952163.html|title=Ameesha Patel, Jatin Khurana, Angela starrer 'Tauba Tera Jalwa' new poster, release date out|date=2023-12-27|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref>श्री राम |- |मैं पापी हूँ |जय डोंगरा |अंकुर नय्यर |<ref>{{Citation|title=Main Paapi Hoon Movie: Showtimes, Review, Songs, Trailer, Posters, News & Videos {{!}} eTimes|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-details/main-paapi-hoon/movieshow/105063634.cms|access-date=2026-01-16}}</ref>तरी डॉट प्रोडुकसन |- | style="text-align: center;" |12 |मैरी क्रिसमस |श्रीराम राघवन |[[कैटरीना कैफ़|कैटरीना कैफ]], विजय सहेतुपती |टिप्स इंडस्ट्रीज़, मैच बॉक्स पिक्चर्स |- | style="text-align: center;" |19 |मैं अटल हूँ |रवि जादव |पंकज त्रिपाठी |भानुशाली स्टुडियोस |- | style="text-align: center;" |25 |फाइटर |सिद्धार्थ आनद |ह्रितिक रोशन, दीपिका पादुकोन |वियकों 18 स्टूडियो, मरफिक्स पिक्चर्स |- | rowspan="10" style="text-align: center;" |फेब्रुअरी | rowspan="4" style="text-align: center;" |9 |तेरी बहो मैं ऐसा उलझा जिया |अमित जोशी, आराधना साह |शहीद कपूर, करिती सानों |जिओ स्टूडियो, मदड़ोकक फिल्म्स |- |भक्शक |पुलकित |भूमि पडनेकर, संजय मिश्रा |रेड चीलेस एनर्टैन्मन्ट |- |लतरानी |गुरविन्दर सिंघ, कौशिक गांगुली |जीतेन्द्र कुमार, जीशु सेनगुप्ता, जोंनि लीवर |नीलजे फिल्म्स, तीचे फिल्म्स मीडिया |- |मिरग |तरुण शर्मा |सतीश कौशिक, अनूप सोनी |स्टूडियो आर ए, नाम प्रोडक्शंस |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |16 |दशमी |शान्तनु अनंत ताम्बे |वर्धन पूरी, गौरव सरीन |3 एस मूवीज |- |कुछ खट्टा हो जाये |जी अशोक |गुरु रंधावा, साई मांजरेकर |मैच फिल्म्स |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |23 |क्रैक |आदित्य दत्त |विद्युत जामवाल, नोरा फ़तेहि |एक्शन हीरो फिल्म्स |- |आर्टिकल 370 |आदित्य सुहास जाम्भाले |यामी गौतम, प्रियमणि |जिओ स्टूडियो, बी 62 स्टूडियो |- |ऑल इंडिया रैंक |वरुण ग्रोवर |बोधिसत्व शर्मा, समता सुदीक्षा |कार्मिक फिल्म्स |- |छोटे नवाब |कुमुद चौधरी |अक्षय ओबेरॉय, नीरज सूद |यूडली फिल्म्स |- | rowspan="14" style="text-align: center;" |मार्च | rowspan="5" style="text-align: center;" |1 |लापता लेडीज |किरण राव |रवि किशन, नीतांशी गोयल |जिओ स्टूडियो |- |दंगे |बेजोय नाम्बीयार |ईहान भट्ट, निकिता दत्ता |टी - सीरीज फिल्म्स |- |ऑपरेसन वल्न्टाइन |शक्ति परताप सिंग हुडा |वरुण तेज, मानुषी चिल्लर |सोनी पिक्चर्स इंडिया |- |कागज 2 |वी के प्रकास |अनुपम खेर, नीना गुप्ता |सतीश कौशिक एंटेरटैनमेंट |- |फ़ैरे फोलक |करन गोवर |रसिका दुग्गल, मकुल चड्डा |बाला वाला सिनेमा |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |8 |शैतान |विकास बही |अजय देवगन,जयोथीका |जिओ स्टूडियो, देवगन फिल्म्स |- |तेरा क्या होगा लवली |बलवीर सिंग जनजू |रनदीप हुड्डा, करन कुदरा |सोनी पिक्चर्स इंडिया |- |अल्फा बीटा गामा |संकर श्री कुमार |नीसान, रीना अग्रवाल |छोटी फिल्म्स प्रोडुयुसन |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |15 |योद्धा |सागर आमरे, पुसकर ओझा |सिद्धार्थ महलोदरा,दिशा पाटनी |एमोज़ोन में जी एम स्टूडियो |- |बस्तर द नेक्सल स्टोरी |सुदीपतों सेन |अदाह शर्मा, शिल्पा शुक्ला |सन शाइन पिक्चर्स |- |मर्डर मुबारक |होमी अदाजनीय |सारा अली खान, पंकज त्रिपाठी |मदड़ोकक फिल्म्स |- | style="text-align: center;" |21 |ए वतन मेरे वतन |कंनन अय्यर |सारा अली खान,आनंद तिवारी |धर्मतिक एंटेरटैनमेंट |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |22 |मदगाओ एक्स्प्रेस |कुनाल खेमू |दिव्येंदु, प्रतीक गांधी |इक्सेल एंटेरटैनमेंट |- |स्वातंत्र्य वीर सावरकर |रणदीप हूडा |रणदीप हूडा, अंकित लोखण्डे |जी स्टूडियो, रणदीप हूड़ फिल्म्स |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''फेंकना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="15" style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |5 | style="text-align:center;" |दुकान |सिद्धार्थ - गरिमा |मोनिका पँवार, म्रुणाल ठाकुर |वेवबेन्ड प्रोडकसंस | |- | style="text-align: center;" |11 | style="text-align: center;" |बड़े मियाँ छोटे मियाँ |अली अब्बास ज़फ़र |अक्षय कुमार , टाइगर श्रॉफ |पूजा एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मैदान |अमित शर्मा |अजय देवगन , प्रियमणि |जी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |12 | style="text-align: center;" |अमर सिंह चमकीला |इम्तियाज अली |दिलजीत दोसांझ , परिणीति चोपड़ा |नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अमीना |कुमार राज |रेखा राणा , अनंत महादेवन |कुमार राज प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गौरैया लाइव |गैब्रियल वत्स |आदा सिंह , रंधीर सिंह ठाकुर |रेयर फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |साइलेंस 2: द नाइट आउल बार शूटआउट |अबान भरुचा देओहन्स |मनोज बाजपेयी , प्राची देसाई |जी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |19 | style="text-align: center;" |लव सेक्स और धोखा 2 |निम्रित कौर अहलुवालिया |तुषार कपूर , उर्फ़ी जावेद |बालाजी टेलीफ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |दो और दो प्यार |शिर्षा गुहा ठाकुरता |विद्या बालन , प्रतिक गांधी |एप्लॉज़ एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |काम चालू है |पलाश मुचाल |राजपाल यादव , जिया मानेक |बेसलाइन स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अप्पू |प्रसेंजित गांगुली |अर्जुन बाजवा, रूपा भीमानी |अप्पू सीरीज | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |लव यू शंकर |राजीव एस. रूइया |श्रेयस तलपड़े,तनिषा मुखर्जी,अभिमन्यु सिंह |एसडी वर्ल्ड फ़िल्म प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |द लिगेसी ऑफ जिनेश्वर |प्रदीप पी. जाधव, विवेक अय्यर |शुभम व्यास,सुरेन्द्र पाल |महावीर टॉकीज़, | |- | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |रुसलान |करण बुटानी |आयुष शर्मा,सष्री श्रेया मिश्रा,जगपति बाबू |श्री सत्य साईं आर्ट्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मैं लड़ेगा |गौरव राणा |आकाश प्रताप सिंह |कथाकार फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | | | | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big> | style="text-align:center;background:#dbfff8;" |10 | style="text-align:center;" |श्रीकांत |तुषार हिरानंदानी |राजकुमार राव, ज्योतिका, आलाया एफ |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, चॉक एन चीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |टिप्प्सी |दीपक तिजोरी |दीपक तिजोरी, नताशा सूरी |राजू चड्ढा वेव सिनेमाज़ | |- | rowspan="16" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big> | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |7 | style="text-align:center;" |मल्हार |विशाल कुम्भार |शरीब हाशमी अंजलि पाटिल |वी मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |बजरंग और अली |जयवीर |सचिन पारिख, गौरव शंकर |अटरअप फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ब्लैकआउट |देवांग शशिन भावसार |विक्रांत मैसी,मौनी रॉय, सुनील ग्रोवर |जियो स्टूडियोज़ 11:11 प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मुंज्या |आदित्य सरपोतदार |शरवरी,अभय वर्मा |मैडॉक फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फूली |अविनाश ध्यानी |अविनाश ध्यानी,सुरुचि सकलानी, रिया बलूनी |पद्मा सिद्धि फ़िल्म्स,ड्रीम स्काई क्रिएशन्स | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |चंदू चैंपियन |कबीर ख़ान |कार्तिक आर्यन |नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट, कबीर ख़ान फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |मणिहार |संजीव कुमार राजपूत |बदरुल इस्लाम, पंकज बेरी |जय श्री मूवी | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |लव की अरेंज मैरिज |इशरत र खान |सनी सिंघ, अन्नू कपूर |भानुशाली स्टुडियोस लिमिटेड | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |इश्क़ विश्क रिबाउंड |निपुण धर्माधिकारी |रोहित सराफ़, जिब्रान खान |टिप्स इंदुसरतीस | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |महाराज |सिद्धारथ पी मलनोट्रा |जुनैड खान, मनोज जोशी |य आर ऐफ एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |हमारे बारह |कमल चन्द्रा |अन्नू कपूर, मनोज जोशी |राधिका जी फिल्म | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |पुष्तैनी |विनोद रावत |हेमंत पांडे, शशि भूषण | | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |जहांगिर नेशनल यूनिवर्सिटी |विनय शर्मा |रश्मी देसाई, पीयूष मिश्रा |महाकाल मूवी | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ऋतु का राज |आनंद सूर्यपुर |राजेश कुमार, नारायनी शास्त्री |जियो स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |28 | style="text-align: center;" |शर्मा जी कि बेटी |ताहिरा कश्यप खुराना |दिव्या दुत्ता, सैया खेर |अप्लॉज़ एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |कूकी |प्रणब जे डेका |रीना रानी, राजेश तैलंग |जय विरात्र एंटेरटैनमेंट | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="31" |जुलाई |5 |कील |निखिल नागेश भट्ट |लक्षवा, राघव जुले |धमा | |- |10 |वाइल्ड वाइल्ड पंजाब |सिमर प्रीत सिंघ |वरुण शर्मा, सनी सिंघ |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |सरफिरा |सुद्धा कॉंगरा |अक्षय कुमार, परेश रावल |टी - सीरीज फिल्म्स, लव फिल्म्स | |- | |काकुद |अदित्या सर्पोटदार |रितेश देसमुख, साकीब सलीम |आर एस वी पी मूवीज, जी 5 | |- |19 |बेड न्यूज |आनंद तिवारी |विकी कौशल, तृप्ति दिमारी |एमोज़ोन में जी एम स्टूडियो | |- | |एक्सीडेंट ऑफ कन्स्पिरसी गोधरा |एम के शिवाँस |रणवीर सहोरे, मनोज जोशी |ओम त्रिनेत्र फिल्म्स | |- |26 |ब्लडी इश्क |विक्रम भट्ट |अविक गोर, वर्धन पूरी |हरे कृष्णा मीडिया टेक | |- | |प्राइड |पंकज के आर विराट |ऐश्वर्या राज, आरिफ़ ज़ाकरिया |ओ म के एस | |- |2 |औरों में कहाँ दम था |नीरज पांडे |अजय देवगन, तब्बू |फ्राइडे फिल्म वर्क | |- | |उलजन |सुधांशु सरिया |जानवी कपूर, रोहन माथाव |जंगली पिक्चर्स | |- | |आलिया बासु गायब है |प्रीति सिंघ |विनय पाठक, राइमा सेन |रहब पिक्चर्स | |- | |फिर आई हस्सीन दिलरुबा |जयप्रद देसाई |सनी कौशल, विक्रांत मस्से |टी - सीरीज फिल्म्स | |- |9 |घुड़छाड़ी |बीनॉय गांधी |संजय दुतत, रवीना टंडन |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |घुसपालठिया |सूसी गणेशन |उर्वशी रौटेल, अक्षय ओबेरॉय |सूरज प्रोडक्शन | |- |15 |खेल खेल मैं |मुदस्सार अज़ीज़ |अक्षय कुमार , वानी कपूर |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |वेदा |निककही आडवाणी |जोन अब्राहम, अभिषेक बनर्जी |जी स्टूडियो, एममे एंटेरटैनमेंट | |- | |स्त्री 2 |अमर कौशिक |श्रद्धा कपूर, राजकुमार |मदड़ोकक फिल्म्स, जिओ स्टूडियो | |- |23 |तिकड़म |विवेक अंचलीय |अमित सियाल, अरिष्ट जैन |जिओ स्टूडियो, जिओ सिनेमा | |- | |ए वेडिंग स्टोरी |अबिनव परीक |मुक्ति मोहन, अक्षय आनंद |बाउन्ड्लिस ब्लैक बक फिल्म्स | |- | |पद गए पंगे |संतोष कुमार |राजेश शर्मा, फैसल मालिक |प्राची फिल्म्स | |- | |विस्फोट |कूकी गुलाटी |प्रिया बापट, कैथ एलेन |व्हाइट फेदर फिल्म्स | |- | |ध बकिंघम मुरदर्स |हँसल मेहता |करीना कपूर, रणवीर बरार |बालाजी मोशन पिक्चर | |- |13 |सेक्टर -36 |आदिया निम्बलकर |विक्रांत मस्से, दीपक डॉब्रीयल |जिओ स्टूडियो मदड़ोक फिल्म्स | |- | |बर्लिन |अतुल सभारवाल |राहुल बोस, कबीर बेदी |जी स्टूडियो, ईपपी कि ये मोशन पिक्चर | |- |15 |अद्भुत |सबबीर खान |डायना पेन्टी, रोहन मेहरा |सोनी पिक्चर्स इंडिया | |- | |कहा सुरू कहा खतम |सौरभ दसकुपट |धवनी भानुशाली, विकरम कॉकचर |भानुशाली स्टूडियो, कठपुतली क्रीयेशन्स | |- |20 |युद्धा |रवि वदयावर |रागव जुयाल, राम कपूर |इक्सेल एंटेरटैनमेंट | |- | |नशा जुर्म ओर गंगस्टर्स |राजकुमार पत्र |मुन्नी पंकज, राजकुमार पत्र |पत्रास गलं एंटेरटैनमेंट | |- | |जो तेरा है वो मेरा है |राज त्रिवेदी |परेश रावल, अमित सियाल |जिओ स्टूडियो, जर पिक्चर्स | |- |27 |लव, सितारा |वंदना कटारिया |राजीव सिद्धार्थ, ऋजुल राय |आर एस वीपी मूवीज, जी 5 | |- | |बिन्नी एंड फॅमिली |संजय त्रिपाठी |पंकज कपूर, राजेश कुमार |बालाजी मोशन पिक्चर्स | |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="13" |ऑक्टोबर |4 |सी टी आर एल |विकमादित्य |अनन्या पांडे, विहान समता |सैफ्रन मैजिक वर्क, आंदोलन फिल्म्स | |- | |अमर प्रेम कहानी |हार्दिक गज्जर |सनी सिंघ, आदित्य सील |जिओ स्टुडियोस, हार्दिक गुज्जर फिल्म्स | |- | |ध सिगनेचर |गजेन्द्र आहिर |अनुपम खेर, रणवीर शोले |अनुपम खेर स्टूडियो , जी 5 | |- | |जिगरा |वसन बाला |अली भट्ट, वेअंग रैना |वियकों 18 स्टूडियो, धर्म प्रोडक्शन | |- |11 |विकी विद्या का वो वाला विडिओ |राज शादिया |राज कुमार राव, तृप्ति दिमारी |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | rowspan="5" |18 |आयुष्मती गीता मटिक पास |प्रदीप खैरवार |कक्षिका कपूर, अनुज कपूर |गुड आइडीअ फिल्म्स | |- |दो पट्टी |शशांक चतुर्वेदी |काजोल, प्राची शाह | | |- |बांदा सिंघ चौधरी |अभिषेक सक्सेना |अरशद वर्सी, महेर वीज | | |- |ध मिरांदा ब्रदर्स |संजय गुप्ता |हर्षवर्धन राणे, मीज़ान जाफरी | | |- |नवरस कथा कॉलेज |प्रवीण हिंगोनिया |शीब चद्दन, अलका अमीन | | |- |1 |भूल भुलैया 3 |अनीस बाज़मी |कार्तिक आर्यन, विध्या बालन | | |- | |सिंघम अगैन |रोहित शेट्टी |अजय देवगन, अक्षय कुमार | | |- | |विजय 69 |अक्षय रॉय |अनुपम खेर, मिहिर आहूजा | | |- | rowspan="6" |नवम्बर |8 |एला |रोसन फेरणदेस |ईशा तलवार, सरण्या शर्मा | | |- | |ख्वाबों का जमेला |डैनिश असलम |प्रतीक बब्बर, सयानी गुप्ता | | |- | |ध साबरमती रिपोर्ट |धीरज शर्मा |रिद्धि डोंगर, राशि खनहा | | |- |22 |नाम |अनीस बाज़मी |अजय देवगन, राहुल देव | | |- | |आइ वॉन्ट टू टॉक |सहूजित सिरकर |अभिषेक बच्चन, जोहनी लीवर | | |- |29 |सिकंदर का मुकद्दर |नीरज पांडे |जिमी शेरगिल, अविनाश तिवारी | | |- |दिसम्बर |6 |अग्नि |राहुल ढोलकिया |प्रतीक गांधी, जितेन्द्र जोशी | | |- | |13 |ज़ीरो से रिस्टार्ट |विधु विनोद |मेधा शंकर, अनंत वी जोशी | | |- | | |दिस्पेच्च |कनू बही |मनोज बजपायी, शाहाना गोस्वामी | | |- | |20 |वनवास |अनिल शर्मा |नाना पाटेकर, सिमरत कौर | | |- | | |आउट हाउस |सुनील सुकटंकर |सुनील अभ्यंकर, मोहन अगुसहे | | |- | |25 |बेबी जॉन |कालीस |वरुण धवन, जैकी श्रॉफफ | | |- | | |किसको था पता |राठा शिना |असहनूर कौर, अक्षय ओबेरॉय | | |} == सन्दर्भ == [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] hf2zhol9jf4vk0ii6qimib6r7n9lluf 6537673 6537669 2026-04-08T13:10:48Z MovieLoverFan 505761 /* अप्रैल-जून */ Table added 6537673 wikitext text/x-wiki यह उन [[हिंदी फ़िल्मों|हिंदी फिल्मों]] की सूची है जो 2024 में रिलीज़ हो चुकी है। == बॉक्स ऑफिस संकलन == {| class="wikitable sortable" |+२०२४ की अधिकतम कमी करनेवाली फिल्मे !Rank !Title !Production company !Worldwide gross !<abbr>Ref.</abbr> |- !1 |''[[स्त्री 2|स्त्री २]]'' | * जिओ स्टूडियोज * मेडोक फिल्म्स |₹874.58 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/stree-2-2/box-office/|title=Stree 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-08-15|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !2 |''[[भूल भुलैया 3]]'' | * टी - सीरीज फिल्म्स * सिने १ स्टूडियोज |₹423.85 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/bhool-bhulaiyaa-3/box-office/|title=Bhool Bhulaiyaa 3 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-01|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !3 |''[[सिंघम अगेन|सिंघम अगैन]]'' | * जिओ स्टूडियोज * रेलिएंस एंटरटेनमेंट * देवगन फिल्म्स |₹389.64 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/singham-again/box-office/|title=Singham Again Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-01|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !4 |''[[फाइटर]]'' | * वायाकोम 18 स्टूडियोज * मैट्रिक्स पिक्चर्स |₹344.46 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/fighter/box-office/|title=Fighter Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-01-25|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !5 |''शैतान'' | * जिओ स्टूडियोज * देवगन फिल्म्स * पैनोरमा स्टूडियोज |₹211.06 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/shaitaan/box-office/|title=Shaitaan Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-03-08|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !6 |''क्रू'' | * बालाजी मोशन पिक्चर्स * अनिल कपूर फिल्म्स |₹157.08 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/crew/box-office/|title=Crew Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-03-29|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !7 |''[[तेरी बातों में ऐसा उलझा जिया]]'' | * जिओ स्टूडियोज * मेडोक फिल्म्स |₹133.64 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/teri-baaton-mein-aisa-uljha-jiya/box-office/|title=Teri Baaton Mein Aisa Uljha Jiya Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-02-09|language=en|access-date=2026-01-02}}</ref> |- !8 |''मुन्जया'' | * मेडोक फिल्म्स |₹132.13 crore | |- !9 |''बेड न्यूज़'' | * Amazon Prime * धर्मा प्रोडक्शनस * Leo Media Collective |₹115.74 crore | |- !10 |''आर्टिकल 370'' | * जिओ स्टूडियोज * B62 Studios |₹110.57 crore | |} == जनवरी–मार्च == {| class="wikitable" |- style="background:#b0e0e6; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:6%;" |रिलीज़ तिथि ! style="width:18%;" |शीर्षक ! style="width:10.5%;" |निर्देशक ! style="width:30%;" |कलाकार !{{refh}} |- | rowspan="5" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |'''जनवरी''' | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''5''' | style="text-align:center;" |तौबा तेरा जलवा |आकाशआदित्य लामा |जतिन खुराना, [[अमीषा पटेल]], एंजेला क्रिसलिंजकी |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ameesha-patel-jatin-khurana-angela-starrer-tauba-tera-jalwa-new-poster-release-date-out-101703666952163.html|title=Ameesha Patel, Jatin Khurana, Angela starrer 'Tauba Tera Jalwa' new poster, release date out|date=2023-12-27|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref>श्री राम |- |मैं पापी हूँ |जय डोंगरा |अंकुर नय्यर |<ref>{{Citation|title=Main Paapi Hoon Movie: Showtimes, Review, Songs, Trailer, Posters, News & Videos {{!}} eTimes|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-details/main-paapi-hoon/movieshow/105063634.cms|access-date=2026-01-16}}</ref>तरी डॉट प्रोडुकसन |- | style="text-align: center;" |12 |मैरी क्रिसमस |श्रीराम राघवन |[[कैटरीना कैफ़|कैटरीना कैफ]], विजय सहेतुपती |टिप्स इंडस्ट्रीज़, मैच बॉक्स पिक्चर्स |- | style="text-align: center;" |19 |मैं अटल हूँ |रवि जादव |पंकज त्रिपाठी |भानुशाली स्टुडियोस |- | style="text-align: center;" |25 |फाइटर |सिद्धार्थ आनद |ह्रितिक रोशन, दीपिका पादुकोन |वियकों 18 स्टूडियो, मरफिक्स पिक्चर्स |- | rowspan="10" style="text-align: center;" |फेब्रुअरी | rowspan="4" style="text-align: center;" |9 |तेरी बहो मैं ऐसा उलझा जिया |अमित जोशी, आराधना साह |शहीद कपूर, करिती सानों |जिओ स्टूडियो, मदड़ोकक फिल्म्स |- |भक्शक |पुलकित |भूमि पडनेकर, संजय मिश्रा |रेड चीलेस एनर्टैन्मन्ट |- |लतरानी |गुरविन्दर सिंघ, कौशिक गांगुली |जीतेन्द्र कुमार, जीशु सेनगुप्ता, जोंनि लीवर |नीलजे फिल्म्स, तीचे फिल्म्स मीडिया |- |मिरग |तरुण शर्मा |सतीश कौशिक, अनूप सोनी |स्टूडियो आर ए, नाम प्रोडक्शंस |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |16 |दशमी |शान्तनु अनंत ताम्बे |वर्धन पूरी, गौरव सरीन |3 एस मूवीज |- |कुछ खट्टा हो जाये |जी अशोक |गुरु रंधावा, साई मांजरेकर |मैच फिल्म्स |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |23 |क्रैक |आदित्य दत्त |विद्युत जामवाल, नोरा फ़तेहि |एक्शन हीरो फिल्म्स |- |आर्टिकल 370 |आदित्य सुहास जाम्भाले |यामी गौतम, प्रियमणि |जिओ स्टूडियो, बी 62 स्टूडियो |- |ऑल इंडिया रैंक |वरुण ग्रोवर |बोधिसत्व शर्मा, समता सुदीक्षा |कार्मिक फिल्म्स |- |छोटे नवाब |कुमुद चौधरी |अक्षय ओबेरॉय, नीरज सूद |यूडली फिल्म्स |- | rowspan="14" style="text-align: center;" |मार्च | rowspan="5" style="text-align: center;" |1 |लापता लेडीज |किरण राव |रवि किशन, नीतांशी गोयल |जिओ स्टूडियो |- |दंगे |बेजोय नाम्बीयार |ईहान भट्ट, निकिता दत्ता |टी - सीरीज फिल्म्स |- |ऑपरेसन वल्न्टाइन |शक्ति परताप सिंग हुडा |वरुण तेज, मानुषी चिल्लर |सोनी पिक्चर्स इंडिया |- |कागज 2 |वी के प्रकास |अनुपम खेर, नीना गुप्ता |सतीश कौशिक एंटेरटैनमेंट |- |फ़ैरे फोलक |करन गोवर |रसिका दुग्गल, मकुल चड्डा |बाला वाला सिनेमा |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |8 |शैतान |विकास बही |अजय देवगन,जयोथीका |जिओ स्टूडियो, देवगन फिल्म्स |- |तेरा क्या होगा लवली |बलवीर सिंग जनजू |रनदीप हुड्डा, करन कुदरा |सोनी पिक्चर्स इंडिया |- |अल्फा बीटा गामा |संकर श्री कुमार |नीसान, रीना अग्रवाल |छोटी फिल्म्स प्रोडुयुसन |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |15 |योद्धा |सागर आमरे, पुसकर ओझा |सिद्धार्थ महलोदरा,दिशा पाटनी |एमोज़ोन में जी एम स्टूडियो |- |बस्तर द नेक्सल स्टोरी |सुदीपतों सेन |अदाह शर्मा, शिल्पा शुक्ला |सन शाइन पिक्चर्स |- |मर्डर मुबारक |होमी अदाजनीय |सारा अली खान, पंकज त्रिपाठी |मदड़ोकक फिल्म्स |- | style="text-align: center;" |21 |ए वतन मेरे वतन |कंनन अय्यर |सारा अली खान,आनंद तिवारी |धर्मतिक एंटेरटैनमेंट |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |22 |मदगाओ एक्स्प्रेस |कुनाल खेमू |दिव्येंदु, प्रतीक गांधी |इक्सेल एंटेरटैनमेंट |- |स्वातंत्र्य वीर सावरकर |रणदीप हूडा |रणदीप हूडा, अंकित लोखण्डे |जी स्टूडियो, रणदीप हूड़ फिल्म्स |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''फेंकना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="15" style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |5 | style="text-align:center;" |दुकान |सिद्धार्थ - गरिमा |मोनिका पँवार, म्रुणाल ठाकुर |वेवबेन्ड प्रोडकसंस | |- | style="text-align: center;" |11 | style="text-align: center;" |बड़े मियाँ छोटे मियाँ |अली अब्बास ज़फ़र |अक्षय कुमार , टाइगर श्रॉफ |पूजा एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मैदान |अमित शर्मा |अजय देवगन , प्रियमणि |जी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |12 | style="text-align: center;" |अमर सिंह चमकीला |इम्तियाज अली |दिलजीत दोसांझ , परिणीति चोपड़ा |नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अमीना |कुमार राज |रेखा राणा , अनंत महादेवन |कुमार राज प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गौरैया लाइव |गैब्रियल वत्स |आदा सिंह , रंधीर सिंह ठाकुर |रेयर फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |साइलेंस 2: द नाइट आउल बार शूटआउट |अबान भरुचा देओहन्स |मनोज बाजपेयी , प्राची देसाई |जी स्टूडियोज़ | |- | rowspan="6" style="text-align: center;" |19 | style="text-align: center;" |लव सेक्स और धोखा 2 |निम्रित कौर अहलुवालिया |तुषार कपूर , उर्फ़ी जावेद |बालाजी टेलीफ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |दो और दो प्यार |शिर्षा गुहा ठाकुरता |विद्या बालन , प्रतिक गांधी |एप्लॉज़ एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |काम चालू है |पलाश मुचाल |राजपाल यादव , जिया मानेक |बेसलाइन स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |अप्पू |प्रसेंजित गांगुली |अर्जुन बाजवा, रूपा भीमानी |अप्पू सीरीज | |- | style="text-align: center;" |लव यू शंकर |राजीव एस. रूइया |श्रेयस तलपड़े,तनिषा मुखर्जी,अभिमन्यु सिंह |एसडी वर्ल्ड फ़िल्म प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" |द लिगेसी ऑफ जिनेश्वर |प्रदीप पी. जाधव, विवेक अय्यर |शुभम व्यास,सुरेन्द्र पाल |महावीर टॉकीज़, | |- | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |रुसलान |करण बुटानी |आयुष शर्मा,सष्री श्रेया मिश्रा,जगपति बाबू |श्री सत्य साईं आर्ट्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मैं लड़ेगा |गौरव राणा |आकाश प्रताप सिंह |कथाकार फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | | | | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big> | style="text-align:center;background:#dbfff8;" |10 | style="text-align:center;" |श्रीकांत |तुषार हिरानंदानी |राजकुमार राव, ज्योतिका, आलाया एफ |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, चॉक एन चीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |टिप्प्सी |दीपक तिजोरी |दीपक तिजोरी, नताशा सूरी |राजू चड्ढा वेव सिनेमाज़ | |- | rowspan="16" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big> | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |7 | style="text-align:center;" |मल्हार |विशाल कुम्भार |शरीब हाशमी अंजलि पाटिल |वी मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |बजरंग और अली |जयवीर |सचिन पारिख, गौरव शंकर |अटरअप फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ब्लैकआउट |देवांग शशिन भावसार |विक्रांत मैसी,मौनी रॉय, सुनील ग्रोवर |जियो स्टूडियोज़ 11:11 प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मुंज्या |आदित्य सरपोतदार |शरवरी,अभय वर्मा |मैडॉक फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फूली |अविनाश ध्यानी |अविनाश ध्यानी,सुरुचि सकलानी, रिया बलूनी |पद्मा सिद्धि फ़िल्म्स,ड्रीम स्काई क्रिएशन्स | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |चंदू चैंपियन |कबीर ख़ान |कार्तिक आर्यन |नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट, कबीर ख़ान फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |मणिहार |संजीव कुमार राजपूत |बदरुल इस्लाम, पंकज बेरी |जय श्री मूवी | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |लव की अरेंज मैरिज |इशरत र खान |सनी सिंघ, अन्नू कपूर |भानुशाली स्टुडियोस लिमिटेड | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |इश्क़ विश्क रिबाउंड |निपुण धर्माधिकारी |रोहित सराफ़, जिब्रान खान |टिप्स इंदुसरतीस | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |महाराज |सिद्धारथ पी मलनोट्रा |जुनैड खान, मनोज जोशी |य आर ऐफ एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |हमारे बारह |कमल चन्द्रा |अन्नू कपूर, मनोज जोशी |राधिका जी फिल्म | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |पुष्तैनी |विनोद रावत |हेमंत पांडे, शशि भूषण | | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |जहांगिर नेशनल यूनिवर्सिटी |विनय शर्मा |रश्मी देसाई, पीयूष मिश्रा |महाकाल मूवी | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ऋतु का राज |आनंद सूर्यपुर |राजेश कुमार, नारायनी शास्त्री |जियो स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |28 | style="text-align: center;" |शर्मा जी कि बेटी |ताहिरा कश्यप खुराना |दिव्या दुत्ता, सैया खेर |अप्लॉज़ एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |कूकी |प्रणब जे डेका |रीना रानी, राजेश तैलंग |जय विरात्र एंटेरटैनमेंट | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="31" |जुलाई |5 |कील |निखिल नागेश भट्ट |लक्षवा, राघव जुले |धमा | |- |10 |वाइल्ड वाइल्ड पंजाब |सिमर प्रीत सिंघ |वरुण शर्मा, सनी सिंघ |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |सरफिरा |सुद्धा कॉंगरा |अक्षय कुमार, परेश रावल |टी - सीरीज फिल्म्स, लव फिल्म्स | |- | |काकुद |अदित्या सर्पोटदार |रितेश देसमुख, साकीब सलीम |आर एस वी पी मूवीज, जी 5 | |- |19 |बेड न्यूज |आनंद तिवारी |विकी कौशल, तृप्ति दिमारी |एमोज़ोन में जी एम स्टूडियो | |- | |एक्सीडेंट ऑफ कन्स्पिरसी गोधरा |एम के शिवाँस |रणवीर सहोरे, मनोज जोशी |ओम त्रिनेत्र फिल्म्स | |- |26 |ब्लडी इश्क |विक्रम भट्ट |अविक गोर, वर्धन पूरी |हरे कृष्णा मीडिया टेक | |- | |प्राइड |पंकज के आर विराट |ऐश्वर्या राज, आरिफ़ ज़ाकरिया |ओ म के एस | |- |2 |औरों में कहाँ दम था |नीरज पांडे |अजय देवगन, तब्बू |फ्राइडे फिल्म वर्क | |- | |उलजन |सुधांशु सरिया |जानवी कपूर, रोहन माथाव |जंगली पिक्चर्स | |- | |आलिया बासु गायब है |प्रीति सिंघ |विनय पाठक, राइमा सेन |रहब पिक्चर्स | |- | |फिर आई हस्सीन दिलरुबा |जयप्रद देसाई |सनी कौशल, विक्रांत मस्से |टी - सीरीज फिल्म्स | |- |9 |घुड़छाड़ी |बीनॉय गांधी |संजय दुतत, रवीना टंडन |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |घुसपालठिया |सूसी गणेशन |उर्वशी रौटेल, अक्षय ओबेरॉय |सूरज प्रोडक्शन | |- |15 |खेल खेल मैं |मुदस्सार अज़ीज़ |अक्षय कुमार , वानी कपूर |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |वेदा |निककही आडवाणी |जोन अब्राहम, अभिषेक बनर्जी |जी स्टूडियो, एममे एंटेरटैनमेंट | |- | |स्त्री 2 |अमर कौशिक |श्रद्धा कपूर, राजकुमार |मदड़ोकक फिल्म्स, जिओ स्टूडियो | |- |23 |तिकड़म |विवेक अंचलीय |अमित सियाल, अरिष्ट जैन |जिओ स्टूडियो, जिओ सिनेमा | |- | |ए वेडिंग स्टोरी |अबिनव परीक |मुक्ति मोहन, अक्षय आनंद |बाउन्ड्लिस ब्लैक बक फिल्म्स | |- | |पद गए पंगे |संतोष कुमार |राजेश शर्मा, फैसल मालिक |प्राची फिल्म्स | |- | |विस्फोट |कूकी गुलाटी |प्रिया बापट, कैथ एलेन |व्हाइट फेदर फिल्म्स | |- | |ध बकिंघम मुरदर्स |हँसल मेहता |करीना कपूर, रणवीर बरार |बालाजी मोशन पिक्चर | |- |13 |सेक्टर -36 |आदिया निम्बलकर |विक्रांत मस्से, दीपक डॉब्रीयल |जिओ स्टूडियो मदड़ोक फिल्म्स | |- | |बर्लिन |अतुल सभारवाल |राहुल बोस, कबीर बेदी |जी स्टूडियो, ईपपी कि ये मोशन पिक्चर | |- |15 |अद्भुत |सबबीर खान |डायना पेन्टी, रोहन मेहरा |सोनी पिक्चर्स इंडिया | |- | |कहा सुरू कहा खतम |सौरभ दसकुपट |धवनी भानुशाली, विकरम कॉकचर |भानुशाली स्टूडियो, कठपुतली क्रीयेशन्स | |- |20 |युद्धा |रवि वदयावर |रागव जुयाल, राम कपूर |इक्सेल एंटेरटैनमेंट | |- | |नशा जुर्म ओर गंगस्टर्स |राजकुमार पत्र |मुन्नी पंकज, राजकुमार पत्र |पत्रास गलं एंटेरटैनमेंट | |- | |जो तेरा है वो मेरा है |राज त्रिवेदी |परेश रावल, अमित सियाल |जिओ स्टूडियो, जर पिक्चर्स | |- |27 |लव, सितारा |वंदना कटारिया |राजीव सिद्धार्थ, ऋजुल राय |आर एस वीपी मूवीज, जी 5 | |- | |बिन्नी एंड फॅमिली |संजय त्रिपाठी |पंकज कपूर, राजेश कुमार |बालाजी मोशन पिक्चर्स | |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="13" |ऑक्टोबर |4 |सी टी आर एल |विकमादित्य |अनन्या पांडे, विहान समता |सैफ्रन मैजिक वर्क, आंदोलन फिल्म्स | |- | |अमर प्रेम कहानी |हार्दिक गज्जर |सनी सिंघ, आदित्य सील |जिओ स्टुडियोस, हार्दिक गुज्जर फिल्म्स | |- | |ध सिगनेचर |गजेन्द्र आहिर |अनुपम खेर, रणवीर शोले |अनुपम खेर स्टूडियो , जी 5 | |- | |जिगरा |वसन बाला |अली भट्ट, वेअंग रैना |वियकों 18 स्टूडियो, धर्म प्रोडक्शन | |- |11 |विकी विद्या का वो वाला विडिओ |राज शादिया |राज कुमार राव, तृप्ति दिमारी |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | rowspan="5" |18 |आयुष्मती गीता मटिक पास |प्रदीप खैरवार |कक्षिका कपूर, अनुज कपूर |गुड आइडीअ फिल्म्स | |- |दो पट्टी |शशांक चतुर्वेदी |काजोल, प्राची शाह | | |- |बांदा सिंघ चौधरी |अभिषेक सक्सेना |अरशद वर्सी, महेर वीज | | |- |ध मिरांदा ब्रदर्स |संजय गुप्ता |हर्षवर्धन राणे, मीज़ान जाफरी | | |- |नवरस कथा कॉलेज |प्रवीण हिंगोनिया |शीब चद्दन, अलका अमीन | | |- |1 |भूल भुलैया 3 |अनीस बाज़मी |कार्तिक आर्यन, विध्या बालन | | |- | |सिंघम अगैन |रोहित शेट्टी |अजय देवगन, अक्षय कुमार | | |- | |विजय 69 |अक्षय रॉय |अनुपम खेर, मिहिर आहूजा | | |- | rowspan="6" |नवम्बर |8 |एला |रोसन फेरणदेस |ईशा तलवार, सरण्या शर्मा | | |- | |ख्वाबों का जमेला |डैनिश असलम |प्रतीक बब्बर, सयानी गुप्ता | | |- | |ध साबरमती रिपोर्ट |धीरज शर्मा |रिद्धि डोंगर, राशि खनहा | | |- |22 |नाम |अनीस बाज़मी |अजय देवगन, राहुल देव | | |- | |आइ वॉन्ट टू टॉक |सहूजित सिरकर |अभिषेक बच्चन, जोहनी लीवर | | |- |29 |सिकंदर का मुकद्दर |नीरज पांडे |जिमी शेरगिल, अविनाश तिवारी | | |- |दिसम्बर |6 |अग्नि |राहुल ढोलकिया |प्रतीक गांधी, जितेन्द्र जोशी | | |- | |13 |ज़ीरो से रिस्टार्ट |विधु विनोद |मेधा शंकर, अनंत वी जोशी | | |- | | |दिस्पेच्च |कनू बही |मनोज बजपायी, शाहाना गोस्वामी | | |- | |20 |वनवास |अनिल शर्मा |नाना पाटेकर, सिमरत कौर | | |- | | |आउट हाउस |सुनील सुकटंकर |सुनील अभ्यंकर, मोहन अगुसहे | | |- | |25 |बेबी जॉन |कालीस |वरुण धवन, जैकी श्रॉफफ | | |- | | |किसको था पता |राठा शिना |असहनूर कौर, अक्षय ओबेरॉय | | |} == सन्दर्भ == [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] 4gx4gv1qos8i53ra5vhdv6p99ug5vx2 6537691 6537673 2026-04-08T14:00:47Z MovieLoverFan 505761 /* जनवरी–मार्च */ Added details 6537691 wikitext text/x-wiki यह उन [[हिंदी फ़िल्मों|हिंदी फिल्मों]] की सूची है जो 2024 में रिलीज़ हो चुकी है। == बॉक्स ऑफिस संकलन == {| class="wikitable sortable" |+२०२४ की अधिकतम कमी करनेवाली फिल्मे !Rank !Title !Production company !Worldwide gross !<abbr>Ref.</abbr> |- !1 |''[[स्त्री 2|स्त्री २]]'' | * जिओ स्टूडियोज * मेडोक फिल्म्स |₹874.58 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/stree-2-2/box-office/|title=Stree 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-08-15|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !2 |''[[भूल भुलैया 3]]'' | * टी - सीरीज फिल्म्स * सिने १ स्टूडियोज |₹423.85 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/bhool-bhulaiyaa-3/box-office/|title=Bhool Bhulaiyaa 3 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-01|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !3 |''[[सिंघम अगेन|सिंघम अगैन]]'' | * जिओ स्टूडियोज * रेलिएंस एंटरटेनमेंट * देवगन फिल्म्स |₹389.64 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/singham-again/box-office/|title=Singham Again Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-01|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !4 |''[[फाइटर]]'' | * वायाकोम 18 स्टूडियोज * मैट्रिक्स पिक्चर्स |₹344.46 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/fighter/box-office/|title=Fighter Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-01-25|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !5 |''शैतान'' | * जिओ स्टूडियोज * देवगन फिल्म्स * पैनोरमा स्टूडियोज |₹211.06 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/shaitaan/box-office/|title=Shaitaan Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-03-08|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !6 |''क्रू'' | * बालाजी मोशन पिक्चर्स * अनिल कपूर फिल्म्स |₹157.08 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/crew/box-office/|title=Crew Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-03-29|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !7 |''[[तेरी बातों में ऐसा उलझा जिया]]'' | * जिओ स्टूडियोज * मेडोक फिल्म्स |₹133.64 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/teri-baaton-mein-aisa-uljha-jiya/box-office/|title=Teri Baaton Mein Aisa Uljha Jiya Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-02-09|language=en|access-date=2026-01-02}}</ref> |- !8 |''मुन्जया'' | * मेडोक फिल्म्स |₹132.13 crore | |- !9 |''बेड न्यूज़'' | * Amazon Prime * धर्मा प्रोडक्शनस * Leo Media Collective |₹115.74 crore | |- !10 |''आर्टिकल 370'' | * जिओ स्टूडियोज * B62 Studios |₹110.57 crore | |} == जनवरी–मार्च == {| class="wikitable" |- style="background:#b0e0e6; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:6%;" |रिलीज़ तिथि ! style="width:18%;" |शीर्षक ! style="width:10.5%;" |निर्देशक ! style="width:30%;" |कलाकार !{{refh}} |- | rowspan="5" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |'''जनवरी''' | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''5''' | style="text-align:center;" |तौबा तेरा जलवा |आकाशआदित्य लामा |जतिन खुराना, [[अमीषा पटेल]], एंजेला क्रिसलिंजकी |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ameesha-patel-jatin-khurana-angela-starrer-tauba-tera-jalwa-new-poster-release-date-out-101703666952163.html|title=Ameesha Patel, Jatin Khurana, Angela starrer 'Tauba Tera Jalwa' new poster, release date out|date=2023-12-27|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref>श्री राम |- |मैं पापी हूँ |जय डोंगरा |अंकुर नय्यर |<ref>{{Citation|title=Main Paapi Hoon Movie: Showtimes, Review, Songs, Trailer, Posters, News & Videos {{!}} eTimes|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-details/main-paapi-hoon/movieshow/105063634.cms|access-date=2026-01-16}}</ref>तरी डॉट प्रोडुकसन |- | style="text-align: center;" |12 |मैरी क्रिसमस |श्रीराम राघवन |[[कैटरीना कैफ़|कैटरीना कैफ]], विजय सहेतुपती |टिप्स इंडस्ट्रीज़, मैच बॉक्स पिक्चर्स |- | style="text-align: center;" |19 |मैं अटल हूँ |रवि जादव |पंकज त्रिपाठी |भानुशाली स्टुडियोस |- | style="text-align: center;" |25 |फाइटर |सिद्धार्थ आनद |ह्रितिक रोशन, दीपिका पादुकोन |वियकों 18 स्टूडियो, मरफिक्स पिक्चर्स |- | rowspan="10" style="text-align: center;" |फेब्रुअरी | rowspan="4" style="text-align: center;" |9 |तेरी बहो मैं ऐसा उलझा जिया |अमित जोशी, आराधना साह |शहीद कपूर, करिती सानों |जिओ स्टूडियो, मदड़ोकक फिल्म्स |- |भक्शक |पुलकित |भूमि पडनेकर, संजय मिश्रा |रेड चीलेस एनर्टैन्मन्ट |- |लतरानी |गुरविन्दर सिंघ, कौशिक गांगुली |जीतेन्द्र कुमार, जीशु सेनगुप्ता, जोंनि लीवर |नीलजे फिल्म्स, तीचे फिल्म्स मीडिया |- |मिरग |तरुण शर्मा |सतीश कौशिक, अनूप सोनी |स्टूडियो आर ए, नाम प्रोडक्शंस |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |16 |दशमी |शान्तनु अनंत ताम्बे |वर्धन पूरी, गौरव सरीन |3 एस मूवीज |- |कुछ खट्टा हो जाये |जी अशोक |गुरु रंधावा, साई मांजरेकर |मैच फिल्म्स |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |23 |क्रैक |आदित्य दत्त |विद्युत जामवाल, नोरा फ़तेहि |एक्शन हीरो फिल्म्स |- |आर्टिकल 370 |आदित्य सुहास जाम्भाले |यामी गौतम, प्रियमणि |जिओ स्टूडियो, बी 62 स्टूडियो |- |ऑल इंडिया रैंक |वरुण ग्रोवर |बोधिसत्व शर्मा, समता सुदीक्षा |कार्मिक फिल्म्स |- |छोटे नवाब |कुमुद चौधरी |अक्षय ओबेरॉय, नीरज सूद |यूडली फिल्म्स |- | rowspan="14" style="text-align: center;" |मार्च | rowspan="5" style="text-align: center;" |1 |लापता लेडीज |किरण राव |रवि किशन, नीतांशी गोयल |जिओ स्टूडियो |- |दंगे |बेजोय नाम्बीयार |ईहान भट्ट, निकिता दत्ता |टी - सीरीज फिल्म्स |- |ऑपरेसन वल्न्टाइन |शक्ति परताप सिंग हुडा |वरुण तेज, मानुषी चिल्लर |सोनी पिक्चर्स इंडिया |- |कागज 2 |वी के प्रकास |अनुपम खेर, नीना गुप्ता |सतीश कौशिक एंटेरटैनमेंट |- |फ़ैरे फोलक |करन गोवर |रसिका दुग्गल, मकुल चड्डा |बाला वाला सिनेमा |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |8 |शैतान |विकास बही |अजय देवगन,जयोथीका |जिओ स्टूडियो, देवगन फिल्म्स |- |तेरा क्या होगा लवली |बलवीर सिंग जनजू |रनदीप हुड्डा, करन कुदरा |सोनी पिक्चर्स इंडिया |- |अल्फा बीटा गामा |संकर श्री कुमार |नीसान, रीना अग्रवाल |छोटी फिल्म्स प्रोडुयुसन |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |15 |योद्धा |सागर आमरे, पुसकर ओझा |सिद्धार्थ महलोदरा,दिशा पाटनी |एमोज़ोन में जी एम स्टूडियो |- |बस्तर द नेक्सल स्टोरी |सुदीपतों सेन |अदाह शर्मा, शिल्पा शुक्ला |सन शाइन पिक्चर्स |- |मर्डर मुबारक |होमी अदाजनीय |सारा अली खान, पंकज त्रिपाठी |मदड़ोकक फिल्म्स |- | style="text-align: center;" |21 |ए वतन मेरे वतन |कंनन अय्यर |सारा अली खान,आनंद तिवारी |धर्मतिक एंटेरटैनमेंट |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |22 |मदगाओ एक्स्प्रेस |कुनाल खेमू |दिव्येंदु, प्रतीक गांधी |इक्सेल एंटेरटैनमेंट |- |स्वातंत्र्य वीर सावरकर |रणदीप हूडा |रणदीप हूडा, अंकित लोखण्डे |जी स्टूडियो, रणदीप हूड़ फिल्म्स |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''फेंकना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="15" style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |5 | style="text-align:center;" |दुकान |सिद्धार्थ - गरिमा |मोनिका पँवार, म्रुणाल ठाकुर |वेवबेन्ड प्रोडकसंस | |- | style="text-align: center;" |11 | style="text-align: center;" |बड़े मियाँ छोटे मियाँ |अली अब्बास ज़फ़र |अक्षय कुमार , टाइगर श्रॉफ |पूजा एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मैदान |अमित शर्मा |अजय देवगन , प्रियमणि |जी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |12 | style="text-align: center;" |अमर सिंह चमकीला |इम्तियाज अली |दिलजीत दोसांझ , परिणीति चोपड़ा |नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अमीना |कुमार राज |रेखा राणा , अनंत महादेवन |कुमार राज प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गौरैया लाइव |गैब्रियल वत्स |आदा सिंह , रंधीर सिंह ठाकुर |रेयर फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |साइलेंस 2: द नाइट आउल बार शूटआउट |अबान भरुचा देओहन्स |मनोज बाजपेयी , प्राची देसाई |जी स्टूडियोज़ | |- | rowspan="6" style="text-align: center;" |19 | style="text-align: center;" |लव सेक्स और धोखा 2 |निम्रित कौर अहलुवालिया |तुषार कपूर , उर्फ़ी जावेद |बालाजी टेलीफ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |दो और दो प्यार |शिर्षा गुहा ठाकुरता |विद्या बालन , प्रतिक गांधी |एप्लॉज़ एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |काम चालू है |पलाश मुचाल |राजपाल यादव , जिया मानेक |बेसलाइन स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |अप्पू |प्रसेंजित गांगुली |अर्जुन बाजवा, रूपा भीमानी |अप्पू सीरीज | |- | style="text-align: center;" |लव यू शंकर |राजीव एस. रूइया |श्रेयस तलपड़े,तनिषा मुखर्जी,अभिमन्यु सिंह |एसडी वर्ल्ड फ़िल्म प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" |द लिगेसी ऑफ जिनेश्वर |प्रदीप पी. जाधव, विवेक अय्यर |शुभम व्यास,सुरेन्द्र पाल |महावीर टॉकीज़, | |- | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |रुसलान |करण बुटानी |आयुष शर्मा,सष्री श्रेया मिश्रा,जगपति बाबू |श्री सत्य साईं आर्ट्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मैं लड़ेगा |गौरव राणा |आकाश प्रताप सिंह |कथाकार फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | | | | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big> | style="text-align:center;background:#dbfff8;" |10 | style="text-align:center;" |श्रीकांत |तुषार हिरानंदानी |राजकुमार राव, ज्योतिका, आलाया एफ |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, चॉक एन चीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |टिप्प्सी |दीपक तिजोरी |दीपक तिजोरी, नताशा सूरी |राजू चड्ढा वेव सिनेमाज़ | |- | rowspan="16" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big> | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |7 | style="text-align:center;" |मल्हार |विशाल कुम्भार |शरीब हाशमी अंजलि पाटिल |वी मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |बजरंग और अली |जयवीर |सचिन पारिख, गौरव शंकर |अटरअप फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ब्लैकआउट |देवांग शशिन भावसार |विक्रांत मैसी,मौनी रॉय, सुनील ग्रोवर |जियो स्टूडियोज़ 11:11 प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मुंज्या |आदित्य सरपोतदार |शरवरी,अभय वर्मा |मैडॉक फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फूली |अविनाश ध्यानी |अविनाश ध्यानी,सुरुचि सकलानी, रिया बलूनी |पद्मा सिद्धि फ़िल्म्स,ड्रीम स्काई क्रिएशन्स | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |चंदू चैंपियन |कबीर ख़ान |कार्तिक आर्यन |नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट, कबीर ख़ान फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |मणिहार |संजीव कुमार राजपूत |बदरुल इस्लाम, पंकज बेरी |जय श्री मूवी | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |लव की अरेंज मैरिज |इशरत र खान |सनी सिंघ, अन्नू कपूर |भानुशाली स्टुडियोस लिमिटेड | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |इश्क़ विश्क रिबाउंड |निपुण धर्माधिकारी |रोहित सराफ़, जिब्रान खान |टिप्स इंदुसरतीस | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |महाराज |सिद्धारथ पी मलनोट्रा |जुनैड खान, मनोज जोशी |य आर ऐफ एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |हमारे बारह |कमल चन्द्रा |अन्नू कपूर, मनोज जोशी |राधिका जी फिल्म | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |पुष्तैनी |विनोद रावत |हेमंत पांडे, शशि भूषण | | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |जहांगिर नेशनल यूनिवर्सिटी |विनय शर्मा |रश्मी देसाई, पीयूष मिश्रा |महाकाल मूवी | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ऋतु का राज |आनंद सूर्यपुर |राजेश कुमार, नारायनी शास्त्री |जियो स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |28 | style="text-align: center;" |शर्मा जी कि बेटी |ताहिरा कश्यप खुराना |दिव्या दुत्ता, सैया खेर |अप्लॉज़ एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |कूकी |प्रणब जे डेका |रीना रानी, राजेश तैलंग |जय विरात्र एंटेरटैनमेंट | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="31" |जुलाई |5 |कील |निखिल नागेश भट्ट |लक्षवा, राघव जुले |धमा | |- |10 |वाइल्ड वाइल्ड पंजाब |सिमर प्रीत सिंघ |वरुण शर्मा, सनी सिंघ |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |सरफिरा |सुद्धा कॉंगरा |अक्षय कुमार, परेश रावल |टी - सीरीज फिल्म्स, लव फिल्म्स | |- | |काकुद |अदित्या सर्पोटदार |रितेश देसमुख, साकीब सलीम |आर एस वी पी मूवीज, जी 5 | |- |19 |बेड न्यूज |आनंद तिवारी |विकी कौशल, तृप्ति दिमारी |एमोज़ोन में जी एम स्टूडियो | |- | |एक्सीडेंट ऑफ कन्स्पिरसी गोधरा |एम के शिवाँस |रणवीर सहोरे, मनोज जोशी |ओम त्रिनेत्र फिल्म्स | |- |26 |ब्लडी इश्क |विक्रम भट्ट |अविक गोर, वर्धन पूरी |हरे कृष्णा मीडिया टेक | |- | |प्राइड |पंकज के आर विराट |ऐश्वर्या राज, आरिफ़ ज़ाकरिया |ओ म के एस | |- |2 |औरों में कहाँ दम था |नीरज पांडे |अजय देवगन, तब्बू |फ्राइडे फिल्म वर्क | |- | |उलजन |सुधांशु सरिया |जानवी कपूर, रोहन माथाव |जंगली पिक्चर्स | |- | |आलिया बासु गायब है |प्रीति सिंघ |विनय पाठक, राइमा सेन |रहब पिक्चर्स | |- | |फिर आई हस्सीन दिलरुबा |जयप्रद देसाई |सनी कौशल, विक्रांत मस्से |टी - सीरीज फिल्म्स | |- |9 |घुड़छाड़ी |बीनॉय गांधी |संजय दुतत, रवीना टंडन |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |घुसपालठिया |सूसी गणेशन |उर्वशी रौटेल, अक्षय ओबेरॉय |सूरज प्रोडक्शन | |- |15 |खेल खेल मैं |मुदस्सार अज़ीज़ |अक्षय कुमार , वानी कपूर |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |वेदा |निककही आडवाणी |जोन अब्राहम, अभिषेक बनर्जी |जी स्टूडियो, एममे एंटेरटैनमेंट | |- | |स्त्री 2 |अमर कौशिक |श्रद्धा कपूर, राजकुमार |मदड़ोकक फिल्म्स, जिओ स्टूडियो | |- |23 |तिकड़म |विवेक अंचलीय |अमित सियाल, अरिष्ट जैन |जिओ स्टूडियो, जिओ सिनेमा | |- | |ए वेडिंग स्टोरी |अबिनव परीक |मुक्ति मोहन, अक्षय आनंद |बाउन्ड्लिस ब्लैक बक फिल्म्स | |- | |पद गए पंगे |संतोष कुमार |राजेश शर्मा, फैसल मालिक |प्राची फिल्म्स | |- | |विस्फोट |कूकी गुलाटी |प्रिया बापट, कैथ एलेन |व्हाइट फेदर फिल्म्स | |- | |ध बकिंघम मुरदर्स |हँसल मेहता |करीना कपूर, रणवीर बरार |बालाजी मोशन पिक्चर | |- |13 |सेक्टर -36 |आदिया निम्बलकर |विक्रांत मस्से, दीपक डॉब्रीयल |जिओ स्टूडियो मदड़ोक फिल्म्स | |- | |बर्लिन |अतुल सभारवाल |राहुल बोस, कबीर बेदी |जी स्टूडियो, ईपपी कि ये मोशन पिक्चर | |- |15 |अद्भुत |सबबीर खान |डायना पेन्टी, रोहन मेहरा |सोनी पिक्चर्स इंडिया | |- | |कहा सुरू कहा खतम |सौरभ दसकुपट |धवनी भानुशाली, विकरम कॉकचर |भानुशाली स्टूडियो, कठपुतली क्रीयेशन्स | |- |20 |युद्धा |रवि वदयावर |रागव जुयाल, राम कपूर |इक्सेल एंटेरटैनमेंट | |- | |नशा जुर्म ओर गंगस्टर्स |राजकुमार पत्र |मुन्नी पंकज, राजकुमार पत्र |पत्रास गलं एंटेरटैनमेंट | |- | |जो तेरा है वो मेरा है |राज त्रिवेदी |परेश रावल, अमित सियाल |जिओ स्टूडियो, जर पिक्चर्स | |- |27 |लव, सितारा |वंदना कटारिया |राजीव सिद्धार्थ, ऋजुल राय |आर एस वीपी मूवीज, जी 5 | |- | |बिन्नी एंड फॅमिली |संजय त्रिपाठी |पंकज कपूर, राजेश कुमार |बालाजी मोशन पिक्चर्स | |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="13" |ऑक्टोबर |4 |सी टी आर एल |विकमादित्य |अनन्या पांडे, विहान समता |सैफ्रन मैजिक वर्क, आंदोलन फिल्म्स | |- | |अमर प्रेम कहानी |हार्दिक गज्जर |सनी सिंघ, आदित्य सील |जिओ स्टुडियोस, हार्दिक गुज्जर फिल्म्स | |- | |ध सिगनेचर |गजेन्द्र आहिर |अनुपम खेर, रणवीर शोले |अनुपम खेर स्टूडियो , जी 5 | |- | |जिगरा |वसन बाला |अली भट्ट, वेअंग रैना |वियकों 18 स्टूडियो, धर्म प्रोडक्शन | |- |11 |विकी विद्या का वो वाला विडिओ |राज शादिया |राज कुमार राव, तृप्ति दिमारी |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | rowspan="5" |18 |आयुष्मती गीता मटिक पास |प्रदीप खैरवार |कक्षिका कपूर, अनुज कपूर |गुड आइडीअ फिल्म्स | |- |दो पट्टी |शशांक चतुर्वेदी |काजोल, प्राची शाह |कथा पिक्चर्स | |- |बांदा सिंघ चौधरी |अभिषेक सक्सेना |अरशद वर्सी, महेर वीज | | |- |ध मिरांदा ब्रदर्स |संजय गुप्ता |हर्षवर्धन राणे, मीज़ान जाफरी | | |- |नवरस कथा कॉलेज |प्रवीण हिंगोनिया |शीब चद्दन, अलका अमीन | | |- |1 |भूल भुलैया 3 |अनीस बाज़मी |कार्तिक आर्यन, विध्या बालन | | |- | |सिंघम अगैन |रोहित शेट्टी |अजय देवगन, अक्षय कुमार | | |- | |विजय 69 |अक्षय रॉय |अनुपम खेर, मिहिर आहूजा | | |- | rowspan="6" |नवम्बर |8 |एला |रोसन फेरणदेस |ईशा तलवार, सरण्या शर्मा | | |- | |ख्वाबों का जमेला |डैनिश असलम |प्रतीक बब्बर, सयानी गुप्ता | | |- | |ध साबरमती रिपोर्ट |धीरज शर्मा |रिद्धि डोंगर, राशि खनहा | | |- |22 |नाम |अनीस बाज़मी |अजय देवगन, राहुल देव | | |- | |आइ वॉन्ट टू टॉक |सहूजित सिरकर |अभिषेक बच्चन, जोहनी लीवर | | |- |29 |सिकंदर का मुकद्दर |नीरज पांडे |जिमी शेरगिल, अविनाश तिवारी | | |- |दिसम्बर |6 |अग्नि |राहुल ढोलकिया |प्रतीक गांधी, जितेन्द्र जोशी | | |- | |13 |ज़ीरो से रिस्टार्ट |विधु विनोद |मेधा शंकर, अनंत वी जोशी | | |- | | |दिस्पेच्च |कनू बही |मनोज बजपायी, शाहाना गोस्वामी | | |- | |20 |वनवास |अनिल शर्मा |नाना पाटेकर, सिमरत कौर | | |- | | |आउट हाउस |सुनील सुकटंकर |सुनील अभ्यंकर, मोहन अगुसहे | | |- | |25 |बेबी जॉन |कालीस |वरुण धवन, जैकी श्रॉफफ | | |- | | |किसको था पता |राठा शिना |असहनूर कौर, अक्षय ओबेरॉय | | |} == सन्दर्भ == [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] 8cp4038vgppnahttfbaheibre64v7f2 6537695 6537691 2026-04-08T14:04:47Z MovieLoverFan 505761 /* जनवरी–मार्च */ Table formatting. 6537695 wikitext text/x-wiki यह उन [[हिंदी फ़िल्मों|हिंदी फिल्मों]] की सूची है जो 2024 में रिलीज़ हो चुकी है। == बॉक्स ऑफिस संकलन == {| class="wikitable sortable" |+२०२४ की अधिकतम कमी करनेवाली फिल्मे !Rank !Title !Production company !Worldwide gross !<abbr>Ref.</abbr> |- !1 |''[[स्त्री 2|स्त्री २]]'' | * जिओ स्टूडियोज * मेडोक फिल्म्स |₹874.58 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/stree-2-2/box-office/|title=Stree 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-08-15|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !2 |''[[भूल भुलैया 3]]'' | * टी - सीरीज फिल्म्स * सिने १ स्टूडियोज |₹423.85 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/bhool-bhulaiyaa-3/box-office/|title=Bhool Bhulaiyaa 3 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-01|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !3 |''[[सिंघम अगेन|सिंघम अगैन]]'' | * जिओ स्टूडियोज * रेलिएंस एंटरटेनमेंट * देवगन फिल्म्स |₹389.64 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/singham-again/box-office/|title=Singham Again Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-01|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !4 |''[[फाइटर]]'' | * वायाकोम 18 स्टूडियोज * मैट्रिक्स पिक्चर्स |₹344.46 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/fighter/box-office/|title=Fighter Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-01-25|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !5 |''शैतान'' | * जिओ स्टूडियोज * देवगन फिल्म्स * पैनोरमा स्टूडियोज |₹211.06 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/shaitaan/box-office/|title=Shaitaan Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-03-08|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !6 |''क्रू'' | * बालाजी मोशन पिक्चर्स * अनिल कपूर फिल्म्स |₹157.08 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/crew/box-office/|title=Crew Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-03-29|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !7 |''[[तेरी बातों में ऐसा उलझा जिया]]'' | * जिओ स्टूडियोज * मेडोक फिल्म्स |₹133.64 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/teri-baaton-mein-aisa-uljha-jiya/box-office/|title=Teri Baaton Mein Aisa Uljha Jiya Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-02-09|language=en|access-date=2026-01-02}}</ref> |- !8 |''मुन्जया'' | * मेडोक फिल्म्स |₹132.13 crore | |- !9 |''बेड न्यूज़'' | * Amazon Prime * धर्मा प्रोडक्शनस * Leo Media Collective |₹115.74 crore | |- !10 |''आर्टिकल 370'' | * जिओ स्टूडियोज * B62 Studios |₹110.57 crore | |} == जनवरी–मार्च == {| class="wikitable" |- style="background:#b0e0e6; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:6%;" |रिलीज़ तिथि ! style="width:18%;" |शीर्षक ! style="width:10.5%;" |निर्देशक ! style="width:30%;" |कलाकार !{{refh}} |- | rowspan="5" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |'''जनवरी''' | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''5''' | style="text-align:center;" |तौबा तेरा जलवा |आकाशआदित्य लामा |जतिन खुराना, [[अमीषा पटेल]], एंजेला क्रिसलिंजकी |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ameesha-patel-jatin-khurana-angela-starrer-tauba-tera-jalwa-new-poster-release-date-out-101703666952163.html|title=Ameesha Patel, Jatin Khurana, Angela starrer 'Tauba Tera Jalwa' new poster, release date out|date=2023-12-27|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref>श्री राम |- |मैं पापी हूँ |जय डोंगरा |अंकुर नय्यर |<ref>{{Citation|title=Main Paapi Hoon Movie: Showtimes, Review, Songs, Trailer, Posters, News & Videos {{!}} eTimes|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-details/main-paapi-hoon/movieshow/105063634.cms|access-date=2026-01-16}}</ref>तरी डॉट प्रोडुकसन |- | style="text-align: center;" |12 |मैरी क्रिसमस |श्रीराम राघवन |[[कैटरीना कैफ़|कैटरीना कैफ]], विजय सहेतुपती |टिप्स इंडस्ट्रीज़, मैच बॉक्स पिक्चर्स |- | style="text-align: center;" |19 |मैं अटल हूँ |रवि जादव |पंकज त्रिपाठी |भानुशाली स्टुडियोस |- | style="text-align: center;" |25 |फाइटर |सिद्धार्थ आनद |ह्रितिक रोशन, दीपिका पादुकोन |वियकों 18 स्टूडियो, मरफिक्स पिक्चर्स |- | rowspan="10" style="text-align: center;" |फेब्रुअरी | rowspan="4" style="text-align: center;" |9 |तेरी बहो मैं ऐसा उलझा जिया |अमित जोशी, आराधना साह |शहीद कपूर, करिती सानों |जिओ स्टूडियो, मदड़ोकक फिल्म्स |- |भक्शक |पुलकित |भूमि पडनेकर, संजय मिश्रा |रेड चीलेस एनर्टैन्मन्ट |- |लतरानी |गुरविन्दर सिंघ, कौशिक गांगुली |जीतेन्द्र कुमार, जीशु सेनगुप्ता, जोंनि लीवर |नीलजे फिल्म्स, तीचे फिल्म्स मीडिया |- |मिरग |तरुण शर्मा |सतीश कौशिक, अनूप सोनी |स्टूडियो आर ए, नाम प्रोडक्शंस |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |16 |दशमी |शान्तनु अनंत ताम्बे |वर्धन पूरी, गौरव सरीन |3 एस मूवीज |- |कुछ खट्टा हो जाये |जी अशोक |गुरु रंधावा, साई मांजरेकर |मैच फिल्म्स |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |23 |क्रैक |आदित्य दत्त |विद्युत जामवाल, नोरा फ़तेहि |एक्शन हीरो फिल्म्स |- |आर्टिकल 370 |आदित्य सुहास जाम्भाले |यामी गौतम, प्रियमणि |जिओ स्टूडियो, बी 62 स्टूडियो |- |ऑल इंडिया रैंक |वरुण ग्रोवर |बोधिसत्व शर्मा, समता सुदीक्षा |कार्मिक फिल्म्स |- |छोटे नवाब |कुमुद चौधरी |अक्षय ओबेरॉय, नीरज सूद |यूडली फिल्म्स |- | rowspan="14" style="text-align: center;" |मार्च | rowspan="5" style="text-align: center;" |1 |लापता लेडीज |किरण राव |रवि किशन, नीतांशी गोयल |जिओ स्टूडियो |- |दंगे |बेजोय नाम्बीयार |ईहान भट्ट, निकिता दत्ता |टी - सीरीज फिल्म्स |- |ऑपरेसन वल्न्टाइन |शक्ति परताप सिंग हुडा |वरुण तेज, मानुषी चिल्लर |सोनी पिक्चर्स इंडिया |- |कागज 2 |वी के प्रकास |अनुपम खेर, नीना गुप्ता |सतीश कौशिक एंटेरटैनमेंट |- |फ़ैरे फोलक |करन गोवर |रसिका दुग्गल, मकुल चड्डा |बाला वाला सिनेमा |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |8 |शैतान |विकास बही |अजय देवगन,जयोथीका |जिओ स्टूडियो, देवगन फिल्म्स |- |तेरा क्या होगा लवली |बलवीर सिंग जनजू |रनदीप हुड्डा, करन कुदरा |सोनी पिक्चर्स इंडिया |- |अल्फा बीटा गामा |संकर श्री कुमार |नीसान, रीना अग्रवाल |छोटी फिल्म्स प्रोडुयुसन |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |15 |योद्धा |सागर आमरे, पुसकर ओझा |सिद्धार्थ महलोदरा,दिशा पाटनी |एमोज़ोन में जी एम स्टूडियो |- |बस्तर द नेक्सल स्टोरी |सुदीपतों सेन |अदाह शर्मा, शिल्पा शुक्ला |सन शाइन पिक्चर्स |- |मर्डर मुबारक |होमी अदाजनीय |सारा अली खान, पंकज त्रिपाठी |मदड़ोकक फिल्म्स |- | style="text-align: center;" |21 |ए वतन मेरे वतन |कंनन अय्यर |सारा अली खान,आनंद तिवारी |धर्मतिक एंटेरटैनमेंट |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |22 |मदगाओ एक्स्प्रेस |कुनाल खेमू |दिव्येंदु, प्रतीक गांधी |इक्सेल एंटेरटैनमेंट |- |स्वातंत्र्य वीर सावरकर |रणदीप हूडा |रणदीप हूडा, अंकित लोखण्डे |जी स्टूडियो, रणदीप हूड़ फिल्म्स |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''फेंकना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="15" style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |5 | style="text-align:center;" |दुकान |सिद्धार्थ - गरिमा |मोनिका पँवार, म्रुणाल ठाकुर |वेवबेन्ड प्रोडकसंस | |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |11 | style="text-align: center;" |बड़े मियाँ छोटे मियाँ |अली अब्बास ज़फ़र |अक्षय कुमार , टाइगर श्रॉफ |पूजा एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |मैदान |अमित शर्मा |अजय देवगन , प्रियमणि |जी स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |12 | style="text-align: center;" |अमर सिंह चमकीला |इम्तियाज अली |दिलजीत दोसांझ , परिणीति चोपड़ा |नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |अमीना |कुमार राज |रेखा राणा , अनंत महादेवन |कुमार राज प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |गौरैया लाइव |गैब्रियल वत्स |आदा सिंह , रंधीर सिंह ठाकुर |रेयर फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |साइलेंस 2: द नाइट आउल बार शूटआउट |अबान भरुचा देओहन्स |मनोज बाजपेयी , प्राची देसाई |जी स्टूडियोज़ | |- | rowspan="6" style="text-align: center;" |19 | style="text-align: center;" |लव सेक्स और धोखा 2 |निम्रित कौर अहलुवालिया |तुषार कपूर , उर्फ़ी जावेद |बालाजी टेलीफ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |दो और दो प्यार |शिर्षा गुहा ठाकुरता |विद्या बालन , प्रतिक गांधी |एप्लॉज़ एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |काम चालू है |पलाश मुचाल |राजपाल यादव , जिया मानेक |बेसलाइन स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |अप्पू |प्रसेंजित गांगुली |अर्जुन बाजवा, रूपा भीमानी |अप्पू सीरीज | |- | style="text-align: center;" |लव यू शंकर |राजीव एस. रूइया |श्रेयस तलपड़े,तनिषा मुखर्जी,अभिमन्यु सिंह |एसडी वर्ल्ड फ़िल्म प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" |द लिगेसी ऑफ जिनेश्वर |प्रदीप पी. जाधव, विवेक अय्यर |शुभम व्यास,सुरेन्द्र पाल |महावीर टॉकीज़, | |- | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |रुसलान |करण बुटानी |आयुष शर्मा,सष्री श्रेया मिश्रा,जगपति बाबू |श्री सत्य साईं आर्ट्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मैं लड़ेगा |गौरव राणा |आकाश प्रताप सिंह |कथाकार फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | | | | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big> | style="text-align:center;background:#dbfff8;" |10 | style="text-align:center;" |श्रीकांत |तुषार हिरानंदानी |राजकुमार राव, ज्योतिका, आलाया एफ |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, चॉक एन चीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |टिप्प्सी |दीपक तिजोरी |दीपक तिजोरी, नताशा सूरी |राजू चड्ढा वेव सिनेमाज़ | |- | rowspan="16" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big> | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |7 | style="text-align:center;" |मल्हार |विशाल कुम्भार |शरीब हाशमी अंजलि पाटिल |वी मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |बजरंग और अली |जयवीर |सचिन पारिख, गौरव शंकर |अटरअप फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ब्लैकआउट |देवांग शशिन भावसार |विक्रांत मैसी,मौनी रॉय, सुनील ग्रोवर |जियो स्टूडियोज़ 11:11 प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मुंज्या |आदित्य सरपोतदार |शरवरी,अभय वर्मा |मैडॉक फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फूली |अविनाश ध्यानी |अविनाश ध्यानी,सुरुचि सकलानी, रिया बलूनी |पद्मा सिद्धि फ़िल्म्स,ड्रीम स्काई क्रिएशन्स | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |चंदू चैंपियन |कबीर ख़ान |कार्तिक आर्यन |नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट, कबीर ख़ान फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |मणिहार |संजीव कुमार राजपूत |बदरुल इस्लाम, पंकज बेरी |जय श्री मूवी | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |लव की अरेंज मैरिज |इशरत र खान |सनी सिंघ, अन्नू कपूर |भानुशाली स्टुडियोस लिमिटेड | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |इश्क़ विश्क रिबाउंड |निपुण धर्माधिकारी |रोहित सराफ़, जिब्रान खान |टिप्स इंदुसरतीस | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |महाराज |सिद्धारथ पी मलनोट्रा |जुनैड खान, मनोज जोशी |य आर ऐफ एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |हमारे बारह |कमल चन्द्रा |अन्नू कपूर, मनोज जोशी |राधिका जी फिल्म | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |पुष्तैनी |विनोद रावत |हेमंत पांडे, शशि भूषण | | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |जहांगिर नेशनल यूनिवर्सिटी |विनय शर्मा |रश्मी देसाई, पीयूष मिश्रा |महाकाल मूवी | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ऋतु का राज |आनंद सूर्यपुर |राजेश कुमार, नारायनी शास्त्री |जियो स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |28 | style="text-align: center;" |शर्मा जी कि बेटी |ताहिरा कश्यप खुराना |दिव्या दुत्ता, सैया खेर |अप्लॉज़ एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |कूकी |प्रणब जे डेका |रीना रानी, राजेश तैलंग |जय विरात्र एंटेरटैनमेंट | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="31" |जुलाई |5 |कील |निखिल नागेश भट्ट |लक्षवा, राघव जुले |धमा | |- |10 |वाइल्ड वाइल्ड पंजाब |सिमर प्रीत सिंघ |वरुण शर्मा, सनी सिंघ |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |सरफिरा |सुद्धा कॉंगरा |अक्षय कुमार, परेश रावल |टी - सीरीज फिल्म्स, लव फिल्म्स | |- | |काकुद |अदित्या सर्पोटदार |रितेश देसमुख, साकीब सलीम |आर एस वी पी मूवीज, जी 5 | |- |19 |बेड न्यूज |आनंद तिवारी |विकी कौशल, तृप्ति दिमारी |एमोज़ोन में जी एम स्टूडियो | |- | |एक्सीडेंट ऑफ कन्स्पिरसी गोधरा |एम के शिवाँस |रणवीर सहोरे, मनोज जोशी |ओम त्रिनेत्र फिल्म्स | |- |26 |ब्लडी इश्क |विक्रम भट्ट |अविक गोर, वर्धन पूरी |हरे कृष्णा मीडिया टेक | |- | |प्राइड |पंकज के आर विराट |ऐश्वर्या राज, आरिफ़ ज़ाकरिया |ओ म के एस | |- |2 |औरों में कहाँ दम था |नीरज पांडे |अजय देवगन, तब्बू |फ्राइडे फिल्म वर्क | |- | |उलजन |सुधांशु सरिया |जानवी कपूर, रोहन माथाव |जंगली पिक्चर्स | |- | |आलिया बासु गायब है |प्रीति सिंघ |विनय पाठक, राइमा सेन |रहब पिक्चर्स | |- | |फिर आई हस्सीन दिलरुबा |जयप्रद देसाई |सनी कौशल, विक्रांत मस्से |टी - सीरीज फिल्म्स | |- |9 |घुड़छाड़ी |बीनॉय गांधी |संजय दुतत, रवीना टंडन |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |घुसपालठिया |सूसी गणेशन |उर्वशी रौटेल, अक्षय ओबेरॉय |सूरज प्रोडक्शन | |- |15 |खेल खेल मैं |मुदस्सार अज़ीज़ |अक्षय कुमार , वानी कपूर |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |वेदा |निककही आडवाणी |जोन अब्राहम, अभिषेक बनर्जी |जी स्टूडियो, एममे एंटेरटैनमेंट | |- | |स्त्री 2 |अमर कौशिक |श्रद्धा कपूर, राजकुमार |मदड़ोकक फिल्म्स, जिओ स्टूडियो | |- |23 |तिकड़म |विवेक अंचलीय |अमित सियाल, अरिष्ट जैन |जिओ स्टूडियो, जिओ सिनेमा | |- | |ए वेडिंग स्टोरी |अबिनव परीक |मुक्ति मोहन, अक्षय आनंद |बाउन्ड्लिस ब्लैक बक फिल्म्स | |- | |पद गए पंगे |संतोष कुमार |राजेश शर्मा, फैसल मालिक |प्राची फिल्म्स | |- | |विस्फोट |कूकी गुलाटी |प्रिया बापट, कैथ एलेन |व्हाइट फेदर फिल्म्स | |- | |ध बकिंघम मुरदर्स |हँसल मेहता |करीना कपूर, रणवीर बरार |बालाजी मोशन पिक्चर | |- |13 |सेक्टर -36 |आदिया निम्बलकर |विक्रांत मस्से, दीपक डॉब्रीयल |जिओ स्टूडियो मदड़ोक फिल्म्स | |- | |बर्लिन |अतुल सभारवाल |राहुल बोस, कबीर बेदी |जी स्टूडियो, ईपपी कि ये मोशन पिक्चर | |- |15 |अद्भुत |सबबीर खान |डायना पेन्टी, रोहन मेहरा |सोनी पिक्चर्स इंडिया | |- | |कहा सुरू कहा खतम |सौरभ दसकुपट |धवनी भानुशाली, विकरम कॉकचर |भानुशाली स्टूडियो, कठपुतली क्रीयेशन्स | |- |20 |युद्धा |रवि वदयावर |रागव जुयाल, राम कपूर |इक्सेल एंटेरटैनमेंट | |- | |नशा जुर्म ओर गंगस्टर्स |राजकुमार पत्र |मुन्नी पंकज, राजकुमार पत्र |पत्रास गलं एंटेरटैनमेंट | |- | |जो तेरा है वो मेरा है |राज त्रिवेदी |परेश रावल, अमित सियाल |जिओ स्टूडियो, जर पिक्चर्स | |- |27 |लव, सितारा |वंदना कटारिया |राजीव सिद्धार्थ, ऋजुल राय |आर एस वीपी मूवीज, जी 5 | |- | |बिन्नी एंड फॅमिली |संजय त्रिपाठी |पंकज कपूर, राजेश कुमार |बालाजी मोशन पिक्चर्स | |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="13" |ऑक्टोबर |4 |सी टी आर एल |विकमादित्य |अनन्या पांडे, विहान समता |सैफ्रन मैजिक वर्क, आंदोलन फिल्म्स | |- | |अमर प्रेम कहानी |हार्दिक गज्जर |सनी सिंघ, आदित्य सील |जिओ स्टुडियोस, हार्दिक गुज्जर फिल्म्स | |- | |ध सिगनेचर |गजेन्द्र आहिर |अनुपम खेर, रणवीर शोले |अनुपम खेर स्टूडियो , जी 5 | |- | |जिगरा |वसन बाला |अली भट्ट, वेअंग रैना |वियकों 18 स्टूडियो, धर्म प्रोडक्शन | |- |11 |विकी विद्या का वो वाला विडिओ |राज शादिया |राज कुमार राव, तृप्ति दिमारी |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | rowspan="5" |18 |आयुष्मती गीता मटिक पास |प्रदीप खैरवार |कक्षिका कपूर, अनुज कपूर |गुड आइडीअ फिल्म्स | |- |दो पट्टी |शशांक चतुर्वेदी |काजोल, प्राची शाह |कथा पिक्चर्स | |- |बांदा सिंघ चौधरी |अभिषेक सक्सेना |अरशद वर्सी, महेर वीज | | |- |ध मिरांदा ब्रदर्स |संजय गुप्ता |हर्षवर्धन राणे, मीज़ान जाफरी | | |- |नवरस कथा कॉलेज |प्रवीण हिंगोनिया |शीब चद्दन, अलका अमीन | | |- |1 |भूल भुलैया 3 |अनीस बाज़मी |कार्तिक आर्यन, विध्या बालन | | |- | |सिंघम अगैन |रोहित शेट्टी |अजय देवगन, अक्षय कुमार | | |- | |विजय 69 |अक्षय रॉय |अनुपम खेर, मिहिर आहूजा | | |- | rowspan="6" |नवम्बर |8 |एला |रोसन फेरणदेस |ईशा तलवार, सरण्या शर्मा | | |- | |ख्वाबों का जमेला |डैनिश असलम |प्रतीक बब्बर, सयानी गुप्ता | | |- | |ध साबरमती रिपोर्ट |धीरज शर्मा |रिद्धि डोंगर, राशि खनहा | | |- |22 |नाम |अनीस बाज़मी |अजय देवगन, राहुल देव | | |- | |आइ वॉन्ट टू टॉक |सहूजित सिरकर |अभिषेक बच्चन, जोहनी लीवर | | |- |29 |सिकंदर का मुकद्दर |नीरज पांडे |जिमी शेरगिल, अविनाश तिवारी | | |- |दिसम्बर |6 |अग्नि |राहुल ढोलकिया |प्रतीक गांधी, जितेन्द्र जोशी | | |- | |13 |ज़ीरो से रिस्टार्ट |विधु विनोद |मेधा शंकर, अनंत वी जोशी | | |- | | |दिस्पेच्च |कनू बही |मनोज बजपायी, शाहाना गोस्वामी | | |- | |20 |वनवास |अनिल शर्मा |नाना पाटेकर, सिमरत कौर | | |- | | |आउट हाउस |सुनील सुकटंकर |सुनील अभ्यंकर, मोहन अगुसहे | | |- | |25 |बेबी जॉन |कालीस |वरुण धवन, जैकी श्रॉफफ | | |- | | |किसको था पता |राठा शिना |असहनूर कौर, अक्षय ओबेरॉय | | |} == सन्दर्भ == [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] 9o3tx47jmkdtjrodf9xwhx4yif34lx3 6537699 6537695 2026-04-08T14:09:14Z MovieLoverFan 505761 /* जनवरी–मार्च */ Added details 6537699 wikitext text/x-wiki यह उन [[हिंदी फ़िल्मों|हिंदी फिल्मों]] की सूची है जो 2024 में रिलीज़ हो चुकी है। == बॉक्स ऑफिस संकलन == {| class="wikitable sortable" |+२०२४ की अधिकतम कमी करनेवाली फिल्मे !Rank !Title !Production company !Worldwide gross !<abbr>Ref.</abbr> |- !1 |''[[स्त्री 2|स्त्री २]]'' | * जिओ स्टूडियोज * मेडोक फिल्म्स |₹874.58 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/stree-2-2/box-office/|title=Stree 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-08-15|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !2 |''[[भूल भुलैया 3]]'' | * टी - सीरीज फिल्म्स * सिने १ स्टूडियोज |₹423.85 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/bhool-bhulaiyaa-3/box-office/|title=Bhool Bhulaiyaa 3 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-01|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !3 |''[[सिंघम अगेन|सिंघम अगैन]]'' | * जिओ स्टूडियोज * रेलिएंस एंटरटेनमेंट * देवगन फिल्म्स |₹389.64 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/singham-again/box-office/|title=Singham Again Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-01|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !4 |''[[फाइटर]]'' | * वायाकोम 18 स्टूडियोज * मैट्रिक्स पिक्चर्स |₹344.46 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/fighter/box-office/|title=Fighter Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-01-25|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !5 |''शैतान'' | * जिओ स्टूडियोज * देवगन फिल्म्स * पैनोरमा स्टूडियोज |₹211.06 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/shaitaan/box-office/|title=Shaitaan Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-03-08|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !6 |''क्रू'' | * बालाजी मोशन पिक्चर्स * अनिल कपूर फिल्म्स |₹157.08 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/crew/box-office/|title=Crew Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-03-29|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref> |- !7 |''[[तेरी बातों में ऐसा उलझा जिया]]'' | * जिओ स्टूडियोज * मेडोक फिल्म्स |₹133.64 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/teri-baaton-mein-aisa-uljha-jiya/box-office/|title=Teri Baaton Mein Aisa Uljha Jiya Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-02-09|language=en|access-date=2026-01-02}}</ref> |- !8 |''मुन्जया'' | * मेडोक फिल्म्स |₹132.13 crore | |- !9 |''बेड न्यूज़'' | * Amazon Prime * धर्मा प्रोडक्शनस * Leo Media Collective |₹115.74 crore | |- !10 |''आर्टिकल 370'' | * जिओ स्टूडियोज * B62 Studios |₹110.57 crore | |} == जनवरी–मार्च == {| class="wikitable" |- style="background:#b0e0e6; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:6%;" |रिलीज़ तिथि ! style="width:18%;" |शीर्षक ! style="width:10.5%;" |निर्देशक ! style="width:30%;" |कलाकार !{{refh}} |- | rowspan="5" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |'''जनवरी''' | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''5''' | style="text-align:center;" |तौबा तेरा जलवा |आकाशआदित्य लामा |जतिन खुराना, [[अमीषा पटेल]], एंजेला क्रिसलिंजकी |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ameesha-patel-jatin-khurana-angela-starrer-tauba-tera-jalwa-new-poster-release-date-out-101703666952163.html|title=Ameesha Patel, Jatin Khurana, Angela starrer 'Tauba Tera Jalwa' new poster, release date out|date=2023-12-27|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref>श्री राम |- |मैं पापी हूँ |जय डोंगरा |अंकुर नय्यर |<ref>{{Citation|title=Main Paapi Hoon Movie: Showtimes, Review, Songs, Trailer, Posters, News & Videos {{!}} eTimes|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-details/main-paapi-hoon/movieshow/105063634.cms|access-date=2026-01-16}}</ref>तरी डॉट प्रोडुकसन |- | style="text-align: center;" |12 |मैरी क्रिसमस |श्रीराम राघवन |[[कैटरीना कैफ़|कैटरीना कैफ]], विजय सहेतुपती |टिप्स इंडस्ट्रीज़, मैच बॉक्स पिक्चर्स |- | style="text-align: center;" |19 |मैं अटल हूँ |रवि जादव |पंकज त्रिपाठी |भानुशाली स्टुडियोस |- | style="text-align: center;" |25 |फाइटर |सिद्धार्थ आनद |ह्रितिक रोशन, दीपिका पादुकोन |वियकों 18 स्टूडियो, मरफिक्स पिक्चर्स |- | rowspan="10" style="text-align: center;" |फेब्रुअरी | rowspan="4" style="text-align: center;" |9 |तेरी बहो मैं ऐसा उलझा जिया |अमित जोशी, आराधना साह |शहीद कपूर, करिती सानों |जिओ स्टूडियो, मदड़ोकक फिल्म्स |- |भक्शक |पुलकित |भूमि पडनेकर, संजय मिश्रा |रेड चीलेस एनर्टैन्मन्ट |- |लतरानी |गुरविन्दर सिंघ, कौशिक गांगुली |जीतेन्द्र कुमार, जीशु सेनगुप्ता, जोंनि लीवर |नीलजे फिल्म्स, तीचे फिल्म्स मीडिया |- |मिरग |तरुण शर्मा |सतीश कौशिक, अनूप सोनी |स्टूडियो आर ए, नाम प्रोडक्शंस |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |16 |दशमी |शान्तनु अनंत ताम्बे |वर्धन पूरी, गौरव सरीन |3 एस मूवीज |- |कुछ खट्टा हो जाये |जी अशोक |गुरु रंधावा, साई मांजरेकर |मैच फिल्म्स |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |23 |क्रैक |आदित्य दत्त |विद्युत जामवाल, नोरा फ़तेहि |एक्शन हीरो फिल्म्स |- |आर्टिकल 370 |आदित्य सुहास जाम्भाले |यामी गौतम, प्रियमणि |जिओ स्टूडियो, बी 62 स्टूडियो |- |ऑल इंडिया रैंक |वरुण ग्रोवर |बोधिसत्व शर्मा, समता सुदीक्षा |कार्मिक फिल्म्स |- |छोटे नवाब |कुमुद चौधरी |अक्षय ओबेरॉय, नीरज सूद |यूडली फिल्म्स |- | rowspan="14" style="text-align: center;" |मार्च | rowspan="5" style="text-align: center;" |1 |लापता लेडीज |किरण राव |रवि किशन, नीतांशी गोयल |जिओ स्टूडियो |- |दंगे |बेजोय नाम्बीयार |ईहान भट्ट, निकिता दत्ता |टी - सीरीज फिल्म्स |- |ऑपरेसन वल्न्टाइन |शक्ति परताप सिंग हुडा |वरुण तेज, मानुषी चिल्लर |सोनी पिक्चर्स इंडिया |- |कागज 2 |वी के प्रकास |अनुपम खेर, नीना गुप्ता |सतीश कौशिक एंटेरटैनमेंट |- |फ़ैरे फोलक |करन गोवर |रसिका दुग्गल, मकुल चड्डा |बाला वाला सिनेमा |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |8 |शैतान |विकास बही |अजय देवगन,जयोथीका |जिओ स्टूडियो, देवगन फिल्म्स |- |तेरा क्या होगा लवली |बलवीर सिंग जनजू |रनदीप हुड्डा, करन कुदरा |सोनी पिक्चर्स इंडिया |- |अल्फा बीटा गामा |संकर श्री कुमार |नीसान, रीना अग्रवाल |छोटी फिल्म्स प्रोडुयुसन |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |15 |योद्धा |सागर आमरे, पुसकर ओझा |सिद्धार्थ महलोदरा,दिशा पाटनी |एमोज़ोन में जी एम स्टूडियो |- |बस्तर द नेक्सल स्टोरी |सुदीपतों सेन |अदाह शर्मा, शिल्पा शुक्ला |सन शाइन पिक्चर्स |- |मर्डर मुबारक |होमी अदाजनीय |सारा अली खान, पंकज त्रिपाठी |मदड़ोकक फिल्म्स |- | style="text-align: center;" |21 |ए वतन मेरे वतन |कंनन अय्यर |सारा अली खान,आनंद तिवारी |धर्मतिक एंटेरटैनमेंट |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |22 |मदगाओ एक्स्प्रेस |कुनाल खेमू |दिव्येंदु, प्रतीक गांधी |इक्सेल एंटेरटैनमेंट |- |स्वातंत्र्य वीर सावरकर |रणदीप हूडा |रणदीप हूडा, अंकित लोखण्डे |जी स्टूडियो, रणदीप हूड़ फिल्म्स |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''फेंकना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="15" style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |5 | style="text-align:center;" |दुकान |सिद्धार्थ - गरिमा |मोनिका पँवार, म्रुणाल ठाकुर |वेवबेन्ड प्रोडकसंस | |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |11 | style="text-align: center;" |बड़े मियाँ छोटे मियाँ |अली अब्बास ज़फ़र |अक्षय कुमार , टाइगर श्रॉफ |पूजा एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |मैदान |अमित शर्मा |अजय देवगन , प्रियमणि |जी स्टूडियोज़ | |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |12 | style="text-align: center;" |अमर सिंह चमकीला |इम्तियाज अली |दिलजीत दोसांझ , परिणीति चोपड़ा |नेटफ्लिक्स | |- | style="text-align: center;" |अमीना |कुमार राज |रेखा राणा , अनंत महादेवन |कुमार राज प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" |गौरैया लाइव |गैब्रियल वत्स |आदा सिंह , रंधीर सिंह ठाकुर |रेयर फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |साइलेंस 2: द नाइट आउल बार शूटआउट |अबान भरुचा देओहन्स |मनोज बाजपेयी , प्राची देसाई |जी स्टूडियोज़ | |- | rowspan="6" style="text-align: center;" |19 | style="text-align: center;" |लव सेक्स और धोखा 2 |निम्रित कौर अहलुवालिया |तुषार कपूर , उर्फ़ी जावेद |बालाजी टेलीफ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |दो और दो प्यार |शिर्षा गुहा ठाकुरता |विद्या बालन , प्रतिक गांधी |एप्लॉज़ एंटरटेनमेंट | |- | style="text-align: center;" |काम चालू है |पलाश मुचाल |राजपाल यादव , जिया मानेक |बेसलाइन स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |अप्पू |प्रसेंजित गांगुली |अर्जुन बाजवा, रूपा भीमानी |अप्पू सीरीज | |- | style="text-align: center;" |लव यू शंकर |राजीव एस. रूइया |श्रेयस तलपड़े,तनिषा मुखर्जी,अभिमन्यु सिंह |एसडी वर्ल्ड फ़िल्म प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" |द लिगेसी ऑफ जिनेश्वर |प्रदीप पी. जाधव, विवेक अय्यर |शुभम व्यास,सुरेन्द्र पाल |महावीर टॉकीज़, | |- | style="text-align: center;" |26 | style="text-align: center;" |रुसलान |करण बुटानी |आयुष शर्मा,सष्री श्रेया मिश्रा,जगपति बाबू |श्री सत्य साईं आर्ट्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मैं लड़ेगा |गौरव राणा |आकाश प्रताप सिंह |कथाकार फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | | | | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big> | style="text-align:center;background:#dbfff8;" |10 | style="text-align:center;" |श्रीकांत |तुषार हिरानंदानी |राजकुमार राव, ज्योतिका, आलाया एफ |टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, चॉक एन चीज़ फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |टिप्प्सी |दीपक तिजोरी |दीपक तिजोरी, नताशा सूरी |राजू चड्ढा वेव सिनेमाज़ | |- | rowspan="16" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big> | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |7 | style="text-align:center;" |मल्हार |विशाल कुम्भार |शरीब हाशमी अंजलि पाटिल |वी मोशन पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |बजरंग और अली |जयवीर |सचिन पारिख, गौरव शंकर |अटरअप फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ब्लैकआउट |देवांग शशिन भावसार |विक्रांत मैसी,मौनी रॉय, सुनील ग्रोवर |जियो स्टूडियोज़ 11:11 प्रोडक्शंस | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मुंज्या |आदित्य सरपोतदार |शरवरी,अभय वर्मा |मैडॉक फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फूली |अविनाश ध्यानी |अविनाश ध्यानी,सुरुचि सकलानी, रिया बलूनी |पद्मा सिद्धि फ़िल्म्स,ड्रीम स्काई क्रिएशन्स | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |चंदू चैंपियन |कबीर ख़ान |कार्तिक आर्यन |नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट, कबीर ख़ान फ़िल्म्स | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |मणिहार |संजीव कुमार राजपूत |बदरुल इस्लाम, पंकज बेरी |जय श्री मूवी | |- | style="text-align: center;" |14 | style="text-align: center;" |लव की अरेंज मैरिज |इशरत र खान |सनी सिंघ, अन्नू कपूर |भानुशाली स्टुडियोस लिमिटेड | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |इश्क़ विश्क रिबाउंड |निपुण धर्माधिकारी |रोहित सराफ़, जिब्रान खान |टिप्स इंदुसरतीस | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |महाराज |सिद्धारथ पी मलनोट्रा |जुनैड खान, मनोज जोशी |य आर ऐफ एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |हमारे बारह |कमल चन्द्रा |अन्नू कपूर, मनोज जोशी |राधिका जी फिल्म | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |पुष्तैनी |विनोद रावत |हेमंत पांडे, शशि भूषण | | |- | style="text-align: center;" |21 | style="text-align: center;" |जहांगिर नेशनल यूनिवर्सिटी |विनय शर्मा |रश्मी देसाई, पीयूष मिश्रा |महाकाल मूवी | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ऋतु का राज |आनंद सूर्यपुर |राजेश कुमार, नारायनी शास्त्री |जियो स्टूडियोज़ | |- | style="text-align: center;" |28 | style="text-align: center;" |शर्मा जी कि बेटी |ताहिरा कश्यप खुराना |दिव्या दुत्ता, सैया खेर |अप्लॉज़ एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |कूकी |प्रणब जे डेका |रीना रानी, राजेश तैलंग |जय विरात्र एंटेरटैनमेंट | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="31" |जुलाई |5 |कील |निखिल नागेश भट्ट |लक्षवा, राघव जुले |धमा | |- |10 |वाइल्ड वाइल्ड पंजाब |सिमर प्रीत सिंघ |वरुण शर्मा, सनी सिंघ |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |सरफिरा |सुद्धा कॉंगरा |अक्षय कुमार, परेश रावल |टी - सीरीज फिल्म्स, लव फिल्म्स | |- | |काकुद |अदित्या सर्पोटदार |रितेश देसमुख, साकीब सलीम |आर एस वी पी मूवीज, जी 5 | |- |19 |बेड न्यूज |आनंद तिवारी |विकी कौशल, तृप्ति दिमारी |एमोज़ोन में जी एम स्टूडियो | |- | |एक्सीडेंट ऑफ कन्स्पिरसी गोधरा |एम के शिवाँस |रणवीर सहोरे, मनोज जोशी |ओम त्रिनेत्र फिल्म्स | |- |26 |ब्लडी इश्क |विक्रम भट्ट |अविक गोर, वर्धन पूरी |हरे कृष्णा मीडिया टेक | |- | |प्राइड |पंकज के आर विराट |ऐश्वर्या राज, आरिफ़ ज़ाकरिया |ओ म के एस | |- |2 |औरों में कहाँ दम था |नीरज पांडे |अजय देवगन, तब्बू |फ्राइडे फिल्म वर्क | |- | |उलजन |सुधांशु सरिया |जानवी कपूर, रोहन माथाव |जंगली पिक्चर्स | |- | |आलिया बासु गायब है |प्रीति सिंघ |विनय पाठक, राइमा सेन |रहब पिक्चर्स | |- | |फिर आई हस्सीन दिलरुबा |जयप्रद देसाई |सनी कौशल, विक्रांत मस्से |टी - सीरीज फिल्म्स | |- |9 |घुड़छाड़ी |बीनॉय गांधी |संजय दुतत, रवीना टंडन |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |घुसपालठिया |सूसी गणेशन |उर्वशी रौटेल, अक्षय ओबेरॉय |सूरज प्रोडक्शन | |- |15 |खेल खेल मैं |मुदस्सार अज़ीज़ |अक्षय कुमार , वानी कपूर |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | |वेदा |निककही आडवाणी |जोन अब्राहम, अभिषेक बनर्जी |जी स्टूडियो, एममे एंटेरटैनमेंट | |- | |स्त्री 2 |अमर कौशिक |श्रद्धा कपूर, राजकुमार |मदड़ोकक फिल्म्स, जिओ स्टूडियो | |- |23 |तिकड़म |विवेक अंचलीय |अमित सियाल, अरिष्ट जैन |जिओ स्टूडियो, जिओ सिनेमा | |- | |ए वेडिंग स्टोरी |अबिनव परीक |मुक्ति मोहन, अक्षय आनंद |बाउन्ड्लिस ब्लैक बक फिल्म्स | |- | |पद गए पंगे |संतोष कुमार |राजेश शर्मा, फैसल मालिक |प्राची फिल्म्स | |- | |विस्फोट |कूकी गुलाटी |प्रिया बापट, कैथ एलेन |व्हाइट फेदर फिल्म्स | |- | |ध बकिंघम मुरदर्स |हँसल मेहता |करीना कपूर, रणवीर बरार |बालाजी मोशन पिक्चर | |- |13 |सेक्टर -36 |आदिया निम्बलकर |विक्रांत मस्से, दीपक डॉब्रीयल |जिओ स्टूडियो मदड़ोक फिल्म्स | |- | |बर्लिन |अतुल सभारवाल |राहुल बोस, कबीर बेदी |जी स्टूडियो, ईपपी कि ये मोशन पिक्चर | |- |15 |अद्भुत |सबबीर खान |डायना पेन्टी, रोहन मेहरा |सोनी पिक्चर्स इंडिया | |- | |कहा सुरू कहा खतम |सौरभ दसकुपट |धवनी भानुशाली, विकरम कॉकचर |भानुशाली स्टूडियो, कठपुतली क्रीयेशन्स | |- |20 |युद्धा |रवि वदयावर |रागव जुयाल, राम कपूर |इक्सेल एंटेरटैनमेंट | |- | |नशा जुर्म ओर गंगस्टर्स |राजकुमार पत्र |मुन्नी पंकज, राजकुमार पत्र |पत्रास गलं एंटेरटैनमेंट | |- | |जो तेरा है वो मेरा है |राज त्रिवेदी |परेश रावल, अमित सियाल |जिओ स्टूडियो, जर पिक्चर्स | |- |27 |लव, सितारा |वंदना कटारिया |राजीव सिद्धार्थ, ऋजुल राय |आर एस वीपी मूवीज, जी 5 | |- | |बिन्नी एंड फॅमिली |संजय त्रिपाठी |पंकज कपूर, राजेश कुमार |बालाजी मोशन पिक्चर्स | |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | rowspan="13" |ऑक्टोबर |4 |सी टी आर एल |विकमादित्य |अनन्या पांडे, विहान समता |सैफ्रन मैजिक वर्क, आंदोलन फिल्म्स | |- | |अमर प्रेम कहानी |हार्दिक गज्जर |सनी सिंघ, आदित्य सील |जिओ स्टुडियोस, हार्दिक गुज्जर फिल्म्स | |- | |ध सिगनेचर |गजेन्द्र आहिर |अनुपम खेर, रणवीर शोले |अनुपम खेर स्टूडियो , जी 5 | |- | |जिगरा |वसन बाला |अली भट्ट, वेअंग रैना |वियकों 18 स्टूडियो, धर्म प्रोडक्शन | |- |11 |विकी विद्या का वो वाला विडिओ |राज शादिया |राज कुमार राव, तृप्ति दिमारी |टी - सीरीज फिल्म्स | |- | rowspan="5" |18 |आयुष्मती गीता मटिक पास |प्रदीप खैरवार |कक्षिका कपूर, अनुज कपूर |गुड आइडीअ फिल्म्स | |- |दो पट्टी |शशांक चतुर्वेदी |काजोल, प्राची शाह |कथा पिक्चर्स | |- |बांदा सिंघ चौधरी |अभिषेक सक्सेना |अरशद वर्सी, महेर वीज | | |- |ध मिरांदा ब्रदर्स |संजय गुप्ता |हर्षवर्धन राणे, मीज़ान जाफरी | | |- |नवरस कथा कॉलेज |प्रवीण हिंगोनिया |शीब चद्दन, अलका अमीन | | |- |1 |भूल भुलैया 3 |अनीस बाज़मी |कार्तिक आर्यन, विध्या बालन | | |- | |सिंघम अगैन |रोहित शेट्टी |अजय देवगन, अक्षय कुमार | | |- | |विजय 69 |अक्षय रॉय |अनुपम खेर, मिहिर आहूजा | | |- | rowspan="6" |नवम्बर |8 |एला |रोसन फेरणदेस |ईशा तलवार, सरण्या शर्मा | | |- | |ख्वाबों का जमेला |डैनिश असलम |प्रतीक बब्बर, सयानी गुप्ता | | |- | |ध साबरमती रिपोर्ट |धीरज शर्मा |रिद्धि डोंगर, राशि खनहा | | |- |22 |नाम |अनीस बाज़मी |अजय देवगन, राहुल देव | | |- | |आइ वॉन्ट टू टॉक |सहूजित सिरकर |अभिषेक बच्चन, जोहनी लीवर | | |- |29 |सिकंदर का मुकद्दर |नीरज पांडे |जिमी शेरगिल, अविनाश तिवारी | | |- |दिसम्बर |6 |अग्नि |राहुल ढोलकिया |प्रतीक गांधी, जितेन्द्र जोशी | | |- | |13 |ज़ीरो से रिस्टार्ट |विधु विनोद |मेधा शंकर, अनंत वी जोशी | | |- | | |दिस्पेच्च |कनू बही |मनोज बजपायी, शाहाना गोस्वामी | | |- | |20 |वनवास |अनिल शर्मा |नाना पाटेकर, सिमरत कौर | | |- | | |आउट हाउस |सुनील सुकटंकर |सुनील अभ्यंकर, मोहन अगुसहे | | |- | |25 |बेबी जॉन |कालीस |वरुण धवन, जैकी श्रॉफफ | | |- | | |किसको था पता |राठा शिना |असहनूर कौर, अक्षय ओबेरॉय | | |} == सन्दर्भ == [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] b5t2bg0siy6qs3e4e3u8hbhlu993ahp 2025 की हिंदी फिल्मों की सूची 0 1604960 6537625 6537549 2026-04-08T12:03:13Z MovieLoverFan 505761 /* अप्रैल-जून */ Added details 6537625 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|date=फ़रवरी 2026}} यह 2025 में रिलीज़ हो चुकी या होने वाली [[हिंदी फ़िल्मों|हिंदी फिल्मों]] की सूची है ! == २०२५ हिन्दी फिल्मो का बॉक्स ऑफिस संकलन == {| class="wikitable sortable" |+२०२५ की अधिकतम कमी करनेवाली फिल्मे !Rank !Title !Production company !Worldwide gross !<abbr>Ref.</abbr> |- !1 |[[छावा]] |मेडोक फिल्म्स |₹797.34 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/chhaava/box-office/|title=Chhaava Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-02-14|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !2 |[[सैयारा]] |यश राज फिल्म्स |₹579.23 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/saiyaara/box-office/|title=Saiyaara Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-07-18|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !3 |[[वॉर 2|वॉर २]] |यश राज फिल्म्स |₹351 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/war-2/box-office/|title=War 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-08-14|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/war-2-worldwide-box-office-collection-day-14-hrithik-roshan-jr-ntr-film-reaches-350-cr-beats-adipurush-drishyam-2-101756352481335.html|title=War 2 worldwide box office collection day 14: Hrithik Roshan, Jr NTR film reaches ₹350 cr; beats Adipurush, Drishyam 2|date=2025-08-28|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !4 |''[[महा अवतार नरसिंह|महाव्तार नरसिम्हा]]'' |क्लिम प्रोडक्शन |₹300 - 325 crore | |- !5 |[[सितारे ज़मीन पर|सितारे जमीन पर]] |आमिर खान प्रोडक्शन |₹266.49 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/sitaare-zameen-par/box-office/|title=Sitaare Zameen Par Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-06-20|language=en|access-date=2026-01-02}}</ref> |- !6 |[[रेड 2 (फिल्म)|रेड २]] |टी - सीरीज फिल्म्स |₹243.06 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/raid-2/box-office/|title=Raid 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-05-01|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- !7 |हाउसफूल ५ |नडियादवाला ग्रेंडसन एंटरटेनमेंट |₹242.80 - 248.80 crore | |} == जनवरी–मार्च == {| class="wikitable" |- style="background:#b0e0e6; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:6%;" | रिलीज़ तिथि ! style="width:18%;" | शीर्षक ! style="width:10.5%;" | निर्देशक ! style="width:30%;" | कलाकार !'''स्टूडियो (टी - सीरीज फिल्म्स)''' ! {{refh}} |- | rowspan="12" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |'''जनवरी''' | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''3''' | style="text-align:center;"| ''[[द रैबिट हाउस]]'' || वैभव कुलकर्णी || {{hlist|अमित रियान|करिश्मा|पद्मनाभ|गगन प्रदीप|प्रीति शर्मा|सुरेश कुंभार}} | गीताई प्रोदुयसन || <ref>{{cite web |date=3 January 2025 |title=The Rabbit House |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/the-rabbit-house/critic-review/the-rabbit-house-movie-review/ |website=[[Bollywood Hungama]] |access-date=4 February 2025}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''10''' | style="text-align:center;"| ''फतेह'' || सोनू सूद|| {{hlist|[[सोनू सूद]]|[[नसीरुद्दीन शाह]]|[[जैकलिन फर्नांडीस]]}} | जी स्टुडियोस, शक्ति सागर प्रोडयुसन || <ref>{{Cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sonu-sood-announces-release-date-directorial-fateh-arrive-cinemas-january-10-2025/ |title=Sonu Sood announces the release date of his directorial Fateh; to arrive in cinemas on January 10, 2025 |work=[[Bollywood Hungama]] |date=30 July 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''मैच फिक्सिंग'' || केदार गायकवाड || {{hlist|[[विनीत कुमार सिंह]]|[[राज अर्जुन]]|[[शताफ़ फ़िगार]]|[[अनुजा साठे]]}} | अर्टरेन क्रेयटीन्स || <ref>{{cite news |title=Vineet Kumar Singh-starrer Match Fixing gets new release date |url=https://www.cinemaexpress.com/hindi/news/2024/Dec/27/vineet-kumar-singh-starrer-match-fixing-gets-new-release-date |work=[[Cinema Express]] |date=1 December 2024}}</ref> |- | rowspan="4" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''17''' | style="text-align:center;"| ''इमरजेंसी'' || [[कंगना रनौत]]|| {{hlist|[[कंगना रनौत]]|[[अनुपम खेर]]|[[श्रेयस तलपड़े]]|[[महिमा चौधरी]]|[[मिलिंद सोमन]]|[[सतीश कौशिक]]}} | जी स्टूडियो, मणिकमिक फिल्म्स || <ref>{{Cite news |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/kangana-ranaut-s-emergency-finally-gets-its-release-date-indira-gandhi-s-biopic-to-release-next-year-2024-11-18-962127 |title=Kangana Ranaut's 'Emergency' finally gets its release date |work=India TV |date=18 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''आज़ाद'' || [[अभिषेक कपूर]]|| {{hlist|[[अजय देवगन]]|[[डायना पेंटी]]|आमान देवगन|राशा थडानी|[[मोहित मलिक]]|[[पियूष मिश्रा]]}} | आर एस वीपी मूवीज || <ref>{{Cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ajay-devgn-aaman-devgan-rasha-thadani-starrer-azaad-release-january-17-deets-inside/ |title=Azaad to release on January 17 |work=Bollywood Hungama |date=30 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''मिशन ग्रे हाउस'' || नौशाद सिद्दीकी || {{hlist|अबीयर ख़ान|पूजा शर्मा|[[राजेश शर्मा]]|[[किरण कुमार]]|[[निकहत ख़ान]]|[[कमलेश सावंत]]|[[रज़ा मुराद]]}} | रिलायंस एंटेरटैनमेंट || <ref>{{cite web |url=https://news.abplive.com/entertainment/movies/mission-grey-house-first-look-out-a-gripping-suspense-thriller-releasing-in-january-1735209 |title=Mission Grey House First Look Out |date=30 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''संगी'' || सुमित कुलकर्नी || {{hlist|[[शरीब हाशमी]]|संजय बिश्नोई|[[गौरव मोरे]]|[[विद्या मालवड़े]]|श्यामराज पाटिल|मार्टिन जिशिल}} | यंत्रणा फिल्म्स, आर्मोकस फिलम्स || <ref>{{cite news |title=Sangee Movie Review |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/sangee/amp_movie_review/117332496.cms |work=Times of India |date=17 January 2025}}</ref> |- | rowspan="3" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''24''' | style="text-align:center;"| ''हिसाब बराबर'' || अश्विनी धीर || {{hlist|[[आर. माधवन]]|[[नील नितिन मुकेश]]|[[कीर्ति कुल्हारी]]|[[रश्मि देसाई]]}} | जिओ स्टुडियोस, एस पी साइन कॉर्प || <ref>{{Cite web |url=https://www.ottplay.com/news/hisaab-barabar-trailer-out-r-madhavan-looks-promising-as-he-unravels-banking-scam-in-upcoming-satirical-thriller/b44a969d6e857 |title=Hisaab Barabar Trailer Out}}</ref> |- | style="text-align: center;" |स्काइ फोर्स |संदीप केवलानी अभिषेक अनिल कपूर |[[अक्षय कुमार]], वीर पहारिया, [[सारा अली ख़ान|सारा अली खान]], निमरत कौर |जिओ स्टूडियो, मदड़ोकक फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-starrer-sky-force-release-january-24-2025-makers-drop-trailer-christmas-report/|title=Akshay Kumar starrer Sky Force to release on January 24, 2025, makers to drop trailer on Christmas: Report : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-10-19|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | style="text-align: center;" |स्वीट ड्रीम्स |विक्टर मुखर्जी |अमोल पराशर, मिथिला पलकर |जिओ स्टूडियो, मोनगो पीपल मेडिया |<ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/sweet-dreams-mithila-palkar-amol-parashar-tease-surreal-love-story-ott-release-date-out/f151e614e4554|title=Sweet Dreams announcement: Mithila Palkar and Amol Parashar tease a surreal love story; OTT release date out|website=OTTPlay|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | style="text-align: center;" |28 |ध स्टोरीटेलर |अनंत महादेवा |[[परेश रावल]], आदिल हुसैन, रेवती, तननिष्ठा चैटर्जी |जिओ स्टूडियो, क्वेस्ट फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/amp/entertainment/disney-hotstar-to-stream-paresh-rawal-starrer-the-storyteller-from-january-28/cid/2077842|title=Paresh Rawal-starrer ‘The Storyteller' to premiere on Disney+ Hotstar on January 28}}</ref> |- | style="text-align: center;" |31 |देवा |रोशन एंड्रू |[[शाहिद कपूर]], [[पूजा हेगड़े]] |जी स्टुडियोस, रॉय कपूर फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/shahid-kapoor-pooja-hegde-starrer-deva-gets-preponed-release-january/|title=Shahid Kapoor – Pooja Hegde starrer Deva gets preponed; to release in January : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-27|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | rowspan="13" style="text-align: center;" |फेब्रुअरी | rowspan="4" style="text-align: center;" |7 |लवयापा |अदवैत चन्दन |ख़ुशी कपूर, जुनैद खान |जी स्टूडियो, फाण्टों स्टूडियो |<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/junaid-khan-khushi-kapoor-new-film-loveyapa-release-2025-2655780-2024-12-26|title=Junaid Khan and Khushi Kapoor's next titled Loveyapa, to release in 2025|last=Desk|first=India Today Entertainment|date=2024-12-26|website=India Today|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- |बेडएस रवि कुमार |कैथ गोम्स |[[हिमेश रेशमिया]], [[प्रभु देवा]] |हिमेश रेशममिया मेलोड़िएस |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/badass-ravikumar-trailer-unveiled-january-5-himesh-reshammiya-starrer-release-february-7-2025/|title=Badass Ravikumar trailer to be unveiled on January 5; Himesh Reshammiya starrer to release on February 7, 2025 : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-01-03|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- |मिसिस |आरती कदव |सैन्य मल्होत्रा, निशांत दहिया |जिओ स्टूडियो, बावेज स्टूडियो |<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/feature/mrs-starring-sanya-malhotra-to-release-on-zee5-on-february-7/2463109/|title=‘Mrs’ starring Sanya Malhotra to release on ZEE5 on February 7}}</ref> |- |ध मेहता बॉयज |बोमन ईरानी |बोमन ईरानी, अविनाश तिवारी |ईरानी मॉवईएटोने | |- | style="text-align: center;" |11 |बॉबी और ऋषि की लवस्टोरी |कुणाल कोहली |वर्धन पूरी, कावेरी कपूर |जिओ स्टूडियो, डिज़्नी +हॉट स्टार |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |14 |छावा |लक्समी उठकर | |मदड़ोकक फिल्म्स |- |धूम धाम |रिषभ सेठ |प्रतिक गाँधी, यामी गौतम |जिओ स्टुडियोस, बी 62 स्टूडियो |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |21 |मेरे हस्बैंड की बीवी |मुदस्सर अज़ीज़ |अर्जुन कपूर, रकुल प्रीत सिंघ |पूजा एंटेरटैनमेंट |- |कौशलजीस वर्सेस कौशल |सीमा देसाई |आशुतोष राणा, शीबा चढ़ा |जिओ स्टूडियो, मेरी गो रौंद स्टूडियो |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |28 |शैला |सकी शाह |रोहित चौधरी, सारा खान |रिलायंस एंटेरटैनमेंट, रियोंन फिल्म्स |- |क्रेजी |गिरीश कोहली |सोहम शाह |सोहम शाह फिल्म्स |- |सुपरबॉयस ऑफ़ मालेगाव |रीमा कागती |आदर्श गौरव, विनीत कुमार सिंघ |एमोज़ोन एम जी एम स्टुडियोस |- |दिल दोस्ती और डॉगस |वाइराल शाह |नीना गुप्ता,शरद केलकर |जिओ स्टोडियो, ध क्रिएटिव ट्राइब |- | rowspan="11" style="text-align: center;" |मार्च | rowspan="2" style="text-align: center;" |7 |नादाननीया |सुना गोतम |एबराइम अली खान,खुसी कपूर |धर्मातीक एंटेरटैनमेंट |- |रीवाज़ |मनोज साटी |अनीता राज, जाया प्रदा |कशिश खान, पर्डक्शन |- | rowspan="5" style="text-align: center;" |14 |द डिपलोमेट |शिवम नायर |जॉन इब्राहीम, सादीया खातीब |टी सीरीज फिल्म्स |- |माय मेलबन |कबीर खान, रीमा दास ,ओनिर , इंमतीयाज अली |जेक रीयन, अरका दास |स्क्रीन ऑस्ट्रेलिया, वीक स्क्रीन |- |बी हैप्पी |रेमो डी सौजा |नोरा फतेही, नसर |एंजॉनन प्राइम वीडियो |- |इन गलियो मे |अविनाश दास |विवान शाह, जावेद जाफरी |यदुनाथ फिल्म्स |- |आचारी बा |हार्दिक गुज्जर |नीना गुप्ता, कबीर बेदी |जिओ स्टूडियो, हार्दिक गज्जर फिल्म्स | |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |21 |बाईदा |पुनीत शर्मा |मनीषा राय,शोबित सूजय |एम एन एम एंटेरटैनमेंट |- |तुम को मेरी कसम |विक्रम भट्ट |अनुपम खेर, अदाह शर्मा |इंदिरा एंटेरटैनमेंट |- |पिन्टू की पप्पी |शिव हरे |शुशान्त, जानया जोशी |मीथ्री मूवी मकर्स |- | style="text-align: center;" |30 |सिकन्दर |ऐ आर मुरगूँदाश |सलमान खान, काजल अगरवाल |नादियादवाला ग्रैन्सन एंटेरटैनमेंट |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |10 | style="text-align:center;" |जात |गोपीचन्द मलिनेनी |सनी देओल, रणदीप हूदा |मीथ्री मूवी मकर्स, पीपल मीडिया फैक्ट्री | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big> | style="text-align:center;background:#dbfff8;" |11 | style="text-align:center;" |छोरी 2 |विशाल फुरिया |सोह अली खान, कुलदीप सरीन |टी सीरीज फिल्म्स एमोज़ोन प्राइम वीडियो | |- | style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big> | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | | style="text-align:center;" |केसरी चैप्टर 2 |करन सिंघ त्यागी |अक्षय कुमार, अनन्या पंड्या |धर्मा प्रोडक्शन, केप ऑफ गुड फिल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |18 | style="text-align: center;" |लोगोउट |अमित गोलानी |बबली खान, निमिषा नायर |वियकों 18 स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ध सीक्रिट ऑफ देवकाली |नीरज चौहान |भूमिका गुरुङ, महेश मांजरेकर |चौहान प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ग्राउन्ड ज़ीरो |तेजस प्रभा विजय देओसकर |एमरान हास्मी, जोया हुसैन |इक्सेल एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |जेवल थीफ |कूकले गुलाटी रोबबले गरेवल |सैफ अली खान, निकिता दुत्ता |मरफिक्स पिक्चर्स, नेटफिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फुले |अनंत महादेवन |प्रतीक गांधी, पत्रलेखा |जी स्टुडियोस, डैन्सिंग शिवा फिल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ओए भूतनी के |अजय कैलाश यादव |अशोक ठाकुर, निकिता शर्मा |सहत्याम फिल्म्स, विज़न मोटिन फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |रैड 2 |राज कुमार |अजय देवगन, वाणी कपूर | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |1 | style="text-align: center;" |ध भूतनी |सिद्धांत सचदेव |संजय दुतत, मौनी रॉय | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |कोसतों |सेजल शाह |प्रिया बापट, किशोर कुमार जी | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ध नेट वर्कर |विकास कुमार |ऋषभ पाठक, निखट खान | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |रोमियो एस 3 |गुड्डू धनाओ |ठाकुर अनूपसीग, पलक तिवारी | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |भूल चूख माफ |करन शर्मा |राजकुमार राव, वामिक गबबी | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |कपकपी |संगीथ सीवन |तुषार कपूर, जय ठक्कर | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |पुणे हाइवै |राहुल डा कुनहा -बुगस भार्गव |जिम सरभ, अमित साध | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |केसरी वीर |प्रिंस धीमान |सुनील शेट्टी, विवेक ओबेरॉय | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |30 | style="text-align: center;" |चिड़िया |मेहरण अमरोही |विनय पाठक, अमृता सुभास | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |इंटेरोगटीऑन |अजय वर्मा राजा |मनु सिंघ, राजपाल यादव | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |स्टॉलें |करन तेजपाल |हरीश खन्ना, शुभम वर्धन | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |6 | style="text-align: center;" |हाउस फूल 5 |तरुण मंसूखानी |अक्षय कुमार, संजय दुत्ता | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |20 | style="text-align: center;" |सितारे जमीन पर |आर । एस प्रसंना |आमिर खान, गेनएलिया देशमुख | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |डाटेकतिवे शेरडी |रवि छबरिया |डायना पेन्टी, बोमन ईरानी | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मा |विशाल फुरिया |काजोल, रोहित रॉय | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |27 | style="text-align: center;" |वेल डन सी ए साहब |सर्वेश कुमार सिंग |ज्योति कपूर, निशमा सोनी | | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- |जुलाई | |मेट्रो .. इन दिनों |अनुराग बासु |सारा अली खान, नीना गुप्ता | | |- | |4 |कालीधर लापता |मधुमिता |अभिषेक बच्चन, दैविक भरगेला | | |- | | |अक्षरधाम :ऑपरेशन वज्र शक्ति |केन घोष |अक्षय खंना, विवेक दानिया | | |- | | |मालिक |पुलकित |राजकुमार राव, मानुषी चिल्लर | | |- | |11 |आँखों कि गुस्ताखिया |संतोष सिंघ |विक्रांत माससेर, शनाया कपूर | | |- | | |आप जेसया कोई |विवेक सोनी |आर माधवन, फातिमा सन शैकह | | |- | | |सैयारा |मोहित सूरी |आहान पांडे , अनीत पदड़े | | |- | | |तन्वी ध ग्रेट |अनुपम खेर |जैकी श्रॉफ, अरविद स्वामी | | |- | |18 |निकिता रॉय |कुसश सहिहा |अर्जुन रामपाल, परेश रावल | | |- | | |मुरदेरबाद |अर्नब चैटर्जी |शारीब हाशमी, सलोनी बतरा | | |- | | |संत तुकाराम |आदित्य ओम |संजय मिश्रा, अरुण गोविल | | |- | | |महावातार नरसिंह |आश्विन कुमार |ऐनमैटिड चरकटर्स | | |- | | |सो लॉंग वाईए |मन सिंघ |विक्रम कोछर, पंकज चोंधरी | | |- | |25 |सरजमीं |कयोजे ईरानी |काजोल, ईभरानीम खान | | |- | | |रस |अंगीथ जयराज |रिशि बिस्सा, राजीव कुमार | | |- | |1 |धडक 2 |शाज़िया इकबाल |सिद्धांत चतुर्वेदी, तृप्ति दिमर | | |- | | |सन ऑफ सरदार 2 |विजय कुमार अरोरा |अजय देवगन, मृणाल ठाकुर | | |- | | |अंदाज 2 |सुनील दर्शन |आयुष कुमार, अकाइशा | | |- | |8 |उदीपुर फिलेस |भरत श्रीनात |विजय राज, कमलेश सावंत | | |- | | |घिच पिच |अंकुर सिंगल |नितेश पांडे, कबीर नंदा | | |- | |14 |वर 2 |आयन मुकर्जी |हाइथिक रोशन, किअर अद्वाणी | | |- | | |तेहरान |अरुण गोपालन |जॉन अब्राहन, नीता बाजवा | | |- | | |परम सुंदरी |तुषार जलोट |नीरू बाजवा, जॉन अब्राहम | | |- | |29 |सॉन्ग्स ऑफ पैरडाइस |डैनिश रेनजू |सोनी राज़दान, जैन खान | | |- | | |बागी -4 |ए हर्षा |टाइगर श्रॉफफ, संजय दुतत | | |- | | |ध बेनगु फिलेस |विवेक मंडलेकर |अनुपम खेर, पुनीत इससर | | |- | |5 |इन्स्पेक्टर जेंडे |चिन्मय मंडलेकर |जिम सरभ, मनोज बजपायी | | |- | | |उफ्फ़ यह सियापा |जी अशोक |सोहम शाह, नॉर फतेही | | |- | | |हुमन्स इन ध लूप |अरण्या सहे |सोनल मधुशानकर, गीत गुहा | | |- | | |हीर एक्स्प्रेस |उमेस शुक्ला |दिविता जुनेजा, संजय मिश्रा | | |- | | |लव इन वीतहम |राहुल शान |शताणु महेश्वरी, अवनीत कौर | | |- | |12 |एक चतुर नार |उमेश शुक्ला |दिव्या खोसला, नील नितिन मुकेश | | |- | | |जुगनुमा : ध फैबल |राम रेड्डी |दीपक डब्रियाल, प्रियंका भासे | | |- | | |आबीर गुलाल |आरती एस बागड़ी |फवाद खान, वानी कपूर | | |- | | |मन्नू क्या करेगा |संजय त्रिपाठी |व्योम यादव, विनय पाठक | | |- | | |जोली ऐल ऐल बी -3 |सुभाष कपूर |अक्षय कुमार, हुमा कुरेशी | | |- | | |निशानची |अनुराग कश्यप |मोनिका पनवार, वेदिका पिन्टो | | |- | | |अजेय : ध ऊंटोल्ड स्टोरी ऑफ ए योगी |रवीन्द्र गौतम |अनंत जोशी, परेश रावल | | |- | |26 |होम बौंड़ |नीरज घेवन |ईशान खटतेर, विशाल जेठवा | | |- | | |तू मेरी पूरी कहानी |सहूरिता दास |शम्मी दुहां, आरहानं पटेल | | |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- |ऑक्टोबर |2 |सनी संस्कारी कि तुलसी कुमारी |शशांक खैतन |वरुण धवन, जानवी कपूर | | |- | |10 |लॉर्ड कुरजों कि हवेली |अंशुमान जहा |अर्जुन माथुर, जोहा रहमान | | |- | | |कोन्टरल |सफ़दर अब्बास |ठाकुर अनूप सिंघ, आयेश कड़ुकर | | |- | | |भागवत : चैप्टर वन राक्षस |अक्षय शेरे |अरशद वर्सी, जितेन्द्र कुमार | | |- | |17 |गरीयतेर कलेश |आदित्य चंडीओक |एहसास छानना,सुप्रिया शुक्ला | | |- | | |विंग मन (ध यूनवर्सल आइरनी ऑफ लव) |अनुज गुलाटी |शशांक अरोरा, त्रिमला अधिकारी | | |- | |21 |ठमम |आदित्य सर्पोटदार |परेश रावल, आयुष्मान खुर्राना | | |- | | |एक दीवाने कि दीवनीयत |मिलाप जवेरी |हर्षवर्धन राणे, सोनम बाजवा | | |- | |31 |ध ताज स्टोरी |तुषार आमिश गोयल |परेश रावल, जाकिर हूससड़ीं | | |- | | |सिंगगल सलमा |नचिकेत सामंत |हुमा कुरेशी,सनी सिंघ | | |- | |7 |हक |सुपां वर्मा |एमरान हास्मी, यमी गौतम | | |- | | |जस्सी वेड्स जस्सी |परन बावा |रहमत रैटैन, रणवीर शोरए | | |- | | |बारामुला |आदित्य सुहास |मानव कुल, भाषा सुंबाली | | |- | | |दे दे प्यार दे 2 |अंशुल शर्मा |राकुल प्रीत, अजय देवगन | | |- | | |आग्रा |कनू बही |मोहित अगर्वल, रूहानी शर्मा | | |- | |14 |दिल्ली |देवेन्द्र मालवीय |बृजेन्द्र कला, समर जय सिंघ | | |- | | |काल ट्रिगहोरी |नितिन वैद्य |अरबाज़ खान, राजेश शर्मा | | |- | | |निशानची 2 |अनुराग कश्यप |मोनिका पनवार, वेदिका पिन्टो | | |- | |21 |120 बानदुर |राजनीस राज़ी घई |फरहान अख्तर, राशी खंना | | |- | | |मस्ती 4 |मिलाप जवेरी |विवेक ओबेरॉय, तुषार कपूर | | |- | | |तेरे इश्क में |आनंद ऐल राय |धनु, कृति | | |- | |28 |गुस्ताख इश्क |विभु पूरी |फातिमा सान शैकह, विजय वर्मा | | |- | | |मे नो पाऊस मे प्ले |समर के मुखर्जी |काम्य पंजाबी, यमन वर्मा | | |- | | |कैसी ये पहेली |अनन्या बरत चक्रवर्ती |राजित कपूर, सुकंट गोयल | | |- | |5 |धुरंधर |आदित्य धार |रणवीर सिंग, संजय दुतत | | |- | | |किस किसको प्यार करून 2 |अनुकल्प गोस्वामी |कपिल शर्मा, मनोज सिंघ | | |- | |12 |साली मोहबत |तिसका चोपड़ा |राधिका आपटे, अनुराग कश्यप | | |- | | |ध ग्रेट शमसुद्दीन फॅमिली |अनुषा रिजवी |कृतिका कमरा, फरीदा जलाल | | |- | |19 |रात अकेली है : ध बंसल मुरदर्स |हनी तरहन |रजत कपूर, संजय कपूर | | |- | | |दुर्लभ प्रसाद कि दूसरी शादी |सिद्धांत राज सिंघ |संजय मिश्रा, महिमा चौधरी | | |- | |25 |तू मेरी मैं तेरा मैं तेरा तू मेरी |समीर विद्वयंस |कार्तिक आर्यन, नीना गुप्ता | | |} == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] 9qnc5v9nh0vwfe1vifoc51bjucey5l5 6537634 6537625 2026-04-08T12:20:27Z MovieLoverFan 505761 /* अप्रैल-जून */ Added details 6537634 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|date=फ़रवरी 2026}} यह 2025 में रिलीज़ हो चुकी या होने वाली [[हिंदी फ़िल्मों|हिंदी फिल्मों]] की सूची है ! == २०२५ हिन्दी फिल्मो का बॉक्स ऑफिस संकलन == {| class="wikitable sortable" |+२०२५ की अधिकतम कमी करनेवाली फिल्मे !Rank !Title !Production company !Worldwide gross !<abbr>Ref.</abbr> |- !1 |[[छावा]] |मेडोक फिल्म्स |₹797.34 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/chhaava/box-office/|title=Chhaava Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-02-14|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !2 |[[सैयारा]] |यश राज फिल्म्स |₹579.23 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/saiyaara/box-office/|title=Saiyaara Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-07-18|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !3 |[[वॉर 2|वॉर २]] |यश राज फिल्म्स |₹351 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/war-2/box-office/|title=War 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-08-14|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/war-2-worldwide-box-office-collection-day-14-hrithik-roshan-jr-ntr-film-reaches-350-cr-beats-adipurush-drishyam-2-101756352481335.html|title=War 2 worldwide box office collection day 14: Hrithik Roshan, Jr NTR film reaches ₹350 cr; beats Adipurush, Drishyam 2|date=2025-08-28|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !4 |''[[महा अवतार नरसिंह|महाव्तार नरसिम्हा]]'' |क्लिम प्रोडक्शन |₹300 - 325 crore | |- !5 |[[सितारे ज़मीन पर|सितारे जमीन पर]] |आमिर खान प्रोडक्शन |₹266.49 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/sitaare-zameen-par/box-office/|title=Sitaare Zameen Par Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-06-20|language=en|access-date=2026-01-02}}</ref> |- !6 |[[रेड 2 (फिल्म)|रेड २]] |टी - सीरीज फिल्म्स |₹243.06 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/raid-2/box-office/|title=Raid 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-05-01|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- !7 |हाउसफूल ५ |नडियादवाला ग्रेंडसन एंटरटेनमेंट |₹242.80 - 248.80 crore | |} == जनवरी–मार्च == {| class="wikitable" |- style="background:#b0e0e6; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:6%;" | रिलीज़ तिथि ! style="width:18%;" | शीर्षक ! style="width:10.5%;" | निर्देशक ! style="width:30%;" | कलाकार !'''स्टूडियो (टी - सीरीज फिल्म्स)''' ! {{refh}} |- | rowspan="12" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |'''जनवरी''' | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''3''' | style="text-align:center;"| ''[[द रैबिट हाउस]]'' || वैभव कुलकर्णी || {{hlist|अमित रियान|करिश्मा|पद्मनाभ|गगन प्रदीप|प्रीति शर्मा|सुरेश कुंभार}} | गीताई प्रोदुयसन || <ref>{{cite web |date=3 January 2025 |title=The Rabbit House |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/the-rabbit-house/critic-review/the-rabbit-house-movie-review/ |website=[[Bollywood Hungama]] |access-date=4 February 2025}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''10''' | style="text-align:center;"| ''फतेह'' || सोनू सूद|| {{hlist|[[सोनू सूद]]|[[नसीरुद्दीन शाह]]|[[जैकलिन फर्नांडीस]]}} | जी स्टुडियोस, शक्ति सागर प्रोडयुसन || <ref>{{Cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sonu-sood-announces-release-date-directorial-fateh-arrive-cinemas-january-10-2025/ |title=Sonu Sood announces the release date of his directorial Fateh; to arrive in cinemas on January 10, 2025 |work=[[Bollywood Hungama]] |date=30 July 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''मैच फिक्सिंग'' || केदार गायकवाड || {{hlist|[[विनीत कुमार सिंह]]|[[राज अर्जुन]]|[[शताफ़ फ़िगार]]|[[अनुजा साठे]]}} | अर्टरेन क्रेयटीन्स || <ref>{{cite news |title=Vineet Kumar Singh-starrer Match Fixing gets new release date |url=https://www.cinemaexpress.com/hindi/news/2024/Dec/27/vineet-kumar-singh-starrer-match-fixing-gets-new-release-date |work=[[Cinema Express]] |date=1 December 2024}}</ref> |- | rowspan="4" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''17''' | style="text-align:center;"| ''इमरजेंसी'' || [[कंगना रनौत]]|| {{hlist|[[कंगना रनौत]]|[[अनुपम खेर]]|[[श्रेयस तलपड़े]]|[[महिमा चौधरी]]|[[मिलिंद सोमन]]|[[सतीश कौशिक]]}} | जी स्टूडियो, मणिकमिक फिल्म्स || <ref>{{Cite news |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/kangana-ranaut-s-emergency-finally-gets-its-release-date-indira-gandhi-s-biopic-to-release-next-year-2024-11-18-962127 |title=Kangana Ranaut's 'Emergency' finally gets its release date |work=India TV |date=18 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''आज़ाद'' || [[अभिषेक कपूर]]|| {{hlist|[[अजय देवगन]]|[[डायना पेंटी]]|आमान देवगन|राशा थडानी|[[मोहित मलिक]]|[[पियूष मिश्रा]]}} | आर एस वीपी मूवीज || <ref>{{Cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ajay-devgn-aaman-devgan-rasha-thadani-starrer-azaad-release-january-17-deets-inside/ |title=Azaad to release on January 17 |work=Bollywood Hungama |date=30 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''मिशन ग्रे हाउस'' || नौशाद सिद्दीकी || {{hlist|अबीयर ख़ान|पूजा शर्मा|[[राजेश शर्मा]]|[[किरण कुमार]]|[[निकहत ख़ान]]|[[कमलेश सावंत]]|[[रज़ा मुराद]]}} | रिलायंस एंटेरटैनमेंट || <ref>{{cite web |url=https://news.abplive.com/entertainment/movies/mission-grey-house-first-look-out-a-gripping-suspense-thriller-releasing-in-january-1735209 |title=Mission Grey House First Look Out |date=30 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''संगी'' || सुमित कुलकर्नी || {{hlist|[[शरीब हाशमी]]|संजय बिश्नोई|[[गौरव मोरे]]|[[विद्या मालवड़े]]|श्यामराज पाटिल|मार्टिन जिशिल}} | यंत्रणा फिल्म्स, आर्मोकस फिलम्स || <ref>{{cite news |title=Sangee Movie Review |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/sangee/amp_movie_review/117332496.cms |work=Times of India |date=17 January 2025}}</ref> |- | rowspan="3" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''24''' | style="text-align:center;"| ''हिसाब बराबर'' || अश्विनी धीर || {{hlist|[[आर. माधवन]]|[[नील नितिन मुकेश]]|[[कीर्ति कुल्हारी]]|[[रश्मि देसाई]]}} | जिओ स्टुडियोस, एस पी साइन कॉर्प || <ref>{{Cite web |url=https://www.ottplay.com/news/hisaab-barabar-trailer-out-r-madhavan-looks-promising-as-he-unravels-banking-scam-in-upcoming-satirical-thriller/b44a969d6e857 |title=Hisaab Barabar Trailer Out}}</ref> |- | style="text-align: center;" |स्काइ फोर्स |संदीप केवलानी अभिषेक अनिल कपूर |[[अक्षय कुमार]], वीर पहारिया, [[सारा अली ख़ान|सारा अली खान]], निमरत कौर |जिओ स्टूडियो, मदड़ोकक फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-starrer-sky-force-release-january-24-2025-makers-drop-trailer-christmas-report/|title=Akshay Kumar starrer Sky Force to release on January 24, 2025, makers to drop trailer on Christmas: Report : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-10-19|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | style="text-align: center;" |स्वीट ड्रीम्स |विक्टर मुखर्जी |अमोल पराशर, मिथिला पलकर |जिओ स्टूडियो, मोनगो पीपल मेडिया |<ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/sweet-dreams-mithila-palkar-amol-parashar-tease-surreal-love-story-ott-release-date-out/f151e614e4554|title=Sweet Dreams announcement: Mithila Palkar and Amol Parashar tease a surreal love story; OTT release date out|website=OTTPlay|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | style="text-align: center;" |28 |ध स्टोरीटेलर |अनंत महादेवा |[[परेश रावल]], आदिल हुसैन, रेवती, तननिष्ठा चैटर्जी |जिओ स्टूडियो, क्वेस्ट फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/amp/entertainment/disney-hotstar-to-stream-paresh-rawal-starrer-the-storyteller-from-january-28/cid/2077842|title=Paresh Rawal-starrer ‘The Storyteller' to premiere on Disney+ Hotstar on January 28}}</ref> |- | style="text-align: center;" |31 |देवा |रोशन एंड्रू |[[शाहिद कपूर]], [[पूजा हेगड़े]] |जी स्टुडियोस, रॉय कपूर फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/shahid-kapoor-pooja-hegde-starrer-deva-gets-preponed-release-january/|title=Shahid Kapoor – Pooja Hegde starrer Deva gets preponed; to release in January : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-27|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | rowspan="13" style="text-align: center;" |फेब्रुअरी | rowspan="4" style="text-align: center;" |7 |लवयापा |अदवैत चन्दन |ख़ुशी कपूर, जुनैद खान |जी स्टूडियो, फाण्टों स्टूडियो |<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/junaid-khan-khushi-kapoor-new-film-loveyapa-release-2025-2655780-2024-12-26|title=Junaid Khan and Khushi Kapoor's next titled Loveyapa, to release in 2025|last=Desk|first=India Today Entertainment|date=2024-12-26|website=India Today|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- |बेडएस रवि कुमार |कैथ गोम्स |[[हिमेश रेशमिया]], [[प्रभु देवा]] |हिमेश रेशममिया मेलोड़िएस |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/badass-ravikumar-trailer-unveiled-january-5-himesh-reshammiya-starrer-release-february-7-2025/|title=Badass Ravikumar trailer to be unveiled on January 5; Himesh Reshammiya starrer to release on February 7, 2025 : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-01-03|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- |मिसिस |आरती कदव |सैन्य मल्होत्रा, निशांत दहिया |जिओ स्टूडियो, बावेज स्टूडियो |<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/feature/mrs-starring-sanya-malhotra-to-release-on-zee5-on-february-7/2463109/|title=‘Mrs’ starring Sanya Malhotra to release on ZEE5 on February 7}}</ref> |- |ध मेहता बॉयज |बोमन ईरानी |बोमन ईरानी, अविनाश तिवारी |ईरानी मॉवईएटोने | |- | style="text-align: center;" |11 |बॉबी और ऋषि की लवस्टोरी |कुणाल कोहली |वर्धन पूरी, कावेरी कपूर |जिओ स्टूडियो, डिज़्नी +हॉट स्टार |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |14 |छावा |लक्समी उठकर | |मदड़ोकक फिल्म्स |- |धूम धाम |रिषभ सेठ |प्रतिक गाँधी, यामी गौतम |जिओ स्टुडियोस, बी 62 स्टूडियो |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |21 |मेरे हस्बैंड की बीवी |मुदस्सर अज़ीज़ |अर्जुन कपूर, रकुल प्रीत सिंघ |पूजा एंटेरटैनमेंट |- |कौशलजीस वर्सेस कौशल |सीमा देसाई |आशुतोष राणा, शीबा चढ़ा |जिओ स्टूडियो, मेरी गो रौंद स्टूडियो |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |28 |शैला |सकी शाह |रोहित चौधरी, सारा खान |रिलायंस एंटेरटैनमेंट, रियोंन फिल्म्स |- |क्रेजी |गिरीश कोहली |सोहम शाह |सोहम शाह फिल्म्स |- |सुपरबॉयस ऑफ़ मालेगाव |रीमा कागती |आदर्श गौरव, विनीत कुमार सिंघ |एमोज़ोन एम जी एम स्टुडियोस |- |दिल दोस्ती और डॉगस |वाइराल शाह |नीना गुप्ता,शरद केलकर |जिओ स्टोडियो, ध क्रिएटिव ट्राइब |- | rowspan="11" style="text-align: center;" |मार्च | rowspan="2" style="text-align: center;" |7 |नादाननीया |सुना गोतम |एबराइम अली खान,खुसी कपूर |धर्मातीक एंटेरटैनमेंट |- |रीवाज़ |मनोज साटी |अनीता राज, जाया प्रदा |कशिश खान, पर्डक्शन |- | rowspan="5" style="text-align: center;" |14 |द डिपलोमेट |शिवम नायर |जॉन इब्राहीम, सादीया खातीब |टी सीरीज फिल्म्स |- |माय मेलबन |कबीर खान, रीमा दास ,ओनिर , इंमतीयाज अली |जेक रीयन, अरका दास |स्क्रीन ऑस्ट्रेलिया, वीक स्क्रीन |- |बी हैप्पी |रेमो डी सौजा |नोरा फतेही, नसर |एंजॉनन प्राइम वीडियो |- |इन गलियो मे |अविनाश दास |विवान शाह, जावेद जाफरी |यदुनाथ फिल्म्स |- |आचारी बा |हार्दिक गुज्जर |नीना गुप्ता, कबीर बेदी |जिओ स्टूडियो, हार्दिक गज्जर फिल्म्स | |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |21 |बाईदा |पुनीत शर्मा |मनीषा राय,शोबित सूजय |एम एन एम एंटेरटैनमेंट |- |तुम को मेरी कसम |विक्रम भट्ट |अनुपम खेर, अदाह शर्मा |इंदिरा एंटेरटैनमेंट |- |पिन्टू की पप्पी |शिव हरे |शुशान्त, जानया जोशी |मीथ्री मूवी मकर्स |- | style="text-align: center;" |30 |सिकन्दर |ऐ आर मुरगूँदाश |सलमान खान, काजल अगरवाल |नादियादवाला ग्रैन्सन एंटेरटैनमेंट |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |10 | style="text-align:center;" |जात |गोपीचन्द मलिनेनी |सनी देओल, रणदीप हूदा |मीथ्री मूवी मकर्स, पीपल मीडिया फैक्ट्री | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big> | style="text-align:center;background:#dbfff8;" |11 | style="text-align:center;" |छोरी 2 |विशाल फुरिया |सोह अली खान, कुलदीप सरीन |टी सीरीज फिल्म्स एमोज़ोन प्राइम वीडियो | |- | style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big> | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | | style="text-align:center;" |केसरी चैप्टर 2 |करन सिंघ त्यागी |अक्षय कुमार, अनन्या पंड्या |धर्मा प्रोडक्शन, केप ऑफ गुड फिल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |18 | style="text-align: center;" |लोगोउट |अमित गोलानी |बबली खान, निमिषा नायर |वियकों 18 स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ध सीक्रिट ऑफ देवकाली |नीरज चौहान |भूमिका गुरुङ, महेश मांजरेकर |चौहान प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ग्राउन्ड ज़ीरो |तेजस प्रभा विजय देओसकर |एमरान हास्मी, जोया हुसैन |इक्सेल एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |जेवल थीफ |कूकले गुलाटी रोबबले गरेवल |सैफ अली खान, निकिता दुत्ता |मरफिक्स पिक्चर्स, नेटफिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फुले |अनंत महादेवन |प्रतीक गांधी, पत्रलेखा |जी स्टुडियोस, डैन्सिंग शिवा फिल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ओए भूतनी के |अजय कैलाश यादव |अशोक ठाकुर, निकिता शर्मा |सहत्याम फिल्म्स, विज़न मोटिन फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |रैड 2 |राज कुमार |अजय देवगन, वाणी कपूर |टी - सीरीज फिल्म्स, पनोरमा स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |1 | style="text-align: center;" |ध भूतनी |सिद्धांत सचदेव |संजय दुतत, मौनी रॉय | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |कोसतों |सेजल शाह |प्रिया बापट, किशोर कुमार जी | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ध नेट वर्कर |विकास कुमार |ऋषभ पाठक, निखट खान | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |रोमियो एस 3 |गुड्डू धनाओ |ठाकुर अनूपसीग, पलक तिवारी | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |भूल चूख माफ |करन शर्मा |राजकुमार राव, वामिक गबबी | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |कपकपी |संगीथ सीवन |तुषार कपूर, जय ठक्कर | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |पुणे हाइवै |राहुल डा कुनहा -बुगस भार्गव |जिम सरभ, अमित साध | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |केसरी वीर |प्रिंस धीमान |सुनील शेट्टी, विवेक ओबेरॉय | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |30 | style="text-align: center;" |चिड़िया |मेहरण अमरोही |विनय पाठक, अमृता सुभास | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |इंटेरोगटीऑन |अजय वर्मा राजा |मनु सिंघ, राजपाल यादव | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |स्टॉलें |करन तेजपाल |हरीश खन्ना, शुभम वर्धन | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |6 | style="text-align: center;" |हाउस फूल 5 |तरुण मंसूखानी |अक्षय कुमार, संजय दुत्ता | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |20 | style="text-align: center;" |सितारे जमीन पर |आर । एस प्रसंना |आमिर खान, गेनएलिया देशमुख | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |डाटेकतिवे शेरडी |रवि छबरिया |डायना पेन्टी, बोमन ईरानी | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मा |विशाल फुरिया |काजोल, रोहित रॉय | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |27 | style="text-align: center;" |वेल डन सी ए साहब |सर्वेश कुमार सिंग |ज्योति कपूर, निशमा सोनी | | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- |जुलाई | |मेट्रो .. इन दिनों |अनुराग बासु |सारा अली खान, नीना गुप्ता | | |- | |4 |कालीधर लापता |मधुमिता |अभिषेक बच्चन, दैविक भरगेला | | |- | | |अक्षरधाम :ऑपरेशन वज्र शक्ति |केन घोष |अक्षय खंना, विवेक दानिया | | |- | | |मालिक |पुलकित |राजकुमार राव, मानुषी चिल्लर | | |- | |11 |आँखों कि गुस्ताखिया |संतोष सिंघ |विक्रांत माससेर, शनाया कपूर | | |- | | |आप जेसया कोई |विवेक सोनी |आर माधवन, फातिमा सन शैकह | | |- | | |सैयारा |मोहित सूरी |आहान पांडे , अनीत पदड़े | | |- | | |तन्वी ध ग्रेट |अनुपम खेर |जैकी श्रॉफ, अरविद स्वामी | | |- | |18 |निकिता रॉय |कुसश सहिहा |अर्जुन रामपाल, परेश रावल | | |- | | |मुरदेरबाद |अर्नब चैटर्जी |शारीब हाशमी, सलोनी बतरा | | |- | | |संत तुकाराम |आदित्य ओम |संजय मिश्रा, अरुण गोविल | | |- | | |महावातार नरसिंह |आश्विन कुमार |ऐनमैटिड चरकटर्स | | |- | | |सो लॉंग वाईए |मन सिंघ |विक्रम कोछर, पंकज चोंधरी | | |- | |25 |सरजमीं |कयोजे ईरानी |काजोल, ईभरानीम खान | | |- | | |रस |अंगीथ जयराज |रिशि बिस्सा, राजीव कुमार | | |- | |1 |धडक 2 |शाज़िया इकबाल |सिद्धांत चतुर्वेदी, तृप्ति दिमर | | |- | | |सन ऑफ सरदार 2 |विजय कुमार अरोरा |अजय देवगन, मृणाल ठाकुर | | |- | | |अंदाज 2 |सुनील दर्शन |आयुष कुमार, अकाइशा | | |- | |8 |उदीपुर फिलेस |भरत श्रीनात |विजय राज, कमलेश सावंत | | |- | | |घिच पिच |अंकुर सिंगल |नितेश पांडे, कबीर नंदा | | |- | |14 |वर 2 |आयन मुकर्जी |हाइथिक रोशन, किअर अद्वाणी | | |- | | |तेहरान |अरुण गोपालन |जॉन अब्राहन, नीता बाजवा | | |- | | |परम सुंदरी |तुषार जलोट |नीरू बाजवा, जॉन अब्राहम | | |- | |29 |सॉन्ग्स ऑफ पैरडाइस |डैनिश रेनजू |सोनी राज़दान, जैन खान | | |- | | |बागी -4 |ए हर्षा |टाइगर श्रॉफफ, संजय दुतत | | |- | | |ध बेनगु फिलेस |विवेक मंडलेकर |अनुपम खेर, पुनीत इससर | | |- | |5 |इन्स्पेक्टर जेंडे |चिन्मय मंडलेकर |जिम सरभ, मनोज बजपायी | | |- | | |उफ्फ़ यह सियापा |जी अशोक |सोहम शाह, नॉर फतेही | | |- | | |हुमन्स इन ध लूप |अरण्या सहे |सोनल मधुशानकर, गीत गुहा | | |- | | |हीर एक्स्प्रेस |उमेस शुक्ला |दिविता जुनेजा, संजय मिश्रा | | |- | | |लव इन वीतहम |राहुल शान |शताणु महेश्वरी, अवनीत कौर | | |- | |12 |एक चतुर नार |उमेश शुक्ला |दिव्या खोसला, नील नितिन मुकेश | | |- | | |जुगनुमा : ध फैबल |राम रेड्डी |दीपक डब्रियाल, प्रियंका भासे | | |- | | |आबीर गुलाल |आरती एस बागड़ी |फवाद खान, वानी कपूर | | |- | | |मन्नू क्या करेगा |संजय त्रिपाठी |व्योम यादव, विनय पाठक | | |- | | |जोली ऐल ऐल बी -3 |सुभाष कपूर |अक्षय कुमार, हुमा कुरेशी | | |- | | |निशानची |अनुराग कश्यप |मोनिका पनवार, वेदिका पिन्टो | | |- | | |अजेय : ध ऊंटोल्ड स्टोरी ऑफ ए योगी |रवीन्द्र गौतम |अनंत जोशी, परेश रावल | | |- | |26 |होम बौंड़ |नीरज घेवन |ईशान खटतेर, विशाल जेठवा | | |- | | |तू मेरी पूरी कहानी |सहूरिता दास |शम्मी दुहां, आरहानं पटेल | | |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- |ऑक्टोबर |2 |सनी संस्कारी कि तुलसी कुमारी |शशांक खैतन |वरुण धवन, जानवी कपूर | | |- | |10 |लॉर्ड कुरजों कि हवेली |अंशुमान जहा |अर्जुन माथुर, जोहा रहमान | | |- | | |कोन्टरल |सफ़दर अब्बास |ठाकुर अनूप सिंघ, आयेश कड़ुकर | | |- | | |भागवत : चैप्टर वन राक्षस |अक्षय शेरे |अरशद वर्सी, जितेन्द्र कुमार | | |- | |17 |गरीयतेर कलेश |आदित्य चंडीओक |एहसास छानना,सुप्रिया शुक्ला | | |- | | |विंग मन (ध यूनवर्सल आइरनी ऑफ लव) |अनुज गुलाटी |शशांक अरोरा, त्रिमला अधिकारी | | |- | |21 |ठमम |आदित्य सर्पोटदार |परेश रावल, आयुष्मान खुर्राना | | |- | | |एक दीवाने कि दीवनीयत |मिलाप जवेरी |हर्षवर्धन राणे, सोनम बाजवा | | |- | |31 |ध ताज स्टोरी |तुषार आमिश गोयल |परेश रावल, जाकिर हूससड़ीं | | |- | | |सिंगगल सलमा |नचिकेत सामंत |हुमा कुरेशी,सनी सिंघ | | |- | |7 |हक |सुपां वर्मा |एमरान हास्मी, यमी गौतम | | |- | | |जस्सी वेड्स जस्सी |परन बावा |रहमत रैटैन, रणवीर शोरए | | |- | | |बारामुला |आदित्य सुहास |मानव कुल, भाषा सुंबाली | | |- | | |दे दे प्यार दे 2 |अंशुल शर्मा |राकुल प्रीत, अजय देवगन | | |- | | |आग्रा |कनू बही |मोहित अगर्वल, रूहानी शर्मा | | |- | |14 |दिल्ली |देवेन्द्र मालवीय |बृजेन्द्र कला, समर जय सिंघ | | |- | | |काल ट्रिगहोरी |नितिन वैद्य |अरबाज़ खान, राजेश शर्मा | | |- | | |निशानची 2 |अनुराग कश्यप |मोनिका पनवार, वेदिका पिन्टो | | |- | |21 |120 बानदुर |राजनीस राज़ी घई |फरहान अख्तर, राशी खंना | | |- | | |मस्ती 4 |मिलाप जवेरी |विवेक ओबेरॉय, तुषार कपूर | | |- | | |तेरे इश्क में |आनंद ऐल राय |धनु, कृति | | |- | |28 |गुस्ताख इश्क |विभु पूरी |फातिमा सान शैकह, विजय वर्मा | | |- | | |मे नो पाऊस मे प्ले |समर के मुखर्जी |काम्य पंजाबी, यमन वर्मा | | |- | | |कैसी ये पहेली |अनन्या बरत चक्रवर्ती |राजित कपूर, सुकंट गोयल | | |- | |5 |धुरंधर |आदित्य धार |रणवीर सिंग, संजय दुतत | | |- | | |किस किसको प्यार करून 2 |अनुकल्प गोस्वामी |कपिल शर्मा, मनोज सिंघ | | |- | |12 |साली मोहबत |तिसका चोपड़ा |राधिका आपटे, अनुराग कश्यप | | |- | | |ध ग्रेट शमसुद्दीन फॅमिली |अनुषा रिजवी |कृतिका कमरा, फरीदा जलाल | | |- | |19 |रात अकेली है : ध बंसल मुरदर्स |हनी तरहन |रजत कपूर, संजय कपूर | | |- | | |दुर्लभ प्रसाद कि दूसरी शादी |सिद्धांत राज सिंघ |संजय मिश्रा, महिमा चौधरी | | |- | |25 |तू मेरी मैं तेरा मैं तेरा तू मेरी |समीर विद्वयंस |कार्तिक आर्यन, नीना गुप्ता | | |} == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] mrk10d2swzhkqe4vtwzcerguxc0o1hw 6537641 6537634 2026-04-08T12:27:59Z MovieLoverFan 505761 /* अप्रैल-जून */ Added details 6537641 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|date=फ़रवरी 2026}} यह 2025 में रिलीज़ हो चुकी या होने वाली [[हिंदी फ़िल्मों|हिंदी फिल्मों]] की सूची है ! == २०२५ हिन्दी फिल्मो का बॉक्स ऑफिस संकलन == {| class="wikitable sortable" |+२०२५ की अधिकतम कमी करनेवाली फिल्मे !Rank !Title !Production company !Worldwide gross !<abbr>Ref.</abbr> |- !1 |[[छावा]] |मेडोक फिल्म्स |₹797.34 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/chhaava/box-office/|title=Chhaava Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-02-14|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !2 |[[सैयारा]] |यश राज फिल्म्स |₹579.23 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/saiyaara/box-office/|title=Saiyaara Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-07-18|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !3 |[[वॉर 2|वॉर २]] |यश राज फिल्म्स |₹351 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/war-2/box-office/|title=War 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-08-14|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/war-2-worldwide-box-office-collection-day-14-hrithik-roshan-jr-ntr-film-reaches-350-cr-beats-adipurush-drishyam-2-101756352481335.html|title=War 2 worldwide box office collection day 14: Hrithik Roshan, Jr NTR film reaches ₹350 cr; beats Adipurush, Drishyam 2|date=2025-08-28|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !4 |''[[महा अवतार नरसिंह|महाव्तार नरसिम्हा]]'' |क्लिम प्रोडक्शन |₹300 - 325 crore | |- !5 |[[सितारे ज़मीन पर|सितारे जमीन पर]] |आमिर खान प्रोडक्शन |₹266.49 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/sitaare-zameen-par/box-office/|title=Sitaare Zameen Par Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-06-20|language=en|access-date=2026-01-02}}</ref> |- !6 |[[रेड 2 (फिल्म)|रेड २]] |टी - सीरीज फिल्म्स |₹243.06 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/raid-2/box-office/|title=Raid 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-05-01|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- !7 |हाउसफूल ५ |नडियादवाला ग्रेंडसन एंटरटेनमेंट |₹242.80 - 248.80 crore | |} == जनवरी–मार्च == {| class="wikitable" |- style="background:#b0e0e6; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:6%;" | रिलीज़ तिथि ! style="width:18%;" | शीर्षक ! style="width:10.5%;" | निर्देशक ! style="width:30%;" | कलाकार !'''स्टूडियो (टी - सीरीज फिल्म्स)''' ! {{refh}} |- | rowspan="12" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |'''जनवरी''' | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''3''' | style="text-align:center;"| ''[[द रैबिट हाउस]]'' || वैभव कुलकर्णी || {{hlist|अमित रियान|करिश्मा|पद्मनाभ|गगन प्रदीप|प्रीति शर्मा|सुरेश कुंभार}} | गीताई प्रोदुयसन || <ref>{{cite web |date=3 January 2025 |title=The Rabbit House |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/the-rabbit-house/critic-review/the-rabbit-house-movie-review/ |website=[[Bollywood Hungama]] |access-date=4 February 2025}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''10''' | style="text-align:center;"| ''फतेह'' || सोनू सूद|| {{hlist|[[सोनू सूद]]|[[नसीरुद्दीन शाह]]|[[जैकलिन फर्नांडीस]]}} | जी स्टुडियोस, शक्ति सागर प्रोडयुसन || <ref>{{Cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sonu-sood-announces-release-date-directorial-fateh-arrive-cinemas-january-10-2025/ |title=Sonu Sood announces the release date of his directorial Fateh; to arrive in cinemas on January 10, 2025 |work=[[Bollywood Hungama]] |date=30 July 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''मैच फिक्सिंग'' || केदार गायकवाड || {{hlist|[[विनीत कुमार सिंह]]|[[राज अर्जुन]]|[[शताफ़ फ़िगार]]|[[अनुजा साठे]]}} | अर्टरेन क्रेयटीन्स || <ref>{{cite news |title=Vineet Kumar Singh-starrer Match Fixing gets new release date |url=https://www.cinemaexpress.com/hindi/news/2024/Dec/27/vineet-kumar-singh-starrer-match-fixing-gets-new-release-date |work=[[Cinema Express]] |date=1 December 2024}}</ref> |- | rowspan="4" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''17''' | style="text-align:center;"| ''इमरजेंसी'' || [[कंगना रनौत]]|| {{hlist|[[कंगना रनौत]]|[[अनुपम खेर]]|[[श्रेयस तलपड़े]]|[[महिमा चौधरी]]|[[मिलिंद सोमन]]|[[सतीश कौशिक]]}} | जी स्टूडियो, मणिकमिक फिल्म्स || <ref>{{Cite news |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/kangana-ranaut-s-emergency-finally-gets-its-release-date-indira-gandhi-s-biopic-to-release-next-year-2024-11-18-962127 |title=Kangana Ranaut's 'Emergency' finally gets its release date |work=India TV |date=18 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''आज़ाद'' || [[अभिषेक कपूर]]|| {{hlist|[[अजय देवगन]]|[[डायना पेंटी]]|आमान देवगन|राशा थडानी|[[मोहित मलिक]]|[[पियूष मिश्रा]]}} | आर एस वीपी मूवीज || <ref>{{Cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ajay-devgn-aaman-devgan-rasha-thadani-starrer-azaad-release-january-17-deets-inside/ |title=Azaad to release on January 17 |work=Bollywood Hungama |date=30 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''मिशन ग्रे हाउस'' || नौशाद सिद्दीकी || {{hlist|अबीयर ख़ान|पूजा शर्मा|[[राजेश शर्मा]]|[[किरण कुमार]]|[[निकहत ख़ान]]|[[कमलेश सावंत]]|[[रज़ा मुराद]]}} | रिलायंस एंटेरटैनमेंट || <ref>{{cite web |url=https://news.abplive.com/entertainment/movies/mission-grey-house-first-look-out-a-gripping-suspense-thriller-releasing-in-january-1735209 |title=Mission Grey House First Look Out |date=30 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''संगी'' || सुमित कुलकर्नी || {{hlist|[[शरीब हाशमी]]|संजय बिश्नोई|[[गौरव मोरे]]|[[विद्या मालवड़े]]|श्यामराज पाटिल|मार्टिन जिशिल}} | यंत्रणा फिल्म्स, आर्मोकस फिलम्स || <ref>{{cite news |title=Sangee Movie Review |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/sangee/amp_movie_review/117332496.cms |work=Times of India |date=17 January 2025}}</ref> |- | rowspan="3" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''24''' | style="text-align:center;"| ''हिसाब बराबर'' || अश्विनी धीर || {{hlist|[[आर. माधवन]]|[[नील नितिन मुकेश]]|[[कीर्ति कुल्हारी]]|[[रश्मि देसाई]]}} | जिओ स्टुडियोस, एस पी साइन कॉर्प || <ref>{{Cite web |url=https://www.ottplay.com/news/hisaab-barabar-trailer-out-r-madhavan-looks-promising-as-he-unravels-banking-scam-in-upcoming-satirical-thriller/b44a969d6e857 |title=Hisaab Barabar Trailer Out}}</ref> |- | style="text-align: center;" |स्काइ फोर्स |संदीप केवलानी अभिषेक अनिल कपूर |[[अक्षय कुमार]], वीर पहारिया, [[सारा अली ख़ान|सारा अली खान]], निमरत कौर |जिओ स्टूडियो, मदड़ोकक फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-starrer-sky-force-release-january-24-2025-makers-drop-trailer-christmas-report/|title=Akshay Kumar starrer Sky Force to release on January 24, 2025, makers to drop trailer on Christmas: Report : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-10-19|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | style="text-align: center;" |स्वीट ड्रीम्स |विक्टर मुखर्जी |अमोल पराशर, मिथिला पलकर |जिओ स्टूडियो, मोनगो पीपल मेडिया |<ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/sweet-dreams-mithila-palkar-amol-parashar-tease-surreal-love-story-ott-release-date-out/f151e614e4554|title=Sweet Dreams announcement: Mithila Palkar and Amol Parashar tease a surreal love story; OTT release date out|website=OTTPlay|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | style="text-align: center;" |28 |ध स्टोरीटेलर |अनंत महादेवा |[[परेश रावल]], आदिल हुसैन, रेवती, तननिष्ठा चैटर्जी |जिओ स्टूडियो, क्वेस्ट फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/amp/entertainment/disney-hotstar-to-stream-paresh-rawal-starrer-the-storyteller-from-january-28/cid/2077842|title=Paresh Rawal-starrer ‘The Storyteller' to premiere on Disney+ Hotstar on January 28}}</ref> |- | style="text-align: center;" |31 |देवा |रोशन एंड्रू |[[शाहिद कपूर]], [[पूजा हेगड़े]] |जी स्टुडियोस, रॉय कपूर फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/shahid-kapoor-pooja-hegde-starrer-deva-gets-preponed-release-january/|title=Shahid Kapoor – Pooja Hegde starrer Deva gets preponed; to release in January : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-27|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | rowspan="13" style="text-align: center;" |फेब्रुअरी | rowspan="4" style="text-align: center;" |7 |लवयापा |अदवैत चन्दन |ख़ुशी कपूर, जुनैद खान |जी स्टूडियो, फाण्टों स्टूडियो |<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/junaid-khan-khushi-kapoor-new-film-loveyapa-release-2025-2655780-2024-12-26|title=Junaid Khan and Khushi Kapoor's next titled Loveyapa, to release in 2025|last=Desk|first=India Today Entertainment|date=2024-12-26|website=India Today|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- |बेडएस रवि कुमार |कैथ गोम्स |[[हिमेश रेशमिया]], [[प्रभु देवा]] |हिमेश रेशममिया मेलोड़िएस |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/badass-ravikumar-trailer-unveiled-january-5-himesh-reshammiya-starrer-release-february-7-2025/|title=Badass Ravikumar trailer to be unveiled on January 5; Himesh Reshammiya starrer to release on February 7, 2025 : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-01-03|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- |मिसिस |आरती कदव |सैन्य मल्होत्रा, निशांत दहिया |जिओ स्टूडियो, बावेज स्टूडियो |<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/feature/mrs-starring-sanya-malhotra-to-release-on-zee5-on-february-7/2463109/|title=‘Mrs’ starring Sanya Malhotra to release on ZEE5 on February 7}}</ref> |- |ध मेहता बॉयज |बोमन ईरानी |बोमन ईरानी, अविनाश तिवारी |ईरानी मॉवईएटोने | |- | style="text-align: center;" |11 |बॉबी और ऋषि की लवस्टोरी |कुणाल कोहली |वर्धन पूरी, कावेरी कपूर |जिओ स्टूडियो, डिज़्नी +हॉट स्टार |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |14 |छावा |लक्समी उठकर | |मदड़ोकक फिल्म्स |- |धूम धाम |रिषभ सेठ |प्रतिक गाँधी, यामी गौतम |जिओ स्टुडियोस, बी 62 स्टूडियो |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |21 |मेरे हस्बैंड की बीवी |मुदस्सर अज़ीज़ |अर्जुन कपूर, रकुल प्रीत सिंघ |पूजा एंटेरटैनमेंट |- |कौशलजीस वर्सेस कौशल |सीमा देसाई |आशुतोष राणा, शीबा चढ़ा |जिओ स्टूडियो, मेरी गो रौंद स्टूडियो |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |28 |शैला |सकी शाह |रोहित चौधरी, सारा खान |रिलायंस एंटेरटैनमेंट, रियोंन फिल्म्स |- |क्रेजी |गिरीश कोहली |सोहम शाह |सोहम शाह फिल्म्स |- |सुपरबॉयस ऑफ़ मालेगाव |रीमा कागती |आदर्श गौरव, विनीत कुमार सिंघ |एमोज़ोन एम जी एम स्टुडियोस |- |दिल दोस्ती और डॉगस |वाइराल शाह |नीना गुप्ता,शरद केलकर |जिओ स्टोडियो, ध क्रिएटिव ट्राइब |- | rowspan="11" style="text-align: center;" |मार्च | rowspan="2" style="text-align: center;" |7 |नादाननीया |सुना गोतम |एबराइम अली खान,खुसी कपूर |धर्मातीक एंटेरटैनमेंट |- |रीवाज़ |मनोज साटी |अनीता राज, जाया प्रदा |कशिश खान, पर्डक्शन |- | rowspan="5" style="text-align: center;" |14 |द डिपलोमेट |शिवम नायर |जॉन इब्राहीम, सादीया खातीब |टी सीरीज फिल्म्स |- |माय मेलबन |कबीर खान, रीमा दास ,ओनिर , इंमतीयाज अली |जेक रीयन, अरका दास |स्क्रीन ऑस्ट्रेलिया, वीक स्क्रीन |- |बी हैप्पी |रेमो डी सौजा |नोरा फतेही, नसर |एंजॉनन प्राइम वीडियो |- |इन गलियो मे |अविनाश दास |विवान शाह, जावेद जाफरी |यदुनाथ फिल्म्स |- |आचारी बा |हार्दिक गुज्जर |नीना गुप्ता, कबीर बेदी |जिओ स्टूडियो, हार्दिक गज्जर फिल्म्स | |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |21 |बाईदा |पुनीत शर्मा |मनीषा राय,शोबित सूजय |एम एन एम एंटेरटैनमेंट |- |तुम को मेरी कसम |विक्रम भट्ट |अनुपम खेर, अदाह शर्मा |इंदिरा एंटेरटैनमेंट |- |पिन्टू की पप्पी |शिव हरे |शुशान्त, जानया जोशी |मीथ्री मूवी मकर्स |- | style="text-align: center;" |30 |सिकन्दर |ऐ आर मुरगूँदाश |सलमान खान, काजल अगरवाल |नादियादवाला ग्रैन्सन एंटेरटैनमेंट |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |10 | style="text-align:center;" |जात |गोपीचन्द मलिनेनी |सनी देओल, रणदीप हूदा |मीथ्री मूवी मकर्स, पीपल मीडिया फैक्ट्री | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big> | style="text-align:center;background:#dbfff8;" |11 | style="text-align:center;" |छोरी 2 |विशाल फुरिया |सोह अली खान, कुलदीप सरीन |टी सीरीज फिल्म्स एमोज़ोन प्राइम वीडियो | |- | style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big> | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | | style="text-align:center;" |केसरी चैप्टर 2 |करन सिंघ त्यागी |अक्षय कुमार, अनन्या पंड्या |धर्मा प्रोडक्शन, केप ऑफ गुड फिल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |18 | style="text-align: center;" |लोगोउट |अमित गोलानी |बबली खान, निमिषा नायर |वियकों 18 स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ध सीक्रिट ऑफ देवकाली |नीरज चौहान |भूमिका गुरुङ, महेश मांजरेकर |चौहान प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ग्राउन्ड ज़ीरो |तेजस प्रभा विजय देओसकर |एमरान हास्मी, जोया हुसैन |इक्सेल एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |जेवल थीफ |कूकले गुलाटी रोबबले गरेवल |सैफ अली खान, निकिता दुत्ता |मरफिक्स पिक्चर्स, नेटफिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फुले |अनंत महादेवन |प्रतीक गांधी, पत्रलेखा |जी स्टुडियोस, डैन्सिंग शिवा फिल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ओए भूतनी के |अजय कैलाश यादव |अशोक ठाकुर, निकिता शर्मा |सहत्याम फिल्म्स, विज़न मोटिन फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |रैड 2 |राज कुमार |अजय देवगन, वाणी कपूर |टी - सीरीज फिल्म्स, पनोरमा स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |1 | style="text-align: center;" |ध भूतनी |सिद्धांत सचदेव |संजय दुतत, मौनी रॉय |सोहम रॉक स्टार एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |कोसतों |सेजल शाह |प्रिया बापट, किशोर कुमार जी | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ध नेट वर्कर |विकास कुमार |ऋषभ पाठक, निखट खान | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |रोमियो एस 3 |गुड्डू धनाओ |ठाकुर अनूपसीग, पलक तिवारी | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |भूल चूख माफ |करन शर्मा |राजकुमार राव, वामिक गबबी | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |कपकपी |संगीथ सीवन |तुषार कपूर, जय ठक्कर | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |पुणे हाइवै |राहुल डा कुनहा -बुगस भार्गव |जिम सरभ, अमित साध | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |केसरी वीर |प्रिंस धीमान |सुनील शेट्टी, विवेक ओबेरॉय | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |30 | style="text-align: center;" |चिड़िया |मेहरण अमरोही |विनय पाठक, अमृता सुभास | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |इंटेरोगटीऑन |अजय वर्मा राजा |मनु सिंघ, राजपाल यादव | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |स्टॉलें |करन तेजपाल |हरीश खन्ना, शुभम वर्धन | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |6 | style="text-align: center;" |हाउस फूल 5 |तरुण मंसूखानी |अक्षय कुमार, संजय दुत्ता | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |20 | style="text-align: center;" |सितारे जमीन पर |आर । एस प्रसंना |आमिर खान, गेनएलिया देशमुख | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |डाटेकतिवे शेरडी |रवि छबरिया |डायना पेन्टी, बोमन ईरानी | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मा |विशाल फुरिया |काजोल, रोहित रॉय | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |27 | style="text-align: center;" |वेल डन सी ए साहब |सर्वेश कुमार सिंग |ज्योति कपूर, निशमा सोनी | | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- |जुलाई | |मेट्रो .. इन दिनों |अनुराग बासु |सारा अली खान, नीना गुप्ता | | |- | |4 |कालीधर लापता |मधुमिता |अभिषेक बच्चन, दैविक भरगेला | | |- | | |अक्षरधाम :ऑपरेशन वज्र शक्ति |केन घोष |अक्षय खंना, विवेक दानिया | | |- | | |मालिक |पुलकित |राजकुमार राव, मानुषी चिल्लर | | |- | |11 |आँखों कि गुस्ताखिया |संतोष सिंघ |विक्रांत माससेर, शनाया कपूर | | |- | | |आप जेसया कोई |विवेक सोनी |आर माधवन, फातिमा सन शैकह | | |- | | |सैयारा |मोहित सूरी |आहान पांडे , अनीत पदड़े | | |- | | |तन्वी ध ग्रेट |अनुपम खेर |जैकी श्रॉफ, अरविद स्वामी | | |- | |18 |निकिता रॉय |कुसश सहिहा |अर्जुन रामपाल, परेश रावल | | |- | | |मुरदेरबाद |अर्नब चैटर्जी |शारीब हाशमी, सलोनी बतरा | | |- | | |संत तुकाराम |आदित्य ओम |संजय मिश्रा, अरुण गोविल | | |- | | |महावातार नरसिंह |आश्विन कुमार |ऐनमैटिड चरकटर्स | | |- | | |सो लॉंग वाईए |मन सिंघ |विक्रम कोछर, पंकज चोंधरी | | |- | |25 |सरजमीं |कयोजे ईरानी |काजोल, ईभरानीम खान | | |- | | |रस |अंगीथ जयराज |रिशि बिस्सा, राजीव कुमार | | |- | |1 |धडक 2 |शाज़िया इकबाल |सिद्धांत चतुर्वेदी, तृप्ति दिमर | | |- | | |सन ऑफ सरदार 2 |विजय कुमार अरोरा |अजय देवगन, मृणाल ठाकुर | | |- | | |अंदाज 2 |सुनील दर्शन |आयुष कुमार, अकाइशा | | |- | |8 |उदीपुर फिलेस |भरत श्रीनात |विजय राज, कमलेश सावंत | | |- | | |घिच पिच |अंकुर सिंगल |नितेश पांडे, कबीर नंदा | | |- | |14 |वर 2 |आयन मुकर्जी |हाइथिक रोशन, किअर अद्वाणी | | |- | | |तेहरान |अरुण गोपालन |जॉन अब्राहन, नीता बाजवा | | |- | | |परम सुंदरी |तुषार जलोट |नीरू बाजवा, जॉन अब्राहम | | |- | |29 |सॉन्ग्स ऑफ पैरडाइस |डैनिश रेनजू |सोनी राज़दान, जैन खान | | |- | | |बागी -4 |ए हर्षा |टाइगर श्रॉफफ, संजय दुतत | | |- | | |ध बेनगु फिलेस |विवेक मंडलेकर |अनुपम खेर, पुनीत इससर | | |- | |5 |इन्स्पेक्टर जेंडे |चिन्मय मंडलेकर |जिम सरभ, मनोज बजपायी | | |- | | |उफ्फ़ यह सियापा |जी अशोक |सोहम शाह, नॉर फतेही | | |- | | |हुमन्स इन ध लूप |अरण्या सहे |सोनल मधुशानकर, गीत गुहा | | |- | | |हीर एक्स्प्रेस |उमेस शुक्ला |दिविता जुनेजा, संजय मिश्रा | | |- | | |लव इन वीतहम |राहुल शान |शताणु महेश्वरी, अवनीत कौर | | |- | |12 |एक चतुर नार |उमेश शुक्ला |दिव्या खोसला, नील नितिन मुकेश | | |- | | |जुगनुमा : ध फैबल |राम रेड्डी |दीपक डब्रियाल, प्रियंका भासे | | |- | | |आबीर गुलाल |आरती एस बागड़ी |फवाद खान, वानी कपूर | | |- | | |मन्नू क्या करेगा |संजय त्रिपाठी |व्योम यादव, विनय पाठक | | |- | | |जोली ऐल ऐल बी -3 |सुभाष कपूर |अक्षय कुमार, हुमा कुरेशी | | |- | | |निशानची |अनुराग कश्यप |मोनिका पनवार, वेदिका पिन्टो | | |- | | |अजेय : ध ऊंटोल्ड स्टोरी ऑफ ए योगी |रवीन्द्र गौतम |अनंत जोशी, परेश रावल | | |- | |26 |होम बौंड़ |नीरज घेवन |ईशान खटतेर, विशाल जेठवा | | |- | | |तू मेरी पूरी कहानी |सहूरिता दास |शम्मी दुहां, आरहानं पटेल | | |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- |ऑक्टोबर |2 |सनी संस्कारी कि तुलसी कुमारी |शशांक खैतन |वरुण धवन, जानवी कपूर | | |- | |10 |लॉर्ड कुरजों कि हवेली |अंशुमान जहा |अर्जुन माथुर, जोहा रहमान | | |- | | |कोन्टरल |सफ़दर अब्बास |ठाकुर अनूप सिंघ, आयेश कड़ुकर | | |- | | |भागवत : चैप्टर वन राक्षस |अक्षय शेरे |अरशद वर्सी, जितेन्द्र कुमार | | |- | |17 |गरीयतेर कलेश |आदित्य चंडीओक |एहसास छानना,सुप्रिया शुक्ला | | |- | | |विंग मन (ध यूनवर्सल आइरनी ऑफ लव) |अनुज गुलाटी |शशांक अरोरा, त्रिमला अधिकारी | | |- | |21 |ठमम |आदित्य सर्पोटदार |परेश रावल, आयुष्मान खुर्राना | | |- | | |एक दीवाने कि दीवनीयत |मिलाप जवेरी |हर्षवर्धन राणे, सोनम बाजवा | | |- | |31 |ध ताज स्टोरी |तुषार आमिश गोयल |परेश रावल, जाकिर हूससड़ीं | | |- | | |सिंगगल सलमा |नचिकेत सामंत |हुमा कुरेशी,सनी सिंघ | | |- | |7 |हक |सुपां वर्मा |एमरान हास्मी, यमी गौतम | | |- | | |जस्सी वेड्स जस्सी |परन बावा |रहमत रैटैन, रणवीर शोरए | | |- | | |बारामुला |आदित्य सुहास |मानव कुल, भाषा सुंबाली | | |- | | |दे दे प्यार दे 2 |अंशुल शर्मा |राकुल प्रीत, अजय देवगन | | |- | | |आग्रा |कनू बही |मोहित अगर्वल, रूहानी शर्मा | | |- | |14 |दिल्ली |देवेन्द्र मालवीय |बृजेन्द्र कला, समर जय सिंघ | | |- | | |काल ट्रिगहोरी |नितिन वैद्य |अरबाज़ खान, राजेश शर्मा | | |- | | |निशानची 2 |अनुराग कश्यप |मोनिका पनवार, वेदिका पिन्टो | | |- | |21 |120 बानदुर |राजनीस राज़ी घई |फरहान अख्तर, राशी खंना | | |- | | |मस्ती 4 |मिलाप जवेरी |विवेक ओबेरॉय, तुषार कपूर | | |- | | |तेरे इश्क में |आनंद ऐल राय |धनु, कृति | | |- | |28 |गुस्ताख इश्क |विभु पूरी |फातिमा सान शैकह, विजय वर्मा | | |- | | |मे नो पाऊस मे प्ले |समर के मुखर्जी |काम्य पंजाबी, यमन वर्मा | | |- | | |कैसी ये पहेली |अनन्या बरत चक्रवर्ती |राजित कपूर, सुकंट गोयल | | |- | |5 |धुरंधर |आदित्य धार |रणवीर सिंग, संजय दुतत | | |- | | |किस किसको प्यार करून 2 |अनुकल्प गोस्वामी |कपिल शर्मा, मनोज सिंघ | | |- | |12 |साली मोहबत |तिसका चोपड़ा |राधिका आपटे, अनुराग कश्यप | | |- | | |ध ग्रेट शमसुद्दीन फॅमिली |अनुषा रिजवी |कृतिका कमरा, फरीदा जलाल | | |- | |19 |रात अकेली है : ध बंसल मुरदर्स |हनी तरहन |रजत कपूर, संजय कपूर | | |- | | |दुर्लभ प्रसाद कि दूसरी शादी |सिद्धांत राज सिंघ |संजय मिश्रा, महिमा चौधरी | | |- | |25 |तू मेरी मैं तेरा मैं तेरा तू मेरी |समीर विद्वयंस |कार्तिक आर्यन, नीना गुप्ता | | |} == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] muq6jo9udzu2w0jp36wb0ipi91i28hc 6537645 6537641 2026-04-08T12:31:28Z MovieLoverFan 505761 /* अप्रैल-जून */ Added details 6537645 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|date=फ़रवरी 2026}} यह 2025 में रिलीज़ हो चुकी या होने वाली [[हिंदी फ़िल्मों|हिंदी फिल्मों]] की सूची है ! == २०२५ हिन्दी फिल्मो का बॉक्स ऑफिस संकलन == {| class="wikitable sortable" |+२०२५ की अधिकतम कमी करनेवाली फिल्मे !Rank !Title !Production company !Worldwide gross !<abbr>Ref.</abbr> |- !1 |[[छावा]] |मेडोक फिल्म्स |₹797.34 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/chhaava/box-office/|title=Chhaava Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-02-14|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !2 |[[सैयारा]] |यश राज फिल्म्स |₹579.23 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/saiyaara/box-office/|title=Saiyaara Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-07-18|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !3 |[[वॉर 2|वॉर २]] |यश राज फिल्म्स |₹351 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/war-2/box-office/|title=War 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-08-14|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/war-2-worldwide-box-office-collection-day-14-hrithik-roshan-jr-ntr-film-reaches-350-cr-beats-adipurush-drishyam-2-101756352481335.html|title=War 2 worldwide box office collection day 14: Hrithik Roshan, Jr NTR film reaches ₹350 cr; beats Adipurush, Drishyam 2|date=2025-08-28|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !4 |''[[महा अवतार नरसिंह|महाव्तार नरसिम्हा]]'' |क्लिम प्रोडक्शन |₹300 - 325 crore | |- !5 |[[सितारे ज़मीन पर|सितारे जमीन पर]] |आमिर खान प्रोडक्शन |₹266.49 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/sitaare-zameen-par/box-office/|title=Sitaare Zameen Par Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-06-20|language=en|access-date=2026-01-02}}</ref> |- !6 |[[रेड 2 (फिल्म)|रेड २]] |टी - सीरीज फिल्म्स |₹243.06 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/raid-2/box-office/|title=Raid 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-05-01|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- !7 |हाउसफूल ५ |नडियादवाला ग्रेंडसन एंटरटेनमेंट |₹242.80 - 248.80 crore | |} == जनवरी–मार्च == {| class="wikitable" |- style="background:#b0e0e6; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:6%;" | रिलीज़ तिथि ! style="width:18%;" | शीर्षक ! style="width:10.5%;" | निर्देशक ! style="width:30%;" | कलाकार !'''स्टूडियो (टी - सीरीज फिल्म्स)''' ! {{refh}} |- | rowspan="12" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |'''जनवरी''' | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''3''' | style="text-align:center;"| ''[[द रैबिट हाउस]]'' || वैभव कुलकर्णी || {{hlist|अमित रियान|करिश्मा|पद्मनाभ|गगन प्रदीप|प्रीति शर्मा|सुरेश कुंभार}} | गीताई प्रोदुयसन || <ref>{{cite web |date=3 January 2025 |title=The Rabbit House |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/the-rabbit-house/critic-review/the-rabbit-house-movie-review/ |website=[[Bollywood Hungama]] |access-date=4 February 2025}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''10''' | style="text-align:center;"| ''फतेह'' || सोनू सूद|| {{hlist|[[सोनू सूद]]|[[नसीरुद्दीन शाह]]|[[जैकलिन फर्नांडीस]]}} | जी स्टुडियोस, शक्ति सागर प्रोडयुसन || <ref>{{Cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sonu-sood-announces-release-date-directorial-fateh-arrive-cinemas-january-10-2025/ |title=Sonu Sood announces the release date of his directorial Fateh; to arrive in cinemas on January 10, 2025 |work=[[Bollywood Hungama]] |date=30 July 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''मैच फिक्सिंग'' || केदार गायकवाड || {{hlist|[[विनीत कुमार सिंह]]|[[राज अर्जुन]]|[[शताफ़ फ़िगार]]|[[अनुजा साठे]]}} | अर्टरेन क्रेयटीन्स || <ref>{{cite news |title=Vineet Kumar Singh-starrer Match Fixing gets new release date |url=https://www.cinemaexpress.com/hindi/news/2024/Dec/27/vineet-kumar-singh-starrer-match-fixing-gets-new-release-date |work=[[Cinema Express]] |date=1 December 2024}}</ref> |- | rowspan="4" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''17''' | style="text-align:center;"| ''इमरजेंसी'' || [[कंगना रनौत]]|| {{hlist|[[कंगना रनौत]]|[[अनुपम खेर]]|[[श्रेयस तलपड़े]]|[[महिमा चौधरी]]|[[मिलिंद सोमन]]|[[सतीश कौशिक]]}} | जी स्टूडियो, मणिकमिक फिल्म्स || <ref>{{Cite news |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/kangana-ranaut-s-emergency-finally-gets-its-release-date-indira-gandhi-s-biopic-to-release-next-year-2024-11-18-962127 |title=Kangana Ranaut's 'Emergency' finally gets its release date |work=India TV |date=18 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''आज़ाद'' || [[अभिषेक कपूर]]|| {{hlist|[[अजय देवगन]]|[[डायना पेंटी]]|आमान देवगन|राशा थडानी|[[मोहित मलिक]]|[[पियूष मिश्रा]]}} | आर एस वीपी मूवीज || <ref>{{Cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ajay-devgn-aaman-devgan-rasha-thadani-starrer-azaad-release-january-17-deets-inside/ |title=Azaad to release on January 17 |work=Bollywood Hungama |date=30 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''मिशन ग्रे हाउस'' || नौशाद सिद्दीकी || {{hlist|अबीयर ख़ान|पूजा शर्मा|[[राजेश शर्मा]]|[[किरण कुमार]]|[[निकहत ख़ान]]|[[कमलेश सावंत]]|[[रज़ा मुराद]]}} | रिलायंस एंटेरटैनमेंट || <ref>{{cite web |url=https://news.abplive.com/entertainment/movies/mission-grey-house-first-look-out-a-gripping-suspense-thriller-releasing-in-january-1735209 |title=Mission Grey House First Look Out |date=30 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''संगी'' || सुमित कुलकर्नी || {{hlist|[[शरीब हाशमी]]|संजय बिश्नोई|[[गौरव मोरे]]|[[विद्या मालवड़े]]|श्यामराज पाटिल|मार्टिन जिशिल}} | यंत्रणा फिल्म्स, आर्मोकस फिलम्स || <ref>{{cite news |title=Sangee Movie Review |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/sangee/amp_movie_review/117332496.cms |work=Times of India |date=17 January 2025}}</ref> |- | rowspan="3" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''24''' | style="text-align:center;"| ''हिसाब बराबर'' || अश्विनी धीर || {{hlist|[[आर. माधवन]]|[[नील नितिन मुकेश]]|[[कीर्ति कुल्हारी]]|[[रश्मि देसाई]]}} | जिओ स्टुडियोस, एस पी साइन कॉर्प || <ref>{{Cite web |url=https://www.ottplay.com/news/hisaab-barabar-trailer-out-r-madhavan-looks-promising-as-he-unravels-banking-scam-in-upcoming-satirical-thriller/b44a969d6e857 |title=Hisaab Barabar Trailer Out}}</ref> |- | style="text-align: center;" |स्काइ फोर्स |संदीप केवलानी अभिषेक अनिल कपूर |[[अक्षय कुमार]], वीर पहारिया, [[सारा अली ख़ान|सारा अली खान]], निमरत कौर |जिओ स्टूडियो, मदड़ोकक फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-starrer-sky-force-release-january-24-2025-makers-drop-trailer-christmas-report/|title=Akshay Kumar starrer Sky Force to release on January 24, 2025, makers to drop trailer on Christmas: Report : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-10-19|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | style="text-align: center;" |स्वीट ड्रीम्स |विक्टर मुखर्जी |अमोल पराशर, मिथिला पलकर |जिओ स्टूडियो, मोनगो पीपल मेडिया |<ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/sweet-dreams-mithila-palkar-amol-parashar-tease-surreal-love-story-ott-release-date-out/f151e614e4554|title=Sweet Dreams announcement: Mithila Palkar and Amol Parashar tease a surreal love story; OTT release date out|website=OTTPlay|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | style="text-align: center;" |28 |ध स्टोरीटेलर |अनंत महादेवा |[[परेश रावल]], आदिल हुसैन, रेवती, तननिष्ठा चैटर्जी |जिओ स्टूडियो, क्वेस्ट फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/amp/entertainment/disney-hotstar-to-stream-paresh-rawal-starrer-the-storyteller-from-january-28/cid/2077842|title=Paresh Rawal-starrer ‘The Storyteller' to premiere on Disney+ Hotstar on January 28}}</ref> |- | style="text-align: center;" |31 |देवा |रोशन एंड्रू |[[शाहिद कपूर]], [[पूजा हेगड़े]] |जी स्टुडियोस, रॉय कपूर फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/shahid-kapoor-pooja-hegde-starrer-deva-gets-preponed-release-january/|title=Shahid Kapoor – Pooja Hegde starrer Deva gets preponed; to release in January : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-27|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | rowspan="13" style="text-align: center;" |फेब्रुअरी | rowspan="4" style="text-align: center;" |7 |लवयापा |अदवैत चन्दन |ख़ुशी कपूर, जुनैद खान |जी स्टूडियो, फाण्टों स्टूडियो |<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/junaid-khan-khushi-kapoor-new-film-loveyapa-release-2025-2655780-2024-12-26|title=Junaid Khan and Khushi Kapoor's next titled Loveyapa, to release in 2025|last=Desk|first=India Today Entertainment|date=2024-12-26|website=India Today|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- |बेडएस रवि कुमार |कैथ गोम्स |[[हिमेश रेशमिया]], [[प्रभु देवा]] |हिमेश रेशममिया मेलोड़िएस |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/badass-ravikumar-trailer-unveiled-january-5-himesh-reshammiya-starrer-release-february-7-2025/|title=Badass Ravikumar trailer to be unveiled on January 5; Himesh Reshammiya starrer to release on February 7, 2025 : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-01-03|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- |मिसिस |आरती कदव |सैन्य मल्होत्रा, निशांत दहिया |जिओ स्टूडियो, बावेज स्टूडियो |<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/feature/mrs-starring-sanya-malhotra-to-release-on-zee5-on-february-7/2463109/|title=‘Mrs’ starring Sanya Malhotra to release on ZEE5 on February 7}}</ref> |- |ध मेहता बॉयज |बोमन ईरानी |बोमन ईरानी, अविनाश तिवारी |ईरानी मॉवईएटोने | |- | style="text-align: center;" |11 |बॉबी और ऋषि की लवस्टोरी |कुणाल कोहली |वर्धन पूरी, कावेरी कपूर |जिओ स्टूडियो, डिज़्नी +हॉट स्टार |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |14 |छावा |लक्समी उठकर | |मदड़ोकक फिल्म्स |- |धूम धाम |रिषभ सेठ |प्रतिक गाँधी, यामी गौतम |जिओ स्टुडियोस, बी 62 स्टूडियो |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |21 |मेरे हस्बैंड की बीवी |मुदस्सर अज़ीज़ |अर्जुन कपूर, रकुल प्रीत सिंघ |पूजा एंटेरटैनमेंट |- |कौशलजीस वर्सेस कौशल |सीमा देसाई |आशुतोष राणा, शीबा चढ़ा |जिओ स्टूडियो, मेरी गो रौंद स्टूडियो |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |28 |शैला |सकी शाह |रोहित चौधरी, सारा खान |रिलायंस एंटेरटैनमेंट, रियोंन फिल्म्स |- |क्रेजी |गिरीश कोहली |सोहम शाह |सोहम शाह फिल्म्स |- |सुपरबॉयस ऑफ़ मालेगाव |रीमा कागती |आदर्श गौरव, विनीत कुमार सिंघ |एमोज़ोन एम जी एम स्टुडियोस |- |दिल दोस्ती और डॉगस |वाइराल शाह |नीना गुप्ता,शरद केलकर |जिओ स्टोडियो, ध क्रिएटिव ट्राइब |- | rowspan="11" style="text-align: center;" |मार्च | rowspan="2" style="text-align: center;" |7 |नादाननीया |सुना गोतम |एबराइम अली खान,खुसी कपूर |धर्मातीक एंटेरटैनमेंट |- |रीवाज़ |मनोज साटी |अनीता राज, जाया प्रदा |कशिश खान, पर्डक्शन |- | rowspan="5" style="text-align: center;" |14 |द डिपलोमेट |शिवम नायर |जॉन इब्राहीम, सादीया खातीब |टी सीरीज फिल्म्स |- |माय मेलबन |कबीर खान, रीमा दास ,ओनिर , इंमतीयाज अली |जेक रीयन, अरका दास |स्क्रीन ऑस्ट्रेलिया, वीक स्क्रीन |- |बी हैप्पी |रेमो डी सौजा |नोरा फतेही, नसर |एंजॉनन प्राइम वीडियो |- |इन गलियो मे |अविनाश दास |विवान शाह, जावेद जाफरी |यदुनाथ फिल्म्स |- |आचारी बा |हार्दिक गुज्जर |नीना गुप्ता, कबीर बेदी |जिओ स्टूडियो, हार्दिक गज्जर फिल्म्स | |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |21 |बाईदा |पुनीत शर्मा |मनीषा राय,शोबित सूजय |एम एन एम एंटेरटैनमेंट |- |तुम को मेरी कसम |विक्रम भट्ट |अनुपम खेर, अदाह शर्मा |इंदिरा एंटेरटैनमेंट |- |पिन्टू की पप्पी |शिव हरे |शुशान्त, जानया जोशी |मीथ्री मूवी मकर्स |- | style="text-align: center;" |30 |सिकन्दर |ऐ आर मुरगूँदाश |सलमान खान, काजल अगरवाल |नादियादवाला ग्रैन्सन एंटेरटैनमेंट |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |10 | style="text-align:center;" |जात |गोपीचन्द मलिनेनी |सनी देओल, रणदीप हूदा |मीथ्री मूवी मकर्स, पीपल मीडिया फैक्ट्री | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big> | style="text-align:center;background:#dbfff8;" |11 | style="text-align:center;" |छोरी 2 |विशाल फुरिया |सोह अली खान, कुलदीप सरीन |टी सीरीज फिल्म्स एमोज़ोन प्राइम वीडियो | |- | style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big> | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | | style="text-align:center;" |केसरी चैप्टर 2 |करन सिंघ त्यागी |अक्षय कुमार, अनन्या पंड्या |धर्मा प्रोडक्शन, केप ऑफ गुड फिल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |18 | style="text-align: center;" |लोगोउट |अमित गोलानी |बबली खान, निमिषा नायर |वियकों 18 स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ध सीक्रिट ऑफ देवकाली |नीरज चौहान |भूमिका गुरुङ, महेश मांजरेकर |चौहान प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ग्राउन्ड ज़ीरो |तेजस प्रभा विजय देओसकर |एमरान हास्मी, जोया हुसैन |इक्सेल एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |जेवल थीफ |कूकले गुलाटी रोबबले गरेवल |सैफ अली खान, निकिता दुत्ता |मरफिक्स पिक्चर्स, नेटफिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फुले |अनंत महादेवन |प्रतीक गांधी, पत्रलेखा |जी स्टुडियोस, डैन्सिंग शिवा फिल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ओए भूतनी के |अजय कैलाश यादव |अशोक ठाकुर, निकिता शर्मा |सहत्याम फिल्म्स, विज़न मोटिन फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |रैड 2 |राज कुमार |अजय देवगन, वाणी कपूर |टी - सीरीज फिल्म्स, पनोरमा स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |1 | style="text-align: center;" |ध भूतनी |सिद्धांत सचदेव |संजय दुतत, मौनी रॉय |सोहम रॉक स्टार एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |कोसतों |सेजल शाह |प्रिया बापट, किशोर कुमार जी | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ध नेट वर्कर |विकास कुमार |ऋषभ पाठक, निखट खान | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |रोमियो एस 3 |गुड्डू धनाओ |ठाकुर अनूपसीग, पलक तिवारी | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |भूल चूख माफ |करन शर्मा |राजकुमार राव, वामिक गबबी | | |- | style="text-align: center;" | | rowspan="2" style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |कपकपी |संगीथ सीवन |तुषार कपूर, जय ठक्कर | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |पुणे हाइवै |राहुल डा कुनहा -बुगस भार्गव |जिम सरभ, अमित साध | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |केसरी वीर |प्रिंस धीमान |सुनील शेट्टी, विवेक ओबेरॉय | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |30 | style="text-align: center;" |चिड़िया |मेहरण अमरोही |विनय पाठक, अमृता सुभास | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |इंटेरोगटीऑन |अजय वर्मा राजा |मनु सिंघ, राजपाल यादव | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |स्टॉलें |करन तेजपाल |हरीश खन्ना, शुभम वर्धन | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |6 | style="text-align: center;" |हाउस फूल 5 |तरुण मंसूखानी |अक्षय कुमार, संजय दुत्ता | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |20 | style="text-align: center;" |सितारे जमीन पर |आर । एस प्रसंना |आमिर खान, गेनएलिया देशमुख | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |डाटेकतिवे शेरडी |रवि छबरिया |डायना पेन्टी, बोमन ईरानी | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मा |विशाल फुरिया |काजोल, रोहित रॉय | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |27 | style="text-align: center;" |वेल डन सी ए साहब |सर्वेश कुमार सिंग |ज्योति कपूर, निशमा सोनी | | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- |जुलाई | |मेट्रो .. इन दिनों |अनुराग बासु |सारा अली खान, नीना गुप्ता | | |- | |4 |कालीधर लापता |मधुमिता |अभिषेक बच्चन, दैविक भरगेला | | |- | | |अक्षरधाम :ऑपरेशन वज्र शक्ति |केन घोष |अक्षय खंना, विवेक दानिया | | |- | | |मालिक |पुलकित |राजकुमार राव, मानुषी चिल्लर | | |- | |11 |आँखों कि गुस्ताखिया |संतोष सिंघ |विक्रांत माससेर, शनाया कपूर | | |- | | |आप जेसया कोई |विवेक सोनी |आर माधवन, फातिमा सन शैकह | | |- | | |सैयारा |मोहित सूरी |आहान पांडे , अनीत पदड़े | | |- | | |तन्वी ध ग्रेट |अनुपम खेर |जैकी श्रॉफ, अरविद स्वामी | | |- | |18 |निकिता रॉय |कुसश सहिहा |अर्जुन रामपाल, परेश रावल | | |- | | |मुरदेरबाद |अर्नब चैटर्जी |शारीब हाशमी, सलोनी बतरा | | |- | | |संत तुकाराम |आदित्य ओम |संजय मिश्रा, अरुण गोविल | | |- | | |महावातार नरसिंह |आश्विन कुमार |ऐनमैटिड चरकटर्स | | |- | | |सो लॉंग वाईए |मन सिंघ |विक्रम कोछर, पंकज चोंधरी | | |- | |25 |सरजमीं |कयोजे ईरानी |काजोल, ईभरानीम खान | | |- | | |रस |अंगीथ जयराज |रिशि बिस्सा, राजीव कुमार | | |- | |1 |धडक 2 |शाज़िया इकबाल |सिद्धांत चतुर्वेदी, तृप्ति दिमर | | |- | | |सन ऑफ सरदार 2 |विजय कुमार अरोरा |अजय देवगन, मृणाल ठाकुर | | |- | | |अंदाज 2 |सुनील दर्शन |आयुष कुमार, अकाइशा | | |- | |8 |उदीपुर फिलेस |भरत श्रीनात |विजय राज, कमलेश सावंत | | |- | | |घिच पिच |अंकुर सिंगल |नितेश पांडे, कबीर नंदा | | |- | |14 |वर 2 |आयन मुकर्जी |हाइथिक रोशन, किअर अद्वाणी | | |- | | |तेहरान |अरुण गोपालन |जॉन अब्राहन, नीता बाजवा | | |- | | |परम सुंदरी |तुषार जलोट |नीरू बाजवा, जॉन अब्राहम | | |- | |29 |सॉन्ग्स ऑफ पैरडाइस |डैनिश रेनजू |सोनी राज़दान, जैन खान | | |- | | |बागी -4 |ए हर्षा |टाइगर श्रॉफफ, संजय दुतत | | |- | | |ध बेनगु फिलेस |विवेक मंडलेकर |अनुपम खेर, पुनीत इससर | | |- | |5 |इन्स्पेक्टर जेंडे |चिन्मय मंडलेकर |जिम सरभ, मनोज बजपायी | | |- | | |उफ्फ़ यह सियापा |जी अशोक |सोहम शाह, नॉर फतेही | | |- | | |हुमन्स इन ध लूप |अरण्या सहे |सोनल मधुशानकर, गीत गुहा | | |- | | |हीर एक्स्प्रेस |उमेस शुक्ला |दिविता जुनेजा, संजय मिश्रा | | |- | | |लव इन वीतहम |राहुल शान |शताणु महेश्वरी, अवनीत कौर | | |- | |12 |एक चतुर नार |उमेश शुक्ला |दिव्या खोसला, नील नितिन मुकेश | | |- | | |जुगनुमा : ध फैबल |राम रेड्डी |दीपक डब्रियाल, प्रियंका भासे | | |- | | |आबीर गुलाल |आरती एस बागड़ी |फवाद खान, वानी कपूर | | |- | | |मन्नू क्या करेगा |संजय त्रिपाठी |व्योम यादव, विनय पाठक | | |- | | |जोली ऐल ऐल बी -3 |सुभाष कपूर |अक्षय कुमार, हुमा कुरेशी | | |- | | |निशानची |अनुराग कश्यप |मोनिका पनवार, वेदिका पिन्टो | | |- | | |अजेय : ध ऊंटोल्ड स्टोरी ऑफ ए योगी |रवीन्द्र गौतम |अनंत जोशी, परेश रावल | | |- | |26 |होम बौंड़ |नीरज घेवन |ईशान खटतेर, विशाल जेठवा | | |- | | |तू मेरी पूरी कहानी |सहूरिता दास |शम्मी दुहां, आरहानं पटेल | | |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- |ऑक्टोबर |2 |सनी संस्कारी कि तुलसी कुमारी |शशांक खैतन |वरुण धवन, जानवी कपूर | | |- | |10 |लॉर्ड कुरजों कि हवेली |अंशुमान जहा |अर्जुन माथुर, जोहा रहमान | | |- | | |कोन्टरल |सफ़दर अब्बास |ठाकुर अनूप सिंघ, आयेश कड़ुकर | | |- | | |भागवत : चैप्टर वन राक्षस |अक्षय शेरे |अरशद वर्सी, जितेन्द्र कुमार | | |- | |17 |गरीयतेर कलेश |आदित्य चंडीओक |एहसास छानना,सुप्रिया शुक्ला | | |- | | |विंग मन (ध यूनवर्सल आइरनी ऑफ लव) |अनुज गुलाटी |शशांक अरोरा, त्रिमला अधिकारी | | |- | |21 |ठमम |आदित्य सर्पोटदार |परेश रावल, आयुष्मान खुर्राना | | |- | | |एक दीवाने कि दीवनीयत |मिलाप जवेरी |हर्षवर्धन राणे, सोनम बाजवा | | |- | |31 |ध ताज स्टोरी |तुषार आमिश गोयल |परेश रावल, जाकिर हूससड़ीं | | |- | | |सिंगगल सलमा |नचिकेत सामंत |हुमा कुरेशी,सनी सिंघ | | |- | |7 |हक |सुपां वर्मा |एमरान हास्मी, यमी गौतम | | |- | | |जस्सी वेड्स जस्सी |परन बावा |रहमत रैटैन, रणवीर शोरए | | |- | | |बारामुला |आदित्य सुहास |मानव कुल, भाषा सुंबाली | | |- | | |दे दे प्यार दे 2 |अंशुल शर्मा |राकुल प्रीत, अजय देवगन | | |- | | |आग्रा |कनू बही |मोहित अगर्वल, रूहानी शर्मा | | |- | |14 |दिल्ली |देवेन्द्र मालवीय |बृजेन्द्र कला, समर जय सिंघ | | |- | | |काल ट्रिगहोरी |नितिन वैद्य |अरबाज़ खान, राजेश शर्मा | | |- | | |निशानची 2 |अनुराग कश्यप |मोनिका पनवार, वेदिका पिन्टो | | |- | |21 |120 बानदुर |राजनीस राज़ी घई |फरहान अख्तर, राशी खंना | | |- | | |मस्ती 4 |मिलाप जवेरी |विवेक ओबेरॉय, तुषार कपूर | | |- | | |तेरे इश्क में |आनंद ऐल राय |धनु, कृति | | |- | |28 |गुस्ताख इश्क |विभु पूरी |फातिमा सान शैकह, विजय वर्मा | | |- | | |मे नो पाऊस मे प्ले |समर के मुखर्जी |काम्य पंजाबी, यमन वर्मा | | |- | | |कैसी ये पहेली |अनन्या बरत चक्रवर्ती |राजित कपूर, सुकंट गोयल | | |- | |5 |धुरंधर |आदित्य धार |रणवीर सिंग, संजय दुतत | | |- | | |किस किसको प्यार करून 2 |अनुकल्प गोस्वामी |कपिल शर्मा, मनोज सिंघ | | |- | |12 |साली मोहबत |तिसका चोपड़ा |राधिका आपटे, अनुराग कश्यप | | |- | | |ध ग्रेट शमसुद्दीन फॅमिली |अनुषा रिजवी |कृतिका कमरा, फरीदा जलाल | | |- | |19 |रात अकेली है : ध बंसल मुरदर्स |हनी तरहन |रजत कपूर, संजय कपूर | | |- | | |दुर्लभ प्रसाद कि दूसरी शादी |सिद्धांत राज सिंघ |संजय मिश्रा, महिमा चौधरी | | |- | |25 |तू मेरी मैं तेरा मैं तेरा तू मेरी |समीर विद्वयंस |कार्तिक आर्यन, नीना गुप्ता | | |} == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] 95g50qm7k6b1p3t2i5r64evevxi3co9 6537651 6537645 2026-04-08T12:38:57Z MovieLoverFan 505761 /* अप्रैल-जून */ Added details 6537651 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|date=फ़रवरी 2026}} यह 2025 में रिलीज़ हो चुकी या होने वाली [[हिंदी फ़िल्मों|हिंदी फिल्मों]] की सूची है ! == २०२५ हिन्दी फिल्मो का बॉक्स ऑफिस संकलन == {| class="wikitable sortable" |+२०२५ की अधिकतम कमी करनेवाली फिल्मे !Rank !Title !Production company !Worldwide gross !<abbr>Ref.</abbr> |- !1 |[[छावा]] |मेडोक फिल्म्स |₹797.34 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/chhaava/box-office/|title=Chhaava Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-02-14|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !2 |[[सैयारा]] |यश राज फिल्म्स |₹579.23 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/saiyaara/box-office/|title=Saiyaara Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-07-18|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !3 |[[वॉर 2|वॉर २]] |यश राज फिल्म्स |₹351 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/war-2/box-office/|title=War 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-08-14|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/war-2-worldwide-box-office-collection-day-14-hrithik-roshan-jr-ntr-film-reaches-350-cr-beats-adipurush-drishyam-2-101756352481335.html|title=War 2 worldwide box office collection day 14: Hrithik Roshan, Jr NTR film reaches ₹350 cr; beats Adipurush, Drishyam 2|date=2025-08-28|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !4 |''[[महा अवतार नरसिंह|महाव्तार नरसिम्हा]]'' |क्लिम प्रोडक्शन |₹300 - 325 crore | |- !5 |[[सितारे ज़मीन पर|सितारे जमीन पर]] |आमिर खान प्रोडक्शन |₹266.49 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/sitaare-zameen-par/box-office/|title=Sitaare Zameen Par Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-06-20|language=en|access-date=2026-01-02}}</ref> |- !6 |[[रेड 2 (फिल्म)|रेड २]] |टी - सीरीज फिल्म्स |₹243.06 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/raid-2/box-office/|title=Raid 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-05-01|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- !7 |हाउसफूल ५ |नडियादवाला ग्रेंडसन एंटरटेनमेंट |₹242.80 - 248.80 crore | |} == जनवरी–मार्च == {| class="wikitable" |- style="background:#b0e0e6; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:6%;" | रिलीज़ तिथि ! style="width:18%;" | शीर्षक ! style="width:10.5%;" | निर्देशक ! style="width:30%;" | कलाकार !'''स्टूडियो (टी - सीरीज फिल्म्स)''' ! {{refh}} |- | rowspan="12" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |'''जनवरी''' | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''3''' | style="text-align:center;"| ''[[द रैबिट हाउस]]'' || वैभव कुलकर्णी || {{hlist|अमित रियान|करिश्मा|पद्मनाभ|गगन प्रदीप|प्रीति शर्मा|सुरेश कुंभार}} | गीताई प्रोदुयसन || <ref>{{cite web |date=3 January 2025 |title=The Rabbit House |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/the-rabbit-house/critic-review/the-rabbit-house-movie-review/ |website=[[Bollywood Hungama]] |access-date=4 February 2025}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''10''' | style="text-align:center;"| ''फतेह'' || सोनू सूद|| {{hlist|[[सोनू सूद]]|[[नसीरुद्दीन शाह]]|[[जैकलिन फर्नांडीस]]}} | जी स्टुडियोस, शक्ति सागर प्रोडयुसन || <ref>{{Cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sonu-sood-announces-release-date-directorial-fateh-arrive-cinemas-january-10-2025/ |title=Sonu Sood announces the release date of his directorial Fateh; to arrive in cinemas on January 10, 2025 |work=[[Bollywood Hungama]] |date=30 July 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''मैच फिक्सिंग'' || केदार गायकवाड || {{hlist|[[विनीत कुमार सिंह]]|[[राज अर्जुन]]|[[शताफ़ फ़िगार]]|[[अनुजा साठे]]}} | अर्टरेन क्रेयटीन्स || <ref>{{cite news |title=Vineet Kumar Singh-starrer Match Fixing gets new release date |url=https://www.cinemaexpress.com/hindi/news/2024/Dec/27/vineet-kumar-singh-starrer-match-fixing-gets-new-release-date |work=[[Cinema Express]] |date=1 December 2024}}</ref> |- | rowspan="4" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''17''' | style="text-align:center;"| ''इमरजेंसी'' || [[कंगना रनौत]]|| {{hlist|[[कंगना रनौत]]|[[अनुपम खेर]]|[[श्रेयस तलपड़े]]|[[महिमा चौधरी]]|[[मिलिंद सोमन]]|[[सतीश कौशिक]]}} | जी स्टूडियो, मणिकमिक फिल्म्स || <ref>{{Cite news |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/kangana-ranaut-s-emergency-finally-gets-its-release-date-indira-gandhi-s-biopic-to-release-next-year-2024-11-18-962127 |title=Kangana Ranaut's 'Emergency' finally gets its release date |work=India TV |date=18 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''आज़ाद'' || [[अभिषेक कपूर]]|| {{hlist|[[अजय देवगन]]|[[डायना पेंटी]]|आमान देवगन|राशा थडानी|[[मोहित मलिक]]|[[पियूष मिश्रा]]}} | आर एस वीपी मूवीज || <ref>{{Cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ajay-devgn-aaman-devgan-rasha-thadani-starrer-azaad-release-january-17-deets-inside/ |title=Azaad to release on January 17 |work=Bollywood Hungama |date=30 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''मिशन ग्रे हाउस'' || नौशाद सिद्दीकी || {{hlist|अबीयर ख़ान|पूजा शर्मा|[[राजेश शर्मा]]|[[किरण कुमार]]|[[निकहत ख़ान]]|[[कमलेश सावंत]]|[[रज़ा मुराद]]}} | रिलायंस एंटेरटैनमेंट || <ref>{{cite web |url=https://news.abplive.com/entertainment/movies/mission-grey-house-first-look-out-a-gripping-suspense-thriller-releasing-in-january-1735209 |title=Mission Grey House First Look Out |date=30 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''संगी'' || सुमित कुलकर्नी || {{hlist|[[शरीब हाशमी]]|संजय बिश्नोई|[[गौरव मोरे]]|[[विद्या मालवड़े]]|श्यामराज पाटिल|मार्टिन जिशिल}} | यंत्रणा फिल्म्स, आर्मोकस फिलम्स || <ref>{{cite news |title=Sangee Movie Review |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/sangee/amp_movie_review/117332496.cms |work=Times of India |date=17 January 2025}}</ref> |- | rowspan="3" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''24''' | style="text-align:center;"| ''हिसाब बराबर'' || अश्विनी धीर || {{hlist|[[आर. माधवन]]|[[नील नितिन मुकेश]]|[[कीर्ति कुल्हारी]]|[[रश्मि देसाई]]}} | जिओ स्टुडियोस, एस पी साइन कॉर्प || <ref>{{Cite web |url=https://www.ottplay.com/news/hisaab-barabar-trailer-out-r-madhavan-looks-promising-as-he-unravels-banking-scam-in-upcoming-satirical-thriller/b44a969d6e857 |title=Hisaab Barabar Trailer Out}}</ref> |- | style="text-align: center;" |स्काइ फोर्स |संदीप केवलानी अभिषेक अनिल कपूर |[[अक्षय कुमार]], वीर पहारिया, [[सारा अली ख़ान|सारा अली खान]], निमरत कौर |जिओ स्टूडियो, मदड़ोकक फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-starrer-sky-force-release-january-24-2025-makers-drop-trailer-christmas-report/|title=Akshay Kumar starrer Sky Force to release on January 24, 2025, makers to drop trailer on Christmas: Report : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-10-19|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | style="text-align: center;" |स्वीट ड्रीम्स |विक्टर मुखर्जी |अमोल पराशर, मिथिला पलकर |जिओ स्टूडियो, मोनगो पीपल मेडिया |<ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/sweet-dreams-mithila-palkar-amol-parashar-tease-surreal-love-story-ott-release-date-out/f151e614e4554|title=Sweet Dreams announcement: Mithila Palkar and Amol Parashar tease a surreal love story; OTT release date out|website=OTTPlay|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | style="text-align: center;" |28 |ध स्टोरीटेलर |अनंत महादेवा |[[परेश रावल]], आदिल हुसैन, रेवती, तननिष्ठा चैटर्जी |जिओ स्टूडियो, क्वेस्ट फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/amp/entertainment/disney-hotstar-to-stream-paresh-rawal-starrer-the-storyteller-from-january-28/cid/2077842|title=Paresh Rawal-starrer ‘The Storyteller' to premiere on Disney+ Hotstar on January 28}}</ref> |- | style="text-align: center;" |31 |देवा |रोशन एंड्रू |[[शाहिद कपूर]], [[पूजा हेगड़े]] |जी स्टुडियोस, रॉय कपूर फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/shahid-kapoor-pooja-hegde-starrer-deva-gets-preponed-release-january/|title=Shahid Kapoor – Pooja Hegde starrer Deva gets preponed; to release in January : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-27|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | rowspan="13" style="text-align: center;" |फेब्रुअरी | rowspan="4" style="text-align: center;" |7 |लवयापा |अदवैत चन्दन |ख़ुशी कपूर, जुनैद खान |जी स्टूडियो, फाण्टों स्टूडियो |<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/junaid-khan-khushi-kapoor-new-film-loveyapa-release-2025-2655780-2024-12-26|title=Junaid Khan and Khushi Kapoor's next titled Loveyapa, to release in 2025|last=Desk|first=India Today Entertainment|date=2024-12-26|website=India Today|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- |बेडएस रवि कुमार |कैथ गोम्स |[[हिमेश रेशमिया]], [[प्रभु देवा]] |हिमेश रेशममिया मेलोड़िएस |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/badass-ravikumar-trailer-unveiled-january-5-himesh-reshammiya-starrer-release-february-7-2025/|title=Badass Ravikumar trailer to be unveiled on January 5; Himesh Reshammiya starrer to release on February 7, 2025 : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-01-03|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- |मिसिस |आरती कदव |सैन्य मल्होत्रा, निशांत दहिया |जिओ स्टूडियो, बावेज स्टूडियो |<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/feature/mrs-starring-sanya-malhotra-to-release-on-zee5-on-february-7/2463109/|title=‘Mrs’ starring Sanya Malhotra to release on ZEE5 on February 7}}</ref> |- |ध मेहता बॉयज |बोमन ईरानी |बोमन ईरानी, अविनाश तिवारी |ईरानी मॉवईएटोने | |- | style="text-align: center;" |11 |बॉबी और ऋषि की लवस्टोरी |कुणाल कोहली |वर्धन पूरी, कावेरी कपूर |जिओ स्टूडियो, डिज़्नी +हॉट स्टार |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |14 |छावा |लक्समी उठकर | |मदड़ोकक फिल्म्स |- |धूम धाम |रिषभ सेठ |प्रतिक गाँधी, यामी गौतम |जिओ स्टुडियोस, बी 62 स्टूडियो |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |21 |मेरे हस्बैंड की बीवी |मुदस्सर अज़ीज़ |अर्जुन कपूर, रकुल प्रीत सिंघ |पूजा एंटेरटैनमेंट |- |कौशलजीस वर्सेस कौशल |सीमा देसाई |आशुतोष राणा, शीबा चढ़ा |जिओ स्टूडियो, मेरी गो रौंद स्टूडियो |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |28 |शैला |सकी शाह |रोहित चौधरी, सारा खान |रिलायंस एंटेरटैनमेंट, रियोंन फिल्म्स |- |क्रेजी |गिरीश कोहली |सोहम शाह |सोहम शाह फिल्म्स |- |सुपरबॉयस ऑफ़ मालेगाव |रीमा कागती |आदर्श गौरव, विनीत कुमार सिंघ |एमोज़ोन एम जी एम स्टुडियोस |- |दिल दोस्ती और डॉगस |वाइराल शाह |नीना गुप्ता,शरद केलकर |जिओ स्टोडियो, ध क्रिएटिव ट्राइब |- | rowspan="11" style="text-align: center;" |मार्च | rowspan="2" style="text-align: center;" |7 |नादाननीया |सुना गोतम |एबराइम अली खान,खुसी कपूर |धर्मातीक एंटेरटैनमेंट |- |रीवाज़ |मनोज साटी |अनीता राज, जाया प्रदा |कशिश खान, पर्डक्शन |- | rowspan="5" style="text-align: center;" |14 |द डिपलोमेट |शिवम नायर |जॉन इब्राहीम, सादीया खातीब |टी सीरीज फिल्म्स |- |माय मेलबन |कबीर खान, रीमा दास ,ओनिर , इंमतीयाज अली |जेक रीयन, अरका दास |स्क्रीन ऑस्ट्रेलिया, वीक स्क्रीन |- |बी हैप्पी |रेमो डी सौजा |नोरा फतेही, नसर |एंजॉनन प्राइम वीडियो |- |इन गलियो मे |अविनाश दास |विवान शाह, जावेद जाफरी |यदुनाथ फिल्म्स |- |आचारी बा |हार्दिक गुज्जर |नीना गुप्ता, कबीर बेदी |जिओ स्टूडियो, हार्दिक गज्जर फिल्म्स | |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |21 |बाईदा |पुनीत शर्मा |मनीषा राय,शोबित सूजय |एम एन एम एंटेरटैनमेंट |- |तुम को मेरी कसम |विक्रम भट्ट |अनुपम खेर, अदाह शर्मा |इंदिरा एंटेरटैनमेंट |- |पिन्टू की पप्पी |शिव हरे |शुशान्त, जानया जोशी |मीथ्री मूवी मकर्स |- | style="text-align: center;" |30 |सिकन्दर |ऐ आर मुरगूँदाश |सलमान खान, काजल अगरवाल |नादियादवाला ग्रैन्सन एंटेरटैनमेंट |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |10 | style="text-align:center;" |जात |गोपीचन्द मलिनेनी |सनी देओल, रणदीप हूदा |मीथ्री मूवी मकर्स, पीपल मीडिया फैक्ट्री | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | | style="text-align:center;background:#dbfff8;" |11 | style="text-align:center;" |छोरी 2 |विशाल फुरिया |सोह अली खान, कुलदीप सरीन |टी सीरीज फिल्म्स एमोज़ोन प्राइम वीडियो | |- | style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | | style="text-align:center;" |केसरी चैप्टर 2 |करन सिंघ त्यागी |अक्षय कुमार, अनन्या पंड्या |धर्मा प्रोडक्शन, केप ऑफ गुड फिल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |18 | style="text-align: center;" |लोगोउट |अमित गोलानी |बबली खान, निमिषा नायर |वियकों 18 स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ध सीक्रिट ऑफ देवकाली |नीरज चौहान |भूमिका गुरुङ, महेश मांजरेकर |चौहान प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ग्राउन्ड ज़ीरो |तेजस प्रभा विजय देओसकर |एमरान हास्मी, जोया हुसैन |इक्सेल एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |जेवल थीफ |कूकले गुलाटी रोबबले गरेवल |सैफ अली खान, निकिता दुत्ता |मरफिक्स पिक्चर्स, नेटफिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फुले |अनंत महादेवन |प्रतीक गांधी, पत्रलेखा |जी स्टुडियोस, डैन्सिंग शिवा फिल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ओए भूतनी के |अजय कैलाश यादव |अशोक ठाकुर, निकिता शर्मा |सहत्याम फिल्म्स, विज़न मोटिन फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |रैड 2 |राज कुमार |अजय देवगन, वाणी कपूर |टी - सीरीज फिल्म्स, पनोरमा स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" |मई | style="text-align: center;" |1 | style="text-align: center;" |ध भूतनी |सिद्धांत सचदेव |संजय दुतत, मौनी रॉय |सोहम रॉक स्टार एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |कोसतों |सेजल शाह |प्रिया बापट, किशोर कुमार जी | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ध नेट वर्कर |विकास कुमार |ऋषभ पाठक, निखट खान | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |रोमियो एस 3 |गुड्डू धनाओ |ठाकुर अनूपसीग, पलक तिवारी | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |भूल चूख माफ |करन शर्मा |राजकुमार राव, वामिक गबबी | | |- | style="text-align: center;" | | rowspan="2" style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |कपकपी |संगीथ सीवन |तुषार कपूर, जय ठक्कर | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |पुणे हाइवै |राहुल डा कुनहा -बुगस भार्गव |जिम सरभ, अमित साध | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |केसरी वीर |प्रिंस धीमान |सुनील शेट्टी, विवेक ओबेरॉय | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |30 | style="text-align: center;" |चिड़िया |मेहरण अमरोही |विनय पाठक, अमृता सुभास | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |इंटेरोगटीऑन |अजय वर्मा राजा |मनु सिंघ, राजपाल यादव | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |स्टॉलें |करन तेजपाल |हरीश खन्ना, शुभम वर्धन | | |- | style="text-align: center;" |जुन | style="text-align: center;" |6 | style="text-align: center;" |हाउस फूल 5 |तरुण मंसूखानी |अक्षय कुमार, संजय दुत्ता | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |20 | style="text-align: center;" |सितारे जमीन पर |आर । एस प्रसंना |आमिर खान, गेनएलिया देशमुख | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |डाटेकतिवे शेरडी |रवि छबरिया |डायना पेन्टी, बोमन ईरानी | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मा |विशाल फुरिया |काजोल, रोहित रॉय | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |27 | style="text-align: center;" |वेल डन सी ए साहब |सर्वेश कुमार सिंग |ज्योति कपूर, निशमा सोनी | | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- |जुलाई | |मेट्रो .. इन दिनों |अनुराग बासु |सारा अली खान, नीना गुप्ता | | |- | |4 |कालीधर लापता |मधुमिता |अभिषेक बच्चन, दैविक भरगेला | | |- | | |अक्षरधाम :ऑपरेशन वज्र शक्ति |केन घोष |अक्षय खंना, विवेक दानिया | | |- | | |मालिक |पुलकित |राजकुमार राव, मानुषी चिल्लर | | |- | |11 |आँखों कि गुस्ताखिया |संतोष सिंघ |विक्रांत माससेर, शनाया कपूर | | |- | | |आप जेसया कोई |विवेक सोनी |आर माधवन, फातिमा सन शैकह | | |- | | |सैयारा |मोहित सूरी |आहान पांडे , अनीत पदड़े | | |- | | |तन्वी ध ग्रेट |अनुपम खेर |जैकी श्रॉफ, अरविद स्वामी | | |- | |18 |निकिता रॉय |कुसश सहिहा |अर्जुन रामपाल, परेश रावल | | |- | | |मुरदेरबाद |अर्नब चैटर्जी |शारीब हाशमी, सलोनी बतरा | | |- | | |संत तुकाराम |आदित्य ओम |संजय मिश्रा, अरुण गोविल | | |- | | |महावातार नरसिंह |आश्विन कुमार |ऐनमैटिड चरकटर्स | | |- | | |सो लॉंग वाईए |मन सिंघ |विक्रम कोछर, पंकज चोंधरी | | |- | |25 |सरजमीं |कयोजे ईरानी |काजोल, ईभरानीम खान | | |- | | |रस |अंगीथ जयराज |रिशि बिस्सा, राजीव कुमार | | |- | |1 |धडक 2 |शाज़िया इकबाल |सिद्धांत चतुर्वेदी, तृप्ति दिमर | | |- | | |सन ऑफ सरदार 2 |विजय कुमार अरोरा |अजय देवगन, मृणाल ठाकुर | | |- | | |अंदाज 2 |सुनील दर्शन |आयुष कुमार, अकाइशा | | |- | |8 |उदीपुर फिलेस |भरत श्रीनात |विजय राज, कमलेश सावंत | | |- | | |घिच पिच |अंकुर सिंगल |नितेश पांडे, कबीर नंदा | | |- | |14 |वर 2 |आयन मुकर्जी |हाइथिक रोशन, किअर अद्वाणी | | |- | | |तेहरान |अरुण गोपालन |जॉन अब्राहन, नीता बाजवा | | |- | | |परम सुंदरी |तुषार जलोट |नीरू बाजवा, जॉन अब्राहम | | |- | |29 |सॉन्ग्स ऑफ पैरडाइस |डैनिश रेनजू |सोनी राज़दान, जैन खान | | |- | | |बागी -4 |ए हर्षा |टाइगर श्रॉफफ, संजय दुतत | | |- | | |ध बेनगु फिलेस |विवेक मंडलेकर |अनुपम खेर, पुनीत इससर | | |- | |5 |इन्स्पेक्टर जेंडे |चिन्मय मंडलेकर |जिम सरभ, मनोज बजपायी | | |- | | |उफ्फ़ यह सियापा |जी अशोक |सोहम शाह, नॉर फतेही | | |- | | |हुमन्स इन ध लूप |अरण्या सहे |सोनल मधुशानकर, गीत गुहा | | |- | | |हीर एक्स्प्रेस |उमेस शुक्ला |दिविता जुनेजा, संजय मिश्रा | | |- | | |लव इन वीतहम |राहुल शान |शताणु महेश्वरी, अवनीत कौर | | |- | |12 |एक चतुर नार |उमेश शुक्ला |दिव्या खोसला, नील नितिन मुकेश | | |- | | |जुगनुमा : ध फैबल |राम रेड्डी |दीपक डब्रियाल, प्रियंका भासे | | |- | | |आबीर गुलाल |आरती एस बागड़ी |फवाद खान, वानी कपूर | | |- | | |मन्नू क्या करेगा |संजय त्रिपाठी |व्योम यादव, विनय पाठक | | |- | | |जोली ऐल ऐल बी -3 |सुभाष कपूर |अक्षय कुमार, हुमा कुरेशी | | |- | | |निशानची |अनुराग कश्यप |मोनिका पनवार, वेदिका पिन्टो | | |- | | |अजेय : ध ऊंटोल्ड स्टोरी ऑफ ए योगी |रवीन्द्र गौतम |अनंत जोशी, परेश रावल | | |- | |26 |होम बौंड़ |नीरज घेवन |ईशान खटतेर, विशाल जेठवा | | |- | | |तू मेरी पूरी कहानी |सहूरिता दास |शम्मी दुहां, आरहानं पटेल | | |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- |ऑक्टोबर |2 |सनी संस्कारी कि तुलसी कुमारी |शशांक खैतन |वरुण धवन, जानवी कपूर | | |- | |10 |लॉर्ड कुरजों कि हवेली |अंशुमान जहा |अर्जुन माथुर, जोहा रहमान | | |- | | |कोन्टरल |सफ़दर अब्बास |ठाकुर अनूप सिंघ, आयेश कड़ुकर | | |- | | |भागवत : चैप्टर वन राक्षस |अक्षय शेरे |अरशद वर्सी, जितेन्द्र कुमार | | |- | |17 |गरीयतेर कलेश |आदित्य चंडीओक |एहसास छानना,सुप्रिया शुक्ला | | |- | | |विंग मन (ध यूनवर्सल आइरनी ऑफ लव) |अनुज गुलाटी |शशांक अरोरा, त्रिमला अधिकारी | | |- | |21 |ठमम |आदित्य सर्पोटदार |परेश रावल, आयुष्मान खुर्राना | | |- | | |एक दीवाने कि दीवनीयत |मिलाप जवेरी |हर्षवर्धन राणे, सोनम बाजवा | | |- | |31 |ध ताज स्टोरी |तुषार आमिश गोयल |परेश रावल, जाकिर हूससड़ीं | | |- | | |सिंगगल सलमा |नचिकेत सामंत |हुमा कुरेशी,सनी सिंघ | | |- | |7 |हक |सुपां वर्मा |एमरान हास्मी, यमी गौतम | | |- | | |जस्सी वेड्स जस्सी |परन बावा |रहमत रैटैन, रणवीर शोरए | | |- | | |बारामुला |आदित्य सुहास |मानव कुल, भाषा सुंबाली | | |- | | |दे दे प्यार दे 2 |अंशुल शर्मा |राकुल प्रीत, अजय देवगन | | |- | | |आग्रा |कनू बही |मोहित अगर्वल, रूहानी शर्मा | | |- | |14 |दिल्ली |देवेन्द्र मालवीय |बृजेन्द्र कला, समर जय सिंघ | | |- | | |काल ट्रिगहोरी |नितिन वैद्य |अरबाज़ खान, राजेश शर्मा | | |- | | |निशानची 2 |अनुराग कश्यप |मोनिका पनवार, वेदिका पिन्टो | | |- | |21 |120 बानदुर |राजनीस राज़ी घई |फरहान अख्तर, राशी खंना | | |- | | |मस्ती 4 |मिलाप जवेरी |विवेक ओबेरॉय, तुषार कपूर | | |- | | |तेरे इश्क में |आनंद ऐल राय |धनु, कृति | | |- | |28 |गुस्ताख इश्क |विभु पूरी |फातिमा सान शैकह, विजय वर्मा | | |- | | |मे नो पाऊस मे प्ले |समर के मुखर्जी |काम्य पंजाबी, यमन वर्मा | | |- | | |कैसी ये पहेली |अनन्या बरत चक्रवर्ती |राजित कपूर, सुकंट गोयल | | |- | |5 |धुरंधर |आदित्य धार |रणवीर सिंग, संजय दुतत | | |- | | |किस किसको प्यार करून 2 |अनुकल्प गोस्वामी |कपिल शर्मा, मनोज सिंघ | | |- | |12 |साली मोहबत |तिसका चोपड़ा |राधिका आपटे, अनुराग कश्यप | | |- | | |ध ग्रेट शमसुद्दीन फॅमिली |अनुषा रिजवी |कृतिका कमरा, फरीदा जलाल | | |- | |19 |रात अकेली है : ध बंसल मुरदर्स |हनी तरहन |रजत कपूर, संजय कपूर | | |- | | |दुर्लभ प्रसाद कि दूसरी शादी |सिद्धांत राज सिंघ |संजय मिश्रा, महिमा चौधरी | | |- | |25 |तू मेरी मैं तेरा मैं तेरा तू मेरी |समीर विद्वयंस |कार्तिक आर्यन, नीना गुप्ता | | |} == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] ilmn9lj8xk414umwoovnv3h6p88q0nn 6537662 6537651 2026-04-08T12:55:59Z MovieLoverFan 505761 /* अप्रैल-जून */ Added details 6537662 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|date=फ़रवरी 2026}} यह 2025 में रिलीज़ हो चुकी या होने वाली [[हिंदी फ़िल्मों|हिंदी फिल्मों]] की सूची है ! == २०२५ हिन्दी फिल्मो का बॉक्स ऑफिस संकलन == {| class="wikitable sortable" |+२०२५ की अधिकतम कमी करनेवाली फिल्मे !Rank !Title !Production company !Worldwide gross !<abbr>Ref.</abbr> |- !1 |[[छावा]] |मेडोक फिल्म्स |₹797.34 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/chhaava/box-office/|title=Chhaava Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-02-14|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !2 |[[सैयारा]] |यश राज फिल्म्स |₹579.23 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/saiyaara/box-office/|title=Saiyaara Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-07-18|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !3 |[[वॉर 2|वॉर २]] |यश राज फिल्म्स |₹351 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/war-2/box-office/|title=War 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-08-14|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/war-2-worldwide-box-office-collection-day-14-hrithik-roshan-jr-ntr-film-reaches-350-cr-beats-adipurush-drishyam-2-101756352481335.html|title=War 2 worldwide box office collection day 14: Hrithik Roshan, Jr NTR film reaches ₹350 cr; beats Adipurush, Drishyam 2|date=2025-08-28|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !4 |''[[महा अवतार नरसिंह|महाव्तार नरसिम्हा]]'' |क्लिम प्रोडक्शन |₹300 - 325 crore | |- !5 |[[सितारे ज़मीन पर|सितारे जमीन पर]] |आमिर खान प्रोडक्शन |₹266.49 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/sitaare-zameen-par/box-office/|title=Sitaare Zameen Par Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-06-20|language=en|access-date=2026-01-02}}</ref> |- !6 |[[रेड 2 (फिल्म)|रेड २]] |टी - सीरीज फिल्म्स |₹243.06 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/raid-2/box-office/|title=Raid 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-05-01|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- !7 |हाउसफूल ५ |नडियादवाला ग्रेंडसन एंटरटेनमेंट |₹242.80 - 248.80 crore | |} == जनवरी–मार्च == {| class="wikitable" |- style="background:#b0e0e6; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:6%;" | रिलीज़ तिथि ! style="width:18%;" | शीर्षक ! style="width:10.5%;" | निर्देशक ! style="width:30%;" | कलाकार !'''स्टूडियो (टी - सीरीज फिल्म्स)''' ! {{refh}} |- | rowspan="12" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |'''जनवरी''' | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''3''' | style="text-align:center;"| ''[[द रैबिट हाउस]]'' || वैभव कुलकर्णी || {{hlist|अमित रियान|करिश्मा|पद्मनाभ|गगन प्रदीप|प्रीति शर्मा|सुरेश कुंभार}} | गीताई प्रोदुयसन || <ref>{{cite web |date=3 January 2025 |title=The Rabbit House |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/the-rabbit-house/critic-review/the-rabbit-house-movie-review/ |website=[[Bollywood Hungama]] |access-date=4 February 2025}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''10''' | style="text-align:center;"| ''फतेह'' || सोनू सूद|| {{hlist|[[सोनू सूद]]|[[नसीरुद्दीन शाह]]|[[जैकलिन फर्नांडीस]]}} | जी स्टुडियोस, शक्ति सागर प्रोडयुसन || <ref>{{Cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sonu-sood-announces-release-date-directorial-fateh-arrive-cinemas-january-10-2025/ |title=Sonu Sood announces the release date of his directorial Fateh; to arrive in cinemas on January 10, 2025 |work=[[Bollywood Hungama]] |date=30 July 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''मैच फिक्सिंग'' || केदार गायकवाड || {{hlist|[[विनीत कुमार सिंह]]|[[राज अर्जुन]]|[[शताफ़ फ़िगार]]|[[अनुजा साठे]]}} | अर्टरेन क्रेयटीन्स || <ref>{{cite news |title=Vineet Kumar Singh-starrer Match Fixing gets new release date |url=https://www.cinemaexpress.com/hindi/news/2024/Dec/27/vineet-kumar-singh-starrer-match-fixing-gets-new-release-date |work=[[Cinema Express]] |date=1 December 2024}}</ref> |- | rowspan="4" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''17''' | style="text-align:center;"| ''इमरजेंसी'' || [[कंगना रनौत]]|| {{hlist|[[कंगना रनौत]]|[[अनुपम खेर]]|[[श्रेयस तलपड़े]]|[[महिमा चौधरी]]|[[मिलिंद सोमन]]|[[सतीश कौशिक]]}} | जी स्टूडियो, मणिकमिक फिल्म्स || <ref>{{Cite news |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/kangana-ranaut-s-emergency-finally-gets-its-release-date-indira-gandhi-s-biopic-to-release-next-year-2024-11-18-962127 |title=Kangana Ranaut's 'Emergency' finally gets its release date |work=India TV |date=18 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''आज़ाद'' || [[अभिषेक कपूर]]|| {{hlist|[[अजय देवगन]]|[[डायना पेंटी]]|आमान देवगन|राशा थडानी|[[मोहित मलिक]]|[[पियूष मिश्रा]]}} | आर एस वीपी मूवीज || <ref>{{Cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ajay-devgn-aaman-devgan-rasha-thadani-starrer-azaad-release-january-17-deets-inside/ |title=Azaad to release on January 17 |work=Bollywood Hungama |date=30 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''मिशन ग्रे हाउस'' || नौशाद सिद्दीकी || {{hlist|अबीयर ख़ान|पूजा शर्मा|[[राजेश शर्मा]]|[[किरण कुमार]]|[[निकहत ख़ान]]|[[कमलेश सावंत]]|[[रज़ा मुराद]]}} | रिलायंस एंटेरटैनमेंट || <ref>{{cite web |url=https://news.abplive.com/entertainment/movies/mission-grey-house-first-look-out-a-gripping-suspense-thriller-releasing-in-january-1735209 |title=Mission Grey House First Look Out |date=30 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''संगी'' || सुमित कुलकर्नी || {{hlist|[[शरीब हाशमी]]|संजय बिश्नोई|[[गौरव मोरे]]|[[विद्या मालवड़े]]|श्यामराज पाटिल|मार्टिन जिशिल}} | यंत्रणा फिल्म्स, आर्मोकस फिलम्स || <ref>{{cite news |title=Sangee Movie Review |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/sangee/amp_movie_review/117332496.cms |work=Times of India |date=17 January 2025}}</ref> |- | rowspan="3" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''24''' | style="text-align:center;"| ''हिसाब बराबर'' || अश्विनी धीर || {{hlist|[[आर. माधवन]]|[[नील नितिन मुकेश]]|[[कीर्ति कुल्हारी]]|[[रश्मि देसाई]]}} | जिओ स्टुडियोस, एस पी साइन कॉर्प || <ref>{{Cite web |url=https://www.ottplay.com/news/hisaab-barabar-trailer-out-r-madhavan-looks-promising-as-he-unravels-banking-scam-in-upcoming-satirical-thriller/b44a969d6e857 |title=Hisaab Barabar Trailer Out}}</ref> |- | style="text-align: center;" |स्काइ फोर्स |संदीप केवलानी अभिषेक अनिल कपूर |[[अक्षय कुमार]], वीर पहारिया, [[सारा अली ख़ान|सारा अली खान]], निमरत कौर |जिओ स्टूडियो, मदड़ोकक फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-starrer-sky-force-release-january-24-2025-makers-drop-trailer-christmas-report/|title=Akshay Kumar starrer Sky Force to release on January 24, 2025, makers to drop trailer on Christmas: Report : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-10-19|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | style="text-align: center;" |स्वीट ड्रीम्स |विक्टर मुखर्जी |अमोल पराशर, मिथिला पलकर |जिओ स्टूडियो, मोनगो पीपल मेडिया |<ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/sweet-dreams-mithila-palkar-amol-parashar-tease-surreal-love-story-ott-release-date-out/f151e614e4554|title=Sweet Dreams announcement: Mithila Palkar and Amol Parashar tease a surreal love story; OTT release date out|website=OTTPlay|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | style="text-align: center;" |28 |ध स्टोरीटेलर |अनंत महादेवा |[[परेश रावल]], आदिल हुसैन, रेवती, तननिष्ठा चैटर्जी |जिओ स्टूडियो, क्वेस्ट फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/amp/entertainment/disney-hotstar-to-stream-paresh-rawal-starrer-the-storyteller-from-january-28/cid/2077842|title=Paresh Rawal-starrer ‘The Storyteller' to premiere on Disney+ Hotstar on January 28}}</ref> |- | style="text-align: center;" |31 |देवा |रोशन एंड्रू |[[शाहिद कपूर]], [[पूजा हेगड़े]] |जी स्टुडियोस, रॉय कपूर फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/shahid-kapoor-pooja-hegde-starrer-deva-gets-preponed-release-january/|title=Shahid Kapoor – Pooja Hegde starrer Deva gets preponed; to release in January : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-27|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | rowspan="13" style="text-align: center;" |फेब्रुअरी | rowspan="4" style="text-align: center;" |7 |लवयापा |अदवैत चन्दन |ख़ुशी कपूर, जुनैद खान |जी स्टूडियो, फाण्टों स्टूडियो |<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/junaid-khan-khushi-kapoor-new-film-loveyapa-release-2025-2655780-2024-12-26|title=Junaid Khan and Khushi Kapoor's next titled Loveyapa, to release in 2025|last=Desk|first=India Today Entertainment|date=2024-12-26|website=India Today|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- |बेडएस रवि कुमार |कैथ गोम्स |[[हिमेश रेशमिया]], [[प्रभु देवा]] |हिमेश रेशममिया मेलोड़िएस |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/badass-ravikumar-trailer-unveiled-january-5-himesh-reshammiya-starrer-release-february-7-2025/|title=Badass Ravikumar trailer to be unveiled on January 5; Himesh Reshammiya starrer to release on February 7, 2025 : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-01-03|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- |मिसिस |आरती कदव |सैन्य मल्होत्रा, निशांत दहिया |जिओ स्टूडियो, बावेज स्टूडियो |<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/feature/mrs-starring-sanya-malhotra-to-release-on-zee5-on-february-7/2463109/|title=‘Mrs’ starring Sanya Malhotra to release on ZEE5 on February 7}}</ref> |- |ध मेहता बॉयज |बोमन ईरानी |बोमन ईरानी, अविनाश तिवारी |ईरानी मॉवईएटोने | |- | style="text-align: center;" |11 |बॉबी और ऋषि की लवस्टोरी |कुणाल कोहली |वर्धन पूरी, कावेरी कपूर |जिओ स्टूडियो, डिज़्नी +हॉट स्टार |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |14 |छावा |लक्समी उठकर | |मदड़ोकक फिल्म्स |- |धूम धाम |रिषभ सेठ |प्रतिक गाँधी, यामी गौतम |जिओ स्टुडियोस, बी 62 स्टूडियो |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |21 |मेरे हस्बैंड की बीवी |मुदस्सर अज़ीज़ |अर्जुन कपूर, रकुल प्रीत सिंघ |पूजा एंटेरटैनमेंट |- |कौशलजीस वर्सेस कौशल |सीमा देसाई |आशुतोष राणा, शीबा चढ़ा |जिओ स्टूडियो, मेरी गो रौंद स्टूडियो |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |28 |शैला |सकी शाह |रोहित चौधरी, सारा खान |रिलायंस एंटेरटैनमेंट, रियोंन फिल्म्स |- |क्रेजी |गिरीश कोहली |सोहम शाह |सोहम शाह फिल्म्स |- |सुपरबॉयस ऑफ़ मालेगाव |रीमा कागती |आदर्श गौरव, विनीत कुमार सिंघ |एमोज़ोन एम जी एम स्टुडियोस |- |दिल दोस्ती और डॉगस |वाइराल शाह |नीना गुप्ता,शरद केलकर |जिओ स्टोडियो, ध क्रिएटिव ट्राइब |- | rowspan="11" style="text-align: center;" |मार्च | rowspan="2" style="text-align: center;" |7 |नादाननीया |सुना गोतम |एबराइम अली खान,खुसी कपूर |धर्मातीक एंटेरटैनमेंट |- |रीवाज़ |मनोज साटी |अनीता राज, जाया प्रदा |कशिश खान, पर्डक्शन |- | rowspan="5" style="text-align: center;" |14 |द डिपलोमेट |शिवम नायर |जॉन इब्राहीम, सादीया खातीब |टी सीरीज फिल्म्स |- |माय मेलबन |कबीर खान, रीमा दास ,ओनिर , इंमतीयाज अली |जेक रीयन, अरका दास |स्क्रीन ऑस्ट्रेलिया, वीक स्क्रीन |- |बी हैप्पी |रेमो डी सौजा |नोरा फतेही, नसर |एंजॉनन प्राइम वीडियो |- |इन गलियो मे |अविनाश दास |विवान शाह, जावेद जाफरी |यदुनाथ फिल्म्स |- |आचारी बा |हार्दिक गुज्जर |नीना गुप्ता, कबीर बेदी |जिओ स्टूडियो, हार्दिक गज्जर फिल्म्स | |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |21 |बाईदा |पुनीत शर्मा |मनीषा राय,शोबित सूजय |एम एन एम एंटेरटैनमेंट |- |तुम को मेरी कसम |विक्रम भट्ट |अनुपम खेर, अदाह शर्मा |इंदिरा एंटेरटैनमेंट |- |पिन्टू की पप्पी |शिव हरे |शुशान्त, जानया जोशी |मीथ्री मूवी मकर्स |- | style="text-align: center;" |30 |सिकन्दर |ऐ आर मुरगूँदाश |सलमान खान, काजल अगरवाल |नादियादवाला ग्रैन्सन एंटेरटैनमेंट |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |10 | style="text-align:center;" |जात |गोपीचन्द मलिनेनी |सनी देओल, रणदीप हूदा |मीथ्री मूवी मकर्स, पीपल मीडिया फैक्ट्री | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | | style="text-align:center;background:#dbfff8;" |11 | style="text-align:center;" |छोरी 2 |विशाल फुरिया |सोह अली खान, कुलदीप सरीन |टी सीरीज फिल्म्स एमोज़ोन प्राइम वीडियो | |- | style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | | style="text-align:center;" |केसरी चैप्टर 2 |करन सिंघ त्यागी |अक्षय कुमार, अनन्या पंड्या |धर्मा प्रोडक्शन, केप ऑफ गुड फिल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |18 | style="text-align: center;" |लोगोउट |अमित गोलानी |बबली खान, निमिषा नायर |वियकों 18 स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ध सीक्रिट ऑफ देवकाली |नीरज चौहान |भूमिका गुरुङ, महेश मांजरेकर |चौहान प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ग्राउन्ड ज़ीरो |तेजस प्रभा विजय देओसकर |एमरान हास्मी, जोया हुसैन |इक्सेल एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |जेवल थीफ |कूकले गुलाटी रोबबले गरेवल |सैफ अली खान, निकिता दुत्ता |मरफिक्स पिक्चर्स, नेटफिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फुले |अनंत महादेवन |प्रतीक गांधी, पत्रलेखा |जी स्टुडियोस, डैन्सिंग शिवा फिल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ओए भूतनी के |अजय कैलाश यादव |अशोक ठाकुर, निकिता शर्मा |सहत्याम फिल्म्स, विज़न मोटिन फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |रैड 2 |राज कुमार |अजय देवगन, वाणी कपूर |टी - सीरीज फिल्म्स, पनोरमा स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" |मई | style="text-align: center;" |1 | style="text-align: center;" |ध भूतनी |सिद्धांत सचदेव |संजय दुतत, मौनी रॉय |सोहम रॉक स्टार एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |कोसतों |सेजल शाह |प्रिया बापट, किशोर कुमार जी |भानुशाली स्टूडियो, बॉम्बे फैबल | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ध नेट वर्कर |विकास कुमार |ऋषभ पाठक, निखट खान | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |रोमियो एस 3 |गुड्डू धनाओ |ठाकुर अनूपसीग, पलक तिवारी | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |भूल चूख माफ |करन शर्मा |राजकुमार राव, वामिक गबबी | | |- | style="text-align: center;" | | rowspan="2" style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |कपकपी |संगीथ सीवन |तुषार कपूर, जय ठक्कर | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |पुणे हाइवै |राहुल डा कुनहा -बुगस भार्गव |जिम सरभ, अमित साध | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |केसरी वीर |प्रिंस धीमान |सुनील शेट्टी, विवेक ओबेरॉय | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |30 | style="text-align: center;" |चिड़िया |मेहरण अमरोही |विनय पाठक, अमृता सुभास | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |इंटेरोगटीऑन |अजय वर्मा राजा |मनु सिंघ, राजपाल यादव | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |स्टॉलें |करन तेजपाल |हरीश खन्ना, शुभम वर्धन | | |- | style="text-align: center;" |जुन | style="text-align: center;" |6 | style="text-align: center;" |हाउस फूल 5 |तरुण मंसूखानी |अक्षय कुमार, संजय दुत्ता | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |20 | style="text-align: center;" |सितारे जमीन पर |आर । एस प्रसंना |आमिर खान, गेनएलिया देशमुख | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |डाटेकतिवे शेरडी |रवि छबरिया |डायना पेन्टी, बोमन ईरानी | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मा |विशाल फुरिया |काजोल, रोहित रॉय | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |27 | style="text-align: center;" |वेल डन सी ए साहब |सर्वेश कुमार सिंग |ज्योति कपूर, निशमा सोनी | | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- |जुलाई | |मेट्रो .. इन दिनों |अनुराग बासु |सारा अली खान, नीना गुप्ता | | |- | |4 |कालीधर लापता |मधुमिता |अभिषेक बच्चन, दैविक भरगेला | | |- | | |अक्षरधाम :ऑपरेशन वज्र शक्ति |केन घोष |अक्षय खंना, विवेक दानिया | | |- | | |मालिक |पुलकित |राजकुमार राव, मानुषी चिल्लर | | |- | |11 |आँखों कि गुस्ताखिया |संतोष सिंघ |विक्रांत माससेर, शनाया कपूर | | |- | | |आप जेसया कोई |विवेक सोनी |आर माधवन, फातिमा सन शैकह | | |- | | |सैयारा |मोहित सूरी |आहान पांडे , अनीत पदड़े | | |- | | |तन्वी ध ग्रेट |अनुपम खेर |जैकी श्रॉफ, अरविद स्वामी | | |- | |18 |निकिता रॉय |कुसश सहिहा |अर्जुन रामपाल, परेश रावल | | |- | | |मुरदेरबाद |अर्नब चैटर्जी |शारीब हाशमी, सलोनी बतरा | | |- | | |संत तुकाराम |आदित्य ओम |संजय मिश्रा, अरुण गोविल | | |- | | |महावातार नरसिंह |आश्विन कुमार |ऐनमैटिड चरकटर्स | | |- | | |सो लॉंग वाईए |मन सिंघ |विक्रम कोछर, पंकज चोंधरी | | |- | |25 |सरजमीं |कयोजे ईरानी |काजोल, ईभरानीम खान | | |- | | |रस |अंगीथ जयराज |रिशि बिस्सा, राजीव कुमार | | |- | |1 |धडक 2 |शाज़िया इकबाल |सिद्धांत चतुर्वेदी, तृप्ति दिमर | | |- | | |सन ऑफ सरदार 2 |विजय कुमार अरोरा |अजय देवगन, मृणाल ठाकुर | | |- | | |अंदाज 2 |सुनील दर्शन |आयुष कुमार, अकाइशा | | |- | |8 |उदीपुर फिलेस |भरत श्रीनात |विजय राज, कमलेश सावंत | | |- | | |घिच पिच |अंकुर सिंगल |नितेश पांडे, कबीर नंदा | | |- | |14 |वर 2 |आयन मुकर्जी |हाइथिक रोशन, किअर अद्वाणी | | |- | | |तेहरान |अरुण गोपालन |जॉन अब्राहन, नीता बाजवा | | |- | | |परम सुंदरी |तुषार जलोट |नीरू बाजवा, जॉन अब्राहम | | |- | |29 |सॉन्ग्स ऑफ पैरडाइस |डैनिश रेनजू |सोनी राज़दान, जैन खान | | |- | | |बागी -4 |ए हर्षा |टाइगर श्रॉफफ, संजय दुतत | | |- | | |ध बेनगु फिलेस |विवेक मंडलेकर |अनुपम खेर, पुनीत इससर | | |- | |5 |इन्स्पेक्टर जेंडे |चिन्मय मंडलेकर |जिम सरभ, मनोज बजपायी | | |- | | |उफ्फ़ यह सियापा |जी अशोक |सोहम शाह, नॉर फतेही | | |- | | |हुमन्स इन ध लूप |अरण्या सहे |सोनल मधुशानकर, गीत गुहा | | |- | | |हीर एक्स्प्रेस |उमेस शुक्ला |दिविता जुनेजा, संजय मिश्रा | | |- | | |लव इन वीतहम |राहुल शान |शताणु महेश्वरी, अवनीत कौर | | |- | |12 |एक चतुर नार |उमेश शुक्ला |दिव्या खोसला, नील नितिन मुकेश | | |- | | |जुगनुमा : ध फैबल |राम रेड्डी |दीपक डब्रियाल, प्रियंका भासे | | |- | | |आबीर गुलाल |आरती एस बागड़ी |फवाद खान, वानी कपूर | | |- | | |मन्नू क्या करेगा |संजय त्रिपाठी |व्योम यादव, विनय पाठक | | |- | | |जोली ऐल ऐल बी -3 |सुभाष कपूर |अक्षय कुमार, हुमा कुरेशी | | |- | | |निशानची |अनुराग कश्यप |मोनिका पनवार, वेदिका पिन्टो | | |- | | |अजेय : ध ऊंटोल्ड स्टोरी ऑफ ए योगी |रवीन्द्र गौतम |अनंत जोशी, परेश रावल | | |- | |26 |होम बौंड़ |नीरज घेवन |ईशान खटतेर, विशाल जेठवा | | |- | | |तू मेरी पूरी कहानी |सहूरिता दास |शम्मी दुहां, आरहानं पटेल | | |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- |ऑक्टोबर |2 |सनी संस्कारी कि तुलसी कुमारी |शशांक खैतन |वरुण धवन, जानवी कपूर | | |- | |10 |लॉर्ड कुरजों कि हवेली |अंशुमान जहा |अर्जुन माथुर, जोहा रहमान | | |- | | |कोन्टरल |सफ़दर अब्बास |ठाकुर अनूप सिंघ, आयेश कड़ुकर | | |- | | |भागवत : चैप्टर वन राक्षस |अक्षय शेरे |अरशद वर्सी, जितेन्द्र कुमार | | |- | |17 |गरीयतेर कलेश |आदित्य चंडीओक |एहसास छानना,सुप्रिया शुक्ला | | |- | | |विंग मन (ध यूनवर्सल आइरनी ऑफ लव) |अनुज गुलाटी |शशांक अरोरा, त्रिमला अधिकारी | | |- | |21 |ठमम |आदित्य सर्पोटदार |परेश रावल, आयुष्मान खुर्राना | | |- | | |एक दीवाने कि दीवनीयत |मिलाप जवेरी |हर्षवर्धन राणे, सोनम बाजवा | | |- | |31 |ध ताज स्टोरी |तुषार आमिश गोयल |परेश रावल, जाकिर हूससड़ीं | | |- | | |सिंगगल सलमा |नचिकेत सामंत |हुमा कुरेशी,सनी सिंघ | | |- | |7 |हक |सुपां वर्मा |एमरान हास्मी, यमी गौतम | | |- | | |जस्सी वेड्स जस्सी |परन बावा |रहमत रैटैन, रणवीर शोरए | | |- | | |बारामुला |आदित्य सुहास |मानव कुल, भाषा सुंबाली | | |- | | |दे दे प्यार दे 2 |अंशुल शर्मा |राकुल प्रीत, अजय देवगन | | |- | | |आग्रा |कनू बही |मोहित अगर्वल, रूहानी शर्मा | | |- | |14 |दिल्ली |देवेन्द्र मालवीय |बृजेन्द्र कला, समर जय सिंघ | | |- | | |काल ट्रिगहोरी |नितिन वैद्य |अरबाज़ खान, राजेश शर्मा | | |- | | |निशानची 2 |अनुराग कश्यप |मोनिका पनवार, वेदिका पिन्टो | | |- | |21 |120 बानदुर |राजनीस राज़ी घई |फरहान अख्तर, राशी खंना | | |- | | |मस्ती 4 |मिलाप जवेरी |विवेक ओबेरॉय, तुषार कपूर | | |- | | |तेरे इश्क में |आनंद ऐल राय |धनु, कृति | | |- | |28 |गुस्ताख इश्क |विभु पूरी |फातिमा सान शैकह, विजय वर्मा | | |- | | |मे नो पाऊस मे प्ले |समर के मुखर्जी |काम्य पंजाबी, यमन वर्मा | | |- | | |कैसी ये पहेली |अनन्या बरत चक्रवर्ती |राजित कपूर, सुकंट गोयल | | |- | |5 |धुरंधर |आदित्य धार |रणवीर सिंग, संजय दुतत | | |- | | |किस किसको प्यार करून 2 |अनुकल्प गोस्वामी |कपिल शर्मा, मनोज सिंघ | | |- | |12 |साली मोहबत |तिसका चोपड़ा |राधिका आपटे, अनुराग कश्यप | | |- | | |ध ग्रेट शमसुद्दीन फॅमिली |अनुषा रिजवी |कृतिका कमरा, फरीदा जलाल | | |- | |19 |रात अकेली है : ध बंसल मुरदर्स |हनी तरहन |रजत कपूर, संजय कपूर | | |- | | |दुर्लभ प्रसाद कि दूसरी शादी |सिद्धांत राज सिंघ |संजय मिश्रा, महिमा चौधरी | | |- | |25 |तू मेरी मैं तेरा मैं तेरा तू मेरी |समीर विद्वयंस |कार्तिक आर्यन, नीना गुप्ता | | |} == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] m4sg24po5hh522oehewtlvco04di10e 6537670 6537662 2026-04-08T13:07:58Z MovieLoverFan 505761 /* अप्रैल-जून */ Added details 6537670 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|date=फ़रवरी 2026}} यह 2025 में रिलीज़ हो चुकी या होने वाली [[हिंदी फ़िल्मों|हिंदी फिल्मों]] की सूची है ! == २०२५ हिन्दी फिल्मो का बॉक्स ऑफिस संकलन == {| class="wikitable sortable" |+२०२५ की अधिकतम कमी करनेवाली फिल्मे !Rank !Title !Production company !Worldwide gross !<abbr>Ref.</abbr> |- !1 |[[छावा]] |मेडोक फिल्म्स |₹797.34 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/chhaava/box-office/|title=Chhaava Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-02-14|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !2 |[[सैयारा]] |यश राज फिल्म्स |₹579.23 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/saiyaara/box-office/|title=Saiyaara Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-07-18|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !3 |[[वॉर 2|वॉर २]] |यश राज फिल्म्स |₹351 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/war-2/box-office/|title=War 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-08-14|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/war-2-worldwide-box-office-collection-day-14-hrithik-roshan-jr-ntr-film-reaches-350-cr-beats-adipurush-drishyam-2-101756352481335.html|title=War 2 worldwide box office collection day 14: Hrithik Roshan, Jr NTR film reaches ₹350 cr; beats Adipurush, Drishyam 2|date=2025-08-28|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !4 |''[[महा अवतार नरसिंह|महाव्तार नरसिम्हा]]'' |क्लिम प्रोडक्शन |₹300 - 325 crore | |- !5 |[[सितारे ज़मीन पर|सितारे जमीन पर]] |आमिर खान प्रोडक्शन |₹266.49 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/sitaare-zameen-par/box-office/|title=Sitaare Zameen Par Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-06-20|language=en|access-date=2026-01-02}}</ref> |- !6 |[[रेड 2 (फिल्म)|रेड २]] |टी - सीरीज फिल्म्स |₹243.06 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/raid-2/box-office/|title=Raid 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-05-01|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- !7 |हाउसफूल ५ |नडियादवाला ग्रेंडसन एंटरटेनमेंट |₹242.80 - 248.80 crore | |} == जनवरी–मार्च == {| class="wikitable" |- style="background:#b0e0e6; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:6%;" | रिलीज़ तिथि ! style="width:18%;" | शीर्षक ! style="width:10.5%;" | निर्देशक ! style="width:30%;" | कलाकार !'''स्टूडियो (टी - सीरीज फिल्म्स)''' ! {{refh}} |- | rowspan="12" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |'''जनवरी''' | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''3''' | style="text-align:center;"| ''[[द रैबिट हाउस]]'' || वैभव कुलकर्णी || {{hlist|अमित रियान|करिश्मा|पद्मनाभ|गगन प्रदीप|प्रीति शर्मा|सुरेश कुंभार}} | गीताई प्रोदुयसन || <ref>{{cite web |date=3 January 2025 |title=The Rabbit House |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/the-rabbit-house/critic-review/the-rabbit-house-movie-review/ |website=[[Bollywood Hungama]] |access-date=4 February 2025}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''10''' | style="text-align:center;"| ''फतेह'' || सोनू सूद|| {{hlist|[[सोनू सूद]]|[[नसीरुद्दीन शाह]]|[[जैकलिन फर्नांडीस]]}} | जी स्टुडियोस, शक्ति सागर प्रोडयुसन || <ref>{{Cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sonu-sood-announces-release-date-directorial-fateh-arrive-cinemas-january-10-2025/ |title=Sonu Sood announces the release date of his directorial Fateh; to arrive in cinemas on January 10, 2025 |work=[[Bollywood Hungama]] |date=30 July 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''मैच फिक्सिंग'' || केदार गायकवाड || {{hlist|[[विनीत कुमार सिंह]]|[[राज अर्जुन]]|[[शताफ़ फ़िगार]]|[[अनुजा साठे]]}} | अर्टरेन क्रेयटीन्स || <ref>{{cite news |title=Vineet Kumar Singh-starrer Match Fixing gets new release date |url=https://www.cinemaexpress.com/hindi/news/2024/Dec/27/vineet-kumar-singh-starrer-match-fixing-gets-new-release-date |work=[[Cinema Express]] |date=1 December 2024}}</ref> |- | rowspan="4" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''17''' | style="text-align:center;"| ''इमरजेंसी'' || [[कंगना रनौत]]|| {{hlist|[[कंगना रनौत]]|[[अनुपम खेर]]|[[श्रेयस तलपड़े]]|[[महिमा चौधरी]]|[[मिलिंद सोमन]]|[[सतीश कौशिक]]}} | जी स्टूडियो, मणिकमिक फिल्म्स || <ref>{{Cite news |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/kangana-ranaut-s-emergency-finally-gets-its-release-date-indira-gandhi-s-biopic-to-release-next-year-2024-11-18-962127 |title=Kangana Ranaut's 'Emergency' finally gets its release date |work=India TV |date=18 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''आज़ाद'' || [[अभिषेक कपूर]]|| {{hlist|[[अजय देवगन]]|[[डायना पेंटी]]|आमान देवगन|राशा थडानी|[[मोहित मलिक]]|[[पियूष मिश्रा]]}} | आर एस वीपी मूवीज || <ref>{{Cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ajay-devgn-aaman-devgan-rasha-thadani-starrer-azaad-release-january-17-deets-inside/ |title=Azaad to release on January 17 |work=Bollywood Hungama |date=30 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''मिशन ग्रे हाउस'' || नौशाद सिद्दीकी || {{hlist|अबीयर ख़ान|पूजा शर्मा|[[राजेश शर्मा]]|[[किरण कुमार]]|[[निकहत ख़ान]]|[[कमलेश सावंत]]|[[रज़ा मुराद]]}} | रिलायंस एंटेरटैनमेंट || <ref>{{cite web |url=https://news.abplive.com/entertainment/movies/mission-grey-house-first-look-out-a-gripping-suspense-thriller-releasing-in-january-1735209 |title=Mission Grey House First Look Out |date=30 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''संगी'' || सुमित कुलकर्नी || {{hlist|[[शरीब हाशमी]]|संजय बिश्नोई|[[गौरव मोरे]]|[[विद्या मालवड़े]]|श्यामराज पाटिल|मार्टिन जिशिल}} | यंत्रणा फिल्म्स, आर्मोकस फिलम्स || <ref>{{cite news |title=Sangee Movie Review |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/sangee/amp_movie_review/117332496.cms |work=Times of India |date=17 January 2025}}</ref> |- | rowspan="3" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''24''' | style="text-align:center;"| ''हिसाब बराबर'' || अश्विनी धीर || {{hlist|[[आर. माधवन]]|[[नील नितिन मुकेश]]|[[कीर्ति कुल्हारी]]|[[रश्मि देसाई]]}} | जिओ स्टुडियोस, एस पी साइन कॉर्प || <ref>{{Cite web |url=https://www.ottplay.com/news/hisaab-barabar-trailer-out-r-madhavan-looks-promising-as-he-unravels-banking-scam-in-upcoming-satirical-thriller/b44a969d6e857 |title=Hisaab Barabar Trailer Out}}</ref> |- | style="text-align: center;" |स्काइ फोर्स |संदीप केवलानी अभिषेक अनिल कपूर |[[अक्षय कुमार]], वीर पहारिया, [[सारा अली ख़ान|सारा अली खान]], निमरत कौर |जिओ स्टूडियो, मदड़ोकक फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-starrer-sky-force-release-january-24-2025-makers-drop-trailer-christmas-report/|title=Akshay Kumar starrer Sky Force to release on January 24, 2025, makers to drop trailer on Christmas: Report : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-10-19|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | style="text-align: center;" |स्वीट ड्रीम्स |विक्टर मुखर्जी |अमोल पराशर, मिथिला पलकर |जिओ स्टूडियो, मोनगो पीपल मेडिया |<ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/sweet-dreams-mithila-palkar-amol-parashar-tease-surreal-love-story-ott-release-date-out/f151e614e4554|title=Sweet Dreams announcement: Mithila Palkar and Amol Parashar tease a surreal love story; OTT release date out|website=OTTPlay|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | style="text-align: center;" |28 |ध स्टोरीटेलर |अनंत महादेवा |[[परेश रावल]], आदिल हुसैन, रेवती, तननिष्ठा चैटर्जी |जिओ स्टूडियो, क्वेस्ट फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/amp/entertainment/disney-hotstar-to-stream-paresh-rawal-starrer-the-storyteller-from-january-28/cid/2077842|title=Paresh Rawal-starrer ‘The Storyteller' to premiere on Disney+ Hotstar on January 28}}</ref> |- | style="text-align: center;" |31 |देवा |रोशन एंड्रू |[[शाहिद कपूर]], [[पूजा हेगड़े]] |जी स्टुडियोस, रॉय कपूर फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/shahid-kapoor-pooja-hegde-starrer-deva-gets-preponed-release-january/|title=Shahid Kapoor – Pooja Hegde starrer Deva gets preponed; to release in January : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-27|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | rowspan="13" style="text-align: center;" |फेब्रुअरी | rowspan="4" style="text-align: center;" |7 |लवयापा |अदवैत चन्दन |ख़ुशी कपूर, जुनैद खान |जी स्टूडियो, फाण्टों स्टूडियो |<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/junaid-khan-khushi-kapoor-new-film-loveyapa-release-2025-2655780-2024-12-26|title=Junaid Khan and Khushi Kapoor's next titled Loveyapa, to release in 2025|last=Desk|first=India Today Entertainment|date=2024-12-26|website=India Today|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- |बेडएस रवि कुमार |कैथ गोम्स |[[हिमेश रेशमिया]], [[प्रभु देवा]] |हिमेश रेशममिया मेलोड़िएस |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/badass-ravikumar-trailer-unveiled-january-5-himesh-reshammiya-starrer-release-february-7-2025/|title=Badass Ravikumar trailer to be unveiled on January 5; Himesh Reshammiya starrer to release on February 7, 2025 : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-01-03|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- |मिसिस |आरती कदव |सैन्य मल्होत्रा, निशांत दहिया |जिओ स्टूडियो, बावेज स्टूडियो |<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/feature/mrs-starring-sanya-malhotra-to-release-on-zee5-on-february-7/2463109/|title=‘Mrs’ starring Sanya Malhotra to release on ZEE5 on February 7}}</ref> |- |ध मेहता बॉयज |बोमन ईरानी |बोमन ईरानी, अविनाश तिवारी |ईरानी मॉवईएटोने | |- | style="text-align: center;" |11 |बॉबी और ऋषि की लवस्टोरी |कुणाल कोहली |वर्धन पूरी, कावेरी कपूर |जिओ स्टूडियो, डिज़्नी +हॉट स्टार |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |14 |छावा |लक्समी उठकर | |मदड़ोकक फिल्म्स |- |धूम धाम |रिषभ सेठ |प्रतिक गाँधी, यामी गौतम |जिओ स्टुडियोस, बी 62 स्टूडियो |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |21 |मेरे हस्बैंड की बीवी |मुदस्सर अज़ीज़ |अर्जुन कपूर, रकुल प्रीत सिंघ |पूजा एंटेरटैनमेंट |- |कौशलजीस वर्सेस कौशल |सीमा देसाई |आशुतोष राणा, शीबा चढ़ा |जिओ स्टूडियो, मेरी गो रौंद स्टूडियो |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |28 |शैला |सकी शाह |रोहित चौधरी, सारा खान |रिलायंस एंटेरटैनमेंट, रियोंन फिल्म्स |- |क्रेजी |गिरीश कोहली |सोहम शाह |सोहम शाह फिल्म्स |- |सुपरबॉयस ऑफ़ मालेगाव |रीमा कागती |आदर्श गौरव, विनीत कुमार सिंघ |एमोज़ोन एम जी एम स्टुडियोस |- |दिल दोस्ती और डॉगस |वाइराल शाह |नीना गुप्ता,शरद केलकर |जिओ स्टोडियो, ध क्रिएटिव ट्राइब |- | rowspan="11" style="text-align: center;" |मार्च | rowspan="2" style="text-align: center;" |7 |नादाननीया |सुना गोतम |एबराइम अली खान,खुसी कपूर |धर्मातीक एंटेरटैनमेंट |- |रीवाज़ |मनोज साटी |अनीता राज, जाया प्रदा |कशिश खान, पर्डक्शन |- | rowspan="5" style="text-align: center;" |14 |द डिपलोमेट |शिवम नायर |जॉन इब्राहीम, सादीया खातीब |टी सीरीज फिल्म्स |- |माय मेलबन |कबीर खान, रीमा दास ,ओनिर , इंमतीयाज अली |जेक रीयन, अरका दास |स्क्रीन ऑस्ट्रेलिया, वीक स्क्रीन |- |बी हैप्पी |रेमो डी सौजा |नोरा फतेही, नसर |एंजॉनन प्राइम वीडियो |- |इन गलियो मे |अविनाश दास |विवान शाह, जावेद जाफरी |यदुनाथ फिल्म्स |- |आचारी बा |हार्दिक गुज्जर |नीना गुप्ता, कबीर बेदी |जिओ स्टूडियो, हार्दिक गज्जर फिल्म्स | |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |21 |बाईदा |पुनीत शर्मा |मनीषा राय,शोबित सूजय |एम एन एम एंटेरटैनमेंट |- |तुम को मेरी कसम |विक्रम भट्ट |अनुपम खेर, अदाह शर्मा |इंदिरा एंटेरटैनमेंट |- |पिन्टू की पप्पी |शिव हरे |शुशान्त, जानया जोशी |मीथ्री मूवी मकर्स |- | style="text-align: center;" |30 |सिकन्दर |ऐ आर मुरगूँदाश |सलमान खान, काजल अगरवाल |नादियादवाला ग्रैन्सन एंटेरटैनमेंट |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |10 | style="text-align:center;" |जात |गोपीचन्द मलिनेनी |सनी देओल, रणदीप हूदा |मीथ्री मूवी मकर्स, पीपल मीडिया फैक्ट्री | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | | style="text-align:center;background:#dbfff8;" |11 | style="text-align:center;" |छोरी 2 |विशाल फुरिया |सोह अली खान, कुलदीप सरीन |टी सीरीज फिल्म्स एमोज़ोन प्राइम वीडियो | |- | style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | | style="text-align:center;" |केसरी चैप्टर 2 |करन सिंघ त्यागी |अक्षय कुमार, अनन्या पंड्या |धर्मा प्रोडक्शन, केप ऑफ गुड फिल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |18 | style="text-align: center;" |लोगोउट |अमित गोलानी |बबली खान, निमिषा नायर |वियकों 18 स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ध सीक्रिट ऑफ देवकाली |नीरज चौहान |भूमिका गुरुङ, महेश मांजरेकर |चौहान प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ग्राउन्ड ज़ीरो |तेजस प्रभा विजय देओसकर |एमरान हास्मी, जोया हुसैन |इक्सेल एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |जेवल थीफ |कूकले गुलाटी रोबबले गरेवल |सैफ अली खान, निकिता दुत्ता |मरफिक्स पिक्चर्स, नेटफिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फुले |अनंत महादेवन |प्रतीक गांधी, पत्रलेखा |जी स्टुडियोस, डैन्सिंग शिवा फिल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ओए भूतनी के |अजय कैलाश यादव |अशोक ठाकुर, निकिता शर्मा |सहत्याम फिल्म्स, विज़न मोटिन फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |रैड 2 |राज कुमार |अजय देवगन, वाणी कपूर |टी - सीरीज फिल्म्स, पनोरमा स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" |मई | style="text-align: center;" |1 | style="text-align: center;" |ध भूतनी |सिद्धांत सचदेव |संजय दुतत, मौनी रॉय |सोहम रॉक स्टार एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |कोसतों |सेजल शाह |प्रिया बापट, किशोर कुमार जी |भानुशाली स्टूडियो, बॉम्बे फैबल | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ध नेट वर्कर |विकास कुमार |ऋषभ पाठक, निखट खान |गतरगू एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |रोमियो एस 3 |गुड्डू धनाओ |ठाकुर अनूपसीग, पलक तिवारी | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |भूल चूख माफ |करन शर्मा |राजकुमार राव, वामिक गबबी | | |- | style="text-align: center;" | | rowspan="2" style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |कपकपी |संगीथ सीवन |तुषार कपूर, जय ठक्कर | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |पुणे हाइवै |राहुल डा कुनहा -बुगस भार्गव |जिम सरभ, अमित साध | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |केसरी वीर |प्रिंस धीमान |सुनील शेट्टी, विवेक ओबेरॉय | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |30 | style="text-align: center;" |चिड़िया |मेहरण अमरोही |विनय पाठक, अमृता सुभास | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |इंटेरोगटीऑन |अजय वर्मा राजा |मनु सिंघ, राजपाल यादव | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |स्टॉलें |करन तेजपाल |हरीश खन्ना, शुभम वर्धन | | |- | style="text-align: center;" |जुन | style="text-align: center;" |6 | style="text-align: center;" |हाउस फूल 5 |तरुण मंसूखानी |अक्षय कुमार, संजय दुत्ता | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |20 | style="text-align: center;" |सितारे जमीन पर |आर । एस प्रसंना |आमिर खान, गेनएलिया देशमुख | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |डाटेकतिवे शेरडी |रवि छबरिया |डायना पेन्टी, बोमन ईरानी | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मा |विशाल फुरिया |काजोल, रोहित रॉय | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |27 | style="text-align: center;" |वेल डन सी ए साहब |सर्वेश कुमार सिंग |ज्योति कपूर, निशमा सोनी | | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- |जुलाई | |मेट्रो .. इन दिनों |अनुराग बासु |सारा अली खान, नीना गुप्ता | | |- | |4 |कालीधर लापता |मधुमिता |अभिषेक बच्चन, दैविक भरगेला | | |- | | |अक्षरधाम :ऑपरेशन वज्र शक्ति |केन घोष |अक्षय खंना, विवेक दानिया | | |- | | |मालिक |पुलकित |राजकुमार राव, मानुषी चिल्लर | | |- | |11 |आँखों कि गुस्ताखिया |संतोष सिंघ |विक्रांत माससेर, शनाया कपूर | | |- | | |आप जेसया कोई |विवेक सोनी |आर माधवन, फातिमा सन शैकह | | |- | | |सैयारा |मोहित सूरी |आहान पांडे , अनीत पदड़े | | |- | | |तन्वी ध ग्रेट |अनुपम खेर |जैकी श्रॉफ, अरविद स्वामी | | |- | |18 |निकिता रॉय |कुसश सहिहा |अर्जुन रामपाल, परेश रावल | | |- | | |मुरदेरबाद |अर्नब चैटर्जी |शारीब हाशमी, सलोनी बतरा | | |- | | |संत तुकाराम |आदित्य ओम |संजय मिश्रा, अरुण गोविल | | |- | | |महावातार नरसिंह |आश्विन कुमार |ऐनमैटिड चरकटर्स | | |- | | |सो लॉंग वाईए |मन सिंघ |विक्रम कोछर, पंकज चोंधरी | | |- | |25 |सरजमीं |कयोजे ईरानी |काजोल, ईभरानीम खान | | |- | | |रस |अंगीथ जयराज |रिशि बिस्सा, राजीव कुमार | | |- | |1 |धडक 2 |शाज़िया इकबाल |सिद्धांत चतुर्वेदी, तृप्ति दिमर | | |- | | |सन ऑफ सरदार 2 |विजय कुमार अरोरा |अजय देवगन, मृणाल ठाकुर | | |- | | |अंदाज 2 |सुनील दर्शन |आयुष कुमार, अकाइशा | | |- | |8 |उदीपुर फिलेस |भरत श्रीनात |विजय राज, कमलेश सावंत | | |- | | |घिच पिच |अंकुर सिंगल |नितेश पांडे, कबीर नंदा | | |- | |14 |वर 2 |आयन मुकर्जी |हाइथिक रोशन, किअर अद्वाणी | | |- | | |तेहरान |अरुण गोपालन |जॉन अब्राहन, नीता बाजवा | | |- | | |परम सुंदरी |तुषार जलोट |नीरू बाजवा, जॉन अब्राहम | | |- | |29 |सॉन्ग्स ऑफ पैरडाइस |डैनिश रेनजू |सोनी राज़दान, जैन खान | | |- | | |बागी -4 |ए हर्षा |टाइगर श्रॉफफ, संजय दुतत | | |- | | |ध बेनगु फिलेस |विवेक मंडलेकर |अनुपम खेर, पुनीत इससर | | |- | |5 |इन्स्पेक्टर जेंडे |चिन्मय मंडलेकर |जिम सरभ, मनोज बजपायी | | |- | | |उफ्फ़ यह सियापा |जी अशोक |सोहम शाह, नॉर फतेही | | |- | | |हुमन्स इन ध लूप |अरण्या सहे |सोनल मधुशानकर, गीत गुहा | | |- | | |हीर एक्स्प्रेस |उमेस शुक्ला |दिविता जुनेजा, संजय मिश्रा | | |- | | |लव इन वीतहम |राहुल शान |शताणु महेश्वरी, अवनीत कौर | | |- | |12 |एक चतुर नार |उमेश शुक्ला |दिव्या खोसला, नील नितिन मुकेश | | |- | | |जुगनुमा : ध फैबल |राम रेड्डी |दीपक डब्रियाल, प्रियंका भासे | | |- | | |आबीर गुलाल |आरती एस बागड़ी |फवाद खान, वानी कपूर | | |- | | |मन्नू क्या करेगा |संजय त्रिपाठी |व्योम यादव, विनय पाठक | | |- | | |जोली ऐल ऐल बी -3 |सुभाष कपूर |अक्षय कुमार, हुमा कुरेशी | | |- | | |निशानची |अनुराग कश्यप |मोनिका पनवार, वेदिका पिन्टो | | |- | | |अजेय : ध ऊंटोल्ड स्टोरी ऑफ ए योगी |रवीन्द्र गौतम |अनंत जोशी, परेश रावल | | |- | |26 |होम बौंड़ |नीरज घेवन |ईशान खटतेर, विशाल जेठवा | | |- | | |तू मेरी पूरी कहानी |सहूरिता दास |शम्मी दुहां, आरहानं पटेल | | |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- |ऑक्टोबर |2 |सनी संस्कारी कि तुलसी कुमारी |शशांक खैतन |वरुण धवन, जानवी कपूर | | |- | |10 |लॉर्ड कुरजों कि हवेली |अंशुमान जहा |अर्जुन माथुर, जोहा रहमान | | |- | | |कोन्टरल |सफ़दर अब्बास |ठाकुर अनूप सिंघ, आयेश कड़ुकर | | |- | | |भागवत : चैप्टर वन राक्षस |अक्षय शेरे |अरशद वर्सी, जितेन्द्र कुमार | | |- | |17 |गरीयतेर कलेश |आदित्य चंडीओक |एहसास छानना,सुप्रिया शुक्ला | | |- | | |विंग मन (ध यूनवर्सल आइरनी ऑफ लव) |अनुज गुलाटी |शशांक अरोरा, त्रिमला अधिकारी | | |- | |21 |ठमम |आदित्य सर्पोटदार |परेश रावल, आयुष्मान खुर्राना | | |- | | |एक दीवाने कि दीवनीयत |मिलाप जवेरी |हर्षवर्धन राणे, सोनम बाजवा | | |- | |31 |ध ताज स्टोरी |तुषार आमिश गोयल |परेश रावल, जाकिर हूससड़ीं | | |- | | |सिंगगल सलमा |नचिकेत सामंत |हुमा कुरेशी,सनी सिंघ | | |- | |7 |हक |सुपां वर्मा |एमरान हास्मी, यमी गौतम | | |- | | |जस्सी वेड्स जस्सी |परन बावा |रहमत रैटैन, रणवीर शोरए | | |- | | |बारामुला |आदित्य सुहास |मानव कुल, भाषा सुंबाली | | |- | | |दे दे प्यार दे 2 |अंशुल शर्मा |राकुल प्रीत, अजय देवगन | | |- | | |आग्रा |कनू बही |मोहित अगर्वल, रूहानी शर्मा | | |- | |14 |दिल्ली |देवेन्द्र मालवीय |बृजेन्द्र कला, समर जय सिंघ | | |- | | |काल ट्रिगहोरी |नितिन वैद्य |अरबाज़ खान, राजेश शर्मा | | |- | | |निशानची 2 |अनुराग कश्यप |मोनिका पनवार, वेदिका पिन्टो | | |- | |21 |120 बानदुर |राजनीस राज़ी घई |फरहान अख्तर, राशी खंना | | |- | | |मस्ती 4 |मिलाप जवेरी |विवेक ओबेरॉय, तुषार कपूर | | |- | | |तेरे इश्क में |आनंद ऐल राय |धनु, कृति | | |- | |28 |गुस्ताख इश्क |विभु पूरी |फातिमा सान शैकह, विजय वर्मा | | |- | | |मे नो पाऊस मे प्ले |समर के मुखर्जी |काम्य पंजाबी, यमन वर्मा | | |- | | |कैसी ये पहेली |अनन्या बरत चक्रवर्ती |राजित कपूर, सुकंट गोयल | | |- | |5 |धुरंधर |आदित्य धार |रणवीर सिंग, संजय दुतत | | |- | | |किस किसको प्यार करून 2 |अनुकल्प गोस्वामी |कपिल शर्मा, मनोज सिंघ | | |- | |12 |साली मोहबत |तिसका चोपड़ा |राधिका आपटे, अनुराग कश्यप | | |- | | |ध ग्रेट शमसुद्दीन फॅमिली |अनुषा रिजवी |कृतिका कमरा, फरीदा जलाल | | |- | |19 |रात अकेली है : ध बंसल मुरदर्स |हनी तरहन |रजत कपूर, संजय कपूर | | |- | | |दुर्लभ प्रसाद कि दूसरी शादी |सिद्धांत राज सिंघ |संजय मिश्रा, महिमा चौधरी | | |- | |25 |तू मेरी मैं तेरा मैं तेरा तू मेरी |समीर विद्वयंस |कार्तिक आर्यन, नीना गुप्ता | | |} == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] ombjnf1xs8y2h6yrifsesg4h4hrjivn 6537675 6537670 2026-04-08T13:13:53Z MovieLoverFan 505761 /* अप्रैल-जून */ Added details 6537675 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|date=फ़रवरी 2026}} यह 2025 में रिलीज़ हो चुकी या होने वाली [[हिंदी फ़िल्मों|हिंदी फिल्मों]] की सूची है ! == २०२५ हिन्दी फिल्मो का बॉक्स ऑफिस संकलन == {| class="wikitable sortable" |+२०२५ की अधिकतम कमी करनेवाली फिल्मे !Rank !Title !Production company !Worldwide gross !<abbr>Ref.</abbr> |- !1 |[[छावा]] |मेडोक फिल्म्स |₹797.34 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/chhaava/box-office/|title=Chhaava Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-02-14|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !2 |[[सैयारा]] |यश राज फिल्म्स |₹579.23 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/saiyaara/box-office/|title=Saiyaara Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-07-18|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !3 |[[वॉर 2|वॉर २]] |यश राज फिल्म्स |₹351 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/war-2/box-office/|title=War 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-08-14|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/war-2-worldwide-box-office-collection-day-14-hrithik-roshan-jr-ntr-film-reaches-350-cr-beats-adipurush-drishyam-2-101756352481335.html|title=War 2 worldwide box office collection day 14: Hrithik Roshan, Jr NTR film reaches ₹350 cr; beats Adipurush, Drishyam 2|date=2025-08-28|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !4 |''[[महा अवतार नरसिंह|महाव्तार नरसिम्हा]]'' |क्लिम प्रोडक्शन |₹300 - 325 crore | |- !5 |[[सितारे ज़मीन पर|सितारे जमीन पर]] |आमिर खान प्रोडक्शन |₹266.49 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/sitaare-zameen-par/box-office/|title=Sitaare Zameen Par Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-06-20|language=en|access-date=2026-01-02}}</ref> |- !6 |[[रेड 2 (फिल्म)|रेड २]] |टी - सीरीज फिल्म्स |₹243.06 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/raid-2/box-office/|title=Raid 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-05-01|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- !7 |हाउसफूल ५ |नडियादवाला ग्रेंडसन एंटरटेनमेंट |₹242.80 - 248.80 crore | |} == जनवरी–मार्च == {| class="wikitable" |- style="background:#b0e0e6; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:6%;" | रिलीज़ तिथि ! style="width:18%;" | शीर्षक ! style="width:10.5%;" | निर्देशक ! style="width:30%;" | कलाकार !'''स्टूडियो (टी - सीरीज फिल्म्स)''' ! {{refh}} |- | rowspan="12" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |'''जनवरी''' | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''3''' | style="text-align:center;"| ''[[द रैबिट हाउस]]'' || वैभव कुलकर्णी || {{hlist|अमित रियान|करिश्मा|पद्मनाभ|गगन प्रदीप|प्रीति शर्मा|सुरेश कुंभार}} | गीताई प्रोदुयसन || <ref>{{cite web |date=3 January 2025 |title=The Rabbit House |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/the-rabbit-house/critic-review/the-rabbit-house-movie-review/ |website=[[Bollywood Hungama]] |access-date=4 February 2025}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''10''' | style="text-align:center;"| ''फतेह'' || सोनू सूद|| {{hlist|[[सोनू सूद]]|[[नसीरुद्दीन शाह]]|[[जैकलिन फर्नांडीस]]}} | जी स्टुडियोस, शक्ति सागर प्रोडयुसन || <ref>{{Cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sonu-sood-announces-release-date-directorial-fateh-arrive-cinemas-january-10-2025/ |title=Sonu Sood announces the release date of his directorial Fateh; to arrive in cinemas on January 10, 2025 |work=[[Bollywood Hungama]] |date=30 July 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''मैच फिक्सिंग'' || केदार गायकवाड || {{hlist|[[विनीत कुमार सिंह]]|[[राज अर्जुन]]|[[शताफ़ फ़िगार]]|[[अनुजा साठे]]}} | अर्टरेन क्रेयटीन्स || <ref>{{cite news |title=Vineet Kumar Singh-starrer Match Fixing gets new release date |url=https://www.cinemaexpress.com/hindi/news/2024/Dec/27/vineet-kumar-singh-starrer-match-fixing-gets-new-release-date |work=[[Cinema Express]] |date=1 December 2024}}</ref> |- | rowspan="4" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''17''' | style="text-align:center;"| ''इमरजेंसी'' || [[कंगना रनौत]]|| {{hlist|[[कंगना रनौत]]|[[अनुपम खेर]]|[[श्रेयस तलपड़े]]|[[महिमा चौधरी]]|[[मिलिंद सोमन]]|[[सतीश कौशिक]]}} | जी स्टूडियो, मणिकमिक फिल्म्स || <ref>{{Cite news |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/kangana-ranaut-s-emergency-finally-gets-its-release-date-indira-gandhi-s-biopic-to-release-next-year-2024-11-18-962127 |title=Kangana Ranaut's 'Emergency' finally gets its release date |work=India TV |date=18 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''आज़ाद'' || [[अभिषेक कपूर]]|| {{hlist|[[अजय देवगन]]|[[डायना पेंटी]]|आमान देवगन|राशा थडानी|[[मोहित मलिक]]|[[पियूष मिश्रा]]}} | आर एस वीपी मूवीज || <ref>{{Cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ajay-devgn-aaman-devgan-rasha-thadani-starrer-azaad-release-january-17-deets-inside/ |title=Azaad to release on January 17 |work=Bollywood Hungama |date=30 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''मिशन ग्रे हाउस'' || नौशाद सिद्दीकी || {{hlist|अबीयर ख़ान|पूजा शर्मा|[[राजेश शर्मा]]|[[किरण कुमार]]|[[निकहत ख़ान]]|[[कमलेश सावंत]]|[[रज़ा मुराद]]}} | रिलायंस एंटेरटैनमेंट || <ref>{{cite web |url=https://news.abplive.com/entertainment/movies/mission-grey-house-first-look-out-a-gripping-suspense-thriller-releasing-in-january-1735209 |title=Mission Grey House First Look Out |date=30 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''संगी'' || सुमित कुलकर्नी || {{hlist|[[शरीब हाशमी]]|संजय बिश्नोई|[[गौरव मोरे]]|[[विद्या मालवड़े]]|श्यामराज पाटिल|मार्टिन जिशिल}} | यंत्रणा फिल्म्स, आर्मोकस फिलम्स || <ref>{{cite news |title=Sangee Movie Review |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/sangee/amp_movie_review/117332496.cms |work=Times of India |date=17 January 2025}}</ref> |- | rowspan="3" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''24''' | style="text-align:center;"| ''हिसाब बराबर'' || अश्विनी धीर || {{hlist|[[आर. माधवन]]|[[नील नितिन मुकेश]]|[[कीर्ति कुल्हारी]]|[[रश्मि देसाई]]}} | जिओ स्टुडियोस, एस पी साइन कॉर्प || <ref>{{Cite web |url=https://www.ottplay.com/news/hisaab-barabar-trailer-out-r-madhavan-looks-promising-as-he-unravels-banking-scam-in-upcoming-satirical-thriller/b44a969d6e857 |title=Hisaab Barabar Trailer Out}}</ref> |- | style="text-align: center;" |स्काइ फोर्स |संदीप केवलानी अभिषेक अनिल कपूर |[[अक्षय कुमार]], वीर पहारिया, [[सारा अली ख़ान|सारा अली खान]], निमरत कौर |जिओ स्टूडियो, मदड़ोकक फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-starrer-sky-force-release-january-24-2025-makers-drop-trailer-christmas-report/|title=Akshay Kumar starrer Sky Force to release on January 24, 2025, makers to drop trailer on Christmas: Report : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-10-19|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | style="text-align: center;" |स्वीट ड्रीम्स |विक्टर मुखर्जी |अमोल पराशर, मिथिला पलकर |जिओ स्टूडियो, मोनगो पीपल मेडिया |<ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/sweet-dreams-mithila-palkar-amol-parashar-tease-surreal-love-story-ott-release-date-out/f151e614e4554|title=Sweet Dreams announcement: Mithila Palkar and Amol Parashar tease a surreal love story; OTT release date out|website=OTTPlay|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | style="text-align: center;" |28 |ध स्टोरीटेलर |अनंत महादेवा |[[परेश रावल]], आदिल हुसैन, रेवती, तननिष्ठा चैटर्जी |जिओ स्टूडियो, क्वेस्ट फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/amp/entertainment/disney-hotstar-to-stream-paresh-rawal-starrer-the-storyteller-from-january-28/cid/2077842|title=Paresh Rawal-starrer ‘The Storyteller' to premiere on Disney+ Hotstar on January 28}}</ref> |- | style="text-align: center;" |31 |देवा |रोशन एंड्रू |[[शाहिद कपूर]], [[पूजा हेगड़े]] |जी स्टुडियोस, रॉय कपूर फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/shahid-kapoor-pooja-hegde-starrer-deva-gets-preponed-release-january/|title=Shahid Kapoor – Pooja Hegde starrer Deva gets preponed; to release in January : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-27|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | rowspan="13" style="text-align: center;" |फेब्रुअरी | rowspan="4" style="text-align: center;" |7 |लवयापा |अदवैत चन्दन |ख़ुशी कपूर, जुनैद खान |जी स्टूडियो, फाण्टों स्टूडियो |<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/junaid-khan-khushi-kapoor-new-film-loveyapa-release-2025-2655780-2024-12-26|title=Junaid Khan and Khushi Kapoor's next titled Loveyapa, to release in 2025|last=Desk|first=India Today Entertainment|date=2024-12-26|website=India Today|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- |बेडएस रवि कुमार |कैथ गोम्स |[[हिमेश रेशमिया]], [[प्रभु देवा]] |हिमेश रेशममिया मेलोड़िएस |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/badass-ravikumar-trailer-unveiled-january-5-himesh-reshammiya-starrer-release-february-7-2025/|title=Badass Ravikumar trailer to be unveiled on January 5; Himesh Reshammiya starrer to release on February 7, 2025 : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-01-03|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- |मिसिस |आरती कदव |सैन्य मल्होत्रा, निशांत दहिया |जिओ स्टूडियो, बावेज स्टूडियो |<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/feature/mrs-starring-sanya-malhotra-to-release-on-zee5-on-february-7/2463109/|title=‘Mrs’ starring Sanya Malhotra to release on ZEE5 on February 7}}</ref> |- |ध मेहता बॉयज |बोमन ईरानी |बोमन ईरानी, अविनाश तिवारी |ईरानी मॉवईएटोने | |- | style="text-align: center;" |11 |बॉबी और ऋषि की लवस्टोरी |कुणाल कोहली |वर्धन पूरी, कावेरी कपूर |जिओ स्टूडियो, डिज़्नी +हॉट स्टार |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |14 |छावा |लक्समी उठकर | |मदड़ोकक फिल्म्स |- |धूम धाम |रिषभ सेठ |प्रतिक गाँधी, यामी गौतम |जिओ स्टुडियोस, बी 62 स्टूडियो |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |21 |मेरे हस्बैंड की बीवी |मुदस्सर अज़ीज़ |अर्जुन कपूर, रकुल प्रीत सिंघ |पूजा एंटेरटैनमेंट |- |कौशलजीस वर्सेस कौशल |सीमा देसाई |आशुतोष राणा, शीबा चढ़ा |जिओ स्टूडियो, मेरी गो रौंद स्टूडियो |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |28 |शैला |सकी शाह |रोहित चौधरी, सारा खान |रिलायंस एंटेरटैनमेंट, रियोंन फिल्म्स |- |क्रेजी |गिरीश कोहली |सोहम शाह |सोहम शाह फिल्म्स |- |सुपरबॉयस ऑफ़ मालेगाव |रीमा कागती |आदर्श गौरव, विनीत कुमार सिंघ |एमोज़ोन एम जी एम स्टुडियोस |- |दिल दोस्ती और डॉगस |वाइराल शाह |नीना गुप्ता,शरद केलकर |जिओ स्टोडियो, ध क्रिएटिव ट्राइब |- | rowspan="11" style="text-align: center;" |मार्च | rowspan="2" style="text-align: center;" |7 |नादाननीया |सुना गोतम |एबराइम अली खान,खुसी कपूर |धर्मातीक एंटेरटैनमेंट |- |रीवाज़ |मनोज साटी |अनीता राज, जाया प्रदा |कशिश खान, पर्डक्शन |- | rowspan="5" style="text-align: center;" |14 |द डिपलोमेट |शिवम नायर |जॉन इब्राहीम, सादीया खातीब |टी सीरीज फिल्म्स |- |माय मेलबन |कबीर खान, रीमा दास ,ओनिर , इंमतीयाज अली |जेक रीयन, अरका दास |स्क्रीन ऑस्ट्रेलिया, वीक स्क्रीन |- |बी हैप्पी |रेमो डी सौजा |नोरा फतेही, नसर |एंजॉनन प्राइम वीडियो |- |इन गलियो मे |अविनाश दास |विवान शाह, जावेद जाफरी |यदुनाथ फिल्म्स |- |आचारी बा |हार्दिक गुज्जर |नीना गुप्ता, कबीर बेदी |जिओ स्टूडियो, हार्दिक गज्जर फिल्म्स | |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |21 |बाईदा |पुनीत शर्मा |मनीषा राय,शोबित सूजय |एम एन एम एंटेरटैनमेंट |- |तुम को मेरी कसम |विक्रम भट्ट |अनुपम खेर, अदाह शर्मा |इंदिरा एंटेरटैनमेंट |- |पिन्टू की पप्पी |शिव हरे |शुशान्त, जानया जोशी |मीथ्री मूवी मकर्स |- | style="text-align: center;" |30 |सिकन्दर |ऐ आर मुरगूँदाश |सलमान खान, काजल अगरवाल |नादियादवाला ग्रैन्सन एंटेरटैनमेंट |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |10 | style="text-align:center;" |जात |गोपीचन्द मलिनेनी |सनी देओल, रणदीप हूदा |मीथ्री मूवी मकर्स, पीपल मीडिया फैक्ट्री | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | | style="text-align:center;background:#dbfff8;" |11 | style="text-align:center;" |छोरी 2 |विशाल फुरिया |सोह अली खान, कुलदीप सरीन |टी सीरीज फिल्म्स एमोज़ोन प्राइम वीडियो | |- | style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | | style="text-align:center;" |केसरी चैप्टर 2 |करन सिंघ त्यागी |अक्षय कुमार, अनन्या पंड्या |धर्मा प्रोडक्शन, केप ऑफ गुड फिल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |18 | style="text-align: center;" |लोगोउट |अमित गोलानी |बबली खान, निमिषा नायर |वियकों 18 स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ध सीक्रिट ऑफ देवकाली |नीरज चौहान |भूमिका गुरुङ, महेश मांजरेकर |चौहान प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ग्राउन्ड ज़ीरो |तेजस प्रभा विजय देओसकर |एमरान हास्मी, जोया हुसैन |इक्सेल एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |जेवल थीफ |कूकले गुलाटी रोबबले गरेवल |सैफ अली खान, निकिता दुत्ता |मरफिक्स पिक्चर्स, नेटफिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फुले |अनंत महादेवन |प्रतीक गांधी, पत्रलेखा |जी स्टुडियोस, डैन्सिंग शिवा फिल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ओए भूतनी के |अजय कैलाश यादव |अशोक ठाकुर, निकिता शर्मा |सहत्याम फिल्म्स, विज़न मोटिन फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |रैड 2 |राज कुमार |अजय देवगन, वाणी कपूर |टी - सीरीज फिल्म्स, पनोरमा स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" |मई | style="text-align: center;" |1 | style="text-align: center;" |ध भूतनी |सिद्धांत सचदेव |संजय दुतत, मौनी रॉय |सोहम रॉक स्टार एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |कोसतों |सेजल शाह |प्रिया बापट, किशोर कुमार जी |भानुशाली स्टूडियो, बॉम्बे फैबल | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ध नेट वर्कर |विकास कुमार |ऋषभ पाठक, निखट खान |गतरगू एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |रोमियो एस 3 |गुड्डू धनाओ |ठाकुर अनूपसीग, पलक तिवारी |पेन स्टूडियो,वाइल्ड रिवर पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |भूल चूख माफ |करन शर्मा |राजकुमार राव, वामिक गबबी | | |- | style="text-align: center;" | | rowspan="2" style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |कपकपी |संगीथ सीवन |तुषार कपूर, जय ठक्कर | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |पुणे हाइवै |राहुल डा कुनहा -बुगस भार्गव |जिम सरभ, अमित साध | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |केसरी वीर |प्रिंस धीमान |सुनील शेट्टी, विवेक ओबेरॉय | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |30 | style="text-align: center;" |चिड़िया |मेहरण अमरोही |विनय पाठक, अमृता सुभास | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |इंटेरोगटीऑन |अजय वर्मा राजा |मनु सिंघ, राजपाल यादव | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |स्टॉलें |करन तेजपाल |हरीश खन्ना, शुभम वर्धन | | |- | style="text-align: center;" |जुन | style="text-align: center;" |6 | style="text-align: center;" |हाउस फूल 5 |तरुण मंसूखानी |अक्षय कुमार, संजय दुत्ता | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |20 | style="text-align: center;" |सितारे जमीन पर |आर । एस प्रसंना |आमिर खान, गेनएलिया देशमुख | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |डाटेकतिवे शेरडी |रवि छबरिया |डायना पेन्टी, बोमन ईरानी | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मा |विशाल फुरिया |काजोल, रोहित रॉय | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |27 | style="text-align: center;" |वेल डन सी ए साहब |सर्वेश कुमार सिंग |ज्योति कपूर, निशमा सोनी | | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- |जुलाई | |मेट्रो .. इन दिनों |अनुराग बासु |सारा अली खान, नीना गुप्ता | | |- | |4 |कालीधर लापता |मधुमिता |अभिषेक बच्चन, दैविक भरगेला | | |- | | |अक्षरधाम :ऑपरेशन वज्र शक्ति |केन घोष |अक्षय खंना, विवेक दानिया | | |- | | |मालिक |पुलकित |राजकुमार राव, मानुषी चिल्लर | | |- | |11 |आँखों कि गुस्ताखिया |संतोष सिंघ |विक्रांत माससेर, शनाया कपूर | | |- | | |आप जेसया कोई |विवेक सोनी |आर माधवन, फातिमा सन शैकह | | |- | | |सैयारा |मोहित सूरी |आहान पांडे , अनीत पदड़े | | |- | | |तन्वी ध ग्रेट |अनुपम खेर |जैकी श्रॉफ, अरविद स्वामी | | |- | |18 |निकिता रॉय |कुसश सहिहा |अर्जुन रामपाल, परेश रावल | | |- | | |मुरदेरबाद |अर्नब चैटर्जी |शारीब हाशमी, सलोनी बतरा | | |- | | |संत तुकाराम |आदित्य ओम |संजय मिश्रा, अरुण गोविल | | |- | | |महावातार नरसिंह |आश्विन कुमार |ऐनमैटिड चरकटर्स | | |- | | |सो लॉंग वाईए |मन सिंघ |विक्रम कोछर, पंकज चोंधरी | | |- | |25 |सरजमीं |कयोजे ईरानी |काजोल, ईभरानीम खान | | |- | | |रस |अंगीथ जयराज |रिशि बिस्सा, राजीव कुमार | | |- | |1 |धडक 2 |शाज़िया इकबाल |सिद्धांत चतुर्वेदी, तृप्ति दिमर | | |- | | |सन ऑफ सरदार 2 |विजय कुमार अरोरा |अजय देवगन, मृणाल ठाकुर | | |- | | |अंदाज 2 |सुनील दर्शन |आयुष कुमार, अकाइशा | | |- | |8 |उदीपुर फिलेस |भरत श्रीनात |विजय राज, कमलेश सावंत | | |- | | |घिच पिच |अंकुर सिंगल |नितेश पांडे, कबीर नंदा | | |- | |14 |वर 2 |आयन मुकर्जी |हाइथिक रोशन, किअर अद्वाणी | | |- | | |तेहरान |अरुण गोपालन |जॉन अब्राहन, नीता बाजवा | | |- | | |परम सुंदरी |तुषार जलोट |नीरू बाजवा, जॉन अब्राहम | | |- | |29 |सॉन्ग्स ऑफ पैरडाइस |डैनिश रेनजू |सोनी राज़दान, जैन खान | | |- | | |बागी -4 |ए हर्षा |टाइगर श्रॉफफ, संजय दुतत | | |- | | |ध बेनगु फिलेस |विवेक मंडलेकर |अनुपम खेर, पुनीत इससर | | |- | |5 |इन्स्पेक्टर जेंडे |चिन्मय मंडलेकर |जिम सरभ, मनोज बजपायी | | |- | | |उफ्फ़ यह सियापा |जी अशोक |सोहम शाह, नॉर फतेही | | |- | | |हुमन्स इन ध लूप |अरण्या सहे |सोनल मधुशानकर, गीत गुहा | | |- | | |हीर एक्स्प्रेस |उमेस शुक्ला |दिविता जुनेजा, संजय मिश्रा | | |- | | |लव इन वीतहम |राहुल शान |शताणु महेश्वरी, अवनीत कौर | | |- | |12 |एक चतुर नार |उमेश शुक्ला |दिव्या खोसला, नील नितिन मुकेश | | |- | | |जुगनुमा : ध फैबल |राम रेड्डी |दीपक डब्रियाल, प्रियंका भासे | | |- | | |आबीर गुलाल |आरती एस बागड़ी |फवाद खान, वानी कपूर | | |- | | |मन्नू क्या करेगा |संजय त्रिपाठी |व्योम यादव, विनय पाठक | | |- | | |जोली ऐल ऐल बी -3 |सुभाष कपूर |अक्षय कुमार, हुमा कुरेशी | | |- | | |निशानची |अनुराग कश्यप |मोनिका पनवार, वेदिका पिन्टो | | |- | | |अजेय : ध ऊंटोल्ड स्टोरी ऑफ ए योगी |रवीन्द्र गौतम |अनंत जोशी, परेश रावल | | |- | |26 |होम बौंड़ |नीरज घेवन |ईशान खटतेर, विशाल जेठवा | | |- | | |तू मेरी पूरी कहानी |सहूरिता दास |शम्मी दुहां, आरहानं पटेल | | |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- |ऑक्टोबर |2 |सनी संस्कारी कि तुलसी कुमारी |शशांक खैतन |वरुण धवन, जानवी कपूर | | |- | |10 |लॉर्ड कुरजों कि हवेली |अंशुमान जहा |अर्जुन माथुर, जोहा रहमान | | |- | | |कोन्टरल |सफ़दर अब्बास |ठाकुर अनूप सिंघ, आयेश कड़ुकर | | |- | | |भागवत : चैप्टर वन राक्षस |अक्षय शेरे |अरशद वर्सी, जितेन्द्र कुमार | | |- | |17 |गरीयतेर कलेश |आदित्य चंडीओक |एहसास छानना,सुप्रिया शुक्ला | | |- | | |विंग मन (ध यूनवर्सल आइरनी ऑफ लव) |अनुज गुलाटी |शशांक अरोरा, त्रिमला अधिकारी | | |- | |21 |ठमम |आदित्य सर्पोटदार |परेश रावल, आयुष्मान खुर्राना | | |- | | |एक दीवाने कि दीवनीयत |मिलाप जवेरी |हर्षवर्धन राणे, सोनम बाजवा | | |- | |31 |ध ताज स्टोरी |तुषार आमिश गोयल |परेश रावल, जाकिर हूससड़ीं | | |- | | |सिंगगल सलमा |नचिकेत सामंत |हुमा कुरेशी,सनी सिंघ | | |- | |7 |हक |सुपां वर्मा |एमरान हास्मी, यमी गौतम | | |- | | |जस्सी वेड्स जस्सी |परन बावा |रहमत रैटैन, रणवीर शोरए | | |- | | |बारामुला |आदित्य सुहास |मानव कुल, भाषा सुंबाली | | |- | | |दे दे प्यार दे 2 |अंशुल शर्मा |राकुल प्रीत, अजय देवगन | | |- | | |आग्रा |कनू बही |मोहित अगर्वल, रूहानी शर्मा | | |- | |14 |दिल्ली |देवेन्द्र मालवीय |बृजेन्द्र कला, समर जय सिंघ | | |- | | |काल ट्रिगहोरी |नितिन वैद्य |अरबाज़ खान, राजेश शर्मा | | |- | | |निशानची 2 |अनुराग कश्यप |मोनिका पनवार, वेदिका पिन्टो | | |- | |21 |120 बानदुर |राजनीस राज़ी घई |फरहान अख्तर, राशी खंना | | |- | | |मस्ती 4 |मिलाप जवेरी |विवेक ओबेरॉय, तुषार कपूर | | |- | | |तेरे इश्क में |आनंद ऐल राय |धनु, कृति | | |- | |28 |गुस्ताख इश्क |विभु पूरी |फातिमा सान शैकह, विजय वर्मा | | |- | | |मे नो पाऊस मे प्ले |समर के मुखर्जी |काम्य पंजाबी, यमन वर्मा | | |- | | |कैसी ये पहेली |अनन्या बरत चक्रवर्ती |राजित कपूर, सुकंट गोयल | | |- | |5 |धुरंधर |आदित्य धार |रणवीर सिंग, संजय दुतत | | |- | | |किस किसको प्यार करून 2 |अनुकल्प गोस्वामी |कपिल शर्मा, मनोज सिंघ | | |- | |12 |साली मोहबत |तिसका चोपड़ा |राधिका आपटे, अनुराग कश्यप | | |- | | |ध ग्रेट शमसुद्दीन फॅमिली |अनुषा रिजवी |कृतिका कमरा, फरीदा जलाल | | |- | |19 |रात अकेली है : ध बंसल मुरदर्स |हनी तरहन |रजत कपूर, संजय कपूर | | |- | | |दुर्लभ प्रसाद कि दूसरी शादी |सिद्धांत राज सिंघ |संजय मिश्रा, महिमा चौधरी | | |- | |25 |तू मेरी मैं तेरा मैं तेरा तू मेरी |समीर विद्वयंस |कार्तिक आर्यन, नीना गुप्ता | | |} == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] lgudibq0t94mvnpzp9xy69hcuaxjvp2 6537679 6537675 2026-04-08T13:22:12Z MovieLoverFan 505761 /* अप्रैल-जून */ Table formatting. 6537679 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|date=फ़रवरी 2026}} यह 2025 में रिलीज़ हो चुकी या होने वाली [[हिंदी फ़िल्मों|हिंदी फिल्मों]] की सूची है ! == २०२५ हिन्दी फिल्मो का बॉक्स ऑफिस संकलन == {| class="wikitable sortable" |+२०२५ की अधिकतम कमी करनेवाली फिल्मे !Rank !Title !Production company !Worldwide gross !<abbr>Ref.</abbr> |- !1 |[[छावा]] |मेडोक फिल्म्स |₹797.34 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/chhaava/box-office/|title=Chhaava Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-02-14|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !2 |[[सैयारा]] |यश राज फिल्म्स |₹579.23 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/saiyaara/box-office/|title=Saiyaara Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-07-18|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !3 |[[वॉर 2|वॉर २]] |यश राज फिल्म्स |₹351 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/war-2/box-office/|title=War 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-08-14|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/war-2-worldwide-box-office-collection-day-14-hrithik-roshan-jr-ntr-film-reaches-350-cr-beats-adipurush-drishyam-2-101756352481335.html|title=War 2 worldwide box office collection day 14: Hrithik Roshan, Jr NTR film reaches ₹350 cr; beats Adipurush, Drishyam 2|date=2025-08-28|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !4 |''[[महा अवतार नरसिंह|महाव्तार नरसिम्हा]]'' |क्लिम प्रोडक्शन |₹300 - 325 crore | |- !5 |[[सितारे ज़मीन पर|सितारे जमीन पर]] |आमिर खान प्रोडक्शन |₹266.49 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/sitaare-zameen-par/box-office/|title=Sitaare Zameen Par Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-06-20|language=en|access-date=2026-01-02}}</ref> |- !6 |[[रेड 2 (फिल्म)|रेड २]] |टी - सीरीज फिल्म्स |₹243.06 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/raid-2/box-office/|title=Raid 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-05-01|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- !7 |हाउसफूल ५ |नडियादवाला ग्रेंडसन एंटरटेनमेंट |₹242.80 - 248.80 crore | |} == जनवरी–मार्च == {| class="wikitable" |- style="background:#b0e0e6; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:6%;" | रिलीज़ तिथि ! style="width:18%;" | शीर्षक ! style="width:10.5%;" | निर्देशक ! style="width:30%;" | कलाकार !'''स्टूडियो (टी - सीरीज फिल्म्स)''' ! {{refh}} |- | rowspan="12" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |'''जनवरी''' | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''3''' | style="text-align:center;"| ''[[द रैबिट हाउस]]'' || वैभव कुलकर्णी || {{hlist|अमित रियान|करिश्मा|पद्मनाभ|गगन प्रदीप|प्रीति शर्मा|सुरेश कुंभार}} | गीताई प्रोदुयसन || <ref>{{cite web |date=3 January 2025 |title=The Rabbit House |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/the-rabbit-house/critic-review/the-rabbit-house-movie-review/ |website=[[Bollywood Hungama]] |access-date=4 February 2025}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''10''' | style="text-align:center;"| ''फतेह'' || सोनू सूद|| {{hlist|[[सोनू सूद]]|[[नसीरुद्दीन शाह]]|[[जैकलिन फर्नांडीस]]}} | जी स्टुडियोस, शक्ति सागर प्रोडयुसन || <ref>{{Cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sonu-sood-announces-release-date-directorial-fateh-arrive-cinemas-january-10-2025/ |title=Sonu Sood announces the release date of his directorial Fateh; to arrive in cinemas on January 10, 2025 |work=[[Bollywood Hungama]] |date=30 July 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''मैच फिक्सिंग'' || केदार गायकवाड || {{hlist|[[विनीत कुमार सिंह]]|[[राज अर्जुन]]|[[शताफ़ फ़िगार]]|[[अनुजा साठे]]}} | अर्टरेन क्रेयटीन्स || <ref>{{cite news |title=Vineet Kumar Singh-starrer Match Fixing gets new release date |url=https://www.cinemaexpress.com/hindi/news/2024/Dec/27/vineet-kumar-singh-starrer-match-fixing-gets-new-release-date |work=[[Cinema Express]] |date=1 December 2024}}</ref> |- | rowspan="4" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''17''' | style="text-align:center;"| ''इमरजेंसी'' || [[कंगना रनौत]]|| {{hlist|[[कंगना रनौत]]|[[अनुपम खेर]]|[[श्रेयस तलपड़े]]|[[महिमा चौधरी]]|[[मिलिंद सोमन]]|[[सतीश कौशिक]]}} | जी स्टूडियो, मणिकमिक फिल्म्स || <ref>{{Cite news |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/kangana-ranaut-s-emergency-finally-gets-its-release-date-indira-gandhi-s-biopic-to-release-next-year-2024-11-18-962127 |title=Kangana Ranaut's 'Emergency' finally gets its release date |work=India TV |date=18 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''आज़ाद'' || [[अभिषेक कपूर]]|| {{hlist|[[अजय देवगन]]|[[डायना पेंटी]]|आमान देवगन|राशा थडानी|[[मोहित मलिक]]|[[पियूष मिश्रा]]}} | आर एस वीपी मूवीज || <ref>{{Cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ajay-devgn-aaman-devgan-rasha-thadani-starrer-azaad-release-january-17-deets-inside/ |title=Azaad to release on January 17 |work=Bollywood Hungama |date=30 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''मिशन ग्रे हाउस'' || नौशाद सिद्दीकी || {{hlist|अबीयर ख़ान|पूजा शर्मा|[[राजेश शर्मा]]|[[किरण कुमार]]|[[निकहत ख़ान]]|[[कमलेश सावंत]]|[[रज़ा मुराद]]}} | रिलायंस एंटेरटैनमेंट || <ref>{{cite web |url=https://news.abplive.com/entertainment/movies/mission-grey-house-first-look-out-a-gripping-suspense-thriller-releasing-in-january-1735209 |title=Mission Grey House First Look Out |date=30 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''संगी'' || सुमित कुलकर्नी || {{hlist|[[शरीब हाशमी]]|संजय बिश्नोई|[[गौरव मोरे]]|[[विद्या मालवड़े]]|श्यामराज पाटिल|मार्टिन जिशिल}} | यंत्रणा फिल्म्स, आर्मोकस फिलम्स || <ref>{{cite news |title=Sangee Movie Review |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/sangee/amp_movie_review/117332496.cms |work=Times of India |date=17 January 2025}}</ref> |- | rowspan="3" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''24''' | style="text-align:center;"| ''हिसाब बराबर'' || अश्विनी धीर || {{hlist|[[आर. माधवन]]|[[नील नितिन मुकेश]]|[[कीर्ति कुल्हारी]]|[[रश्मि देसाई]]}} | जिओ स्टुडियोस, एस पी साइन कॉर्प || <ref>{{Cite web |url=https://www.ottplay.com/news/hisaab-barabar-trailer-out-r-madhavan-looks-promising-as-he-unravels-banking-scam-in-upcoming-satirical-thriller/b44a969d6e857 |title=Hisaab Barabar Trailer Out}}</ref> |- | style="text-align: center;" |स्काइ फोर्स |संदीप केवलानी अभिषेक अनिल कपूर |[[अक्षय कुमार]], वीर पहारिया, [[सारा अली ख़ान|सारा अली खान]], निमरत कौर |जिओ स्टूडियो, मदड़ोकक फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-starrer-sky-force-release-january-24-2025-makers-drop-trailer-christmas-report/|title=Akshay Kumar starrer Sky Force to release on January 24, 2025, makers to drop trailer on Christmas: Report : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-10-19|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | style="text-align: center;" |स्वीट ड्रीम्स |विक्टर मुखर्जी |अमोल पराशर, मिथिला पलकर |जिओ स्टूडियो, मोनगो पीपल मेडिया |<ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/sweet-dreams-mithila-palkar-amol-parashar-tease-surreal-love-story-ott-release-date-out/f151e614e4554|title=Sweet Dreams announcement: Mithila Palkar and Amol Parashar tease a surreal love story; OTT release date out|website=OTTPlay|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | style="text-align: center;" |28 |ध स्टोरीटेलर |अनंत महादेवा |[[परेश रावल]], आदिल हुसैन, रेवती, तननिष्ठा चैटर्जी |जिओ स्टूडियो, क्वेस्ट फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/amp/entertainment/disney-hotstar-to-stream-paresh-rawal-starrer-the-storyteller-from-january-28/cid/2077842|title=Paresh Rawal-starrer ‘The Storyteller' to premiere on Disney+ Hotstar on January 28}}</ref> |- | style="text-align: center;" |31 |देवा |रोशन एंड्रू |[[शाहिद कपूर]], [[पूजा हेगड़े]] |जी स्टुडियोस, रॉय कपूर फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/shahid-kapoor-pooja-hegde-starrer-deva-gets-preponed-release-january/|title=Shahid Kapoor – Pooja Hegde starrer Deva gets preponed; to release in January : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-27|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | rowspan="13" style="text-align: center;" |फेब्रुअरी | rowspan="4" style="text-align: center;" |7 |लवयापा |अदवैत चन्दन |ख़ुशी कपूर, जुनैद खान |जी स्टूडियो, फाण्टों स्टूडियो |<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/junaid-khan-khushi-kapoor-new-film-loveyapa-release-2025-2655780-2024-12-26|title=Junaid Khan and Khushi Kapoor's next titled Loveyapa, to release in 2025|last=Desk|first=India Today Entertainment|date=2024-12-26|website=India Today|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- |बेडएस रवि कुमार |कैथ गोम्स |[[हिमेश रेशमिया]], [[प्रभु देवा]] |हिमेश रेशममिया मेलोड़िएस |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/badass-ravikumar-trailer-unveiled-january-5-himesh-reshammiya-starrer-release-february-7-2025/|title=Badass Ravikumar trailer to be unveiled on January 5; Himesh Reshammiya starrer to release on February 7, 2025 : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-01-03|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- |मिसिस |आरती कदव |सैन्य मल्होत्रा, निशांत दहिया |जिओ स्टूडियो, बावेज स्टूडियो |<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/feature/mrs-starring-sanya-malhotra-to-release-on-zee5-on-february-7/2463109/|title=‘Mrs’ starring Sanya Malhotra to release on ZEE5 on February 7}}</ref> |- |ध मेहता बॉयज |बोमन ईरानी |बोमन ईरानी, अविनाश तिवारी |ईरानी मॉवईएटोने | |- | style="text-align: center;" |11 |बॉबी और ऋषि की लवस्टोरी |कुणाल कोहली |वर्धन पूरी, कावेरी कपूर |जिओ स्टूडियो, डिज़्नी +हॉट स्टार |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |14 |छावा |लक्समी उठकर | |मदड़ोकक फिल्म्स |- |धूम धाम |रिषभ सेठ |प्रतिक गाँधी, यामी गौतम |जिओ स्टुडियोस, बी 62 स्टूडियो |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |21 |मेरे हस्बैंड की बीवी |मुदस्सर अज़ीज़ |अर्जुन कपूर, रकुल प्रीत सिंघ |पूजा एंटेरटैनमेंट |- |कौशलजीस वर्सेस कौशल |सीमा देसाई |आशुतोष राणा, शीबा चढ़ा |जिओ स्टूडियो, मेरी गो रौंद स्टूडियो |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |28 |शैला |सकी शाह |रोहित चौधरी, सारा खान |रिलायंस एंटेरटैनमेंट, रियोंन फिल्म्स |- |क्रेजी |गिरीश कोहली |सोहम शाह |सोहम शाह फिल्म्स |- |सुपरबॉयस ऑफ़ मालेगाव |रीमा कागती |आदर्श गौरव, विनीत कुमार सिंघ |एमोज़ोन एम जी एम स्टुडियोस |- |दिल दोस्ती और डॉगस |वाइराल शाह |नीना गुप्ता,शरद केलकर |जिओ स्टोडियो, ध क्रिएटिव ट्राइब |- | rowspan="11" style="text-align: center;" |मार्च | rowspan="2" style="text-align: center;" |7 |नादाननीया |सुना गोतम |एबराइम अली खान,खुसी कपूर |धर्मातीक एंटेरटैनमेंट |- |रीवाज़ |मनोज साटी |अनीता राज, जाया प्रदा |कशिश खान, पर्डक्शन |- | rowspan="5" style="text-align: center;" |14 |द डिपलोमेट |शिवम नायर |जॉन इब्राहीम, सादीया खातीब |टी सीरीज फिल्म्स |- |माय मेलबन |कबीर खान, रीमा दास ,ओनिर , इंमतीयाज अली |जेक रीयन, अरका दास |स्क्रीन ऑस्ट्रेलिया, वीक स्क्रीन |- |बी हैप्पी |रेमो डी सौजा |नोरा फतेही, नसर |एंजॉनन प्राइम वीडियो |- |इन गलियो मे |अविनाश दास |विवान शाह, जावेद जाफरी |यदुनाथ फिल्म्स |- |आचारी बा |हार्दिक गुज्जर |नीना गुप्ता, कबीर बेदी |जिओ स्टूडियो, हार्दिक गज्जर फिल्म्स | |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |21 |बाईदा |पुनीत शर्मा |मनीषा राय,शोबित सूजय |एम एन एम एंटेरटैनमेंट |- |तुम को मेरी कसम |विक्रम भट्ट |अनुपम खेर, अदाह शर्मा |इंदिरा एंटेरटैनमेंट |- |पिन्टू की पप्पी |शिव हरे |शुशान्त, जानया जोशी |मीथ्री मूवी मकर्स |- | style="text-align: center;" |30 |सिकन्दर |ऐ आर मुरगूँदाश |सलमान खान, काजल अगरवाल |नादियादवाला ग्रैन्सन एंटेरटैनमेंट |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |10 | style="text-align:center;" |जात |गोपीचन्द मलिनेनी |सनी देओल, रणदीप हूदा |मीथ्री मूवी मकर्स, पीपल मीडिया फैक्ट्री | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | | style="text-align:center;background:#dbfff8;" |11 | style="text-align:center;" |छोरी 2 |विशाल फुरिया |सोह अली खान, कुलदीप सरीन |टी सीरीज फिल्म्स एमोज़ोन प्राइम वीडियो | |- | style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | | style="text-align:center;" |केसरी चैप्टर 2 |करन सिंघ त्यागी |अक्षय कुमार, अनन्या पंड्या |धर्मा प्रोडक्शन, केप ऑफ गुड फिल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | rowspan="3" style="text-align: center;" |18 | style="text-align: center;" |लोगोउट |अमित गोलानी |बबली खान, निमिषा नायर |वियकों 18 स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ध सीक्रिट ऑफ देवकाली |नीरज चौहान |भूमिका गुरुङ, महेश मांजरेकर |चौहान प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ग्राउन्ड ज़ीरो |तेजस प्रभा विजय देओसकर |एमरान हास्मी, जोया हुसैन |इक्सेल एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |जेवल थीफ |कूकले गुलाटी रोबबले गरेवल |सैफ अली खान, निकिता दुत्ता |मरफिक्स पिक्चर्स, नेटफिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फुले |अनंत महादेवन |प्रतीक गांधी, पत्रलेखा |जी स्टुडियोस, डैन्सिंग शिवा फिल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ओए भूतनी के |अजय कैलाश यादव |अशोक ठाकुर, निकिता शर्मा |सहत्याम फिल्म्स, विज़न मोटिन फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |रैड 2 |राज कुमार |अजय देवगन, वाणी कपूर |टी - सीरीज फिल्म्स, पनोरमा स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" |मई | style="text-align: center;" |1 | style="text-align: center;" |ध भूतनी |सिद्धांत सचदेव |संजय दुतत, मौनी रॉय |सोहम रॉक स्टार एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |कोसतों |सेजल शाह |प्रिया बापट, किशोर कुमार जी |भानुशाली स्टूडियो, बॉम्बे फैबल | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ध नेट वर्कर |विकास कुमार |ऋषभ पाठक, निखट खान |गतरगू एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |रोमियो एस 3 |गुड्डू धनाओ |ठाकुर अनूपसीग, पलक तिवारी |पेन स्टूडियो,वाइल्ड रिवर पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |भूल चूख माफ |करन शर्मा |राजकुमार राव, वामिक गबबी | | |- | style="text-align: center;" | | rowspan="2" style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |कपकपी |संगीथ सीवन |तुषार कपूर, जय ठक्कर | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |पुणे हाइवै |राहुल डा कुनहा -बुगस भार्गव |जिम सरभ, अमित साध | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |केसरी वीर |प्रिंस धीमान |सुनील शेट्टी, विवेक ओबेरॉय | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |30 | style="text-align: center;" |चिड़िया |मेहरण अमरोही |विनय पाठक, अमृता सुभास | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |इंटेरोगटीऑन |अजय वर्मा राजा |मनु सिंघ, राजपाल यादव | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |स्टॉलें |करन तेजपाल |हरीश खन्ना, शुभम वर्धन | | |- | style="text-align: center;" |जुन | style="text-align: center;" |6 | style="text-align: center;" |हाउस फूल 5 |तरुण मंसूखानी |अक्षय कुमार, संजय दुत्ता | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |20 | style="text-align: center;" |सितारे जमीन पर |आर । एस प्रसंना |आमिर खान, गेनएलिया देशमुख | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |डाटेकतिवे शेरडी |रवि छबरिया |डायना पेन्टी, बोमन ईरानी | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मा |विशाल फुरिया |काजोल, रोहित रॉय | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |27 | style="text-align: center;" |वेल डन सी ए साहब |सर्वेश कुमार सिंग |ज्योति कपूर, निशमा सोनी | | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- |जुलाई | |मेट्रो .. इन दिनों |अनुराग बासु |सारा अली खान, नीना गुप्ता | | |- | |4 |कालीधर लापता |मधुमिता |अभिषेक बच्चन, दैविक भरगेला | | |- | | |अक्षरधाम :ऑपरेशन वज्र शक्ति |केन घोष |अक्षय खंना, विवेक दानिया | | |- | | |मालिक |पुलकित |राजकुमार राव, मानुषी चिल्लर | | |- | |11 |आँखों कि गुस्ताखिया |संतोष सिंघ |विक्रांत माससेर, शनाया कपूर | | |- | | |आप जेसया कोई |विवेक सोनी |आर माधवन, फातिमा सन शैकह | | |- | | |सैयारा |मोहित सूरी |आहान पांडे , अनीत पदड़े | | |- | | |तन्वी ध ग्रेट |अनुपम खेर |जैकी श्रॉफ, अरविद स्वामी | | |- | |18 |निकिता रॉय |कुसश सहिहा |अर्जुन रामपाल, परेश रावल | | |- | | |मुरदेरबाद |अर्नब चैटर्जी |शारीब हाशमी, सलोनी बतरा | | |- | | |संत तुकाराम |आदित्य ओम |संजय मिश्रा, अरुण गोविल | | |- | | |महावातार नरसिंह |आश्विन कुमार |ऐनमैटिड चरकटर्स | | |- | | |सो लॉंग वाईए |मन सिंघ |विक्रम कोछर, पंकज चोंधरी | | |- | |25 |सरजमीं |कयोजे ईरानी |काजोल, ईभरानीम खान | | |- | | |रस |अंगीथ जयराज |रिशि बिस्सा, राजीव कुमार | | |- | |1 |धडक 2 |शाज़िया इकबाल |सिद्धांत चतुर्वेदी, तृप्ति दिमर | | |- | | |सन ऑफ सरदार 2 |विजय कुमार अरोरा |अजय देवगन, मृणाल ठाकुर | | |- | | |अंदाज 2 |सुनील दर्शन |आयुष कुमार, अकाइशा | | |- | |8 |उदीपुर फिलेस |भरत श्रीनात |विजय राज, कमलेश सावंत | | |- | | |घिच पिच |अंकुर सिंगल |नितेश पांडे, कबीर नंदा | | |- | |14 |वर 2 |आयन मुकर्जी |हाइथिक रोशन, किअर अद्वाणी | | |- | | |तेहरान |अरुण गोपालन |जॉन अब्राहन, नीता बाजवा | | |- | | |परम सुंदरी |तुषार जलोट |नीरू बाजवा, जॉन अब्राहम | | |- | |29 |सॉन्ग्स ऑफ पैरडाइस |डैनिश रेनजू |सोनी राज़दान, जैन खान | | |- | | |बागी -4 |ए हर्षा |टाइगर श्रॉफफ, संजय दुतत | | |- | | |ध बेनगु फिलेस |विवेक मंडलेकर |अनुपम खेर, पुनीत इससर | | |- | |5 |इन्स्पेक्टर जेंडे |चिन्मय मंडलेकर |जिम सरभ, मनोज बजपायी | | |- | | |उफ्फ़ यह सियापा |जी अशोक |सोहम शाह, नॉर फतेही | | |- | | |हुमन्स इन ध लूप |अरण्या सहे |सोनल मधुशानकर, गीत गुहा | | |- | | |हीर एक्स्प्रेस |उमेस शुक्ला |दिविता जुनेजा, संजय मिश्रा | | |- | | |लव इन वीतहम |राहुल शान |शताणु महेश्वरी, अवनीत कौर | | |- | |12 |एक चतुर नार |उमेश शुक्ला |दिव्या खोसला, नील नितिन मुकेश | | |- | | |जुगनुमा : ध फैबल |राम रेड्डी |दीपक डब्रियाल, प्रियंका भासे | | |- | | |आबीर गुलाल |आरती एस बागड़ी |फवाद खान, वानी कपूर | | |- | | |मन्नू क्या करेगा |संजय त्रिपाठी |व्योम यादव, विनय पाठक | | |- | | |जोली ऐल ऐल बी -3 |सुभाष कपूर |अक्षय कुमार, हुमा कुरेशी | | |- | | |निशानची |अनुराग कश्यप |मोनिका पनवार, वेदिका पिन्टो | | |- | | |अजेय : ध ऊंटोल्ड स्टोरी ऑफ ए योगी |रवीन्द्र गौतम |अनंत जोशी, परेश रावल | | |- | |26 |होम बौंड़ |नीरज घेवन |ईशान खटतेर, विशाल जेठवा | | |- | | |तू मेरी पूरी कहानी |सहूरिता दास |शम्मी दुहां, आरहानं पटेल | | |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- |ऑक्टोबर |2 |सनी संस्कारी कि तुलसी कुमारी |शशांक खैतन |वरुण धवन, जानवी कपूर | | |- | |10 |लॉर्ड कुरजों कि हवेली |अंशुमान जहा |अर्जुन माथुर, जोहा रहमान | | |- | | |कोन्टरल |सफ़दर अब्बास |ठाकुर अनूप सिंघ, आयेश कड़ुकर | | |- | | |भागवत : चैप्टर वन राक्षस |अक्षय शेरे |अरशद वर्सी, जितेन्द्र कुमार | | |- | |17 |गरीयतेर कलेश |आदित्य चंडीओक |एहसास छानना,सुप्रिया शुक्ला | | |- | | |विंग मन (ध यूनवर्सल आइरनी ऑफ लव) |अनुज गुलाटी |शशांक अरोरा, त्रिमला अधिकारी | | |- | |21 |ठमम |आदित्य सर्पोटदार |परेश रावल, आयुष्मान खुर्राना | | |- | | |एक दीवाने कि दीवनीयत |मिलाप जवेरी |हर्षवर्धन राणे, सोनम बाजवा | | |- | |31 |ध ताज स्टोरी |तुषार आमिश गोयल |परेश रावल, जाकिर हूससड़ीं | | |- | | |सिंगगल सलमा |नचिकेत सामंत |हुमा कुरेशी,सनी सिंघ | | |- | |7 |हक |सुपां वर्मा |एमरान हास्मी, यमी गौतम | | |- | | |जस्सी वेड्स जस्सी |परन बावा |रहमत रैटैन, रणवीर शोरए | | |- | | |बारामुला |आदित्य सुहास |मानव कुल, भाषा सुंबाली | | |- | | |दे दे प्यार दे 2 |अंशुल शर्मा |राकुल प्रीत, अजय देवगन | | |- | | |आग्रा |कनू बही |मोहित अगर्वल, रूहानी शर्मा | | |- | |14 |दिल्ली |देवेन्द्र मालवीय |बृजेन्द्र कला, समर जय सिंघ | | |- | | |काल ट्रिगहोरी |नितिन वैद्य |अरबाज़ खान, राजेश शर्मा | | |- | | |निशानची 2 |अनुराग कश्यप |मोनिका पनवार, वेदिका पिन्टो | | |- | |21 |120 बानदुर |राजनीस राज़ी घई |फरहान अख्तर, राशी खंना | | |- | | |मस्ती 4 |मिलाप जवेरी |विवेक ओबेरॉय, तुषार कपूर | | |- | | |तेरे इश्क में |आनंद ऐल राय |धनु, कृति | | |- | |28 |गुस्ताख इश्क |विभु पूरी |फातिमा सान शैकह, विजय वर्मा | | |- | | |मे नो पाऊस मे प्ले |समर के मुखर्जी |काम्य पंजाबी, यमन वर्मा | | |- | | |कैसी ये पहेली |अनन्या बरत चक्रवर्ती |राजित कपूर, सुकंट गोयल | | |- | |5 |धुरंधर |आदित्य धार |रणवीर सिंग, संजय दुतत | | |- | | |किस किसको प्यार करून 2 |अनुकल्प गोस्वामी |कपिल शर्मा, मनोज सिंघ | | |- | |12 |साली मोहबत |तिसका चोपड़ा |राधिका आपटे, अनुराग कश्यप | | |- | | |ध ग्रेट शमसुद्दीन फॅमिली |अनुषा रिजवी |कृतिका कमरा, फरीदा जलाल | | |- | |19 |रात अकेली है : ध बंसल मुरदर्स |हनी तरहन |रजत कपूर, संजय कपूर | | |- | | |दुर्लभ प्रसाद कि दूसरी शादी |सिद्धांत राज सिंघ |संजय मिश्रा, महिमा चौधरी | | |- | |25 |तू मेरी मैं तेरा मैं तेरा तू मेरी |समीर विद्वयंस |कार्तिक आर्यन, नीना गुप्ता | | |} == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] ejnkacdxgrh57j6ds1xk60x05sa1rwm 6537682 6537679 2026-04-08T13:29:37Z MovieLoverFan 505761 /* जुलाई-सितम्बर */ Added details 6537682 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|date=फ़रवरी 2026}} यह 2025 में रिलीज़ हो चुकी या होने वाली [[हिंदी फ़िल्मों|हिंदी फिल्मों]] की सूची है ! == २०२५ हिन्दी फिल्मो का बॉक्स ऑफिस संकलन == {| class="wikitable sortable" |+२०२५ की अधिकतम कमी करनेवाली फिल्मे !Rank !Title !Production company !Worldwide gross !<abbr>Ref.</abbr> |- !1 |[[छावा]] |मेडोक फिल्म्स |₹797.34 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/chhaava/box-office/|title=Chhaava Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-02-14|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !2 |[[सैयारा]] |यश राज फिल्म्स |₹579.23 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/saiyaara/box-office/|title=Saiyaara Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-07-18|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !3 |[[वॉर 2|वॉर २]] |यश राज फिल्म्स |₹351 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/war-2/box-office/|title=War 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-08-14|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/war-2-worldwide-box-office-collection-day-14-hrithik-roshan-jr-ntr-film-reaches-350-cr-beats-adipurush-drishyam-2-101756352481335.html|title=War 2 worldwide box office collection day 14: Hrithik Roshan, Jr NTR film reaches ₹350 cr; beats Adipurush, Drishyam 2|date=2025-08-28|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !4 |''[[महा अवतार नरसिंह|महाव्तार नरसिम्हा]]'' |क्लिम प्रोडक्शन |₹300 - 325 crore | |- !5 |[[सितारे ज़मीन पर|सितारे जमीन पर]] |आमिर खान प्रोडक्शन |₹266.49 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/sitaare-zameen-par/box-office/|title=Sitaare Zameen Par Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-06-20|language=en|access-date=2026-01-02}}</ref> |- !6 |[[रेड 2 (फिल्म)|रेड २]] |टी - सीरीज फिल्म्स |₹243.06 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/raid-2/box-office/|title=Raid 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-05-01|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- !7 |हाउसफूल ५ |नडियादवाला ग्रेंडसन एंटरटेनमेंट |₹242.80 - 248.80 crore | |} == जनवरी–मार्च == {| class="wikitable" |- style="background:#b0e0e6; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:6%;" | रिलीज़ तिथि ! style="width:18%;" | शीर्षक ! style="width:10.5%;" | निर्देशक ! style="width:30%;" | कलाकार !'''स्टूडियो (टी - सीरीज फिल्म्स)''' ! {{refh}} |- | rowspan="12" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |'''जनवरी''' | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''3''' | style="text-align:center;"| ''[[द रैबिट हाउस]]'' || वैभव कुलकर्णी || {{hlist|अमित रियान|करिश्मा|पद्मनाभ|गगन प्रदीप|प्रीति शर्मा|सुरेश कुंभार}} | गीताई प्रोदुयसन || <ref>{{cite web |date=3 January 2025 |title=The Rabbit House |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/the-rabbit-house/critic-review/the-rabbit-house-movie-review/ |website=[[Bollywood Hungama]] |access-date=4 February 2025}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''10''' | style="text-align:center;"| ''फतेह'' || सोनू सूद|| {{hlist|[[सोनू सूद]]|[[नसीरुद्दीन शाह]]|[[जैकलिन फर्नांडीस]]}} | जी स्टुडियोस, शक्ति सागर प्रोडयुसन || <ref>{{Cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sonu-sood-announces-release-date-directorial-fateh-arrive-cinemas-january-10-2025/ |title=Sonu Sood announces the release date of his directorial Fateh; to arrive in cinemas on January 10, 2025 |work=[[Bollywood Hungama]] |date=30 July 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''मैच फिक्सिंग'' || केदार गायकवाड || {{hlist|[[विनीत कुमार सिंह]]|[[राज अर्जुन]]|[[शताफ़ फ़िगार]]|[[अनुजा साठे]]}} | अर्टरेन क्रेयटीन्स || <ref>{{cite news |title=Vineet Kumar Singh-starrer Match Fixing gets new release date |url=https://www.cinemaexpress.com/hindi/news/2024/Dec/27/vineet-kumar-singh-starrer-match-fixing-gets-new-release-date |work=[[Cinema Express]] |date=1 December 2024}}</ref> |- | rowspan="4" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''17''' | style="text-align:center;"| ''इमरजेंसी'' || [[कंगना रनौत]]|| {{hlist|[[कंगना रनौत]]|[[अनुपम खेर]]|[[श्रेयस तलपड़े]]|[[महिमा चौधरी]]|[[मिलिंद सोमन]]|[[सतीश कौशिक]]}} | जी स्टूडियो, मणिकमिक फिल्म्स || <ref>{{Cite news |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/kangana-ranaut-s-emergency-finally-gets-its-release-date-indira-gandhi-s-biopic-to-release-next-year-2024-11-18-962127 |title=Kangana Ranaut's 'Emergency' finally gets its release date |work=India TV |date=18 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''आज़ाद'' || [[अभिषेक कपूर]]|| {{hlist|[[अजय देवगन]]|[[डायना पेंटी]]|आमान देवगन|राशा थडानी|[[मोहित मलिक]]|[[पियूष मिश्रा]]}} | आर एस वीपी मूवीज || <ref>{{Cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ajay-devgn-aaman-devgan-rasha-thadani-starrer-azaad-release-january-17-deets-inside/ |title=Azaad to release on January 17 |work=Bollywood Hungama |date=30 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''मिशन ग्रे हाउस'' || नौशाद सिद्दीकी || {{hlist|अबीयर ख़ान|पूजा शर्मा|[[राजेश शर्मा]]|[[किरण कुमार]]|[[निकहत ख़ान]]|[[कमलेश सावंत]]|[[रज़ा मुराद]]}} | रिलायंस एंटेरटैनमेंट || <ref>{{cite web |url=https://news.abplive.com/entertainment/movies/mission-grey-house-first-look-out-a-gripping-suspense-thriller-releasing-in-january-1735209 |title=Mission Grey House First Look Out |date=30 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''संगी'' || सुमित कुलकर्नी || {{hlist|[[शरीब हाशमी]]|संजय बिश्नोई|[[गौरव मोरे]]|[[विद्या मालवड़े]]|श्यामराज पाटिल|मार्टिन जिशिल}} | यंत्रणा फिल्म्स, आर्मोकस फिलम्स || <ref>{{cite news |title=Sangee Movie Review |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/sangee/amp_movie_review/117332496.cms |work=Times of India |date=17 January 2025}}</ref> |- | rowspan="3" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''24''' | style="text-align:center;"| ''हिसाब बराबर'' || अश्विनी धीर || {{hlist|[[आर. माधवन]]|[[नील नितिन मुकेश]]|[[कीर्ति कुल्हारी]]|[[रश्मि देसाई]]}} | जिओ स्टुडियोस, एस पी साइन कॉर्प || <ref>{{Cite web |url=https://www.ottplay.com/news/hisaab-barabar-trailer-out-r-madhavan-looks-promising-as-he-unravels-banking-scam-in-upcoming-satirical-thriller/b44a969d6e857 |title=Hisaab Barabar Trailer Out}}</ref> |- | style="text-align: center;" |स्काइ फोर्स |संदीप केवलानी अभिषेक अनिल कपूर |[[अक्षय कुमार]], वीर पहारिया, [[सारा अली ख़ान|सारा अली खान]], निमरत कौर |जिओ स्टूडियो, मदड़ोकक फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-starrer-sky-force-release-january-24-2025-makers-drop-trailer-christmas-report/|title=Akshay Kumar starrer Sky Force to release on January 24, 2025, makers to drop trailer on Christmas: Report : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-10-19|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | style="text-align: center;" |स्वीट ड्रीम्स |विक्टर मुखर्जी |अमोल पराशर, मिथिला पलकर |जिओ स्टूडियो, मोनगो पीपल मेडिया |<ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/sweet-dreams-mithila-palkar-amol-parashar-tease-surreal-love-story-ott-release-date-out/f151e614e4554|title=Sweet Dreams announcement: Mithila Palkar and Amol Parashar tease a surreal love story; OTT release date out|website=OTTPlay|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | style="text-align: center;" |28 |ध स्टोरीटेलर |अनंत महादेवा |[[परेश रावल]], आदिल हुसैन, रेवती, तननिष्ठा चैटर्जी |जिओ स्टूडियो, क्वेस्ट फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/amp/entertainment/disney-hotstar-to-stream-paresh-rawal-starrer-the-storyteller-from-january-28/cid/2077842|title=Paresh Rawal-starrer ‘The Storyteller' to premiere on Disney+ Hotstar on January 28}}</ref> |- | style="text-align: center;" |31 |देवा |रोशन एंड्रू |[[शाहिद कपूर]], [[पूजा हेगड़े]] |जी स्टुडियोस, रॉय कपूर फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/shahid-kapoor-pooja-hegde-starrer-deva-gets-preponed-release-january/|title=Shahid Kapoor – Pooja Hegde starrer Deva gets preponed; to release in January : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-27|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | rowspan="13" style="text-align: center;" |फेब्रुअरी | rowspan="4" style="text-align: center;" |7 |लवयापा |अदवैत चन्दन |ख़ुशी कपूर, जुनैद खान |जी स्टूडियो, फाण्टों स्टूडियो |<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/junaid-khan-khushi-kapoor-new-film-loveyapa-release-2025-2655780-2024-12-26|title=Junaid Khan and Khushi Kapoor's next titled Loveyapa, to release in 2025|last=Desk|first=India Today Entertainment|date=2024-12-26|website=India Today|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- |बेडएस रवि कुमार |कैथ गोम्स |[[हिमेश रेशमिया]], [[प्रभु देवा]] |हिमेश रेशममिया मेलोड़िएस |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/badass-ravikumar-trailer-unveiled-january-5-himesh-reshammiya-starrer-release-february-7-2025/|title=Badass Ravikumar trailer to be unveiled on January 5; Himesh Reshammiya starrer to release on February 7, 2025 : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-01-03|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- |मिसिस |आरती कदव |सैन्य मल्होत्रा, निशांत दहिया |जिओ स्टूडियो, बावेज स्टूडियो |<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/feature/mrs-starring-sanya-malhotra-to-release-on-zee5-on-february-7/2463109/|title=‘Mrs’ starring Sanya Malhotra to release on ZEE5 on February 7}}</ref> |- |ध मेहता बॉयज |बोमन ईरानी |बोमन ईरानी, अविनाश तिवारी |ईरानी मॉवईएटोने | |- | style="text-align: center;" |11 |बॉबी और ऋषि की लवस्टोरी |कुणाल कोहली |वर्धन पूरी, कावेरी कपूर |जिओ स्टूडियो, डिज़्नी +हॉट स्टार |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |14 |छावा |लक्समी उठकर | |मदड़ोकक फिल्म्स |- |धूम धाम |रिषभ सेठ |प्रतिक गाँधी, यामी गौतम |जिओ स्टुडियोस, बी 62 स्टूडियो |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |21 |मेरे हस्बैंड की बीवी |मुदस्सर अज़ीज़ |अर्जुन कपूर, रकुल प्रीत सिंघ |पूजा एंटेरटैनमेंट |- |कौशलजीस वर्सेस कौशल |सीमा देसाई |आशुतोष राणा, शीबा चढ़ा |जिओ स्टूडियो, मेरी गो रौंद स्टूडियो |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |28 |शैला |सकी शाह |रोहित चौधरी, सारा खान |रिलायंस एंटेरटैनमेंट, रियोंन फिल्म्स |- |क्रेजी |गिरीश कोहली |सोहम शाह |सोहम शाह फिल्म्स |- |सुपरबॉयस ऑफ़ मालेगाव |रीमा कागती |आदर्श गौरव, विनीत कुमार सिंघ |एमोज़ोन एम जी एम स्टुडियोस |- |दिल दोस्ती और डॉगस |वाइराल शाह |नीना गुप्ता,शरद केलकर |जिओ स्टोडियो, ध क्रिएटिव ट्राइब |- | rowspan="11" style="text-align: center;" |मार्च | rowspan="2" style="text-align: center;" |7 |नादाननीया |सुना गोतम |एबराइम अली खान,खुसी कपूर |धर्मातीक एंटेरटैनमेंट |- |रीवाज़ |मनोज साटी |अनीता राज, जाया प्रदा |कशिश खान, पर्डक्शन |- | rowspan="5" style="text-align: center;" |14 |द डिपलोमेट |शिवम नायर |जॉन इब्राहीम, सादीया खातीब |टी सीरीज फिल्म्स |- |माय मेलबन |कबीर खान, रीमा दास ,ओनिर , इंमतीयाज अली |जेक रीयन, अरका दास |स्क्रीन ऑस्ट्रेलिया, वीक स्क्रीन |- |बी हैप्पी |रेमो डी सौजा |नोरा फतेही, नसर |एंजॉनन प्राइम वीडियो |- |इन गलियो मे |अविनाश दास |विवान शाह, जावेद जाफरी |यदुनाथ फिल्म्स |- |आचारी बा |हार्दिक गुज्जर |नीना गुप्ता, कबीर बेदी |जिओ स्टूडियो, हार्दिक गज्जर फिल्म्स | |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |21 |बाईदा |पुनीत शर्मा |मनीषा राय,शोबित सूजय |एम एन एम एंटेरटैनमेंट |- |तुम को मेरी कसम |विक्रम भट्ट |अनुपम खेर, अदाह शर्मा |इंदिरा एंटेरटैनमेंट |- |पिन्टू की पप्पी |शिव हरे |शुशान्त, जानया जोशी |मीथ्री मूवी मकर्स |- | style="text-align: center;" |30 |सिकन्दर |ऐ आर मुरगूँदाश |सलमान खान, काजल अगरवाल |नादियादवाला ग्रैन्सन एंटेरटैनमेंट |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |10 | style="text-align:center;" |जात |गोपीचन्द मलिनेनी |सनी देओल, रणदीप हूदा |मीथ्री मूवी मकर्स, पीपल मीडिया फैक्ट्री | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | | style="text-align:center;background:#dbfff8;" |11 | style="text-align:center;" |छोरी 2 |विशाल फुरिया |सोह अली खान, कुलदीप सरीन |टी सीरीज फिल्म्स एमोज़ोन प्राइम वीडियो | |- | style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | | style="text-align:center;" |केसरी चैप्टर 2 |करन सिंघ त्यागी |अक्षय कुमार, अनन्या पंड्या |धर्मा प्रोडक्शन, केप ऑफ गुड फिल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | rowspan="3" style="text-align: center;" |18 | style="text-align: center;" |लोगोउट |अमित गोलानी |बबली खान, निमिषा नायर |वियकों 18 स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ध सीक्रिट ऑफ देवकाली |नीरज चौहान |भूमिका गुरुङ, महेश मांजरेकर |चौहान प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ग्राउन्ड ज़ीरो |तेजस प्रभा विजय देओसकर |एमरान हास्मी, जोया हुसैन |इक्सेल एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |जेवल थीफ |कूकले गुलाटी रोबबले गरेवल |सैफ अली खान, निकिता दुत्ता |मरफिक्स पिक्चर्स, नेटफिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फुले |अनंत महादेवन |प्रतीक गांधी, पत्रलेखा |जी स्टुडियोस, डैन्सिंग शिवा फिल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ओए भूतनी के |अजय कैलाश यादव |अशोक ठाकुर, निकिता शर्मा |सहत्याम फिल्म्स, विज़न मोटिन फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |रैड 2 |राज कुमार |अजय देवगन, वाणी कपूर |टी - सीरीज फिल्म्स, पनोरमा स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" |मई | style="text-align: center;" |1 | style="text-align: center;" |ध भूतनी |सिद्धांत सचदेव |संजय दुतत, मौनी रॉय |सोहम रॉक स्टार एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |कोसतों |सेजल शाह |प्रिया बापट, किशोर कुमार जी |भानुशाली स्टूडियो, बॉम्बे फैबल | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ध नेट वर्कर |विकास कुमार |ऋषभ पाठक, निखट खान |गतरगू एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |रोमियो एस 3 |गुड्डू धनाओ |ठाकुर अनूपसीग, पलक तिवारी |पेन स्टूडियो,वाइल्ड रिवर पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |भूल चूख माफ |करन शर्मा |राजकुमार राव, वामिक गबबी | | |- | style="text-align: center;" | | rowspan="2" style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |कपकपी |संगीथ सीवन |तुषार कपूर, जय ठक्कर | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |पुणे हाइवै |राहुल डा कुनहा -बुगस भार्गव |जिम सरभ, अमित साध | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |केसरी वीर |प्रिंस धीमान |सुनील शेट्टी, विवेक ओबेरॉय | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |30 | style="text-align: center;" |चिड़िया |मेहरण अमरोही |विनय पाठक, अमृता सुभास | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |इंटेरोगटीऑन |अजय वर्मा राजा |मनु सिंघ, राजपाल यादव | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |स्टॉलें |करन तेजपाल |हरीश खन्ना, शुभम वर्धन | | |- | style="text-align: center;" |जुन | style="text-align: center;" |6 | style="text-align: center;" |हाउस फूल 5 |तरुण मंसूखानी |अक्षय कुमार, संजय दुत्ता | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |20 | style="text-align: center;" |सितारे जमीन पर |आर । एस प्रसंना |आमिर खान, गेनएलिया देशमुख | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |डाटेकतिवे शेरडी |रवि छबरिया |डायना पेन्टी, बोमन ईरानी | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मा |विशाल फुरिया |काजोल, रोहित रॉय | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |27 | style="text-align: center;" |वेल डन सी ए साहब |सर्वेश कुमार सिंग |ज्योति कपूर, निशमा सोनी | | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- |जुलाई | |मेट्रो .. इन दिनों |अनुराग बासु |सारा अली खान, नीना गुप्ता | | |- | | rowspan="3" |4 |कालीधर लापता |मधुमिता |अभिषेक बच्चन, दैविक भरगेला | | |- | |अक्षरधाम :ऑपरेशन वज्र शक्ति |केन घोष |अक्षय खंना, विवेक दानिया | | |- | |मालिक |पुलकित |राजकुमार राव, मानुषी चिल्लर | | |- | |11 |आँखों कि गुस्ताखिया |संतोष सिंघ |विक्रांत माससेर, शनाया कपूर | | |- | | |आप जेसया कोई |विवेक सोनी |आर माधवन, फातिमा सन शैकह | | |- | | |सैयारा |मोहित सूरी |आहान पांडे , अनीत पदड़े | | |- | | |तन्वी ध ग्रेट |अनुपम खेर |जैकी श्रॉफ, अरविद स्वामी | | |- | |18 |निकिता रॉय |कुसश सहिहा |अर्जुन रामपाल, परेश रावल | | |- | | |मुरदेरबाद |अर्नब चैटर्जी |शारीब हाशमी, सलोनी बतरा | | |- | | |संत तुकाराम |आदित्य ओम |संजय मिश्रा, अरुण गोविल | | |- | | |महावातार नरसिंह |आश्विन कुमार |ऐनमैटिड चरकटर्स | | |- | | |सो लॉंग वाईए |मन सिंघ |विक्रम कोछर, पंकज चोंधरी | | |- | |25 |सरजमीं |कयोजे ईरानी |काजोल, ईभरानीम खान | | |- | | |रस |अंगीथ जयराज |रिशि बिस्सा, राजीव कुमार | | |- | |1 |धडक 2 |शाज़िया इकबाल |सिद्धांत चतुर्वेदी, तृप्ति दिमर | | |- | | |सन ऑफ सरदार 2 |विजय कुमार अरोरा |अजय देवगन, मृणाल ठाकुर | | |- | | |अंदाज 2 |सुनील दर्शन |आयुष कुमार, अकाइशा | | |- | |8 |उदीपुर फिलेस |भरत श्रीनात |विजय राज, कमलेश सावंत | | |- | | |घिच पिच |अंकुर सिंगल |नितेश पांडे, कबीर नंदा | | |- | |14 |वर 2 |आयन मुकर्जी |हाइथिक रोशन, किअर अद्वाणी | | |- | | |तेहरान |अरुण गोपालन |जॉन अब्राहन, नीता बाजवा | | |- | | |परम सुंदरी |तुषार जलोट |नीरू बाजवा, जॉन अब्राहम | | |- | |29 |सॉन्ग्स ऑफ पैरडाइस |डैनिश रेनजू |सोनी राज़दान, जैन खान | | |- | | |बागी -4 |ए हर्षा |टाइगर श्रॉफफ, संजय दुतत | | |- | | |ध बेनगु फिलेस |विवेक मंडलेकर |अनुपम खेर, पुनीत इससर | | |- | |5 |इन्स्पेक्टर जेंडे |चिन्मय मंडलेकर |जिम सरभ, मनोज बजपायी | | |- | | |उफ्फ़ यह सियापा |जी अशोक |सोहम शाह, नॉर फतेही | | |- | | |हुमन्स इन ध लूप |अरण्या सहे |सोनल मधुशानकर, गीत गुहा | | |- | | |हीर एक्स्प्रेस |उमेस शुक्ला |दिविता जुनेजा, संजय मिश्रा | | |- | | |लव इन वीतहम |राहुल शान |शताणु महेश्वरी, अवनीत कौर | | |- | |12 |एक चतुर नार |उमेश शुक्ला |दिव्या खोसला, नील नितिन मुकेश | | |- | | |जुगनुमा : ध फैबल |राम रेड्डी |दीपक डब्रियाल, प्रियंका भासे | | |- | | |आबीर गुलाल |आरती एस बागड़ी |फवाद खान, वानी कपूर | | |- | | |मन्नू क्या करेगा |संजय त्रिपाठी |व्योम यादव, विनय पाठक | | |- | | |जोली ऐल ऐल बी -3 |सुभाष कपूर |अक्षय कुमार, हुमा कुरेशी | | |- | | |निशानची |अनुराग कश्यप |मोनिका पनवार, वेदिका पिन्टो | | |- | | |अजेय : ध ऊंटोल्ड स्टोरी ऑफ ए योगी |रवीन्द्र गौतम |अनंत जोशी, परेश रावल | | |- | |26 |होम बौंड़ |नीरज घेवन |ईशान खटतेर, विशाल जेठवा | | |- | | |तू मेरी पूरी कहानी |सहूरिता दास |शम्मी दुहां, आरहानं पटेल | | |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- |ऑक्टोबर |2 |सनी संस्कारी कि तुलसी कुमारी |शशांक खैतन |वरुण धवन, जानवी कपूर | | |- | |10 |लॉर्ड कुरजों कि हवेली |अंशुमान जहा |अर्जुन माथुर, जोहा रहमान | | |- | | |कोन्टरल |सफ़दर अब्बास |ठाकुर अनूप सिंघ, आयेश कड़ुकर | | |- | | |भागवत : चैप्टर वन राक्षस |अक्षय शेरे |अरशद वर्सी, जितेन्द्र कुमार | | |- | |17 |गरीयतेर कलेश |आदित्य चंडीओक |एहसास छानना,सुप्रिया शुक्ला | | |- | | |विंग मन (ध यूनवर्सल आइरनी ऑफ लव) |अनुज गुलाटी |शशांक अरोरा, त्रिमला अधिकारी | | |- | |21 |ठमम |आदित्य सर्पोटदार |परेश रावल, आयुष्मान खुर्राना | | |- | | |एक दीवाने कि दीवनीयत |मिलाप जवेरी |हर्षवर्धन राणे, सोनम बाजवा | | |- | |31 |ध ताज स्टोरी |तुषार आमिश गोयल |परेश रावल, जाकिर हूससड़ीं | | |- | | |सिंगगल सलमा |नचिकेत सामंत |हुमा कुरेशी,सनी सिंघ | | |- | |7 |हक |सुपां वर्मा |एमरान हास्मी, यमी गौतम | | |- | | |जस्सी वेड्स जस्सी |परन बावा |रहमत रैटैन, रणवीर शोरए | | |- | | |बारामुला |आदित्य सुहास |मानव कुल, भाषा सुंबाली | | |- | | |दे दे प्यार दे 2 |अंशुल शर्मा |राकुल प्रीत, अजय देवगन | | |- | | |आग्रा |कनू बही |मोहित अगर्वल, रूहानी शर्मा | | |- | |14 |दिल्ली |देवेन्द्र मालवीय |बृजेन्द्र कला, समर जय सिंघ | | |- | | |काल ट्रिगहोरी |नितिन वैद्य |अरबाज़ खान, राजेश शर्मा | | |- | | |निशानची 2 |अनुराग कश्यप |मोनिका पनवार, वेदिका पिन्टो | | |- | |21 |120 बानदुर |राजनीस राज़ी घई |फरहान अख्तर, राशी खंना | | |- | | |मस्ती 4 |मिलाप जवेरी |विवेक ओबेरॉय, तुषार कपूर | | |- | | |तेरे इश्क में |आनंद ऐल राय |धनु, कृति | | |- | |28 |गुस्ताख इश्क |विभु पूरी |फातिमा सान शैकह, विजय वर्मा | | |- | | |मे नो पाऊस मे प्ले |समर के मुखर्जी |काम्य पंजाबी, यमन वर्मा | | |- | | |कैसी ये पहेली |अनन्या बरत चक्रवर्ती |राजित कपूर, सुकंट गोयल | | |- | |5 |धुरंधर |आदित्य धार |रणवीर सिंग, संजय दुतत | | |- | | |किस किसको प्यार करून 2 |अनुकल्प गोस्वामी |कपिल शर्मा, मनोज सिंघ | | |- | |12 |साली मोहबत |तिसका चोपड़ा |राधिका आपटे, अनुराग कश्यप | | |- | | |ध ग्रेट शमसुद्दीन फॅमिली |अनुषा रिजवी |कृतिका कमरा, फरीदा जलाल | | |- | |19 |रात अकेली है : ध बंसल मुरदर्स |हनी तरहन |रजत कपूर, संजय कपूर | | |- | | |दुर्लभ प्रसाद कि दूसरी शादी |सिद्धांत राज सिंघ |संजय मिश्रा, महिमा चौधरी | | |- | |25 |तू मेरी मैं तेरा मैं तेरा तू मेरी |समीर विद्वयंस |कार्तिक आर्यन, नीना गुप्ता | | |} == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] rngu7tj7hwfe7zamss0e3lwkuhdyrbw 6537692 6537682 2026-04-08T14:02:25Z MovieLoverFan 505761 /* जुलाई-सितम्बर */ Table formatting. 6537692 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|date=फ़रवरी 2026}} यह 2025 में रिलीज़ हो चुकी या होने वाली [[हिंदी फ़िल्मों|हिंदी फिल्मों]] की सूची है ! == २०२५ हिन्दी फिल्मो का बॉक्स ऑफिस संकलन == {| class="wikitable sortable" |+२०२५ की अधिकतम कमी करनेवाली फिल्मे !Rank !Title !Production company !Worldwide gross !<abbr>Ref.</abbr> |- !1 |[[छावा]] |मेडोक फिल्म्स |₹797.34 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/chhaava/box-office/|title=Chhaava Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-02-14|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !2 |[[सैयारा]] |यश राज फिल्म्स |₹579.23 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/saiyaara/box-office/|title=Saiyaara Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-07-18|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !3 |[[वॉर 2|वॉर २]] |यश राज फिल्म्स |₹351 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/war-2/box-office/|title=War 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-08-14|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/war-2-worldwide-box-office-collection-day-14-hrithik-roshan-jr-ntr-film-reaches-350-cr-beats-adipurush-drishyam-2-101756352481335.html|title=War 2 worldwide box office collection day 14: Hrithik Roshan, Jr NTR film reaches ₹350 cr; beats Adipurush, Drishyam 2|date=2025-08-28|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !4 |''[[महा अवतार नरसिंह|महाव्तार नरसिम्हा]]'' |क्लिम प्रोडक्शन |₹300 - 325 crore | |- !5 |[[सितारे ज़मीन पर|सितारे जमीन पर]] |आमिर खान प्रोडक्शन |₹266.49 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/sitaare-zameen-par/box-office/|title=Sitaare Zameen Par Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-06-20|language=en|access-date=2026-01-02}}</ref> |- !6 |[[रेड 2 (फिल्म)|रेड २]] |टी - सीरीज फिल्म्स |₹243.06 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/raid-2/box-office/|title=Raid 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-05-01|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- !7 |हाउसफूल ५ |नडियादवाला ग्रेंडसन एंटरटेनमेंट |₹242.80 - 248.80 crore | |} == जनवरी–मार्च == {| class="wikitable" |- style="background:#b0e0e6; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:6%;" | रिलीज़ तिथि ! style="width:18%;" | शीर्षक ! style="width:10.5%;" | निर्देशक ! style="width:30%;" | कलाकार !'''स्टूडियो (टी - सीरीज फिल्म्स)''' ! {{refh}} |- | rowspan="12" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |'''जनवरी''' | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''3''' | style="text-align:center;"| ''[[द रैबिट हाउस]]'' || वैभव कुलकर्णी || {{hlist|अमित रियान|करिश्मा|पद्मनाभ|गगन प्रदीप|प्रीति शर्मा|सुरेश कुंभार}} | गीताई प्रोदुयसन || <ref>{{cite web |date=3 January 2025 |title=The Rabbit House |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/the-rabbit-house/critic-review/the-rabbit-house-movie-review/ |website=[[Bollywood Hungama]] |access-date=4 February 2025}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''10''' | style="text-align:center;"| ''फतेह'' || सोनू सूद|| {{hlist|[[सोनू सूद]]|[[नसीरुद्दीन शाह]]|[[जैकलिन फर्नांडीस]]}} | जी स्टुडियोस, शक्ति सागर प्रोडयुसन || <ref>{{Cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sonu-sood-announces-release-date-directorial-fateh-arrive-cinemas-january-10-2025/ |title=Sonu Sood announces the release date of his directorial Fateh; to arrive in cinemas on January 10, 2025 |work=[[Bollywood Hungama]] |date=30 July 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''मैच फिक्सिंग'' || केदार गायकवाड || {{hlist|[[विनीत कुमार सिंह]]|[[राज अर्जुन]]|[[शताफ़ फ़िगार]]|[[अनुजा साठे]]}} | अर्टरेन क्रेयटीन्स || <ref>{{cite news |title=Vineet Kumar Singh-starrer Match Fixing gets new release date |url=https://www.cinemaexpress.com/hindi/news/2024/Dec/27/vineet-kumar-singh-starrer-match-fixing-gets-new-release-date |work=[[Cinema Express]] |date=1 December 2024}}</ref> |- | rowspan="4" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''17''' | style="text-align:center;"| ''इमरजेंसी'' || [[कंगना रनौत]]|| {{hlist|[[कंगना रनौत]]|[[अनुपम खेर]]|[[श्रेयस तलपड़े]]|[[महिमा चौधरी]]|[[मिलिंद सोमन]]|[[सतीश कौशिक]]}} | जी स्टूडियो, मणिकमिक फिल्म्स || <ref>{{Cite news |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/kangana-ranaut-s-emergency-finally-gets-its-release-date-indira-gandhi-s-biopic-to-release-next-year-2024-11-18-962127 |title=Kangana Ranaut's 'Emergency' finally gets its release date |work=India TV |date=18 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''आज़ाद'' || [[अभिषेक कपूर]]|| {{hlist|[[अजय देवगन]]|[[डायना पेंटी]]|आमान देवगन|राशा थडानी|[[मोहित मलिक]]|[[पियूष मिश्रा]]}} | आर एस वीपी मूवीज || <ref>{{Cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ajay-devgn-aaman-devgan-rasha-thadani-starrer-azaad-release-january-17-deets-inside/ |title=Azaad to release on January 17 |work=Bollywood Hungama |date=30 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''मिशन ग्रे हाउस'' || नौशाद सिद्दीकी || {{hlist|अबीयर ख़ान|पूजा शर्मा|[[राजेश शर्मा]]|[[किरण कुमार]]|[[निकहत ख़ान]]|[[कमलेश सावंत]]|[[रज़ा मुराद]]}} | रिलायंस एंटेरटैनमेंट || <ref>{{cite web |url=https://news.abplive.com/entertainment/movies/mission-grey-house-first-look-out-a-gripping-suspense-thriller-releasing-in-january-1735209 |title=Mission Grey House First Look Out |date=30 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''संगी'' || सुमित कुलकर्नी || {{hlist|[[शरीब हाशमी]]|संजय बिश्नोई|[[गौरव मोरे]]|[[विद्या मालवड़े]]|श्यामराज पाटिल|मार्टिन जिशिल}} | यंत्रणा फिल्म्स, आर्मोकस फिलम्स || <ref>{{cite news |title=Sangee Movie Review |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/sangee/amp_movie_review/117332496.cms |work=Times of India |date=17 January 2025}}</ref> |- | rowspan="3" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''24''' | style="text-align:center;"| ''हिसाब बराबर'' || अश्विनी धीर || {{hlist|[[आर. माधवन]]|[[नील नितिन मुकेश]]|[[कीर्ति कुल्हारी]]|[[रश्मि देसाई]]}} | जिओ स्टुडियोस, एस पी साइन कॉर्प || <ref>{{Cite web |url=https://www.ottplay.com/news/hisaab-barabar-trailer-out-r-madhavan-looks-promising-as-he-unravels-banking-scam-in-upcoming-satirical-thriller/b44a969d6e857 |title=Hisaab Barabar Trailer Out}}</ref> |- | style="text-align: center;" |स्काइ फोर्स |संदीप केवलानी अभिषेक अनिल कपूर |[[अक्षय कुमार]], वीर पहारिया, [[सारा अली ख़ान|सारा अली खान]], निमरत कौर |जिओ स्टूडियो, मदड़ोकक फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-starrer-sky-force-release-january-24-2025-makers-drop-trailer-christmas-report/|title=Akshay Kumar starrer Sky Force to release on January 24, 2025, makers to drop trailer on Christmas: Report : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-10-19|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | style="text-align: center;" |स्वीट ड्रीम्स |विक्टर मुखर्जी |अमोल पराशर, मिथिला पलकर |जिओ स्टूडियो, मोनगो पीपल मेडिया |<ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/sweet-dreams-mithila-palkar-amol-parashar-tease-surreal-love-story-ott-release-date-out/f151e614e4554|title=Sweet Dreams announcement: Mithila Palkar and Amol Parashar tease a surreal love story; OTT release date out|website=OTTPlay|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | style="text-align: center;" |28 |ध स्टोरीटेलर |अनंत महादेवा |[[परेश रावल]], आदिल हुसैन, रेवती, तननिष्ठा चैटर्जी |जिओ स्टूडियो, क्वेस्ट फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/amp/entertainment/disney-hotstar-to-stream-paresh-rawal-starrer-the-storyteller-from-january-28/cid/2077842|title=Paresh Rawal-starrer ‘The Storyteller' to premiere on Disney+ Hotstar on January 28}}</ref> |- | style="text-align: center;" |31 |देवा |रोशन एंड्रू |[[शाहिद कपूर]], [[पूजा हेगड़े]] |जी स्टुडियोस, रॉय कपूर फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/shahid-kapoor-pooja-hegde-starrer-deva-gets-preponed-release-january/|title=Shahid Kapoor – Pooja Hegde starrer Deva gets preponed; to release in January : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-27|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | rowspan="13" style="text-align: center;" |फेब्रुअरी | rowspan="4" style="text-align: center;" |7 |लवयापा |अदवैत चन्दन |ख़ुशी कपूर, जुनैद खान |जी स्टूडियो, फाण्टों स्टूडियो |<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/junaid-khan-khushi-kapoor-new-film-loveyapa-release-2025-2655780-2024-12-26|title=Junaid Khan and Khushi Kapoor's next titled Loveyapa, to release in 2025|last=Desk|first=India Today Entertainment|date=2024-12-26|website=India Today|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- |बेडएस रवि कुमार |कैथ गोम्स |[[हिमेश रेशमिया]], [[प्रभु देवा]] |हिमेश रेशममिया मेलोड़िएस |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/badass-ravikumar-trailer-unveiled-january-5-himesh-reshammiya-starrer-release-february-7-2025/|title=Badass Ravikumar trailer to be unveiled on January 5; Himesh Reshammiya starrer to release on February 7, 2025 : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-01-03|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- |मिसिस |आरती कदव |सैन्य मल्होत्रा, निशांत दहिया |जिओ स्टूडियो, बावेज स्टूडियो |<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/feature/mrs-starring-sanya-malhotra-to-release-on-zee5-on-february-7/2463109/|title=‘Mrs’ starring Sanya Malhotra to release on ZEE5 on February 7}}</ref> |- |ध मेहता बॉयज |बोमन ईरानी |बोमन ईरानी, अविनाश तिवारी |ईरानी मॉवईएटोने | |- | style="text-align: center;" |11 |बॉबी और ऋषि की लवस्टोरी |कुणाल कोहली |वर्धन पूरी, कावेरी कपूर |जिओ स्टूडियो, डिज़्नी +हॉट स्टार |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |14 |छावा |लक्समी उठकर | |मदड़ोकक फिल्म्स |- |धूम धाम |रिषभ सेठ |प्रतिक गाँधी, यामी गौतम |जिओ स्टुडियोस, बी 62 स्टूडियो |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |21 |मेरे हस्बैंड की बीवी |मुदस्सर अज़ीज़ |अर्जुन कपूर, रकुल प्रीत सिंघ |पूजा एंटेरटैनमेंट |- |कौशलजीस वर्सेस कौशल |सीमा देसाई |आशुतोष राणा, शीबा चढ़ा |जिओ स्टूडियो, मेरी गो रौंद स्टूडियो |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |28 |शैला |सकी शाह |रोहित चौधरी, सारा खान |रिलायंस एंटेरटैनमेंट, रियोंन फिल्म्स |- |क्रेजी |गिरीश कोहली |सोहम शाह |सोहम शाह फिल्म्स |- |सुपरबॉयस ऑफ़ मालेगाव |रीमा कागती |आदर्श गौरव, विनीत कुमार सिंघ |एमोज़ोन एम जी एम स्टुडियोस |- |दिल दोस्ती और डॉगस |वाइराल शाह |नीना गुप्ता,शरद केलकर |जिओ स्टोडियो, ध क्रिएटिव ट्राइब |- | rowspan="11" style="text-align: center;" |मार्च | rowspan="2" style="text-align: center;" |7 |नादाननीया |सुना गोतम |एबराइम अली खान,खुसी कपूर |धर्मातीक एंटेरटैनमेंट |- |रीवाज़ |मनोज साटी |अनीता राज, जाया प्रदा |कशिश खान, पर्डक्शन |- | rowspan="5" style="text-align: center;" |14 |द डिपलोमेट |शिवम नायर |जॉन इब्राहीम, सादीया खातीब |टी सीरीज फिल्म्स |- |माय मेलबन |कबीर खान, रीमा दास ,ओनिर , इंमतीयाज अली |जेक रीयन, अरका दास |स्क्रीन ऑस्ट्रेलिया, वीक स्क्रीन |- |बी हैप्पी |रेमो डी सौजा |नोरा फतेही, नसर |एंजॉनन प्राइम वीडियो |- |इन गलियो मे |अविनाश दास |विवान शाह, जावेद जाफरी |यदुनाथ फिल्म्स |- |आचारी बा |हार्दिक गुज्जर |नीना गुप्ता, कबीर बेदी |जिओ स्टूडियो, हार्दिक गज्जर फिल्म्स | |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |21 |बाईदा |पुनीत शर्मा |मनीषा राय,शोबित सूजय |एम एन एम एंटेरटैनमेंट |- |तुम को मेरी कसम |विक्रम भट्ट |अनुपम खेर, अदाह शर्मा |इंदिरा एंटेरटैनमेंट |- |पिन्टू की पप्पी |शिव हरे |शुशान्त, जानया जोशी |मीथ्री मूवी मकर्स |- | style="text-align: center;" |30 |सिकन्दर |ऐ आर मुरगूँदाश |सलमान खान, काजल अगरवाल |नादियादवाला ग्रैन्सन एंटेरटैनमेंट |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |10 | style="text-align:center;" |जात |गोपीचन्द मलिनेनी |सनी देओल, रणदीप हूदा |मीथ्री मूवी मकर्स, पीपल मीडिया फैक्ट्री | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | | style="text-align:center;background:#dbfff8;" |11 | style="text-align:center;" |छोरी 2 |विशाल फुरिया |सोह अली खान, कुलदीप सरीन |टी सीरीज फिल्म्स एमोज़ोन प्राइम वीडियो | |- | style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | | style="text-align:center;" |केसरी चैप्टर 2 |करन सिंघ त्यागी |अक्षय कुमार, अनन्या पंड्या |धर्मा प्रोडक्शन, केप ऑफ गुड फिल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | rowspan="3" style="text-align: center;" |18 | style="text-align: center;" |लोगोउट |अमित गोलानी |बबली खान, निमिषा नायर |वियकों 18 स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ध सीक्रिट ऑफ देवकाली |नीरज चौहान |भूमिका गुरुङ, महेश मांजरेकर |चौहान प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ग्राउन्ड ज़ीरो |तेजस प्रभा विजय देओसकर |एमरान हास्मी, जोया हुसैन |इक्सेल एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |जेवल थीफ |कूकले गुलाटी रोबबले गरेवल |सैफ अली खान, निकिता दुत्ता |मरफिक्स पिक्चर्स, नेटफिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फुले |अनंत महादेवन |प्रतीक गांधी, पत्रलेखा |जी स्टुडियोस, डैन्सिंग शिवा फिल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ओए भूतनी के |अजय कैलाश यादव |अशोक ठाकुर, निकिता शर्मा |सहत्याम फिल्म्स, विज़न मोटिन फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |रैड 2 |राज कुमार |अजय देवगन, वाणी कपूर |टी - सीरीज फिल्म्स, पनोरमा स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" |मई | style="text-align: center;" |1 | style="text-align: center;" |ध भूतनी |सिद्धांत सचदेव |संजय दुतत, मौनी रॉय |सोहम रॉक स्टार एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |कोसतों |सेजल शाह |प्रिया बापट, किशोर कुमार जी |भानुशाली स्टूडियो, बॉम्बे फैबल | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ध नेट वर्कर |विकास कुमार |ऋषभ पाठक, निखट खान |गतरगू एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |रोमियो एस 3 |गुड्डू धनाओ |ठाकुर अनूपसीग, पलक तिवारी |पेन स्टूडियो,वाइल्ड रिवर पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |भूल चूख माफ |करन शर्मा |राजकुमार राव, वामिक गबबी | | |- | style="text-align: center;" | | rowspan="2" style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |कपकपी |संगीथ सीवन |तुषार कपूर, जय ठक्कर | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |पुणे हाइवै |राहुल डा कुनहा -बुगस भार्गव |जिम सरभ, अमित साध | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |केसरी वीर |प्रिंस धीमान |सुनील शेट्टी, विवेक ओबेरॉय | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |30 | style="text-align: center;" |चिड़िया |मेहरण अमरोही |विनय पाठक, अमृता सुभास | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |इंटेरोगटीऑन |अजय वर्मा राजा |मनु सिंघ, राजपाल यादव | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |स्टॉलें |करन तेजपाल |हरीश खन्ना, शुभम वर्धन | | |- | style="text-align: center;" |जुन | style="text-align: center;" |6 | style="text-align: center;" |हाउस फूल 5 |तरुण मंसूखानी |अक्षय कुमार, संजय दुत्ता | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |20 | style="text-align: center;" |सितारे जमीन पर |आर । एस प्रसंना |आमिर खान, गेनएलिया देशमुख | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |डाटेकतिवे शेरडी |रवि छबरिया |डायना पेन्टी, बोमन ईरानी | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मा |विशाल फुरिया |काजोल, रोहित रॉय | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |27 | style="text-align: center;" |वेल डन सी ए साहब |सर्वेश कुमार सिंग |ज्योति कपूर, निशमा सोनी | | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- |जुलाई | |मेट्रो .. इन दिनों |अनुराग बासु |सारा अली खान, नीना गुप्ता | | |- | | rowspan="3" |4 |कालीधर लापता |मधुमिता |अभिषेक बच्चन, दैविक भरगेला | | |- | |अक्षरधाम :ऑपरेशन वज्र शक्ति |केन घोष |अक्षय खंना, विवेक दानिया | | |- | |मालिक |पुलकित |राजकुमार राव, मानुषी चिल्लर | | |- | | rowspan="4" |11 |आँखों कि गुस्ताखिया |संतोष सिंघ |विक्रांत माससेर, शनाया कपूर | | |- | |आप जेसया कोई |विवेक सोनी |आर माधवन, फातिमा सन शैकह | | |- | |सैयारा |मोहित सूरी |आहान पांडे , अनीत पदड़े | | |- | |तन्वी ध ग्रेट |अनुपम खेर |जैकी श्रॉफ, अरविद स्वामी | | |- | |18 |निकिता रॉय |कुसश सहिहा |अर्जुन रामपाल, परेश रावल | | |- | | |मुरदेरबाद |अर्नब चैटर्जी |शारीब हाशमी, सलोनी बतरा | | |- | | |संत तुकाराम |आदित्य ओम |संजय मिश्रा, अरुण गोविल | | |- | | |महावातार नरसिंह |आश्विन कुमार |ऐनमैटिड चरकटर्स | | |- | | |सो लॉंग वाईए |मन सिंघ |विक्रम कोछर, पंकज चोंधरी | | |- | |25 |सरजमीं |कयोजे ईरानी |काजोल, ईभरानीम खान | | |- | | |रस |अंगीथ जयराज |रिशि बिस्सा, राजीव कुमार | | |- | |1 |धडक 2 |शाज़िया इकबाल |सिद्धांत चतुर्वेदी, तृप्ति दिमर | | |- | | |सन ऑफ सरदार 2 |विजय कुमार अरोरा |अजय देवगन, मृणाल ठाकुर | | |- | | |अंदाज 2 |सुनील दर्शन |आयुष कुमार, अकाइशा | | |- | |8 |उदीपुर फिलेस |भरत श्रीनात |विजय राज, कमलेश सावंत | | |- | | |घिच पिच |अंकुर सिंगल |नितेश पांडे, कबीर नंदा | | |- | |14 |वर 2 |आयन मुकर्जी |हाइथिक रोशन, किअर अद्वाणी | | |- | | |तेहरान |अरुण गोपालन |जॉन अब्राहन, नीता बाजवा | | |- | | |परम सुंदरी |तुषार जलोट |नीरू बाजवा, जॉन अब्राहम | | |- | |29 |सॉन्ग्स ऑफ पैरडाइस |डैनिश रेनजू |सोनी राज़दान, जैन खान | | |- | | |बागी -4 |ए हर्षा |टाइगर श्रॉफफ, संजय दुतत | | |- | | |ध बेनगु फिलेस |विवेक मंडलेकर |अनुपम खेर, पुनीत इससर | | |- | |5 |इन्स्पेक्टर जेंडे |चिन्मय मंडलेकर |जिम सरभ, मनोज बजपायी | | |- | | |उफ्फ़ यह सियापा |जी अशोक |सोहम शाह, नॉर फतेही | | |- | | |हुमन्स इन ध लूप |अरण्या सहे |सोनल मधुशानकर, गीत गुहा | | |- | | |हीर एक्स्प्रेस |उमेस शुक्ला |दिविता जुनेजा, संजय मिश्रा | | |- | | |लव इन वीतहम |राहुल शान |शताणु महेश्वरी, अवनीत कौर | | |- | |12 |एक चतुर नार |उमेश शुक्ला |दिव्या खोसला, नील नितिन मुकेश | | |- | | |जुगनुमा : ध फैबल |राम रेड्डी |दीपक डब्रियाल, प्रियंका भासे | | |- | | |आबीर गुलाल |आरती एस बागड़ी |फवाद खान, वानी कपूर | | |- | | |मन्नू क्या करेगा |संजय त्रिपाठी |व्योम यादव, विनय पाठक | | |- | | |जोली ऐल ऐल बी -3 |सुभाष कपूर |अक्षय कुमार, हुमा कुरेशी | | |- | | |निशानची |अनुराग कश्यप |मोनिका पनवार, वेदिका पिन्टो | | |- | | |अजेय : ध ऊंटोल्ड स्टोरी ऑफ ए योगी |रवीन्द्र गौतम |अनंत जोशी, परेश रावल | | |- | |26 |होम बौंड़ |नीरज घेवन |ईशान खटतेर, विशाल जेठवा | | |- | | |तू मेरी पूरी कहानी |सहूरिता दास |शम्मी दुहां, आरहानं पटेल | | |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- |ऑक्टोबर |2 |सनी संस्कारी कि तुलसी कुमारी |शशांक खैतन |वरुण धवन, जानवी कपूर | | |- | |10 |लॉर्ड कुरजों कि हवेली |अंशुमान जहा |अर्जुन माथुर, जोहा रहमान | | |- | | |कोन्टरल |सफ़दर अब्बास |ठाकुर अनूप सिंघ, आयेश कड़ुकर | | |- | | |भागवत : चैप्टर वन राक्षस |अक्षय शेरे |अरशद वर्सी, जितेन्द्र कुमार | | |- | |17 |गरीयतेर कलेश |आदित्य चंडीओक |एहसास छानना,सुप्रिया शुक्ला | | |- | | |विंग मन (ध यूनवर्सल आइरनी ऑफ लव) |अनुज गुलाटी |शशांक अरोरा, त्रिमला अधिकारी | | |- | |21 |ठमम |आदित्य सर्पोटदार |परेश रावल, आयुष्मान खुर्राना | | |- | | |एक दीवाने कि दीवनीयत |मिलाप जवेरी |हर्षवर्धन राणे, सोनम बाजवा | | |- | |31 |ध ताज स्टोरी |तुषार आमिश गोयल |परेश रावल, जाकिर हूससड़ीं | | |- | | |सिंगगल सलमा |नचिकेत सामंत |हुमा कुरेशी,सनी सिंघ | | |- | |7 |हक |सुपां वर्मा |एमरान हास्मी, यमी गौतम | | |- | | |जस्सी वेड्स जस्सी |परन बावा |रहमत रैटैन, रणवीर शोरए | | |- | | |बारामुला |आदित्य सुहास |मानव कुल, भाषा सुंबाली | | |- | | |दे दे प्यार दे 2 |अंशुल शर्मा |राकुल प्रीत, अजय देवगन | | |- | | |आग्रा |कनू बही |मोहित अगर्वल, रूहानी शर्मा | | |- | |14 |दिल्ली |देवेन्द्र मालवीय |बृजेन्द्र कला, समर जय सिंघ | | |- | | |काल ट्रिगहोरी |नितिन वैद्य |अरबाज़ खान, राजेश शर्मा | | |- | | |निशानची 2 |अनुराग कश्यप |मोनिका पनवार, वेदिका पिन्टो | | |- | |21 |120 बानदुर |राजनीस राज़ी घई |फरहान अख्तर, राशी खंना | | |- | | |मस्ती 4 |मिलाप जवेरी |विवेक ओबेरॉय, तुषार कपूर | | |- | | |तेरे इश्क में |आनंद ऐल राय |धनु, कृति | | |- | |28 |गुस्ताख इश्क |विभु पूरी |फातिमा सान शैकह, विजय वर्मा | | |- | | |मे नो पाऊस मे प्ले |समर के मुखर्जी |काम्य पंजाबी, यमन वर्मा | | |- | | |कैसी ये पहेली |अनन्या बरत चक्रवर्ती |राजित कपूर, सुकंट गोयल | | |- | |5 |धुरंधर |आदित्य धार |रणवीर सिंग, संजय दुतत | | |- | | |किस किसको प्यार करून 2 |अनुकल्प गोस्वामी |कपिल शर्मा, मनोज सिंघ | | |- | |12 |साली मोहबत |तिसका चोपड़ा |राधिका आपटे, अनुराग कश्यप | | |- | | |ध ग्रेट शमसुद्दीन फॅमिली |अनुषा रिजवी |कृतिका कमरा, फरीदा जलाल | | |- | |19 |रात अकेली है : ध बंसल मुरदर्स |हनी तरहन |रजत कपूर, संजय कपूर | | |- | | |दुर्लभ प्रसाद कि दूसरी शादी |सिद्धांत राज सिंघ |संजय मिश्रा, महिमा चौधरी | | |- | |25 |तू मेरी मैं तेरा मैं तेरा तू मेरी |समीर विद्वयंस |कार्तिक आर्यन, नीना गुप्ता | | |} == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] j0usmsepr8bift9nogo10h3cn2fmu0v 6537696 6537692 2026-04-08T14:05:33Z MovieLoverFan 505761 /* जुलाई-सितम्बर */ Table formatting. 6537696 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|date=फ़रवरी 2026}} यह 2025 में रिलीज़ हो चुकी या होने वाली [[हिंदी फ़िल्मों|हिंदी फिल्मों]] की सूची है ! == २०२५ हिन्दी फिल्मो का बॉक्स ऑफिस संकलन == {| class="wikitable sortable" |+२०२५ की अधिकतम कमी करनेवाली फिल्मे !Rank !Title !Production company !Worldwide gross !<abbr>Ref.</abbr> |- !1 |[[छावा]] |मेडोक फिल्म्स |₹797.34 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/chhaava/box-office/|title=Chhaava Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-02-14|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !2 |[[सैयारा]] |यश राज फिल्म्स |₹579.23 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/saiyaara/box-office/|title=Saiyaara Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-07-18|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !3 |[[वॉर 2|वॉर २]] |यश राज फिल्म्स |₹351 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/war-2/box-office/|title=War 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-08-14|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/war-2-worldwide-box-office-collection-day-14-hrithik-roshan-jr-ntr-film-reaches-350-cr-beats-adipurush-drishyam-2-101756352481335.html|title=War 2 worldwide box office collection day 14: Hrithik Roshan, Jr NTR film reaches ₹350 cr; beats Adipurush, Drishyam 2|date=2025-08-28|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref> |- !4 |''[[महा अवतार नरसिंह|महाव्तार नरसिम्हा]]'' |क्लिम प्रोडक्शन |₹300 - 325 crore | |- !5 |[[सितारे ज़मीन पर|सितारे जमीन पर]] |आमिर खान प्रोडक्शन |₹266.49 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/sitaare-zameen-par/box-office/|title=Sitaare Zameen Par Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-06-20|language=en|access-date=2026-01-02}}</ref> |- !6 |[[रेड 2 (फिल्म)|रेड २]] |टी - सीरीज फिल्म्स |₹243.06 crore |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/raid-2/box-office/|title=Raid 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-05-01|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- !7 |हाउसफूल ५ |नडियादवाला ग्रेंडसन एंटरटेनमेंट |₹242.80 - 248.80 crore | |} == जनवरी–मार्च == {| class="wikitable" |- style="background:#b0e0e6; text-align:center;" ! colspan="2" style="width:6%;" | रिलीज़ तिथि ! style="width:18%;" | शीर्षक ! style="width:10.5%;" | निर्देशक ! style="width:30%;" | कलाकार !'''स्टूडियो (टी - सीरीज फिल्म्स)''' ! {{refh}} |- | rowspan="12" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |'''जनवरी''' | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''3''' | style="text-align:center;"| ''[[द रैबिट हाउस]]'' || वैभव कुलकर्णी || {{hlist|अमित रियान|करिश्मा|पद्मनाभ|गगन प्रदीप|प्रीति शर्मा|सुरेश कुंभार}} | गीताई प्रोदुयसन || <ref>{{cite web |date=3 January 2025 |title=The Rabbit House |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/the-rabbit-house/critic-review/the-rabbit-house-movie-review/ |website=[[Bollywood Hungama]] |access-date=4 February 2025}}</ref> |- | rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''10''' | style="text-align:center;"| ''फतेह'' || सोनू सूद|| {{hlist|[[सोनू सूद]]|[[नसीरुद्दीन शाह]]|[[जैकलिन फर्नांडीस]]}} | जी स्टुडियोस, शक्ति सागर प्रोडयुसन || <ref>{{Cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sonu-sood-announces-release-date-directorial-fateh-arrive-cinemas-january-10-2025/ |title=Sonu Sood announces the release date of his directorial Fateh; to arrive in cinemas on January 10, 2025 |work=[[Bollywood Hungama]] |date=30 July 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''मैच फिक्सिंग'' || केदार गायकवाड || {{hlist|[[विनीत कुमार सिंह]]|[[राज अर्जुन]]|[[शताफ़ फ़िगार]]|[[अनुजा साठे]]}} | अर्टरेन क्रेयटीन्स || <ref>{{cite news |title=Vineet Kumar Singh-starrer Match Fixing gets new release date |url=https://www.cinemaexpress.com/hindi/news/2024/Dec/27/vineet-kumar-singh-starrer-match-fixing-gets-new-release-date |work=[[Cinema Express]] |date=1 December 2024}}</ref> |- | rowspan="4" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''17''' | style="text-align:center;"| ''इमरजेंसी'' || [[कंगना रनौत]]|| {{hlist|[[कंगना रनौत]]|[[अनुपम खेर]]|[[श्रेयस तलपड़े]]|[[महिमा चौधरी]]|[[मिलिंद सोमन]]|[[सतीश कौशिक]]}} | जी स्टूडियो, मणिकमिक फिल्म्स || <ref>{{Cite news |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/kangana-ranaut-s-emergency-finally-gets-its-release-date-indira-gandhi-s-biopic-to-release-next-year-2024-11-18-962127 |title=Kangana Ranaut's 'Emergency' finally gets its release date |work=India TV |date=18 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''आज़ाद'' || [[अभिषेक कपूर]]|| {{hlist|[[अजय देवगन]]|[[डायना पेंटी]]|आमान देवगन|राशा थडानी|[[मोहित मलिक]]|[[पियूष मिश्रा]]}} | आर एस वीपी मूवीज || <ref>{{Cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ajay-devgn-aaman-devgan-rasha-thadani-starrer-azaad-release-january-17-deets-inside/ |title=Azaad to release on January 17 |work=Bollywood Hungama |date=30 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''मिशन ग्रे हाउस'' || नौशाद सिद्दीकी || {{hlist|अबीयर ख़ान|पूजा शर्मा|[[राजेश शर्मा]]|[[किरण कुमार]]|[[निकहत ख़ान]]|[[कमलेश सावंत]]|[[रज़ा मुराद]]}} | रिलायंस एंटेरटैनमेंट || <ref>{{cite web |url=https://news.abplive.com/entertainment/movies/mission-grey-house-first-look-out-a-gripping-suspense-thriller-releasing-in-january-1735209 |title=Mission Grey House First Look Out |date=30 November 2024}}</ref> |- | style="text-align:center;"| ''संगी'' || सुमित कुलकर्नी || {{hlist|[[शरीब हाशमी]]|संजय बिश्नोई|[[गौरव मोरे]]|[[विद्या मालवड़े]]|श्यामराज पाटिल|मार्टिन जिशिल}} | यंत्रणा फिल्म्स, आर्मोकस फिलम्स || <ref>{{cite news |title=Sangee Movie Review |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/sangee/amp_movie_review/117332496.cms |work=Times of India |date=17 January 2025}}</ref> |- | rowspan="3" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''24''' | style="text-align:center;"| ''हिसाब बराबर'' || अश्विनी धीर || {{hlist|[[आर. माधवन]]|[[नील नितिन मुकेश]]|[[कीर्ति कुल्हारी]]|[[रश्मि देसाई]]}} | जिओ स्टुडियोस, एस पी साइन कॉर्प || <ref>{{Cite web |url=https://www.ottplay.com/news/hisaab-barabar-trailer-out-r-madhavan-looks-promising-as-he-unravels-banking-scam-in-upcoming-satirical-thriller/b44a969d6e857 |title=Hisaab Barabar Trailer Out}}</ref> |- | style="text-align: center;" |स्काइ फोर्स |संदीप केवलानी अभिषेक अनिल कपूर |[[अक्षय कुमार]], वीर पहारिया, [[सारा अली ख़ान|सारा अली खान]], निमरत कौर |जिओ स्टूडियो, मदड़ोकक फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-starrer-sky-force-release-january-24-2025-makers-drop-trailer-christmas-report/|title=Akshay Kumar starrer Sky Force to release on January 24, 2025, makers to drop trailer on Christmas: Report : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-10-19|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | style="text-align: center;" |स्वीट ड्रीम्स |विक्टर मुखर्जी |अमोल पराशर, मिथिला पलकर |जिओ स्टूडियो, मोनगो पीपल मेडिया |<ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/sweet-dreams-mithila-palkar-amol-parashar-tease-surreal-love-story-ott-release-date-out/f151e614e4554|title=Sweet Dreams announcement: Mithila Palkar and Amol Parashar tease a surreal love story; OTT release date out|website=OTTPlay|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | style="text-align: center;" |28 |ध स्टोरीटेलर |अनंत महादेवा |[[परेश रावल]], आदिल हुसैन, रेवती, तननिष्ठा चैटर्जी |जिओ स्टूडियो, क्वेस्ट फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/amp/entertainment/disney-hotstar-to-stream-paresh-rawal-starrer-the-storyteller-from-january-28/cid/2077842|title=Paresh Rawal-starrer ‘The Storyteller' to premiere on Disney+ Hotstar on January 28}}</ref> |- | style="text-align: center;" |31 |देवा |रोशन एंड्रू |[[शाहिद कपूर]], [[पूजा हेगड़े]] |जी स्टुडियोस, रॉय कपूर फिल्म्स |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/shahid-kapoor-pooja-hegde-starrer-deva-gets-preponed-release-january/|title=Shahid Kapoor – Pooja Hegde starrer Deva gets preponed; to release in January : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-27|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- | rowspan="13" style="text-align: center;" |फेब्रुअरी | rowspan="4" style="text-align: center;" |7 |लवयापा |अदवैत चन्दन |ख़ुशी कपूर, जुनैद खान |जी स्टूडियो, फाण्टों स्टूडियो |<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/junaid-khan-khushi-kapoor-new-film-loveyapa-release-2025-2655780-2024-12-26|title=Junaid Khan and Khushi Kapoor's next titled Loveyapa, to release in 2025|last=Desk|first=India Today Entertainment|date=2024-12-26|website=India Today|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- |बेडएस रवि कुमार |कैथ गोम्स |[[हिमेश रेशमिया]], [[प्रभु देवा]] |हिमेश रेशममिया मेलोड़िएस |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/badass-ravikumar-trailer-unveiled-january-5-himesh-reshammiya-starrer-release-february-7-2025/|title=Badass Ravikumar trailer to be unveiled on January 5; Himesh Reshammiya starrer to release on February 7, 2025 : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-01-03|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref> |- |मिसिस |आरती कदव |सैन्य मल्होत्रा, निशांत दहिया |जिओ स्टूडियो, बावेज स्टूडियो |<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/feature/mrs-starring-sanya-malhotra-to-release-on-zee5-on-february-7/2463109/|title=‘Mrs’ starring Sanya Malhotra to release on ZEE5 on February 7}}</ref> |- |ध मेहता बॉयज |बोमन ईरानी |बोमन ईरानी, अविनाश तिवारी |ईरानी मॉवईएटोने | |- | style="text-align: center;" |11 |बॉबी और ऋषि की लवस्टोरी |कुणाल कोहली |वर्धन पूरी, कावेरी कपूर |जिओ स्टूडियो, डिज़्नी +हॉट स्टार |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |14 |छावा |लक्समी उठकर | |मदड़ोकक फिल्म्स |- |धूम धाम |रिषभ सेठ |प्रतिक गाँधी, यामी गौतम |जिओ स्टुडियोस, बी 62 स्टूडियो |- | rowspan="2" style="text-align: center;" |21 |मेरे हस्बैंड की बीवी |मुदस्सर अज़ीज़ |अर्जुन कपूर, रकुल प्रीत सिंघ |पूजा एंटेरटैनमेंट |- |कौशलजीस वर्सेस कौशल |सीमा देसाई |आशुतोष राणा, शीबा चढ़ा |जिओ स्टूडियो, मेरी गो रौंद स्टूडियो |- | rowspan="4" style="text-align: center;" |28 |शैला |सकी शाह |रोहित चौधरी, सारा खान |रिलायंस एंटेरटैनमेंट, रियोंन फिल्म्स |- |क्रेजी |गिरीश कोहली |सोहम शाह |सोहम शाह फिल्म्स |- |सुपरबॉयस ऑफ़ मालेगाव |रीमा कागती |आदर्श गौरव, विनीत कुमार सिंघ |एमोज़ोन एम जी एम स्टुडियोस |- |दिल दोस्ती और डॉगस |वाइराल शाह |नीना गुप्ता,शरद केलकर |जिओ स्टोडियो, ध क्रिएटिव ट्राइब |- | rowspan="11" style="text-align: center;" |मार्च | rowspan="2" style="text-align: center;" |7 |नादाननीया |सुना गोतम |एबराइम अली खान,खुसी कपूर |धर्मातीक एंटेरटैनमेंट |- |रीवाज़ |मनोज साटी |अनीता राज, जाया प्रदा |कशिश खान, पर्डक्शन |- | rowspan="5" style="text-align: center;" |14 |द डिपलोमेट |शिवम नायर |जॉन इब्राहीम, सादीया खातीब |टी सीरीज फिल्म्स |- |माय मेलबन |कबीर खान, रीमा दास ,ओनिर , इंमतीयाज अली |जेक रीयन, अरका दास |स्क्रीन ऑस्ट्रेलिया, वीक स्क्रीन |- |बी हैप्पी |रेमो डी सौजा |नोरा फतेही, नसर |एंजॉनन प्राइम वीडियो |- |इन गलियो मे |अविनाश दास |विवान शाह, जावेद जाफरी |यदुनाथ फिल्म्स |- |आचारी बा |हार्दिक गुज्जर |नीना गुप्ता, कबीर बेदी |जिओ स्टूडियो, हार्दिक गज्जर फिल्म्स | |- | rowspan="3" style="text-align: center;" |21 |बाईदा |पुनीत शर्मा |मनीषा राय,शोबित सूजय |एम एन एम एंटेरटैनमेंट |- |तुम को मेरी कसम |विक्रम भट्ट |अनुपम खेर, अदाह शर्मा |इंदिरा एंटेरटैनमेंट |- |पिन्टू की पप्पी |शिव हरे |शुशान्त, जानया जोशी |मीथ्री मूवी मकर्स |- | style="text-align: center;" |30 |सिकन्दर |ऐ आर मुरगूँदाश |सलमान खान, काजल अगरवाल |नादियादवाला ग्रैन्सन एंटेरटैनमेंट |} == अप्रैल-जून == {| class="wikitable" ! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक''' ! style="width:18%;" |'''शीर्षक''' ! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक''' ! style="width:30%;" |'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- | style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big> | style="text-align:center;background:#f1daf1;" |10 | style="text-align:center;" |जात |गोपीचन्द मलिनेनी |सनी देओल, रणदीप हूदा |मीथ्री मूवी मकर्स, पीपल मीडिया फैक्ट्री | |- | style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" | | style="text-align:center;background:#dbfff8;" |11 | style="text-align:center;" |छोरी 2 |विशाल फुरिया |सोह अली खान, कुलदीप सरीन |टी सीरीज फिल्म्स एमोज़ोन प्राइम वीडियो | |- | style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" | | style="text-align:center;background:#B0E0E6;" | | style="text-align:center;" |केसरी चैप्टर 2 |करन सिंघ त्यागी |अक्षय कुमार, अनन्या पंड्या |धर्मा प्रोडक्शन, केप ऑफ गुड फिल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | rowspan="3" style="text-align: center;" |18 | style="text-align: center;" |लोगोउट |अमित गोलानी |बबली खान, निमिषा नायर |वियकों 18 स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ध सीक्रिट ऑफ देवकाली |नीरज चौहान |भूमिका गुरुङ, महेश मांजरेकर |चौहान प्रोडक्शन | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ग्राउन्ड ज़ीरो |तेजस प्रभा विजय देओसकर |एमरान हास्मी, जोया हुसैन |इक्सेल एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |जेवल थीफ |कूकले गुलाटी रोबबले गरेवल |सैफ अली खान, निकिता दुत्ता |मरफिक्स पिक्चर्स, नेटफिक्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |फुले |अनंत महादेवन |प्रतीक गांधी, पत्रलेखा |जी स्टुडियोस, डैन्सिंग शिवा फिल्म्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ओए भूतनी के |अजय कैलाश यादव |अशोक ठाकुर, निकिता शर्मा |सहत्याम फिल्म्स, विज़न मोटिन फिल्म | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |रैड 2 |राज कुमार |अजय देवगन, वाणी कपूर |टी - सीरीज फिल्म्स, पनोरमा स्टूडियो | |- | style="text-align: center;" |मई | style="text-align: center;" |1 | style="text-align: center;" |ध भूतनी |सिद्धांत सचदेव |संजय दुतत, मौनी रॉय |सोहम रॉक स्टार एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |कोसतों |सेजल शाह |प्रिया बापट, किशोर कुमार जी |भानुशाली स्टूडियो, बॉम्बे फैबल | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |ध नेट वर्कर |विकास कुमार |ऋषभ पाठक, निखट खान |गतरगू एंटेरटैनमेंट | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |16 | style="text-align: center;" |रोमियो एस 3 |गुड्डू धनाओ |ठाकुर अनूपसीग, पलक तिवारी |पेन स्टूडियो,वाइल्ड रिवर पिक्चर्स | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |भूल चूख माफ |करन शर्मा |राजकुमार राव, वामिक गबबी | | |- | style="text-align: center;" | | rowspan="2" style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |कपकपी |संगीथ सीवन |तुषार कपूर, जय ठक्कर | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |पुणे हाइवै |राहुल डा कुनहा -बुगस भार्गव |जिम सरभ, अमित साध | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |केसरी वीर |प्रिंस धीमान |सुनील शेट्टी, विवेक ओबेरॉय | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |30 | style="text-align: center;" |चिड़िया |मेहरण अमरोही |विनय पाठक, अमृता सुभास | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |इंटेरोगटीऑन |अजय वर्मा राजा |मनु सिंघ, राजपाल यादव | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |स्टॉलें |करन तेजपाल |हरीश खन्ना, शुभम वर्धन | | |- | style="text-align: center;" |जुन | style="text-align: center;" |6 | style="text-align: center;" |हाउस फूल 5 |तरुण मंसूखानी |अक्षय कुमार, संजय दुत्ता | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |20 | style="text-align: center;" |सितारे जमीन पर |आर । एस प्रसंना |आमिर खान, गेनएलिया देशमुख | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |25 | style="text-align: center;" |डाटेकतिवे शेरडी |रवि छबरिया |डायना पेन्टी, बोमन ईरानी | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |मा |विशाल फुरिया |काजोल, रोहित रॉय | | |- | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" |27 | style="text-align: center;" |वेल डन सी ए साहब |सर्वेश कुमार सिंग |ज्योति कपूर, निशमा सोनी | | |} == जुलाई-सितम्बर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''कलाकार''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- |जुलाई | |मेट्रो .. इन दिनों |अनुराग बासु |सारा अली खान, नीना गुप्ता | | |- | | rowspan="3" |4 |कालीधर लापता |मधुमिता |अभिषेक बच्चन, दैविक भरगेला | | |- | |अक्षरधाम :ऑपरेशन वज्र शक्ति |केन घोष |अक्षय खंना, विवेक दानिया | | |- | |मालिक |पुलकित |राजकुमार राव, मानुषी चिल्लर | | |- | | rowspan="4" |11 |आँखों कि गुस्ताखिया |संतोष सिंघ |विक्रांत माससेर, शनाया कपूर | | |- | |आप जेसया कोई |विवेक सोनी |आर माधवन, फातिमा सन शैकह | | |- | |सैयारा |मोहित सूरी |आहान पांडे , अनीत पदड़े | | |- | |तन्वी ध ग्रेट |अनुपम खेर |जैकी श्रॉफ, अरविद स्वामी | | |- | | rowspan="5" |18 |निकिता रॉय |कुसश सहिहा |अर्जुन रामपाल, परेश रावल | | |- | |मुरदेरबाद |अर्नब चैटर्जी |शारीब हाशमी, सलोनी बतरा | | |- | |संत तुकाराम |आदित्य ओम |संजय मिश्रा, अरुण गोविल | | |- | |महावातार नरसिंह |आश्विन कुमार |ऐनमैटिड चरकटर्स | | |- | |सो लॉंग वाईए |मन सिंघ |विक्रम कोछर, पंकज चोंधरी | | |- | |25 |सरजमीं |कयोजे ईरानी |काजोल, ईभरानीम खान | | |- | | |रस |अंगीथ जयराज |रिशि बिस्सा, राजीव कुमार | | |- | |1 |धडक 2 |शाज़िया इकबाल |सिद्धांत चतुर्वेदी, तृप्ति दिमर | | |- | | |सन ऑफ सरदार 2 |विजय कुमार अरोरा |अजय देवगन, मृणाल ठाकुर | | |- | | |अंदाज 2 |सुनील दर्शन |आयुष कुमार, अकाइशा | | |- | |8 |उदीपुर फिलेस |भरत श्रीनात |विजय राज, कमलेश सावंत | | |- | | |घिच पिच |अंकुर सिंगल |नितेश पांडे, कबीर नंदा | | |- | |14 |वर 2 |आयन मुकर्जी |हाइथिक रोशन, किअर अद्वाणी | | |- | | |तेहरान |अरुण गोपालन |जॉन अब्राहन, नीता बाजवा | | |- | | |परम सुंदरी |तुषार जलोट |नीरू बाजवा, जॉन अब्राहम | | |- | |29 |सॉन्ग्स ऑफ पैरडाइस |डैनिश रेनजू |सोनी राज़दान, जैन खान | | |- | | |बागी -4 |ए हर्षा |टाइगर श्रॉफफ, संजय दुतत | | |- | | |ध बेनगु फिलेस |विवेक मंडलेकर |अनुपम खेर, पुनीत इससर | | |- | |5 |इन्स्पेक्टर जेंडे |चिन्मय मंडलेकर |जिम सरभ, मनोज बजपायी | | |- | | |उफ्फ़ यह सियापा |जी अशोक |सोहम शाह, नॉर फतेही | | |- | | |हुमन्स इन ध लूप |अरण्या सहे |सोनल मधुशानकर, गीत गुहा | | |- | | |हीर एक्स्प्रेस |उमेस शुक्ला |दिविता जुनेजा, संजय मिश्रा | | |- | | |लव इन वीतहम |राहुल शान |शताणु महेश्वरी, अवनीत कौर | | |- | |12 |एक चतुर नार |उमेश शुक्ला |दिव्या खोसला, नील नितिन मुकेश | | |- | | |जुगनुमा : ध फैबल |राम रेड्डी |दीपक डब्रियाल, प्रियंका भासे | | |- | | |आबीर गुलाल |आरती एस बागड़ी |फवाद खान, वानी कपूर | | |- | | |मन्नू क्या करेगा |संजय त्रिपाठी |व्योम यादव, विनय पाठक | | |- | | |जोली ऐल ऐल बी -3 |सुभाष कपूर |अक्षय कुमार, हुमा कुरेशी | | |- | | |निशानची |अनुराग कश्यप |मोनिका पनवार, वेदिका पिन्टो | | |- | | |अजेय : ध ऊंटोल्ड स्टोरी ऑफ ए योगी |रवीन्द्र गौतम |अनंत जोशी, परेश रावल | | |- | |26 |होम बौंड़ |नीरज घेवन |ईशान खटतेर, विशाल जेठवा | | |- | | |तू मेरी पूरी कहानी |सहूरिता दास |शम्मी दुहां, आरहानं पटेल | | |} == अक्टूबर-दिसंबर == {| class="wikitable" ! colspan="2" |'''प्रारंभिक''' !'''शीर्षक''' !'''निर्देशक''' !'''ढालना''' !स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस) !संदर्भ। |- |ऑक्टोबर |2 |सनी संस्कारी कि तुलसी कुमारी |शशांक खैतन |वरुण धवन, जानवी कपूर | | |- | |10 |लॉर्ड कुरजों कि हवेली |अंशुमान जहा |अर्जुन माथुर, जोहा रहमान | | |- | | |कोन्टरल |सफ़दर अब्बास |ठाकुर अनूप सिंघ, आयेश कड़ुकर | | |- | | |भागवत : चैप्टर वन राक्षस |अक्षय शेरे |अरशद वर्सी, जितेन्द्र कुमार | | |- | |17 |गरीयतेर कलेश |आदित्य चंडीओक |एहसास छानना,सुप्रिया शुक्ला | | |- | | |विंग मन (ध यूनवर्सल आइरनी ऑफ लव) |अनुज गुलाटी |शशांक अरोरा, त्रिमला अधिकारी | | |- | |21 |ठमम |आदित्य सर्पोटदार |परेश रावल, आयुष्मान खुर्राना | | |- | | |एक दीवाने कि दीवनीयत |मिलाप जवेरी |हर्षवर्धन राणे, सोनम बाजवा | | |- | |31 |ध ताज स्टोरी |तुषार आमिश गोयल |परेश रावल, जाकिर हूससड़ीं | | |- | | |सिंगगल सलमा |नचिकेत सामंत |हुमा कुरेशी,सनी सिंघ | | |- | |7 |हक |सुपां वर्मा |एमरान हास्मी, यमी गौतम | | |- | | |जस्सी वेड्स जस्सी |परन बावा |रहमत रैटैन, रणवीर शोरए | | |- | | |बारामुला |आदित्य सुहास |मानव कुल, भाषा सुंबाली | | |- | | |दे दे प्यार दे 2 |अंशुल शर्मा |राकुल प्रीत, अजय देवगन | | |- | | |आग्रा |कनू बही |मोहित अगर्वल, रूहानी शर्मा | | |- | |14 |दिल्ली |देवेन्द्र मालवीय |बृजेन्द्र कला, समर जय सिंघ | | |- | | |काल ट्रिगहोरी |नितिन वैद्य |अरबाज़ खान, राजेश शर्मा | | |- | | |निशानची 2 |अनुराग कश्यप |मोनिका पनवार, वेदिका पिन्टो | | |- | |21 |120 बानदुर |राजनीस राज़ी घई |फरहान अख्तर, राशी खंना | | |- | | |मस्ती 4 |मिलाप जवेरी |विवेक ओबेरॉय, तुषार कपूर | | |- | | |तेरे इश्क में |आनंद ऐल राय |धनु, कृति | | |- | |28 |गुस्ताख इश्क |विभु पूरी |फातिमा सान शैकह, विजय वर्मा | | |- | | |मे नो पाऊस मे प्ले |समर के मुखर्जी |काम्य पंजाबी, यमन वर्मा | | |- | | |कैसी ये पहेली |अनन्या बरत चक्रवर्ती |राजित कपूर, सुकंट गोयल | | |- | |5 |धुरंधर |आदित्य धार |रणवीर सिंग, संजय दुतत | | |- | | |किस किसको प्यार करून 2 |अनुकल्प गोस्वामी |कपिल शर्मा, मनोज सिंघ | | |- | |12 |साली मोहबत |तिसका चोपड़ा |राधिका आपटे, अनुराग कश्यप | | |- | | |ध ग्रेट शमसुद्दीन फॅमिली |अनुषा रिजवी |कृतिका कमरा, फरीदा जलाल | | |- | |19 |रात अकेली है : ध बंसल मुरदर्स |हनी तरहन |रजत कपूर, संजय कपूर | | |- | | |दुर्लभ प्रसाद कि दूसरी शादी |सिद्धांत राज सिंघ |संजय मिश्रा, महिमा चौधरी | | |- | |25 |तू मेरी मैं तेरा मैं तेरा तू मेरी |समीर विद्वयंस |कार्तिक आर्यन, नीना गुप्ता | | |} == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]] lpd2od76ybqinwh6vdpm7d851ztzrxv सदस्य वार्ता:AMAN KUMAR 3 1608220 6537890 6536936 2026-04-09T04:50:22Z चाहर धर्मेंद्र 703114 /* अनुरोध */ उत्तर 6537890 wikitext text/x-wiki {{Archive box| * [[/पुरालेख 1]] }} == Topic About Wikimedia == we can entire access will be provide hindi langauge [[सदस्य:Pakistanyes|Pakistanyes]] ([[सदस्य वार्ता:Pakistanyes|वार्ता]]) 01:47, 23 मार्च 2026 (UTC) == अंगिका और मैथिली विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" मे भाग ले == नमस्ते , ‎विकिपीडियन [https://anp.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_आरू_लोकगाथा_अंगिका_२०२६ अंगिका] और [https://mai.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_एवं_लोककथा_२०२६ मैथिली] विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" प्रतियोगिता चल रही है, भाग ले और इनाम जीते। ‎तिथि: 23 मार्च - 31 मार्च 2026 (8 दिन शेष) [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:41, 23 मार्च 2026 (UTC) == [[:अबीगैल मॉरिस|अबीगैल मॉरिस]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:अबीगैल मॉरिस|अबीगैल मॉरिस]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अबीगैल मॉरिस|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अबीगैल मॉरिस]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>विश्वसनीय एवं स्वतंत्र स्रोतों का अभाव; उल्लेखनीयता स्थापित नहीं है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Saroj|Saroj]] ([[सदस्य वार्ता:Saroj|वार्ता]]) 08:05, 24 मार्च 2026 (UTC) == अनावश्यक अनुवाद == मुझे नहीं पता कि आपको यह समझ नहीं आ रहा या मशीनी अनुवाद के चक्कर में ऐसा हो रहा है। आप गूगल पर पूरी सामग्री कॉपी-पेस्ट करके अनुवाद कर रहे हो जिसकी यहाँ अनुमति नहीं है। आप प्रतियोगिताओं में भाग ले सकते हैं लेकिन ऐसे अनुवाद करने पर आपको प्रतिबन्धित कर दिया जायेगा। आपके द्वारा निर्मित लेख [[दोहा अल मदानी]] में मैंने देखा कि आपने "नियंत्रण प्राधिकरण" नाम से साँचा जोड़ दिया। इसके अतिरिक्त आपने "जीवनी आधार" नाम से भी एक साँचा जोड़ा है। यदि ये मशीनी अनुवाद के परिणाम नहीं हैं तो आप इन साँचों का कारण स्पष्ट कर सकते हो? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:55, 29 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, :गलती हुई है, जिसको स्वीकार करने के साथ मैं इसमें सुधार कर रहा हूं| यह गलती प्रतियोगिता में भाग लेकर स्थान लाने की है| :वैसे, मैं आपको एक छोटा-सा सुझाव भी देना चाहता हूँ। महोदय, कृपया अपनी खाता सेटिंग में 'सदस्यों को ईमेल भेजें' (Email user) का विकल्प सक्षम (Enable) कर दें। पिछले दिनों जब मैं वैश्विक रूप से अवरोधित (Globally blocked) हो गया था, तो सम्पादन न कर पाने के कारण मैं अपनी स्थिति स्पष्ट करने के लिए किसी से संपर्क नहीं कर पा रहा था। ऐसे समय में ईमेल की सुविधा बहुत मददगार साबित होती है। :मेरी गलती में सुधार करने और मार्गदर्शन देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:19, 30 मार्च 2026 (UTC) ::जी, मुझे ईमेल की तुलना में विकिपीडिया पर सम्पर्क करना सरल है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:36, 30 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, :::मैने आपके टैग के अनुसार कुछ में सम्पादन किया है, अभी किसी में भाषा का सम्पादन नहीं किया| :::धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:39, 30 मार्च 2026 (UTC) == अनुरोध == @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]],@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, [[पूर्ति आर्या]] पर 5 से 6 संपादक एक ही तरह का सम्पादन करने का प्रयास कर रहे है तथा यूजर नाम में अभद्रता दिखती है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:18, 6 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] आप ये आवश्य देख लें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:30, 6 अप्रैल 2026 (UTC) ::आप [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/पूर्ति आर्या|चर्चा पृष्ठ]] पर अपनी बात लिख चुके हो। अब सम्बंधित सदस्यों से [[विकिपीडिया:प्रतिबंध|सम्पादन युद्ध]] में न उलझें। इसपर निर्णय समय के साथ ले लिया जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:02, 6 अप्रैल 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय,मैने यह इसलिए बनाया था क्योंकि शायद एक ही सदस्य ने ये सभी खाते बनकर सम्पादन किए है क्योंकि हर एक सम्पादन में शब्द सीमा समान है| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:05, 6 अप्रैल 2026 (UTC) ::::हाँ, मेरी नज़र इसपर है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:08, 6 अप्रैल 2026 (UTC) :::::लेकिन मैं अब भी आपके [https://hi.wikipedia.org/s/vqh9 ऐसे योगदान] नहीं समझ पा रहा हूँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:10, 6 अप्रैल 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, मुझे उन खातों को बर्बरता की चेतावनी देनी थी, लेकिन मुझसे भूलवश 'निजी टिप्पणी' वाला गलत चेतावनी साँचा चुना गया। आपके सुझाव के अनुसार अब मैं उन खातों के साथ सम्पादन युद्ध में नहीं उलझूंगा। मामले पर ध्यान देने के लिए ::::::धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:41, 6 अप्रैल 2026 (UTC) :::::::नमस्कार, आपके द्वारा [[रामपाल (हरियाणा)]] लेख में भाषा सुधार का प्रयास सराहनीय है। हालांकि, ध्यान देने योग्य बात यह है कि सम्पादन के दौरान पहले से दिए गए सभी सन्दर्भ हटा दिए गए हैं। किसी भी लेख की विश्वसनीयता के लिए सन्दर्भ अत्यंत महत्वपूर्ण होते हैं। :::::::* अतः विनम्र अनुरोध है कि भाषा सुधार के साथ-साथ मूल सन्दर्भों को भी यथावत रखा जाए, या यदि आवश्यक हो तो उपयुक्त सन्दर्भ जोड़कर लेख को और सुदृढ़ बनाया जाए। बिना सन्दर्भ के लेख की प्रामाणिकता प्रभावित हो सकती है। :::::::कृपया भविष्य में इस बात का ध्यान रखने की कृपा करें। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:50, 9 अप्रैल 2026 (UTC) 8lunnkd50x6p1dv2ag3eesuvnaqp4jp 6537892 6537890 2026-04-09T04:51:17Z चाहर धर्मेंद्र 703114 6537892 wikitext text/x-wiki {{Archive box| * [[/पुरालेख 1]] }} == Topic About Wikimedia == we can entire access will be provide hindi langauge [[सदस्य:Pakistanyes|Pakistanyes]] ([[सदस्य वार्ता:Pakistanyes|वार्ता]]) 01:47, 23 मार्च 2026 (UTC) == अंगिका और मैथिली विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" मे भाग ले == नमस्ते , ‎विकिपीडियन [https://anp.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_आरू_लोकगाथा_अंगिका_२०२६ अंगिका] और [https://mai.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_एवं_लोककथा_२०२६ मैथिली] विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" प्रतियोगिता चल रही है, भाग ले और इनाम जीते। ‎तिथि: 23 मार्च - 31 मार्च 2026 (8 दिन शेष) [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:41, 23 मार्च 2026 (UTC) == [[:अबीगैल मॉरिस|अबीगैल मॉरिस]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:अबीगैल मॉरिस|अबीगैल मॉरिस]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अबीगैल मॉरिस|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अबीगैल मॉरिस]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>विश्वसनीय एवं स्वतंत्र स्रोतों का अभाव; उल्लेखनीयता स्थापित नहीं है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Saroj|Saroj]] ([[सदस्य वार्ता:Saroj|वार्ता]]) 08:05, 24 मार्च 2026 (UTC) == अनावश्यक अनुवाद == मुझे नहीं पता कि आपको यह समझ नहीं आ रहा या मशीनी अनुवाद के चक्कर में ऐसा हो रहा है। आप गूगल पर पूरी सामग्री कॉपी-पेस्ट करके अनुवाद कर रहे हो जिसकी यहाँ अनुमति नहीं है। आप प्रतियोगिताओं में भाग ले सकते हैं लेकिन ऐसे अनुवाद करने पर आपको प्रतिबन्धित कर दिया जायेगा। आपके द्वारा निर्मित लेख [[दोहा अल मदानी]] में मैंने देखा कि आपने "नियंत्रण प्राधिकरण" नाम से साँचा जोड़ दिया। इसके अतिरिक्त आपने "जीवनी आधार" नाम से भी एक साँचा जोड़ा है। यदि ये मशीनी अनुवाद के परिणाम नहीं हैं तो आप इन साँचों का कारण स्पष्ट कर सकते हो? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:55, 29 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, :गलती हुई है, जिसको स्वीकार करने के साथ मैं इसमें सुधार कर रहा हूं| यह गलती प्रतियोगिता में भाग लेकर स्थान लाने की है| :वैसे, मैं आपको एक छोटा-सा सुझाव भी देना चाहता हूँ। महोदय, कृपया अपनी खाता सेटिंग में 'सदस्यों को ईमेल भेजें' (Email user) का विकल्प सक्षम (Enable) कर दें। पिछले दिनों जब मैं वैश्विक रूप से अवरोधित (Globally blocked) हो गया था, तो सम्पादन न कर पाने के कारण मैं अपनी स्थिति स्पष्ट करने के लिए किसी से संपर्क नहीं कर पा रहा था। ऐसे समय में ईमेल की सुविधा बहुत मददगार साबित होती है। :मेरी गलती में सुधार करने और मार्गदर्शन देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:19, 30 मार्च 2026 (UTC) ::जी, मुझे ईमेल की तुलना में विकिपीडिया पर सम्पर्क करना सरल है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:36, 30 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, :::मैने आपके टैग के अनुसार कुछ में सम्पादन किया है, अभी किसी में भाषा का सम्पादन नहीं किया| :::धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:39, 30 मार्च 2026 (UTC) == अनुरोध == @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]],@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, [[पूर्ति आर्या]] पर 5 से 6 संपादक एक ही तरह का सम्पादन करने का प्रयास कर रहे है तथा यूजर नाम में अभद्रता दिखती है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:18, 6 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] आप ये आवश्य देख लें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:30, 6 अप्रैल 2026 (UTC) ::आप [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/पूर्ति आर्या|चर्चा पृष्ठ]] पर अपनी बात लिख चुके हो। अब सम्बंधित सदस्यों से [[विकिपीडिया:प्रतिबंध|सम्पादन युद्ध]] में न उलझें। इसपर निर्णय समय के साथ ले लिया जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:02, 6 अप्रैल 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय,मैने यह इसलिए बनाया था क्योंकि शायद एक ही सदस्य ने ये सभी खाते बनकर सम्पादन किए है क्योंकि हर एक सम्पादन में शब्द सीमा समान है| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:05, 6 अप्रैल 2026 (UTC) ::::हाँ, मेरी नज़र इसपर है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:08, 6 अप्रैल 2026 (UTC) :::::लेकिन मैं अब भी आपके [https://hi.wikipedia.org/s/vqh9 ऐसे योगदान] नहीं समझ पा रहा हूँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:10, 6 अप्रैल 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, मुझे उन खातों को बर्बरता की चेतावनी देनी थी, लेकिन मुझसे भूलवश 'निजी टिप्पणी' वाला गलत चेतावनी साँचा चुना गया। आपके सुझाव के अनुसार अब मैं उन खातों के साथ सम्पादन युद्ध में नहीं उलझूंगा। मामले पर ध्यान देने के लिए ::::::धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:41, 6 अप्रैल 2026 (UTC) ==सलाह== नमस्कार, आपके द्वारा [[रामपाल (हरियाणा)]] लेख में भाषा सुधार का प्रयास सराहनीय है। हालांकि, ध्यान देने योग्य बात यह है कि सम्पादन के दौरान पहले से दिए गए सभी सन्दर्भ हटा दिए गए हैं। किसी भी लेख की विश्वसनीयता के लिए सन्दर्भ अत्यंत महत्वपूर्ण होते हैं। * अतः विनम्र अनुरोध है कि भाषा सुधार के साथ-साथ मूल सन्दर्भों को भी यथावत रखा जाए, या यदि आवश्यक हो तो उपयुक्त सन्दर्भ जोड़कर लेख को और सुदृढ़ बनाया जाए। बिना सन्दर्भ के लेख की प्रामाणिकता प्रभावित हो सकती है। ** कृपया भविष्य में इस बात का ध्यान रखने की कृपा करें। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:50, 9 अप्रैल 2026 (UTC) 4peysy31gfpwu2ygejg9urbyw2i2a5c 2026 तीरंदाजी विश्व कप में भारत 0 1608976 6537760 6533734 2026-04-08T16:32:24Z Neeelzzz20 693319 6537760 wikitext text/x-wiki '''[[भारत]]''' 7 अप्रैल से अक्टूबर 2026 तक '''[[2026 तीरंदाजी विश्व कप]]''' में भाग लेगा।<ref>{{cite web |title=Calendar released for Archery World Cup stages in 2024-2027 |url=https://www.worldarchery.sport/news/201077/calendar-released-archery-world-cup-stages-2024-2027 |website=worldarchery.sport |accessdate=21 October 2024}}</ref> यह टूर्नामेंट में भारत की 20वीं उपस्थिति होगी। == पृष्ठभूमि == [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]], जिसे प्रायोजन कारणों से हुंडई तीरंदाजी विश्व कप के रूप में भी जाना जाता है, विश्व तीरंदाजी द्वारा प्रतिवर्ष आयोजित अंतर्राष्ट्रीय [[तीरंदाजी]] सर्किट का 20वां संस्करण है। 2026 विश्व कप में पाँच स्पर्धाएँ शामिल हैं, और यह 7 अप्रैल से TBD तक चलेगा। == प्रथम चरण == ;कंपाउंड {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अभिषेक वर्मा]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[कुशल दलाल]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ओजस देवताले]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[साहिल जाधव]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अदिति स्वामी]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ज्योति सुरेखा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|मधुरा धमनगांवकर | | | | | | | | | |- align=center |align=left|प्रगति चौधरी | | | | | | | | | |- |} ;रिकर्व {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अतनु दास]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[धीरज बोम्मदेवरा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|तरूणदीप राय | | | | | | | | | |- align=center |align=left|यशदीप भोगे | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अंकिता भकत]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[दीपिका कुमारी]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|कुमकुम मोहोड़ | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[सिमरनजीत कौर (तीरंदाज)|सिमरनजीत कौर]] | | | | | | | | | |- |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:तीरंदाजी]] [[श्रेणी:तीरंदाजी विश्व कप]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]]] g2ezytxencay8gq2f9vtsfopqk5vwn0 6537762 6537760 2026-04-08T16:34:11Z Neeelzzz20 693319 6537762 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | country = भारत | games = [[2025 तीरंदाजी विश्व कप]] | year = | flagcaption = | oldcode = | website = {{url|https://www.indianarchery.info/|भारतीय तीरंदाजी संघ}} | location = | start_date = 8 अप्रैल | end_date = 19 अक्टूबर 2025 | competitors = 25 | sports = | rank = 4 | gold = 3 | silver = 4 | bronze = 8 | officials = | appearances = | app_begin_year = | app_end_year = | summerappearances = | winterappearances = | seealso = [[2026 खेलो में भारत]] }} '''[[भारत]]''' 7 अप्रैल से अक्टूबर 2026 तक '''[[2026 तीरंदाजी विश्व कप]]''' में भाग लेगा।<ref>{{cite web |title=Calendar released for Archery World Cup stages in 2024-2027 |url=https://www.worldarchery.sport/news/201077/calendar-released-archery-world-cup-stages-2024-2027 |website=worldarchery.sport |accessdate=21 October 2024}}</ref> यह टूर्नामेंट में भारत की 20वीं उपस्थिति होगी। == पृष्ठभूमि == [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]], जिसे प्रायोजन कारणों से हुंडई तीरंदाजी विश्व कप के रूप में भी जाना जाता है, विश्व तीरंदाजी द्वारा प्रतिवर्ष आयोजित अंतर्राष्ट्रीय [[तीरंदाजी]] सर्किट का 20वां संस्करण है। 2026 विश्व कप में पाँच स्पर्धाएँ शामिल हैं, और यह 7 अप्रैल से TBD तक चलेगा। == प्रथम चरण == ;कंपाउंड {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अभिषेक वर्मा]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[कुशल दलाल]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ओजस देवताले]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[साहिल जाधव]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अदिति स्वामी]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ज्योति सुरेखा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|मधुरा धमनगांवकर | | | | | | | | | |- align=center |align=left|प्रगति चौधरी | | | | | | | | | |- |} ;रिकर्व {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अतनु दास]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[धीरज बोम्मदेवरा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|तरूणदीप राय | | | | | | | | | |- align=center |align=left|यशदीप भोगे | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अंकिता भकत]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[दीपिका कुमारी]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|कुमकुम मोहोड़ | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[सिमरनजीत कौर (तीरंदाज)|सिमरनजीत कौर]] | | | | | | | | | |- |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:तीरंदाजी]] [[श्रेणी:तीरंदाजी विश्व कप]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]]] nnio2byyyx19a49av1r6sxw7zk5h1rl 6537764 6537762 2026-04-08T16:35:00Z Neeelzzz20 693319 6537764 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | country = भारत | games = [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]] | year = | flagcaption = | oldcode = | website = {{url|https://www.indianarchery.info/|भारतीय तीरंदाजी संघ}} | location = | start_date = 7 अप्रैल | end_date = अक्टूबर 2025 | competitors = 16 | sports = | rank = | gold = | silver = | bronze = | officials = | appearances = | app_begin_year = | app_end_year = | summerappearances = | winterappearances = | seealso = [[2026 खेलो में भारत]] }} '''[[भारत]]''' 7 अप्रैल से अक्टूबर 2026 तक '''[[2026 तीरंदाजी विश्व कप]]''' में भाग लेगा।<ref>{{cite web |title=Calendar released for Archery World Cup stages in 2024-2027 |url=https://www.worldarchery.sport/news/201077/calendar-released-archery-world-cup-stages-2024-2027 |website=worldarchery.sport |accessdate=21 October 2024}}</ref> यह टूर्नामेंट में भारत की 20वीं उपस्थिति होगी। == पृष्ठभूमि == [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]], जिसे प्रायोजन कारणों से हुंडई तीरंदाजी विश्व कप के रूप में भी जाना जाता है, विश्व तीरंदाजी द्वारा प्रतिवर्ष आयोजित अंतर्राष्ट्रीय [[तीरंदाजी]] सर्किट का 20वां संस्करण है। 2026 विश्व कप में पाँच स्पर्धाएँ शामिल हैं, और यह 7 अप्रैल से TBD तक चलेगा। == प्रथम चरण == ;कंपाउंड {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अभिषेक वर्मा]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[कुशल दलाल]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ओजस देवताले]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[साहिल जाधव]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अदिति स्वामी]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ज्योति सुरेखा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|मधुरा धमनगांवकर | | | | | | | | | |- align=center |align=left|प्रगति चौधरी | | | | | | | | | |- |} ;रिकर्व {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अतनु दास]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[धीरज बोम्मदेवरा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|तरूणदीप राय | | | | | | | | | |- align=center |align=left|यशदीप भोगे | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अंकिता भकत]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[दीपिका कुमारी]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|कुमकुम मोहोड़ | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[सिमरनजीत कौर (तीरंदाज)|सिमरनजीत कौर]] | | | | | | | | | |- |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:तीरंदाजी]] [[श्रेणी:तीरंदाजी विश्व कप]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]]] 4z6ae61y861yuqw4mr5dxm2q773wfeh 6537765 6537764 2026-04-08T16:37:51Z Neeelzzz20 693319 /* पृष्ठभूमि */ 6537765 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | country = भारत | games = [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]] | year = | flagcaption = | oldcode = | website = {{url|https://www.indianarchery.info/|भारतीय तीरंदाजी संघ}} | location = | start_date = 7 अप्रैल | end_date = अक्टूबर 2025 | competitors = 16 | sports = | rank = | gold = | silver = | bronze = | officials = | appearances = | app_begin_year = | app_end_year = | summerappearances = | winterappearances = | seealso = [[2026 खेलो में भारत]] }} '''[[भारत]]''' 7 अप्रैल से अक्टूबर 2026 तक '''[[2026 तीरंदाजी विश्व कप]]''' में भाग लेगा।<ref>{{cite web |title=Calendar released for Archery World Cup stages in 2024-2027 |url=https://www.worldarchery.sport/news/201077/calendar-released-archery-world-cup-stages-2024-2027 |website=worldarchery.sport |accessdate=21 October 2024}}</ref> यह टूर्नामेंट में भारत की 20वीं उपस्थिति होगी। == पृष्ठभूमि == [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]], जिसे प्रायोजन कारणों से हुंडई तीरंदाजी विश्व कप के रूप में भी जाना जाता है, विश्व तीरंदाजी द्वारा प्रतिवर्ष आयोजित अंतर्राष्ट्रीय [[तीरंदाजी]] सर्किट का 20वां संस्करण है। 2026 विश्व कप में पाँच स्पर्धाएँ शामिल हैं, और यह 7 अप्रैल से TBD तक चलेगा। == प्रतियोगी == प्रति खेल/विषय में प्रतियोगियों की संख्या की सूची निम्नलिखित है। <!-- Don't count reserve players. They are not competitors--> {|class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:center" |- !चरण !जगह !पुरुष !महिला !width="55"|कुल खिलाड़ी |- |प्रथम |align=left|{{flagicon|MEX}} प्यूब्ला | 8 || 8 || 16 |- |} == प्रथम चरण == ;कंपाउंड {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अभिषेक वर्मा]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[कुशल दलाल]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ओजस देवताले]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[साहिल जाधव]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अदिति स्वामी]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ज्योति सुरेखा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|मधुरा धमनगांवकर | | | | | | | | | |- align=center |align=left|प्रगति चौधरी | | | | | | | | | |- |} ;रिकर्व {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अतनु दास]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[धीरज बोम्मदेवरा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|तरूणदीप राय | | | | | | | | | |- align=center |align=left|यशदीप भोगे | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अंकिता भकत]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[दीपिका कुमारी]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|कुमकुम मोहोड़ | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[सिमरनजीत कौर (तीरंदाज)|सिमरनजीत कौर]] | | | | | | | | | |- |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:तीरंदाजी]] [[श्रेणी:तीरंदाजी विश्व कप]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]]] jf65t8w79sqfbra3levdtsi76u2lrey 6537766 6537765 2026-04-08T16:38:53Z Neeelzzz20 693319 /* प्रतियोगी */ 6537766 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | country = भारत | games = [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]] | year = | flagcaption = | oldcode = | website = {{url|https://www.indianarchery.info/|भारतीय तीरंदाजी संघ}} | location = | start_date = 7 अप्रैल | end_date = अक्टूबर 2025 | competitors = 16 | sports = | rank = | gold = | silver = | bronze = | officials = | appearances = | app_begin_year = | app_end_year = | summerappearances = | winterappearances = | seealso = [[2026 खेलो में भारत]] }} '''[[भारत]]''' 7 अप्रैल से अक्टूबर 2026 तक '''[[2026 तीरंदाजी विश्व कप]]''' में भाग लेगा।<ref>{{cite web |title=Calendar released for Archery World Cup stages in 2024-2027 |url=https://www.worldarchery.sport/news/201077/calendar-released-archery-world-cup-stages-2024-2027 |website=worldarchery.sport |accessdate=21 October 2024}}</ref> यह टूर्नामेंट में भारत की 20वीं उपस्थिति होगी। == पृष्ठभूमि == [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]], जिसे प्रायोजन कारणों से हुंडई तीरंदाजी विश्व कप के रूप में भी जाना जाता है, विश्व तीरंदाजी द्वारा प्रतिवर्ष आयोजित अंतर्राष्ट्रीय [[तीरंदाजी]] सर्किट का 20वां संस्करण है। 2026 विश्व कप में पाँच स्पर्धाएँ शामिल हैं, और यह 7 अप्रैल से TBD तक चलेगा। == प्रतियोगी == प्रति खेल/विषय में प्रतियोगियों की संख्या की सूची निम्नलिखित है। <!-- Don't count reserve players. They are not competitors--> {|class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:center" |- !चरण !जगह !पुरुष !महिला !width="55"|कुल खिलाड़ी |- |प्रथम |align=left|{{flagicon|MEX}} प्यूब्ला | 8 || 8 || 16 |- ! colspan=2| कुल || 8 || 8 || 16 |- |} == प्रथम चरण == ;कंपाउंड {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अभिषेक वर्मा]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[कुशल दलाल]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ओजस देवताले]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[साहिल जाधव]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अदिति स्वामी]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ज्योति सुरेखा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|मधुरा धमनगांवकर | | | | | | | | | |- align=center |align=left|प्रगति चौधरी | | | | | | | | | |- |} ;रिकर्व {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अतनु दास]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[धीरज बोम्मदेवरा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|तरूणदीप राय | | | | | | | | | |- align=center |align=left|यशदीप भोगे | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अंकिता भकत]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[दीपिका कुमारी]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|कुमकुम मोहोड़ | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[सिमरनजीत कौर (तीरंदाज)|सिमरनजीत कौर]] | | | | | | | | | |- |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:तीरंदाजी]] [[श्रेणी:तीरंदाजी विश्व कप]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]]] ht490iqz7qtioqajhfy2l045jy99ufy 6537768 6537766 2026-04-08T16:39:11Z Neeelzzz20 693319 /* प्रतियोगी */ 6537768 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | country = भारत | games = [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]] | year = | flagcaption = | oldcode = | website = {{url|https://www.indianarchery.info/|भारतीय तीरंदाजी संघ}} | location = | start_date = 7 अप्रैल | end_date = अक्टूबर 2025 | competitors = 16 | sports = | rank = | gold = | silver = | bronze = | officials = | appearances = | app_begin_year = | app_end_year = | summerappearances = | winterappearances = | seealso = [[2026 खेलो में भारत]] }} '''[[भारत]]''' 7 अप्रैल से अक्टूबर 2026 तक '''[[2026 तीरंदाजी विश्व कप]]''' में भाग लेगा।<ref>{{cite web |title=Calendar released for Archery World Cup stages in 2024-2027 |url=https://www.worldarchery.sport/news/201077/calendar-released-archery-world-cup-stages-2024-2027 |website=worldarchery.sport |accessdate=21 October 2024}}</ref> यह टूर्नामेंट में भारत की 20वीं उपस्थिति होगी। == पृष्ठभूमि == [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]], जिसे प्रायोजन कारणों से हुंडई तीरंदाजी विश्व कप के रूप में भी जाना जाता है, विश्व तीरंदाजी द्वारा प्रतिवर्ष आयोजित अंतर्राष्ट्रीय [[तीरंदाजी]] सर्किट का 20वां संस्करण है। 2026 विश्व कप में पाँच स्पर्धाएँ शामिल हैं, और यह 7 अप्रैल से TBD तक चलेगा। == प्रतियोगी == प्रति खेल/विषय में प्रतियोगियों की संख्या की सूची निम्नलिखित है। <!-- Don't count reserve players. They are not competitors--> {|class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:center" |- !चरण !जगह !पुरुष !महिला !width="55"|कुल खिलाड़ी |- !प्रथम |align=left|{{flagicon|MEX}} प्यूब्ला | 8 || 8 || 16 |- ! colspan=2| कुल || 8 || 8 || 16 |- |} == प्रथम चरण == ;कंपाउंड {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अभिषेक वर्मा]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[कुशल दलाल]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ओजस देवताले]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[साहिल जाधव]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अदिति स्वामी]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ज्योति सुरेखा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|मधुरा धमनगांवकर | | | | | | | | | |- align=center |align=left|प्रगति चौधरी | | | | | | | | | |- |} ;रिकर्व {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अतनु दास]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[धीरज बोम्मदेवरा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|तरूणदीप राय | | | | | | | | | |- align=center |align=left|यशदीप भोगे | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अंकिता भकत]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[दीपिका कुमारी]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|कुमकुम मोहोड़ | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[सिमरनजीत कौर (तीरंदाज)|सिमरनजीत कौर]] | | | | | | | | | |- |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:तीरंदाजी]] [[श्रेणी:तीरंदाजी विश्व कप]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]]] ltvylfzzopgkyw6m0hl8tc0i3d44trd 6537769 6537768 2026-04-08T16:39:32Z Neeelzzz20 693319 /* पृष्ठभूमि */ 6537769 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | country = भारत | games = [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]] | year = | flagcaption = | oldcode = | website = {{url|https://www.indianarchery.info/|भारतीय तीरंदाजी संघ}} | location = | start_date = 7 अप्रैल | end_date = अक्टूबर 2025 | competitors = 16 | sports = | rank = | gold = | silver = | bronze = | officials = | appearances = | app_begin_year = | app_end_year = | summerappearances = | winterappearances = | seealso = [[2026 खेलो में भारत]] }} '''[[भारत]]''' 7 अप्रैल से अक्टूबर 2026 तक '''[[2026 तीरंदाजी विश्व कप]]''' में भाग लेगा।<ref>{{cite web |title=Calendar released for Archery World Cup stages in 2024-2027 |url=https://www.worldarchery.sport/news/201077/calendar-released-archery-world-cup-stages-2024-2027 |website=worldarchery.sport |accessdate=21 October 2024}}</ref> यह टूर्नामेंट में भारत की 20वीं उपस्थिति होगी। == पृष्ठभूमि == [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]], जिसे प्रायोजन कारणों से हुंडई तीरंदाजी विश्व कप के रूप में भी जाना जाता है, विश्व तीरंदाजी द्वारा प्रतिवर्ष आयोजित अंतर्राष्ट्रीय [[तीरंदाजी]] सर्किट का 20वां संस्करण है। 2026 विश्व कप में पाँच स्पर्धाएँ शामिल हैं, और यह 7 अप्रैल से अक्टूबर तक चलेगा। == प्रतियोगी == प्रति खेल/विषय में प्रतियोगियों की संख्या की सूची निम्नलिखित है। <!-- Don't count reserve players. They are not competitors--> {|class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:center" |- !चरण !जगह !पुरुष !महिला !width="55"|कुल खिलाड़ी |- !प्रथम |align=left|{{flagicon|MEX}} प्यूब्ला | 8 || 8 || 16 |- ! colspan=2| कुल || 8 || 8 || 16 |- |} == प्रथम चरण == ;कंपाउंड {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अभिषेक वर्मा]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[कुशल दलाल]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ओजस देवताले]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[साहिल जाधव]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अदिति स्वामी]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ज्योति सुरेखा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|मधुरा धमनगांवकर | | | | | | | | | |- align=center |align=left|प्रगति चौधरी | | | | | | | | | |- |} ;रिकर्व {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अतनु दास]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[धीरज बोम्मदेवरा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|तरूणदीप राय | | | | | | | | | |- align=center |align=left|यशदीप भोगे | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अंकिता भकत]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[दीपिका कुमारी]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|कुमकुम मोहोड़ | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[सिमरनजीत कौर (तीरंदाज)|सिमरनजीत कौर]] | | | | | | | | | |- |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:तीरंदाजी]] [[श्रेणी:तीरंदाजी विश्व कप]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]]] 3jz0d57ux719e82nh3qwj92zpysnx63 6537770 6537769 2026-04-08T16:39:47Z Neeelzzz20 693319 /* संदर्भ */ 6537770 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | country = भारत | games = [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]] | year = | flagcaption = | oldcode = | website = {{url|https://www.indianarchery.info/|भारतीय तीरंदाजी संघ}} | location = | start_date = 7 अप्रैल | end_date = अक्टूबर 2025 | competitors = 16 | sports = | rank = | gold = | silver = | bronze = | officials = | appearances = | app_begin_year = | app_end_year = | summerappearances = | winterappearances = | seealso = [[2026 खेलो में भारत]] }} '''[[भारत]]''' 7 अप्रैल से अक्टूबर 2026 तक '''[[2026 तीरंदाजी विश्व कप]]''' में भाग लेगा।<ref>{{cite web |title=Calendar released for Archery World Cup stages in 2024-2027 |url=https://www.worldarchery.sport/news/201077/calendar-released-archery-world-cup-stages-2024-2027 |website=worldarchery.sport |accessdate=21 October 2024}}</ref> यह टूर्नामेंट में भारत की 20वीं उपस्थिति होगी। == पृष्ठभूमि == [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]], जिसे प्रायोजन कारणों से हुंडई तीरंदाजी विश्व कप के रूप में भी जाना जाता है, विश्व तीरंदाजी द्वारा प्रतिवर्ष आयोजित अंतर्राष्ट्रीय [[तीरंदाजी]] सर्किट का 20वां संस्करण है। 2026 विश्व कप में पाँच स्पर्धाएँ शामिल हैं, और यह 7 अप्रैल से अक्टूबर तक चलेगा। == प्रतियोगी == प्रति खेल/विषय में प्रतियोगियों की संख्या की सूची निम्नलिखित है। <!-- Don't count reserve players. They are not competitors--> {|class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:center" |- !चरण !जगह !पुरुष !महिला !width="55"|कुल खिलाड़ी |- !प्रथम |align=left|{{flagicon|MEX}} प्यूब्ला | 8 || 8 || 16 |- ! colspan=2| कुल || 8 || 8 || 16 |- |} == प्रथम चरण == ;कंपाउंड {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अभिषेक वर्मा]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[कुशल दलाल]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ओजस देवताले]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[साहिल जाधव]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अदिति स्वामी]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ज्योति सुरेखा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|मधुरा धमनगांवकर | | | | | | | | | |- align=center |align=left|प्रगति चौधरी | | | | | | | | | |- |} ;रिकर्व {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अतनु दास]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[धीरज बोम्मदेवरा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|तरूणदीप राय | | | | | | | | | |- align=center |align=left|यशदीप भोगे | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अंकिता भकत]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[दीपिका कुमारी]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|कुमकुम मोहोड़ | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[सिमरनजीत कौर (तीरंदाज)|सिमरनजीत कौर]] | | | | | | | | | |- |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:तीरंदाजी]] [[श्रेणी:तीरंदाजी विश्व कप]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]] ay8udvw54imgarz47fre7rqpag329sh 6537771 6537770 2026-04-08T16:41:31Z Neeelzzz20 693319 /* प्रतियोगी */ 6537771 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | country = भारत | games = [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]] | year = | flagcaption = | oldcode = | website = {{url|https://www.indianarchery.info/|भारतीय तीरंदाजी संघ}} | location = | start_date = 7 अप्रैल | end_date = अक्टूबर 2025 | competitors = 16 | sports = | rank = | gold = | silver = | bronze = | officials = | appearances = | app_begin_year = | app_end_year = | summerappearances = | winterappearances = | seealso = [[2026 खेलो में भारत]] }} '''[[भारत]]''' 7 अप्रैल से अक्टूबर 2026 तक '''[[2026 तीरंदाजी विश्व कप]]''' में भाग लेगा।<ref>{{cite web |title=Calendar released for Archery World Cup stages in 2024-2027 |url=https://www.worldarchery.sport/news/201077/calendar-released-archery-world-cup-stages-2024-2027 |website=worldarchery.sport |accessdate=21 October 2024}}</ref> यह टूर्नामेंट में भारत की 20वीं उपस्थिति होगी। == पृष्ठभूमि == [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]], जिसे प्रायोजन कारणों से हुंडई तीरंदाजी विश्व कप के रूप में भी जाना जाता है, विश्व तीरंदाजी द्वारा प्रतिवर्ष आयोजित अंतर्राष्ट्रीय [[तीरंदाजी]] सर्किट का 20वां संस्करण है। 2026 विश्व कप में पाँच स्पर्धाएँ शामिल हैं, और यह 7 अप्रैल से अक्टूबर तक चलेगा। == प्रतियोगी == प्रति खेल/विषय में प्रतियोगियों की संख्या की सूची निम्नलिखित है। <!-- Don't count reserve players. They are not competitors--> {|class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:center" |- !चरण !जगह !पुरुष !महिला !कुल खिलाड़ी ! संदर्भ |- !प्रथम |align=left|{{flagicon|MEX}} प्यूब्ला | 8 || 8 || 16 || <ref>{{cite web |title=PUEBLA 2026 HYUNDAI ARCHERY WORLD CUP STAGE 1|url=https://www.worldarchery.sport/competition/26297/puebla-2026-hyundai-archery-world-cup-stage-1 |website=World Archery |accessdate=21 October 2024}}</ref> |- ! colspan=2| कुल || 8 || 8 || colspan=2|16 |- |} == प्रथम चरण == ;कंपाउंड {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अभिषेक वर्मा]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[कुशल दलाल]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ओजस देवताले]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[साहिल जाधव]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अदिति स्वामी]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ज्योति सुरेखा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|मधुरा धमनगांवकर | | | | | | | | | |- align=center |align=left|प्रगति चौधरी | | | | | | | | | |- |} ;रिकर्व {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अतनु दास]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[धीरज बोम्मदेवरा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|तरूणदीप राय | | | | | | | | | |- align=center |align=left|यशदीप भोगे | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अंकिता भकत]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[दीपिका कुमारी]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|कुमकुम मोहोड़ | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[सिमरनजीत कौर (तीरंदाज)|सिमरनजीत कौर]] | | | | | | | | | |- |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:तीरंदाजी]] [[श्रेणी:तीरंदाजी विश्व कप]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]] 136dv3jc0a6in9ize6t8o5wa3kupudd 6537774 6537771 2026-04-08T16:44:41Z Neeelzzz20 693319 6537774 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | country = भारत | games = [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]] | year = | flagcaption = | oldcode = | website = {{url|https://www.indianarchery.info/|भारतीय तीरंदाजी संघ}} | location = | start_date = 7 अप्रैल | end_date = 13 अक्टूबर 2025 | competitors = 16 | sports = | rank = | gold = | silver = | bronze = | officials = | appearances = | app_begin_year = | app_end_year = | summerappearances = | winterappearances = | seealso = [[2026 खेलो में भारत]] }} '''[[भारत]]''' 7 अप्रैल से अक्टूबर 2026 तक '''[[2026 तीरंदाजी विश्व कप]]''' में भाग लेगा।<ref>{{cite web |title=Calendar released for Archery World Cup stages in 2024-2027 |url=https://www.worldarchery.sport/news/201077/calendar-released-archery-world-cup-stages-2024-2027 |website=worldarchery.sport |accessdate=21 October 2024}}</ref> यह टूर्नामेंट में भारत की 20वीं उपस्थिति होगी। == पृष्ठभूमि == [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]], जिसे प्रायोजन कारणों से हुंडई तीरंदाजी विश्व कप के रूप में भी जाना जाता है, विश्व तीरंदाजी द्वारा प्रतिवर्ष आयोजित अंतर्राष्ट्रीय [[तीरंदाजी]] सर्किट का 20वां संस्करण है। 2026 विश्व कप में पाँच स्पर्धाएँ शामिल हैं, और यह 7 अप्रैल से अक्टूबर तक चलेगा। == प्रतियोगी == प्रति खेल/विषय में प्रतियोगियों की संख्या की सूची निम्नलिखित है। <!-- Don't count reserve players. They are not competitors--> {|class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:center" |- !चरण !जगह !पुरुष !महिला !कुल खिलाड़ी ! संदर्भ |- !प्रथम |align=left|{{flagicon|MEX}} प्यूब्ला | 8 || 8 || 16 || <ref>{{cite web |title=PUEBLA 2026 HYUNDAI ARCHERY WORLD CUP STAGE 1|url=https://www.worldarchery.sport/competition/26297/puebla-2026-hyundai-archery-world-cup-stage-1 |website=World Archery |accessdate=21 October 2024}}</ref> |- ! colspan=2| कुल || 8 || 8 || colspan=2|16 |- |} == प्रथम चरण == ;कंपाउंड {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अभिषेक वर्मा]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[कुशल दलाल]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ओजस देवताले]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[साहिल जाधव]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अदिति स्वामी]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ज्योति सुरेखा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|मधुरा धमनगांवकर | | | | | | | | | |- align=center |align=left|प्रगति चौधरी | | | | | | | | | |- |} ;रिकर्व {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अतनु दास]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[धीरज बोम्मदेवरा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|तरूणदीप राय | | | | | | | | | |- align=center |align=left|यशदीप भोगे | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अंकिता भकत]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[दीपिका कुमारी]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|कुमकुम मोहोड़ | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[सिमरनजीत कौर (तीरंदाज)|सिमरनजीत कौर]] | | | | | | | | | |- |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:तीरंदाजी]] [[श्रेणी:तीरंदाजी विश्व कप]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]] gnmbjngb7fzdx24pv8mftnit5kwypld 6537775 6537774 2026-04-08T16:44:58Z Neeelzzz20 693319 /* पृष्ठभूमि */ 6537775 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | country = भारत | games = [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]] | year = | flagcaption = | oldcode = | website = {{url|https://www.indianarchery.info/|भारतीय तीरंदाजी संघ}} | location = | start_date = 7 अप्रैल | end_date = 13 अक्टूबर 2025 | competitors = 16 | sports = | rank = | gold = | silver = | bronze = | officials = | appearances = | app_begin_year = | app_end_year = | summerappearances = | winterappearances = | seealso = [[2026 खेलो में भारत]] }} '''[[भारत]]''' 7 अप्रैल से अक्टूबर 2026 तक '''[[2026 तीरंदाजी विश्व कप]]''' में भाग लेगा।<ref>{{cite web |title=Calendar released for Archery World Cup stages in 2024-2027 |url=https://www.worldarchery.sport/news/201077/calendar-released-archery-world-cup-stages-2024-2027 |website=worldarchery.sport |accessdate=21 October 2024}}</ref> यह टूर्नामेंट में भारत की 20वीं उपस्थिति होगी। == पृष्ठभूमि == [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]], जिसे प्रायोजन कारणों से हुंडई तीरंदाजी विश्व कप के रूप में भी जाना जाता है, विश्व तीरंदाजी द्वारा प्रतिवर्ष आयोजित अंतर्राष्ट्रीय [[तीरंदाजी]] सर्किट का 20वां संस्करण है। 2026 विश्व कप में पाँच स्पर्धाएँ शामिल हैं, और यह 7 अप्रैल से 13 अक्टूबर तक चलेगा। == प्रतियोगी == प्रति खेल/विषय में प्रतियोगियों की संख्या की सूची निम्नलिखित है। <!-- Don't count reserve players. They are not competitors--> {|class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:center" |- !चरण !जगह !पुरुष !महिला !कुल खिलाड़ी ! संदर्भ |- !प्रथम |align=left|{{flagicon|MEX}} प्यूब्ला | 8 || 8 || 16 || <ref>{{cite web |title=PUEBLA 2026 HYUNDAI ARCHERY WORLD CUP STAGE 1|url=https://www.worldarchery.sport/competition/26297/puebla-2026-hyundai-archery-world-cup-stage-1 |website=World Archery |accessdate=21 October 2024}}</ref> |- ! colspan=2| कुल || 8 || 8 || colspan=2|16 |- |} == प्रथम चरण == ;कंपाउंड {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अभिषेक वर्मा]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[कुशल दलाल]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ओजस देवताले]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[साहिल जाधव]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अदिति स्वामी]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ज्योति सुरेखा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|मधुरा धमनगांवकर | | | | | | | | | |- align=center |align=left|प्रगति चौधरी | | | | | | | | | |- |} ;रिकर्व {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अतनु दास]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[धीरज बोम्मदेवरा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|तरूणदीप राय | | | | | | | | | |- align=center |align=left|यशदीप भोगे | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अंकिता भकत]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[दीपिका कुमारी]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|कुमकुम मोहोड़ | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[सिमरनजीत कौर (तीरंदाज)|सिमरनजीत कौर]] | | | | | | | | | |- |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:तीरंदाजी]] [[श्रेणी:तीरंदाजी विश्व कप]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]] mp0brsyr01asn4y3xqucj24sk6n9jdu 6537776 6537775 2026-04-08T16:45:30Z Neeelzzz20 693319 6537776 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | country = भारत | games = [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]] | year = | flagcaption = | oldcode = | website = {{url|https://www.indianarchery.info/|भारतीय तीरंदाजी संघ}} | location = | start_date = 7 अप्रैल | end_date = 13 अक्टूबर 2025 | competitors = 16 | sports = | rank = | gold = | silver = | bronze = | officials = | appearances = | app_begin_year = | app_end_year = | summerappearances = | winterappearances = | seealso = [[2026 खेलो में भारत]] }} '''[[भारत]]''' 7 अप्रैल से 13 अक्टूबर 2026 तक '''[[2026 तीरंदाजी विश्व कप]]''' में भाग लेगा।<ref>{{cite web |title=Calendar released for Archery World Cup stages in 2024-2027 |url=https://www.worldarchery.sport/news/201077/calendar-released-archery-world-cup-stages-2024-2027 |website=worldarchery.sport |accessdate=21 October 2024}}</ref> यह टूर्नामेंट में भारत की 20वीं उपस्थिति होगी। == पृष्ठभूमि == [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]], जिसे प्रायोजन कारणों से हुंडई तीरंदाजी विश्व कप के रूप में भी जाना जाता है, विश्व तीरंदाजी द्वारा प्रतिवर्ष आयोजित अंतर्राष्ट्रीय [[तीरंदाजी]] सर्किट का 20वां संस्करण है। 2026 विश्व कप में पाँच स्पर्धाएँ शामिल हैं, और यह 7 अप्रैल से 13 अक्टूबर तक चलेगा। == प्रतियोगी == प्रति खेल/विषय में प्रतियोगियों की संख्या की सूची निम्नलिखित है। <!-- Don't count reserve players. They are not competitors--> {|class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:center" |- !चरण !जगह !पुरुष !महिला !कुल खिलाड़ी ! संदर्भ |- !प्रथम |align=left|{{flagicon|MEX}} प्यूब्ला | 8 || 8 || 16 || <ref>{{cite web |title=PUEBLA 2026 HYUNDAI ARCHERY WORLD CUP STAGE 1|url=https://www.worldarchery.sport/competition/26297/puebla-2026-hyundai-archery-world-cup-stage-1 |website=World Archery |accessdate=21 October 2024}}</ref> |- ! colspan=2| कुल || 8 || 8 || colspan=2|16 |- |} == प्रथम चरण == ;कंपाउंड {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अभिषेक वर्मा]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[कुशल दलाल]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ओजस देवताले]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[साहिल जाधव]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अदिति स्वामी]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ज्योति सुरेखा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|मधुरा धमनगांवकर | | | | | | | | | |- align=center |align=left|प्रगति चौधरी | | | | | | | | | |- |} ;रिकर्व {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अतनु दास]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[धीरज बोम्मदेवरा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|तरूणदीप राय | | | | | | | | | |- align=center |align=left|यशदीप भोगे | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अंकिता भकत]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[दीपिका कुमारी]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|कुमकुम मोहोड़ | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[सिमरनजीत कौर (तीरंदाज)|सिमरनजीत कौर]] | | | | | | | | | |- |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:तीरंदाजी]] [[श्रेणी:तीरंदाजी विश्व कप]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]] 1dfw6itko3b1lxicbpyrnr1rsjgmt9l 6537778 6537776 2026-04-08T16:47:28Z Neeelzzz20 693319 /* पृष्ठभूमि */ 6537778 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | country = भारत | games = [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]] | year = | flagcaption = | oldcode = | website = {{url|https://www.indianarchery.info/|भारतीय तीरंदाजी संघ}} | location = | start_date = 7 अप्रैल | end_date = 13 अक्टूबर 2025 | competitors = 16 | sports = | rank = | gold = | silver = | bronze = | officials = | appearances = | app_begin_year = | app_end_year = | summerappearances = | winterappearances = | seealso = [[2026 खेलो में भारत]] }} '''[[भारत]]''' 7 अप्रैल से 13 अक्टूबर 2026 तक '''[[2026 तीरंदाजी विश्व कप]]''' में भाग लेगा।<ref>{{cite web |title=Calendar released for Archery World Cup stages in 2024-2027 |url=https://www.worldarchery.sport/news/201077/calendar-released-archery-world-cup-stages-2024-2027 |website=worldarchery.sport |accessdate=21 October 2024}}</ref> यह टूर्नामेंट में भारत की 20वीं उपस्थिति होगी। == पृष्ठभूमि == [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]], जिसे प्रायोजन कारणों से हुंडई तीरंदाजी विश्व कप के रूप में भी जाना जाता है, विश्व तीरंदाजी द्वारा प्रतिवर्ष आयोजित अंतर्राष्ट्रीय [[तीरंदाजी]] सर्किट का 20वां संस्करण है। 2026 विश्व कप में पाँच स्पर्धाएँ शामिल हैं, और यह 7 अप्रैल से 13 अक्टूबर तक चलेगा।<ref>{{cite web |title=Puebla 2026: How to watch the first World Cup stage of 2026 |url=https://www.worldarchery.sport/news/202366/puebla-2026-how-watch-first-world-cup-stage-2026 |website=[[विश्व तीरंदाजी]]|accessdate=8 April 2026}}</ref> == प्रतियोगी == प्रति खेल/विषय में प्रतियोगियों की संख्या की सूची निम्नलिखित है। <!-- Don't count reserve players. They are not competitors--> {|class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:center" |- !चरण !जगह !पुरुष !महिला !कुल खिलाड़ी ! संदर्भ |- !प्रथम |align=left|{{flagicon|MEX}} प्यूब्ला | 8 || 8 || 16 || <ref>{{cite web |title=PUEBLA 2026 HYUNDAI ARCHERY WORLD CUP STAGE 1|url=https://www.worldarchery.sport/competition/26297/puebla-2026-hyundai-archery-world-cup-stage-1 |website=World Archery |accessdate=21 October 2024}}</ref> |- ! colspan=2| कुल || 8 || 8 || colspan=2|16 |- |} == प्रथम चरण == ;कंपाउंड {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अभिषेक वर्मा]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[कुशल दलाल]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ओजस देवताले]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[साहिल जाधव]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अदिति स्वामी]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ज्योति सुरेखा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|मधुरा धमनगांवकर | | | | | | | | | |- align=center |align=left|प्रगति चौधरी | | | | | | | | | |- |} ;रिकर्व {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अतनु दास]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[धीरज बोम्मदेवरा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|तरूणदीप राय | | | | | | | | | |- align=center |align=left|यशदीप भोगे | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अंकिता भकत]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[दीपिका कुमारी]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|कुमकुम मोहोड़ | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[सिमरनजीत कौर (तीरंदाज)|सिमरनजीत कौर]] | | | | | | | | | |- |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:तीरंदाजी]] [[श्रेणी:तीरंदाजी विश्व कप]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]] t75z0km8tdw2utmrewf1snpd6wi62m9 6537782 6537778 2026-04-08T16:52:59Z Neeelzzz20 693319 /* प्रथम चरण */ 6537782 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | country = भारत | games = [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]] | year = | flagcaption = | oldcode = | website = {{url|https://www.indianarchery.info/|भारतीय तीरंदाजी संघ}} | location = | start_date = 7 अप्रैल | end_date = 13 अक्टूबर 2025 | competitors = 16 | sports = | rank = | gold = | silver = | bronze = | officials = | appearances = | app_begin_year = | app_end_year = | summerappearances = | winterappearances = | seealso = [[2026 खेलो में भारत]] }} '''[[भारत]]''' 7 अप्रैल से 13 अक्टूबर 2026 तक '''[[2026 तीरंदाजी विश्व कप]]''' में भाग लेगा।<ref>{{cite web |title=Calendar released for Archery World Cup stages in 2024-2027 |url=https://www.worldarchery.sport/news/201077/calendar-released-archery-world-cup-stages-2024-2027 |website=worldarchery.sport |accessdate=21 October 2024}}</ref> यह टूर्नामेंट में भारत की 20वीं उपस्थिति होगी। == पृष्ठभूमि == [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]], जिसे प्रायोजन कारणों से हुंडई तीरंदाजी विश्व कप के रूप में भी जाना जाता है, विश्व तीरंदाजी द्वारा प्रतिवर्ष आयोजित अंतर्राष्ट्रीय [[तीरंदाजी]] सर्किट का 20वां संस्करण है। 2026 विश्व कप में पाँच स्पर्धाएँ शामिल हैं, और यह 7 अप्रैल से 13 अक्टूबर तक चलेगा।<ref>{{cite web |title=Puebla 2026: How to watch the first World Cup stage of 2026 |url=https://www.worldarchery.sport/news/202366/puebla-2026-how-watch-first-world-cup-stage-2026 |website=[[विश्व तीरंदाजी]]|accessdate=8 April 2026}}</ref> == प्रतियोगी == प्रति खेल/विषय में प्रतियोगियों की संख्या की सूची निम्नलिखित है। <!-- Don't count reserve players. They are not competitors--> {|class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:center" |- !चरण !जगह !पुरुष !महिला !कुल खिलाड़ी ! संदर्भ |- !प्रथम |align=left|{{flagicon|MEX}} प्यूब्ला | 8 || 8 || 16 || <ref>{{cite web |title=PUEBLA 2026 HYUNDAI ARCHERY WORLD CUP STAGE 1|url=https://www.worldarchery.sport/competition/26297/puebla-2026-hyundai-archery-world-cup-stage-1 |website=World Archery |accessdate=21 October 2024}}</ref> |- ! colspan=2| कुल || 8 || 8 || colspan=2|16 |- |} == प्रथम चरण == ;कंपाउंड {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अभिषेक वर्मा]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[कुशल दलाल]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ओजस देवताले]] |705 |12 | | | | | | | |- align=center |align=left|[[साहिल जाधव]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अदिति स्वामी]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ज्योति सुरेखा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|मधुरा धमनगांवकर | | | | | | | | | |- align=center |align=left|प्रगति चौधरी | | | | | | | | | |- |} ;रिकर्व {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अतनु दास]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[धीरज बोम्मदेवरा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|तरूणदीप राय | | | | | | | | | |- align=center |align=left|यशदीप भोगे | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अंकिता भकत]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[दीपिका कुमारी]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|कुमकुम मोहोड़ | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[सिमरनजीत कौर (तीरंदाज)|सिमरनजीत कौर]] | | | | | | | | | |- |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:तीरंदाजी]] [[श्रेणी:तीरंदाजी विश्व कप]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]] k7sxd7gs0yywiw46i91v6awnkc74wrq 6537785 6537782 2026-04-08T16:53:41Z Neeelzzz20 693319 /* प्रथम चरण */ 6537785 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | country = भारत | games = [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]] | year = | flagcaption = | oldcode = | website = {{url|https://www.indianarchery.info/|भारतीय तीरंदाजी संघ}} | location = | start_date = 7 अप्रैल | end_date = 13 अक्टूबर 2025 | competitors = 16 | sports = | rank = | gold = | silver = | bronze = | officials = | appearances = | app_begin_year = | app_end_year = | summerappearances = | winterappearances = | seealso = [[2026 खेलो में भारत]] }} '''[[भारत]]''' 7 अप्रैल से 13 अक्टूबर 2026 तक '''[[2026 तीरंदाजी विश्व कप]]''' में भाग लेगा।<ref>{{cite web |title=Calendar released for Archery World Cup stages in 2024-2027 |url=https://www.worldarchery.sport/news/201077/calendar-released-archery-world-cup-stages-2024-2027 |website=worldarchery.sport |accessdate=21 October 2024}}</ref> यह टूर्नामेंट में भारत की 20वीं उपस्थिति होगी। == पृष्ठभूमि == [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]], जिसे प्रायोजन कारणों से हुंडई तीरंदाजी विश्व कप के रूप में भी जाना जाता है, विश्व तीरंदाजी द्वारा प्रतिवर्ष आयोजित अंतर्राष्ट्रीय [[तीरंदाजी]] सर्किट का 20वां संस्करण है। 2026 विश्व कप में पाँच स्पर्धाएँ शामिल हैं, और यह 7 अप्रैल से 13 अक्टूबर तक चलेगा।<ref>{{cite web |title=Puebla 2026: How to watch the first World Cup stage of 2026 |url=https://www.worldarchery.sport/news/202366/puebla-2026-how-watch-first-world-cup-stage-2026 |website=[[विश्व तीरंदाजी]]|accessdate=8 April 2026}}</ref> == प्रतियोगी == प्रति खेल/विषय में प्रतियोगियों की संख्या की सूची निम्नलिखित है। <!-- Don't count reserve players. They are not competitors--> {|class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:center" |- !चरण !जगह !पुरुष !महिला !कुल खिलाड़ी ! संदर्भ |- !प्रथम |align=left|{{flagicon|MEX}} प्यूब्ला | 8 || 8 || 16 || <ref>{{cite web |title=PUEBLA 2026 HYUNDAI ARCHERY WORLD CUP STAGE 1|url=https://www.worldarchery.sport/competition/26297/puebla-2026-hyundai-archery-world-cup-stage-1 |website=World Archery |accessdate=21 October 2024}}</ref> |- ! colspan=2| कुल || 8 || 8 || colspan=2|16 |- |} == प्रथम चरण == ;कंपाउंड {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अभिषेक वर्मा]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ओजस देवताले]] |705 |12 | | | | | | | |- align=center |align=left|[[कुशल दलाल]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[साहिल जाधव]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अदिति स्वामी]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ज्योति सुरेखा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|मधुरा धमनगांवकर | | | | | | | | | |- align=center |align=left|प्रगति चौधरी | | | | | | | | | |- |} ;रिकर्व {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अतनु दास]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[धीरज बोम्मदेवरा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|तरूणदीप राय | | | | | | | | | |- align=center |align=left|यशदीप भोगे | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अंकिता भकत]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[दीपिका कुमारी]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|कुमकुम मोहोड़ | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[सिमरनजीत कौर (तीरंदाज)|सिमरनजीत कौर]] | | | | | | | | | |- |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:तीरंदाजी]] [[श्रेणी:तीरंदाजी विश्व कप]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]] s1xf4zow4dtsp90020p1pdybm1dmjxv 6537786 6537785 2026-04-08T16:54:06Z Neeelzzz20 693319 /* प्रथम चरण */ 6537786 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | country = भारत | games = [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]] | year = | flagcaption = | oldcode = | website = {{url|https://www.indianarchery.info/|भारतीय तीरंदाजी संघ}} | location = | start_date = 7 अप्रैल | end_date = 13 अक्टूबर 2025 | competitors = 16 | sports = | rank = | gold = | silver = | bronze = | officials = | appearances = | app_begin_year = | app_end_year = | summerappearances = | winterappearances = | seealso = [[2026 खेलो में भारत]] }} '''[[भारत]]''' 7 अप्रैल से 13 अक्टूबर 2026 तक '''[[2026 तीरंदाजी विश्व कप]]''' में भाग लेगा।<ref>{{cite web |title=Calendar released for Archery World Cup stages in 2024-2027 |url=https://www.worldarchery.sport/news/201077/calendar-released-archery-world-cup-stages-2024-2027 |website=worldarchery.sport |accessdate=21 October 2024}}</ref> यह टूर्नामेंट में भारत की 20वीं उपस्थिति होगी। == पृष्ठभूमि == [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]], जिसे प्रायोजन कारणों से हुंडई तीरंदाजी विश्व कप के रूप में भी जाना जाता है, विश्व तीरंदाजी द्वारा प्रतिवर्ष आयोजित अंतर्राष्ट्रीय [[तीरंदाजी]] सर्किट का 20वां संस्करण है। 2026 विश्व कप में पाँच स्पर्धाएँ शामिल हैं, और यह 7 अप्रैल से 13 अक्टूबर तक चलेगा।<ref>{{cite web |title=Puebla 2026: How to watch the first World Cup stage of 2026 |url=https://www.worldarchery.sport/news/202366/puebla-2026-how-watch-first-world-cup-stage-2026 |website=[[विश्व तीरंदाजी]]|accessdate=8 April 2026}}</ref> == प्रतियोगी == प्रति खेल/विषय में प्रतियोगियों की संख्या की सूची निम्नलिखित है। <!-- Don't count reserve players. They are not competitors--> {|class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:center" |- !चरण !जगह !पुरुष !महिला !कुल खिलाड़ी ! संदर्भ |- !प्रथम |align=left|{{flagicon|MEX}} प्यूब्ला | 8 || 8 || 16 || <ref>{{cite web |title=PUEBLA 2026 HYUNDAI ARCHERY WORLD CUP STAGE 1|url=https://www.worldarchery.sport/competition/26297/puebla-2026-hyundai-archery-world-cup-stage-1 |website=World Archery |accessdate=21 October 2024}}</ref> |- ! colspan=2| कुल || 8 || 8 || colspan=2|16 |- |} == प्रथम चरण == ;कंपाउंड {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अभिषेक वर्मा]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत |702 |16 | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ओजस देवताले]] |705 |12 | | | | | | | |- align=center |align=left|[[कुशल दलाल]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[साहिल जाधव]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अदिति स्वामी]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ज्योति सुरेखा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|मधुरा धमनगांवकर | | | | | | | | | |- align=center |align=left|प्रगति चौधरी | | | | | | | | | |- |} ;रिकर्व {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अतनु दास]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[धीरज बोम्मदेवरा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|तरूणदीप राय | | | | | | | | | |- align=center |align=left|यशदीप भोगे | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अंकिता भकत]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[दीपिका कुमारी]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|कुमकुम मोहोड़ | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[सिमरनजीत कौर (तीरंदाज)|सिमरनजीत कौर]] | | | | | | | | | |- |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:तीरंदाजी]] [[श्रेणी:तीरंदाजी विश्व कप]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]] 1i7upx6eylrjbfiiwwpflxuuna0g5l8 6537787 6537786 2026-04-08T16:54:40Z Neeelzzz20 693319 /* प्रथम चरण */ 6537787 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | country = भारत | games = [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]] | year = | flagcaption = | oldcode = | website = {{url|https://www.indianarchery.info/|भारतीय तीरंदाजी संघ}} | location = | start_date = 7 अप्रैल | end_date = 13 अक्टूबर 2025 | competitors = 16 | sports = | rank = | gold = | silver = | bronze = | officials = | appearances = | app_begin_year = | app_end_year = | summerappearances = | winterappearances = | seealso = [[2026 खेलो में भारत]] }} '''[[भारत]]''' 7 अप्रैल से 13 अक्टूबर 2026 तक '''[[2026 तीरंदाजी विश्व कप]]''' में भाग लेगा।<ref>{{cite web |title=Calendar released for Archery World Cup stages in 2024-2027 |url=https://www.worldarchery.sport/news/201077/calendar-released-archery-world-cup-stages-2024-2027 |website=worldarchery.sport |accessdate=21 October 2024}}</ref> यह टूर्नामेंट में भारत की 20वीं उपस्थिति होगी। == पृष्ठभूमि == [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]], जिसे प्रायोजन कारणों से हुंडई तीरंदाजी विश्व कप के रूप में भी जाना जाता है, विश्व तीरंदाजी द्वारा प्रतिवर्ष आयोजित अंतर्राष्ट्रीय [[तीरंदाजी]] सर्किट का 20वां संस्करण है। 2026 विश्व कप में पाँच स्पर्धाएँ शामिल हैं, और यह 7 अप्रैल से 13 अक्टूबर तक चलेगा।<ref>{{cite web |title=Puebla 2026: How to watch the first World Cup stage of 2026 |url=https://www.worldarchery.sport/news/202366/puebla-2026-how-watch-first-world-cup-stage-2026 |website=[[विश्व तीरंदाजी]]|accessdate=8 April 2026}}</ref> == प्रतियोगी == प्रति खेल/विषय में प्रतियोगियों की संख्या की सूची निम्नलिखित है। <!-- Don't count reserve players. They are not competitors--> {|class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:center" |- !चरण !जगह !पुरुष !महिला !कुल खिलाड़ी ! संदर्भ |- !प्रथम |align=left|{{flagicon|MEX}} प्यूब्ला | 8 || 8 || 16 || <ref>{{cite web |title=PUEBLA 2026 HYUNDAI ARCHERY WORLD CUP STAGE 1|url=https://www.worldarchery.sport/competition/26297/puebla-2026-hyundai-archery-world-cup-stage-1 |website=World Archery |accessdate=21 October 2024}}</ref> |- ! colspan=2| कुल || 8 || 8 || colspan=2|16 |- |} == प्रथम चरण == ;कंपाउंड {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अभिषेक वर्मा]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत |702 |16 | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ओजस देवताले]] |705 |12 | | | | | | | |- align=center |align=left|[[कुशल दलाल]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[साहिल जाधव]] |701 |18 | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अदिति स्वामी]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ज्योति सुरेखा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|मधुरा धमनगांवकर | | | | | | | | | |- align=center |align=left|प्रगति चौधरी | | | | | | | | | |- |} ;रिकर्व {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अतनु दास]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[धीरज बोम्मदेवरा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|तरूणदीप राय | | | | | | | | | |- align=center |align=left|यशदीप भोगे | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अंकिता भकत]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[दीपिका कुमारी]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|कुमकुम मोहोड़ | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[सिमरनजीत कौर (तीरंदाज)|सिमरनजीत कौर]] | | | | | | | | | |- |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:तीरंदाजी]] [[श्रेणी:तीरंदाजी विश्व कप]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]] c2li8ingfjqrngwo1rzwywfffn1dsl9 6537788 6537787 2026-04-08T16:55:09Z Neeelzzz20 693319 /* प्रथम चरण */ 6537788 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | country = भारत | games = [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]] | year = | flagcaption = | oldcode = | website = {{url|https://www.indianarchery.info/|भारतीय तीरंदाजी संघ}} | location = | start_date = 7 अप्रैल | end_date = 13 अक्टूबर 2025 | competitors = 16 | sports = | rank = | gold = | silver = | bronze = | officials = | appearances = | app_begin_year = | app_end_year = | summerappearances = | winterappearances = | seealso = [[2026 खेलो में भारत]] }} '''[[भारत]]''' 7 अप्रैल से 13 अक्टूबर 2026 तक '''[[2026 तीरंदाजी विश्व कप]]''' में भाग लेगा।<ref>{{cite web |title=Calendar released for Archery World Cup stages in 2024-2027 |url=https://www.worldarchery.sport/news/201077/calendar-released-archery-world-cup-stages-2024-2027 |website=worldarchery.sport |accessdate=21 October 2024}}</ref> यह टूर्नामेंट में भारत की 20वीं उपस्थिति होगी। == पृष्ठभूमि == [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]], जिसे प्रायोजन कारणों से हुंडई तीरंदाजी विश्व कप के रूप में भी जाना जाता है, विश्व तीरंदाजी द्वारा प्रतिवर्ष आयोजित अंतर्राष्ट्रीय [[तीरंदाजी]] सर्किट का 20वां संस्करण है। 2026 विश्व कप में पाँच स्पर्धाएँ शामिल हैं, और यह 7 अप्रैल से 13 अक्टूबर तक चलेगा।<ref>{{cite web |title=Puebla 2026: How to watch the first World Cup stage of 2026 |url=https://www.worldarchery.sport/news/202366/puebla-2026-how-watch-first-world-cup-stage-2026 |website=[[विश्व तीरंदाजी]]|accessdate=8 April 2026}}</ref> == प्रतियोगी == प्रति खेल/विषय में प्रतियोगियों की संख्या की सूची निम्नलिखित है। <!-- Don't count reserve players. They are not competitors--> {|class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:center" |- !चरण !जगह !पुरुष !महिला !कुल खिलाड़ी ! संदर्भ |- !प्रथम |align=left|{{flagicon|MEX}} प्यूब्ला | 8 || 8 || 16 || <ref>{{cite web |title=PUEBLA 2026 HYUNDAI ARCHERY WORLD CUP STAGE 1|url=https://www.worldarchery.sport/competition/26297/puebla-2026-hyundai-archery-world-cup-stage-1 |website=World Archery |accessdate=21 October 2024}}</ref> |- ! colspan=2| कुल || 8 || 8 || colspan=2|16 |- |} == प्रथम चरण == ;कंपाउंड {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अभिषेक वर्मा]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत |702 |16 | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ओजस देवताले]] |705 |12 | | | | | | | |- align=center |align=left|[[कुशल दलाल]] |700 |19 | | | | | | | |- align=center |align=left|[[साहिल जाधव]] |701 |18 | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अदिति स्वामी]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ज्योति सुरेखा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|मधुरा धमनगांवकर | | | | | | | | | |- align=center |align=left|प्रगति चौधरी | | | | | | | | | |- |} ;रिकर्व {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अतनु दास]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[धीरज बोम्मदेवरा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|तरूणदीप राय | | | | | | | | | |- align=center |align=left|यशदीप भोगे | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अंकिता भकत]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[दीपिका कुमारी]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|कुमकुम मोहोड़ | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[सिमरनजीत कौर (तीरंदाज)|सिमरनजीत कौर]] | | | | | | | | | |- |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:तीरंदाजी]] [[श्रेणी:तीरंदाजी विश्व कप]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]] dnjueuh6smm2q6jima8scbn99yc4i49 6537790 6537788 2026-04-08T16:56:00Z Neeelzzz20 693319 /* प्रथम चरण */ 6537790 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | country = भारत | games = [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]] | year = | flagcaption = | oldcode = | website = {{url|https://www.indianarchery.info/|भारतीय तीरंदाजी संघ}} | location = | start_date = 7 अप्रैल | end_date = 13 अक्टूबर 2025 | competitors = 16 | sports = | rank = | gold = | silver = | bronze = | officials = | appearances = | app_begin_year = | app_end_year = | summerappearances = | winterappearances = | seealso = [[2026 खेलो में भारत]] }} '''[[भारत]]''' 7 अप्रैल से 13 अक्टूबर 2026 तक '''[[2026 तीरंदाजी विश्व कप]]''' में भाग लेगा।<ref>{{cite web |title=Calendar released for Archery World Cup stages in 2024-2027 |url=https://www.worldarchery.sport/news/201077/calendar-released-archery-world-cup-stages-2024-2027 |website=worldarchery.sport |accessdate=21 October 2024}}</ref> यह टूर्नामेंट में भारत की 20वीं उपस्थिति होगी। == पृष्ठभूमि == [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]], जिसे प्रायोजन कारणों से हुंडई तीरंदाजी विश्व कप के रूप में भी जाना जाता है, विश्व तीरंदाजी द्वारा प्रतिवर्ष आयोजित अंतर्राष्ट्रीय [[तीरंदाजी]] सर्किट का 20वां संस्करण है। 2026 विश्व कप में पाँच स्पर्धाएँ शामिल हैं, और यह 7 अप्रैल से 13 अक्टूबर तक चलेगा।<ref>{{cite web |title=Puebla 2026: How to watch the first World Cup stage of 2026 |url=https://www.worldarchery.sport/news/202366/puebla-2026-how-watch-first-world-cup-stage-2026 |website=[[विश्व तीरंदाजी]]|accessdate=8 April 2026}}</ref> == प्रतियोगी == प्रति खेल/विषय में प्रतियोगियों की संख्या की सूची निम्नलिखित है। <!-- Don't count reserve players. They are not competitors--> {|class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:center" |- !चरण !जगह !पुरुष !महिला !कुल खिलाड़ी ! संदर्भ |- !प्रथम |align=left|{{flagicon|MEX}} प्यूब्ला | 8 || 8 || 16 || <ref>{{cite web |title=PUEBLA 2026 HYUNDAI ARCHERY WORLD CUP STAGE 1|url=https://www.worldarchery.sport/competition/26297/puebla-2026-hyundai-archery-world-cup-stage-1 |website=World Archery |accessdate=21 October 2024}}</ref> |- ! colspan=2| कुल || 8 || 8 || colspan=2|16 |- |} == प्रथम चरण == ;कंपाउंड {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अभिषेक वर्मा]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत |702 |16 | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ओजस देवताले]] |705 |12 | | | | | | | |- align=center |align=left|[[कुशल दलाल]] |700 |19 | | | | | | | |- align=center |align=left|[[साहिल जाधव]] |701 |18 | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अदिति स्वामी]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ज्योति सुरेखा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|प्रगति चौधरी |694 |6 | | | | | | | |- align=center |align=left|मधुरा धमनगांवकर | | | | | | | | | |- |} ;रिकर्व {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अतनु दास]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[धीरज बोम्मदेवरा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|तरूणदीप राय | | | | | | | | | |- align=center |align=left|यशदीप भोगे | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अंकिता भकत]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[दीपिका कुमारी]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|कुमकुम मोहोड़ | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[सिमरनजीत कौर (तीरंदाज)|सिमरनजीत कौर]] | | | | | | | | | |- |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:तीरंदाजी]] [[श्रेणी:तीरंदाजी विश्व कप]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]] ji0wbx14vg9hcmrbe0wqgv04hin0h32 6537791 6537790 2026-04-08T16:56:38Z Neeelzzz20 693319 /* प्रथम चरण */ 6537791 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | country = भारत | games = [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]] | year = | flagcaption = | oldcode = | website = {{url|https://www.indianarchery.info/|भारतीय तीरंदाजी संघ}} | location = | start_date = 7 अप्रैल | end_date = 13 अक्टूबर 2025 | competitors = 16 | sports = | rank = | gold = | silver = | bronze = | officials = | appearances = | app_begin_year = | app_end_year = | summerappearances = | winterappearances = | seealso = [[2026 खेलो में भारत]] }} '''[[भारत]]''' 7 अप्रैल से 13 अक्टूबर 2026 तक '''[[2026 तीरंदाजी विश्व कप]]''' में भाग लेगा।<ref>{{cite web |title=Calendar released for Archery World Cup stages in 2024-2027 |url=https://www.worldarchery.sport/news/201077/calendar-released-archery-world-cup-stages-2024-2027 |website=worldarchery.sport |accessdate=21 October 2024}}</ref> यह टूर्नामेंट में भारत की 20वीं उपस्थिति होगी। == पृष्ठभूमि == [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]], जिसे प्रायोजन कारणों से हुंडई तीरंदाजी विश्व कप के रूप में भी जाना जाता है, विश्व तीरंदाजी द्वारा प्रतिवर्ष आयोजित अंतर्राष्ट्रीय [[तीरंदाजी]] सर्किट का 20वां संस्करण है। 2026 विश्व कप में पाँच स्पर्धाएँ शामिल हैं, और यह 7 अप्रैल से 13 अक्टूबर तक चलेगा।<ref>{{cite web |title=Puebla 2026: How to watch the first World Cup stage of 2026 |url=https://www.worldarchery.sport/news/202366/puebla-2026-how-watch-first-world-cup-stage-2026 |website=[[विश्व तीरंदाजी]]|accessdate=8 April 2026}}</ref> == प्रतियोगी == प्रति खेल/विषय में प्रतियोगियों की संख्या की सूची निम्नलिखित है। <!-- Don't count reserve players. They are not competitors--> {|class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:center" |- !चरण !जगह !पुरुष !महिला !कुल खिलाड़ी ! संदर्भ |- !प्रथम |align=left|{{flagicon|MEX}} प्यूब्ला | 8 || 8 || 16 || <ref>{{cite web |title=PUEBLA 2026 HYUNDAI ARCHERY WORLD CUP STAGE 1|url=https://www.worldarchery.sport/competition/26297/puebla-2026-hyundai-archery-world-cup-stage-1 |website=World Archery |accessdate=21 October 2024}}</ref> |- ! colspan=2| कुल || 8 || 8 || colspan=2|16 |- |} == प्रथम चरण == ;कंपाउंड {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अभिषेक वर्मा]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत |702 |16 | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ओजस देवताले]] |705 |12 | | | | | | | |- align=center |align=left|[[कुशल दलाल]] |700 |19 | | | | | | | |- align=center |align=left|[[साहिल जाधव]] |701 |18 | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अदिति स्वामी]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ज्योति सुरेखा]] |691 |10 | | | | | | | |- align=center |align=left|प्रगति चौधरी |694 |6 | | | | | | | |- align=center |align=left|मधुरा धमनगांवकर | | | | | | | | | |- |} ;रिकर्व {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अतनु दास]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[धीरज बोम्मदेवरा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|तरूणदीप राय | | | | | | | | | |- align=center |align=left|यशदीप भोगे | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अंकिता भकत]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[दीपिका कुमारी]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|कुमकुम मोहोड़ | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[सिमरनजीत कौर (तीरंदाज)|सिमरनजीत कौर]] | | | | | | | | | |- |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:तीरंदाजी]] [[श्रेणी:तीरंदाजी विश्व कप]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]] amlfv1ug11oknyvcoi35b9g7nlpeyml 6537792 6537791 2026-04-08T16:57:16Z Neeelzzz20 693319 /* प्रथम चरण */ 6537792 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | country = भारत | games = [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]] | year = | flagcaption = | oldcode = | website = {{url|https://www.indianarchery.info/|भारतीय तीरंदाजी संघ}} | location = | start_date = 7 अप्रैल | end_date = 13 अक्टूबर 2025 | competitors = 16 | sports = | rank = | gold = | silver = | bronze = | officials = | appearances = | app_begin_year = | app_end_year = | summerappearances = | winterappearances = | seealso = [[2026 खेलो में भारत]] }} '''[[भारत]]''' 7 अप्रैल से 13 अक्टूबर 2026 तक '''[[2026 तीरंदाजी विश्व कप]]''' में भाग लेगा।<ref>{{cite web |title=Calendar released for Archery World Cup stages in 2024-2027 |url=https://www.worldarchery.sport/news/201077/calendar-released-archery-world-cup-stages-2024-2027 |website=worldarchery.sport |accessdate=21 October 2024}}</ref> यह टूर्नामेंट में भारत की 20वीं उपस्थिति होगी। == पृष्ठभूमि == [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]], जिसे प्रायोजन कारणों से हुंडई तीरंदाजी विश्व कप के रूप में भी जाना जाता है, विश्व तीरंदाजी द्वारा प्रतिवर्ष आयोजित अंतर्राष्ट्रीय [[तीरंदाजी]] सर्किट का 20वां संस्करण है। 2026 विश्व कप में पाँच स्पर्धाएँ शामिल हैं, और यह 7 अप्रैल से 13 अक्टूबर तक चलेगा।<ref>{{cite web |title=Puebla 2026: How to watch the first World Cup stage of 2026 |url=https://www.worldarchery.sport/news/202366/puebla-2026-how-watch-first-world-cup-stage-2026 |website=[[विश्व तीरंदाजी]]|accessdate=8 April 2026}}</ref> == प्रतियोगी == प्रति खेल/विषय में प्रतियोगियों की संख्या की सूची निम्नलिखित है। <!-- Don't count reserve players. They are not competitors--> {|class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:center" |- !चरण !जगह !पुरुष !महिला !कुल खिलाड़ी ! संदर्भ |- !प्रथम |align=left|{{flagicon|MEX}} प्यूब्ला | 8 || 8 || 16 || <ref>{{cite web |title=PUEBLA 2026 HYUNDAI ARCHERY WORLD CUP STAGE 1|url=https://www.worldarchery.sport/competition/26297/puebla-2026-hyundai-archery-world-cup-stage-1 |website=World Archery |accessdate=21 October 2024}}</ref> |- ! colspan=2| कुल || 8 || 8 || colspan=2|16 |- |} == प्रथम चरण == ;कंपाउंड {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अभिषेक वर्मा]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत |702 |16 | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ओजस देवताले]] |705 |12 | | | | | | | |- align=center |align=left|[[कुशल दलाल]] |700 |19 | | | | | | | |- align=center |align=left|[[साहिल जाधव]] |701 |18 | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अदिति स्वामी]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ज्योति सुरेखा]] |691 |10 | | | | | | | |- align=center |align=left|प्रगति चौधरी |694 |6 | | | | | | | |- align=center |align=left|मधुरा धमनगांवकर |689 |15 | | | | | | | |- |} ;रिकर्व {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अतनु दास]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[धीरज बोम्मदेवरा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|तरूणदीप राय | | | | | | | | | |- align=center |align=left|यशदीप भोगे | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अंकिता भकत]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[दीपिका कुमारी]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|कुमकुम मोहोड़ | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[सिमरनजीत कौर (तीरंदाज)|सिमरनजीत कौर]] | | | | | | | | | |- |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:तीरंदाजी]] [[श्रेणी:तीरंदाजी विश्व कप]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]] rmik1mqd8kvo1jfqb1lhaei1fg4sl3m 6537793 6537792 2026-04-08T16:57:42Z Neeelzzz20 693319 /* प्रथम चरण */ 6537793 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | country = भारत | games = [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]] | year = | flagcaption = | oldcode = | website = {{url|https://www.indianarchery.info/|भारतीय तीरंदाजी संघ}} | location = | start_date = 7 अप्रैल | end_date = 13 अक्टूबर 2025 | competitors = 16 | sports = | rank = | gold = | silver = | bronze = | officials = | appearances = | app_begin_year = | app_end_year = | summerappearances = | winterappearances = | seealso = [[2026 खेलो में भारत]] }} '''[[भारत]]''' 7 अप्रैल से 13 अक्टूबर 2026 तक '''[[2026 तीरंदाजी विश्व कप]]''' में भाग लेगा।<ref>{{cite web |title=Calendar released for Archery World Cup stages in 2024-2027 |url=https://www.worldarchery.sport/news/201077/calendar-released-archery-world-cup-stages-2024-2027 |website=worldarchery.sport |accessdate=21 October 2024}}</ref> यह टूर्नामेंट में भारत की 20वीं उपस्थिति होगी। == पृष्ठभूमि == [[2026 तीरंदाजी विश्व कप]], जिसे प्रायोजन कारणों से हुंडई तीरंदाजी विश्व कप के रूप में भी जाना जाता है, विश्व तीरंदाजी द्वारा प्रतिवर्ष आयोजित अंतर्राष्ट्रीय [[तीरंदाजी]] सर्किट का 20वां संस्करण है। 2026 विश्व कप में पाँच स्पर्धाएँ शामिल हैं, और यह 7 अप्रैल से 13 अक्टूबर तक चलेगा।<ref>{{cite web |title=Puebla 2026: How to watch the first World Cup stage of 2026 |url=https://www.worldarchery.sport/news/202366/puebla-2026-how-watch-first-world-cup-stage-2026 |website=[[विश्व तीरंदाजी]]|accessdate=8 April 2026}}</ref> == प्रतियोगी == प्रति खेल/विषय में प्रतियोगियों की संख्या की सूची निम्नलिखित है। <!-- Don't count reserve players. They are not competitors--> {|class="wikitable sortable" style="font-size:95%; text-align:center" |- !चरण !जगह !पुरुष !महिला !कुल खिलाड़ी ! संदर्भ |- !प्रथम |align=left|{{flagicon|MEX}} प्यूब्ला | 8 || 8 || 16 || <ref>{{cite web |title=PUEBLA 2026 HYUNDAI ARCHERY WORLD CUP STAGE 1|url=https://www.worldarchery.sport/competition/26297/puebla-2026-hyundai-archery-world-cup-stage-1 |website=World Archery |accessdate=21 October 2024}}</ref> |- ! colspan=2| कुल || 8 || 8 || colspan=2|16 |- |} == प्रथम चरण == ;कंपाउंड {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अभिषेक वर्मा]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत |702 |16 | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ओजस देवताले]] |705 |12 | | | | | | | |- align=center |align=left|[[कुशल दलाल]] |700 |19 | | | | | | | |- align=center |align=left|[[साहिल जाधव]] |701 |18 | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अदिति स्वामी]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत |689 |17 | | | | | | | |- align=center |align=left|[[ज्योति सुरेखा]] |691 |10 | | | | | | | |- align=center |align=left|प्रगति चौधरी |694 |6 | | | | | | | |- align=center |align=left|मधुरा धमनगांवकर |689 |15 | | | | | | | |- |} ;रिकर्व {|class="wikitable sortable" style="font-size:93%; text-align:center"|- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|प्रसंग !colspan="2"|रैंकिंग राउंड !पहला दौर !दूसरा दौर !तीसरा दौर !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|{{abbr|स्व.प.|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:93%" !अंक !बीज !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- align=center |align=left|[[अतनु दास]] |align=left rowspan=4|पुरुष व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[धीरज बोम्मदेवरा]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|तरूणदीप राय | | | | | | | | | |- align=center |align=left|यशदीप भोगे | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[अंकिता भकत]] |align=left rowspan=4|महिला व्यक्तिगत | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[दीपिका कुमारी]] | | | | | | | | | |- align=center |align=left|कुमकुम मोहोड़ | | | | | | | | | |- align=center |align=left|[[सिमरनजीत कौर (तीरंदाज)|सिमरनजीत कौर]] | | | | | | | | | |- |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:तीरंदाजी]] [[श्रेणी:तीरंदाजी विश्व कप]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]] lvzonrd3cxgm2pqo1t20xf2edhj5q74 मृदुल तिवारी 0 1609705 6537852 6534494 2026-04-09T01:54:41Z ~2026-21743-85 919499 Mridul Tiwari 6537852 wikitext text/x-wiki {{हहेच लेख| कारण=विश्वसनीय संदर्भ की जरूरत है। हटा देना चाहिए।| चर्चा_पृष्ठ= विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मृदुल तिवारी}} {{Infobox person | name = [[मृदुल तिवारी]] | image = | caption = मृदुल तिवारी (डिजिटल उद्यमी और अभिनेता) | birth_date = {{birth date and age|2000|3|7}} | birth_place =[[ इटावा]], उत्तर प्रदेश, भारत | residence = [[ग्रेटर नोएडा]],उत्तर प्रदेश, भारत | occupation = [[यूट्यूबर]], [[अभिनेता]], डिजिटल कंटेंट क्रिएटर | nationality = [[भारतीय]] | education = स्नातक (ग्रेजुएशन) | alma_mater = [[मेरठ विश्वविद्यालय]] | years_active = 2018–वर्तमान | known_for = [[बिग बॉस 19]], "The MriDul" यूट्यूब चैनल | parents = राघवेंद्र तिवारी (पिता), शशि तिवारी (माता) | relatives = प्रगति तिवारी (बहन) | height = 175 सेमी | net_worth = ₹10–12 करोड़ (अनुमानित) }} '''मृदुल तिवारी''' (जन्म: 7 मार्च 2000) एक भारतीय डिजिटल क्रिएटर और टेलीविजन व्यक्तित्व हैं। वे अपने यूट्यूब चैनल '''"The MriDul"''' के लिए प्रसिद्ध हैं, जिस पर 1.9 करोड़ से अधिक सब्सक्राइबर्स हैं। 2025 में वे रियलिटी शो '''[[बिग बॉस 19]]''' में एक प्रमुख प्रतियोगी के रूप में शामिल हुए।<ref name="News18">[https://www.news18.com/movies/television/bigg-boss-19-who-is-mridul-tiwari-latest-confirmed-contestant-of-salman-khan-show-9520094.html "Who is Mridul Tiwari?"], News18, 2026.</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == [[मृदुल तिवारी]] का जन्म उत्तर प्रदेश के इटावा के एक मध्यमवर्गीय परिवार में हुआ था। उनके पिता राघवेंद्र तिवारी और माता शशि तिवारी हैं। उनकी बहन, प्रगति तिवारी, भी एक सफल यूट्यूबर हैं। मृदुल ने अपनी स्कूली शिक्षा ग्रेटर नोएडा से प्राप्त की और मेरठ विश्वविद्यालय से स्नातक की डिग्री पूरी की।<ref name="TimesNow">[https://www.timesnowhindi.com/photos/education/who-is-bigg-boss-fame-mridul-tiwari-youtuber-education-qualification-profile-biography-photo-gallery-152536416 "Mridul Tiwari Education Details"], Times Now Hindi, 2026.</ref> == करियर == मृदुल ने अक्टूबर 2018 में अपना डिजिटल सफर शुरू किया। उनका कंटेंट मुख्य रूप से उत्तर भारतीय मध्यमवर्गीय परिवारों की कॉमेडी और ड्रामा पर केंद्रित होता है। === बिग बॉस 19 और विवाद === मृदुल ने 2025 में 'बिग बॉस 19' में भाग लिया। शो से उनके अचानक निष्कासन ने काफी विवाद पैदा किया। '''दैनिक भास्कर''' को दिए एक विशेष साक्षात्कार में, मृदुल ने शो के निर्माताओं पर गंभीर आरोप लगाए। उन्होंने बताया कि शो के अंदर 50 लोगों को बुलाकर केवल 4 पर्चियों के आधार पर उन्हें बाहर कर दिया गया, जो पूरी तरह से अन्यायपूर्ण था। उन्होंने इस प्रक्रिया को "धोखा" और "पब्लिसिटी स्टंट" करार दिया।<ref name="Bhaskar">[https://www.bhaskar.com/entertainment/bollywood/news/after-leaving-the-house-mridul-tiwari-said-50-people-were-called-and-given-4-slips-and-thrown-out-of-the-house-136419125.html "बिग बॉस से निकलने के बाद मृदुल तिवारी का बड़ा खुलासा"], दैनिक भास्कर, 2026.</ref> इंडिया टुडे की रिपोर्ट के अनुसार भी मृदुल ने इस एविक्शन को "मजाक" बताया था।<ref name="IndiaToday">[https://www.indiatoday.in/entertainment/television/story/mridul-tiwari-says-bigg-boss-19-eviction-twist-was-unfair-it-felt-like-a-joke-2819525-2025-11-14 "Eviction felt like a joke: Mridul Tiwari"], India Today, 2025.</ref> == विवाद == === नोएडा लैंबोर्गिनी घटना === मई 2025 में, मृदुल तिवारी की लैंबोर्गिनी कार नोएडा में एक दुर्घटना का शिकार हुई। मीडिया रिपोर्ट्स (एनडीटीवी) के अनुसार, इस दुर्घटना में दो लोग घायल हुए थे, जिसके बाद मृदुल को काफी कानूनी और सोशल मीडिया आलोचनाओं का सामना करना पड़ा।<ref name="NDTV">[https://www.ndtv.com/india-news/who-is-youtuber-mridul-tiwari-whose-lamborghini-left-2-injured-in-noida-8052833 "Lamborghini accident: Who is Mridul Tiwari?"], NDTV, 2025.</ref> == जीवनशैली और संपत्तियां == मृदुल भारत के सबसे अमीर क्रिएटर्स में से एक हैं। टाइम्स ऑफ इंडिया की रिपोर्ट के अनुसार, उनके पास ₹4.5 करोड़ की लैंबोर्गिनी और अन्य लग्जरी गाड़ियाँ जैसे बीएमडब्ल्यू (BMW) और पोर्श (Porsche) हैं।<ref name="TOI">[https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/from-small-town-creator-to-owning-a-rs-4-5-crore-luxurious-car-a-look-at-bigg-boss-19-contestant-mridul-tiwaris-lifestyle-net-worth-and-more/photostory/124957758.cms "Mridul Tiwari's 4.5 Cr Car & Lifestyle"], TOI, 2026.</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.youtube.com/@TheMriDul आधिकारिक यूट्यूब चैनल] [[श्रेणी:भारतीय यूट्यूबर]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के व्यक्ति]] [[श्रेणी:बिग बॉस के प्रतियोगी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] s8scyjg6snvil2c02rya5md8ulam46e विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मृदुल तिवारी 4 1609759 6537853 6531109 2026-04-09T01:58:48Z अजीत कुमार तिवारी 57025 /* मृदुल तिवारी */ उत्तर 6537853 wikitext text/x-wiki === [[:मृदुल तिवारी]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=मार्च 2026}} :{{la|1=मृदुल तिवारी}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|मृदुल तिवारी -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: विश्वसनीय संदर्भ की जरूरत है। हटा देना चाहिए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 14:03, 17 मार्च 2026 (UTC) : [[सदस्य:GRGURJAR|GRGURJAR]] ([[सदस्य वार्ता:GRGURJAR|वार्ता]]) 15:37, 17 मार्च 2026 (UTC) :* '''हटाएँ'''—दिए गए स्रोतों से ज्ञानकोशीय उल्लेखनीयता अभी सिद्ध नहीं। :[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 01:58, 9 अप्रैल 2026 (UTC) fbmw5mm3nbdg2lha7wsss5ez8pm87hu 6537854 6537853 2026-04-09T01:59:26Z अजीत कुमार तिवारी 57025 /* मृदुल तिवारी */ 6537854 wikitext text/x-wiki === [[:मृदुल तिवारी]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=मार्च 2026}} :{{la|1=मृदुल तिवारी}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|मृदुल तिवारी -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: विश्वसनीय संदर्भ की जरूरत है। हटा देना चाहिए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 14:03, 17 मार्च 2026 (UTC) : [[सदस्य:GRGURJAR|GRGURJAR]] ([[सदस्य वार्ता:GRGURJAR|वार्ता]]) 15:37, 17 मार्च 2026 (UTC) :* '''हटाएँ'''—दिए गए स्रोतों से ज्ञानकोशीय उल्लेखनीयता अभी सिद्ध नहीं।—[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 01:58, 9 अप्रैल 2026 (UTC) arpu6u10lynzg48yoz0exxqlqa92lut 6537857 6537854 2026-04-09T03:24:09Z AMAN KUMAR 911487 /* मृदुल तिवारी */ समर्थन 6537857 wikitext text/x-wiki === [[:मृदुल तिवारी]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=मार्च 2026}} :{{la|1=मृदुल तिवारी}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|मृदुल तिवारी -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: विश्वसनीय संदर्भ की जरूरत है। हटा देना चाहिए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 14:03, 17 मार्च 2026 (UTC) : [[सदस्य:GRGURJAR|GRGURJAR]] ([[सदस्य वार्ता:GRGURJAR|वार्ता]]) 15:37, 17 मार्च 2026 (UTC) :* '''हटाएँ'''—दिए गए स्रोतों से ज्ञानकोशीय उल्लेखनीयता अभी सिद्ध नहीं।—[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 01:58, 9 अप्रैल 2026 (UTC) * '''हटाएँ''' - नामांकन अनुसार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:24, 9 अप्रैल 2026 (UTC) frk2626vaon3ly5nqvd1r3dh4tp7jvp सदस्य:AMAN KUMAR/शीह लॉग 2 1609848 6537873 6537418 2026-04-09T04:07:39Z AMAN KUMAR 911487 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:देओला दादा]]. 6537873 wikitext text/x-wiki This is a log of all [[वि:शीह|speedy deletion]] nominations made by this user using [[WP:TW|Twinkle]]'s CSD module. If you no longer wish to keep this log, you can turn it off using the [[Wikipedia:Twinkle/Preferences|preferences panel]], and nominate this page for speedy deletion under [[वि:शीह#U1|CSD U1]]. === मार्च 2026 === # [[:चिरंजीवी सरजा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 20:50, 18 मार्च 2026 (UTC) # [[:साँचा:Fper]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:51, 19 मार्च 2026 (UTC) # [[:दिवाण जवाहर सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) # [[:1973 पेरिस ओपन - पुरुष एकल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञान संदूक उपस्थित }; सदस्य {{user|1=मनीष वशिष्ठ}} को सूचित किया गया 10:59, 20 मार्च 2026 (UTC) === अप्रैल 2026 === # [[:द्वितीयक रंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:09, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:23, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:Protection]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:कंपनी हवलदार मेजर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:57, 5 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विक्रम सिंह मीना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 01:25, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:रविन्द्र कुमार द्विवेदी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:06, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डिबेटसिলেটবিডি]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ नहीं}; सदस्य {{user|1=Spacebangla}} को सूचित किया गया 13:30, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:देओला दादा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:07, 9 अप्रैल 2026 (UTC) 54lj06sjvv1gh9jxjk15qp5ao9wxqff 6537877 6537873 2026-04-09T04:09:18Z AMAN KUMAR 911487 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:सहायता:IPA/Hindi and Urdu]]. 6537877 wikitext text/x-wiki This is a log of all [[वि:शीह|speedy deletion]] nominations made by this user using [[WP:TW|Twinkle]]'s CSD module. If you no longer wish to keep this log, you can turn it off using the [[Wikipedia:Twinkle/Preferences|preferences panel]], and nominate this page for speedy deletion under [[वि:शीह#U1|CSD U1]]. === मार्च 2026 === # [[:चिरंजीवी सरजा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 20:50, 18 मार्च 2026 (UTC) # [[:साँचा:Fper]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:51, 19 मार्च 2026 (UTC) # [[:दिवाण जवाहर सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) # [[:1973 पेरिस ओपन - पुरुष एकल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञान संदूक उपस्थित }; सदस्य {{user|1=मनीष वशिष्ठ}} को सूचित किया गया 10:59, 20 मार्च 2026 (UTC) === अप्रैल 2026 === # [[:द्वितीयक रंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:09, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:23, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:Protection]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:कंपनी हवलदार मेजर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:57, 5 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विक्रम सिंह मीना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 01:25, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:रविन्द्र कुमार द्विवेदी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:06, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डिबेटसिলেটবিডি]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ नहीं}; सदस्य {{user|1=Spacebangla}} को सूचित किया गया 13:30, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:देओला दादा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:07, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:IPA/Hindi and Urdu]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:09, 9 अप्रैल 2026 (UTC) e9otbfjofslb4ebicqb5lblw8hnno2t 6537975 6537877 2026-04-09T08:15:24Z AMAN KUMAR 911487 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:रूसी सम्राटों की सूची]]. 6537975 wikitext text/x-wiki This is a log of all [[वि:शीह|speedy deletion]] nominations made by this user using [[WP:TW|Twinkle]]'s CSD module. If you no longer wish to keep this log, you can turn it off using the [[Wikipedia:Twinkle/Preferences|preferences panel]], and nominate this page for speedy deletion under [[वि:शीह#U1|CSD U1]]. === मार्च 2026 === # [[:चिरंजीवी सरजा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 20:50, 18 मार्च 2026 (UTC) # [[:साँचा:Fper]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:51, 19 मार्च 2026 (UTC) # [[:दिवाण जवाहर सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) # [[:1973 पेरिस ओपन - पुरुष एकल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञान संदूक उपस्थित }; सदस्य {{user|1=मनीष वशिष्ठ}} को सूचित किया गया 10:59, 20 मार्च 2026 (UTC) === अप्रैल 2026 === # [[:द्वितीयक रंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:09, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:23, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:Protection]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:कंपनी हवलदार मेजर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:57, 5 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विक्रम सिंह मीना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 01:25, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:रविन्द्र कुमार द्विवेदी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:06, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डिबेटसिলেটবিডি]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ नहीं}; सदस्य {{user|1=Spacebangla}} को सूचित किया गया 13:30, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:देओला दादा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:07, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:IPA/Hindi and Urdu]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:09, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:रूसी सम्राटों की सूची]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:15, 9 अप्रैल 2026 (UTC) 31id5v9d73k72i8wvta8qxyg0zxfzc0 6537978 6537975 2026-04-09T08:21:29Z AMAN KUMAR 911487 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:सोवियत संघ का इतिहास]]. 6537978 wikitext text/x-wiki This is a log of all [[वि:शीह|speedy deletion]] nominations made by this user using [[WP:TW|Twinkle]]'s CSD module. If you no longer wish to keep this log, you can turn it off using the [[Wikipedia:Twinkle/Preferences|preferences panel]], and nominate this page for speedy deletion under [[वि:शीह#U1|CSD U1]]. === मार्च 2026 === # [[:चिरंजीवी सरजा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 20:50, 18 मार्च 2026 (UTC) # [[:साँचा:Fper]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:51, 19 मार्च 2026 (UTC) # [[:दिवाण जवाहर सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) # [[:1973 पेरिस ओपन - पुरुष एकल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञान संदूक उपस्थित }; सदस्य {{user|1=मनीष वशिष्ठ}} को सूचित किया गया 10:59, 20 मार्च 2026 (UTC) === अप्रैल 2026 === # [[:द्वितीयक रंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:09, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:23, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:Protection]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:कंपनी हवलदार मेजर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:57, 5 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विक्रम सिंह मीना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 01:25, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:रविन्द्र कुमार द्विवेदी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:06, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डिबेटसिলেটবিডি]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ नहीं}; सदस्य {{user|1=Spacebangla}} को सूचित किया गया 13:30, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:देओला दादा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:07, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:IPA/Hindi and Urdu]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:09, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:रूसी सम्राटों की सूची]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:15, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सोवियत संघ का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: सोवियत संघ } 08:21, 9 अप्रैल 2026 (UTC) 9jj21rejm3osu44jyompx45uwv50wjp विकिपीडिया:आँकड़े/2026/अप्रैल 4 1610671 6537631 6537382 2026-04-08T12:14:21Z NeechalBOT 98381 statistics 6537631 wikitext text/x-wiki <!--- stats starts--->{{सदस्य:Neechalkaran/statnotice}}{| class="wikitable sortable" style="width:90%" |- ! Date(Time) ! Pages ! Articles ! Edits ! Users ! Files ! Activeusers {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =1-4-2026 6:14 |Pages = 1386987 |dPages = -1 |Articles = 168842 |dArticles = 20 |Edits = 6521355 |dEdits = 305 |Files = 4663 |dFiles = -1 |Users = 898113 |dUsers = 186 |Ausers = 970 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =2-4-2026 6:14 |Pages = 1387020 |dPages = 33 |Articles = 168862 |dArticles = 20 |Edits = 6521679 |dEdits = 324 |Files = 4663 |dFiles = 0 |Users = 898323 |dUsers = 210 |Ausers = 970 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =3-4-2026 6:14 |Pages = 1387050 |dPages = 30 |Articles = 168873 |dArticles = 11 |Edits = 6522057 |dEdits = 378 |Files = 4663 |dFiles = 0 |Users = 898538 |dUsers = 215 |Ausers = 970 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =4-4-2026 6:14 |Pages = 1387101 |dPages = 51 |Articles = 168895 |dArticles = 22 |Edits = 6522480 |dEdits = 423 |Files = 4663 |dFiles = 0 |Users = 898714 |dUsers = 176 |Ausers = 989 |dAusers = 19 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =5-4-2026 6:14 |Pages = 1387117 |dPages = 16 |Articles = 168902 |dArticles = 7 |Edits = 6522796 |dEdits = 316 |Files = 4663 |dFiles = 0 |Users = 898890 |dUsers = 176 |Ausers = 989 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =6-4-2026 6:14 |Pages = 1387148 |dPages = 31 |Articles = 168916 |dArticles = 14 |Edits = 6523186 |dEdits = 390 |Files = 4664 |dFiles = 1 |Users = 899050 |dUsers = 160 |Ausers = 989 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =7-4-2026 6:14 |Pages = 1387181 |dPages = 33 |Articles = 168934 |dArticles = 18 |Edits = 6523614 |dEdits = 428 |Files = 4664 |dFiles = 0 |Users = 899201 |dUsers = 151 |Ausers = 1010 |dAusers = 21 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =8-4-2026 6:14 |Pages = 1387197 |dPages = 16 |Articles = 168940 |dArticles = 6 |Edits = 6523862 |dEdits = 248 |Files = 4664 |dFiles = 0 |Users = 899354 |dUsers = 153 |Ausers = 1010 |dAusers = 0 }} <!---Place new stats here---> |} <!--- stats ends---> tix4hawpmpcfjs4otqkwta9yycw8y8j यूक्रेन विरोधी भावना 0 1610781 6537869 6536088 2026-04-09T04:05:20Z चाहर धर्मेंद्र 703114 विकि कड़ि 6537869 wikitext text/x-wiki '''यूक्रेन-विरोधी भावना''' ([[यूक्रेनी भाषा एवं साहित्य| यूक्रेनी]]: Протиукраїнські настрої, रोमनकृत: Protyukrainski nastroyi), जिसे यूक्रेनफोबिया (Українофобія, Ukrainofobia) या यूक्रेन-विरोधीवाद (Протиукраїнізм, Protyukrainizm) भी कहा जाता है, यूक्रेनी लोगों, उनकी संस्कृति, [[यूक्रेनी भाषा एवं साहित्य |भाषा]] तथा [[युक्रेन]] को एक स्वतंत्र राष्ट्र के रूप में देखने के प्रति शत्रुता या विरोध की प्रवृत्ति को दर्शाती है। यह भावना विभिन्न सामाजिक, राजनीतिक और वैचारिक संदर्भों में अलग-अलग रूपों में प्रकट होती रही है।<ref name = "Okara">एंड्री ओकारा। यूक्रेनोफोबिया एक विज्ञान संबंधी समस्या है। "[http://www.ji.lviv.ua/n18texts/okara.htm n18texts Okara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181023180932/http://www.ji.lviv.ua/n18texts/okara.htm |date=23 अक्टूबर 2018}}". Retrieved 7 दिसंबर 2008.</ref> आधुनिक विद्वानों के अनुसार, यूक्रेन-विरोधी भावना को व्यापक रूप से दो प्रमुख प्रकारों में वर्गीकृत किया जा सकता है। पहला प्रकार यूक्रेनियों के प्रति उनके जातीय या सांस्कृतिक मूल के आधार पर भेदभाव से संबंधित है। यह रूप प्रायः [[अज्ञातव्यक्तिभीति |ज़ेनोफ़ोबिया]], [[नस्लवाद]] और व्यापक स्लाव-विरोधी दृष्टिकोण का एक विशिष्ट उदाहरण माना जाता है, जिसमें किसी समुदाय के प्रति पूर्वाग्रह और सामाजिक बहिष्कार शामिल होते हैं। दूसरा प्रकार अधिक वैचारिक और राजनीतिक प्रकृति का होता है, जिसमें यूक्रेनियों को एक स्वतंत्र और वास्तविक जातीय समूह के रूप में ही अस्वीकार कर दिया जाता है। इस दृष्टिकोण के अंतर्गत यूक्रेनी संस्कृति और भाषा को कृत्रिम या अप्राकृतिक बताकर नकारा जाता है। विशेष रूप से 20वीं शताब्दी के आरंभ में कुछ रूसी राष्ट्रवादी लेखकों ने यह तर्क दिया कि यूक्रेनी पहचान और भाषा का निर्माण जानबूझकर रूस को कमजोर करने के उद्देश्य से किया गया था।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=DjZ-m82b91MC&q=Russia+anti-Ukrainian&pg=RA1-PA166|title=Russia and Ukraine|access-date=17 जून 2015|isbn=9780773522343|last1=शकंद्रिज|first1=मायरोस्लाव|date=9 अक्टूबर 2001|publisher=मैकगिल-क्वीन प्रेस - एमक्यूयूपी}}</ref> समय के साथ यह विचारधारा अन्य राष्ट्रवादी समूहों और लेखकों द्वारा भी दोहराई जाती रही है, जिसने इस विषय को और अधिक विवादास्पद तथा राजनीतिक रूप से संवेदनशील बना दिया है।<ref name="Okara"/> इस प्रकार, यूक्रेन-विरोधी भावना केवल सामाजिक पूर्वाग्रह तक सीमित नहीं है, बल्कि यह गहरे राजनीतिक और वैचारिक आयामों से भी जुड़ी हुई है, जो अंतरराष्ट्रीय संबंधों और क्षेत्रीय पहचान की बहसों में महत्वपूर्ण भूमिका निभाती है। ==यूक्रेन विरोधी रूढ़िवादिता== यूक्रेन-विरोधी रूढ़िवादिताएँ विशेष रूप से कुछ रूसी राष्ट्रवादी आख्यानों और प्रचार में विकसित हुई हैं, जिनका उद्देश्य यूक्रेनी लोगों, उनकी संस्कृति और उनकी राष्ट्रीय पहचान को नकारात्मक रूप में प्रस्तुत करना रहा है। ये रूढ़िवादिताएँ साधारण उपहास से लेकर पूरे समाज को अपमानजनक और अवमाननापूर्ण विशेषताओं से जोड़ने तक विस्तृत हैं। उदाहरणस्वरूप, यूक्रेनियों को अत्यधिक लालची, धूर्त, बेईमान, अशिक्षित तथा सांस्कृतिक रूप से पिछड़ा बताया जाता है। इसके अतिरिक्त, उनके खान-पान, विशेषकर “सालो” (एक पारंपरिक खाद्य पदार्थ), को भी उपहास का विषय बनाया जाता है।<ref name=rozpizn>{{cite web|url=http://www.unian.ua/politics/475385-scho-take-ukrajinofobiya-i-yak-jiji-rozpiznati.html|publisher=unian.ua|title=Що таке українофобія і як її розпізнати – Політичні новини &#124; УНІАН|date=24 मार्च 2011 |language=uk|access-date=25 जुलाई 2017}}</ref> कुछ रूढ़िवादिताएँ और भी अधिक अपमानजनक हैं, जैसे यूक्रेनी महिलाओं के चरित्र पर प्रश्न उठाना या पूरे समाज को नैतिक रूप से पतित बताना। इसी प्रकार, यूक्रेनी भाषा को [[रूसी भाषा]] की एक विकृत या “टूटी-फूटी” बोली के रूप में चित्रित करना भी एक आम पूर्वाग्रह रहा है।<ref>{{Cite web |url=https://www.bostonglobe.com/ideas/2014/03/15/the-long-war-over-ukrainian-language/HXlLbK9wVnhwGShNVPKIUP/story.html |title=The long war over the Ukrainian language – the Boston Globe |website=द बोस्टन ग्लोब}}</ref> इन रूढ़िवादिताओं का एक महत्वपूर्ण पहलू यूक्रेनी राष्ट्रवाद को नव-नाज़ीवाद से जोड़कर प्रस्तुत करना है। यह धारणा विशेष रूप से [[रूस-यूक्रेन युद्ध]] के दौरान रूसी दुष्प्रचार में बार-बार दोहराई गई। इस संदर्भ में यूक्रेनी राष्ट्रवादी नेताओं, जैसे [[स्टेपन बांदेरा]] ( बांदेरोवत्सी ) और रोमन शुखेविच, के प्रति सहानुभूति को बढ़ा-चढ़ाकर प्रस्तुत किया जाता है और इसे व्यापक समाज की मानसिकता के रूप में दर्शाया जाता है।<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CO%5CSovietArmy.htm|title=Soviet Army|publisher=यूक्रेन का इंटरनेट विश्वकोश |access-date= अगस्त 18, 2022}}</ref> हालाँकि ऐतिहासिक तथ्यों से यह भी स्पष्ट है कि [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] के दौरान लाखों यूक्रेनियों ने [[नाज़ी जर्मनी]] के विरुद्ध लड़ाई लड़ी थी, और स्वयं स्लाविक समुदाय होने के कारण नाज़ियों द्वारा उन्हें हीन समझा जाता था।<ref>{{Cite web|url=https://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674027183|title = Harvest of Despair — Karel C. Berkhoff}}</ref> इसी प्रकार, यूक्रेनी ऐतिहासिक व्यक्तित्वों, जैसे [[इवान माज़ेपा]], को भी नकारात्मक रूप में प्रस्तुत करते हुए उन्हें “विश्वासघाती” बताया जाता है। आगे चलकर, यह व्यापक दावा किया जाता है कि पूरा यूक्रेनी समाज अतिराष्ट्रवादियों और नव-नाज़ी विचारधाराओं के प्रभाव में है, जो कथित रूप से जातीय रूसियों और रूसी-भाषी लोगों के प्रति शत्रुतापूर्ण हैं। इस प्रकार की धारणाओं का उपयोग राजनीतिक उद्देश्यों के लिए भी किया गया, विशेषकर [[यूक्रेन पर रूसी आक्रमण, 2022| 2022 में यूक्रेन पर आक्रमण]] को “नाज़ीवाद के उन्मूलन” और “सैन्यीकरण” जैसे तर्कों के माध्यम से उचित ठहराने के प्रयासों में। समग्र रूप से, ये रूढ़िवादिताएँ न केवल सामाजिक पूर्वाग्रहों को बढ़ावा देती हैं, बल्कि अंतरराष्ट्रीय स्तर पर राजनीतिक तनाव और वैचारिक संघर्ष को भी गहरा करती हैं, जिससे वास्तविक परिस्थितियों की जटिलता अक्सर सरल और पक्षपातपूर्ण कथाओं में बदल जाती है। ==इतिहास== ===रूसी साम्राज्य में=== सन् 1848 की क्रांतियों के दौरान यूक्रेनी आत्म-जागरूकता के उदय और उसके प्रसार ने रूसी साम्राज्य के कुछ वर्गों में यूक्रेन-विरोधी भावना को जन्म दिया। इस बढ़ती राष्ट्रीय चेतना को नियंत्रित करने और सीमित करने के उद्देश्य से रूसी शासन ने कई दमनात्मक नीतियाँ अपनाईं। विशेष रूप से, यूक्रेनी भाषा के सार्वजनिक और आधिकारिक उपयोग को प्रतिबंधित करने के लिए सरकारी आदेश जारी किए गए। इनमें वालुएव परिपत्र (18 जुलाई 1863) प्रमुख था, जिसने यूक्रेनी भाषा के प्रकाशन और प्रसार को सीमित किया। इसके बाद एम्सुकाज़ (18 मई 1876) लागू किया गया, जिसके तहत मुद्रित सामग्री में यूक्रेनी भाषा के लगभग सभी उपयोगों पर प्रतिबंध लगा दिया गया, सिवाय पुराने दस्तावेजों के पुनर्मुद्रण के। सामान्यतः, यूक्रेन-विरोधी भावना को ब्लैक हंड्रेड्स जैसे संगठनों द्वारा सक्रिय रूप से बढ़ावा दिया गया, जो यूक्रेनी आत्मनिर्णय और सांस्कृतिक स्वतंत्रता के कट्टर विरोधी थे। इन संगठनों और नीतियों का उद्देश्य यूक्रेनी पहचान को दबाना और उसे व्यापक रूसी पहचान में समाहित करना था। [[File:Kaniv1914.jpg|thumb|right|1914 में [[तारास शेवचेंको]] के अंतिम संस्कार में रूसी जेंडरमे (पुलिसकर्मी)।]] हालाँकि, 1905–1907 के बीच कुछ राजनीतिक परिवर्तनों के परिणामस्वरूप यूक्रेनी भाषा के उपयोग पर लगाए गए प्रतिबंधों में आंशिक ढील दी गई। इसके पश्चात 1917 की फरवरी क्रांति के बाद इन प्रतिबंधों का प्रभावी रूप से अंत हो गया और उन पर निगरानी भी नहीं रखी गई। इस प्रकार, यह कालखंड यूक्रेनी सांस्कृतिक और भाषाई अधिकारों के दमन तथा उनके क्रमिक पुनरुत्थान दोनों का साक्षी रहा। एम्स उकाज़ और वैल्यूव परिपत्र के अतिरिक्त, 17वीं शताब्दी से ही यूक्रेनी भाषा के विरुद्ध अनेक दमनात्मक फरमान जारी किए जाते रहे, विशेषकर उस काल में जब रूस पर रोमानोव वंश का शासन था। इन नीतियों का उद्देश्य यूक्रेनी भाषा और सांस्कृतिक पहचान को सीमित कर उसे रूसी प्रभुत्व के अधीन करना था। 1720 में पीटर द ग्रेट ने यूक्रेनी भाषा में पुस्तकों के मुद्रण पर प्रतिबंध लगा दिया, और 1729 से सभी आधिकारिक आदेश केवल रूसी भाषा में जारी किए जाने लगे। इसके बाद 1763 में कैथरीन द ग्रेट ने कीव-मोहिला अकादमी में यूक्रेनी भाषा में व्याख्यानों पर रोक लगा दी, जबकि 1769 में परम पवित्र धर्मसभा ने यूक्रेनी वर्णमाला की पुस्तकों के प्रकाशन और उपयोग को निषिद्ध कर दिया। 1775 में ज़ापोरोज़ियन सिच के माध्यम से यूक्रेनी सैन्य और सांस्कृतिक स्वायत्तता के एक प्रमुख केंद्र को समाप्त कर दिया गया। इसके पश्चात 19वीं शताब्दी में दमन और अधिक व्यवस्थित हो गया। 1832 से दक्षिणी यूक्रेन के शैक्षणिक संस्थानों में शिक्षा पूर्णतः रूसी भाषा में दी जाने लगी। 1847 में रूसी सरकार ने संत सिरिल और मेथोडियस के भाईचारे के सदस्यों पर कठोर कार्रवाई की तथा तारास शेवचेंको , पैंटेलीमोन कुलिश और मिकोला कोस्तोमारोव (निकोलाई कोस्तोमारोव) जैसे प्रमुख साहित्यकारों की रचनाओं पर प्रतिबंध लगा दिया। 1862 में वयस्कों के लिए संचालित सभी निःशुल्क रविवार स्कूल बंद कर दिए गए। 1863 में रूसी गृह मंत्री प्योत्र वैल्यूव ने यह विवादास्पद कथन दिया कि “छोटी रूसी भाषा” (अर्थात् यूक्रेनी) कभी अस्तित्व में नहीं थी और न ही हो सकती है। इसी कालखंड में जनवरी विद्रोह हुआ, जिसने रूसी शासन को और अधिक दमनकारी कदम उठाने के लिए प्रेरित किया। 1864 के “प्राथमिक विद्यालय संबंधी विनियमन” के अंतर्गत शिक्षा को केवल रूसी भाषा तक सीमित कर दिया गया। आगे चलकर 1879 में दिमित्री टॉल्स्टॉय ने खुले तौर पर रूसी साम्राज्य के सभी लोगों के जबरन रूसीकरण की नीति का समर्थन किया। 1880 के दशक में यूक्रेनी भाषा के सार्वजनिक और सांस्कृतिक उपयोग पर और भी कड़े प्रतिबंध लगाए गए—निजी स्कूलों में शिक्षा, रंगमंचीय प्रस्तुतियों, सरकारी संस्थानों में प्रयोग तथा यहाँ तक कि बच्चों के यूक्रेनी नाम रखने तक को सीमित किया गया। 1892 में रूसी से यूक्रेनी में अनुवाद पर रोक लगा दी गई और 1895 में बच्चों की पुस्तकों के प्रकाशन पर प्रतिबंध लगाया गया। 1911 में मॉस्को में आयोजित कुलीन सम्मेलन ने रूसी के अतिरिक्त अन्य भाषाओं के उपयोग पर रोक लगाने का प्रस्ताव पारित किया। अंततः, 1914 में निकोलस II के शासनकाल में तारास शेवचेंको की जन्मशती के समारोहों पर प्रतिबंध लगा दिया गया और यूक्रेनी प्रेस को भी नियंत्रित किया गया। इस प्रकार, यह दीर्घकालिक प्रक्रिया यूक्रेनी भाषा, साहित्य और सांस्कृतिक पहचान को व्यवस्थित रूप से दबाने के प्रयासों का एक व्यापक उदाहरण प्रस्तुत करती है, जिसने क्षेत्रीय अस्मिता और राजनीतिक चेतना को गहराई से प्रभावित किया। ===सोवियत संघ=== {{quote box | width = 30% | align = right | quote = "अपने समय में मार्को क्रोपिवनित्स्की , इवान टोबिलेविच, मिकोला सादोव्स्की, मारिया ज़ानकोवेट्स्का , पानास साक्सहांस्की, इन सभी को फांसी दे देनी चाहिए थी। तब यूक्रेन के बारे में कोई सुनता भी नहीं।" | source = &nbsp;<small>— - [[मिखाइल मुरावियोव |मिखाइल आर्टेमयेविच मुरावियोव]], रेड कमांडर<ref>ओरेल, एस. ''[http://www.day.kiev.ua/290619?idsource=17692&mainlang=ukr Хутір Надія — колиска театру корифеїв (Khutir Nadiya – a cradle of a theater of coryphaeus)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230309115055/http://www.day.kiev.ua/290619?idsource=17692&mainlang=ukr |date=9 मार्च 2023}}''. Newspaper "Day". 2003-04-04</ref></small> }} यूक्रेन में सोवियत शासन की स्थापना के बाद, यूक्रेनी जन गणराज्य की पराजय के पश्चात प्रारंभिक वर्षों में “कोरियाईकरण” की नीति अपनाई गई, जिसका उद्देश्य स्थानीय भाषाओं और संस्कृतियों को प्रोत्साहित करना था। इस नीति के अंतर्गत यूक्रेनी सांस्कृतिक आत्म-जागरूकता को प्रारंभिक समर्थन मिला, किंतु 1928 के बाद इसे क्रमशः समाप्त किया जाने लगा और 1932 तक यह पूरी तरह से रूसीकरण की नीति से प्रतिस्थापित हो गई। इसी परिवेश में 1929 में मिकोला कुलिश ने “मायना मजाइलो” नामक नाटक की रचना की, जिसमें यूक्रेनी समाज की सांस्कृतिक दुविधाओं और पहचान के संकट का सूक्ष्म चित्रण किया गया। यद्यपि सोवियत सरकार औपचारिक रूप से यूक्रेन-विरोधी भावना के अस्तित्व से इनकार करती थी, व्यवहार में उसने यूक्रेनी भाषा और संस्कृति के विभिन्न आयामों को सीमित करना आरंभ कर दिया, जो उसकी घोषित सर्वहारा अंतर्राष्ट्रीयवाद की विचारधारा के विपरीत था। 1930 में खार्किव में तथाकथित “यूक्रेन की स्वतंत्रता के लिए संघ” प्रकरण के बाद अनेक पूर्व यूक्रेनी राजनेताओं और बुद्धिजीवियों को गिरफ्तार कर मध्य एशिया में निर्वासित कर दिया गया।<ref>{{Cite web |date=2016-01-19 |title=The Great Ukrainian Famine of 1932-33 {{!}} Sciences Po Violence de masse et Résistance - Réseau de recherche |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/fr/document/great-ukrainian-famine-1932-33.html |access-date=2023-06-05 |website=sciencespo.fr |language=fr}}</ref> इसके पश्चात महान शुद्धिकरण के दौरान यूक्रेनी साहित्यकारों, कवियों और विचारकों की एक पूरी पीढ़ी को दमन का शिकार बनाया गया—इसी कारण इस कालखंड को “निष्पादित पुनर्जागरण” के नाम से जाना जाता है।<ref>{{Cite web |title=Життя і смерть Миколи Хвильового. Від комуніста до комунара |url=https://www.istpravda.com.ua/research/5191e0c066718/ |access-date=2023-06-05 |website=Історична правда}}</ref> सोवियत काल का एक अत्यंत त्रासद अध्याय होलोडोमोर था, जिसमें 1932–1933 के दौरान कृत्रिम अकाल के कारण लाखों लोगों की मृत्यु हुई।<ref>{{cite journal|last=नौमेंको |first=नतालिया|date=March 2021|title=The Political Economy of Famine: The Ukrainian Famine of 1933|journal=जर्नल ऑफ इकोनॉमिक हिस्ट्री |volume=81|issue=1|pages=156–197|doi=10.1017/S0022050720000625|issn=0022-0507|doi-access=free}}</ref>यह अकाल सामूहिकीकरण की नीतियों और संसाधनों के असमान वितरण का परिणाम था। अनेक शोध यह संकेत करते हैं कि जिन क्षेत्रों में यूक्रेनी आबादी अधिक थी, वे इस अकाल से विशेष रूप से प्रभावित हुए, जिससे यह प्रश्न उठता है कि क्या इसमें जातीय पूर्वाग्रह की भूमिका भी थी।<ref>{{cite journal|last1=मार्केविच|first1=आंद्रेई|last2=नौमेंको|first2=नतालिया|last3=कियान|first3=नैन्सी|date=29 जुलाई 2021|url=https://repec.cepr.org/repec/cpr/ceprdp/DP16408.pdf|title=The Political-Economic Causes of the Soviet Great Famine, 1932–33|journal=आर्थिक नीति अनुसंधान केंद्र |access-date=26 November 2021|via=REPEC}}</ref> इसी अवधि में कई प्रमुख यूक्रेनी व्यक्तियों को “राष्ट्रवादी” या “क्रांति-विरोधी” घोषित कर दमन का शिकार बनाया गया।<ref>बेसिल दिमित्रिशिन, ''Moscow and the Ukraine, 1918–1953: A Study of Russian Bolshevik Nationality Policy'', Bookman Associates, 1956</ref> 1944 में जोसेफ स्टालिन ने अलेक्जेंडर डोवज़ेंकोo की रचना “यूक्रेन इन फ्लेम्स” की आलोचना करते हुए उसमें “राष्ट्रवादी विकृतियाँ” होने का आरोप लगाया।<ref>शापोवाल, यू. ''[http://www.istpravda.com.ua/articles/2013/05/9/123358/ Гітлер, Сталін і Україна: безжальні стратегії (Hitler, Stalin and Ukraine: merciless strategies)]''. यूक्रेन्स्का प्रवदा. 9 मई 2013</ref> इसी प्रकार, 1951 में सोवियत समाचार पत्र प्रावदा ने वलोडिमिर सोस्युरा की कविता “लव यूक्रेन” की आलोचना करते हुए उसे वैचारिक रूप से त्रुटिपूर्ण करार दिया।<ref>सिउंडीउकोव, आई़़ ''[http://www.day.kiev.ua/en/article/culture/volodymyr-sosiura-and-oppressors-national-spirit Volodymyr Sosiura and the Oppressors of National Spirit].'' द डे। 17 फरवरी 2004</ref> समग्रतः, आधुनिक विश्लेषण यह दर्शाता है कि सोवियत काल में मीडिया और सार्वजनिक जीवन में यूक्रेनी भाषा का प्रतिनिधित्व सीमित था।<ref>[http://www.istpravda.com.ua/blogs/2013/07/17/130811/ Dovzhenko Film Studios as a mirror of Russification policy in the USSR]। उक्रेइंस्का प्रावदा. 17 जुलाई 2013.</ref> इस प्रकार, यद्यपि प्रारंभिक वर्षों में स्थानीय संस्कृति को बढ़ावा देने का प्रयास किया गया, अंततः नीतियाँ केंद्रीकरण और रूसीकरण की दिशा में मुड़ गईं, जिसने यूक्रेनी सांस्कृतिक और भाषाई पहचान पर गहरा प्रभाव डाला। ===यूक्रेन पर रूसी आक्रमण के दौरान यूक्रेन विरोधी नफरत भरे भाषण=== सोशल मीडिया प्लेटफॉर्म पर बार-बार सामने आने वाली भड़काऊ और अमानवीय यूक्रेन-विरोधी अभिव्यक्तियों का विभिन्न अध्ययनों में गंभीर विश्लेषण किया गया है। इन अभिव्यक्तियों की तुलना उन ऐतिहासिक घृणास्पद भाषणों से की गई है, जिनका उपयोग अतीत में व्यापक हिंसा और नरसंहार को वैध ठहराने के लिए किया गया था। उदाहरणस्वरूप, प्रलय के दौरान यहूदियों के विरुद्ध, कम्बोडियन नरसंहार में लक्षित समूहों के विरुद्ध, रवांडा नरसंहार के दौरान तुत्सी समुदाय के विरुद्ध तथा रोहिंग्या नरसंहार में रोहिंग्या लोगों के विरुद्ध प्रयुक्त भाषा के साथ समानताएँ देखी गई हैं। इस प्रकार की तुलना यह दर्शाती है कि किस प्रकार अमानवीयकरण और घृणास्पद प्रचार हिंसा को सामान्य या न्यायसंगत बनाने में भूमिका निभा सकते हैं। विशेष रूप से रूस-यूक्रेन युद्ध के संदर्भ में, कुछ सोशल मीडिया सामग्री में हिंसा को न केवल स्वीकार किया जाता है, बल्कि उसका खुला समर्थन और उत्सव भी मनाया जाता है। उदाहरण के तौर पर, बुचा नरसंहार जैसे रूसी युद्ध अपराधों का महिमामंडन या जनवरी 2023 में नीप्रो शहर में एक आवासीय इमारत पर हुए मिसाइल हमले—जिसमें 40 से अधिक नागरिकों की मृत्यु हुई—जैसी घटनाओं पर समर्थनात्मक प्रतिक्रियाएँ देखी गई हैं। यह प्रवृत्ति न केवल संवेदनहीनता को दर्शाती है, बल्कि हिंसा के सामान्यीकरण की ओर भी संकेत करती है। इसके अतिरिक्त, इस प्रकार की सामग्री साझा करने वाले कई सोशल मीडिया खातों में एक व्यापक वैचारिक पैटर्न भी देखा गया है। ये खाते प्रायः यौन और लैंगिक अल्पसंख्यकों के विरुद्ध घृणास्पद टिप्पणियाँ करते हैं, “यूक्रेन में बायोलैब्स” जैसे अप्रमाणित दावों को बढ़ावा देते हैं, और क्यूएएनओएन जैसी साजिश सिद्धांतों का समर्थन करते हैं। साथ ही, वे अक्सर डोनाल्ड ट्रम्प के प्रति समर्थन भी व्यक्त करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.info-res.org/post/incitement-to-kill-tracking-hate-speech-targeting-ukrainians-during-russia-s-war-in-ukraine|title=Incitement to Kill: Tracking hate speech targeting Ukrainians during Russia's war in Ukraine|first=बेंजामिन|last=स्ट्रिक|date=3 मई 2023|publisher=सूचना केंद्र}}</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:यूक्रेन में मानवाधिकार]] faa5sred2fnlmq0jasvbp0onv6n79vc विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/पूर्ति आर्या 4 1610797 6537833 6537583 2026-04-08T19:47:11Z ~2026-21496-92 919279 [[Special:Contributions/~2026-21599-87|~2026-21599-87]] ([[User talk:~2026-21599-87|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6537583|6537583]] को पूर्ववत किया 6537833 wikitext text/x-wiki === [[:पूर्ति आर्या]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=अप्रैल 2026}} :{{la|1=पूर्ति आर्या}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|पूर्ति आर्या -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]] संदिग्ध। संभवतः प्रचार हेतु निर्मित पृष्ठ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:46, 4 अप्रैल 2026 (UTC) '''रखें''' – विषय ने हिंदी टेलीविजन और फ़िल्म उद्योग में कार्य किया है और इसके संबंध में [[The Times of India]], The Hans India तथा Filmibeat जैसे विश्वसनीय स्रोतों में उल्लेखनीय कवरेज उपलब्ध है। लेख में करियर, फिल्मोग्राफी और संदर्भ सहित पर्याप्त जानकारी मौजूद है, जिससे इसकी [[वि:उल्लेखनीयता]] स्थापित होती है। यदि कहीं सुधार की आवश्यकता हो तो उसे संपादन द्वारा ठीक किया जा सकता है, अतः लेख को हटाने के बजाय बनाए रखा जाना चाहिए। [[सदस्य:JavedKhanani|JavedKhanani]] ([[सदस्य वार्ता:JavedKhanani|वार्ता]]) 19:35, 4 अप्रैल 2026 (UTC) * '''हटाए''' - नामांकन अनुसार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:02, 5 अप्रैल 2026 (UTC) dy65c0agmca87njais5zzp6kdcgw87t कीव-मोहिला अकादमी का राष्ट्रीय विश्वविद्यालय 0 1610817 6537868 6536656 2026-04-09T04:04:24Z चाहर धर्मेंद्र 703114 विकि कड़ि 6537868 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = कीव-मोहिला अकादमी का राष्ट्रीय विश्वविद्यालय | latin_name =ए केडेमिया कियोविएंसिस मोहिलीआना | native_name = नेशनल यूनिवर्सिटी "कीव-मोहिला एकेडमी"<br>स्टेट हायर एजुकेशनल इंस्टीट्यूशन "NaUKMA" | image_name = | image_size = | motto = ''टेम्पस फुगिट, एकेडेमिया सेम्पिटर्ना'' {{small|([[लातिन भाषा|लैटिन]])}} | mottoeng = ''समय बीतता है, लेकिन अकादमी शाश्वत है।'' | established = {{hlist|1615 किजोव्स्का स्ज़कोला ब्रैका के रूप में|1632 कोलेजियम किजोस्को-मोहिलांस्की के रूप में|1658 अकादेमिया मोहिलांस्का डब्ल्यू किजोवी के रूप में|1819 कीव आध्यात्मिक अकादमी के रूप में|1991 राष्ट्रीय विश्वविद्यालय "कीव-मोहिला अकादमी"<ref name="LawReest">{{cite web |title=Decree of Verkhovna Rada of Ukraine about the revival of Kyiv-Mohyla Academy | work=Законодавство України |url=http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1570-12 |access-date=16 अगस्त 2007 |language=uk |archive-date=5 फरवरी 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205224421/http://zakon1.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=1570-12 |url-status=live }}</ref>}} |founder=पेट्रो मोहिला | type = राष्ट्रीय, [[सार्वजनिक विश्वविद्यालय|राज्य प्रायोजित]], [[अनुसंधान विश्वविद्यालय|अनुसंधान]] | president = सेरही क्विट | faculty = 180<ref name="govinfo">{{cite web |title=Information about NaUKMA from the Ministry of Education and Science |url=http://www.education.gov.ua/pls/edu/educ.institution.show?p_id=202&p_back_link=educ.hei.ukr&p_lang=ukr |access-date=16 नवंबर 2007 |language=uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20080628091451/http://www.education.gov.ua/pls/edu/educ.institution.show?p_id=202&p_back_link=educ.hei.ukr&p_lang=ukr |archive-date=28 जून 2008 |url-status=dead}}</ref> | students = {{circa|4000}}<ref name="Studstats">{{cite web |title=NaUKMA student statistics in 2006/2007 |url=http://www.kmfoundation.com/?p=2_2_Publications_in_Ukrainian&lan=ua&alan=ua&id=164&a=students_naukma_work |access-date=16 नवंबर 2007 |language=uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616044319/http://www.kmfoundation.com/?p=2_2_Publications_in_Ukrainian&lan=ua&alan=ua&id=164&a=students_naukma_work |archive-date=16 जून 2013 |url-status=dead}}</ref> | colors = नीला और सफेद {{color box|#0033A1}} {{color box|#FFFFFF}} | former_names = {{hlist|कीव ब्रदरहुड स्कूल (1615–1632)|कॉलेजियम किजोवेन्से मोहिलेअनम (1632–1658)|एकेडेमिया कियोविएंसिस मोहिलेआना (1658–1819)|कीव थियोलॉजिकल एकेडमी (1819–1918)|नेशनल यूनिवर्सिटी ऑफ़ "कीव-मोहिला एकेडमी" (1991 से)}} | city = [[कीव]] | country = [[यूक्रेन]] | coordinates = {{Coord|50|27|52|N|30|31|11|E|type:edu_region:UA|display=inline,title}} | campus = शहरी, {{cvt|20|acre|ha}} | academic_affiliations = यूरोपीय विश्वविद्यालय संघ ( ईयूए ) |affiliations = यूक्रेन का शिक्षा एवं विज्ञान मंत्रालय | website = {{URL|http://www.ukma.edu.ua/|Ukma.edu.ua}} | module = |designation1_offname = {{Lang|uk|Комплекс споруд Києво-Могилянської Академії (ансамбль Братського монастиря)}} (''कीव-मोहिला अकादमी (ब्रदरहुड मठ का समूह) की इमारतों का परिसर'') |designation1_type = इतिहास |designation1_number = 260025-Н}} '''कीव-मोहिला अकादमी का राष्ट्रीय विश्वविद्यालय''' (संक्षेप: NaUKMA; [[यूक्रेनी भाषा एवं साहित्य |यूक्रेनी]]: Національний університет «Києво-Могилянська академія», НаУКМА), जिसे बोलचाल में “मोहिलियांका” के नाम से भी जाना जाता है, यूक्रेन का एक प्रतिष्ठित राष्ट्रीय, [[सार्वजनिक विश्वविद्यालय |राज्य-प्रायोजित]] [[शोध विश्वविद्यालय |अनुसंधान विश्वविद्यालय]] है, जो [[कीव]] के ऐतिहासिक क्षेत्र में स्थित है।<ref name="Accreditation">{{cite web |title=Information on the higher educational institution or affiliate |url=http://www.education.gov.ua/pls/edu/educ.institution.show?p_id=202&p_back_link=educ.hei.eng&p_lang=eng |access-date=25 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103140204/http://www.education.gov.ua/pls/edu/educ.institution.show?p_id=202&p_back_link=educ.hei.eng&p_lang=eng |archive-date=3 जनवरी 2008 |url-status=dead}}</ref> यह विश्वविद्यालय उच्च शैक्षणिक मानकों और आधुनिक शिक्षण पद्धतियों के लिए प्रसिद्ध है। NaUKMA में शिक्षा [[यूक्रेनी भाषा एवं साहित्य| यूक्रेनी]] और [[अंग्रेज़ी भाषा |अंग्रेज़ी]] दोनों भाषाओं में द्विभाषिक रूप से प्रदान की जाती है,<ref name="EngCourses">{{Cite web |title=National University Kyiv-Mohyla Academy - INTERNATIONAL OFFICE |url=https://dfc.ukma.edu.ua/coming-to-naukma/courses-taught-in-english |access-date=2023-02-25 |website=dfc.ukma.edu.ua}}</ref> जिससे यह अंतरराष्ट्रीय छात्रों के लिए भी आकर्षक बनता है। यह यूक्रेन के उन चुनिंदा विश्वविद्यालयों में से एक है, जिनके डिप्लोमा को वैश्विक स्तर पर मान्यता प्राप्त है।<ref name="UkrUnMarch2010">{{cite web |url=http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/63027/ |title=Kyiv Post. Independence. Community. Trust - Ukraine - Education problems deeper than language |access-date=2 अप्रैल 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100403023409/http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/63027/ |archive-date=3 अप्रैल 2010}}</ref> विश्वविद्यालय अंतरराष्ट्रीय शैक्षणिक सहयोग को भी सक्रिय रूप से बढ़ावा देता है और यूरोपीय विश्वविद्यालय संघ जैसे प्रतिष्ठित संगठनों के साथ जुड़ा हुआ है।<ref name="Collab">{{Cite web |title=National University Kyiv-Mohyla Academy - INTERNATIONAL OFFICE |url=https://dfc.ukma.edu.ua/news/180 |access-date=2023-02-25 |website=dfc.ukma.edu.ua}}</ref><ref name="Collab2">{{cite web |title=NaUKMA – Partners: Education. Science |url=http://www.ukma.kiev.ua/eng_site/en/proj_part/part/education/index.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090827163644/http://www.ukma.kiev.ua/eng_site/en/proj_part/part/education/index.php |archive-date=27 अगस्त 2009 |access-date=17 फरवरी 2008}}</ref><ref name="EUA">{{cite web |title=European University Association |url=http://www.eua.be/index.php?id=72 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927043444/http://www.eua.be/index.php?id=72 |archive-date=27 सितंबर 2007 |access-date=29 सितंबर 2007}}</ref> लगभग 4000 छात्रों के साथ, NaUKMA यूक्रेन के सबसे छोटे विश्वविद्यालयों में से एक है, किंतु इसका शैक्षणिक प्रभाव और प्रतिष्ठा अत्यंत व्यापक है। यह संस्थान अपनी गुणवत्ता-आधारित शिक्षा, शोध-उन्मुख वातावरण और वैश्विक दृष्टिकोण के कारण विशेष स्थान रखता है। कीव-मोहिला अकादमी का राष्ट्रीय विश्वविद्यालय का नाम उसके ऐतिहासिक पूर्ववर्ती कीव-मोहिला अकादमी से लिया गया है, जिसकी स्थापना 1615 में हुई थी और जो 1819 तक सक्रिय रही। वर्तमान विश्वविद्यालय कीव के प्राचीन पोडिल क्षेत्र में उसी ऐतिहासिक अकादमी के परिसर में स्थित है। आधुनिक रूप में इस विश्वविद्यालय की स्थापना 1991 में हुई, जबकि शिक्षण कार्य 1992 में प्रारंभ हुआ। कीव-मोहिला अकादमी के पूर्व छात्रों ने 17वीं और 18वीं शताब्दी में यूक्रेन और [[रूस]] के बौद्धिक तथा धार्मिक जीवन में अत्यंत महत्वपूर्ण योगदान दिया। इसके प्रमुख पूर्व छात्रों में [[इवान माज़ेपा]], जो एक प्रभावशाली हेतमैन थे, तथा ग्रिगोरी स्कोवोरोडा, जो एक विख्यात दार्शनिक थे, विशेष रूप से उल्लेखनीय हैं। अकादमी के रेक्टरों में से एक थियोफ़ान प्रोकोपोविच ने [[पीटर महान |पीटर द ग्रेट]] द्वारा [[रूसी पारम्परिक ईसाई |रूसी ऑर्थोडॉक्स चर्च]] में किए गए सुधारों को विस्तार से प्रतिपादित किया और उनके क्रियान्वयन में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई।<ref name="Kamenskii">ए. कामेन्स्की. The Russian Empire in the Eighteenth Century: Searching for a Place in the World. Published 1997 एम.ई. शार्प {{ISBN|1-56324-574-4}}</ref><ref name="Kortschmaryk">{{cite book |author=कोर्टश्मरीक, फ्रैंक बी. |title=The Kievan Academy and Its Role in the Organization of Russia at the Turn of the Seventeenth Century |location=New York |publisher=शेवचेंको वैज्ञानिक सोसायटी |year=1976}}</ref> यह विश्वविद्यालय अपनी [[पश्चिमीकरण | पश्चिमी समर्थक]] विचारधारा के लिए भी जाना जाता है और ऑरेंज क्रांति के दौरान यह आंदोलनकारियों के एक प्रमुख मुख्यालय के रूप में भी कार्यरत रहा।<ref name=UkrUnMarch2010/> ==कीव मोहिला अकादमी के अध्यक्ष== {{colbegin|colwidth=25em}} ===कीव ब्रदरहुड स्कूल के रेक्टर (1615-1632)=== *जॉब बोरेत्स्की (1615-1619) *मेलेतियस स्मोट्रिट्स्की (1619-1620) *कैसियन साकोविच (1620-1624) *स्पिरिडॉन सोबोल (1626-1628) *खोमा (टॉमाज़) येवलेविच (1628-1632) *तारासियस ज़ेम्का (1632) ===कीव कॉलेजियम के रेक्टर (1632-1658)=== *यशायाह ट्रोफिमोविच-कोज़लोवस्की (1632-1638) *सोफ्रोनिअस पोचास्की (1638-1640) *लियोन्टियस ब्रोंकेविच (1640) *इग्नाटियस ओक्सेनोविच-स्टारुशिच (1640-1642) *जोसेफ़ कोनोनोविच-होर्बात्स्की (1642-1645) *इनोसेंट गीसेल (1645-1650) *लाजर बारानोविच (1650-1651) *मेलेतियस डिज़िक (1655-1657) *जोसेफ मेशचेरिन (1657) ===कीव मोहिला अकादमी के रेक्टर (1658-1817)=== *जोआनीसियस गैलियाटोव्स्की (1658-1662) *मेलेतियस डिज़िक (1662-1665) *बारलाम यासिंस्की (1665-1672) *सिल्वेस्टर होलोवचिच (1672-1684) *जेज़ेकिएल फिलिपोविच (1684-1685) *थियोडोसियस हुहुरेविच (1685-1688) *जोआसफ क्रोकोव्स्की (1689-1690) *पचोमियस पोडलुज़की (1690-1691) *सिरिल फिलिमनोविच (1691-1692) *जोआसफ क्रोकोव्स्की (1693-1697) *प्रोकोपियस कलाचिन्स्की (1697-1701) *गेदोन ओडोर्स्की (1701-1704) *इनोसेंट पोपोव्स्की (1704-1707) *क्रिस्टोफ़र चार्नुत्स्की (1707-1710) *थियोफैन प्रोकोपोविच (1711-1716) *सिल्वेस्टर पिनोव्स्की (1717-1722) *जोसेफ वोल्चांस्की (1722-1727) *हिलारियन लेवित्स्की (1727-1731) *एम्ब्रोसियस डबनेविच (1731-1735) *सिल्वेस्टर डुमनित्स्की (1737-1740) *सिल्वेस्टर कुलियाब्का (1740-1745) *सिल्वेस्टर लिआस्कोरोन्स्की (1746-1751) *जॉर्ज कोनिस्की (1751-1755) *मनसियाह मक्सिमोविच (1755-1758) *डेविड नाशचिंस्की (1758-1761) *सैमुअल मायस्लावस्की (1761-1768) *तारासियस वर्बिट्स्की (1768-1774) *निकोडिमस पैनक्रैटिएव (1774) *कैसियन लेख्नित्स्की (1775-1784) *बारलाम मायस्लावस्की (1784-1791) *हिरोनिमस ब्लोन्स्की (1791-1795) *थियोफिलाक्ट स्लोनेत्स्की (1795-1803) *इरीनियस फाल्कोव्स्की (1803-1804) *जोआसिंथ लोहानोव्स्की (1804-1813) *जोआसफ मोखोव (1814-1817) ===कीव थियोलॉजिकल अकादमी के रेक्टर (1819-1917)=== *मूसा एंटिपोव-बोगदानोव (1819-1823) *मेलेटियस लियोन्टोविक (1824-1826) *सिरिल कुनित्स्की (1827-1828) *प्लेटोन बेरेज़िन (1828) *स्मारागड क्रिज़ानिव्स्की (1829-1830) *इनोसेंट बोरिसोव (1830-1839) *जेरेमिया सोलोवियोव (1839-1841) *डेमेट्रियस मुरेटोव (1841-1850) *एंटोनियस एम्फाइटिएत्रोव (1851-1858) *इज़राइल लुकिन (1858-1859) *जोआनिसियस रुडनेव (1859-1860) *फिलारेट फिलारेटोव (1860-1877) *माइकल लुज़िन (1877-1883) *सिल्वेस्टर मालेवांस्की (1883-1898) *डेमेट्रियस कोवलनीत्स्की (1898-1902) *प्लेटोन रोज़डेस्टवेन्स्की (1902-1907) *थियोडोसियस ओल्तार्ज़ेव्स्की (1907-1910) *इनोसेंट यास्त्रेबोव (1910-1914) *बेसिल बोहदाशेव्स्की (1914-1917) ===राष्ट्रीय विश्वविद्यालय "कीव मोहिला अकादमी" के अध्यक्ष (1992 से)=== *व्याचेस्लाव ब्रियुखोवेट्स्की (1992-2007) *सेरही क्विट (2007-2014) *एंड्री मेलेशेविच (2014-2019) *सेरही क्विट (2022 से) {{colend}} ==सन्दर्भ== {{Reflist|30em}} ==अग्रिम पठन== *{{cite book |author=सिडोरेन्को, अलेक्जेंडर |title=The Kievan Academy in the Seventeenth Century |location=ओटावा |publisher= ओटावा विश्वविद्यालय प्रेस |year=1977 |isbn=0-7766-0901-7}} *{{cite book |author=कोर्टश्मरिक, फ्रैंक बी. |title=The Kievan Academy and Its Role in the Organization of Russia at the Turn of the Seventeenth Century |location=न्यूयॉर्क |publisher=शेवचेंको वैज्ञानिक सोसायटी|year=1976}} *[https://web.archive.org/web/20110703104746/http://140.247.132.248/huri/pdf/hus_volumes/vVIII_n1_2june1984.pdf Omeljan Pritsak and Ihor Sevcenko, eds. "The Kyiv Mohyla Academy (Commemorating the 350th Anniversary of Its Founding, 1632–1982)." ''Harvard Ukrainian Studies''. vol. VIII, no. 1/2. Cambridge, MA, 1985.] *एस.एम. होराक. "The Kiev Academy. A Bridge to Europe in the 17th century". ''East European Quarterly'', vol. 2, 2, 1968. *वी. ब्रियुखोवेट्स्की "National University of Kyiv-Mohyla Academy: symbol of the rebirth of Ukraine". ''यूक्रेनी साप्ताहिक'', रविवार, 22 नवंबर 1998. *[http://www.wumag.kiev.ua/index2.php?param=pgs20061/46 Interview with Vyacheslav Bryukhovetsky, president of Kyiv Mohyla Academy. ''Welcome to Ukraine'', 1, 2006]. *[http://www.wumag.kiev.ua/wumag_old/archiv/1_2000/univer.htm O. Ilchenko. "The Once and Future University Kyiv Mohyla Academy, the First Educational Establishment in Eastern Europe". ''Welcome to Ukraine'', 1, 2000]. *[http://www.wumag.kiev.ua/wumag_old/archiv/3_99/academy.htm "Vivat Academia", ''Welcome to Ukraine'', 3, 1999]. *एस. मखुन "'Kyiv-Mohyla Academy' National University of Ukraine: Citadel of European Spirit and Ukrainian Enlightenment". ''द डे'' , 22 अक्टूबर 2002. *[http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\K\Y\KyivanMohylaAcademy.htm Kyivan Mohyla Academy] in the यूक्रेन का विश्वकोश. *[https://www.ukma.edu.ua/eng/index.php/about-us/history History of Kyiv-Mohyla Academy]. *[[:uk:Національний університет «Києво-Могилянська академія»|Additional literature in the Ukrainian version of this article]]. {{in lang|uk}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{commons category|National University of "Kyiv-Mohyla Academy"}} *[https://www.ukma.edu.ua/eng/ NaUKMA homepage] *[https://www.ukma.edu.ua/eng/index.php/ukma-contacts/campus NaUKMA campus map] *[https://wikimapia.org/2855/ Wikimapia] – Satellite view of NaUKMA *[https://dfc.ukma.edu.ua/coming-to-naukma/international-students Admissions to NaUKMA for international applicants] *[https://dfc.ukma.edu.ua/ NaUKMA International Office] *[https://media.ukma.edu.ua/ NaUKMA photo gallery] *[http://www.kmfoundation.com/ Kyiv Mohyla Foundation of America] *[https://www.ukma.edu.ua/index.php/about-us/sogodennya/media-halereia/category/1-arkhitekturni-pamyatki Architecture and photographs of Kyiv Mohyla Academy campus] {{in lang|uk}} 3evzek57gfj6oii3tu7slx4omhp6rml रॉबिन महातो 0 1610856 6537866 6536942 2026-04-09T03:58:22Z Pustam.EGR 535233 /* प्रारंभिक जीवन और शिक्षा */ 6537866 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[माननीय]] | name = रबिन महतो | native_name = | image = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|df=y|1988|02|03}}<ref name="Rabin">{{Cite web |title=Rabin Mahato |url=https://election.ekantipur.com/profile/1142?lng=eng |access-date=2026-03-27 |website=Ekantipur Election 2082 |language=ne}}</ref> | birth_place = [[कविलासी]], [[सर्लाही जिला|सर्लाही]], [[मधेश प्रदेश ]] | death_date = | death_place = | occupation = राजनीतिज्ञ | profession = | party = {{color box|{{party color|Rastriya Swatantra Party}}}} [[राष्ट्रीय स्वतंत्र पार्टी]] | spouse = | children = | parents = राम पुकार महतो सुडी (बुवा) | signature = | education = | alma_mater = | awards = | website = | footnotes = | source = <!--- Position held ---> | office = [[नेपाल की प्रतिनिधि सभा|प्रतिनिधि सभा सदस्य]] | term_start = 26 मार्च 2026 | term_end = | constituency1 = [[सर्लाही 2 (निर्वाचन क्षेत्र)|सर्लाही 2]] | predecessor = [[महिन्द्र राय यादव]] | successor = }} '''रबिन महतो''' (जन्म 3 फ़रवरी 1988) एक नेपाली राजनीतिज्ञ हैं और वर्तमान में [[राष्ट्रीय स्वतंत्र पार्टी]] से निर्वाचित [[नेपाल की प्रतिनिधि सभा|प्रतिनिधि सभा]] के सदस्य हैं । <ref>{{Cite web|url=[https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/rsps-rabin-mahato-defeats-ncps-yadav-in-sarlahi-2-by-33989-votes-41-52.html](https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/rsps-rabin-mahato-defeats-ncps-yadav-in-sarlahi-2-by-33989-votes-41-52.html)|title=RSP’s Rabin Mahato defeats NCP’s Yadav in Sarlahi-2 by 33,989 votes|date=2026-03-07|website=MyRepublica|language=English|access-date=2026-03-27}}</ref> उन्होंने 2026 में राष्ट्रीय स्वतंत्र पार्टी से सक्रिय राजनीति में प्रवेश किया <ref name="bio">{{Cite web|url=[https://ekantipur.com/politics/2026/03/10/rabins-parliamentary-journey-defeats-rajendra-and-mahinder-02-12.html](https://ekantipur.com/politics/2026/03/10/rabins-parliamentary-journey-defeats-rajendra-and-mahinder-02-12.html)|title=राजेन्द्र र महिन्द्रलाई हराउँदै रविनको संसदीय यात्रा|last=Thakur|first=Om Prakash|website=Ekantipur|language=ne|trans-title=Rabin's parliamentary journey started by defeating Rajendra and Mahindra|access-date=2026-03-27}}</ref> और पार्टी से सर्लाही 2 निर्वाचन क्षेत्र से [[२०२६ नेपाली आम चुनाव|प्रतिनिधि सभा चुनाव, 2026]] लड़ने के लिए टिकट प्राप्त किया । [[२०२६ नेपाली आम चुनाव|2026 के आम चुनाव]] में, उन्होंने सर्लाही 2 से कुल 42,512 वोटों से जीत हासिल की । उन्होंने कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ नेपाल (माओवादी केंद्र) के पूर्व मंत्री और सांसद महिंद्र राय यादव और राष्ट्रीय मुक्ति पार्टी के पूर्व मंत्री राजेंद्र महतो को हराया । <ref>{{Cite web|url=[https://risingnepaldaily.com/news/76747](https://risingnepaldaily.com/news/76747)|title=Mahato of RSP wins Sarlahi-2|date=2026-03-07|website=GorakhaPatra|language=en|access-date=2026-03-27}}</ref> <ref>{{Cite web|url=[https://thehimalayantimes.com/nepal-votes/rsp-sweeps-all-four-constituencies-of-sarlahi-district](https://thehimalayantimes.com/nepal-votes/rsp-sweeps-all-four-constituencies-of-sarlahi-district)|title=RSP sweeps all four constituencies of Sarlahi district|last=Sah|first=Bal Krishna|date=March 8, 2026|website=The Himalayan Times|language=en|access-date=2026-03-27}}</ref> <ref>{{Cite web|url=[https://www.nepalnews.com/2026/03/07/sarlahi-2-rabin-mahato-of-rsvp-elected-defeating-two-veteran-leaders/](https://www.nepalnews.com/2026/03/07/sarlahi-2-rabin-mahato-of-rsvp-elected-defeating-two-veteran-leaders/)|title=सर्लाही २ : दुई दिग्गज नेतालाई पराजित गर्दै रास्वपाका रविन महतो निर्वाचित|date=2026-03-07|website=नेपाल न्युज|language=ne|trans-title=Sarlahi 2: Rabin Mahato of RSP elected, defeating two veteran leaders|access-date=2026-03-27}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == महतो का जन्म 3 फ़रवरी 1988 को कविलासी नगरपालिका, [[सर्लाही जिला|सर्लाही जिले]] में हुआ था । उन्होंने अपनी उच्च माध्यमिक शिक्षा पूरी कर ली है । <ref name="bio">{{Cite web|url=[https://ekantipur.com/politics/2026/03/10/rabins-parliamentary-journey-defeats-rajendra-and-mahinder-02-12.html](https://ekantipur.com/politics/2026/03/10/rabins-parliamentary-journey-defeats-rajendra-and-mahinder-02-12.html)|title=राजेन्द्र र महिन्द्रलाई हराउँदै रविनको संसदीय यात्रा|last=Thakur|first=Om Prakash|website=Ekantipur|language=ne|trans-title=Rabin's parliamentary journey started by defeating Rajendra and Mahindra|access-date=2026-03-27}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.nepalnews.com/2026/03/07/sarlahi-2-rabin-mahato-of-rsvp-elected-defeating-two-veteran-leaders/|title=सर्लाही २ : दुई दिग्गज नेतालाई पराजित गर्दै रास्वपाका रविन महतो निर्वाचित|date=2026-03-07|website=नेपाल न्युज|language=ne|trans-title=Sarlahi 2: Rabin Mahato of RSP elected, defeating two veteran leaders|access-date=2026-03-27}}</ref> == चुनाव इतिहास == {| class="wikitable" !चुनाव ! घर ! निर्वाचन क्षेत्र ! colspan="2" | दल ! वोट ! प्रतिद्वंद्वी ! colspan="2" | दल ! वोट ! परिणाम |- | [[२०२६ नेपाली आम चुनाव|2026]] | [[नेपाल की प्रतिनिधि सभा|प्रतिनिधि सभा]] | सर्लाही 2 | style="background-color:{{party color|Rastriya Swatantra Party}}" | | [[राष्ट्रीय स्वतंत्र पार्टी]] | 42,512 | महिंद्र राय यादव | style="background-color:{{party color|Nepal Communist Party}}" | | नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी | 8,523 |निर्वाचित |} स्रोत: <ref>{{Cite web|url=https://election.ekantipur.com/pradesh-2/district-sarlahi/constituency-2?lng=eng|title=Sarlahi-2 : Province 2 - Nepal Election Latest Updates and Result for Federal Parliament|date=2026-03-07|website=Ekantipur Election 2082|language=en|access-date=2026-03-27}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1988 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:नेपाली हिंदू]] 3q8pwwxbasopdftimmii3pgjwvo4axs आंतरिक सलीशन भाषाएँ 0 1610888 6538025 6537322 2026-04-09T10:53:31Z ङघिञ 872516 6538025 wikitext text/x-wiki  {{Infobox language|familycolor=Salishan|name=आंतरिक सलीशन|region=कनाडा ([[ब्रिटिश कोलंबिया]]) तथा संयुक्त राष्ट्र अमेरिका ([[वाशिंगटन]], [[आयडाहो]], [[मोन्टाना]])|glotto=inte1241|fam1=[[सलीशन भाषाएँ|सलीशन]]}} '''आंतरिक सलीशन''' भाषाएँ [[सलीशन भाषाएँ|सलीशन भाषा परिवार]] की दो मुख्य शाखाओं में से एक हैं, दूसरी तटीय सलीश है। इसे आगे उत्तरी और दक्षिणी उपशाखाओं में विभाजित किया जा सकता है। ये भाषाएँ आंतरिक सलीशन लोग द्वारा बोली जाती हैं। [[अमेरिकी]] खोजकर्ताओं द्वारा सामना किए जाने वाले पहले आंतरिक सलीशन लोग बिटररूट सलीशन (सेलिश) थे। == भाषाएँ == जिन भाषाओं को कोई जीवित देशी वक्ता नहीं है, उन्हें एक <sup>†</sup> के साथ चिह्नित किया जाता है। === उत्तरी === १. [[शुस्वाप भाषा]] (secwepemctsín) २. लिलूएत भाषा (St'át'imcets) <ref>{{Cite journal|last=Matthewson|first=Lisa|last2=Davis|first2=Henry|last3=Rullmann|first3=Hotze|date=2007-01-01|title=Evidentials as epistemic modals: Evidence from St'át'imcets|url=https://www.jbe-platform.com/content/journals/10.1075/livy.7.07mat|journal=Linguistic Variation Yearbook|language=en|volume=7|issue=1|pages=201–254|doi=10.1075/livy.7.07mat|issn=1568-1483}}</ref> ३. [[थॉम्पसन नदी सलीशन भाषा]] (nłeʔképmxcín) === दक्षिणी === १. [[स्नचीत्सूम्शत्सन भाषा]] (Snchitsuʼumshtsn) २. कोलंबिया-मोसेस भाषा <sup>†</sup> (Nxaʔamxcín) ३. [[ओकानागन भाषा]] (Nsyilxcən)<ref>{{Cite journal|year=९ जून २०१०|title=एक ही त्वचा साझा करना|url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/sharing-one-skin|journal=www.culturalsurvival.org.}}</ref> ४. [[सेलिश भाषा]] (Séliš) == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:आतंरिक सलीश]] 2dyyhih9toxoqowtivgdi0ggelfewif सेलिश भाषा 0 1610890 6538027 6537351 2026-04-09T10:53:53Z ङघिञ 872516 6538027 wikitext text/x-wiki {{Infobox language|name=सेलिश|nativename={{lang|fla|Séliš}}<br>{{lang|spo|Npoqínišcn}}|region=उत्तरपश्चिमी|ethnicity=७,८००<!--data supports 1 sig fig--> <ref name=e18/>|speakers=७० <ref>{{cite web|last1=Lewis|first1=Paul|title=Endangered Languages - Salish-Spokane-Kalispel|url=http://www.endangeredlanguages.com/lang/4148|website=Endangered Languages|access-date=19 April 2018}}</ref>|date=२००९ - २०१३|ref=e18|familycolor=salishan|fam1=[[सलीशन भाषाएँ|सलिशन]]|fam2=[[आतंरिक सलीशन भाषाएँ|आतंरिक सलीश]]|fam3=दक्षिणी|lc1=fla|ld1=Flathead|lc2=spo|ld2=Spokane|glotto=kali1307|glottorefname=Kalispel–Spokane|ELP=4148|ELPname=Kalispel-Spokane-Pend d'Oreille-Salish|notice=|map=Lang Status 20-CR.png|mapcaption=|imagecaption=|image=Salish schoolbus snqwiiqwo missoula 2011.jpg|states={{USA}}}} '''सेलिश भाषा''' जिसे [[मोन्टाना|मोंटाना]] सलीश के रूप में भी जाना जाता है, एक सलीशन भाषा है जो बोली जाती है (२००५ के रूप में) उत्तर मध्य मोंटाना में फ्लैटहेड राष्ट्र के लगभग ६४ बुजुर्गों और पूर्वोत्तर [[वॉशिंगटन राज्य|वाशिंगटन राज्य]] में कालिस्पिल आरक्षण के, और वाशिंगटन के स्पोकेन आरक्षण के अन्य ५० बुजुर्गों द्वारा (२००० के रूप में)। २०१२ तक, यूनेस्को के अनुसार [[मोन्टाना|मोंटाना]] और [[आयडहो|इडाहो]] में सलीश "गंभीर रूप से लुप्तप्राय" है।<ref>{{Cite UNESCO Atlas|page=१४९}}</ref> == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:आतंरिक सलीश]] 7pcqwu0b2g7unixc2iku6t3kb3lfvoq ज़ापोरोज़ियन कोसैक का उत्तर 0 1610898 6537677 6537539 2026-04-08T13:15:11Z चाहर धर्मेंद्र 703114 विकि कड़ियाँ 6537677 wikitext text/x-wiki {{Infobox artwork | image = |image_size = 350px |title = ज़ापोरोज़ियन कोसैक का उत्तर |alt = |artist = [[इल्या रेपिन]] |year = 1880–1891 |medium = [[तैलचित्रण |तेल के रंगों से केन्वस पर बना चित्र]] |height_metric = 203 |width_metric = 358 |metric_unit = cm |imperial_unit = in |city = [[सेंट पीटर्सबर्ग]] |museum = स्टेट रशियन म्यूजियम }} [[File:Ilja Jefimowitsch Repin - Reply of the Zaporozhian Cossacks - Yorck.jpg|thumb|right|सपोरोग के कोसैक्स एक मैनिफेस्टो का ड्राफ्ट तैयार कर रहे हैं]] '''ज़ापोरोज़ियन कोसैक का उत्तर''' एक प्रसिद्ध पेंटिंग है, जिसे यूक्रेनी मूल के रूसी [[यथार्थवाद (कला)|यथार्थवादी कलाकार]] [[इल्या रेपिन]] ने बनाया।<ref>{{Cite web|title=Ilya Yefimovich Repin {{!}} Biography, Art, & Facts|url=https://www.britannica.com/biography/Ilya-Yefimovich-Repin|access-date=2020-12-31|website=एनसाइक्लोपीडिया ब्रिटानिका|language=en}}</ref> इसे कभी-कभी “ज़ापोरोज़ियन कोसैक घोषणापत्र का मसौदा तैयार कर रहे हैं” या “कोसैक तुर्की सुल्तान को पत्र लिख रहे हैं” के नाम से भी जाना जाता है। रेपिन ने इस पेंटिंग पर काम 1880 में शुरू किया और 1891 में इसे पूर्ण किया। उन्होंने अपने अध्ययन और प्रारंभिक रेखाचित्र स्टैनिट्सा पाशकोवस्काया (वर्तमान में [[क्रास्नोडार]] के अंतर्गत), येकातेरिनोस्लाव (वर्तमान में [[दनीप्रो]]) और काचानिवका में बनाए थे। उन्होंने कैनवास के निचले किनारे पर वर्षों तक किए गए अपने काम का रिकॉर्ड भी अंकित किया। इस पेंटिंग को अलेक्ज़ेंडर III ने 35,000 [[रूसी रूबल |रूबल]] में खरीदा और तब से यह [[सेंट पीटर्सबर्ग]] के स्टेट रूसी म्यूजियम में प्रदर्शित है। इसके अतिरिक्त, रेपिन द्वारा बनाया गया एक अन्य संस्करण यूक्रेन के खार्किव कला संग्रहालय में रखा गया है।<ref name = Updated_List>{{Cite web |last=सोलोमन |first=टेसा |date=2022-05-11 |title=A Continually Updated List of Ukraine's Most Significant Cultural Sites Damaged Amid Russia's Invasion |url=https://www.artnews.com/list/art-news/news/ukraine-damaged-cultural-sites-russian-invasion-1234628274/ |access-date=2022-06-08 |website=ARTnews.com |language=en-US}}</ref> यह पेंटिंग 1980 में [[बीबीसी टू]] की श्रृंखला “100 ग्रेट पेंटिंग्स” में भी प्रदर्शित की गई थी। ==प्रसंग== ===ऐतिहासिकता=== ज़ापोरोज़ियन कोसैक के उत्तर को दर्शाने वाली प्रसिद्ध पेंटिंग ज़ापोरोज़ियन [[कोज़ाक |कोसैक]] का उत्तर एक ऐसे दृश्य को प्रस्तुत करती है, जिसे परंपरागत रूप से सन् 1676 की एक ऐतिहासिक घटना से जोड़ा जाता है। यह चित्र एक लोकप्रिय किंवदंती पर आधारित है, जिसके अनुसार यूक्रेन के निचले नीपर नदी क्षेत्र में निवास करने वाले ज़ापोरोज़ियन कोसैकों ने [[उस्मानी साम्राज्य| ओटोमन साम्राज्य]] के [[सुल्तान]] [[महमद चतुर्थ| मेहमेद चतुर्थ]] के अल्टीमेटम के उत्तर में अत्यंत अपमानजनक और व्यंग्यपूर्ण पत्र प्रेषित किया था। कथा के अनुसार, कोसैकों ने [[उस्मानी साम्राज्य |ओटोमन]] सेना को युद्ध में पराजित करने के पश्चात सुल्तान के अधीन होने से स्पष्ट इनकार कर दिया। इसके प्रत्युत्तर में, कोसैक नेता इवान सिरको के नेतृत्व में एक ऐसा पत्र तैयार किया गया, जिसमें सुल्तान के लिए तीखे उपहास, कटाक्ष और अपशब्दों का प्रयोग किया गया। यह पेंटिंग उसी क्षण को दर्शाती है, जब कोसैक हँसी-ठिठोली के बीच और भी अधिक भद्दी तथा तीखी गालियाँ गढ़ने में आनंदित हो रहे हैं।<ref>''Ilya Repin – Peindre'', Claude Pommereau (editor), Beaux Arts Editions, Paris, October 2021, p. 15 (in French)</ref> यद्यपि यह प्रसंग अत्यंत लोकप्रिय और सांस्कृतिक दृष्टि से प्रभावशाली है, तथापि इसकी ऐतिहासिक प्रामाणिकता संदिग्ध मानी जाती है। इस कथित पत्र का कोई समकालीन प्रमाण उपलब्ध नहीं है, जिसके आधार पर इसे पूर्णतः सत्यापित किया जा सके। अधिकांश इतिहासकार इसे लोककथा अथवा बाद के काल में विकसित व्यंग्यात्मक परंपरा का परिणाम मानते हैं। इसके बावजूद, इस चित्र के रचयिता इल्या रेपिन ने कोसैकों के स्वाधीनता-प्रिय, निर्भीक और विनोदप्रिय स्वभाव का अत्यंत सजीव और प्रभावशाली चित्रण किया है, जो इसे ऐतिहासिक सत्य से परे एक महत्वपूर्ण सांस्कृतिक प्रतीक के रूप में स्थापित करता है। उन्नीसवीं शताब्दी में ऐतिहासिक ज़ापोरोज़ियन कोसैक अक्सर पिकारेस्क (रोमांचक और व्यंग्यात्मक) कथाओं का विषय बन गए, जिनमें उनकी स्वाभाविक जीवंतता, उन्मुक्तता और सत्ता के प्रति गहरी अवमानना का चित्रण किया जाता था।<ref name=Lang>{{cite web |url=http://www.19thc-artworldwide.org/spring02/193-the-legendary-cossacks-anarchy-and-nationalism-in-the-conceptions-of-ilya-repin-and-nikolai-gogol |title=The Legendary Cossacks: Anarchy and Nationalism in the Conceptions of Ilya Repin and Nikolai Gogol |author=वॉल्थर के. लैंग |date=Spring 2002 |work=उन्नीसवीं सदी की कला विश्वव्यापी |accessdate= मार्च 10, 2021}}</ref> ये चित्रण उस समय के सत्तावादी रूसी राज्य के अपेक्षाकृत अधिक अनुशासित और सभ्य नागरिकों के विपरीत एक स्वतंत्र, विद्रोही और निर्भीक जीवन दृष्टि को उजागर करते थे। तथापि, जिस घटना को ज़ापोरोज़ियन कोसैक का उत्तर में दर्शाया गया है, उसके वास्तव में घटित होने के संबंध में कोई स्पष्ट या विश्वसनीय ऐतिहासिक प्रमाण उपलब्ध नहीं है।<ref name=Lang/> यह अब भी अनिश्चित है कि यह प्रसंग वास्तविक इतिहास का हिस्सा है या केवल लोककथाओं और साहित्यिक कल्पना की उपज; इस विषय पर विद्वानों के बीच मतभेद बना हुआ है।<ref name=Infoukes>{{Cite web|url=http://www.infoukes.com/history/cossack_letter/|title=InfoUkes: Ukrainian History – The Cossack Letter: "The Most Defiant Letter!"|website=www.infoukes.com|access-date=2020-03-16|archive-date=21 जून 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160621224828/http://www.infoukes.com/history/cossack_letter/|url-status=dead}}</ref> अमेरिका स्थित स्लाविक एवं पूर्वी यूरोपीय इतिहासकार डैनियल सी. वॉ के अनुसार, सुल्तान और चिहिरिन कोसैकों के बीच कथित पत्राचार में अठारहवीं शताब्दी के दौरान एक महत्वपूर्ण रूपांतरण हुआ। इस परिवर्तन के फलस्वरूप चिहिरिन के कोसैकों को ज़ापोरोज़ियन कोसैक के रूप में प्रस्तुत किया जाने लगा, और मूलतः संयत एवं व्यंग्यात्मक उत्तर समय के साथ अत्यधिक अश्लील और तीखे रूप में परिवर्तित हो गया। इस प्रकार का रूपांतरित पत्राचार उन्नीसवीं शताब्दी में व्यापक रूप से लोकप्रिय हो गया। इसी लोकप्रियता का सर्वाधिक प्रसिद्ध कलात्मक उदाहरण इल्या रेपिन की वह विख्यात पेंटिंग है, जिसमें उत्साही ज़ापोरोज़ियन कोसैक अपने उत्तर को अत्यंत उत्साह और उल्लास के साथ लिखते हुए दर्शाए गए हैं।<ref>{{cite book |last=वॉघ |first=डैनियल सी. |title=The Great Turkes Defiance: On the History of the Apocryphal Correspondence of Ottoman Sultan in its Muscovite and Russian Variants |year=1978 |page=169 |location=कोलंबस, ओहियो. |isbn= 978-0089357561 |url=https://books.google.com/books?id=pEM9AAAAIAAJ&q=vulgarity }}</ref> ===रेपिन की व्याख्या=== उन्नीसवीं शताब्दी के साहित्यिक परिप्रेक्ष्य में इस प्रसंग का उल्लेख [[निकोलाई गोगोल]] की 1842 में प्रकाशित रोमांटिक-ऐतिहासिक लघु उपन्यास तारास बुलबा में भी मिलता है, जिससे इस कथा की लोकप्रियता और सांस्कृतिक प्रसार का संकेत मिलता है। यह उल्लेख इस बात को पुष्ट करता है कि कोसैकों से संबंधित ऐसी कहानियाँ केवल लोककथाओं तक सीमित नहीं रहीं, बल्कि साहित्यिक कृतियों के माध्यम से भी व्यापक रूप से प्रचलित हुईं। चित्रकार [[इल्या रेपिन]] का संबंध रूसी उद्योगपति और कला संरक्षक सावा मामोंतोव तथा उनके कलात्मक मंडल से था। यह संभव है कि रेपिन ने इस कथा को उसी मंडली में सुना हो, जहाँ उस समय कला, इतिहास और लोककथाओं पर गहन चर्चा होती थी। किसी भी स्थिति में, यह ज्ञात है कि रेपिन ने अपनी प्रसिद्ध पेंटिंग के प्रारंभिक रेखाचित्र सावा मामोंतोव के निवास स्थान पर ही तैयार किए थे, जो इस कृति के सृजन-प्रक्रिया में उस कलात्मक वातावरण की महत्वपूर्ण भूमिका को दर्शाता है।<ref name=Lang/> [[File:Reply_of_the_Zaporozhian_Cossacks_%28sketch%2C_1893%2C_Kharkiv%29.jpg|thumb|पेंटिंग का दूसरा संस्करण]] मूल संस्करण पर कार्य करते समय इल्या रेपिन ने 1889 में इस चित्र के दूसरे संस्करण पर भी काम आरंभ किया, किंतु यह संस्करण पूर्ण नहीं हो सका। कलाकार का उद्देश्य इसे “ऐतिहासिक रूप से अधिक प्रामाणिक” बनाना था, जिससे दृश्य की यथार्थता और ऐतिहासिक सुसंगति को और अधिक सुदृढ़ किया जा सके। बाद में, सन् 1932 में इस अधूरे संस्करण को ट्रेटीकोव गैलरी द्वारा खार्किव स्थित एक ऐतिहासिक संग्रहालय में स्थानांतरित कर दिया गया। तत्पश्चात 1935 में इसे खार्किव कला संग्रहालय में ले जाया गया, जहाँ यह आज भी सुरक्षित रूप से संरक्षित है। आकार की दृष्टि से यह कैनवास मूल संस्करण की तुलना में कुछ छोटा है, किंतु इसके ऐतिहासिक महत्व में कोई कमी नहीं आती। इस कृति के निर्माण में इतिहासकार दिमित्रो यावोर्नित्स्की ने रेपिन को महत्वपूर्ण सहयोग प्रदान किया। उनके मार्गदर्शन से कलाकार को कोसैक जीवन, वेशभूषा और सांस्कृतिक संदर्भों को अधिक प्रामाणिक रूप में चित्रित करने में सहायता मिली।<ref name=Infoukes/> मार्च 2022 में रूस का यूक्रेन पर आक्रमण (2022) के दौरान, जब खार्किव क्षेत्र भीषण तोपखाने और हवाई हमलों की चपेट में आ गया, तब संग्रहालय के कर्मचारियों ने अपनी बहुमूल्य कलाकृतियों को सुरक्षित स्थानों पर स्थानांतरित करने के लिए त्वरित कार्रवाई की। सुरक्षा हेतु हटाई गई इन कलाकृतियों में इस प्रसिद्ध चित्र ‘द कोसैक्स’ का दूसरा संस्करण भी सम्मिलित था,<ref name = Updated_List/> जिससे इस महत्वपूर्ण सांस्कृतिक धरोहर को संभावित क्षति से बचाया जा सका। ==प्रतिरूप== इस चित्र के लिए पोज देने वाले “कोसैक” वास्तव में पेशेवर मॉडल नहीं थे, बल्कि इल्या रेपिन के मित्र तथा सेंट पीटर्सबर्ग विश्वविद्यालय से जुड़े शिक्षाविद थे। इन व्यक्तियों में विविध जातीय पृष्ठभूमियों के लोग सम्मिलित थे, जिनमें यूक्रेनी, रूसी, कोसैक, यहूदी और पोलिश वंश के पुरुष शामिल थे।<ref name="korrespondent.net">[http://korrespondent.net/showbiz/1422142-korrespondent-veselye-zaporozhcy-istoriya-sozdaniya-kartiny-zaporozhcy-pishut-pismo-tureckomu-sultanu История создания картины «Запорожцы пишут письмо турецкому султану»]</ref><ref name="bubelo.in.ua">{{cite web | url = http://bubelo.in.ua/essay/cossacks/ | title = Запорожцы пишут письмо турецкому султану – bubelo.in.ua}}</ref> इस विविधता ने चित्र को न केवल अधिक जीवंत बनाया, बल्कि उसे सांस्कृतिक रूप से भी समृद्ध और यथार्थपरक स्वरूप प्रदान किया। {| class="wikitable" width="100%" |bgcolor="#FFFFF0"|<div style='text-align: center;'> <span style=>'''चरित्र'''</span></div> |bgcolor="#FFFFF0"|<div style='text-align: center;'> <span style=>'''टिप्पणी'''</span></div> |-bgcolor="#FFFFF0" | [[File:Zaporoj kazaki1.jpg|150px]]||चित्र में दर्शाए गए “लाल टोपी पहने मुस्कुराते हुए सिपाही” का स्वरूप जान सियाग्लिंस्की पर आधारित था, जो सेंट पीटर्सबर्ग में चित्रकला के शिक्षक तथा कला-जगत से जुड़े एक सक्रिय व्यक्तित्व थे। वे मूलतः पोलिश वंश के थे और उस समय के बौद्धिक एवं कलात्मक परिवेश का महत्वपूर्ण हिस्सा माने जाते थे। |-bgcolor="#FFFFF0" | [[File:Zaporoj kazaki-2.jpg|150px]]||चित्र में “लंबे, मुस्कुराते हुए व्यक्ति” का चरित्र—जिसे तारास बुलबा के पात्र एंड्री के रूप में देखा जाता है—एक ऐसे व्यक्ति पर आधारित था, जो रूसी कुलीन महिला वरवारा उएक्सकुल वॉन गिलनबैंड का पुत्र तथा विख्यात संगीतकार मिखाइल ग्लिंका का परपोता था। |-bgcolor="#FFFFF0" | [[File:Zaporoj kazaki-3.jpg|150px]]||चित्र में सिर पर पट्टी बांधे हुए लंबा-चौड़ा कोसैक, जो पारंपरिक जर्मन योद्धा की भांति दिखता है, ओडेसा के चित्रकार निकोलाई कुज़नेत्सोव पर आधारित था। वे जातीय रूप से यूनानी थे और अपने समय में एक विनोदी, ऊर्जावान और प्रभावशाली व्यक्तित्व के रूप में जाने जाते थे। इसके अतिरिक्त, वे कला अकादमी के शिक्षाविद, प्रोफेसर और अकादमी में युद्ध चित्रकला के कक्षा निदेशक भी थे। |-bgcolor="#FFFFF0" | [[File:Zaporoj kazaki-4.jpg|150px]]||चित्र में तंबाकू पीते हुए, दांतविहीन और झुर्रियों से भरे बूढ़े व्यक्ति का चरित्र इल्या रेपिन ने वास्तविक जीवन से लिया था। यह व्यक्ति रेपिन का आकस्मिक यात्रा साथी था, जिसे उन्होंने अलेक्जेंड्रोव्स्क शहर (आज का [[ज़ैपोरिज्झिया]]) के एक घाट पर देखा था। |-bgcolor="#FFFFF0" | [[File:Zaporoj kazaki-5.jpg|150px]]||चित्र में मकित्रा शैली में बाल कटवाए हुए और मूंछें उगाने वाले बहुत छोटे छात्र का रूप पोर्फिरी मार्टिनोविच पर आधारित है। वे कला अकादमी में अध्ययनरत थे और बारीक कारीगरी में निपुण थे। अपनी गर्मियों की छुट्टियाँ वे पोल्टावा क्षेत्र में बिताते थे, जहाँ वे नृवंशविज्ञान संबंधी सामग्री एकत्र करते, गांव के दृश्य और ग्रामीणों, जमींदारों, प्रबंधकों तथा अन्य स्थानीय व्यक्तियों के चित्र और रेखाचित्र बनाते थे। ,<ref name="encyclo">https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CM%5CA%5CMartynovychPorfyrii.htm</ref> इसके अतिरिक्त, वे परिदृश्य और अन्य चित्रकला के कार्य भी करते थे।"<ref name="encyclo"/> हालाँकि, एक गंभीर बीमारी के कारण उन्हें मात्र 25 वर्ष की आयु में परिदृश्य चित्रकला छोड़नी पड़ी। इल्या रेपिन अपने चित्र में मार्टिनोविच का सीधा चित्र नहीं बना सके; इसके स्थान पर उन्होंने उनके चेहरे का [[हरसौंठ| जिप्सम]] का मुखौटा इस्तेमाल किया, जिसमें उनके मुस्कुराते हुए भाव को यथासंभव सजीव और प्राकृतिक रूप में दर्शाया गया। |-bgcolor="#FFFFF0" | [[File:Zaporoj kazaki-6.jpg|150px]]||चित्र में “गंभीर कोसैक” की आकृति का मॉडल कला संरक्षक वासिल टार्नोव्स्की द्वारा तैयार किया गया था। वे यूक्रेनी संस्कृति और कला के एक महत्वपूर्ण समर्थक माने जाते थे और उस समय के सांस्कृतिक जीवन में उनका योगदान अत्यंत प्रभावशाली था। |-bgcolor="#FFFFF0" | [[File:Zaporoj kazaki-7.jpg|150px]]||चित्र में “कोसैक होलोटा” (गरीब) की आकृति वासिल टार्नोव्स्की मिकिट्का के एक कोचवान से प्रेरित थी। इल्या रेपिन उस व्यक्ति के दांतविहीन, एक आंख वाले चेहरे और नशे में धुत हास्यास्पद व्यवहार से अत्यंत प्रभावित हुए। उन्होंने इस चरित्र को तब चित्रित किया जब वह और मिकिट्का नौका से नीपर नदी पार कर रहे थे। |-bgcolor="#FFFFF0" | [[File:Zaporoj kazaki-8.jpg|150px]]||फिल्म “द स्माइलिंग सोल्जर” में ओटामन इवान सिरको की भूमिका रूसी सेना के एक अधिकारी और दक्षिण-पश्चिमी क्राई के गवर्नर-जनरल, जनरल मिखाइल ड्रैगोमिरोव द्वारा निभाई गई थी। |-bgcolor="#FFFFF0" | [[File:Zaporoj kazaki-9.jpg|150px]]||चित्र में तातार व्यक्ति की आकृति एक वास्तविक तातार छात्र से प्रेरित होकर बनाई गई थी। इल्या रेपिन ने उस छात्र के चेहरे और हाव-भाव को अपने चित्र में उतारकर तातार संस्कृति और उसकी विशिष्टता को सजीव रूप में प्रस्तुत किया। |-bgcolor="#FFFFF0" | [[File:Zaporoj kazaki-10.jpg|150px]]||चित्र में कोसैकों के नेता “तारास बुलबा” का मॉडल सेंट पीटर्सबर्ग विश्वविद्यालय के प्रोफेसर अलेक्जेंडर इवानोविच रुबेट्स थे। संयोगवश, उनकी शक्ल ईरानी अज़रबैजानी लोककथाओं के पात्र “हसन गुली” से मिलती-जुलती पाई गई, जिससे उनके चेहरे में एक विशिष्ट और पहचान योग्य आकर्षण उभरकर आया। |-bgcolor="#FFFFF0" | [[File:Zaporoj kazaki-11.jpg|150px]]||चित्र में “पीली टोपी वाला कोसैक”, जिसे तारास बुलबा ने लगभग छिपा रखा था, का मॉडल फ्योदोर स्ट्राविंस्की द्वारा तैयार किया गया था। वे मारिंस्की थिएटर के एक प्रसिद्ध ओपेरा गायक थे, पोलिश मूल के थे और विख्यात संगीतकार इगोर स्ट्राविंस्की के पिता भी थे। |-bgcolor="#FFFFF0" | [[File:Zaporoj kazaki-12.jpg|150px]]||चित्र में “गंजे सिर का ऊपरी भाग” का मॉडल जॉर्जी अलेक्सेयेव थे, जो रूसी सम्राट के दरबार में ग्रैंड चैंबरलेन और दरबारी वित्त के प्रभारी के पद पर कार्यरत थे। उन्हें इस चित्र के लिए सीधे तौर पर आमंत्रित किया गया था, किंतु उन्होंने इसे अशोभनीय मानते हुए विनम्रतापूर्वक अस्वीकार कर दिया। हालाँकि, रेपिन ने एक अवसर का लाभ उठाया जब अलेक्सेयेव प्रिंटों की एक प्रदर्शनी देख रहे थे और उसी समय उनके सिर के पिछले हिस्से का रेखाचित्र बनाया। जब अलेक्सेयेव ने अंततः इस चित्र को देखा, तो उन्होंने अपने सिर को पहचान लिया और इस अप्रत्याशित चित्र से प्रसन्न नहीं हुए, परन्तु तब तक यह चित्र शाही संग्रह का हिस्सा बन चुका था।<ref name="korrespondent.net"/><ref name="bubelo.in.ua"/> |-bgcolor="#FFFFF0" | [[File:Zaporoj kazaki-13.jpg|150px]]||अर्धनग्न अवस्था में ज़ापोरिज़्ज़ियन कोसैकों के बीच यह योद्धा खड़ा है, जो प्रसिद्ध चित्रकार इल्या रेपिन और यावोर्नित्स्की का मित्र था। वह कोस्त्यंतिन बेलोनोव्स्की के लोक विद्यालय में शिक्षक भी था। यद्यपि चित्र में उसे ताश खेलते हुए दर्शाया गया है, वास्तविक जीवन में वह ताश का खेल नहीं खेलता था। इस चित्र ने उसकी सहजता और कोसैकी जीवन के जीवंत सामाजिक वातावरण को प्रभावशाली ढंग से प्रस्तुत किया है। |-bgcolor="#FFFFF0" | [[File:Zaporoj kazaki-14.jpg|150px]]||"लेखक" का चरित्र इतिहासकार और पुरातत्वविद् दिमित्रो यावोर्नित्स्की पर आधारित था, जो ज़ापोरिज़ियन कोसैक के इतिहास पर एक प्रमुख कृति के लेखक थे। |} ==चित्रण== यह छवि रूसी संस्कृति में एक प्रसिद्ध संदर्भ बन गई है, जिसका उपहास या अनुकरण अन्य कार्यों में भी किया गया है। उदाहरण के लिए, राजनीतिक कार्टून में ड्यूमा के सदस्य स्टोलिपिन को उत्तर लिखते हुए<ref>[[Special:FilePath/Members of Duma are drafting a reply to Stolypin.jpeg]]</ref> और सोवियत नेता [[लॉर्ड कर्जन|जॉर्ज कर्ज़न]] को अवज्ञा पत्र लिखते हुए दर्शाया गया है।<ref>[[Special:FilePath/Soviet leaders write the letter of defiance to George Curzon.jpg]]<!-- this method of linking is subpar but I can't find a better one.--></ref> इसका संदर्भ अन्य कृतियों में भी मिलता है, जैसे 2009 की रूसी फिल्म तारास बुलबा, जो स्वयं इस दृश्य को प्रस्तुत करती है, तथा इसी नाम की अमेरिकी फिल्म, जिसमें पेंटिंग को प्रारंभिक क्रेडिट में शामिल किया गया है। दोनों ही फिल्में इसी नाम के ऐतिहासिक उपन्यास पर आधारित हैं, हालांकि उपन्यास में यह दृश्य शामिल नहीं है। रूस के बाहर, इस पेंटिंग का उपयोग अक्सर कोसैक लोगों के प्रतीक या लाक्षणिक अर्थ के रूप में किया जाता है। वीडियो गेम यूरोपा यूनिवर्सलिस IV के "कोसैक" विस्तार ने अपने ट्रेलर में उत्तर के पाठ को रूपांतरित किया और मूल पेंटिंग पर आधारित कलाकृति को शामिल किया।<ref>{{cite web | url=https://www.youtube.com/watch?v=XGWWB3OH3uQ |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211222/XGWWB3OH3uQ |archive-date=2021-12-22 |url-status=live| title=Europa Universalis IV – The Cossacks | date= अक्टूबर 15, 2015 | publisher=पैराडॉक्स इंटरएक्टिव}}{{cbignore}}</ref> गेम कोसैक: यूरोपियन वॉर्स के लोगो में चित्र का केंद्रीय विवरण है, जबकि कोसैक 3 में पेंटिंग मुख्य मेनू की पृष्ठभूमि के रूप में प्रदर्शित की गई है। [[File:Members of Duma are drafting a reply to Stolypin.jpeg|right|thumb|250px|1907 की ड्यूमा के सदस्य स्टोलिपिन के प्रश्न का उत्तर तैयार कर रहे थे।]] [[File:Soviet leaders write the letter of defiance to George Curzon.jpg|right|thumb|250px|1923 में बना एक रूसी कार्टून, जो "बोल्शेविक अंग्रेज कर्ज़न को जवाब लिख रहे हैं" नामक चित्र की पैरोडी प्रस्तुत करता है।]] इस पाठ से प्रेरित होकर कई रूपांतरण किए गए हैं। इनमें सबसे उल्लेखनीय शायद गुइलौम अपोलिनेयर द्वारा रचित फ्रांसीसी पद्य रूपांतरण है, जिसे उनकी 1913 की रचना अल्कोल्स में उनकी कविता "ला चांसन डू माल-ऐमे" के भाग के रूप में "रेपोंस डेस कोसाक्स ज़ापोरोग्स औ सुल्तान डे कॉन्स्टेंटिनोपल" के रूप में शामिल किया गया। इस संस्करण को दिमित्री शोस्ताकोविच ने अपनी सिम्फनी संख्या 14 में अन्य कवियों के साथ संगीतबद्ध किया, और फ्रांसीसी गायक-गीतकार [[लेओ फेरे |लियो फेरे]] ने 1953 में "ला चांसन डू माल-ऐमे" पर आधारित एक पूर्ण ऑरेटोरियो तैयार किया। इस पेंटिंग के बारे में सभी की राय सकारात्मक नहीं रही है। ड्वाइट मैकडोनाल्ड ने पार्टिसन रिव्यू में एक लेख में इसे "किट्सच" कहा और लिखा, "अज्ञानी किसान रेपिन (रूसी अकादमिक किट्सच चित्रकला के एक प्रमुख प्रतिपादक) को पिकासो से ज़्यादा क्यों पसंद करेंगे, जबकि पिकासो की अमूर्त तकनीक उनकी आदिम लोक कला के लिए उतनी ही प्रासंगिक है जितनी कि रेपिन की यथार्थवादी शैली? नहीं, अगर जनता ट्रेटीकोव (मॉस्को का समकालीन रूसी कला संग्रहालय: किट्सच) में उमड़ती है, तो इसका मुख्य कारण यह है कि उन्हें 'औपचारिकतावाद' से दूर रहने और 'समाजवादी यथार्थवाद' की प्रशंसा करने के लिए अभ्यस्त किया गया है।" कला समीक्षक क्लेमेंट ग्रीनबर्ग ने बाद में 1939 के अपने प्रभावशाली निबंध "अवांट-गार्डे और किट्सच" में मैकडोनाल्ड के इस वाक्यांश को लोकप्रिय बनाया।<ref>{{cite web | url=http://www.sharecom.ca/greenberg/kitsch.html | title=Avant-Garde and Kitsch | publisher=पार्टिसन रिव्यू | date=1939 | access-date= नवंबर 15, 2015 | author=ग्रीनबर्ग, क्लेमेंट | archive-date=13 अक्टूबर 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071013040305/http://www.sharecom.ca/greenberg/kitsch.html | url-status=dead }}</ref> चित्रकार वासिली नेस्टेरेंको ने 2017 में सीरिया में आधुनिक रूसी सैनिकों को दर्शाते हुए पेंटिंग का एक संस्करण बनाया,<ref name="MacFarquhar">{{cite news |last1=मैकफार्कहार |first1=नील |title=Patriotic Youth Army Takes Russian Kids Back to the Future |url=https://www.nytimes.com/2018/03/22/world/europe/russia-soviet-youth-army.html |access-date=12 जनवरी 2025 |work=द न्यूयॉर्क टाइम्स |date=22 मार्च 2018}}</ref><ref name="Méheut">{{cite news |last1=Méheut |first1=Constant |title=The Painting, the Photograph and the War for Ukraine’s Culture |url=https://www.nytimes.com/2025/01/11/world/europe/ukraine-photo-painting-culture-war.html?searchResultPosition=2 |access-date=12 जनवरी 2025 |work=द न्यूयॉर्क टाइम्स |date=11 जनवरी 2025}}</ref> जबकि फ्रांसीसी फोटोग्राफर एमेरिक लहुइसेट ने 2023 में आधुनिक यूक्रेनी सेना के सैनिकों को चित्रित करते हुए पेंटिंग का एक फोटोग्राफिक संस्करण प्रस्तुत किया।<ref name="Méheut" /> लहुइसेट ने इस तस्वीर का एक प्रिंट खेरसोन क्षेत्रीय कला संग्रहालय को दान किया, जिसे 2022 में रूसी सैनिकों द्वारा लूटा गया था।<ref name="Méheut" /> इस पेंटिंग को रूस रूसी सांस्कृतिक विरासत का प्रतीक मानता है, जबकि यूक्रेन इसे अपनी राष्ट्रीय विरासत का हिस्सा मानता है।<ref name="Méheut" /> ==सन्दर्भ== {{reflist}} ==पुस्तक सन्दर्भ== {{refbegin|2}} * दिमित्रो यावोर्नित्स्की (1895) ''History of the Zaporogian Cossacks, Vol. 2'', pp.&nbsp;517–518. St. Petersburg. Available in both modern Ukrainian and Russian language editions. * मायरोन बी. कुरोपास (1960) ''[https://www.google.co.th/books/edition/The_Saga_of_Ukraine/RArazAEACAAJ?hl=en The Saga of Ukraine: An Outline History]''. एमयूएन एंटरप्राइजेज * Саєнко В.М. (2004) ''"Лист до турецького султана" та деякі міфологічні відповідності'' // Нові дослідження пам’яток козацької доби в Україні. – Вип.13. – К. – С. 418–420. * Prymak, Thomas M., "Message to Mehmed: Repin Creates his ''Zaporozhian Cossacks''," in his ''Ukraine, the Middle East, and the West'' (Montreal and Kingston: McGill-Queen's University Press, 2021), pp.&nbsp;173–200. * जैक कैर, (2019) ''[https://www.google.co.th/books/edition/True_Believer/hCWgDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=0 True Believer],'' एट्रीया/एमिली बेस्टलर बुक्स, अध्याय 67. {{refend}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [http://www.infoukes.com/history/cossack_letter/ The Cossack Letter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160621224828/http://www.infoukes.com/history/cossack_letter/ |date=21 जून 2016 }} * {{Citation |title=The Zaporozhian Letter to the Turkish Sultan: Historical Commentary and Linguistic Analysis |url=http://home.uchicago.edu/~vfriedm/Articles/015Friedman78.pdf |first=विक्टर ए. |last=फ्रीडमैन |journal=स्लाविका हिएरोसोलिमिटाना |volume=2 |publisher=मैग्नेस प्रेस|year=1978 |pages=25–38 |access-date=2011-11-15}}. A detailed analysis of the letter and its different variants. * [http://bubelo.in.ua/essay/cossacks/ History of the painting] {{in lang|ru}} * [https://web.archive.org/web/20070708083850/http://culture.mincult.ru/formp.asp?ID=60&full ''Reply of the Zaporozhian Cossacks'']. ''Outstanding Paintings''. सेंट पीटर्सबर्ग, 1966. p.&nbsp;271 {{in lang|ru}} * [https://www.youtube.com/watch?v=Gy9feM9gMOM Versified version of the letter sung by singer-songwriter Léo Ferré and choir (1972)] [[श्रेणी:राजनैतिक कला]] fd7smeux3890001c0pr4w8oo69sou9n मोहसिना किदवई 0 1610913 6537777 6537567 2026-04-08T16:47:00Z SM7 89247 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:जीवित लोग]] हटाई 6537777 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Mohsina Kidwai (cropped).jpg|अंगूठाकार]] '''मोहसिना किदवई''' (1 जनवरी 1932 - 8 अप्रैल 2026) [[उत्तर प्रदेश]] के [[बाराबंकी जिला|बाराबंकी जिले]] से [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] पार्टी की एक भारतीय राजनीतिज्ञ और पूर्व केंद्रीय मंत्री एवं सांसद थीं। उन्होंने प्रधानमंत्री [[इन्दिरा गांधी|इंदिरा गांधी]] और [[राजीव गांधी]] के कार्यकाल में केंद्रीय मंत्री के रूप में कई महत्वपूर्ण विभागों का कार्यभार संभाला। वह उत्तर प्रदेश के [[मेरठ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मेरठ]] निर्वाचन क्षेत्र से [[छठी लोक सभा|छठी लोकसभा]] के लिए चुनी गईं और [[सातवीं लोक सभा|सातवीं]] और [[आठवीं लोक सभा|आठवीं लोकसभा]] में भी अपनी सीट बरकरार रखी।<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/noida/senior-congress-leader-and-former-central-minister-mohsina-kidwai-death-in-hospital/articleshow/130101771.cms|title=वरिष्‍ठ कांग्रेस नेता मोहसिना किदवई का निधन, 3 बार मेरठ से रहीं सांसद, नोएडा में निकलेगी अंतिम यात्रा|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2026-04-08}}</ref> उन्होंने 2004 और 2016 के बीच [[छत्तीसगढ़]] <sup>,</sup> <ref name="RS">{{Cite web|url=http://164.100.24.167:8080/members/Website/Mainweb.asp?mpcode=1955|title=Website of SMT. MOHSINA KIDWAI, Member of Parliament (Rajya Sabha)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205224401/http://164.100.24.167:8080/members/Website/Mainweb.asp?mpcode=1955|archive-date=5 February 2012|access-date=15 June 2007}}</ref> से [[राज्य सभा|राज्यसभा]] सदस्य के रूप में भी कार्य किया। == इन्हें भी देखें == * [[भारत में इस्लाम]] * [[भारत में इस्लामी शासन]] == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के लोकसभा सदस्य]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश विधान परिषद के सदस्य]] [[श्रेणी:भारत सरकार के मंत्री]] [[श्रेणी:८वीं लोक सभा के सदस्य]] [[श्रेणी:७वीं लोक सभा के सदस्य]] [[श्रेणी:६ठी लोक सभा के सदस्य]] [[श्रेणी:1932 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय मुस्लिम]] 7gjhqnquwrugvhozi6rz3pggtugnlet 6537781 6537777 2026-04-08T16:51:35Z SM7 89247 सुधार किया गया 6537781 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Mohsina Kidwai (cropped).jpg|अंगूठाकार]] '''मोहसिना किदवई''' (1 जनवरी 1932 — 8 अप्रैल 2026) [[उत्तर प्रदेश]] के [[बाराबंकी जिला|बाराबंकी जिले]] से [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] पार्टी की एक भारतीय राजनीतिज्ञ और पूर्व केंद्रीय मंत्री एवं सांसद थीं। उन्होंने प्रधानमंत्री [[इन्दिरा गांधी|इंदिरा गांधी]] और [[राजीव गांधी]] के कार्यकाल में केंद्रीय मंत्री के रूप में कई महत्वपूर्ण विभागों का कार्यभार सँभाला। वह उत्तर प्रदेश के [[मेरठ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मेरठ]] निर्वाचन क्षेत्र से [[छठी लोक सभा|छठी लोकसभा]] के लिए चुनी गईं और उन्होंने [[सातवीं लोक सभा|सातवीं]] और [[आठवीं लोक सभा|आठवीं लोकसभा]] में भी अपनी सीट बरकरार रखी।<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/noida/senior-congress-leader-and-former-central-minister-mohsina-kidwai-death-in-hospital/articleshow/130101771.cms|title=वरिष्‍ठ कांग्रेस नेता मोहसिना किदवई का निधन, 3 बार मेरठ से रहीं सांसद, नोएडा में निकलेगी अंतिम यात्रा|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2026-04-08}}</ref> उन्होंने 2004 और 2016 के बीच [[छत्तीसगढ़]] <sup>,</sup> <ref name="RS">{{Cite web|url=http://164.100.24.167:8080/members/Website/Mainweb.asp?mpcode=1955|title=Website of SMT. MOHSINA KIDWAI, Member of Parliament (Rajya Sabha)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205224401/http://164.100.24.167:8080/members/Website/Mainweb.asp?mpcode=1955|archive-date=5 February 2012|access-date=15 June 2007}}</ref> से [[राज्य सभा|राज्यसभा]] सदस्य के रूप में भी कार्य किया। == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:1932 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय मुस्लिम]] [[श्रेणी:६ठी लोक सभा के सदस्य]] [[श्रेणी:७वीं लोक सभा के सदस्य]] [[श्रेणी:८वीं लोक सभा के सदस्य]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के लोकसभा सदस्य]] [[श्रेणी:भारत सरकार के मंत्री]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश विधान परिषद के सदस्य]] odnb2ntksbbph45bu24mn4fnbm82n18 6537784 6537781 2026-04-08T16:53:36Z SM7 89247 [[सदस्य:SM7/stubsorter|Stubsorter]] द्वारा {{India-politician-stub}} टैग जोड़ा गया। 6537784 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Mohsina Kidwai (cropped).jpg|अंगूठाकार]] '''मोहसिना किदवई''' (1 जनवरी 1932 — 8 अप्रैल 2026) [[उत्तर प्रदेश]] के [[बाराबंकी जिला|बाराबंकी जिले]] से [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] पार्टी की एक भारतीय राजनीतिज्ञ और पूर्व केंद्रीय मंत्री एवं सांसद थीं। उन्होंने प्रधानमंत्री [[इन्दिरा गांधी|इंदिरा गांधी]] और [[राजीव गांधी]] के कार्यकाल में केंद्रीय मंत्री के रूप में कई महत्वपूर्ण विभागों का कार्यभार सँभाला। वह उत्तर प्रदेश के [[मेरठ लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मेरठ]] निर्वाचन क्षेत्र से [[छठी लोक सभा|छठी लोकसभा]] के लिए चुनी गईं और उन्होंने [[सातवीं लोक सभा|सातवीं]] और [[आठवीं लोक सभा|आठवीं लोकसभा]] में भी अपनी सीट बरकरार रखी।<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/noida/senior-congress-leader-and-former-central-minister-mohsina-kidwai-death-in-hospital/articleshow/130101771.cms|title=वरिष्‍ठ कांग्रेस नेता मोहसिना किदवई का निधन, 3 बार मेरठ से रहीं सांसद, नोएडा में निकलेगी अंतिम यात्रा|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2026-04-08}}</ref> उन्होंने 2004 और 2016 के बीच [[छत्तीसगढ़]] <sup>,</sup> <ref name="RS">{{Cite web|url=http://164.100.24.167:8080/members/Website/Mainweb.asp?mpcode=1955|title=Website of SMT. MOHSINA KIDWAI, Member of Parliament (Rajya Sabha)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205224401/http://164.100.24.167:8080/members/Website/Mainweb.asp?mpcode=1955|archive-date=5 February 2012|access-date=15 June 2007}}</ref> से [[राज्य सभा|राज्यसभा]] सदस्य के रूप में भी कार्य किया। == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:1932 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय मुस्लिम]] [[श्रेणी:६ठी लोक सभा के सदस्य]] [[श्रेणी:७वीं लोक सभा के सदस्य]] [[श्रेणी:८वीं लोक सभा के सदस्य]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के लोकसभा सदस्य]] [[श्रेणी:भारत सरकार के मंत्री]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश विधान परिषद के सदस्य]] {{India-politician-stub}} d9962cep34plczjk3lfe7lw5vb511g8 इवान माज़ेपा 0 1610918 6537681 6537599 2026-04-08T13:28:00Z चाहर धर्मेंद्र 703114 कुछ स्रोत सुधारे 6537681 wikitext text/x-wiki {{काम जारी|date=अप्रैल 2026}} {{Infobox officeholder | name = इवान माज़ेपा | native_name_lang = uk | native_name = {{nobold|{{lang|uk|Іван Мазепа|italic=no}}}} | image = Iwan Mazepa crop.jpg | caption = 1706 में माज़ेपा | order = ज़ापोरोज़ियन सेना का हेटमैन | term_start = 25 जुलाई 1687 | term_end = 2 अक्टूबर 1709 (मृत्यु) | predecessor = इवान समोयलोविच | successor = {{ubl | इवान स्कोरोपाडस्की | पाइलिप ओरलिक ([[निर्वासित सरकार|निर्वासन में]])}} | birth_date = {{birth date|1639|3|30|df=yes}} | birth_place = माज़ेपिंट्सी, पोलिश-लिथुआनियन कॉमनवेल्थ (अब [[यूक्रेन]] में ) | death_date = {{Death date and age|df=yes|1709|10|2|1639|3|30}} | death_place = बेंडर, मोल्डाविया की रियासत | spouse = {{Marriage|हन्ना पोलोवेट्स|1668|1702|end=died}} <!-- |religion = [[Eastern Orthodox]] -->| alma_mater = [[कीव-मोहिला अकादमी का राष्ट्रीय विश्वविद्यालय|कीव मोहिला अकादमी]] | relatives = माज़ेपा परिवार | signature = Ivan Mazepa Signature.svg | awards = {{Plainlist| * श्वेत ईगल का आदेश * संत एंड्रयू प्रेरित प्रथम-पुनर्गठित का आदेश * पवित्र रोमन साम्राज्य के राजकुमार }} | allegiance = कोसैक हेटमनाते | battles = {{Collapsible list|title = {{Nobold|सूची देखें}}| {{Tree list}} * पोलिश-ओटोमन युद्ध (1672-1676){{sfn|Ohloblyn|1960|p=15}} * रूस-तुर्की युद्ध (1672-1681) ** चिहिरिन अभियान (1676){{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=15}} ** चिहिरिन अभियान (1677) ** चिहिरिन अभियान (1678){{sfn|Ohloblyn|1960|p=17}} * रूस-तुर्की युद्ध (1686-1700) ** क्रीमिया अभियान (1687-1689) ** क्यज़ीकरमेन अभियान (1690) ** अज़ोव अभियान (1695){{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=130}} ** क्यज़ीकरमेन अभियान (1695){{sfn|Tairova-Yakovleva|2007|p=267}} ** [अज़ोव की घेराबंदी (1696) * [[ग्रेट नॉर्थर्न युद्ध |महान उत्तरी युद्ध]] ** पालिय विद्रोह{{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=6}} ** पोलैंड में गृहयुद्ध (1704-1706){{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=167}} ** ग्रोडनो का अभियान ** पोल्टावा की लड़ाई {{Tree list/end}} }} }} '''इवान स्टेपनोविच माज़ेपा''' (30 मार्च 1639 – 2 अक्टूबर 1709) एक यूक्रेनी सैन्य, राजनीतिक और नागरिक नेता थे, जिन्होंने 1687 से 1709 तक कोसैक हेटमानाते के हेटमैन के रूप में कार्य किया। उनके लंबे और स्थिर शासनकाल में यूक्रेन ने आर्थिक और राजनीतिक पतन से उबरने का दौर देखा। अपने शासनकाल के अधिकांश समय में रूस के प्रति वफादार रहने वाले माज़ेपा के ज़ार पीटर प्रथम के साथ घनिष्ठ संबंध तब बिगड़ गए जब पीटर प्रथम के प्रशासनिक सुधारों ने धीरे-धीरे माज़ेपा और हेटमानाते की स्वायत्तता को कम कर दिया। 1708 में, माज़ेपा ने पीटर प्रथम के साथ अपना गठबंधन तोड़ दिया और स्वीडन के चार्ल्स XII का साथ दिया। यह कदम उन्होंने इसलिए उठाया क्योंकि ज़ार ने बढ़ते स्वीडिश सैनिकों के विरुद्ध हेटमानाते की रक्षा करने से इनकार कर दिया था और इसके बजाय यूक्रेन के अधिकांश हिस्से को जलाने का आदेश दिया था ताकि स्वीडिश सैनिकों को आपूर्ति और शीतकालीन शिविरों तक पहुँचने से रोका जा सके। 1709 में पोल्टावा की लड़ाई में स्वीडन की हार के बाद, माज़ेपा मोल्डाविया में निर्वासन में चले गए, और उसी वर्ष वहीं उनकी मृत्यु हो गई। उनके इस निर्वासन के राजनीतिक परिणाम गहरे और बहुआयामी थे, जिन्हें यूक्रेन और रूस दोनों के राष्ट्रीय इतिहास में स्पष्ट रूप से देखा जा सकता है। माज़ेपा के जीवन की ऐतिहासिक घटनाओं ने अनेक साहित्यिक, कलात्मक और संगीत रचनाओं को प्रेरित किया, और स्वयं माज़ेपा हेटमैन कला के संरक्षक के रूप में भी प्रसिद्ध रहे। रूसी ऑर्थोडॉक्स चर्च ने 1708 में माज़ेपा के नाम पर अभिशाप (बहिष्कार) लगा दिया, और आज भी इसे रद्द करने से इनकार करता है। वहीं, कॉन्स्टेंटिनोपल की पारिस्थितिक पितृसत्ता ने इस अभिशाप को मान्यता नहीं दी, क्योंकि इसे उन्होंने गैरकानूनी और राजनीतिक उद्देश्यों से थोपे गए निर्णय के रूप में देखा, जो राजनीतिक और वैचारिक दमन का साधन था और जिसका कोई धार्मिक, धर्मशास्त्रीय या विधिक आधार नहीं था।<ref>{{cite web|title="Ukraine has always been the canonical territory of the Ecumenical Patriarchate"|url=https://www.ecupatria.org/2018/09/20/ukraine-has-always-been-the-canonical-territory-of-the-ecumenical-patriarchate/|website=विश्व चर्च परिषद में पारिस्थितिक पितृसत्ता का स्थायी प्रतिनिधिमंडल|date=20 सितंबर 2018 |language=en|access-date=2 मई 2022}}</ref> 18वीं शताब्दी से यूक्रेन में स्वतंत्रता समर्थक और रूसी विरोधी तत्वों को अपमानजनक रूप से माज़ेपिंट्सी (रूसी: Мазепинцы, शाब्दिक अर्थ 'माज़ेपिस्ट') कहा जाता था।<ref> {{cite book| last1 = मैगोक्सी, | first1 = पॉल रॉबर्ट| year = 1996| title = History of Ukraine: The Land and Its Peoples| url = https://books.google.com/books?id=Z0mKRsElYNkC| edition = 2| location = टोरंटो| publisher =यूनिवर्सिटी ऑफ टोरंटो प्रेस| publication-date = 2010| isbn = 9781442698796| access-date = 21 March 2017| quote = The terms mazepintsi (Mazepaites) and mazepinstvo (Mazepaism) came to be used in imperial Russian, Soviet Marxist, and even post Communist Russian discourse as synonyms of treachery toward the state and opportunistic separatism.}}</ref><ref>Compare: {{cite news| last1 = लेव | first1 = क्रिस्टीना| title = Ukraine's Navy, despite difficulties, forges ahead with media center| url = http://ukrweekly.com/archive/pdf3/1996/The_Ukrainian_Weekly_1996-04.pdf| work = यूक्रेनी साप्ताहिक| series = 4| volume = 64| location = जर्सी सिटी, न्यू जर्सी| publisher = यूक्रेनी राष्ट्रीय संघ इंक.| date = 28 जनवरी 1996| page = 2| issn = 0273-9348| access-date = 21 मार्च 2017| quote = '[...] Sevastopil TV and Radio are fond of running interviews with BSF seamen calling Ukrainian Navy personnel "nationalists, Banderites and Mazepivtsi."'| archive-date = 29 दिसंबर 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20171229010937/http://ukrweekly.com/archive/pdf3/1996/The_Ukrainian_Weekly_1996-04.pdf| url-status = dead}}</ref> सोवियत काल के दौरान यूक्रेनी इतिहास लेखन में माज़ेपा के व्यक्तित्व को हाशिए पर रखा गया, लेकिन 1991 के बाद स्वतंत्र यूक्रेन में उनकी छवि धीरे-धीरे पुनर्स्थापित होने लगी है। ==सन्दर्भ== {{Reflist|20em}} ==ग्रन्थसूची== {{refbegin|2|indent=yes}} ===किताबें=== * {{Cite book|last=पावलेंको|first=सेरही|title=Іван Мазепа. Прижиттєві зображення гетьмана та його наближних|trans-title=Ivan Mazepa. Contemporary depictions of the hetman and his kin|date=2018|location= कीव |isbn=978-966-577-262-0}} * {{Cite book|last=मैनिंग |first=क्लेरेंस|title=Hetman of Ukraine: Ivan Mazepa|location= न्यूयॉर्क |publisher=बुकमैन एसोसिएट्स.|date=1957}} * {{Cite book |last= ताईरोवा-याकोवलेवा |first=तातियाना|title=Ivan Mazepa and the Russian Empire|isbn=978-0-2280-0309-0|date=2020|publisher=इवान माज़ेपा और रूसी साम्राज्य}} * {{Cite book |last= ताईरोवा-याकोवलेवा |first=तातियाना|title=Мазепа|trans-title=Mazepa|isbn=978-5-235-02966-8|date=2007|publisher= मोलोडाया गवार्डिया (प्रकाशक)|location=मॉस्को|lang=ru}} * {{cite book|last=याकोवेंको|first=नतालिया|title=Нарис історії середньовічної та ранньомодерної України|trans-title=An Outline History of Medieval and Early Modern Ukraine|language=uk|date=2006|edition=3rd|location=[[कीव]]|publisher= क्रिटिका |isbn=966-7679-82-9}} * [[मिखाइलो ह्रुशेव्स्की]], ''Illustrated history of Ukraine.'' "BAO". डोनेट्स्क, 2003. {{ISBN|966-548-571-7}} * ओरेस्ट सबटेलनी, ''The Mazepists: Ukrainian Separatism in the Early Eighteenth Century'' (1981). * {{Cite book |last=नॉर्डमैन |first=क्लाउड |url=https://www.google.com/books/edition/Charles_XII_et_l_Ukraine_de_Mazepa/bJUKAQAAIAAJ |title=Charles XII et l'Ukraine de Mazepa |date=1958 |publisher=द्रोइट और न्यायशास्त्र की सामान्य पुस्तकालय|language=fr |trans-title=Charles XII and Mazepa's Ukraine|oclc=4224523}} * {{Cite book|last=पावलेंको|first=सेरही|title=Іван Мазепа|trans-title=Ivan Mazepa|language=uk|isbn=966-7217-84-1|date=2003|location=कीव|publisher=[[wikidata:Vydavnychyi dim “Alternatyvy”|अल्टरनेटीवी]]}} * {{Cite book|last=मैगोक्सी |first=पॉल रॉबर्ट|title=A History of Ukraine: The Land and Its Peoples|edition=2nd|publisher=टोरंटो विश्वविद्यालय प्रेस|date=2010|isbn=978-1-4426-1021-7}} * {{Cite book|last=कोर्निएन्को|first=ओलेह|editor-last=स्मोलिय|editor-first=वैलेरी|title=Гетьман Іван Мазепа: постать, оточення, епоха|trans-title=Hetman Ivan Mazepa: Person, Surroundings, Era|chapter=Сумський полк та події сіверсько-слобожанського походу Карла ХІІ|trans-chapter=Sumy Regiment and the Events of the Severian-Sloboda Ukraine Campaign of Karl XII|date=2008|location=कीव|isbn=978-966-02-5042-0|language=uk}} * {{Cite book|last=चुखलिब|first=तारास|editor-last=स्मोलिय|editor-first=वैलेरी|title=Гетьман Іван Мазепа: постать, оточення, епоха|trans-title=Hetman Ivan Mazepa: Person, Surroundings, Era|chapter=Український гетьманат у Великій Північній війні 1700–1721 рр.: проблеми міжнародного та воєнно-політичного становища|trans-chapter=The Ukrainian Hetmanate during the Great Northern War of 1700-1721: international and military-political issues|date=2008|location=कीव|isbn=978-966-02-5042-0|language=uk}} * {{Cite book|last=कोवालेवस्का |first=ओल्हा|editor-last=स्मोलिय|editor-first=वैलेरी|title=Гетьман Іван Мазепа: постать, оточення, епоха|trans-title=Hetman Ivan Mazepa: Person, Surroundings, Era|chapter=Дослідження іконографії Івана Мазепи за матеріалами листування Т. Цяловської та С. Білоконя|trans-chapter=A study of the iconography of Ivan Mazepa according to the letters of T. Tsialovska and S. Bilokin|date=2008|location=कीव|isbn=978-966-02-5042-0|language=uk}} * {{Cite book|last=प्लोखी |first=सेरही|title=Poltava 1709: The Battle and the Myth|chapter=Poltava: The Battle That Never Ends|date=2012|publisher=हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस|isbn=978-1932650099}} * {{Cite book|last=प्लोखी |first=सेरही|title=The Origins of the Slavic Nations: Premodern Identities in Russia, Ukraine and Belarus|publisher=कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस|date=2006|isbn=978-0-511-24704-0}} * {{Cite book|last=प्लोखी |first=सेरही|editor-last=कोहुत |editor-first=ज़ेनोन|title=Eighteenth-Century Ukraine: New Perspectives on Social, Cultural, and Intellectual History|chapter="In the Name of the Beloved Fatherland": The Loyalty and Treason of Ivan Mazepa|date=2023|publisher=मैकगिल-क्वीन्स यूनिवर्सिटी प्रेस|isbn=978-0-2280-1743-1}} * {{Cite book|last=ओह्लोब्लिन |first=अलेक्जेंडर|title=Гетьман Іван Мазепа та його доба|trans-title=Hetman Ivan Mazepa and His Era|date=1960|lang=uk|publisher=यूक्रेन के लिए चार स्वतंत्रताओं की रक्षा के लिए संगठन|location=[[न्यूयॉर्क नगर|न्यूयॉर्क]]}} ===पत्रिकाएँ=== * {{Cite journal |last=कोरोपेकी |first=रोमन |date=1990 |title=The Slap, the Feral Child, and the Steed: Pasek Settles Accounts with Mazepa |url=https://slavic.ucla.edu/wp-content/uploads/2015/08/Roman3.pdf |journal=हार्वर्ड यूक्रेनी अध्ययन |volume=14 |issue=3/4 |pages=415–426}} * {{Cite journal |last=शुमीलो|first=सेरही|date=2016|journal=Сіверянський Літопис|trans-journal=Severian Chronicle|volume=6|issue=132|lang=uk|title=Нове джерело до біографії І. Мазепи та історії зв’язків української козацької старшини з центром православного чернецтва на Афоні|trans-title=A new source of the biography of Ivan Mazepa and the history of the relationship of the Cossack starshyna with the centre of Orthodox monasticism on Athos|issn=2518-7430}} * थॉमस एम. प्राइमाक, "Voltaire on Mazepa and Early Eighteenth Century Ukraine," ''कैनेडियन जर्नल ऑफ हिस्ट्री'', XLVII, 2 (2012), 259–83. * थॉमस एम. प्राइमाक, "The Cossack Hetman: Ivan Mazepa in History and Legend from Peter to Pushkin," ''द हिस्टोरियन'', LXXVI, 2 (2014), 237–77. * थॉमस एम. प्राइमाक, “Who Betrayed Whom? Or, Who remained Loyal to What? Tsar Peter vs. Hetman Mazepa,” ''अठारहवीं शताब्दी अध्ययन'', LV, 3 (2022), 359–76. {{refend}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{commons category|Ivan Mazepa}} * {{Cite EB1911|wstitle= Mazepa-Koledinsky, Ivan Stepanovich | volume= 17 |last= Bain |first= Robert Nisbet |author-link= Robert Nisbet Bain| page = 942 |short= 1 }} *[http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\M\A\MazepaIvan.htm माज़ेपा] में ऑलेक्ज़ेंडर ओह्लोब्लिन द्वारा यूक्रेन के विश्वकोश *[http://www.mazepa.name/ The Name of Ivan Mazepa] {{in lang|uk}} *[http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1424&fuseaction=topics.publications&doc_id=566919&group_id=7718 Re-Fighting the Northern War: The Celebration of the Battle of Poltava in Russia. Tatiana Tairova-Yakovleva, Professor, Department of History, St. Petersburg State University. Author: Joseph Dresen (Kennan Institute)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100620182244/http://wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1424&fuseaction=topics.publications&doc_id=566919&group_id=7718 |date=20 June 2010 }} * वेलिचेंको, एस. ''[http://historians.in.ua/index.php/doslidzhennya/326-stephen-velychenko-the-battle-of-poltava-and-the-decline-of-cossack-ukraine-in-light-of-russian-and-english-methods-of-rule-in-their-borderlands-1707-1914 The Battle of Poltava and the Decline of Cossack-Ukraine in light of Russian and English methods of rule in their Borderlands (1707–1914)]''. historians.in.ua. 5 जुलाई 2012. {| cellpadding="4" style="clear:both; background-color: white; border-style: solid; border-color:blue; border-width:2px; vertical-align:top; text-align:center; border-collapse: collapse; width:100%; margin-top:3px" |- | width="25%" | पूर्ववर्ती <br/>इवान समोयलोविच | width="10%" | [[File:Herb Viyska Zaporozkogo (Alex K).svg|50px]] | width="20%" | '''ज़ापोरोज़ियन सेना के हेटमैन'''<br/>1687–1709 | width="10%" | [[File:Herb Viyska Zaporozkogo (Alex K).svg|50px]] | width="25%" | उत्तराधिकारी<br/>इवान स्कोरोपाडस्की <small>''(हेटमैनेट में)''</small><br/>पाइलिप ऑर्लिक <small>''(निर्वासन में)''</small> |} 5n3dn6reso4b0si0l0yrnc2fv2l59sj 6537685 6537681 2026-04-08T13:40:00Z चाहर धर्मेंद्र 703114 जन्म और वंश 6537685 wikitext text/x-wiki {{काम जारी|date=अप्रैल 2026}} {{Infobox officeholder | name = इवान माज़ेपा | native_name_lang = uk | native_name = {{nobold|{{lang|uk|Іван Мазепа|italic=no}}}} | image = Iwan Mazepa crop.jpg | caption = 1706 में माज़ेपा | order = ज़ापोरोज़ियन सेना का हेटमैन | term_start = 25 जुलाई 1687 | term_end = 2 अक्टूबर 1709 (मृत्यु) | predecessor = इवान समोयलोविच | successor = {{ubl | इवान स्कोरोपाडस्की | पाइलिप ओरलिक ([[निर्वासित सरकार|निर्वासन में]])}} | birth_date = {{birth date|1639|3|30|df=yes}} | birth_place = माज़ेपिंट्सी, पोलिश-लिथुआनियन कॉमनवेल्थ (अब [[यूक्रेन]] में ) | death_date = {{Death date and age|df=yes|1709|10|2|1639|3|30}} | death_place = बेंडर, मोल्डाविया की रियासत | spouse = {{Marriage|हन्ना पोलोवेट्स|1668|1702|end=died}} <!-- |religion = [[Eastern Orthodox]] -->| alma_mater = [[कीव-मोहिला अकादमी का राष्ट्रीय विश्वविद्यालय|कीव मोहिला अकादमी]] | relatives = माज़ेपा परिवार | signature = Ivan Mazepa Signature.svg | awards = {{Plainlist| * श्वेत ईगल का आदेश * संत एंड्रयू प्रेरित प्रथम-पुनर्गठित का आदेश * पवित्र रोमन साम्राज्य के राजकुमार }} | allegiance = कोसैक हेटमनाते | battles = {{Collapsible list|title = {{Nobold|सूची देखें}}| {{Tree list}} * पोलिश-ओटोमन युद्ध (1672-1676){{sfn|Ohloblyn|1960|p=15}} * रूस-तुर्की युद्ध (1672-1681) ** चिहिरिन अभियान (1676){{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=15}} ** चिहिरिन अभियान (1677) ** चिहिरिन अभियान (1678){{sfn|Ohloblyn|1960|p=17}} * रूस-तुर्की युद्ध (1686-1700) ** क्रीमिया अभियान (1687-1689) ** क्यज़ीकरमेन अभियान (1690) ** अज़ोव अभियान (1695){{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=130}} ** क्यज़ीकरमेन अभियान (1695){{sfn|Tairova-Yakovleva|2007|p=267}} ** [अज़ोव की घेराबंदी (1696) * [[ग्रेट नॉर्थर्न युद्ध |महान उत्तरी युद्ध]] ** पालिय विद्रोह{{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=6}} ** पोलैंड में गृहयुद्ध (1704-1706){{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=167}} ** ग्रोडनो का अभियान ** पोल्टावा की लड़ाई {{Tree list/end}} }} }} '''इवान स्टेपनोविच माज़ेपा''' (30 मार्च 1639 – 2 अक्टूबर 1709) एक यूक्रेनी सैन्य, राजनीतिक और नागरिक नेता थे, जिन्होंने 1687 से 1709 तक कोसैक हेटमानाते के हेटमैन के रूप में कार्य किया। उनके लंबे और स्थिर शासनकाल में यूक्रेन ने आर्थिक और राजनीतिक पतन से उबरने का दौर देखा। अपने शासनकाल के अधिकांश समय में रूस के प्रति वफादार रहने वाले माज़ेपा के ज़ार पीटर प्रथम के साथ घनिष्ठ संबंध तब बिगड़ गए जब पीटर प्रथम के प्रशासनिक सुधारों ने धीरे-धीरे माज़ेपा और हेटमानाते की स्वायत्तता को कम कर दिया। 1708 में, माज़ेपा ने पीटर प्रथम के साथ अपना गठबंधन तोड़ दिया और स्वीडन के चार्ल्स XII का साथ दिया। यह कदम उन्होंने इसलिए उठाया क्योंकि ज़ार ने बढ़ते स्वीडिश सैनिकों के विरुद्ध हेटमानाते की रक्षा करने से इनकार कर दिया था और इसके बजाय यूक्रेन के अधिकांश हिस्से को जलाने का आदेश दिया था ताकि स्वीडिश सैनिकों को आपूर्ति और शीतकालीन शिविरों तक पहुँचने से रोका जा सके। 1709 में पोल्टावा की लड़ाई में स्वीडन की हार के बाद, माज़ेपा मोल्डाविया में निर्वासन में चले गए, और उसी वर्ष वहीं उनकी मृत्यु हो गई। उनके इस निर्वासन के राजनीतिक परिणाम गहरे और बहुआयामी थे, जिन्हें यूक्रेन और रूस दोनों के राष्ट्रीय इतिहास में स्पष्ट रूप से देखा जा सकता है। माज़ेपा के जीवन की ऐतिहासिक घटनाओं ने अनेक साहित्यिक, कलात्मक और संगीत रचनाओं को प्रेरित किया, और स्वयं माज़ेपा हेटमैन कला के संरक्षक के रूप में भी प्रसिद्ध रहे। रूसी ऑर्थोडॉक्स चर्च ने 1708 में माज़ेपा के नाम पर अभिशाप (बहिष्कार) लगा दिया, और आज भी इसे रद्द करने से इनकार करता है। वहीं, कॉन्स्टेंटिनोपल की पारिस्थितिक पितृसत्ता ने इस अभिशाप को मान्यता नहीं दी, क्योंकि इसे उन्होंने गैरकानूनी और राजनीतिक उद्देश्यों से थोपे गए निर्णय के रूप में देखा, जो राजनीतिक और वैचारिक दमन का साधन था और जिसका कोई धार्मिक, धर्मशास्त्रीय या विधिक आधार नहीं था।<ref>{{cite web|title="Ukraine has always been the canonical territory of the Ecumenical Patriarchate"|url=https://www.ecupatria.org/2018/09/20/ukraine-has-always-been-the-canonical-territory-of-the-ecumenical-patriarchate/|website=विश्व चर्च परिषद में पारिस्थितिक पितृसत्ता का स्थायी प्रतिनिधिमंडल|date=20 सितंबर 2018 |language=en|access-date=2 मई 2022}}</ref> 18वीं शताब्दी से यूक्रेन में स्वतंत्रता समर्थक और रूसी विरोधी तत्वों को अपमानजनक रूप से माज़ेपिंट्सी (रूसी: Мазепинцы, शाब्दिक अर्थ 'माज़ेपिस्ट') कहा जाता था।<ref> {{cite book| last1 = मैगोक्सी, | first1 = पॉल रॉबर्ट| year = 1996| title = History of Ukraine: The Land and Its Peoples| url = https://books.google.com/books?id=Z0mKRsElYNkC| edition = 2| location = टोरंटो| publisher =यूनिवर्सिटी ऑफ टोरंटो प्रेस| publication-date = 2010| isbn = 9781442698796| access-date = 21 March 2017| quote = The terms mazepintsi (Mazepaites) and mazepinstvo (Mazepaism) came to be used in imperial Russian, Soviet Marxist, and even post Communist Russian discourse as synonyms of treachery toward the state and opportunistic separatism.}}</ref><ref>Compare: {{cite news| last1 = लेव | first1 = क्रिस्टीना| title = Ukraine's Navy, despite difficulties, forges ahead with media center| url = http://ukrweekly.com/archive/pdf3/1996/The_Ukrainian_Weekly_1996-04.pdf| work = यूक्रेनी साप्ताहिक| series = 4| volume = 64| location = जर्सी सिटी, न्यू जर्सी| publisher = यूक्रेनी राष्ट्रीय संघ इंक.| date = 28 जनवरी 1996| page = 2| issn = 0273-9348| access-date = 21 मार्च 2017| quote = '[...] Sevastopil TV and Radio are fond of running interviews with BSF seamen calling Ukrainian Navy personnel "nationalists, Banderites and Mazepivtsi."'| archive-date = 29 दिसंबर 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20171229010937/http://ukrweekly.com/archive/pdf3/1996/The_Ukrainian_Weekly_1996-04.pdf| url-status = dead}}</ref> सोवियत काल के दौरान यूक्रेनी इतिहास लेखन में माज़ेपा के व्यक्तित्व को हाशिए पर रखा गया, लेकिन 1991 के बाद स्वतंत्र यूक्रेन में उनकी छवि धीरे-धीरे पुनर्स्थापित होने लगी है। ==प्रारंभिक जीवन== [[File:Mazepa Marina Mariya Magdalina.jpg|thumb|left|upright=0.65|Maryna Mokiievska, later known as Mariia Mahdalena, Mazepa's mother]] ===जन्म और वंश=== इवान माज़ेपा का जन्म 30 मार्च 1639 (पुराने कैलेंडर के अनुसार 20 मार्च) को बिला त्सेरक्वा के निकट स्थित माज़ेपिंट्सी नामक गाँव में हुआ था, जो उस समय पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमंडल के कीव प्रांत का हिस्सा था। वे एक प्रतिष्ठित कुलीन माज़ेपा परिवार से संबंधित थे।{{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|pages=4}} उनके पिता, स्टेपन एडम माज़ेपा-कालेडिंस्की,<ref name=loc1>{{Cite web|title=Перевернута шахівниця. Дипломатичні місії Івана Мазепи|date=2026-03-20|url=https://localhistory.org.ua/texts/statti/perevernuta-shakhivnitsia/|access-date=2026-03-22}}</ref> खमेलनित्स्की विद्रोह के दौरान बिला त्सेरक्वा के नगर ओटामन के पद पर आसीन थे, जबकि उनकी माता, मरीना मोकीवस्का, कोसैक वंश से थीं। पति की मृत्यु के पश्चात मरीना ने धार्मिक जीवन अपनाया और कीव स्थित पेचेर्स्क एसेंशन मठ की हेगुमेन बनीं, जहाँ वे अपने मठवासी नाम मारिया महदलेना के रूप में विख्यात हुईं। दंपति की एक कन्या, ओलेक्सांद्रा, भी थी, जो माज़ेपा की छोटी बहन थीं।{{sfn|Pavlenko|2003|p=12}} इवान माज़ेपा ने अपने पूरे जीवनकाल में “कुर्च” नामक कुल-चिह्न (प्रतीक चिन्ह) का उपयोग किया, जो संभवतः बुलिहा-कुर्सेविच परिवार से विरासत में प्राप्त हुआ था। इस परिवार के सदस्य 1578 से 1618 के बीच बिला त्सेरक्वा के स्टारोस्ट (प्रशासक) के रूप में कार्यरत रहे थे, जिससे इस प्रतीक की ऐतिहासिक प्रतिष्ठा और भी बढ़ जाती है। वर्ष 1707 में माज़ेपा के इस कुल-चिह्न की औपचारिक पुष्टि जोसेफ प्रथम, पवित्र रोमन सम्राट, द्वारा की गई। इसी अवसर पर माज़ेपा को पवित्र रोमन साम्राज्य के राजकुमार की उपाधि से भी सम्मानित किया गया,<ref name=loc>{{Cite web|title=Герб Івана Мазепи із багатьма невідомими|date=2026-03-20|url=https://localhistory.org.ua/rubrics/artifact/gerb-ivana-mazepi-iz-bagatma-nevidomimi/|access-date=2026-03-22}}</ref> जो उनके राजनीतिक और सामाजिक महत्व का प्रतीक था। ==सन्दर्भ== {{Reflist|20em}} ==ग्रन्थसूची== {{refbegin|2|indent=yes}} ===किताबें=== * {{Cite book|last=पावलेंको|first=सेरही|title=Іван Мазепа. Прижиттєві зображення гетьмана та його наближних|trans-title=Ivan Mazepa. Contemporary depictions of the hetman and his kin|date=2018|location= कीव |isbn=978-966-577-262-0}} * {{Cite book|last=मैनिंग |first=क्लेरेंस|title=Hetman of Ukraine: Ivan Mazepa|location= न्यूयॉर्क |publisher=बुकमैन एसोसिएट्स.|date=1957}} * {{Cite book |last= ताईरोवा-याकोवलेवा |first=तातियाना|title=Ivan Mazepa and the Russian Empire|isbn=978-0-2280-0309-0|date=2020|publisher=इवान माज़ेपा और रूसी साम्राज्य}} * {{Cite book |last= ताईरोवा-याकोवलेवा |first=तातियाना|title=Мазепа|trans-title=Mazepa|isbn=978-5-235-02966-8|date=2007|publisher= मोलोडाया गवार्डिया (प्रकाशक)|location=मॉस्को|lang=ru}} * {{cite book|last=याकोवेंको|first=नतालिया|title=Нарис історії середньовічної та ранньомодерної України|trans-title=An Outline History of Medieval and Early Modern Ukraine|language=uk|date=2006|edition=3rd|location=[[कीव]]|publisher= क्रिटिका |isbn=966-7679-82-9}} * [[मिखाइलो ह्रुशेव्स्की]], ''Illustrated history of Ukraine.'' "BAO". डोनेट्स्क, 2003. {{ISBN|966-548-571-7}} * ओरेस्ट सबटेलनी, ''The Mazepists: Ukrainian Separatism in the Early Eighteenth Century'' (1981). * {{Cite book |last=नॉर्डमैन |first=क्लाउड |url=https://www.google.com/books/edition/Charles_XII_et_l_Ukraine_de_Mazepa/bJUKAQAAIAAJ |title=Charles XII et l'Ukraine de Mazepa |date=1958 |publisher=द्रोइट और न्यायशास्त्र की सामान्य पुस्तकालय|language=fr |trans-title=Charles XII and Mazepa's Ukraine|oclc=4224523}} * {{Cite book|last=पावलेंको|first=सेरही|title=Іван Мазепа|trans-title=Ivan Mazepa|language=uk|isbn=966-7217-84-1|date=2003|location=कीव|publisher=[[wikidata:Vydavnychyi dim “Alternatyvy”|अल्टरनेटीवी]]}} * {{Cite book|last=मैगोक्सी |first=पॉल रॉबर्ट|title=A History of Ukraine: The Land and Its Peoples|edition=2nd|publisher=टोरंटो विश्वविद्यालय प्रेस|date=2010|isbn=978-1-4426-1021-7}} * {{Cite book|last=कोर्निएन्को|first=ओलेह|editor-last=स्मोलिय|editor-first=वैलेरी|title=Гетьман Іван Мазепа: постать, оточення, епоха|trans-title=Hetman Ivan Mazepa: Person, Surroundings, Era|chapter=Сумський полк та події сіверсько-слобожанського походу Карла ХІІ|trans-chapter=Sumy Regiment and the Events of the Severian-Sloboda Ukraine Campaign of Karl XII|date=2008|location=कीव|isbn=978-966-02-5042-0|language=uk}} * {{Cite book|last=चुखलिब|first=तारास|editor-last=स्मोलिय|editor-first=वैलेरी|title=Гетьман Іван Мазепа: постать, оточення, епоха|trans-title=Hetman Ivan Mazepa: Person, Surroundings, Era|chapter=Український гетьманат у Великій Північній війні 1700–1721 рр.: проблеми міжнародного та воєнно-політичного становища|trans-chapter=The Ukrainian Hetmanate during the Great Northern War of 1700-1721: international and military-political issues|date=2008|location=कीव|isbn=978-966-02-5042-0|language=uk}} * {{Cite book|last=कोवालेवस्का |first=ओल्हा|editor-last=स्मोलिय|editor-first=वैलेरी|title=Гетьман Іван Мазепа: постать, оточення, епоха|trans-title=Hetman Ivan Mazepa: Person, Surroundings, Era|chapter=Дослідження іконографії Івана Мазепи за матеріалами листування Т. Цяловської та С. Білоконя|trans-chapter=A study of the iconography of Ivan Mazepa according to the letters of T. Tsialovska and S. Bilokin|date=2008|location=कीव|isbn=978-966-02-5042-0|language=uk}} * {{Cite book|last=प्लोखी |first=सेरही|title=Poltava 1709: The Battle and the Myth|chapter=Poltava: The Battle That Never Ends|date=2012|publisher=हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस|isbn=978-1932650099}} * {{Cite book|last=प्लोखी |first=सेरही|title=The Origins of the Slavic Nations: Premodern Identities in Russia, Ukraine and Belarus|publisher=कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस|date=2006|isbn=978-0-511-24704-0}} * {{Cite book|last=प्लोखी |first=सेरही|editor-last=कोहुत |editor-first=ज़ेनोन|title=Eighteenth-Century Ukraine: New Perspectives on Social, Cultural, and Intellectual History|chapter="In the Name of the Beloved Fatherland": The Loyalty and Treason of Ivan Mazepa|date=2023|publisher=मैकगिल-क्वीन्स यूनिवर्सिटी प्रेस|isbn=978-0-2280-1743-1}} * {{Cite book|last=ओह्लोब्लिन |first=अलेक्जेंडर|title=Гетьман Іван Мазепа та його доба|trans-title=Hetman Ivan Mazepa and His Era|date=1960|lang=uk|publisher=यूक्रेन के लिए चार स्वतंत्रताओं की रक्षा के लिए संगठन|location=[[न्यूयॉर्क नगर|न्यूयॉर्क]]}} ===पत्रिकाएँ=== * {{Cite journal |last=कोरोपेकी |first=रोमन |date=1990 |title=The Slap, the Feral Child, and the Steed: Pasek Settles Accounts with Mazepa |url=https://slavic.ucla.edu/wp-content/uploads/2015/08/Roman3.pdf |journal=हार्वर्ड यूक्रेनी अध्ययन |volume=14 |issue=3/4 |pages=415–426}} * {{Cite journal |last=शुमीलो|first=सेरही|date=2016|journal=Сіверянський Літопис|trans-journal=Severian Chronicle|volume=6|issue=132|lang=uk|title=Нове джерело до біографії І. Мазепи та історії зв’язків української козацької старшини з центром православного чернецтва на Афоні|trans-title=A new source of the biography of Ivan Mazepa and the history of the relationship of the Cossack starshyna with the centre of Orthodox monasticism on Athos|issn=2518-7430}} * थॉमस एम. प्राइमाक, "Voltaire on Mazepa and Early Eighteenth Century Ukraine," ''कैनेडियन जर्नल ऑफ हिस्ट्री'', XLVII, 2 (2012), 259–83. * थॉमस एम. प्राइमाक, "The Cossack Hetman: Ivan Mazepa in History and Legend from Peter to Pushkin," ''द हिस्टोरियन'', LXXVI, 2 (2014), 237–77. * थॉमस एम. प्राइमाक, “Who Betrayed Whom? Or, Who remained Loyal to What? Tsar Peter vs. Hetman Mazepa,” ''अठारहवीं शताब्दी अध्ययन'', LV, 3 (2022), 359–76. {{refend}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{commons category|Ivan Mazepa}} * {{Cite EB1911|wstitle= Mazepa-Koledinsky, Ivan Stepanovich | volume= 17 |last= Bain |first= Robert Nisbet |author-link= Robert Nisbet Bain| page = 942 |short= 1 }} *[http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\M\A\MazepaIvan.htm माज़ेपा] में ऑलेक्ज़ेंडर ओह्लोब्लिन द्वारा यूक्रेन के विश्वकोश *[http://www.mazepa.name/ The Name of Ivan Mazepa] {{in lang|uk}} *[http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1424&fuseaction=topics.publications&doc_id=566919&group_id=7718 Re-Fighting the Northern War: The Celebration of the Battle of Poltava in Russia. Tatiana Tairova-Yakovleva, Professor, Department of History, St. Petersburg State University. Author: Joseph Dresen (Kennan Institute)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100620182244/http://wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1424&fuseaction=topics.publications&doc_id=566919&group_id=7718 |date=20 June 2010 }} * वेलिचेंको, एस. ''[http://historians.in.ua/index.php/doslidzhennya/326-stephen-velychenko-the-battle-of-poltava-and-the-decline-of-cossack-ukraine-in-light-of-russian-and-english-methods-of-rule-in-their-borderlands-1707-1914 The Battle of Poltava and the Decline of Cossack-Ukraine in light of Russian and English methods of rule in their Borderlands (1707–1914)]''. historians.in.ua. 5 जुलाई 2012. {| cellpadding="4" style="clear:both; background-color: white; border-style: solid; border-color:blue; border-width:2px; vertical-align:top; text-align:center; border-collapse: collapse; width:100%; margin-top:3px" |- | width="25%" | पूर्ववर्ती <br/>इवान समोयलोविच | width="10%" | [[File:Herb Viyska Zaporozkogo (Alex K).svg|50px]] | width="20%" | '''ज़ापोरोज़ियन सेना के हेटमैन'''<br/>1687–1709 | width="10%" | [[File:Herb Viyska Zaporozkogo (Alex K).svg|50px]] | width="25%" | उत्तराधिकारी<br/>इवान स्कोरोपाडस्की <small>''(हेटमैनेट में)''</small><br/>पाइलिप ऑर्लिक <small>''(निर्वासन में)''</small> |} 75gktfff9dt8l2itc46yybhjak6l8jl 6537701 6537685 2026-04-08T14:14:25Z चाहर धर्मेंद्र 703114 पोलिश सेवा में 6537701 wikitext text/x-wiki {{काम जारी|date=अप्रैल 2026}} {{Infobox officeholder | name = इवान माज़ेपा | native_name_lang = uk | native_name = {{nobold|{{lang|uk|Іван Мазепа|italic=no}}}} | image = Iwan Mazepa crop.jpg | caption = 1706 में माज़ेपा | order = ज़ापोरोज़ियन सेना का हेटमैन | term_start = 25 जुलाई 1687 | term_end = 2 अक्टूबर 1709 (मृत्यु) | predecessor = इवान समोयलोविच | successor = {{ubl | इवान स्कोरोपाडस्की | पाइलिप ओरलिक ([[निर्वासित सरकार|निर्वासन में]])}} | birth_date = {{birth date|1639|3|30|df=yes}} | birth_place = माज़ेपिंट्सी, पोलिश-लिथुआनियन कॉमनवेल्थ (अब [[यूक्रेन]] में ) | death_date = {{Death date and age|df=yes|1709|10|2|1639|3|30}} | death_place = बेंडर, मोल्डाविया की रियासत | spouse = {{Marriage|हन्ना पोलोवेट्स|1668|1702|end=died}} <!-- |religion = [[Eastern Orthodox]] -->| alma_mater = [[कीव-मोहिला अकादमी का राष्ट्रीय विश्वविद्यालय|कीव मोहिला अकादमी]] | relatives = माज़ेपा परिवार | signature = Ivan Mazepa Signature.svg | awards = {{Plainlist| * श्वेत ईगल का आदेश * संत एंड्रयू प्रेरित प्रथम-पुनर्गठित का आदेश * पवित्र रोमन साम्राज्य के राजकुमार }} | allegiance = कोसैक हेटमनाते | battles = {{Collapsible list|title = {{Nobold|सूची देखें}}| {{Tree list}} * पोलिश-ओटोमन युद्ध (1672-1676){{sfn|Ohloblyn|1960|p=15}} * रूस-तुर्की युद्ध (1672-1681) ** चिहिरिन अभियान (1676){{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=15}} ** चिहिरिन अभियान (1677) ** चिहिरिन अभियान (1678){{sfn|Ohloblyn|1960|p=17}} * रूस-तुर्की युद्ध (1686-1700) ** क्रीमिया अभियान (1687-1689) ** क्यज़ीकरमेन अभियान (1690) ** अज़ोव अभियान (1695){{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=130}} ** क्यज़ीकरमेन अभियान (1695){{sfn|Tairova-Yakovleva|2007|p=267}} ** [अज़ोव की घेराबंदी (1696) * [[ग्रेट नॉर्थर्न युद्ध |महान उत्तरी युद्ध]] ** पालिय विद्रोह{{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=6}} ** पोलैंड में गृहयुद्ध (1704-1706){{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=167}} ** ग्रोडनो का अभियान ** पोल्टावा की लड़ाई {{Tree list/end}} }} }} '''इवान स्टेपनोविच माज़ेपा''' (30 मार्च 1639 – 2 अक्टूबर 1709) एक यूक्रेनी सैन्य, राजनीतिक और नागरिक नेता थे, जिन्होंने 1687 से 1709 तक कोसैक हेटमानाते के हेटमैन के रूप में कार्य किया। उनके लंबे और स्थिर शासनकाल में यूक्रेन ने आर्थिक और राजनीतिक पतन से उबरने का दौर देखा। अपने शासनकाल के अधिकांश समय में रूस के प्रति वफादार रहने वाले माज़ेपा के ज़ार पीटर प्रथम के साथ घनिष्ठ संबंध तब बिगड़ गए जब पीटर प्रथम के प्रशासनिक सुधारों ने धीरे-धीरे माज़ेपा और हेटमानाते की स्वायत्तता को कम कर दिया। 1708 में, माज़ेपा ने पीटर प्रथम के साथ अपना गठबंधन तोड़ दिया और स्वीडन के चार्ल्स XII का साथ दिया। यह कदम उन्होंने इसलिए उठाया क्योंकि ज़ार ने बढ़ते स्वीडिश सैनिकों के विरुद्ध हेटमानाते की रक्षा करने से इनकार कर दिया था और इसके बजाय यूक्रेन के अधिकांश हिस्से को जलाने का आदेश दिया था ताकि स्वीडिश सैनिकों को आपूर्ति और शीतकालीन शिविरों तक पहुँचने से रोका जा सके। 1709 में पोल्टावा की लड़ाई में स्वीडन की हार के बाद, माज़ेपा मोल्डाविया में निर्वासन में चले गए, और उसी वर्ष वहीं उनकी मृत्यु हो गई। उनके इस निर्वासन के राजनीतिक परिणाम गहरे और बहुआयामी थे, जिन्हें यूक्रेन और रूस दोनों के राष्ट्रीय इतिहास में स्पष्ट रूप से देखा जा सकता है। माज़ेपा के जीवन की ऐतिहासिक घटनाओं ने अनेक साहित्यिक, कलात्मक और संगीत रचनाओं को प्रेरित किया, और स्वयं माज़ेपा हेटमैन कला के संरक्षक के रूप में भी प्रसिद्ध रहे। रूसी ऑर्थोडॉक्स चर्च ने 1708 में माज़ेपा के नाम पर अभिशाप (बहिष्कार) लगा दिया, और आज भी इसे रद्द करने से इनकार करता है। वहीं, कॉन्स्टेंटिनोपल की पारिस्थितिक पितृसत्ता ने इस अभिशाप को मान्यता नहीं दी, क्योंकि इसे उन्होंने गैरकानूनी और राजनीतिक उद्देश्यों से थोपे गए निर्णय के रूप में देखा, जो राजनीतिक और वैचारिक दमन का साधन था और जिसका कोई धार्मिक, धर्मशास्त्रीय या विधिक आधार नहीं था।<ref>{{cite web|title="Ukraine has always been the canonical territory of the Ecumenical Patriarchate"|url=https://www.ecupatria.org/2018/09/20/ukraine-has-always-been-the-canonical-territory-of-the-ecumenical-patriarchate/|website=विश्व चर्च परिषद में पारिस्थितिक पितृसत्ता का स्थायी प्रतिनिधिमंडल|date=20 सितंबर 2018 |language=en|access-date=2 मई 2022}}</ref> 18वीं शताब्दी से यूक्रेन में स्वतंत्रता समर्थक और रूसी विरोधी तत्वों को अपमानजनक रूप से माज़ेपिंट्सी (रूसी: Мазепинцы, शाब्दिक अर्थ 'माज़ेपिस्ट') कहा जाता था।<ref> {{cite book| last1 = मैगोक्सी, | first1 = पॉल रॉबर्ट| year = 1996| title = History of Ukraine: The Land and Its Peoples| url = https://books.google.com/books?id=Z0mKRsElYNkC| edition = 2| location = टोरंटो| publisher =यूनिवर्सिटी ऑफ टोरंटो प्रेस| publication-date = 2010| isbn = 9781442698796| access-date = 21 मार्च 2017| quote = The terms mazepintsi (Mazepaites) and mazepinstvo (Mazepaism) came to be used in imperial Russian, Soviet Marxist, and even post Communist Russian discourse as synonyms of treachery toward the state and opportunistic separatism.}}</ref><ref>Compare: {{cite news| last1 = लेव | first1 = क्रिस्टीना| title = Ukraine's Navy, despite difficulties, forges ahead with media center| url = http://ukrweekly.com/archive/pdf3/1996/The_Ukrainian_Weekly_1996-04.pdf| work = यूक्रेनी साप्ताहिक| series = 4| volume = 64| location = जर्सी सिटी, न्यू जर्सी| publisher = यूक्रेनी राष्ट्रीय संघ इंक.| date = 28 जनवरी 1996| page = 2| issn = 0273-9348| access-date = 21 मार्च 2017| quote = '[...] Sevastopil TV and Radio are fond of running interviews with BSF seamen calling Ukrainian Navy personnel "nationalists, Banderites and Mazepivtsi."'| archive-date = 29 दिसंबर 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20171229010937/http://ukrweekly.com/archive/pdf3/1996/The_Ukrainian_Weekly_1996-04.pdf| url-status = dead}}</ref> सोवियत काल के दौरान यूक्रेनी इतिहास लेखन में माज़ेपा के व्यक्तित्व को हाशिए पर रखा गया, लेकिन 1991 के बाद स्वतंत्र यूक्रेन में उनकी छवि धीरे-धीरे पुनर्स्थापित होने लगी है। ==प्रारंभिक जीवन== [[File:Mazepa Marina Mariya Magdalina.jpg|thumb|left|upright=0.65|मैरीना मोकिएव्स्का, जिन्हें बाद में माज़ेपा की मां मारिया महदालेना के नाम से जाना गया]] ===जन्म और वंश=== [[File:Герб Івана Мазепи з Чернігівського колегіуму.jpg|thumb|माज़ेपा का प्रतीक चिन्ह, जो मूल रूप से चेर्निहिव कॉलेजियम के अग्रभाग पर स्थापित था।]] इवान माज़ेपा का जन्म 30 मार्च 1639 (पुराने कैलेंडर के अनुसार 20 मार्च) को बिला त्सेरक्वा के निकट स्थित माज़ेपिंट्सी नामक गाँव में हुआ था, जो उस समय पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमंडल के कीव प्रांत का हिस्सा था। वे एक प्रतिष्ठित कुलीन माज़ेपा परिवार से संबंधित थे।{{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|pages=4}} उनके पिता, स्टेपन एडम माज़ेपा-कालेडिंस्की,<ref name=loc1>{{Cite web|title=Перевернута шахівниця. Дипломатичні місії Івана Мазепи|date=2026-03-20|url=https://localhistory.org.ua/texts/statti/perevernuta-shakhivnitsia/|access-date=2026-03-22}}</ref> खमेलनित्स्की विद्रोह के दौरान बिला त्सेरक्वा के नगर ओटामन के पद पर आसीन थे, जबकि उनकी माता, मरीना मोकीवस्का, कोसैक वंश से थीं। पति की मृत्यु के पश्चात मरीना ने धार्मिक जीवन अपनाया और कीव स्थित पेचेर्स्क एसेंशन मठ की हेगुमेन बनीं, जहाँ वे अपने मठवासी नाम मारिया महदलेना के रूप में विख्यात हुईं। दंपति की एक कन्या, ओलेक्सांद्रा, भी थी, जो माज़ेपा की छोटी बहन थीं।{{sfn|Pavlenko|2003|p=12}} इवान माज़ेपा ने अपने पूरे जीवनकाल में “कुर्च” नामक कुल-चिह्न (प्रतीक चिन्ह) का उपयोग किया, जो संभवतः बुलिहा-कुर्सेविच परिवार से विरासत में प्राप्त हुआ था। इस परिवार के सदस्य 1578 से 1618 के बीच बिला त्सेरक्वा के स्टारोस्ट (प्रशासक) के रूप में कार्यरत रहे थे, जिससे इस प्रतीक की ऐतिहासिक प्रतिष्ठा और भी बढ़ जाती है। वर्ष 1707 में माज़ेपा के इस कुल-चिह्न की औपचारिक पुष्टि जोसेफ प्रथम, पवित्र रोमन सम्राट, द्वारा की गई। इसी अवसर पर माज़ेपा को पवित्र रोमन साम्राज्य के राजकुमार की उपाधि से भी सम्मानित किया गया,<ref name=loc>{{Cite web|title=Герб Івана Мазепи із багатьма невідомими|date=2026-03-20|url=https://localhistory.org.ua/rubrics/artifact/gerb-ivana-mazepi-iz-bagatma-nevidomimi/|access-date=2026-03-22}}</ref> जो उनके राजनीतिक और सामाजिक महत्व का प्रतीक था। ===पोलिश सेवा में=== 1657 में स्टेपन माज़ेपा-कालेडिंस्की ने हेटमैन इवान व्याहोव्स्की का साथ दिया, जो उस समय पोलिश समर्थक नीति का अनुसरण कर रहे थे। 1659 में वे सेजम (पोलिश संसद) में भाग लेने हेतु वारसॉ गए और अपने पुत्र इवान माज़ेपा को जॉन द्वितीय कासिमिर वासा के शाही दरबार में सेवा के लिए नियुक्त करा दिया।<ref>{{Cite web |last=माजेवस्की |first=विस्लॉ. |title=Adam Stefan Mazepa h. Kurcz |url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/adam-stefan-mazepa-h-kurcz-zm-1665-ataman-bialocerkiewski |access-date=2024-04-19 |website=www.ipsb.nina.gov.pl |language=pl}}</ref> इससे पूर्व, इवान माज़ेपा ने कीव स्थित कीव मोहिला कॉलेजियम में शिक्षा ग्रहण की थी, जहाँ से उन्होंने वाक्पटुता (रिटोरिक) में डिग्री प्राप्त की।{{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=5}} इतिहासकार सैमिलो वेलिचको के अनुसार, इसके पश्चात उन्हें वारसॉ के जेसुइट कॉलेज में दर्शनशास्त्र का पाठ्यक्रम पूरा करने के लिए भेजा गया था।<ref name=":1">{{Cite web |last=माजेवस्की |first=विस्लॉ. |title=Jan (Iwan) Mazepa h. Kurcz |url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/jan-mazepa-zm-1709-hetman-kozacki-podczaszy-czernihowski |access-date=2024-04-19 |website=www.ipsb.nina.gov.pl |language=pl}}</ref> बाद की परंपराओं के अनुसार, जॉन द्वितीय कासिमिर वासा ने इवान माज़ेपा को 1656 से 1659 के बीच डेवेंटर (डच गणराज्य) में तोपखाना विज्ञान का अध्ययन करने के लिए भेजा। इस अवधि के दौरान माज़ेपा ने पश्चिमी यूरोप की व्यापक यात्रा भी की,<ref name="encyclopedia">{{cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\M\A\MazepaIvan.htm |title=Encyclopedia of Ukraine |publisher=Encyclopediaofukraine.com |access-date=8 मई 2013}}</ref> जिससे उनके ज्ञान और अनुभव में उल्लेखनीय विस्तार हुआ। 1659 के पश्चात पोलिश राजा ने उन्हें यूक्रेन में विभिन्न राजनयिक मिशनों पर नियुक्त किया,<ref name="encyclopedia" /> जहाँ उन्होंने प्रशासनिक और कूटनीतिक दक्षता का परिचय दिया। पोलिश शाही दरबार में उनकी सक्रिय सेवा के कारण उन्हें “कैथोलिककृत लिआख” (पोलिश व्यक्ति के लिए प्रयुक्त एक अपमानजनक शब्द) के रूप में भी संबोधित किया जाने लगा।<ref>[[मिखाइलो ह्रुशेव्स्की]], page 382.</ref> बाद में, रूसी साम्राज्य की शाही सरकार ने उनकी छवि को धूमिल करने के उद्देश्य से इस अपशब्द का प्रभावी रूप से उपयोग किया,{{sfn|Yakovenko|2006|p=407}} जिससे उनके राजनीतिक विरोध को बल मिला। [[File:Mazeppa aux loups - Vernet, 1826.jpg|thumb|होरेस वर्नेट द्वारा बनाई गई पेंटिंग "मेज़ेप्पा और भेड़िये" (1826) में नग्न अवस्था में मेज़ेप्पा को घोड़े से बंधा हुआ दिखाया गया है।]] अपने एक राजनयिक मिशन के दौरान इवान माज़ेपा की भेंट जान क्रिज़ोस्टोम पासेक से हुई, जिन्हें माज़ेपा ने राजशाही-विरोधी संघ का समर्थक समझ लिया। परिणामस्वरूप उन्होंने पासेक की गिरफ्तारी करवाई और उन्हें उस समय ग्रोडनो में ठहरे जॉन द्वितीय कासिमिर वासा के समक्ष प्रस्तुत किया। पासेक के अपने वृत्तांत के अनुसार, वे अपनी निर्दोषता सिद्ध करने में सफल रहे; राजा ने उन्हें हुए नुकसान की भरपाई की, जबकि इस घटना के कारण माज़ेपा शाही विश्वास खो बैठे।{{Sfn|Koropeckyj|1990|p=415}} अपने संस्मरणों में आगे चलकर पासेक ने 1663 में माज़ेपा के पोलैंड छोड़ने की परिस्थितियों का भी उल्लेख किया है। उनके अनुसार, माज़ेपा का वोल्हिनिया में अपने एक पड़ोसी की पत्नी, श्रीमती फाल्बोव्स्का, के साथ प्रेम संबंध था।<ref name=":2">{{Cite web |last=Widacka |first=Hanna |title=Ukaranie Mazepy |url=https://www.wilanow-palac.pl/ukaranie_mazepy.html |access-date=2024-04-19 |website=www.wilanow-palac.pl}}</ref>{{Sfn|Koropeckyj|1990|pp=422–423}} जब इस संबंध का पता चला, तो कथित रूप से उस पड़ोसी ने माज़ेपा को नग्न अवस्था में घोड़े से बाँधकर छोड़ दिया, जिससे वे गंभीर रूप से घायल हो गए और अपने ही लोगों द्वारा पहचान में नहीं आ सके।<ref name=":2" />{{Sfn|Koropeckyj|1990|p=423}} हालाँकि, यह विवरण पूरी तरह विश्वसनीय नहीं माना जाता, क्योंकि पासेक ने अपने संस्मरण 1690–1695 के बीच, माज़ेपा के कोसैक हेटमैन बनने के बाद लिखे थे, और उनके मन में माज़ेपा के प्रति व्यक्तिगत द्वेष होने की संभावना भी व्यक्त की जाती है।{{Sfn|Koropeckyj|1990|p=423}} फिर भी, यह कथा अन्य समकालीन संस्मरणों में भी मिलती है{{Sfn|Koropeckyj|1990|pp=423–424}} और आगे चलकर वोल्टेयर ने इसे अपनी कृति हिस्टोइरे डे चार्ल्स XII में वर्णित किया। इसके पश्चात यह प्रसंग विक्टर ह्यूगो, लॉर्ड बायरन, अलेक्जेंडर पुश्किन और जूलियस स्लोवाकी जैसे साहित्यकारों की कृतियों तथा यूजीन डेलाक्रॉइक्स और थियोडोर गेरिकॉल्ट जैसे चित्रकारों की रचनाओं में बार-बार उभरता रहा।<ref name=":2" /><ref name="encyclopedia" />{{Sfn|Koropeckyj|1990|pp=423–424}} संभवतः इस कथा के व्यापक प्रसार ने माज़ेपा की स्त्रीप्रेमी छवि को भी लोकप्रिय बनाने में योगदान दिया।{{Sfn|Koropeckyj|1990|pp=423–424}} जान क्रिज़ोस्टोम पासेक के वृत्तांतों के बावजूद, इवान माज़ेपा शाही सेवा में बने रहे और उनका प्रभाव भी कायम रहा। फरवरी 1663 में उन्हें पावलो टेटेरिया के पास दूत के रूप में भेजा गया, जहाँ वे हेटमैन का गदा लेकर पहुँचे—यह गदा टोमाज़ जान कार्ज़ेव्स्की द्वारा टेटेरिया को भेंट की गई थी। इसके पश्चात माज़ेपा ने 1663–1664 के दौरान यूक्रेन के बाएँ तट पर रूस के विरुद्ध चलाए गए शाही सैन्य अभियान में सक्रिय भाग लिया, जिससे उनकी राजनीतिक और सैन्य भूमिका और सुदृढ़ हुई। इतिहासकारों के अनुसार, माज़ेपा 1665 में भी शाही दरबार में उपस्थित थे और संभवतः जॉन द्वितीय कासिमिर वासा के 1668 में पदत्याग तक उन्होंने राजकीय सेवा जारी रखी।<ref name=":1" /> ==सन्दर्भ== {{Reflist|20em}} ==ग्रन्थसूची== {{refbegin|2|indent=yes}} ===किताबें=== * {{Cite book|last=पावलेंको|first=सेरही|title=Іван Мазепа. Прижиттєві зображення гетьмана та його наближних|trans-title=Ivan Mazepa. Contemporary depictions of the hetman and his kin|date=2018|location= कीव |isbn=978-966-577-262-0}} * {{Cite book|last=मैनिंग |first=क्लेरेंस|title=Hetman of Ukraine: Ivan Mazepa|location= न्यूयॉर्क |publisher=बुकमैन एसोसिएट्स.|date=1957}} * {{Cite book |last= ताईरोवा-याकोवलेवा |first=तातियाना|title=Ivan Mazepa and the Russian Empire|isbn=978-0-2280-0309-0|date=2020|publisher=इवान माज़ेपा और रूसी साम्राज्य}} * {{Cite book |last= ताईरोवा-याकोवलेवा |first=तातियाना|title=Мазепа|trans-title=Mazepa|isbn=978-5-235-02966-8|date=2007|publisher= मोलोडाया गवार्डिया (प्रकाशक)|location=मॉस्को|lang=ru}} * {{cite book|last=याकोवेंको|first=नतालिया|title=Нарис історії середньовічної та ранньомодерної України|trans-title=An Outline History of Medieval and Early Modern Ukraine|language=uk|date=2006|edition=3rd|location=[[कीव]]|publisher= क्रिटिका |isbn=966-7679-82-9}} * [[मिखाइलो ह्रुशेव्स्की]], ''Illustrated history of Ukraine.'' "BAO". डोनेट्स्क, 2003. {{ISBN|966-548-571-7}} * ओरेस्ट सबटेलनी, ''The Mazepists: Ukrainian Separatism in the Early Eighteenth Century'' (1981). * {{Cite book |last=नॉर्डमैन |first=क्लाउड |url=https://www.google.com/books/edition/Charles_XII_et_l_Ukraine_de_Mazepa/bJUKAQAAIAAJ |title=Charles XII et l'Ukraine de Mazepa |date=1958 |publisher=द्रोइट और न्यायशास्त्र की सामान्य पुस्तकालय|language=fr |trans-title=Charles XII and Mazepa's Ukraine|oclc=4224523}} * {{Cite book|last=पावलेंको|first=सेरही|title=Іван Мазепа|trans-title=Ivan Mazepa|language=uk|isbn=966-7217-84-1|date=2003|location=कीव|publisher=[[wikidata:Vydavnychyi dim “Alternatyvy”|अल्टरनेटीवी]]}} * {{Cite book|last=मैगोक्सी |first=पॉल रॉबर्ट|title=A History of Ukraine: The Land and Its Peoples|edition=2nd|publisher=टोरंटो विश्वविद्यालय प्रेस|date=2010|isbn=978-1-4426-1021-7}} * {{Cite book|last=कोर्निएन्को|first=ओलेह|editor-last=स्मोलिय|editor-first=वैलेरी|title=Гетьман Іван Мазепа: постать, оточення, епоха|trans-title=Hetman Ivan Mazepa: Person, Surroundings, Era|chapter=Сумський полк та події сіверсько-слобожанського походу Карла ХІІ|trans-chapter=Sumy Regiment and the Events of the Severian-Sloboda Ukraine Campaign of Karl XII|date=2008|location=कीव|isbn=978-966-02-5042-0|language=uk}} * {{Cite book|last=चुखलिब|first=तारास|editor-last=स्मोलिय|editor-first=वैलेरी|title=Гетьман Іван Мазепа: постать, оточення, епоха|trans-title=Hetman Ivan Mazepa: Person, Surroundings, Era|chapter=Український гетьманат у Великій Північній війні 1700–1721 рр.: проблеми міжнародного та воєнно-політичного становища|trans-chapter=The Ukrainian Hetmanate during the Great Northern War of 1700-1721: international and military-political issues|date=2008|location=कीव|isbn=978-966-02-5042-0|language=uk}} * {{Cite book|last=कोवालेवस्का |first=ओल्हा|editor-last=स्मोलिय|editor-first=वैलेरी|title=Гетьман Іван Мазепа: постать, оточення, епоха|trans-title=Hetman Ivan Mazepa: Person, Surroundings, Era|chapter=Дослідження іконографії Івана Мазепи за матеріалами листування Т. Цяловської та С. Білоконя|trans-chapter=A study of the iconography of Ivan Mazepa according to the letters of T. Tsialovska and S. Bilokin|date=2008|location=कीव|isbn=978-966-02-5042-0|language=uk}} * {{Cite book|last=प्लोखी |first=सेरही|title=Poltava 1709: The Battle and the Myth|chapter=Poltava: The Battle That Never Ends|date=2012|publisher=हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस|isbn=978-1932650099}} * {{Cite book|last=प्लोखी |first=सेरही|title=The Origins of the Slavic Nations: Premodern Identities in Russia, Ukraine and Belarus|publisher=कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस|date=2006|isbn=978-0-511-24704-0}} * {{Cite book|last=प्लोखी |first=सेरही|editor-last=कोहुत |editor-first=ज़ेनोन|title=Eighteenth-Century Ukraine: New Perspectives on Social, Cultural, and Intellectual History|chapter="In the Name of the Beloved Fatherland": The Loyalty and Treason of Ivan Mazepa|date=2023|publisher=मैकगिल-क्वीन्स यूनिवर्सिटी प्रेस|isbn=978-0-2280-1743-1}} * {{Cite book|last=ओह्लोब्लिन |first=अलेक्जेंडर|title=Гетьман Іван Мазепа та його доба|trans-title=Hetman Ivan Mazepa and His Era|date=1960|lang=uk|publisher=यूक्रेन के लिए चार स्वतंत्रताओं की रक्षा के लिए संगठन|location=[[न्यूयॉर्क नगर|न्यूयॉर्क]]}} ===पत्रिकाएँ=== * {{Cite journal |last=कोरोपेकी |first=रोमन |date=1990 |title=The Slap, the Feral Child, and the Steed: Pasek Settles Accounts with Mazepa |url=https://slavic.ucla.edu/wp-content/uploads/2015/08/Roman3.pdf |journal=हार्वर्ड यूक्रेनी अध्ययन |volume=14 |issue=3/4 |pages=415–426}} * {{Cite journal |last=शुमीलो|first=सेरही|date=2016|journal=Сіверянський Літопис|trans-journal=Severian Chronicle|volume=6|issue=132|lang=uk|title=Нове джерело до біографії І. Мазепи та історії зв’язків української козацької старшини з центром православного чернецтва на Афоні|trans-title=A new source of the biography of Ivan Mazepa and the history of the relationship of the Cossack starshyna with the centre of Orthodox monasticism on Athos|issn=2518-7430}} * थॉमस एम. प्राइमाक, "Voltaire on Mazepa and Early Eighteenth Century Ukraine," ''कैनेडियन जर्नल ऑफ हिस्ट्री'', XLVII, 2 (2012), 259–83. * थॉमस एम. प्राइमाक, "The Cossack Hetman: Ivan Mazepa in History and Legend from Peter to Pushkin," ''द हिस्टोरियन'', LXXVI, 2 (2014), 237–77. * थॉमस एम. प्राइमाक, “Who Betrayed Whom? Or, Who remained Loyal to What? Tsar Peter vs. Hetman Mazepa,” ''अठारहवीं शताब्दी अध्ययन'', LV, 3 (2022), 359–76. {{refend}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{commons category|Ivan Mazepa}} * {{Cite EB1911|wstitle= Mazepa-Koledinsky, Ivan Stepanovich | volume= 17 |last= Bain |first= Robert Nisbet |author-link= Robert Nisbet Bain| page = 942 |short= 1 }} *[http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\M\A\MazepaIvan.htm माज़ेपा] में ऑलेक्ज़ेंडर ओह्लोब्लिन द्वारा यूक्रेन के विश्वकोश *[http://www.mazepa.name/ The Name of Ivan Mazepa] {{in lang|uk}} *[http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1424&fuseaction=topics.publications&doc_id=566919&group_id=7718 Re-Fighting the Northern War: The Celebration of the Battle of Poltava in Russia. Tatiana Tairova-Yakovleva, Professor, Department of History, St. Petersburg State University. Author: Joseph Dresen (Kennan Institute)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100620182244/http://wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1424&fuseaction=topics.publications&doc_id=566919&group_id=7718 |date=20 June 2010 }} * वेलिचेंको, एस. ''[http://historians.in.ua/index.php/doslidzhennya/326-stephen-velychenko-the-battle-of-poltava-and-the-decline-of-cossack-ukraine-in-light-of-russian-and-english-methods-of-rule-in-their-borderlands-1707-1914 The Battle of Poltava and the Decline of Cossack-Ukraine in light of Russian and English methods of rule in their Borderlands (1707–1914)]''. historians.in.ua. 5 जुलाई 2012. {| cellpadding="4" style="clear:both; background-color: white; border-style: solid; border-color:blue; border-width:2px; vertical-align:top; text-align:center; border-collapse: collapse; width:100%; margin-top:3px" |- | width="25%" | पूर्ववर्ती <br/>इवान समोयलोविच | width="10%" | [[File:Herb Viyska Zaporozkogo (Alex K).svg|50px]] | width="20%" | '''ज़ापोरोज़ियन सेना के हेटमैन'''<br/>1687–1709 | width="10%" | [[File:Herb Viyska Zaporozkogo (Alex K).svg|50px]] | width="25%" | उत्तराधिकारी<br/>इवान स्कोरोपाडस्की <small>''(हेटमैनेट में)''</small><br/>पाइलिप ऑर्लिक <small>''(निर्वासन में)''</small> |} rdfiep59zfmad0telxmtxc6zo0g2ajf 6537703 6537701 2026-04-08T14:22:14Z चाहर धर्मेंद्र 703114 हेटमैन डोरोशेंको के नेतृत्व में 6537703 wikitext text/x-wiki {{काम जारी|date=अप्रैल 2026}} {{Infobox officeholder | name = इवान माज़ेपा | native_name_lang = uk | native_name = {{nobold|{{lang|uk|Іван Мазепа|italic=no}}}} | image = Iwan Mazepa crop.jpg | caption = 1706 में माज़ेपा | order = ज़ापोरोज़ियन सेना का हेटमैन | term_start = 25 जुलाई 1687 | term_end = 2 अक्टूबर 1709 (मृत्यु) | predecessor = इवान समोयलोविच | successor = {{ubl | इवान स्कोरोपाडस्की | पाइलिप ओरलिक ([[निर्वासित सरकार|निर्वासन में]])}} | birth_date = {{birth date|1639|3|30|df=yes}} | birth_place = माज़ेपिंट्सी, पोलिश-लिथुआनियन कॉमनवेल्थ (अब [[यूक्रेन]] में ) | death_date = {{Death date and age|df=yes|1709|10|2|1639|3|30}} | death_place = बेंडर, मोल्डाविया की रियासत | spouse = {{Marriage|हन्ना पोलोवेट्स|1668|1702|end=died}} <!-- |religion = [[Eastern Orthodox]] -->| alma_mater = [[कीव-मोहिला अकादमी का राष्ट्रीय विश्वविद्यालय|कीव मोहिला अकादमी]] | relatives = माज़ेपा परिवार | signature = Ivan Mazepa Signature.svg | awards = {{Plainlist| * श्वेत ईगल का आदेश * संत एंड्रयू प्रेरित प्रथम-पुनर्गठित का आदेश * पवित्र रोमन साम्राज्य के राजकुमार }} | allegiance = कोसैक हेटमनाते | battles = {{Collapsible list|title = {{Nobold|सूची देखें}}| {{Tree list}} * पोलिश-ओटोमन युद्ध (1672-1676){{sfn|Ohloblyn|1960|p=15}} * रूस-तुर्की युद्ध (1672-1681) ** चिहिरिन अभियान (1676){{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=15}} ** चिहिरिन अभियान (1677) ** चिहिरिन अभियान (1678){{sfn|Ohloblyn|1960|p=17}} * रूस-तुर्की युद्ध (1686-1700) ** क्रीमिया अभियान (1687-1689) ** क्यज़ीकरमेन अभियान (1690) ** अज़ोव अभियान (1695){{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=130}} ** क्यज़ीकरमेन अभियान (1695){{sfn|Tairova-Yakovleva|2007|p=267}} ** [अज़ोव की घेराबंदी (1696) * [[ग्रेट नॉर्थर्न युद्ध |महान उत्तरी युद्ध]] ** पालिय विद्रोह{{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=6}} ** पोलैंड में गृहयुद्ध (1704-1706){{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=167}} ** ग्रोडनो का अभियान ** पोल्टावा की लड़ाई {{Tree list/end}} }} }} '''इवान स्टेपनोविच माज़ेपा''' (30 मार्च 1639 – 2 अक्टूबर 1709) एक यूक्रेनी सैन्य, राजनीतिक और नागरिक नेता थे, जिन्होंने 1687 से 1709 तक कोसैक हेटमानाते के हेटमैन के रूप में कार्य किया। उनके लंबे और स्थिर शासनकाल में यूक्रेन ने आर्थिक और राजनीतिक पतन से उबरने का दौर देखा। अपने शासनकाल के अधिकांश समय में रूस के प्रति वफादार रहने वाले माज़ेपा के ज़ार पीटर प्रथम के साथ घनिष्ठ संबंध तब बिगड़ गए जब पीटर प्रथम के प्रशासनिक सुधारों ने धीरे-धीरे माज़ेपा और हेटमानाते की स्वायत्तता को कम कर दिया। 1708 में, माज़ेपा ने पीटर प्रथम के साथ अपना गठबंधन तोड़ दिया और स्वीडन के चार्ल्स XII का साथ दिया। यह कदम उन्होंने इसलिए उठाया क्योंकि ज़ार ने बढ़ते स्वीडिश सैनिकों के विरुद्ध हेटमानाते की रक्षा करने से इनकार कर दिया था और इसके बजाय यूक्रेन के अधिकांश हिस्से को जलाने का आदेश दिया था ताकि स्वीडिश सैनिकों को आपूर्ति और शीतकालीन शिविरों तक पहुँचने से रोका जा सके। 1709 में पोल्टावा की लड़ाई में स्वीडन की हार के बाद, माज़ेपा मोल्डाविया में निर्वासन में चले गए, और उसी वर्ष वहीं उनकी मृत्यु हो गई। उनके इस निर्वासन के राजनीतिक परिणाम गहरे और बहुआयामी थे, जिन्हें यूक्रेन और रूस दोनों के राष्ट्रीय इतिहास में स्पष्ट रूप से देखा जा सकता है। माज़ेपा के जीवन की ऐतिहासिक घटनाओं ने अनेक साहित्यिक, कलात्मक और संगीत रचनाओं को प्रेरित किया, और स्वयं माज़ेपा हेटमैन कला के संरक्षक के रूप में भी प्रसिद्ध रहे। रूसी ऑर्थोडॉक्स चर्च ने 1708 में माज़ेपा के नाम पर अभिशाप (बहिष्कार) लगा दिया, और आज भी इसे रद्द करने से इनकार करता है। वहीं, कॉन्स्टेंटिनोपल की पारिस्थितिक पितृसत्ता ने इस अभिशाप को मान्यता नहीं दी, क्योंकि इसे उन्होंने गैरकानूनी और राजनीतिक उद्देश्यों से थोपे गए निर्णय के रूप में देखा, जो राजनीतिक और वैचारिक दमन का साधन था और जिसका कोई धार्मिक, धर्मशास्त्रीय या विधिक आधार नहीं था।<ref>{{cite web|title="Ukraine has always been the canonical territory of the Ecumenical Patriarchate"|url=https://www.ecupatria.org/2018/09/20/ukraine-has-always-been-the-canonical-territory-of-the-ecumenical-patriarchate/|website=विश्व चर्च परिषद में पारिस्थितिक पितृसत्ता का स्थायी प्रतिनिधिमंडल|date=20 सितंबर 2018 |language=en|access-date=2 मई 2022}}</ref> 18वीं शताब्दी से यूक्रेन में स्वतंत्रता समर्थक और रूसी विरोधी तत्वों को अपमानजनक रूप से माज़ेपिंट्सी (रूसी: Мазепинцы, शाब्दिक अर्थ 'माज़ेपिस्ट') कहा जाता था।<ref> {{cite book| last1 = मैगोक्सी, | first1 = पॉल रॉबर्ट| year = 1996| title = History of Ukraine: The Land and Its Peoples| url = https://books.google.com/books?id=Z0mKRsElYNkC| edition = 2| location = टोरंटो| publisher =यूनिवर्सिटी ऑफ टोरंटो प्रेस| publication-date = 2010| isbn = 9781442698796| access-date = 21 मार्च 2017| quote = The terms mazepintsi (Mazepaites) and mazepinstvo (Mazepaism) came to be used in imperial Russian, Soviet Marxist, and even post Communist Russian discourse as synonyms of treachery toward the state and opportunistic separatism.}}</ref><ref>Compare: {{cite news| last1 = लेव | first1 = क्रिस्टीना| title = Ukraine's Navy, despite difficulties, forges ahead with media center| url = http://ukrweekly.com/archive/pdf3/1996/The_Ukrainian_Weekly_1996-04.pdf| work = यूक्रेनी साप्ताहिक| series = 4| volume = 64| location = जर्सी सिटी, न्यू जर्सी| publisher = यूक्रेनी राष्ट्रीय संघ इंक.| date = 28 जनवरी 1996| page = 2| issn = 0273-9348| access-date = 21 मार्च 2017| quote = '[...] Sevastopil TV and Radio are fond of running interviews with BSF seamen calling Ukrainian Navy personnel "nationalists, Banderites and Mazepivtsi."'| archive-date = 29 दिसंबर 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20171229010937/http://ukrweekly.com/archive/pdf3/1996/The_Ukrainian_Weekly_1996-04.pdf| url-status = dead}}</ref> सोवियत काल के दौरान यूक्रेनी इतिहास लेखन में माज़ेपा के व्यक्तित्व को हाशिए पर रखा गया, लेकिन 1991 के बाद स्वतंत्र यूक्रेन में उनकी छवि धीरे-धीरे पुनर्स्थापित होने लगी है। ==प्रारंभिक जीवन== [[File:Mazepa Marina Mariya Magdalina.jpg|thumb|left|upright=0.65|मैरीना मोकिएव्स्का, जिन्हें बाद में माज़ेपा की मां मारिया महदालेना के नाम से जाना गया]] ===जन्म और वंश=== [[File:Герб Івана Мазепи з Чернігівського колегіуму.jpg|thumb|माज़ेपा का प्रतीक चिन्ह, जो मूल रूप से चेर्निहिव कॉलेजियम के अग्रभाग पर स्थापित था।]] इवान माज़ेपा का जन्म 30 मार्च 1639 (पुराने कैलेंडर के अनुसार 20 मार्च) को बिला त्सेरक्वा के निकट स्थित माज़ेपिंट्सी नामक गाँव में हुआ था, जो उस समय पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमंडल के कीव प्रांत का हिस्सा था। वे एक प्रतिष्ठित कुलीन माज़ेपा परिवार से संबंधित थे।{{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|pages=4}} उनके पिता, स्टेपन एडम माज़ेपा-कालेडिंस्की,<ref name=loc1>{{Cite web|title=Перевернута шахівниця. Дипломатичні місії Івана Мазепи|date=2026-03-20|url=https://localhistory.org.ua/texts/statti/perevernuta-shakhivnitsia/|access-date=2026-03-22}}</ref> खमेलनित्स्की विद्रोह के दौरान बिला त्सेरक्वा के नगर ओटामन के पद पर आसीन थे, जबकि उनकी माता, मरीना मोकीवस्का, कोसैक वंश से थीं। पति की मृत्यु के पश्चात मरीना ने धार्मिक जीवन अपनाया और कीव स्थित पेचेर्स्क एसेंशन मठ की हेगुमेन बनीं, जहाँ वे अपने मठवासी नाम मारिया महदलेना के रूप में विख्यात हुईं। दंपति की एक कन्या, ओलेक्सांद्रा, भी थी, जो माज़ेपा की छोटी बहन थीं।{{sfn|Pavlenko|2003|p=12}} इवान माज़ेपा ने अपने पूरे जीवनकाल में “कुर्च” नामक कुल-चिह्न (प्रतीक चिन्ह) का उपयोग किया, जो संभवतः बुलिहा-कुर्सेविच परिवार से विरासत में प्राप्त हुआ था। इस परिवार के सदस्य 1578 से 1618 के बीच बिला त्सेरक्वा के स्टारोस्ट (प्रशासक) के रूप में कार्यरत रहे थे, जिससे इस प्रतीक की ऐतिहासिक प्रतिष्ठा और भी बढ़ जाती है। वर्ष 1707 में माज़ेपा के इस कुल-चिह्न की औपचारिक पुष्टि जोसेफ प्रथम, पवित्र रोमन सम्राट, द्वारा की गई। इसी अवसर पर माज़ेपा को पवित्र रोमन साम्राज्य के राजकुमार की उपाधि से भी सम्मानित किया गया,<ref name=loc>{{Cite web|title=Герб Івана Мазепи із багатьма невідомими|date=2026-03-20|url=https://localhistory.org.ua/rubrics/artifact/gerb-ivana-mazepi-iz-bagatma-nevidomimi/|access-date=2026-03-22}}</ref> जो उनके राजनीतिक और सामाजिक महत्व का प्रतीक था। ===पोलिश सेवा में=== 1657 में स्टेपन माज़ेपा-कालेडिंस्की ने हेटमैन इवान व्याहोव्स्की का साथ दिया, जो उस समय पोलिश समर्थक नीति का अनुसरण कर रहे थे। 1659 में वे सेजम (पोलिश संसद) में भाग लेने हेतु वारसॉ गए और अपने पुत्र इवान माज़ेपा को जॉन द्वितीय कासिमिर वासा के शाही दरबार में सेवा के लिए नियुक्त करा दिया।<ref>{{Cite web |last=माजेवस्की |first=विस्लॉ. |title=Adam Stefan Mazepa h. Kurcz |url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/adam-stefan-mazepa-h-kurcz-zm-1665-ataman-bialocerkiewski |access-date=2024-04-19 |website=www.ipsb.nina.gov.pl |language=pl}}</ref> इससे पूर्व, इवान माज़ेपा ने कीव स्थित कीव मोहिला कॉलेजियम में शिक्षा ग्रहण की थी, जहाँ से उन्होंने वाक्पटुता (रिटोरिक) में डिग्री प्राप्त की।{{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=5}} इतिहासकार सैमिलो वेलिचको के अनुसार, इसके पश्चात उन्हें वारसॉ के जेसुइट कॉलेज में दर्शनशास्त्र का पाठ्यक्रम पूरा करने के लिए भेजा गया था।<ref name=":1">{{Cite web |last=माजेवस्की |first=विस्लॉ. |title=Jan (Iwan) Mazepa h. Kurcz |url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/jan-mazepa-zm-1709-hetman-kozacki-podczaszy-czernihowski |access-date=2024-04-19 |website=www.ipsb.nina.gov.pl |language=pl}}</ref> बाद की परंपराओं के अनुसार, जॉन द्वितीय कासिमिर वासा ने इवान माज़ेपा को 1656 से 1659 के बीच डेवेंटर (डच गणराज्य) में तोपखाना विज्ञान का अध्ययन करने के लिए भेजा। इस अवधि के दौरान माज़ेपा ने पश्चिमी यूरोप की व्यापक यात्रा भी की,<ref name="encyclopedia">{{cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\M\A\MazepaIvan.htm |title=Encyclopedia of Ukraine |publisher=Encyclopediaofukraine.com |access-date=8 मई 2013}}</ref> जिससे उनके ज्ञान और अनुभव में उल्लेखनीय विस्तार हुआ। 1659 के पश्चात पोलिश राजा ने उन्हें यूक्रेन में विभिन्न राजनयिक मिशनों पर नियुक्त किया,<ref name="encyclopedia" /> जहाँ उन्होंने प्रशासनिक और कूटनीतिक दक्षता का परिचय दिया। पोलिश शाही दरबार में उनकी सक्रिय सेवा के कारण उन्हें “कैथोलिककृत लिआख” (पोलिश व्यक्ति के लिए प्रयुक्त एक अपमानजनक शब्द) के रूप में भी संबोधित किया जाने लगा।<ref>[[मिखाइलो ह्रुशेव्स्की]], page 382.</ref> बाद में, रूसी साम्राज्य की शाही सरकार ने उनकी छवि को धूमिल करने के उद्देश्य से इस अपशब्द का प्रभावी रूप से उपयोग किया,{{sfn|Yakovenko|2006|p=407}} जिससे उनके राजनीतिक विरोध को बल मिला। [[File:Mazeppa aux loups - Vernet, 1826.jpg|thumb|होरेस वर्नेट द्वारा बनाई गई पेंटिंग "मेज़ेप्पा और भेड़िये" (1826) में नग्न अवस्था में मेज़ेप्पा को घोड़े से बंधा हुआ दिखाया गया है।]] अपने एक राजनयिक मिशन के दौरान इवान माज़ेपा की भेंट जान क्रिज़ोस्टोम पासेक से हुई, जिन्हें माज़ेपा ने राजशाही-विरोधी संघ का समर्थक समझ लिया। परिणामस्वरूप उन्होंने पासेक की गिरफ्तारी करवाई और उन्हें उस समय ग्रोडनो में ठहरे जॉन द्वितीय कासिमिर वासा के समक्ष प्रस्तुत किया। पासेक के अपने वृत्तांत के अनुसार, वे अपनी निर्दोषता सिद्ध करने में सफल रहे; राजा ने उन्हें हुए नुकसान की भरपाई की, जबकि इस घटना के कारण माज़ेपा शाही विश्वास खो बैठे।{{Sfn|Koropeckyj|1990|p=415}} अपने संस्मरणों में आगे चलकर पासेक ने 1663 में माज़ेपा के पोलैंड छोड़ने की परिस्थितियों का भी उल्लेख किया है। उनके अनुसार, माज़ेपा का वोल्हिनिया में अपने एक पड़ोसी की पत्नी, श्रीमती फाल्बोव्स्का, के साथ प्रेम संबंध था।<ref name=":2">{{Cite web |last=विडाका |first=हन्ना |title=Ukaranie Mazepy |url=https://www.wilanow-palac.pl/ukaranie_mazepy.html |access-date=2024-04-19 |website=www.wilanow-palac.pl}}</ref>{{Sfn|Koropeckyj|1990|pp=422–423}} जब इस संबंध का पता चला, तो कथित रूप से उस पड़ोसी ने माज़ेपा को नग्न अवस्था में घोड़े से बाँधकर छोड़ दिया, जिससे वे गंभीर रूप से घायल हो गए और अपने ही लोगों द्वारा पहचान में नहीं आ सके।<ref name=":2" />{{Sfn|Koropeckyj|1990|p=423}} हालाँकि, यह विवरण पूरी तरह विश्वसनीय नहीं माना जाता, क्योंकि पासेक ने अपने संस्मरण 1690–1695 के बीच, माज़ेपा के कोसैक हेटमैन बनने के बाद लिखे थे, और उनके मन में माज़ेपा के प्रति व्यक्तिगत द्वेष होने की संभावना भी व्यक्त की जाती है।{{Sfn|Koropeckyj|1990|p=423}} फिर भी, यह कथा अन्य समकालीन संस्मरणों में भी मिलती है{{Sfn|Koropeckyj|1990|pp=423–424}} और आगे चलकर वोल्टेयर ने इसे अपनी कृति हिस्टोइरे डे चार्ल्स XII में वर्णित किया। इसके पश्चात यह प्रसंग विक्टर ह्यूगो, लॉर्ड बायरन, अलेक्जेंडर पुश्किन और जूलियस स्लोवाकी जैसे साहित्यकारों की कृतियों तथा यूजीन डेलाक्रॉइक्स और थियोडोर गेरिकॉल्ट जैसे चित्रकारों की रचनाओं में बार-बार उभरता रहा।<ref name=":2" /><ref name="encyclopedia" />{{Sfn|Koropeckyj|1990|pp=423–424}} संभवतः इस कथा के व्यापक प्रसार ने माज़ेपा की स्त्रीप्रेमी छवि को भी लोकप्रिय बनाने में योगदान दिया।{{Sfn|Koropeckyj|1990|pp=423–424}} जान क्रिज़ोस्टोम पासेक के वृत्तांतों के बावजूद, इवान माज़ेपा शाही सेवा में बने रहे और उनका प्रभाव भी कायम रहा। फरवरी 1663 में उन्हें पावलो टेटेरिया के पास दूत के रूप में भेजा गया, जहाँ वे हेटमैन का गदा लेकर पहुँचे—यह गदा टोमाज़ जान कार्ज़ेव्स्की द्वारा टेटेरिया को भेंट की गई थी। इसके पश्चात माज़ेपा ने 1663–1664 के दौरान यूक्रेन के बाएँ तट पर रूस के विरुद्ध चलाए गए शाही सैन्य अभियान में सक्रिय भाग लिया, जिससे उनकी राजनीतिक और सैन्य भूमिका और सुदृढ़ हुई। इतिहासकारों के अनुसार, माज़ेपा 1665 में भी शाही दरबार में उपस्थित थे और संभवतः जॉन द्वितीय कासिमिर वासा के 1668 में पदत्याग तक उन्होंने राजकीय सेवा जारी रखी।<ref name=":1" /> ===हेटमैन डोरोशेंको के नेतृत्व में=== अपने पिता की लगभग 1665 में हुई मृत्यु के पश्चात इवान माज़ेपा ने चेर्निहिव के कपधारक का पद विरासत में प्राप्त किया,<ref name="encyclopedia" /> जिससे उनकी सामाजिक और प्रशासनिक स्थिति और सुदृढ़ हुई। 1669 से 1673 के बीच उन्होंने पेट्रो डोरोशेंको के अधीन हेटमैन गार्ड में स्क्वाड्रन कमांडर के रूप में सेवा की। इस अवधि में वे विशेष रूप से 1672 में हालिचिना में डोरोशेंको के अभियान में सक्रिय रहे, साथ ही पोलैंड, क्रीमिया और ओटोमन साम्राज्य में राजनयिक मिशनों पर चांसलर के रूप में भी कार्यरत रहे।<ref name="encyclopedia" /> 1674 से 1681 के बीच माज़ेपा ने डोरोशेंको के प्रतिद्वंद्वी हेटमैन इवान समॉयलोविच के दरबार में सेवा की। इसी दौरान, 1674 में क्रीमिया की यात्रा के समय उन्हें इवान सिरको द्वारा पकड़ लिया गया था।<ref name="encyclopedia" /> इसके पश्चात 1677–1678 के बीच उन्होंने चिहिरिन अभियानों में भाग लिया, जिनमें यूरी खमेलनित्स्की ने ओटोमन समर्थन के बल पर यूक्रेन में सत्ता पुनः प्राप्त करने का प्रयास किया।<ref name="encyclopedia" /> युवा, शिक्षित और कुशल माज़ेपा ने कोसैक समाज में तीव्र गति से उन्नति की और 1681 में सेना के ओसाउल (उच्च सैन्य पद) पर पदोन्नत हुए। इस पदोन्नति ने उन्हें कोसैक सैन्य नेतृत्व के अभिजात वर्ग, जिसे “स्टारशाइना” कहा जाता था, के निकट ला खड़ा किया और उनके भविष्य के राजनीतिक उत्थान की आधारशिला रखी।{{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=5}} ==सन्दर्भ== {{Reflist|20em}} ==ग्रन्थसूची== {{refbegin|2|indent=yes}} ===किताबें=== * {{Cite book|last=पावलेंको|first=सेरही|title=Іван Мазепа. Прижиттєві зображення гетьмана та його наближних|trans-title=Ivan Mazepa. Contemporary depictions of the hetman and his kin|date=2018|location= कीव |isbn=978-966-577-262-0}} * {{Cite book|last=मैनिंग |first=क्लेरेंस|title=Hetman of Ukraine: Ivan Mazepa|location= न्यूयॉर्क |publisher=बुकमैन एसोसिएट्स.|date=1957}} * {{Cite book |last= ताईरोवा-याकोवलेवा |first=तातियाना|title=Ivan Mazepa and the Russian Empire|isbn=978-0-2280-0309-0|date=2020|publisher=इवान माज़ेपा और रूसी साम्राज्य}} * {{Cite book |last= ताईरोवा-याकोवलेवा |first=तातियाना|title=Мазепа|trans-title=Mazepa|isbn=978-5-235-02966-8|date=2007|publisher= मोलोडाया गवार्डिया (प्रकाशक)|location=मॉस्को|lang=ru}} * {{cite book|last=याकोवेंको|first=नतालिया|title=Нарис історії середньовічної та ранньомодерної України|trans-title=An Outline History of Medieval and Early Modern Ukraine|language=uk|date=2006|edition=3rd|location=[[कीव]]|publisher= क्रिटिका |isbn=966-7679-82-9}} * [[मिखाइलो ह्रुशेव्स्की]], ''Illustrated history of Ukraine.'' "BAO". डोनेट्स्क, 2003. {{ISBN|966-548-571-7}} * ओरेस्ट सबटेलनी, ''The Mazepists: Ukrainian Separatism in the Early Eighteenth Century'' (1981). * {{Cite book |last=नॉर्डमैन |first=क्लाउड |url=https://www.google.com/books/edition/Charles_XII_et_l_Ukraine_de_Mazepa/bJUKAQAAIAAJ |title=Charles XII et l'Ukraine de Mazepa |date=1958 |publisher=द्रोइट और न्यायशास्त्र की सामान्य पुस्तकालय|language=fr |trans-title=Charles XII and Mazepa's Ukraine|oclc=4224523}} * {{Cite book|last=पावलेंको|first=सेरही|title=Іван Мазепа|trans-title=Ivan Mazepa|language=uk|isbn=966-7217-84-1|date=2003|location=कीव|publisher=[[wikidata:Vydavnychyi dim “Alternatyvy”|अल्टरनेटीवी]]}} * {{Cite book|last=मैगोक्सी |first=पॉल रॉबर्ट|title=A History of Ukraine: The Land and Its Peoples|edition=2nd|publisher=टोरंटो विश्वविद्यालय प्रेस|date=2010|isbn=978-1-4426-1021-7}} * {{Cite book|last=कोर्निएन्को|first=ओलेह|editor-last=स्मोलिय|editor-first=वैलेरी|title=Гетьман Іван Мазепа: постать, оточення, епоха|trans-title=Hetman Ivan Mazepa: Person, Surroundings, Era|chapter=Сумський полк та події сіверсько-слобожанського походу Карла ХІІ|trans-chapter=Sumy Regiment and the Events of the Severian-Sloboda Ukraine Campaign of Karl XII|date=2008|location=कीव|isbn=978-966-02-5042-0|language=uk}} * {{Cite book|last=चुखलिब|first=तारास|editor-last=स्मोलिय|editor-first=वैलेरी|title=Гетьман Іван Мазепа: постать, оточення, епоха|trans-title=Hetman Ivan Mazepa: Person, Surroundings, Era|chapter=Український гетьманат у Великій Північній війні 1700–1721 рр.: проблеми міжнародного та воєнно-політичного становища|trans-chapter=The Ukrainian Hetmanate during the Great Northern War of 1700-1721: international and military-political issues|date=2008|location=कीव|isbn=978-966-02-5042-0|language=uk}} * {{Cite book|last=कोवालेवस्का |first=ओल्हा|editor-last=स्मोलिय|editor-first=वैलेरी|title=Гетьман Іван Мазепа: постать, оточення, епоха|trans-title=Hetman Ivan Mazepa: Person, Surroundings, Era|chapter=Дослідження іконографії Івана Мазепи за матеріалами листування Т. Цяловської та С. Білоконя|trans-chapter=A study of the iconography of Ivan Mazepa according to the letters of T. Tsialovska and S. Bilokin|date=2008|location=कीव|isbn=978-966-02-5042-0|language=uk}} * {{Cite book|last=प्लोखी |first=सेरही|title=Poltava 1709: The Battle and the Myth|chapter=Poltava: The Battle That Never Ends|date=2012|publisher=हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस|isbn=978-1932650099}} * {{Cite book|last=प्लोखी |first=सेरही|title=The Origins of the Slavic Nations: Premodern Identities in Russia, Ukraine and Belarus|publisher=कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस|date=2006|isbn=978-0-511-24704-0}} * {{Cite book|last=प्लोखी |first=सेरही|editor-last=कोहुत |editor-first=ज़ेनोन|title=Eighteenth-Century Ukraine: New Perspectives on Social, Cultural, and Intellectual History|chapter="In the Name of the Beloved Fatherland": The Loyalty and Treason of Ivan Mazepa|date=2023|publisher=मैकगिल-क्वीन्स यूनिवर्सिटी प्रेस|isbn=978-0-2280-1743-1}} * {{Cite book|last=ओह्लोब्लिन |first=अलेक्जेंडर|title=Гетьман Іван Мазепа та його доба|trans-title=Hetman Ivan Mazepa and His Era|date=1960|lang=uk|publisher=यूक्रेन के लिए चार स्वतंत्रताओं की रक्षा के लिए संगठन|location=[[न्यूयॉर्क नगर|न्यूयॉर्क]]}} ===पत्रिकाएँ=== * {{Cite journal |last=कोरोपेकी |first=रोमन |date=1990 |title=The Slap, the Feral Child, and the Steed: Pasek Settles Accounts with Mazepa |url=https://slavic.ucla.edu/wp-content/uploads/2015/08/Roman3.pdf |journal=हार्वर्ड यूक्रेनी अध्ययन |volume=14 |issue=3/4 |pages=415–426}} * {{Cite journal |last=शुमीलो|first=सेरही|date=2016|journal=Сіверянський Літопис|trans-journal=Severian Chronicle|volume=6|issue=132|lang=uk|title=Нове джерело до біографії І. Мазепи та історії зв’язків української козацької старшини з центром православного чернецтва на Афоні|trans-title=A new source of the biography of Ivan Mazepa and the history of the relationship of the Cossack starshyna with the centre of Orthodox monasticism on Athos|issn=2518-7430}} * थॉमस एम. प्राइमाक, "Voltaire on Mazepa and Early Eighteenth Century Ukraine," ''कैनेडियन जर्नल ऑफ हिस्ट्री'', XLVII, 2 (2012), 259–83. * थॉमस एम. प्राइमाक, "The Cossack Hetman: Ivan Mazepa in History and Legend from Peter to Pushkin," ''द हिस्टोरियन'', LXXVI, 2 (2014), 237–77. * थॉमस एम. प्राइमाक, “Who Betrayed Whom? Or, Who remained Loyal to What? Tsar Peter vs. Hetman Mazepa,” ''अठारहवीं शताब्दी अध्ययन'', LV, 3 (2022), 359–76. {{refend}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{commons category|Ivan Mazepa}} * {{Cite EB1911|wstitle= Mazepa-Koledinsky, Ivan Stepanovich | volume= 17 |last= Bain |first= Robert Nisbet |author-link= Robert Nisbet Bain| page = 942 |short= 1 }} *[http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\M\A\MazepaIvan.htm माज़ेपा] में ऑलेक्ज़ेंडर ओह्लोब्लिन द्वारा यूक्रेन के विश्वकोश *[http://www.mazepa.name/ The Name of Ivan Mazepa] {{in lang|uk}} *[http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1424&fuseaction=topics.publications&doc_id=566919&group_id=7718 Re-Fighting the Northern War: The Celebration of the Battle of Poltava in Russia. Tatiana Tairova-Yakovleva, Professor, Department of History, St. Petersburg State University. Author: Joseph Dresen (Kennan Institute)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100620182244/http://wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1424&fuseaction=topics.publications&doc_id=566919&group_id=7718 |date=20 June 2010 }} * वेलिचेंको, एस. ''[http://historians.in.ua/index.php/doslidzhennya/326-stephen-velychenko-the-battle-of-poltava-and-the-decline-of-cossack-ukraine-in-light-of-russian-and-english-methods-of-rule-in-their-borderlands-1707-1914 The Battle of Poltava and the Decline of Cossack-Ukraine in light of Russian and English methods of rule in their Borderlands (1707–1914)]''. historians.in.ua. 5 जुलाई 2012. {| cellpadding="4" style="clear:both; background-color: white; border-style: solid; border-color:blue; border-width:2px; vertical-align:top; text-align:center; border-collapse: collapse; width:100%; margin-top:3px" |- | width="25%" | पूर्ववर्ती <br/>इवान समोयलोविच | width="10%" | [[File:Herb Viyska Zaporozkogo (Alex K).svg|50px]] | width="20%" | '''ज़ापोरोज़ियन सेना के हेटमैन'''<br/>1687–1709 | width="10%" | [[File:Herb Viyska Zaporozkogo (Alex K).svg|50px]] | width="25%" | उत्तराधिकारी<br/>इवान स्कोरोपाडस्की <small>''(हेटमैनेट में)''</small><br/>पाइलिप ऑर्लिक <small>''(निर्वासन में)''</small> |} 3t51aco5avo693xjd0k8tkkpgfg346c 6537709 6537703 2026-04-08T14:39:51Z चाहर धर्मेंद्र 703114 ज़ापोरोज़ियन सेना का हेटमैन 6537709 wikitext text/x-wiki {{काम जारी|date=अप्रैल 2026}} {{Infobox officeholder | name = इवान माज़ेपा | native_name_lang = uk | native_name = {{nobold|{{lang|uk|Іван Мазепа|italic=no}}}} | image = Iwan Mazepa crop.jpg | caption = 1706 में माज़ेपा | order = ज़ापोरोज़ियन सेना का हेटमैन | term_start = 25 जुलाई 1687 | term_end = 2 अक्टूबर 1709 (मृत्यु) | predecessor = इवान समोयलोविच | successor = {{ubl | इवान स्कोरोपाडस्की | पाइलिप ओरलिक ([[निर्वासित सरकार|निर्वासन में]])}} | birth_date = {{birth date|1639|3|30|df=yes}} | birth_place = माज़ेपिंट्सी, पोलिश-लिथुआनियन कॉमनवेल्थ (अब [[यूक्रेन]] में ) | death_date = {{Death date and age|df=yes|1709|10|2|1639|3|30}} | death_place = बेंडर, मोल्डाविया की रियासत | spouse = {{Marriage|हन्ना पोलोवेट्स|1668|1702|end=died}} <!-- |religion = [[Eastern Orthodox]] -->| alma_mater = [[कीव-मोहिला अकादमी का राष्ट्रीय विश्वविद्यालय|कीव मोहिला अकादमी]] | relatives = माज़ेपा परिवार | signature = Ivan Mazepa Signature.svg | awards = {{Plainlist| * श्वेत ईगल का आदेश * संत एंड्रयू प्रेरित प्रथम-पुनर्गठित का आदेश * पवित्र रोमन साम्राज्य के राजकुमार }} | allegiance = कोसैक हेटमनाते | battles = {{Collapsible list|title = {{Nobold|सूची देखें}}| {{Tree list}} * पोलिश-ओटोमन युद्ध (1672-1676){{sfn|Ohloblyn|1960|p=15}} * रूस-तुर्की युद्ध (1672-1681) ** चिहिरिन अभियान (1676){{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=15}} ** चिहिरिन अभियान (1677) ** चिहिरिन अभियान (1678){{sfn|Ohloblyn|1960|p=17}} * रूस-तुर्की युद्ध (1686-1700) ** क्रीमिया अभियान (1687-1689) ** क्यज़ीकरमेन अभियान (1690) ** अज़ोव अभियान (1695){{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=130}} ** क्यज़ीकरमेन अभियान (1695){{sfn|Tairova-Yakovleva|2007|p=267}} ** [अज़ोव की घेराबंदी (1696) * [[ग्रेट नॉर्थर्न युद्ध |महान उत्तरी युद्ध]] ** पालिय विद्रोह{{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=6}} ** पोलैंड में गृहयुद्ध (1704-1706){{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=167}} ** ग्रोडनो का अभियान ** पोल्टावा की लड़ाई {{Tree list/end}} }} }} '''इवान स्टेपनोविच माज़ेपा''' (30 मार्च 1639 – 2 अक्टूबर 1709) एक यूक्रेनी सैन्य, राजनीतिक और नागरिक नेता थे, जिन्होंने 1687 से 1709 तक कोसैक हेटमानाते के हेटमैन के रूप में कार्य किया। उनके लंबे और स्थिर शासनकाल में यूक्रेन ने आर्थिक और राजनीतिक पतन से उबरने का दौर देखा। अपने शासनकाल के अधिकांश समय में रूस के प्रति वफादार रहने वाले माज़ेपा के ज़ार पीटर प्रथम के साथ घनिष्ठ संबंध तब बिगड़ गए जब पीटर प्रथम के प्रशासनिक सुधारों ने धीरे-धीरे माज़ेपा और हेटमानाते की स्वायत्तता को कम कर दिया। 1708 में, माज़ेपा ने पीटर प्रथम के साथ अपना गठबंधन तोड़ दिया और स्वीडन के चार्ल्स XII का साथ दिया। यह कदम उन्होंने इसलिए उठाया क्योंकि ज़ार ने बढ़ते स्वीडिश सैनिकों के विरुद्ध हेटमानाते की रक्षा करने से इनकार कर दिया था और इसके बजाय यूक्रेन के अधिकांश हिस्से को जलाने का आदेश दिया था ताकि स्वीडिश सैनिकों को आपूर्ति और शीतकालीन शिविरों तक पहुँचने से रोका जा सके। 1709 में पोल्टावा की लड़ाई में स्वीडन की हार के बाद, माज़ेपा मोल्डाविया में निर्वासन में चले गए, और उसी वर्ष वहीं उनकी मृत्यु हो गई। उनके इस निर्वासन के राजनीतिक परिणाम गहरे और बहुआयामी थे, जिन्हें यूक्रेन और रूस दोनों के राष्ट्रीय इतिहास में स्पष्ट रूप से देखा जा सकता है। माज़ेपा के जीवन की ऐतिहासिक घटनाओं ने अनेक साहित्यिक, कलात्मक और संगीत रचनाओं को प्रेरित किया, और स्वयं माज़ेपा हेटमैन कला के संरक्षक के रूप में भी प्रसिद्ध रहे। रूसी ऑर्थोडॉक्स चर्च ने 1708 में माज़ेपा के नाम पर अभिशाप (बहिष्कार) लगा दिया, और आज भी इसे रद्द करने से इनकार करता है। वहीं, कॉन्स्टेंटिनोपल की पारिस्थितिक पितृसत्ता ने इस अभिशाप को मान्यता नहीं दी, क्योंकि इसे उन्होंने गैरकानूनी और राजनीतिक उद्देश्यों से थोपे गए निर्णय के रूप में देखा, जो राजनीतिक और वैचारिक दमन का साधन था और जिसका कोई धार्मिक, धर्मशास्त्रीय या विधिक आधार नहीं था।<ref>{{cite web|title="Ukraine has always been the canonical territory of the Ecumenical Patriarchate"|url=https://www.ecupatria.org/2018/09/20/ukraine-has-always-been-the-canonical-territory-of-the-ecumenical-patriarchate/|website=विश्व चर्च परिषद में पारिस्थितिक पितृसत्ता का स्थायी प्रतिनिधिमंडल|date=20 सितंबर 2018 |language=en|access-date=2 मई 2022}}</ref> 18वीं शताब्दी से यूक्रेन में स्वतंत्रता समर्थक और रूसी विरोधी तत्वों को अपमानजनक रूप से माज़ेपिंट्सी (रूसी: Мазепинцы, शाब्दिक अर्थ 'माज़ेपिस्ट') कहा जाता था।<ref> {{cite book| last1 = मैगोक्सी, | first1 = पॉल रॉबर्ट| year = 1996| title = History of Ukraine: The Land and Its Peoples| url = https://books.google.com/books?id=Z0mKRsElYNkC| edition = 2| location = टोरंटो| publisher =यूनिवर्सिटी ऑफ टोरंटो प्रेस| publication-date = 2010| isbn = 9781442698796| access-date = 21 मार्च 2017| quote = The terms mazepintsi (Mazepaites) and mazepinstvo (Mazepaism) came to be used in imperial Russian, Soviet Marxist, and even post Communist Russian discourse as synonyms of treachery toward the state and opportunistic separatism.}}</ref><ref>Compare: {{cite news| last1 = लेव | first1 = क्रिस्टीना| title = Ukraine's Navy, despite difficulties, forges ahead with media center| url = http://ukrweekly.com/archive/pdf3/1996/The_Ukrainian_Weekly_1996-04.pdf| work = यूक्रेनी साप्ताहिक| series = 4| volume = 64| location = जर्सी सिटी, न्यू जर्सी| publisher = यूक्रेनी राष्ट्रीय संघ इंक.| date = 28 जनवरी 1996| page = 2| issn = 0273-9348| access-date = 21 मार्च 2017| quote = '[...] Sevastopil TV and Radio are fond of running interviews with BSF seamen calling Ukrainian Navy personnel "nationalists, Banderites and Mazepivtsi."'| archive-date = 29 दिसंबर 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20171229010937/http://ukrweekly.com/archive/pdf3/1996/The_Ukrainian_Weekly_1996-04.pdf| url-status = dead}}</ref> सोवियत काल के दौरान यूक्रेनी इतिहास लेखन में माज़ेपा के व्यक्तित्व को हाशिए पर रखा गया, लेकिन 1991 के बाद स्वतंत्र यूक्रेन में उनकी छवि धीरे-धीरे पुनर्स्थापित होने लगी है। ==प्रारंभिक जीवन== [[File:Mazepa Marina Mariya Magdalina.jpg|thumb|left|upright=0.65|मैरीना मोकिएव्स्का, जिन्हें बाद में माज़ेपा की मां मारिया महदालेना के नाम से जाना गया]] ===जन्म और वंश=== [[File:Герб Івана Мазепи з Чернігівського колегіуму.jpg|thumb|माज़ेपा का प्रतीक चिन्ह, जो मूल रूप से चेर्निहिव कॉलेजियम के अग्रभाग पर स्थापित था।]] इवान माज़ेपा का जन्म 30 मार्च 1639 (पुराने कैलेंडर के अनुसार 20 मार्च) को बिला त्सेरक्वा के निकट स्थित माज़ेपिंट्सी नामक गाँव में हुआ था, जो उस समय पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमंडल के कीव प्रांत का हिस्सा था। वे एक प्रतिष्ठित कुलीन माज़ेपा परिवार से संबंधित थे।{{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|pages=4}} उनके पिता, स्टेपन एडम माज़ेपा-कालेडिंस्की,<ref name=loc1>{{Cite web|title=Перевернута шахівниця. Дипломатичні місії Івана Мазепи|date=2026-03-20|url=https://localhistory.org.ua/texts/statti/perevernuta-shakhivnitsia/|access-date=2026-03-22}}</ref> खमेलनित्स्की विद्रोह के दौरान बिला त्सेरक्वा के नगर ओटामन के पद पर आसीन थे, जबकि उनकी माता, मरीना मोकीवस्का, कोसैक वंश से थीं। पति की मृत्यु के पश्चात मरीना ने धार्मिक जीवन अपनाया और कीव स्थित पेचेर्स्क एसेंशन मठ की हेगुमेन बनीं, जहाँ वे अपने मठवासी नाम मारिया महदलेना के रूप में विख्यात हुईं। दंपति की एक कन्या, ओलेक्सांद्रा, भी थी, जो माज़ेपा की छोटी बहन थीं।{{sfn|Pavlenko|2003|p=12}} इवान माज़ेपा ने अपने पूरे जीवनकाल में “कुर्च” नामक कुल-चिह्न (प्रतीक चिन्ह) का उपयोग किया, जो संभवतः बुलिहा-कुर्सेविच परिवार से विरासत में प्राप्त हुआ था। इस परिवार के सदस्य 1578 से 1618 के बीच बिला त्सेरक्वा के स्टारोस्ट (प्रशासक) के रूप में कार्यरत रहे थे, जिससे इस प्रतीक की ऐतिहासिक प्रतिष्ठा और भी बढ़ जाती है। वर्ष 1707 में माज़ेपा के इस कुल-चिह्न की औपचारिक पुष्टि जोसेफ प्रथम, पवित्र रोमन सम्राट, द्वारा की गई। इसी अवसर पर माज़ेपा को पवित्र रोमन साम्राज्य के राजकुमार की उपाधि से भी सम्मानित किया गया,<ref name=loc>{{Cite web|title=Герб Івана Мазепи із багатьма невідомими|date=2026-03-20|url=https://localhistory.org.ua/rubrics/artifact/gerb-ivana-mazepi-iz-bagatma-nevidomimi/|access-date=2026-03-22}}</ref> जो उनके राजनीतिक और सामाजिक महत्व का प्रतीक था। ===पोलिश सेवा में=== 1657 में स्टेपन माज़ेपा-कालेडिंस्की ने हेटमैन इवान व्याहोव्स्की का साथ दिया, जो उस समय पोलिश समर्थक नीति का अनुसरण कर रहे थे। 1659 में वे सेजम (पोलिश संसद) में भाग लेने हेतु वारसॉ गए और अपने पुत्र इवान माज़ेपा को जॉन द्वितीय कासिमिर वासा के शाही दरबार में सेवा के लिए नियुक्त करा दिया।<ref>{{Cite web |last=माजेवस्की |first=विस्लॉ. |title=Adam Stefan Mazepa h. Kurcz |url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/adam-stefan-mazepa-h-kurcz-zm-1665-ataman-bialocerkiewski |access-date=2024-04-19 |website=www.ipsb.nina.gov.pl |language=pl}}</ref> इससे पूर्व, इवान माज़ेपा ने कीव स्थित कीव मोहिला कॉलेजियम में शिक्षा ग्रहण की थी, जहाँ से उन्होंने वाक्पटुता (रिटोरिक) में डिग्री प्राप्त की।{{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=5}} इतिहासकार सैमिलो वेलिचको के अनुसार, इसके पश्चात उन्हें वारसॉ के जेसुइट कॉलेज में दर्शनशास्त्र का पाठ्यक्रम पूरा करने के लिए भेजा गया था।<ref name=":1">{{Cite web |last=माजेवस्की |first=विस्लॉ. |title=Jan (Iwan) Mazepa h. Kurcz |url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/jan-mazepa-zm-1709-hetman-kozacki-podczaszy-czernihowski |access-date=2024-04-19 |website=www.ipsb.nina.gov.pl |language=pl}}</ref> बाद की परंपराओं के अनुसार, जॉन द्वितीय कासिमिर वासा ने इवान माज़ेपा को 1656 से 1659 के बीच डेवेंटर (डच गणराज्य) में तोपखाना विज्ञान का अध्ययन करने के लिए भेजा। इस अवधि के दौरान माज़ेपा ने पश्चिमी यूरोप की व्यापक यात्रा भी की,<ref name="encyclopedia">{{cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\M\A\MazepaIvan.htm |title=Encyclopedia of Ukraine |publisher=Encyclopediaofukraine.com |access-date=8 मई 2013}}</ref> जिससे उनके ज्ञान और अनुभव में उल्लेखनीय विस्तार हुआ। 1659 के पश्चात पोलिश राजा ने उन्हें यूक्रेन में विभिन्न राजनयिक मिशनों पर नियुक्त किया,<ref name="encyclopedia" /> जहाँ उन्होंने प्रशासनिक और कूटनीतिक दक्षता का परिचय दिया। पोलिश शाही दरबार में उनकी सक्रिय सेवा के कारण उन्हें “कैथोलिककृत लिआख” (पोलिश व्यक्ति के लिए प्रयुक्त एक अपमानजनक शब्द) के रूप में भी संबोधित किया जाने लगा।<ref>[[मिखाइलो ह्रुशेव्स्की]], page 382.</ref> बाद में, रूसी साम्राज्य की शाही सरकार ने उनकी छवि को धूमिल करने के उद्देश्य से इस अपशब्द का प्रभावी रूप से उपयोग किया,{{sfn|Yakovenko|2006|p=407}} जिससे उनके राजनीतिक विरोध को बल मिला। [[File:Mazeppa aux loups - Vernet, 1826.jpg|thumb|होरेस वर्नेट द्वारा बनाई गई पेंटिंग "मेज़ेप्पा और भेड़िये" (1826) में नग्न अवस्था में मेज़ेप्पा को घोड़े से बंधा हुआ दिखाया गया है।]] अपने एक राजनयिक मिशन के दौरान इवान माज़ेपा की भेंट जान क्रिज़ोस्टोम पासेक से हुई, जिन्हें माज़ेपा ने राजशाही-विरोधी संघ का समर्थक समझ लिया। परिणामस्वरूप उन्होंने पासेक की गिरफ्तारी करवाई और उन्हें उस समय ग्रोडनो में ठहरे जॉन द्वितीय कासिमिर वासा के समक्ष प्रस्तुत किया। पासेक के अपने वृत्तांत के अनुसार, वे अपनी निर्दोषता सिद्ध करने में सफल रहे; राजा ने उन्हें हुए नुकसान की भरपाई की, जबकि इस घटना के कारण माज़ेपा शाही विश्वास खो बैठे।{{Sfn|Koropeckyj|1990|p=415}} अपने संस्मरणों में आगे चलकर पासेक ने 1663 में माज़ेपा के पोलैंड छोड़ने की परिस्थितियों का भी उल्लेख किया है। उनके अनुसार, माज़ेपा का वोल्हिनिया में अपने एक पड़ोसी की पत्नी, श्रीमती फाल्बोव्स्का, के साथ प्रेम संबंध था।<ref name=":2">{{Cite web |last=विडाका |first=हन्ना |title=Ukaranie Mazepy |url=https://www.wilanow-palac.pl/ukaranie_mazepy.html |access-date=2024-04-19 |website=www.wilanow-palac.pl}}</ref>{{Sfn|Koropeckyj|1990|pp=422–423}} जब इस संबंध का पता चला, तो कथित रूप से उस पड़ोसी ने माज़ेपा को नग्न अवस्था में घोड़े से बाँधकर छोड़ दिया, जिससे वे गंभीर रूप से घायल हो गए और अपने ही लोगों द्वारा पहचान में नहीं आ सके।<ref name=":2" />{{Sfn|Koropeckyj|1990|p=423}} हालाँकि, यह विवरण पूरी तरह विश्वसनीय नहीं माना जाता, क्योंकि पासेक ने अपने संस्मरण 1690–1695 के बीच, माज़ेपा के कोसैक हेटमैन बनने के बाद लिखे थे, और उनके मन में माज़ेपा के प्रति व्यक्तिगत द्वेष होने की संभावना भी व्यक्त की जाती है।{{Sfn|Koropeckyj|1990|p=423}} फिर भी, यह कथा अन्य समकालीन संस्मरणों में भी मिलती है{{Sfn|Koropeckyj|1990|pp=423–424}} और आगे चलकर वोल्टेयर ने इसे अपनी कृति हिस्टोइरे डे चार्ल्स XII में वर्णित किया। इसके पश्चात यह प्रसंग विक्टर ह्यूगो, लॉर्ड बायरन, अलेक्जेंडर पुश्किन और जूलियस स्लोवाकी जैसे साहित्यकारों की कृतियों तथा यूजीन डेलाक्रॉइक्स और थियोडोर गेरिकॉल्ट जैसे चित्रकारों की रचनाओं में बार-बार उभरता रहा।<ref name=":2" /><ref name="encyclopedia" />{{Sfn|Koropeckyj|1990|pp=423–424}} संभवतः इस कथा के व्यापक प्रसार ने माज़ेपा की स्त्रीप्रेमी छवि को भी लोकप्रिय बनाने में योगदान दिया।{{Sfn|Koropeckyj|1990|pp=423–424}} जान क्रिज़ोस्टोम पासेक के वृत्तांतों के बावजूद, इवान माज़ेपा शाही सेवा में बने रहे और उनका प्रभाव भी कायम रहा। फरवरी 1663 में उन्हें पावलो टेटेरिया के पास दूत के रूप में भेजा गया, जहाँ वे हेटमैन का गदा लेकर पहुँचे—यह गदा टोमाज़ जान कार्ज़ेव्स्की द्वारा टेटेरिया को भेंट की गई थी। इसके पश्चात माज़ेपा ने 1663–1664 के दौरान यूक्रेन के बाएँ तट पर रूस के विरुद्ध चलाए गए शाही सैन्य अभियान में सक्रिय भाग लिया, जिससे उनकी राजनीतिक और सैन्य भूमिका और सुदृढ़ हुई। इतिहासकारों के अनुसार, माज़ेपा 1665 में भी शाही दरबार में उपस्थित थे और संभवतः जॉन द्वितीय कासिमिर वासा के 1668 में पदत्याग तक उन्होंने राजकीय सेवा जारी रखी।<ref name=":1" /> ===हेटमैन डोरोशेंको के नेतृत्व में=== अपने पिता की लगभग 1665 में हुई मृत्यु के पश्चात इवान माज़ेपा ने चेर्निहिव के कपधारक का पद विरासत में प्राप्त किया,<ref name="encyclopedia" /> जिससे उनकी सामाजिक और प्रशासनिक स्थिति और सुदृढ़ हुई। 1669 से 1673 के बीच उन्होंने पेट्रो डोरोशेंको के अधीन हेटमैन गार्ड में स्क्वाड्रन कमांडर के रूप में सेवा की। इस अवधि में वे विशेष रूप से 1672 में हालिचिना में डोरोशेंको के अभियान में सक्रिय रहे, साथ ही पोलैंड, क्रीमिया और ओटोमन साम्राज्य में राजनयिक मिशनों पर चांसलर के रूप में भी कार्यरत रहे।<ref name="encyclopedia" /> 1674 से 1681 के बीच माज़ेपा ने डोरोशेंको के प्रतिद्वंद्वी हेटमैन इवान समॉयलोविच के दरबार में सेवा की। इसी दौरान, 1674 में क्रीमिया की यात्रा के समय उन्हें इवान सिरको द्वारा पकड़ लिया गया था।<ref name="encyclopedia" /> इसके पश्चात 1677–1678 के बीच उन्होंने चिहिरिन अभियानों में भाग लिया, जिनमें यूरी खमेलनित्स्की ने ओटोमन समर्थन के बल पर यूक्रेन में सत्ता पुनः प्राप्त करने का प्रयास किया।<ref name="encyclopedia" /> युवा, शिक्षित और कुशल माज़ेपा ने कोसैक समाज में तीव्र गति से उन्नति की और 1681 में सेना के ओसाउल (उच्च सैन्य पद) पर पदोन्नत हुए। इस पदोन्नति ने उन्हें कोसैक सैन्य नेतृत्व के अभिजात वर्ग, जिसे “स्टारशाइना” कहा जाता था, के निकट ला खड़ा किया और उनके भविष्य के राजनीतिक उत्थान की आधारशिला रखी।{{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=5}} ==ज़ापोरोज़ियन सेना का हेटमैन== [[File:Mazepa na gravure.jpg|thumb|1705 में इवान माज़ेपा द्वारा निर्मित एक बारोक शैली की नक्काशी में हेटमैन को उनके व्यक्तिगत प्रतीक चिन्ह के ऊपर खड़े दर्शाया गया है, और उनकी छाती पर सेंट एंड्रयू का पदक धारण किया हुआ है। इस नक्काशी में उन्हें उन संतों, प्रतीकात्मक आकृतियों और चर्चों के चित्रों से घिरे हुए दिखाया गया है, जिनके निर्माण के लिए उन्होंने वित्तीय सहायता प्रदान की थी।]] ===प्रारंभिक शासन=== 1687 में इवान माज़ेपा ने इवान समॉयलोविच पर रूस से अलग होने की साजिश रचने का आरोप लगाया, जिसके परिणामस्वरूप समॉयलोविच को पदच्युत कर दिया गया। इसके पश्चात, वासिली गैलिट्ज़िन के समर्थन से माज़ेपा को कोलोमाक में लेफ्ट-बैंक यूक्रेन का हेटमैन चुना गया।<ref name=dicoukrIM>Katchanovski, et al., p. 362</ref> इसी अवसर पर उन्होंने कोलोमाक लेखों पर हस्ताक्षर किए, जो डेमियन म्नोहोहरिशनी द्वारा पूर्व में स्वीकृत ग्लुखिव लेखों पर आधारित थे, और जिनसे रूस तथा कोसैक सत्ता के बीच संबंधों की रूपरेखा निर्धारित होती थी। 1689 में माज़ेपा ने त्सारेवना सोफिया को पदच्युत करने के प्रयास का समर्थन किया, जो उस समय पीटर प्रथम की ओर से वास्तविक शासक (रीजेंट) के रूप में कार्य कर रही थीं। इस राजनीतिक समर्थन ने माज़ेपा और पीटर प्रथम के बीच घनिष्ठ संबंध स्थापित करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। सम्राट ने माज़ेपा के व्यापक अनुभव, उच्च शिक्षा और राजनीतिक कुशलता का विशेष सम्मान किया। एक रूसी इतिहासकार के शब्दों में, माज़ेपा “एक अर्थ में पीटर प्रथम के लिए पिता समान थे,”<ref name="Weiss">{{Cite web|url=https://archaeology.org/issues/september-october-2023/features/ukraine-baturyn-cossack-capital/|title=Ukraine's Lost Capital|last=वेइस|first=डैनियल|magazine= पुरातत्व |date=सितंबर-अक्टूबर 2023|access-date=18 फरवरी 2025}}</ref> जो उनके प्रभाव और प्रतिष्ठा को दर्शाता है। हेटमैन के रूप में इवान माज़ेपा ने अपनी सैन्य दक्षता और रणनीतिक सूझ-बूझ का प्रभावी उपयोग करते हुए तातारों तथा उनके ओटोमन साम्राज्य के आधिपत्यों के विरुद्ध संघर्ष में नई और सफल रणनीतियाँ लागू कीं। इन प्रयासों के परिणामस्वरूप न केवल यूक्रेन, बल्कि मस्कोवी भी विनाशकारी शत्रु आक्रमणों के गंभीर खतरे से काफी हद तक मुक्त हो सका। माज़ेपा की इन उपलब्धियों से प्रभावित होकर पीटर प्रथम ने उन्हें सेंट एंड्रयू का आदेश से सम्मानित किया, जो उस समय त्सारडम का सर्वोच्च अलंकरण था। इसके अतिरिक्त, 1707 में जोसेफ प्रथम ने उन्हें पवित्र रोमन साम्राज्य का मानद राजकुमार घोषित किया, जो ओटोमन और तातार शक्तियों के विरुद्ध उनके योगदान की औपचारिक मान्यता थी। इन उच्च सम्मानों ने यूक्रेन और मॉस्को दोनों के दरबारों में माज़ेपा की प्रतिष्ठा और प्रभाव को अत्यधिक बढ़ा दिया।<ref name="Weiss"/> पीटर प्रथम की व्यक्तिगत सहमति और समर्थन से, इवान माज़ेपा हेटमानाते के निर्विवाद शासक बनने में सफल हुए और यूक्रेन पर कर संग्रह समेत अधिकांश शक्ति अपने प्रशासन के हाथों केंद्रित कर ली। हेटमान के रूप में माज़ेपा केवल राजनीतिक और सैन्य नेता ही नहीं थे, बल्कि संस्कृति और कला के संरक्षक के रूप में भी प्रसिद्ध हुए। उनके शासनकाल में यूक्रेनी बारोक शैली में पूरे यूक्रेन में कई चर्चों का निर्माण हुआ, उन्होंने स्कूलों और प्रिंटिंग प्रेस की स्थापना की, तथा उस समय यूक्रेन के प्रमुख शैक्षणिक संस्थान, कीव-मोहिला अकादमी का विस्तार किया। माज़ेपा ने पीटर प्रथम की सुधारवादी नीतियों का समर्थन करके और सम्राट को आवश्यक प्रतिभाशाली लोग उपलब्ध करवा कर रूसी साम्राज्य की स्थापना में भी महत्वपूर्ण योगदान दिया। उदाहरण के लिए, रूसी ऑर्थोडॉक्स चर्च को राज्य के नियंत्रण में लाने और उसमें सुधार लागू करने में पीटर प्रथम की सहायता करने वाले अधिकांश धार्मिक नेता हेटमानाते से आए थे, जिनमें प्रमुख रूप से ऑर्थोडॉक्स बिशप स्टीफन यावोर्स्की और थियोफ़ान प्रोकोपोविच शामिल थे।<ref name="Weiss"/> स्वयं एक उच्च शिक्षित और बहुभाषी व्यक्ति, जो लैटिन और जर्मन भाषाएँ धाराप्रवाह बोल सकते थे, इवान माज़ेपा ने अपने दरबार की स्थापना पश्चिमी शैली में की, जो उस काल में यूक्रेनी भूमि पर बारोक कला और साहित्य के प्रभाव को स्पष्ट रूप से दर्शाती थी। माज़ेपा के निजी निवास में उस समय के सबसे बड़े पुस्तकालयों में से एक स्थित था, जिसमें यूरोप भर से संग्रहीत कई पुस्तकें और सचित्र पांडुलिपियाँ शामिल थीं। यह उनके शिक्षा और संस्कृति के प्रति गहन लगाव का परिचायक था और उनके दरबार को ज्ञान और कलात्मकता का एक केंद्र बना देता था।<ref name="Weiss"/> [[File:NaUKMA_seal_transp2.PNG|thumb|[[कीव-मोहिला अकादमी का राष्ट्रीय विश्वविद्यालय |कीव-मोहिला अकादमी]] की 18वीं सदी की मुहर जो, माज़ेपा के उदार संरक्षण के कारण, यह संस्थान 18वीं सदी की शुरुआत में व्यापक रूप से माज़ेपा-मोहिला अकादमी के नाम से जानी गई।{{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|pages=203-204}}]] ==सन्दर्भ== {{Reflist|20em}} ==ग्रन्थसूची== {{refbegin|2|indent=yes}} ===किताबें=== * {{Cite book|last=पावलेंको|first=सेरही|title=Іван Мазепа. Прижиттєві зображення гетьмана та його наближних|trans-title=Ivan Mazepa. Contemporary depictions of the hetman and his kin|date=2018|location= कीव |isbn=978-966-577-262-0}} * {{Cite book|last=मैनिंग |first=क्लेरेंस|title=Hetman of Ukraine: Ivan Mazepa|location= न्यूयॉर्क |publisher=बुकमैन एसोसिएट्स.|date=1957}} * {{Cite book |last= ताईरोवा-याकोवलेवा |first=तातियाना|title=Ivan Mazepa and the Russian Empire|isbn=978-0-2280-0309-0|date=2020|publisher=इवान माज़ेपा और रूसी साम्राज्य}} * {{Cite book |last= ताईरोवा-याकोवलेवा |first=तातियाना|title=Мазепа|trans-title=Mazepa|isbn=978-5-235-02966-8|date=2007|publisher= मोलोडाया गवार्डिया (प्रकाशक)|location=मॉस्को|lang=ru}} * {{cite book|last=याकोवेंको|first=नतालिया|title=Нарис історії середньовічної та ранньомодерної України|trans-title=An Outline History of Medieval and Early Modern Ukraine|language=uk|date=2006|edition=3rd|location=[[कीव]]|publisher= क्रिटिका |isbn=966-7679-82-9}} * [[मिखाइलो ह्रुशेव्स्की]], ''Illustrated history of Ukraine.'' "BAO". डोनेट्स्क, 2003. {{ISBN|966-548-571-7}} * ओरेस्ट सबटेलनी, ''The Mazepists: Ukrainian Separatism in the Early Eighteenth Century'' (1981). * {{Cite book |last=नॉर्डमैन |first=क्लाउड |url=https://www.google.com/books/edition/Charles_XII_et_l_Ukraine_de_Mazepa/bJUKAQAAIAAJ |title=Charles XII et l'Ukraine de Mazepa |date=1958 |publisher=द्रोइट और न्यायशास्त्र की सामान्य पुस्तकालय|language=fr |trans-title=Charles XII and Mazepa's Ukraine|oclc=4224523}} * {{Cite book|last=पावलेंको|first=सेरही|title=Іван Мазепа|trans-title=Ivan Mazepa|language=uk|isbn=966-7217-84-1|date=2003|location=कीव|publisher=[[wikidata:Vydavnychyi dim “Alternatyvy”|अल्टरनेटीवी]]}} * {{Cite book|last=मैगोक्सी |first=पॉल रॉबर्ट|title=A History of Ukraine: The Land and Its Peoples|edition=2nd|publisher=टोरंटो विश्वविद्यालय प्रेस|date=2010|isbn=978-1-4426-1021-7}} * {{Cite book|last=कोर्निएन्को|first=ओलेह|editor-last=स्मोलिय|editor-first=वैलेरी|title=Гетьман Іван Мазепа: постать, оточення, епоха|trans-title=Hetman Ivan Mazepa: Person, Surroundings, Era|chapter=Сумський полк та події сіверсько-слобожанського походу Карла ХІІ|trans-chapter=Sumy Regiment and the Events of the Severian-Sloboda Ukraine Campaign of Karl XII|date=2008|location=कीव|isbn=978-966-02-5042-0|language=uk}} * {{Cite book|last=चुखलिब|first=तारास|editor-last=स्मोलिय|editor-first=वैलेरी|title=Гетьман Іван Мазепа: постать, оточення, епоха|trans-title=Hetman Ivan Mazepa: Person, Surroundings, Era|chapter=Український гетьманат у Великій Північній війні 1700–1721 рр.: проблеми міжнародного та воєнно-політичного становища|trans-chapter=The Ukrainian Hetmanate during the Great Northern War of 1700-1721: international and military-political issues|date=2008|location=कीव|isbn=978-966-02-5042-0|language=uk}} * {{Cite book|last=कोवालेवस्का |first=ओल्हा|editor-last=स्मोलिय|editor-first=वैलेरी|title=Гетьман Іван Мазепа: постать, оточення, епоха|trans-title=Hetman Ivan Mazepa: Person, Surroundings, Era|chapter=Дослідження іконографії Івана Мазепи за матеріалами листування Т. Цяловської та С. Білоконя|trans-chapter=A study of the iconography of Ivan Mazepa according to the letters of T. Tsialovska and S. Bilokin|date=2008|location=कीव|isbn=978-966-02-5042-0|language=uk}} * {{Cite book|last=प्लोखी |first=सेरही|title=Poltava 1709: The Battle and the Myth|chapter=Poltava: The Battle That Never Ends|date=2012|publisher=हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस|isbn=978-1932650099}} * {{Cite book|last=प्लोखी |first=सेरही|title=The Origins of the Slavic Nations: Premodern Identities in Russia, Ukraine and Belarus|publisher=कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस|date=2006|isbn=978-0-511-24704-0}} * {{Cite book|last=प्लोखी |first=सेरही|editor-last=कोहुत |editor-first=ज़ेनोन|title=Eighteenth-Century Ukraine: New Perspectives on Social, Cultural, and Intellectual History|chapter="In the Name of the Beloved Fatherland": The Loyalty and Treason of Ivan Mazepa|date=2023|publisher=मैकगिल-क्वीन्स यूनिवर्सिटी प्रेस|isbn=978-0-2280-1743-1}} * {{Cite book|last=ओह्लोब्लिन |first=अलेक्जेंडर|title=Гетьман Іван Мазепа та його доба|trans-title=Hetman Ivan Mazepa and His Era|date=1960|lang=uk|publisher=यूक्रेन के लिए चार स्वतंत्रताओं की रक्षा के लिए संगठन|location=[[न्यूयॉर्क नगर|न्यूयॉर्क]]}} ===पत्रिकाएँ=== * {{Cite journal |last=कोरोपेकी |first=रोमन |date=1990 |title=The Slap, the Feral Child, and the Steed: Pasek Settles Accounts with Mazepa |url=https://slavic.ucla.edu/wp-content/uploads/2015/08/Roman3.pdf |journal=हार्वर्ड यूक्रेनी अध्ययन |volume=14 |issue=3/4 |pages=415–426}} * {{Cite journal |last=शुमीलो|first=सेरही|date=2016|journal=Сіверянський Літопис|trans-journal=Severian Chronicle|volume=6|issue=132|lang=uk|title=Нове джерело до біографії І. Мазепи та історії зв’язків української козацької старшини з центром православного чернецтва на Афоні|trans-title=A new source of the biography of Ivan Mazepa and the history of the relationship of the Cossack starshyna with the centre of Orthodox monasticism on Athos|issn=2518-7430}} * थॉमस एम. प्राइमाक, "Voltaire on Mazepa and Early Eighteenth Century Ukraine," ''कैनेडियन जर्नल ऑफ हिस्ट्री'', XLVII, 2 (2012), 259–83. * थॉमस एम. प्राइमाक, "The Cossack Hetman: Ivan Mazepa in History and Legend from Peter to Pushkin," ''द हिस्टोरियन'', LXXVI, 2 (2014), 237–77. * थॉमस एम. प्राइमाक, “Who Betrayed Whom? Or, Who remained Loyal to What? Tsar Peter vs. Hetman Mazepa,” ''अठारहवीं शताब्दी अध्ययन'', LV, 3 (2022), 359–76. {{refend}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{commons category|Ivan Mazepa}} * {{Cite EB1911|wstitle= Mazepa-Koledinsky, Ivan Stepanovich | volume= 17 |last= Bain |first= Robert Nisbet |author-link= Robert Nisbet Bain| page = 942 |short= 1 }} *[http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\M\A\MazepaIvan.htm माज़ेपा] में ऑलेक्ज़ेंडर ओह्लोब्लिन द्वारा यूक्रेन के विश्वकोश *[http://www.mazepa.name/ The Name of Ivan Mazepa] {{in lang|uk}} *[http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1424&fuseaction=topics.publications&doc_id=566919&group_id=7718 Re-Fighting the Northern War: The Celebration of the Battle of Poltava in Russia. Tatiana Tairova-Yakovleva, Professor, Department of History, St. Petersburg State University. Author: Joseph Dresen (Kennan Institute)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100620182244/http://wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1424&fuseaction=topics.publications&doc_id=566919&group_id=7718 |date=20 June 2010 }} * वेलिचेंको, एस. ''[http://historians.in.ua/index.php/doslidzhennya/326-stephen-velychenko-the-battle-of-poltava-and-the-decline-of-cossack-ukraine-in-light-of-russian-and-english-methods-of-rule-in-their-borderlands-1707-1914 The Battle of Poltava and the Decline of Cossack-Ukraine in light of Russian and English methods of rule in their Borderlands (1707–1914)]''. historians.in.ua. 5 जुलाई 2012. {| cellpadding="4" style="clear:both; background-color: white; border-style: solid; border-color:blue; border-width:2px; vertical-align:top; text-align:center; border-collapse: collapse; width:100%; margin-top:3px" |- | width="25%" | पूर्ववर्ती <br/>इवान समोयलोविच | width="10%" | [[File:Herb Viyska Zaporozkogo (Alex K).svg|50px]] | width="20%" | '''ज़ापोरोज़ियन सेना के हेटमैन'''<br/>1687–1709 | width="10%" | [[File:Herb Viyska Zaporozkogo (Alex K).svg|50px]] | width="25%" | उत्तराधिकारी<br/>इवान स्कोरोपाडस्की <small>''(हेटमैनेट में)''</small><br/>पाइलिप ऑर्लिक <small>''(निर्वासन में)''</small> |} k8j3mj1cb8k5ysnq84lmp2khr4fbag1 6537710 6537709 2026-04-08T14:47:03Z चाहर धर्मेंद्र 703114 घरेलू नीति 6537710 wikitext text/x-wiki {{काम जारी|date=अप्रैल 2026}} {{Infobox officeholder | name = इवान माज़ेपा | native_name_lang = uk | native_name = {{nobold|{{lang|uk|Іван Мазепа|italic=no}}}} | image = Iwan Mazepa crop.jpg | caption = 1706 में माज़ेपा | order = ज़ापोरोज़ियन सेना का हेटमैन | term_start = 25 जुलाई 1687 | term_end = 2 अक्टूबर 1709 (मृत्यु) | predecessor = इवान समोयलोविच | successor = {{ubl | इवान स्कोरोपाडस्की | पाइलिप ओरलिक ([[निर्वासित सरकार|निर्वासन में]])}} | birth_date = {{birth date|1639|3|30|df=yes}} | birth_place = माज़ेपिंट्सी, पोलिश-लिथुआनियन कॉमनवेल्थ (अब [[यूक्रेन]] में ) | death_date = {{Death date and age|df=yes|1709|10|2|1639|3|30}} | death_place = बेंडर, मोल्डाविया की रियासत | spouse = {{Marriage|हन्ना पोलोवेट्स|1668|1702|end=died}} <!-- |religion = [[Eastern Orthodox]] -->| alma_mater = [[कीव-मोहिला अकादमी का राष्ट्रीय विश्वविद्यालय|कीव मोहिला अकादमी]] | relatives = माज़ेपा परिवार | signature = Ivan Mazepa Signature.svg | awards = {{Plainlist| * श्वेत ईगल का आदेश * संत एंड्रयू प्रेरित प्रथम-पुनर्गठित का आदेश * पवित्र रोमन साम्राज्य के राजकुमार }} | allegiance = कोसैक हेटमनाते | battles = {{Collapsible list|title = {{Nobold|सूची देखें}}| {{Tree list}} * पोलिश-ओटोमन युद्ध (1672-1676){{sfn|Ohloblyn|1960|p=15}} * रूस-तुर्की युद्ध (1672-1681) ** चिहिरिन अभियान (1676){{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=15}} ** चिहिरिन अभियान (1677) ** चिहिरिन अभियान (1678){{sfn|Ohloblyn|1960|p=17}} * रूस-तुर्की युद्ध (1686-1700) ** क्रीमिया अभियान (1687-1689) ** क्यज़ीकरमेन अभियान (1690) ** अज़ोव अभियान (1695){{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=130}} ** क्यज़ीकरमेन अभियान (1695){{sfn|Tairova-Yakovleva|2007|p=267}} ** [अज़ोव की घेराबंदी (1696) * [[ग्रेट नॉर्थर्न युद्ध |महान उत्तरी युद्ध]] ** पालिय विद्रोह{{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=6}} ** पोलैंड में गृहयुद्ध (1704-1706){{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=167}} ** ग्रोडनो का अभियान ** पोल्टावा की लड़ाई {{Tree list/end}} }} }} '''इवान स्टेपनोविच माज़ेपा''' (30 मार्च 1639 – 2 अक्टूबर 1709) एक यूक्रेनी सैन्य, राजनीतिक और नागरिक नेता थे, जिन्होंने 1687 से 1709 तक कोसैक हेटमानाते के हेटमैन के रूप में कार्य किया। उनके लंबे और स्थिर शासनकाल में यूक्रेन ने आर्थिक और राजनीतिक पतन से उबरने का दौर देखा। अपने शासनकाल के अधिकांश समय में रूस के प्रति वफादार रहने वाले माज़ेपा के ज़ार पीटर प्रथम के साथ घनिष्ठ संबंध तब बिगड़ गए जब पीटर प्रथम के प्रशासनिक सुधारों ने धीरे-धीरे माज़ेपा और हेटमानाते की स्वायत्तता को कम कर दिया। 1708 में, माज़ेपा ने पीटर प्रथम के साथ अपना गठबंधन तोड़ दिया और स्वीडन के चार्ल्स XII का साथ दिया। यह कदम उन्होंने इसलिए उठाया क्योंकि ज़ार ने बढ़ते स्वीडिश सैनिकों के विरुद्ध हेटमानाते की रक्षा करने से इनकार कर दिया था और इसके बजाय यूक्रेन के अधिकांश हिस्से को जलाने का आदेश दिया था ताकि स्वीडिश सैनिकों को आपूर्ति और शीतकालीन शिविरों तक पहुँचने से रोका जा सके। 1709 में पोल्टावा की लड़ाई में स्वीडन की हार के बाद, माज़ेपा मोल्डाविया में निर्वासन में चले गए, और उसी वर्ष वहीं उनकी मृत्यु हो गई। उनके इस निर्वासन के राजनीतिक परिणाम गहरे और बहुआयामी थे, जिन्हें यूक्रेन और रूस दोनों के राष्ट्रीय इतिहास में स्पष्ट रूप से देखा जा सकता है। माज़ेपा के जीवन की ऐतिहासिक घटनाओं ने अनेक साहित्यिक, कलात्मक और संगीत रचनाओं को प्रेरित किया, और स्वयं माज़ेपा हेटमैन कला के संरक्षक के रूप में भी प्रसिद्ध रहे। रूसी ऑर्थोडॉक्स चर्च ने 1708 में माज़ेपा के नाम पर अभिशाप (बहिष्कार) लगा दिया, और आज भी इसे रद्द करने से इनकार करता है। वहीं, कॉन्स्टेंटिनोपल की पारिस्थितिक पितृसत्ता ने इस अभिशाप को मान्यता नहीं दी, क्योंकि इसे उन्होंने गैरकानूनी और राजनीतिक उद्देश्यों से थोपे गए निर्णय के रूप में देखा, जो राजनीतिक और वैचारिक दमन का साधन था और जिसका कोई धार्मिक, धर्मशास्त्रीय या विधिक आधार नहीं था।<ref>{{cite web|title="Ukraine has always been the canonical territory of the Ecumenical Patriarchate"|url=https://www.ecupatria.org/2018/09/20/ukraine-has-always-been-the-canonical-territory-of-the-ecumenical-patriarchate/|website=विश्व चर्च परिषद में पारिस्थितिक पितृसत्ता का स्थायी प्रतिनिधिमंडल|date=20 सितंबर 2018 |language=en|access-date=2 मई 2022}}</ref> 18वीं शताब्दी से यूक्रेन में स्वतंत्रता समर्थक और रूसी विरोधी तत्वों को अपमानजनक रूप से माज़ेपिंट्सी (रूसी: Мазепинцы, शाब्दिक अर्थ 'माज़ेपिस्ट') कहा जाता था।<ref> {{cite book| last1 = मैगोक्सी, | first1 = पॉल रॉबर्ट| year = 1996| title = History of Ukraine: The Land and Its Peoples| url = https://books.google.com/books?id=Z0mKRsElYNkC| edition = 2| location = टोरंटो| publisher =यूनिवर्सिटी ऑफ टोरंटो प्रेस| publication-date = 2010| isbn = 9781442698796| access-date = 21 मार्च 2017| quote = The terms mazepintsi (Mazepaites) and mazepinstvo (Mazepaism) came to be used in imperial Russian, Soviet Marxist, and even post Communist Russian discourse as synonyms of treachery toward the state and opportunistic separatism.}}</ref><ref>Compare: {{cite news| last1 = लेव | first1 = क्रिस्टीना| title = Ukraine's Navy, despite difficulties, forges ahead with media center| url = http://ukrweekly.com/archive/pdf3/1996/The_Ukrainian_Weekly_1996-04.pdf| work = यूक्रेनी साप्ताहिक| series = 4| volume = 64| location = जर्सी सिटी, न्यू जर्सी| publisher = यूक्रेनी राष्ट्रीय संघ इंक.| date = 28 जनवरी 1996| page = 2| issn = 0273-9348| access-date = 21 मार्च 2017| quote = '[...] Sevastopil TV and Radio are fond of running interviews with BSF seamen calling Ukrainian Navy personnel "nationalists, Banderites and Mazepivtsi."'| archive-date = 29 दिसंबर 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20171229010937/http://ukrweekly.com/archive/pdf3/1996/The_Ukrainian_Weekly_1996-04.pdf| url-status = dead}}</ref> सोवियत काल के दौरान यूक्रेनी इतिहास लेखन में माज़ेपा के व्यक्तित्व को हाशिए पर रखा गया, लेकिन 1991 के बाद स्वतंत्र यूक्रेन में उनकी छवि धीरे-धीरे पुनर्स्थापित होने लगी है। ==प्रारंभिक जीवन== [[File:Mazepa Marina Mariya Magdalina.jpg|thumb|left|upright=0.65|मैरीना मोकिएव्स्का, जिन्हें बाद में माज़ेपा की मां मारिया महदालेना के नाम से जाना गया]] ===जन्म और वंश=== [[File:Герб Івана Мазепи з Чернігівського колегіуму.jpg|thumb|माज़ेपा का प्रतीक चिन्ह, जो मूल रूप से चेर्निहिव कॉलेजियम के अग्रभाग पर स्थापित था।]] इवान माज़ेपा का जन्म 30 मार्च 1639 (पुराने कैलेंडर के अनुसार 20 मार्च) को बिला त्सेरक्वा के निकट स्थित माज़ेपिंट्सी नामक गाँव में हुआ था, जो उस समय पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमंडल के कीव प्रांत का हिस्सा था। वे एक प्रतिष्ठित कुलीन माज़ेपा परिवार से संबंधित थे।{{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|pages=4}} उनके पिता, स्टेपन एडम माज़ेपा-कालेडिंस्की,<ref name=loc1>{{Cite web|title=Перевернута шахівниця. Дипломатичні місії Івана Мазепи|date=2026-03-20|url=https://localhistory.org.ua/texts/statti/perevernuta-shakhivnitsia/|access-date=2026-03-22}}</ref> खमेलनित्स्की विद्रोह के दौरान बिला त्सेरक्वा के नगर ओटामन के पद पर आसीन थे, जबकि उनकी माता, मरीना मोकीवस्का, कोसैक वंश से थीं। पति की मृत्यु के पश्चात मरीना ने धार्मिक जीवन अपनाया और कीव स्थित पेचेर्स्क एसेंशन मठ की हेगुमेन बनीं, जहाँ वे अपने मठवासी नाम मारिया महदलेना के रूप में विख्यात हुईं। दंपति की एक कन्या, ओलेक्सांद्रा, भी थी, जो माज़ेपा की छोटी बहन थीं।{{sfn|Pavlenko|2003|p=12}} इवान माज़ेपा ने अपने पूरे जीवनकाल में “कुर्च” नामक कुल-चिह्न (प्रतीक चिन्ह) का उपयोग किया, जो संभवतः बुलिहा-कुर्सेविच परिवार से विरासत में प्राप्त हुआ था। इस परिवार के सदस्य 1578 से 1618 के बीच बिला त्सेरक्वा के स्टारोस्ट (प्रशासक) के रूप में कार्यरत रहे थे, जिससे इस प्रतीक की ऐतिहासिक प्रतिष्ठा और भी बढ़ जाती है। वर्ष 1707 में माज़ेपा के इस कुल-चिह्न की औपचारिक पुष्टि जोसेफ प्रथम, पवित्र रोमन सम्राट, द्वारा की गई। इसी अवसर पर माज़ेपा को पवित्र रोमन साम्राज्य के राजकुमार की उपाधि से भी सम्मानित किया गया,<ref name=loc>{{Cite web|title=Герб Івана Мазепи із багатьма невідомими|date=2026-03-20|url=https://localhistory.org.ua/rubrics/artifact/gerb-ivana-mazepi-iz-bagatma-nevidomimi/|access-date=2026-03-22}}</ref> जो उनके राजनीतिक और सामाजिक महत्व का प्रतीक था। ===पोलिश सेवा में=== 1657 में स्टेपन माज़ेपा-कालेडिंस्की ने हेटमैन इवान व्याहोव्स्की का साथ दिया, जो उस समय पोलिश समर्थक नीति का अनुसरण कर रहे थे। 1659 में वे सेजम (पोलिश संसद) में भाग लेने हेतु वारसॉ गए और अपने पुत्र इवान माज़ेपा को जॉन द्वितीय कासिमिर वासा के शाही दरबार में सेवा के लिए नियुक्त करा दिया।<ref>{{Cite web |last=माजेवस्की |first=विस्लॉ. |title=Adam Stefan Mazepa h. Kurcz |url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/adam-stefan-mazepa-h-kurcz-zm-1665-ataman-bialocerkiewski |access-date=2024-04-19 |website=www.ipsb.nina.gov.pl |language=pl}}</ref> इससे पूर्व, इवान माज़ेपा ने कीव स्थित कीव मोहिला कॉलेजियम में शिक्षा ग्रहण की थी, जहाँ से उन्होंने वाक्पटुता (रिटोरिक) में डिग्री प्राप्त की।{{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=5}} इतिहासकार सैमिलो वेलिचको के अनुसार, इसके पश्चात उन्हें वारसॉ के जेसुइट कॉलेज में दर्शनशास्त्र का पाठ्यक्रम पूरा करने के लिए भेजा गया था।<ref name=":1">{{Cite web |last=माजेवस्की |first=विस्लॉ. |title=Jan (Iwan) Mazepa h. Kurcz |url=http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/jan-mazepa-zm-1709-hetman-kozacki-podczaszy-czernihowski |access-date=2024-04-19 |website=www.ipsb.nina.gov.pl |language=pl}}</ref> बाद की परंपराओं के अनुसार, जॉन द्वितीय कासिमिर वासा ने इवान माज़ेपा को 1656 से 1659 के बीच डेवेंटर (डच गणराज्य) में तोपखाना विज्ञान का अध्ययन करने के लिए भेजा। इस अवधि के दौरान माज़ेपा ने पश्चिमी यूरोप की व्यापक यात्रा भी की,<ref name="encyclopedia">{{cite web|url=http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\M\A\MazepaIvan.htm |title=Encyclopedia of Ukraine |publisher=Encyclopediaofukraine.com |access-date=8 मई 2013}}</ref> जिससे उनके ज्ञान और अनुभव में उल्लेखनीय विस्तार हुआ। 1659 के पश्चात पोलिश राजा ने उन्हें यूक्रेन में विभिन्न राजनयिक मिशनों पर नियुक्त किया,<ref name="encyclopedia" /> जहाँ उन्होंने प्रशासनिक और कूटनीतिक दक्षता का परिचय दिया। पोलिश शाही दरबार में उनकी सक्रिय सेवा के कारण उन्हें “कैथोलिककृत लिआख” (पोलिश व्यक्ति के लिए प्रयुक्त एक अपमानजनक शब्द) के रूप में भी संबोधित किया जाने लगा।<ref>[[मिखाइलो ह्रुशेव्स्की]], page 382.</ref> बाद में, रूसी साम्राज्य की शाही सरकार ने उनकी छवि को धूमिल करने के उद्देश्य से इस अपशब्द का प्रभावी रूप से उपयोग किया,{{sfn|Yakovenko|2006|p=407}} जिससे उनके राजनीतिक विरोध को बल मिला। [[File:Mazeppa aux loups - Vernet, 1826.jpg|thumb|होरेस वर्नेट द्वारा बनाई गई पेंटिंग "मेज़ेप्पा और भेड़िये" (1826) में नग्न अवस्था में मेज़ेप्पा को घोड़े से बंधा हुआ दिखाया गया है।]] अपने एक राजनयिक मिशन के दौरान इवान माज़ेपा की भेंट जान क्रिज़ोस्टोम पासेक से हुई, जिन्हें माज़ेपा ने राजशाही-विरोधी संघ का समर्थक समझ लिया। परिणामस्वरूप उन्होंने पासेक की गिरफ्तारी करवाई और उन्हें उस समय ग्रोडनो में ठहरे जॉन द्वितीय कासिमिर वासा के समक्ष प्रस्तुत किया। पासेक के अपने वृत्तांत के अनुसार, वे अपनी निर्दोषता सिद्ध करने में सफल रहे; राजा ने उन्हें हुए नुकसान की भरपाई की, जबकि इस घटना के कारण माज़ेपा शाही विश्वास खो बैठे।{{Sfn|Koropeckyj|1990|p=415}} अपने संस्मरणों में आगे चलकर पासेक ने 1663 में माज़ेपा के पोलैंड छोड़ने की परिस्थितियों का भी उल्लेख किया है। उनके अनुसार, माज़ेपा का वोल्हिनिया में अपने एक पड़ोसी की पत्नी, श्रीमती फाल्बोव्स्का, के साथ प्रेम संबंध था।<ref name=":2">{{Cite web |last=विडाका |first=हन्ना |title=Ukaranie Mazepy |url=https://www.wilanow-palac.pl/ukaranie_mazepy.html |access-date=2024-04-19 |website=www.wilanow-palac.pl}}</ref>{{Sfn|Koropeckyj|1990|pp=422–423}} जब इस संबंध का पता चला, तो कथित रूप से उस पड़ोसी ने माज़ेपा को नग्न अवस्था में घोड़े से बाँधकर छोड़ दिया, जिससे वे गंभीर रूप से घायल हो गए और अपने ही लोगों द्वारा पहचान में नहीं आ सके।<ref name=":2" />{{Sfn|Koropeckyj|1990|p=423}} हालाँकि, यह विवरण पूरी तरह विश्वसनीय नहीं माना जाता, क्योंकि पासेक ने अपने संस्मरण 1690–1695 के बीच, माज़ेपा के कोसैक हेटमैन बनने के बाद लिखे थे, और उनके मन में माज़ेपा के प्रति व्यक्तिगत द्वेष होने की संभावना भी व्यक्त की जाती है।{{Sfn|Koropeckyj|1990|p=423}} फिर भी, यह कथा अन्य समकालीन संस्मरणों में भी मिलती है{{Sfn|Koropeckyj|1990|pp=423–424}} और आगे चलकर वोल्टेयर ने इसे अपनी कृति हिस्टोइरे डे चार्ल्स XII में वर्णित किया। इसके पश्चात यह प्रसंग विक्टर ह्यूगो, लॉर्ड बायरन, अलेक्जेंडर पुश्किन और जूलियस स्लोवाकी जैसे साहित्यकारों की कृतियों तथा यूजीन डेलाक्रॉइक्स और थियोडोर गेरिकॉल्ट जैसे चित्रकारों की रचनाओं में बार-बार उभरता रहा।<ref name=":2" /><ref name="encyclopedia" />{{Sfn|Koropeckyj|1990|pp=423–424}} संभवतः इस कथा के व्यापक प्रसार ने माज़ेपा की स्त्रीप्रेमी छवि को भी लोकप्रिय बनाने में योगदान दिया।{{Sfn|Koropeckyj|1990|pp=423–424}} जान क्रिज़ोस्टोम पासेक के वृत्तांतों के बावजूद, इवान माज़ेपा शाही सेवा में बने रहे और उनका प्रभाव भी कायम रहा। फरवरी 1663 में उन्हें पावलो टेटेरिया के पास दूत के रूप में भेजा गया, जहाँ वे हेटमैन का गदा लेकर पहुँचे—यह गदा टोमाज़ जान कार्ज़ेव्स्की द्वारा टेटेरिया को भेंट की गई थी। इसके पश्चात माज़ेपा ने 1663–1664 के दौरान यूक्रेन के बाएँ तट पर रूस के विरुद्ध चलाए गए शाही सैन्य अभियान में सक्रिय भाग लिया, जिससे उनकी राजनीतिक और सैन्य भूमिका और सुदृढ़ हुई। इतिहासकारों के अनुसार, माज़ेपा 1665 में भी शाही दरबार में उपस्थित थे और संभवतः जॉन द्वितीय कासिमिर वासा के 1668 में पदत्याग तक उन्होंने राजकीय सेवा जारी रखी।<ref name=":1" /> ===हेटमैन डोरोशेंको के नेतृत्व में=== अपने पिता की लगभग 1665 में हुई मृत्यु के पश्चात इवान माज़ेपा ने चेर्निहिव के कपधारक का पद विरासत में प्राप्त किया,<ref name="encyclopedia" /> जिससे उनकी सामाजिक और प्रशासनिक स्थिति और सुदृढ़ हुई। 1669 से 1673 के बीच उन्होंने पेट्रो डोरोशेंको के अधीन हेटमैन गार्ड में स्क्वाड्रन कमांडर के रूप में सेवा की। इस अवधि में वे विशेष रूप से 1672 में हालिचिना में डोरोशेंको के अभियान में सक्रिय रहे, साथ ही पोलैंड, क्रीमिया और ओटोमन साम्राज्य में राजनयिक मिशनों पर चांसलर के रूप में भी कार्यरत रहे।<ref name="encyclopedia" /> 1674 से 1681 के बीच माज़ेपा ने डोरोशेंको के प्रतिद्वंद्वी हेटमैन इवान समॉयलोविच के दरबार में सेवा की। इसी दौरान, 1674 में क्रीमिया की यात्रा के समय उन्हें इवान सिरको द्वारा पकड़ लिया गया था।<ref name="encyclopedia" /> इसके पश्चात 1677–1678 के बीच उन्होंने चिहिरिन अभियानों में भाग लिया, जिनमें यूरी खमेलनित्स्की ने ओटोमन समर्थन के बल पर यूक्रेन में सत्ता पुनः प्राप्त करने का प्रयास किया।<ref name="encyclopedia" /> युवा, शिक्षित और कुशल माज़ेपा ने कोसैक समाज में तीव्र गति से उन्नति की और 1681 में सेना के ओसाउल (उच्च सैन्य पद) पर पदोन्नत हुए। इस पदोन्नति ने उन्हें कोसैक सैन्य नेतृत्व के अभिजात वर्ग, जिसे “स्टारशाइना” कहा जाता था, के निकट ला खड़ा किया और उनके भविष्य के राजनीतिक उत्थान की आधारशिला रखी।{{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|p=5}} ==ज़ापोरोज़ियन सेना का हेटमैन== [[File:Mazepa na gravure.jpg|thumb|1705 में इवान माज़ेपा द्वारा निर्मित एक बारोक शैली की नक्काशी में हेटमैन को उनके व्यक्तिगत प्रतीक चिन्ह के ऊपर खड़े दर्शाया गया है, और उनकी छाती पर सेंट एंड्रयू का पदक धारण किया हुआ है। इस नक्काशी में उन्हें उन संतों, प्रतीकात्मक आकृतियों और चर्चों के चित्रों से घिरे हुए दिखाया गया है, जिनके निर्माण के लिए उन्होंने वित्तीय सहायता प्रदान की थी।]] ===प्रारंभिक शासन=== 1687 में इवान माज़ेपा ने इवान समॉयलोविच पर रूस से अलग होने की साजिश रचने का आरोप लगाया, जिसके परिणामस्वरूप समॉयलोविच को पदच्युत कर दिया गया। इसके पश्चात, वासिली गैलिट्ज़िन के समर्थन से माज़ेपा को कोलोमाक में लेफ्ट-बैंक यूक्रेन का हेटमैन चुना गया।<ref name=dicoukrIM>Katchanovski, et al., p. 362</ref> इसी अवसर पर उन्होंने कोलोमाक लेखों पर हस्ताक्षर किए, जो डेमियन म्नोहोहरिशनी द्वारा पूर्व में स्वीकृत ग्लुखिव लेखों पर आधारित थे, और जिनसे रूस तथा कोसैक सत्ता के बीच संबंधों की रूपरेखा निर्धारित होती थी। 1689 में माज़ेपा ने त्सारेवना सोफिया को पदच्युत करने के प्रयास का समर्थन किया, जो उस समय पीटर प्रथम की ओर से वास्तविक शासक (रीजेंट) के रूप में कार्य कर रही थीं। इस राजनीतिक समर्थन ने माज़ेपा और पीटर प्रथम के बीच घनिष्ठ संबंध स्थापित करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। सम्राट ने माज़ेपा के व्यापक अनुभव, उच्च शिक्षा और राजनीतिक कुशलता का विशेष सम्मान किया। एक रूसी इतिहासकार के शब्दों में, माज़ेपा “एक अर्थ में पीटर प्रथम के लिए पिता समान थे,”<ref name="Weiss">{{Cite web|url=https://archaeology.org/issues/september-october-2023/features/ukraine-baturyn-cossack-capital/|title=Ukraine's Lost Capital|last=वेइस|first=डैनियल|magazine= पुरातत्व |date=सितंबर-अक्टूबर 2023|access-date=18 फरवरी 2025}}</ref> जो उनके प्रभाव और प्रतिष्ठा को दर्शाता है। हेटमैन के रूप में इवान माज़ेपा ने अपनी सैन्य दक्षता और रणनीतिक सूझ-बूझ का प्रभावी उपयोग करते हुए तातारों तथा उनके ओटोमन साम्राज्य के आधिपत्यों के विरुद्ध संघर्ष में नई और सफल रणनीतियाँ लागू कीं। इन प्रयासों के परिणामस्वरूप न केवल यूक्रेन, बल्कि मस्कोवी भी विनाशकारी शत्रु आक्रमणों के गंभीर खतरे से काफी हद तक मुक्त हो सका। माज़ेपा की इन उपलब्धियों से प्रभावित होकर पीटर प्रथम ने उन्हें सेंट एंड्रयू का आदेश से सम्मानित किया, जो उस समय त्सारडम का सर्वोच्च अलंकरण था। इसके अतिरिक्त, 1707 में जोसेफ प्रथम ने उन्हें पवित्र रोमन साम्राज्य का मानद राजकुमार घोषित किया, जो ओटोमन और तातार शक्तियों के विरुद्ध उनके योगदान की औपचारिक मान्यता थी। इन उच्च सम्मानों ने यूक्रेन और मॉस्को दोनों के दरबारों में माज़ेपा की प्रतिष्ठा और प्रभाव को अत्यधिक बढ़ा दिया।<ref name="Weiss"/> पीटर प्रथम की व्यक्तिगत सहमति और समर्थन से, इवान माज़ेपा हेटमानाते के निर्विवाद शासक बनने में सफल हुए और यूक्रेन पर कर संग्रह समेत अधिकांश शक्ति अपने प्रशासन के हाथों केंद्रित कर ली। हेटमान के रूप में माज़ेपा केवल राजनीतिक और सैन्य नेता ही नहीं थे, बल्कि संस्कृति और कला के संरक्षक के रूप में भी प्रसिद्ध हुए। उनके शासनकाल में यूक्रेनी बारोक शैली में पूरे यूक्रेन में कई चर्चों का निर्माण हुआ, उन्होंने स्कूलों और प्रिंटिंग प्रेस की स्थापना की, तथा उस समय यूक्रेन के प्रमुख शैक्षणिक संस्थान, कीव-मोहिला अकादमी का विस्तार किया। माज़ेपा ने पीटर प्रथम की सुधारवादी नीतियों का समर्थन करके और सम्राट को आवश्यक प्रतिभाशाली लोग उपलब्ध करवा कर रूसी साम्राज्य की स्थापना में भी महत्वपूर्ण योगदान दिया। उदाहरण के लिए, रूसी ऑर्थोडॉक्स चर्च को राज्य के नियंत्रण में लाने और उसमें सुधार लागू करने में पीटर प्रथम की सहायता करने वाले अधिकांश धार्मिक नेता हेटमानाते से आए थे, जिनमें प्रमुख रूप से ऑर्थोडॉक्स बिशप स्टीफन यावोर्स्की और थियोफ़ान प्रोकोपोविच शामिल थे।<ref name="Weiss"/> स्वयं एक उच्च शिक्षित और बहुभाषी व्यक्ति, जो लैटिन और जर्मन भाषाएँ धाराप्रवाह बोल सकते थे, इवान माज़ेपा ने अपने दरबार की स्थापना पश्चिमी शैली में की, जो उस काल में यूक्रेनी भूमि पर बारोक कला और साहित्य के प्रभाव को स्पष्ट रूप से दर्शाती थी। माज़ेपा के निजी निवास में उस समय के सबसे बड़े पुस्तकालयों में से एक स्थित था, जिसमें यूरोप भर से संग्रहीत कई पुस्तकें और सचित्र पांडुलिपियाँ शामिल थीं। यह उनके शिक्षा और संस्कृति के प्रति गहन लगाव का परिचायक था और उनके दरबार को ज्ञान और कलात्मकता का एक केंद्र बना देता था।<ref name="Weiss"/> [[File:NaUKMA_seal_transp2.PNG|thumb|[[कीव-मोहिला अकादमी का राष्ट्रीय विश्वविद्यालय |कीव-मोहिला अकादमी]] की 18वीं सदी की मुहर जो, माज़ेपा के उदार संरक्षण के कारण, यह संस्थान 18वीं सदी की शुरुआत में व्यापक रूप से माज़ेपा-मोहिला अकादमी के नाम से जानी गई।{{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|pages=203-204}}]] ===घरेलू नीति=== माज़ेपा को एक ऐसा हेटमानते विरासत में मिला जो धीरे-धीरे उस विनाशकारी गृहयुद्ध के वर्षों से उबर रहा था, जिसे खमेलनित्स्की की मृत्यु के बाद 'विनाश' के नाम से जाना जाता है। हालाँकि, हेटमानते पर आर्थिक संकट खमेलनित्स्की के जीवनकाल में ही उत्पन्न हो चुका था। हेटमानते ने रूस के साथ समझौतों के तहत 60,000 पंजीकृत कोसैक सैनिकों की सेना बनाए रखने और उन्हें निश्चित वेतन प्रदान करने का वादा किया था, जिससे राजकोष पर प्रत्येक वर्ष लगभग दो मिलियन ज़्लॉटी का भारी बोझ पड़ता था। इसके अतिरिक्त, रूस को भी कुछ आय प्राप्त होनी थी। खमेलनित्स्की केवल लगभग 600,000 ज़्लॉटी वार्षिक आय ही जुटा पाते थे, जिसमें से आधी आय पट्टेदारी प्रणाली से आती थी। इस प्रणाली के अंतर्गत कुछ व्यवसायों—जैसे पिसाई, शराब आसवन और बीयर एवं मीड निर्माण—में संलग्न होने का विशेषाधिकार, या पट्टा, इच्छुक खरीदारों को बेचा जाता था। यह प्रणाली मौजूदा पोलिश-लिथुआनियाई व्यवस्था का ही विस्तार थी। शेष आय आयात-निर्यात शुल्क और अन्य करों से प्राप्त होती थी। इस बड़े बजट घाटे का परिणाम यह हुआ कि पंजीकृत कोसैक सैनिकों को समय पर वेतन नहीं मिल सका, जिससे कोसैक राज्य की नींव ही कमजोर हो गई और प्रशासनिक स्थिरता पर गंभीर प्रभाव पड़ा।{{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|pages=87–88}} माज़ेपा के पूर्ववर्ती, हेटमैन इवान समॉयलोविच, ने पुरानी पट्टेदारी प्रणाली को जारी रखते हुए हेटमानते में कुछ हद तक स्थिरता बहाल की और कर संग्रह बढ़ाने में सफलता प्राप्त की। हालाँकि, उनके शासनकाल के अंत में, राजकुमार गोलित्सिन ने पट्टेदारी करों को समाप्त करने पर ज़ोर दिया। माज़ेपा के शासनकाल की शुरुआत में हस्ताक्षरित कोलोमाक लेखों ने भी पट्टेदारी प्रणाली को समाप्त करने का समर्थन किया। इसके परिणामस्वरूप, हेटमानते के पास तेजी से महत्वपूर्ण होती जा रही भाड़े की सेना—जिसमें पेशेवर पैदल सेना (सेरड्युक) और घुड़सवार रेजिमेंट (कोम्पानिएट्स) शामिल थे—के लिए आवश्यक कर जुटाने का कोई उपयुक्त साधन नहीं बचा।{{sfn|Tairova-Yakovleva|2020|pages=89}} ==सन्दर्भ== {{Reflist|20em}} ==ग्रन्थसूची== {{refbegin|2|indent=yes}} ===किताबें=== * {{Cite book|last=पावलेंको|first=सेरही|title=Іван Мазепа. Прижиттєві зображення гетьмана та його наближних|trans-title=Ivan Mazepa. Contemporary depictions of the hetman and his kin|date=2018|location= कीव |isbn=978-966-577-262-0}} * {{Cite book|last=मैनिंग |first=क्लेरेंस|title=Hetman of Ukraine: Ivan Mazepa|location= न्यूयॉर्क |publisher=बुकमैन एसोसिएट्स.|date=1957}} * {{Cite book |last= ताईरोवा-याकोवलेवा |first=तातियाना|title=Ivan Mazepa and the Russian Empire|isbn=978-0-2280-0309-0|date=2020|publisher=इवान माज़ेपा और रूसी साम्राज्य}} * {{Cite book |last= ताईरोवा-याकोवलेवा |first=तातियाना|title=Мазепа|trans-title=Mazepa|isbn=978-5-235-02966-8|date=2007|publisher= मोलोडाया गवार्डिया (प्रकाशक)|location=मॉस्को|lang=ru}} * {{cite book|last=याकोवेंको|first=नतालिया|title=Нарис історії середньовічної та ранньомодерної України|trans-title=An Outline History of Medieval and Early Modern Ukraine|language=uk|date=2006|edition=3rd|location=[[कीव]]|publisher= क्रिटिका |isbn=966-7679-82-9}} * [[मिखाइलो ह्रुशेव्स्की]], ''Illustrated history of Ukraine.'' "BAO". डोनेट्स्क, 2003. {{ISBN|966-548-571-7}} * ओरेस्ट सबटेलनी, ''The Mazepists: Ukrainian Separatism in the Early Eighteenth Century'' (1981). * {{Cite book |last=नॉर्डमैन |first=क्लाउड |url=https://www.google.com/books/edition/Charles_XII_et_l_Ukraine_de_Mazepa/bJUKAQAAIAAJ |title=Charles XII et l'Ukraine de Mazepa |date=1958 |publisher=द्रोइट और न्यायशास्त्र की सामान्य पुस्तकालय|language=fr |trans-title=Charles XII and Mazepa's Ukraine|oclc=4224523}} * {{Cite book|last=पावलेंको|first=सेरही|title=Іван Мазепа|trans-title=Ivan Mazepa|language=uk|isbn=966-7217-84-1|date=2003|location=कीव|publisher=[[wikidata:Vydavnychyi dim “Alternatyvy”|अल्टरनेटीवी]]}} * {{Cite book|last=मैगोक्सी |first=पॉल रॉबर्ट|title=A History of Ukraine: The Land and Its Peoples|edition=2nd|publisher=टोरंटो विश्वविद्यालय प्रेस|date=2010|isbn=978-1-4426-1021-7}} * {{Cite book|last=कोर्निएन्को|first=ओलेह|editor-last=स्मोलिय|editor-first=वैलेरी|title=Гетьман Іван Мазепа: постать, оточення, епоха|trans-title=Hetman Ivan Mazepa: Person, Surroundings, Era|chapter=Сумський полк та події сіверсько-слобожанського походу Карла ХІІ|trans-chapter=Sumy Regiment and the Events of the Severian-Sloboda Ukraine Campaign of Karl XII|date=2008|location=कीव|isbn=978-966-02-5042-0|language=uk}} * {{Cite book|last=चुखलिब|first=तारास|editor-last=स्मोलिय|editor-first=वैलेरी|title=Гетьман Іван Мазепа: постать, оточення, епоха|trans-title=Hetman Ivan Mazepa: Person, Surroundings, Era|chapter=Український гетьманат у Великій Північній війні 1700–1721 рр.: проблеми міжнародного та воєнно-політичного становища|trans-chapter=The Ukrainian Hetmanate during the Great Northern War of 1700-1721: international and military-political issues|date=2008|location=कीव|isbn=978-966-02-5042-0|language=uk}} * {{Cite book|last=कोवालेवस्का |first=ओल्हा|editor-last=स्मोलिय|editor-first=वैलेरी|title=Гетьман Іван Мазепа: постать, оточення, епоха|trans-title=Hetman Ivan Mazepa: Person, Surroundings, Era|chapter=Дослідження іконографії Івана Мазепи за матеріалами листування Т. Цяловської та С. Білоконя|trans-chapter=A study of the iconography of Ivan Mazepa according to the letters of T. Tsialovska and S. Bilokin|date=2008|location=कीव|isbn=978-966-02-5042-0|language=uk}} * {{Cite book|last=प्लोखी |first=सेरही|title=Poltava 1709: The Battle and the Myth|chapter=Poltava: The Battle That Never Ends|date=2012|publisher=हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस|isbn=978-1932650099}} * {{Cite book|last=प्लोखी |first=सेरही|title=The Origins of the Slavic Nations: Premodern Identities in Russia, Ukraine and Belarus|publisher=कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस|date=2006|isbn=978-0-511-24704-0}} * {{Cite book|last=प्लोखी |first=सेरही|editor-last=कोहुत |editor-first=ज़ेनोन|title=Eighteenth-Century Ukraine: New Perspectives on Social, Cultural, and Intellectual History|chapter="In the Name of the Beloved Fatherland": The Loyalty and Treason of Ivan Mazepa|date=2023|publisher=मैकगिल-क्वीन्स यूनिवर्सिटी प्रेस|isbn=978-0-2280-1743-1}} * {{Cite book|last=ओह्लोब्लिन |first=अलेक्जेंडर|title=Гетьман Іван Мазепа та його доба|trans-title=Hetman Ivan Mazepa and His Era|date=1960|lang=uk|publisher=यूक्रेन के लिए चार स्वतंत्रताओं की रक्षा के लिए संगठन|location=[[न्यूयॉर्क नगर|न्यूयॉर्क]]}} ===पत्रिकाएँ=== * {{Cite journal |last=कोरोपेकी |first=रोमन |date=1990 |title=The Slap, the Feral Child, and the Steed: Pasek Settles Accounts with Mazepa |url=https://slavic.ucla.edu/wp-content/uploads/2015/08/Roman3.pdf |journal=हार्वर्ड यूक्रेनी अध्ययन |volume=14 |issue=3/4 |pages=415–426}} * {{Cite journal |last=शुमीलो|first=सेरही|date=2016|journal=Сіверянський Літопис|trans-journal=Severian Chronicle|volume=6|issue=132|lang=uk|title=Нове джерело до біографії І. Мазепи та історії зв’язків української козацької старшини з центром православного чернецтва на Афоні|trans-title=A new source of the biography of Ivan Mazepa and the history of the relationship of the Cossack starshyna with the centre of Orthodox monasticism on Athos|issn=2518-7430}} * थॉमस एम. प्राइमाक, "Voltaire on Mazepa and Early Eighteenth Century Ukraine," ''कैनेडियन जर्नल ऑफ हिस्ट्री'', XLVII, 2 (2012), 259–83. * थॉमस एम. प्राइमाक, "The Cossack Hetman: Ivan Mazepa in History and Legend from Peter to Pushkin," ''द हिस्टोरियन'', LXXVI, 2 (2014), 237–77. * थॉमस एम. प्राइमाक, “Who Betrayed Whom? Or, Who remained Loyal to What? Tsar Peter vs. Hetman Mazepa,” ''अठारहवीं शताब्दी अध्ययन'', LV, 3 (2022), 359–76. {{refend}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{commons category|Ivan Mazepa}} * {{Cite EB1911|wstitle= Mazepa-Koledinsky, Ivan Stepanovich | volume= 17 |last= Bain |first= Robert Nisbet |author-link= Robert Nisbet Bain| page = 942 |short= 1 }} *[http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?AddButton=pages\M\A\MazepaIvan.htm माज़ेपा] में ऑलेक्ज़ेंडर ओह्लोब्लिन द्वारा यूक्रेन के विश्वकोश *[http://www.mazepa.name/ The Name of Ivan Mazepa] {{in lang|uk}} *[http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1424&fuseaction=topics.publications&doc_id=566919&group_id=7718 Re-Fighting the Northern War: The Celebration of the Battle of Poltava in Russia. Tatiana Tairova-Yakovleva, Professor, Department of History, St. Petersburg State University. Author: Joseph Dresen (Kennan Institute)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100620182244/http://wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1424&fuseaction=topics.publications&doc_id=566919&group_id=7718 |date=20 June 2010 }} * वेलिचेंको, एस. ''[http://historians.in.ua/index.php/doslidzhennya/326-stephen-velychenko-the-battle-of-poltava-and-the-decline-of-cossack-ukraine-in-light-of-russian-and-english-methods-of-rule-in-their-borderlands-1707-1914 The Battle of Poltava and the Decline of Cossack-Ukraine in light of Russian and English methods of rule in their Borderlands (1707–1914)]''. historians.in.ua. 5 जुलाई 2012. {| cellpadding="4" style="clear:both; background-color: white; border-style: solid; border-color:blue; border-width:2px; vertical-align:top; text-align:center; border-collapse: collapse; width:100%; margin-top:3px" |- | width="25%" | पूर्ववर्ती <br/>इवान समोयलोविच | width="10%" | [[File:Herb Viyska Zaporozkogo (Alex K).svg|50px]] | width="20%" | '''ज़ापोरोज़ियन सेना के हेटमैन'''<br/>1687–1709 | width="10%" | [[File:Herb Viyska Zaporozkogo (Alex K).svg|50px]] | width="25%" | उत्तराधिकारी<br/>इवान स्कोरोपाडस्की <small>''(हेटमैनेट में)''</small><br/>पाइलिप ऑर्लिक <small>''(निर्वासन में)''</small> |} jghbwwbv9mo6y3j8pfgsj3rqi4ag62o ल्यारी 0 1610920 6537656 6537618 2026-04-08T12:49:31Z Mnjkhan 900134 /* top */ 6537656 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info ---------------->| name = ल्यारी<br>Lyari<br> {{nastaliq|لیاری}} | p1 = | image_caption = Panoramic view of Lyari along with Kakri Football Ground | image_flag = | image_seal = | image_map = | map_caption = <!-- Location ------------------> | subdivision_name = [[पाकिस्तान]] | subdivision_type1 = प्रांत | subdivision_type = देश | subdivision_name1 = [[सिंध]] | subdivision_type2 = सिटी डिस्ट्रिक | subdivision_name2 = [[कराची]] | parts_type = | parts_style = coll, para | parts = | official_name = | image_skyline = Kakri Ground, Moosa Lane - panoramio.jpg | settlement_type = इलाका <!-- images and maps ----------->| established_date = early 18th century <!-- Population ----------------------->| government_type = | leader_name = [[सैयद अब्दुल रशीद]] (जमात-ए-इस्लामी पाकिस्तान) | leader_title1 = MNA | leader_name1 = अब्दुल शकूर शाद | leader_title2 = निर्वाचन क्षेत्र | leader_name2 = * [[NA-239 Karachi South-I]] * [[PS-108 (Karachi South-II)]] | established_title = स्थापित | population_as_of = | population_footnotes = | government_footnotes = | population_note = | population_total = <!-- General information ---------------> <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | leader_title = MPA | leader title = }} '''ल्यारी''' (उर्दू: لیاری; सिंधी: لیاري; बलूची: لێاری) [[कराची]], [[पाकिस्तान]] में एक ऐतिहासिक इलाका है। यह कराची का सबसे घनी आबादी वाला हिस्सा है, और कराची सबसे शुरुआती बसे हुए इलाकों में से एक है। ==शब्द-व्युत्पत्ति== कहा जाता है कि लयारी नाम सिंधी शब्द 'लयार' से लिया गया है—जो एक ऐसा पेड़ है जो नदी के किनारों पर उगता है। ==इतिहास== '''''शुरुआती बसावट और औपनिवेशिक काल से पहले का समय''''': लियारी को कराची के सबसे पुराने बसे हुए हिस्सों में से एक माना जाता है, और यहाँ के निवासी इसे "कराची की माँ" कहते हैं। लियारी के सबसे पहले निवासी सिंधी मछुआरे और बलूच खानाबदोश (पवान) थे। लोगों के आने का पहला दौर 1725 में शुरू हुआ, जब सिंधी बनिये (वानिया) यहाँ आए और इस जगह को और बढ़ाया; यह सब 1729 में कराची के औपचारिक रूप से स्थापित होने से पहले हुआ था। बलूच प्रवासियों की और लहरें 1770 और 1795 में यहाँ पहुँचीं। qzazbg79g7prthisoby6g4c3yru0gi7 6537657 6537656 2026-04-08T12:49:59Z Mnjkhan 900134 6537657 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info ---------------->| name = ल्यारी<br>Lyari<br> {{nastaliq|لیاری}} | p1 = | image_caption = Panoramic view of Lyari along with Kakri Football Ground | image_flag = | image_seal = | image_map = | map_caption = <!-- Location ------------------> | subdivision_name = [[पाकिस्तान]] | subdivision_type1 = प्रांत | subdivision_type = देश | subdivision_name1 = [[सिंध]] | subdivision_type2 = सिटी डिस्ट्रिक | subdivision_name2 = [[कराची]] | parts_type = | parts_style = coll, para | parts = | official_name = | image_skyline = Kakri Ground, Moosa Lane - panoramio.jpg | settlement_type = इलाका <!-- images and maps ----------->| established_date = early 18th century <!-- Population ----------------------->| government_type = | leader_name = [[सैयद अब्दुल रशीद]] (जमात-ए-इस्लामी पाकिस्तान) | leader_title1 = MNA | leader_name1 = अब्दुल शकूर शाद | leader_title2 = निर्वाचन क्षेत्र | leader_name2 = | established_title = स्थापित | population_as_of = | population_footnotes = | government_footnotes = | population_note = | population_total = <!-- General information ---------------> <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | leader_title = MPA | leader title = }} '''ल्यारी''' (उर्दू: لیاری; सिंधी: لیاري; बलूची: لێاری) [[कराची]], [[पाकिस्तान]] में एक ऐतिहासिक इलाका है। यह कराची का सबसे घनी आबादी वाला हिस्सा है, और कराची सबसे शुरुआती बसे हुए इलाकों में से एक है। ==शब्द-व्युत्पत्ति== कहा जाता है कि लयारी नाम सिंधी शब्द 'लयार' से लिया गया है—जो एक ऐसा पेड़ है जो नदी के किनारों पर उगता है। ==इतिहास== '''''शुरुआती बसावट और औपनिवेशिक काल से पहले का समय''''': लियारी को कराची के सबसे पुराने बसे हुए हिस्सों में से एक माना जाता है, और यहाँ के निवासी इसे "कराची की माँ" कहते हैं। लियारी के सबसे पहले निवासी सिंधी मछुआरे और बलूच खानाबदोश (पवान) थे। लोगों के आने का पहला दौर 1725 में शुरू हुआ, जब सिंधी बनिये (वानिया) यहाँ आए और इस जगह को और बढ़ाया; यह सब 1729 में कराची के औपचारिक रूप से स्थापित होने से पहले हुआ था। बलूच प्रवासियों की और लहरें 1770 और 1795 में यहाँ पहुँचीं। qeqm7yjy949gaq6nw7m7oz96lwft62u 6537658 6537657 2026-04-08T12:52:15Z Mnjkhan 900134 /* top */ 6537658 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info ---------------->| name = ल्यारी<br>Lyari<br> {{nastaliq|لیاری}} | p1 = | image_caption = काकरी फुटबॉल ग्राउंड के साथ ल्यारी का पैनोरमिक व्यू  | image_flag = | image_seal = | image_map = | map_caption = <!-- Location ------------------> | subdivision_name = [[पाकिस्तान]] | subdivision_type1 = प्रांत | subdivision_type = देश | subdivision_name1 = [[सिंध]] | subdivision_type2 = सिटी डिस्ट्रिक | subdivision_name2 = [[कराची]] | parts_type = | parts_style = coll, para | parts = | official_name = | image_skyline = Kakri Ground, Moosa Lane - panoramio.jpg | settlement_type = इलाका <!-- images and maps ----------->| established_date = early 18th century <!-- Population ----------------------->| government_type = | leader_name = [[सैयद अब्दुल रशीद]] (जमात-ए-इस्लामी पाकिस्तान) | leader_title1 = MNA | leader_name1 = अब्दुल शकूर शाद | leader_title2 = निर्वाचन क्षेत्र | leader_name2 = | established_title = स्थापित | population_as_of = | population_footnotes = | government_footnotes = | population_note = | population_total = <!-- General information ---------------> <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | leader_title = MPA | leader title = }} '''ल्यारी''' (उर्दू: لیاری; सिंधी: لیاري; बलूची: لێاری) [[कराची]], [[पाकिस्तान]] में एक ऐतिहासिक इलाका है। यह कराची का सबसे घनी आबादी वाला हिस्सा है, और कराची सबसे शुरुआती बसे हुए इलाकों में से एक है। ==शब्द-व्युत्पत्ति== कहा जाता है कि लयारी नाम सिंधी शब्द 'लयार' से लिया गया है—जो एक ऐसा पेड़ है जो नदी के किनारों पर उगता है। ==इतिहास== '''''शुरुआती बसावट और औपनिवेशिक काल से पहले का समय''''': लियारी को कराची के सबसे पुराने बसे हुए हिस्सों में से एक माना जाता है, और यहाँ के निवासी इसे "कराची की माँ" कहते हैं। लियारी के सबसे पहले निवासी सिंधी मछुआरे और बलूच खानाबदोश (पवान) थे। लोगों के आने का पहला दौर 1725 में शुरू हुआ, जब सिंधी बनिये (वानिया) यहाँ आए और इस जगह को और बढ़ाया; यह सब 1729 में कराची के औपचारिक रूप से स्थापित होने से पहले हुआ था। बलूच प्रवासियों की और लहरें 1770 और 1795 में यहाँ पहुँचीं। 7sjwl3n107sny60223vs4irj9bdq2q1 6537659 6537658 2026-04-08T12:54:50Z Mnjkhan 900134 6537659 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info ---------------->| name = ल्यारी<br>Lyari<br> {{nastaliq|لیاری}} | p1 = | image_caption = काकरी फुटबॉल ग्राउंड के साथ ल्यारी का पैनोरमिक व्यू  | image_flag = | image_seal = | image_map = | map_caption = <!-- Location ------------------> | subdivision_name = [[पाकिस्तान]] | subdivision_type1 = प्रांत | subdivision_type = देश | subdivision_name1 = [[सिंध]] | subdivision_type2 = सिटी डिस्ट्रिक | subdivision_name2 = [[कराची]] | parts_type = | parts_style = coll, para | parts = | official_name = | image_skyline = Kakri Ground, Moosa Lane - panoramio.jpg | settlement_type = इलाका <!-- images and maps ----------->| established_date = early 18th century <!-- Population ----------------------->| government_type = | leader_name = [[सैयद अब्दुल रशीद]] (जमात-ए-इस्लामी पाकिस्तान) | leader_title1 = MNA | leader_name1 = अब्दुल शकूर शाद | leader_title2 = निर्वाचन क्षेत्र | leader_name2 = | established_title = स्थापित | population_as_of = | population_footnotes = | government_footnotes = | population_note = | population_total = <!-- General information ---------------> <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | leader_title = MPA | leader title = }} '''ल्यारी''' (उर्दू: لیاری; सिंधी: لیاري; बलूची: لێاری) [[कराची]], [[पाकिस्तान]] में एक ऐतिहासिक इलाका है। यह कराची का सबसे घनी आबादी वाला हिस्सा है, और कराची सबसे शुरुआती बसे हुए इलाकों में से एक है।<ref name=":4">{{cite journal |author=Sarwat Viqar |date=2014 |title=Constructing Lyari: place, governance and identity in a Karachi neighbourhood |journal=South Asian History and Culture |volume=5 |issue=3 |pages=365–383 |doi=10.1080/19472498.2014.905335}}</ref> ==शब्द-व्युत्पत्ति== कहा जाता है कि लयारी नाम सिंधी शब्द 'लयार' से लिया गया है—जो एक ऐसा पेड़ है जो नदी के किनारों पर उगता है। ==इतिहास== '''''शुरुआती बसावट और औपनिवेशिक काल से पहले का समय''''': लियारी को कराची के सबसे पुराने बसे हुए हिस्सों में से एक माना जाता है, और यहाँ के निवासी इसे "कराची की माँ" कहते हैं। लियारी के सबसे पहले निवासी सिंधी मछुआरे और बलूच खानाबदोश (पवान) थे। लोगों के आने का पहला दौर 1725 में शुरू हुआ, जब सिंधी बनिये (वानिया) यहाँ आए और इस जगह को और बढ़ाया; यह सब 1729 में कराची के औपचारिक रूप से स्थापित होने से पहले हुआ था। बलूच प्रवासियों की और लहरें 1770 और 1795 में यहाँ पहुँचीं। jdwn7pmy12mt1hgb8gjszv7nnrfdc8w 6537661 6537659 2026-04-08T12:55:11Z Mnjkhan 900134 6537661 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info ---------------->| name = ल्यारी<br>Lyari<br> {{nastaliq|لیاری}} | p1 = | image_caption = काकरी फुटबॉल ग्राउंड के साथ ल्यारी का पैनोरमिक व्यू  | image_flag = | image_seal = | image_map = | map_caption = <!-- Location ------------------> | subdivision_name = [[पाकिस्तान]] | subdivision_type1 = प्रांत | subdivision_type = देश | subdivision_name1 = [[सिंध]] | subdivision_type2 = सिटी डिस्ट्रिक | subdivision_name2 = [[कराची]] | parts_type = | parts_style = coll, para | parts = | official_name = | image_skyline = Kakri Ground, Moosa Lane - panoramio.jpg | settlement_type = इलाका <!-- images and maps ----------->| established_date = early 18th century <!-- Population ----------------------->| government_type = | leader_name = [[सैयद अब्दुल रशीद]] (जमात-ए-इस्लामी पाकिस्तान) | leader_title1 = MNA | leader_name1 = अब्दुल शकूर शाद | leader_title2 = निर्वाचन क्षेत्र | leader_name2 = | established_title = स्थापित | population_as_of = | population_footnotes = | government_footnotes = | population_note = | population_total = <!-- General information ---------------> <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | leader_title = MPA | leader title = }} '''ल्यारी''' (उर्दू: لیاری; सिंधी: لیاري; बलूची: لێاری) [[कराची]], [[पाकिस्तान]] में एक ऐतिहासिक इलाका है। यह कराची का सबसे घनी आबादी वाला हिस्सा है, और कराची सबसे शुरुआती बसे हुए इलाकों में से एक है।<ref name=":4">{{cite journal |author=Sarwat Viqar |date=2014 |title=Constructing Lyari: place, governance and identity in a Karachi neighbourhood |journal=South Asian History and Culture |volume=5 |issue=3 |pages=365–383 |doi=10.1080/19472498.2014.905335}}</ref> ==शब्द-व्युत्पत्ति== कहा जाता है कि लयारी नाम सिंधी शब्द 'लयार' से लिया गया है—जो एक ऐसा पेड़ है जो नदी के किनारों पर उगता है। ==इतिहास== '''''शुरुआती बसावट और औपनिवेशिक काल से पहले का समय''''': लियारी को कराची के सबसे पुराने बसे हुए हिस्सों में से एक माना जाता है, और यहाँ के निवासी इसे "कराची की माँ" कहते हैं। लियारी के सबसे पहले निवासी सिंधी मछुआरे और बलूच खानाबदोश (पवान) थे। लोगों के आने का पहला दौर 1725 में शुरू हुआ, जब सिंधी बनिये (वानिया) यहाँ आए और इस जगह को और बढ़ाया; यह सब 1729 में कराची के औपचारिक रूप से स्थापित होने से पहले हुआ था। बलूच प्रवासियों की और लहरें 1770 और 1795 में यहाँ पहुँचीं। ==सन्दर्भ== <references/> 2x2it1do1wx031yfnq10sm7ur4laz2a 6537663 6537661 2026-04-08T12:57:31Z Mnjkhan 900134 6537663 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info ---------------->| name = ल्यारी<br>Lyari<br> {{nastaliq|لیاری}} | p1 = | image_caption = काकरी फुटबॉल ग्राउंड के साथ ल्यारी का पैनोरमिक व्यू  | image_flag = | image_seal = | image_map = | map_caption = <!-- Location ------------------> | subdivision_name = [[पाकिस्तान]] | subdivision_type1 = प्रांत | subdivision_type = देश | subdivision_name1 = [[सिंध]] | subdivision_type2 = सिटी डिस्ट्रिक | subdivision_name2 = [[कराची]] | parts_type = | parts_style = coll, para | parts = | official_name = | image_skyline = Kakri Ground, Moosa Lane - panoramio.jpg | settlement_type = इलाका <!-- images and maps ----------->| established_date = early 18th century <!-- Population ----------------------->| government_type = | leader_name = [[सैयद अब्दुल रशीद]] (जमात-ए-इस्लामी पाकिस्तान) | leader_title1 = MNA | leader_name1 = अब्दुल शकूर शाद | leader_title2 = निर्वाचन क्षेत्र | leader_name2 = | established_title = स्थापित | population_as_of = | population_footnotes = | government_footnotes = | population_note = | population_total = <!-- General information ---------------> <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | leader_title = MPA | leader title = }} '''ल्यारी''' (उर्दू: لیاری; सिंधी: لیاري; बलूची: لێاری) [[कराची]], [[पाकिस्तान]] में एक ऐतिहासिक इलाका है। यह कराची का सबसे घनी आबादी वाला हिस्सा है, और कराची सबसे शुरुआती बसे हुए इलाकों में से एक है।<ref name=":4">{{cite journal |author=Sarwat Viqar |date=2014 |title=Constructing Lyari: place, governance and identity in a Karachi neighbourhood |journal=South Asian History and Culture |volume=5 |issue=3 |pages=365–383 |doi=10.1080/19472498.2014.905335}}</ref> ==शब्द-व्युत्पत्ति== कहा जाता है कि ल्यारी नाम सिंधी शब्द 'लयार' से लिया गया है—जो एक ऐसा पेड़ है जो नदी के किनारों पर उगता है। ==इतिहास== '''''शुरुआती बसावट और औपनिवेशिक काल से पहले का समय''''': ल्यारी को कराची के सबसे पुराने बसे हुए हिस्सों में से एक माना जाता है, और यहाँ के निवासी इसे "कराची की माँ" कहते हैं। लियारी के सबसे पहले निवासी सिंधी मछुआरे और बलूच खानाबदोश (पवान) थे। लोगों के आने का पहला दौर 1725 में शुरू हुआ, जब सिंधी बनिये (वानिया) यहाँ आए और इस जगह को और बढ़ाया यह यह सब 1729 में कराची के औपचारिक रूप से स्थापित होने से पहले हुआ था। बलूच प्रवासियों की और लहरें 1770 और 1795 में यहाँ पहुँचीं। ==सन्दर्भ== <references/> a7m59e3oawhl2qxvux898mu2dsq1izk 6537664 6537663 2026-04-08T12:57:50Z Mnjkhan 900134 6537664 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Basic info ---------------->| name = ल्यारी<br>Lyari<br> {{nastaliq|لیاری}} | p1 = | image_caption = काकरी फुटबॉल ग्राउंड के साथ ल्यारी का पैनोरमिक व्यू  | image_flag = | image_seal = | image_map = | map_caption = <!-- Location ------------------> | subdivision_name = [[पाकिस्तान]] | subdivision_type1 = प्रांत | subdivision_type = देश | subdivision_name1 = [[सिंध]] | subdivision_type2 = सिटी डिस्ट्रिक | subdivision_name2 = [[कराची]] | parts_type = | parts_style = coll, para | parts = | official_name = | image_skyline = Kakri Ground, Moosa Lane - panoramio.jpg | settlement_type = इलाका <!-- images and maps ----------->| established_date = early 18th century <!-- Population ----------------------->| government_type = | leader_name = [[सैयद अब्दुल रशीद]] (जमात-ए-इस्लामी पाकिस्तान) | leader_title1 = MNA | leader_name1 = अब्दुल शकूर शाद | leader_title2 = निर्वाचन क्षेत्र | leader_name2 = | established_title = स्थापित | population_as_of = | population_footnotes = | government_footnotes = | population_note = | population_total = <!-- General information ---------------> <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | leader_title = MPA | leader title = }} '''ल्यारी''' (उर्दू: لیاری; सिंधी: لیاري; बलूची: لێاری) [[कराची]], [[पाकिस्तान]] में एक ऐतिहासिक इलाका है। यह कराची का सबसे घनी आबादी वाला हिस्सा है, और कराची सबसे शुरुआती बसे हुए इलाकों में से एक है।<ref name=":4">{{cite journal |author=Sarwat Viqar |date=2014 |title=Constructing Lyari: place, governance and identity in a Karachi neighbourhood |journal=South Asian History and Culture |volume=5 |issue=3 |pages=365–383 |doi=10.1080/19472498.2014.905335}}</ref> ==शब्द-व्युत्पत्ति== कहा जाता है कि ल्यारी नाम सिंधी शब्द 'लयार' से लिया गया है—जो एक ऐसा पेड़ है जो नदी के किनारों पर उगता है। ==इतिहास== '''''शुरुआती बसावट और औपनिवेशिक काल से पहले का समय''''': ल्यारी को कराची के सबसे पुराने बसे हुए हिस्सों में से एक माना जाता है, और यहाँ के निवासी इसे "कराची की माँ" कहते हैं। लियारी के सबसे पहले निवासी सिंधी मछुआरे और बलूच खानाबदोश (पवान) थे। लोगों के आने का पहला दौर 1725 में शुरू हुआ, जब सिंधी बनिये (वानिया) यहाँ आए और इस जगह को और बढ़ाया यह यह सब 1729 में कराची के औपचारिक रूप से स्थापित होने से पहले हुआ था। बलूच प्रवासियों की और लहरें 1770 और 1795 में यहाँ पहुँचीं। ==सन्दर्भ== <references/> 4qfur2duc7t6i43mll4369g0fpkisx4 प्रथम यहूदीवादी कांग्रेस 0 1610921 6537627 6537623 2026-04-08T12:07:44Z अनुनाद सिंह 1634 6537627 wikitext text/x-wiki [[चित्र:THEODOR_HERZL_AT_THE_FIRST_ZIONIST_CONGRESS_IN_BASEL_ON_25.8.1897._תאודור_הרצל_בקונגרס_הציוני_הראשון_-_1897.8.25_(cropped).jpg|अंगूठाकार|[[स्विट्जरलैंड]] के [[बासेल]] नगर में आयोजित प्रथम यहूदीवादी कांग्रेस में आये प्रतिनिधि (1897) ।]] [[चित्र:Mountain_Jews_with_Herzl_at_the_1st_Zionist_Congress,_Basel,_Switzerland,_1897.jpg|अंगूठाकार|प्रथम यहूदीवादी कांग्रेस में [[थियोडोर हर्ज़्ल]] के साथ पहाड़ी यहूदी प्रतिनिधि]] '''प्रथम यहूदीवादी कांग्रेस''' ([[हिब्रू भाषा]] : הווνγρς הוνي הרעוווān) अगस्त 1897 में स्विट्जरलैण्ड के बासेल शहर के स्टैडटकासिनो बासेल में आयोजित की गई थी। इसमें १७ देशों के दो सौ आठ प्रतिनिधियों और 26 प्रेस संवाददाताओं ने भाग लिया।<ref name="Epstein1989">{{Citation|last=Epstein|first=Lawrence Jeffrey|title=A Treasury of Jewish Anecdotes|url=https://books.google.com/books?id=PqFVRQV-Bb0C&pg=PA98|pages=98–|year=1989|publisher=Jason Aronson|isbn=978-0-87668-890-8}}</ref> इसका आयोजन [[थियोडोर हर्ज़्ल]] द्वारा किया गया था जो आधुनिक यहूदीवादी आंदोलन के संस्थापक माने जाते हैं। वे ही इस कांग्रेस के [[अध्यक्ष]] थे।<ref name="JVL">{{Cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/first-zionist-congress-and-basel-program-1897|title=First Zionist Congress & Basel Program (1897)|website=www.jewishvirtuallibrary.org}}</ref> इस कांग्रेस ने एक यहूदीवादी मंच तैयार किया, जिसे 'बेसल कार्यक्रम' के रूप में जाना जाता है, और इस प्रकार एक यहूदीवादी संगठन की स्थापना हुई। अंतर्राष्ट्रीय प्रेस ने इस सम्मेलन को विस्तार से कवर किया जिसका बहुत प्रभाव पड़ा।<ref name="Cohen1989">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Vm5bGBka_4gC&pg=PA29|title=The Origins and Evolution of the Arab-Zionist Conflict|last=Michael J. Cohen|date=14 April 1989|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-90914-4|pages=36}}</ref> ==इन्हें भी देखें== *[[ज़ियोनवाद]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] s68c9gac70y39g323uiymrr7zvqyyvk 6537629 6537627 2026-04-08T12:08:21Z अनुनाद सिंह 1634 6537629 wikitext text/x-wiki [[चित्र:THEODOR_HERZL_AT_THE_FIRST_ZIONIST_CONGRESS_IN_BASEL_ON_25.8.1897._תאודור_הרצל_בקונגרס_הציוני_הראשון_-_1897.8.25_(cropped).jpg|अंगूठाकार|[[स्विट्जरलैंड]] के [[बासेल]] नगर में आयोजित प्रथम यहूदीवादी कांग्रेस में आये प्रतिनिधि (1897) ।]] [[चित्र:Mountain_Jews_with_Herzl_at_the_1st_Zionist_Congress,_Basel,_Switzerland,_1897.jpg|अंगूठाकार|प्रथम यहूदीवादी कांग्रेस में [[थियोडोर हर्ज़्ल]] के साथ पहाड़ी यहूदी प्रतिनिधि]] '''प्रथम यहूदीवादी कांग्रेस''' ([[हिब्रू भाषा]] : הווνγρς הוνي הרעוווān) अगस्त 1897 में स्विट्जरलैण्ड के बासेल शहर के स्टैडटकासिनो बासेल में आयोजित की गई थी। इसमें १७ देशों के दो सौ आठ प्रतिनिधियों और 26 प्रेस संवाददाताओं ने भाग लिया।<ref name="Epstein1989">{{Citation|last=Epstein|first=Lawrence Jeffrey|title=A Treasury of Jewish Anecdotes|url=https://books.google.com/books?id=PqFVRQV-Bb0C&pg=PA98|pages=98–|year=1989|publisher=Jason Aronson|isbn=978-0-87668-890-8}}</ref> इसका आयोजन [[थियोडोर हर्ज़्ल]] द्वारा किया गया था जो आधुनिक यहूदीवादी आंदोलन के संस्थापक माने जाते हैं। वे ही इस कांग्रेस के [[अध्यक्ष]] थे।<ref name="JVL">{{Cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/first-zionist-congress-and-basel-program-1897|title=First Zionist Congress & Basel Program (1897)|website=www.jewishvirtuallibrary.org}}</ref> इस कांग्रेस ने एक [[यहूदीवाद|यहूदीवादी मंच]] तैयार किया, जिसे 'बेसल कार्यक्रम' के रूप में जाना जाता है, और इस प्रकार एक यहूदीवादी संगठन की स्थापना हुई। अंतर्राष्ट्रीय प्रेस ने इस सम्मेलन को विस्तार से कवर किया जिसका बहुत प्रभाव पड़ा।<ref name="Cohen1989">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Vm5bGBka_4gC&pg=PA29|title=The Origins and Evolution of the Arab-Zionist Conflict|last=Michael J. Cohen|date=14 April 1989|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-90914-4|pages=36}}</ref> ==इन्हें भी देखें== *[[ज़ियोनवाद]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] 6ptyw10p5p7d3ey8up3vmgpxg1hndwj शुस्वाप भाषा 0 1610922 6537666 6537624 2026-04-08T13:02:58Z ङघिञ 872516 6537666 wikitext text/x-wiki {{Infobox language|name=शुस्वाप|nativename={{Lang|shs|secwepemctsín}}|pronunciation={{IPA|shs|ʃəxʷəpəmxˈtʃin|}}|states=[[कनाडा]]|region=आतंरिक [[ब्रिटिश कोलंबिया]]|ethnicity=९,८६० [[शुस्वाप लोग|शुस्वाप]]|speakers=२००|date=२०१४|speakers2=१,१९० कुछ हद तक बोलने वाले लोग|ref=|familycolor=salishan|fam1=[[सलीशन भाषाएँ|सलीशन]]|fam2=[[आतंरिक सलीशन भाषाएँ|आतंरिक सलीशन]]|fam3=उत्तरी|script=डुप्लायं शॉर्टहैण्ड (ऐतिहासिक)<br />[[रोमन लिपि|लैटिन]]|agency=शुस्वाप कल्चरल एजुकेशनल सोसाइटी|iso3=shs|glotto=shus1248|glottorefname=Shuswap|notice=|map=Lang Status 60-DE.png|mapcaption={{center|शुस्वाप को [[यूनेस्को]] के ''[[विश्व की संकटग्रस्त भाषाओं का एटलस]]'' द्वारा 'निश्चित रूप से संकटग्रस्त' के रूप में वर्गीकृत किया गया है।}}}} '''शुस्वाप''' (Secwepemctsín) एक उत्तरी [[आंतरिक सलीशन भाषाएँ|आतंरिक सलीशन भाषा]] है, जिसे शुस्वाप लोगों के द्वारा बोली जाती है। फर्स्ट पीपल्ज़ कल्चरल काउन्सिल के मुताबिक, २०० लोग शुस्वाप बोलते हैं, तथा १,१९० लोग शुस्वाप को कुछ हद तक बोल सकतें हैं। <ref>[https://www.ethnologue.com/18/language/shs/ शुस्वाप] [[ऍथनोलॉग|''एथनोलोगे'']] पर (१८वां संस्करण, २०१५)</ref> शुस्वाप आंतरिक सलीश भाषाओं में सबसे उत्तरी भाषा है, जो कनाडा और संयुक्त राज्य अमेरिका के प्रशांत उत्तर-पश्चिम में बोली जाती है। शुस्वाप की दो [[उपभाषा|बोलियाँ]] हैंः * पूर्वी : किनबास्केत और शुस्वाप सरोवर * पश्चिमी : कानीम जलाशय, चू-चूआ, डेडमॅञ्ज क्रीक - कम्लूप्स,  फ्रासर नदी और पाविल्लिओं-बोनापार्ट == लिपि == शुस्वाप भाषा विभाग निचे गई हुई वर्णमाला का उपयोग करती है :-<ref>[https://shuswappassion.ca/wp-content/uploads/2017/06/alphabetstsillen.jpg शुस्वाप वर्णमाला चार्ट] शुस्वाप भाषा विभाग : २०००.</ref> {| class="wikitable" | a | c | cw | e | g | gw | g̓w | h | i | k | kw | k̓ | k̓w | l | [[l̓]] | ll | m | m̓ | n | n̓ | o | p | p̓ | q | qw | q̓ | q̓w | r | r̓ | s | t | ts | ts̓ | t̓ | u | w | w̓ | x | xw | y | y̓ | [[ग्लॉटल स्टॉप|7]] |} == सन्दर्भ == [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका की भाषाएँ]] 6uztzogx8d5wmchw2bk8dxf3w54jzqw 6538017 6537666 2026-04-09T10:49:42Z ङघिञ 872516 6538017 wikitext text/x-wiki {{Infobox language|name=शुस्वाप|nativename={{Lang|shs|secwepemctsín}}|pronunciation={{IPA|shs|ʃəxʷəpəmxˈtʃin|}}|states=[[कनाडा]]|region=आतंरिक [[ब्रिटिश कोलंबिया]]|ethnicity=९,८६० [[शुस्वाप लोग|शुस्वाप]]|speakers=२००|date=२०१४|speakers2=१,१९० कुछ हद तक बोलने वाले लोग|ref=|familycolor=salishan|fam1=[[सलीशन भाषाएँ|सलीशन]]|fam2=[[आतंरिक सलीशन भाषाएँ|आतंरिक सलीशन]]|fam3=उत्तरी|script=डुप्लायं शॉर्टहैण्ड (ऐतिहासिक)<br />[[रोमन लिपि|लैटिन]]|agency=शुस्वाप कल्चरल एजुकेशनल सोसाइटी|iso3=shs|glotto=shus1248|glottorefname=Shuswap|notice=|map=Lang Status 60-DE.png|mapcaption={{center|शुस्वाप को [[यूनेस्को]] के ''[[विश्व की संकटग्रस्त भाषाओं का एटलस]]'' द्वारा 'निश्चित रूप से संकटग्रस्त' के रूप में वर्गीकृत किया गया है।}}}} '''शुस्वाप''' (Secwepemctsín) एक उत्तरी [[आंतरिक सलीशन भाषाएँ|आतंरिक सलीशन भाषा]] है, जिसे शुस्वाप लोगों के द्वारा बोली जाती है। फर्स्ट पीपल्ज़ कल्चरल काउन्सिल के मुताबिक, २०० लोग शुस्वाप बोलते हैं, तथा १,१९० लोग शुस्वाप को कुछ हद तक बोल सकतें हैं। <ref>[https://www.ethnologue.com/18/language/shs/ शुस्वाप] [[ऍथनोलॉग|''एथनोलोगे'']] पर (१८वां संस्करण, २०१५)</ref> शुस्वाप आंतरिक सलीश भाषाओं में सबसे उत्तरी भाषा है, जो कनाडा और संयुक्त राज्य अमेरिका के प्रशांत उत्तर-पश्चिम में बोली जाती है। शुस्वाप की दो [[उपभाषा|बोलियाँ]] हैंः * पूर्वी : किनबास्केत और शुस्वाप सरोवर * पश्चिमी : कानीम जलाशय, चू-चूआ, डेडमॅञ्ज क्रीक - कम्लूप्स,  फ्रासर नदी और पाविल्लिओं-बोनापार्ट == लिपि == शुस्वाप भाषा विभाग निचे गई हुई वर्णमाला का उपयोग करती है :-<ref>[https://shuswappassion.ca/wp-content/uploads/2017/06/alphabetstsillen.jpg शुस्वाप वर्णमाला चार्ट] शुस्वाप भाषा विभाग : २०००.</ref> {| class="wikitable" | a | c | cw | e | g | gw | g̓w | h | i | k | kw | k̓ | k̓w | l | [[l̓]] | ll | m | m̓ | n | n̓ | o | p | p̓ | q | qw | q̓ | q̓w | r | r̓ | s | t | ts | ts̓ | t̓ | u | w | w̓ | x | xw | y | y̓ | [[ग्लॉटल स्टॉप|7]] |} == सन्दर्भ == [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका की भाषाएँ]] <references /> [[श्रेणी:शुस्वाप]] 2e6hz35kml9m3jmh7woeozrtysx2vei 6538022 6538017 2026-04-09T10:52:47Z ङघिञ 872516 6538022 wikitext text/x-wiki {{Infobox language|name=शुस्वाप|nativename={{Lang|shs|secwepemctsín}}|pronunciation={{IPA|shs|ʃəxʷəpəmxˈtʃin|}}|states=[[कनाडा]]|region=आतंरिक [[ब्रिटिश कोलंबिया]]|ethnicity=९,८६० [[शुस्वाप लोग|शुस्वाप]]|speakers=२००|date=२०१४|speakers2=१,१९० कुछ हद तक बोलने वाले लोग|ref=|familycolor=salishan|fam1=[[सलीशन भाषाएँ|सलीशन]]|fam2=[[आतंरिक सलीशन भाषाएँ|आतंरिक सलीशन]]|fam3=उत्तरी|script=डुप्लायं शॉर्टहैण्ड (ऐतिहासिक)<br />[[रोमन लिपि|लैटिन]]|agency=शुस्वाप कल्चरल एजुकेशनल सोसाइटी|iso3=shs|glotto=shus1248|glottorefname=Shuswap|notice=|map=Lang Status 60-DE.png|mapcaption={{center|शुस्वाप को [[यूनेस्को]] के ''[[विश्व की संकटग्रस्त भाषाओं का एटलस]]'' द्वारा 'निश्चित रूप से संकटग्रस्त' के रूप में वर्गीकृत किया गया है।}}}} '''शुस्वाप''' (Secwepemctsín) एक उत्तरी [[आंतरिक सलीशन भाषाएँ|आतंरिक सलीशन भाषा]] है, जिसे शुस्वाप लोगों के द्वारा बोली जाती है। फर्स्ट पीपल्ज़ कल्चरल काउन्सिल के मुताबिक, २०० लोग शुस्वाप बोलते हैं, तथा १,१९० लोग शुस्वाप को कुछ हद तक बोल सकतें हैं। <ref>[https://www.ethnologue.com/18/language/shs/ शुस्वाप] [[ऍथनोलॉग|''एथनोलोगे'']] पर (१८वां संस्करण, २०१५)</ref> शुस्वाप आंतरिक सलीश भाषाओं में सबसे उत्तरी भाषा है, जो कनाडा और संयुक्त राज्य अमेरिका के प्रशांत उत्तर-पश्चिम में बोली जाती है। शुस्वाप की दो [[उपभाषा|बोलियाँ]] हैंः * पूर्वी : किनबास्केत और शुस्वाप सरोवर * पश्चिमी : कानीम जलाशय, चू-चूआ, डेडमॅञ्ज क्रीक - कम्लूप्स,  फ्रासर नदी और पाविल्लिओं-बोनापार्ट == लिपि == शुस्वाप भाषा विभाग निचे गई हुई वर्णमाला का उपयोग करती है :-<ref>[https://shuswappassion.ca/wp-content/uploads/2017/06/alphabetstsillen.jpg शुस्वाप वर्णमाला चार्ट] शुस्वाप भाषा विभाग : २०००.</ref> {| class="wikitable" | a | c | cw | e | g | gw | g̓w | h | i | k | kw | k̓ | k̓w | l | [[l̓]] | ll | m | m̓ | n | n̓ | o | p | p̓ | q | qw | q̓ | q̓w | r | r̓ | s | t | ts | ts̓ | t̓ | u | w | w̓ | x | xw | y | y̓ | [[ग्लॉटल स्टॉप|7]] |} == सन्दर्भ == [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका की भाषाएँ]] <references /> [[श्रेणी:शुस्वाप]] [[श्रेणी:आतंरिक सलीश]] 9ey4iq1722t79u5gyydsfg700k9525s प्रकार्यात्मक परीक्षण 0 1610923 6537715 2026-04-08T15:09:17Z Parmaartha 792627 "[[:en:Special:Redirect/revision/1320375728|Functional testing]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6537715 wikitext text/x-wiki   [[सॉफ्टवेयर विकास]] में, '''प्रकार्यात्मक परीक्षण''' (फ़ंक्शनल टेस्टिंग, functional testing) [[सॉफ्टवेयर परीक्षण]] का एक रूप है जो यह सत्यापित करता है कि क्या कोई तंत्र अपनी प्रकार्यात्मक आवश्यकताओं को पूरा करती है।<ref>{{Cite book|title=ISO/IEC/IEEE International Standard - Systems and software engineering|publisher=ISO/IEC/IEEE 24765:2010(E)|year=2010|pages=vol., no., pp.1–418, 15 Dec. 2010}}</ref> कभी-कभी, प्रकार्यात्मक परीक्षण एक [[गुणवत्ता आश्वासन]] (QA′) प्रक्रिया है।<ref name="Prasad">Prasad, Dr. K.V.K.K. (2008) ''ISTQB Certification Study Guide'', Wiley, {{ISBN|978-81-7722-711-6}}, p. vi</ref> तंत्र परीक्षण के एक रूप के रूप में, प्रकार्य परीक्षण पूरे प्रणाली की प्रकार्यक्षमता के टुकड़ों का परीक्षण करता है। समान नामकरण के बावजूद, प्रकार्यात्मक परीक्षण किसी एक प्रकार्य के कोड का परीक्षण नहीं कर रहा है। वितरण चक्र में पहले परीक्षण को शामिल करने की अवधारणा प्रकार्यात्मक परीक्षण तक ही सीमित नहीं है।<ref>{{Cite web|url=https://www.thoughtworks.com/en-us/insights/books/full-stack-testing|title=Full Stack Testing|website=www.thoughtworks.com|language=en-US|access-date=2022-09-08}}</ref> == प्रकार == प्रकार्यात्मक परीक्षण में ये सम्मिलित हैं लेकिन इन तक सीमित नहीं हैः <ref name="KanerFalkNguyen1999">Kaner, Falk, Nguyen. ''Testing Computer Software''. Wiley Computer Publishing, 1999, p. 42. {{ISBN|0-471-35846-0}}.</ref> === स्वस्थचित्तता परीक्षण === एक स्वस्थचित्तता (सेनिटी, sanity) जांच या स्वस्थचित्तता परीक्षण एक बुनियादी परीक्षण है जो जल्दी से मूल्यांकन करता है कि क्या कोई दावा या गणना का परिणाम संभवतः सच हो सकता है। यह देखने के लिए एक सरल जांच है कि क्या उत्पादित सामग्री तर्कसंगत है (कि सामग्री का निर्माता तर्कसंगत रूप से सोच रहा था, स्वस्थचित्तता लागू कर रहा था)। एक स्वस्थचित्तता परीक्षण का उद्देश्य स्पष्ट रूप से गलत परिणामों के कुछ वर्गों को खारिज करना है, न कि हर संभव त्रुटि को पकड़ना है। परीक्षण करने के लिए [[अँगूठे का नियम]] या-[[लिफाफे के पीछे की गणना]] की जाँच की जा सकती है। प्रारंभिक स्वस्थचित्तता परीक्षण करने का लाभ यह है कि प्रकार्य का गति से मूल्यांकन किया जाता है। === धुआं परीक्षण === [[क्रमानुदेशन|संगणक क्रमानुदेशन]] (कंप्यूटर क्रमानुदेशिंग, computer programming) और [[सॉफ्टवेयर परीक्षण]] में, धुआं परीक्षण (विश्वास परीक्षण, स्थिरचित्तता परीक्षण<ref>ISTQB® Glossary for the International Software Testing Qualification Board® software testing qualification scheme, [https://glossary.istqb.org ISTQB Glossary] International Software Testing Qualification Board.</ref>, निर्माण (बिल्ड, build) सत्यापन परीक्षण (बीवीटी) और निर्माण स्वीकृति परीक्षण) प्रारंभिक परीक्षण या स्थिरचित्तता परीक्षण है उदाहरण के लिए, एक संभावित सॉफ़्टवेयर मोचन (रिलीज, release) को अस्वीकार करने के लिए पर्याप्त गंभीर सरल विफलताओं को प्रकट करने के लिए। धुआं परीक्षण परीक्षण मामलों का एक सब समुच्चय (सेट, set) है जो किसी घटक या तंत्र की सबसे महत्वपूर्ण कार्यक्षमता को अच्छादित (कवर, cover) करता है, जिसका उपयोग यह आकलन करने में सहायता के लिए किया जाता है कि सॉफ़्टवेयर के मुख्य प्रकार्य ठीक ढंग से काम करते हैं या नहीं।  जब यह निर्धारित करने के लिए उपयोग किया जाता है कि क्या किसी संगणक क्रमानुदेश को आगे, अधिक बारीक परीक्षण के अधीन किया जाना चाहिए, तो धुआं परीक्षण को प्रीटेस्ट कहा जा सकता है या सेवन परीक्षण।  वैकल्पिक रूप से, यह किसी उत्पाद के प्रत्येक नए निर्माण पर चलाए जाने वाले परीक्षणों का एक समुच्चयहै ताकि यह सत्यापित किया जा सके कि निर्माण परीक्षण योग्य है, इससे पहले कि निर्माण परीक्षण टीम के हाथों में चालू किया जाता है।  DevOps प्रतिमान में, निर्माण सत्यापन परीक्षण चरण का उपयोग निरंतर एकीकरण परिपक्वता चरण की एक पहचान है। === प्रतिगमन परीक्षण === प्रतिगमन परीक्षण (यदा-कदा ही कभी, ''प्रतिगमन-इतर परीक्षण'') यह सुनिश्चित करने के लिए प्रकार्यात्मक और कार्यात्मक-इतर परीक्षणों को पुनः चला रहा है कि पहले से विकसित और परीक्षण किए गए सॉफ़्टवेयर अभी भी परिवर्तनों के बाद अपेक्षित प्रदर्शन करते हैं।  यदि नहीं, तो इसे ''प्रतिगमन'' कहा जाएगा। === उपयोगिता परीक्षण === उपयोगिता परीक्षण एक ऐसी तकनीक है जिसका उपयोग उपयोगकर्ता-केंद्रित अन्योन्यक्रिया अभिकल्पना (इंटरेक्टिव डिजाइन, interactive design) में किसी उत्पाद का मूल्यांकन करने के लिए उपयोगकर्ताओं पर परीक्षण करके किया जाता है। इसे एक अपूरणीय [[उपयोगिता]] अभ्यास के रूप में देखा जा सकता है, क्योंकि यह वास्तविक उपयोगकर्ता तंत्र का उपयोग कैसे करते हैं, इस पर सीधा निवेश (इनपुट, input) देता है।  यह उत्पाद की अभिकल्पना सहजता से अधिक संबंधित है और उन उपयोगकर्ताओं के साथ परीक्षण किया गया है जिनके पास इसका कोई पूर्व अनुभव नहीं है। इस प्रकार का परीक्षण एक अंतिम उत्पाद की सफलता के लिए सर्वोपरि है क्योंकि एक पूरी तरह से काम करने वाला एप्लिकेशन जो अपने उपयोगकर्ताओं के बीच भ्रम पैदा करता है वह लंबे समय तक नहीं चलेगा।  यह [[उपयोगिता निरीक्षण]] विधियों के विपरीत है जहां विशेषज्ञ उपयोगकर्ताओं को शामिल किए बिना उपयोगकर्ता अंतराफलक (इंटरफ़ेस, interface) का मूल्यांकन करने के लिए विभिन्न तरीकों का उपयोग करते हैं। == छह चरण == # उन प्रकार्यों की पहचान जो सॉफ्टवेयर द्वारा किए जाने की उम्मीद है # प्रकार्य के विनिर्देशों के आधार पर इनपुट डेटा का निर्माण # प्रकार्य के विनिर्देशों के आधार पर आउटपुट का निर्धारण # परीक्षण मामले का निष्पादन # वास्तविक और अपेक्षित उत्पादन की तुलना # यह जांचने के लिए कि क्या अनुप्रयोग (एप्पलिकेशन, application) ग्राहक की आवश्यकता के अनुसार काम करता है == यह भी देखें == एक स्वस्थचित्तता जांच या स्वस्थचित्तता परीक्षण एक सामान्य सा परीक्षण है जो शीघ्रता से मूल्यांकन करता है कि क्या कोई दावा या गणना का परिणाम संभवतः सच हो सकता है। यह देखने के लिए एक सरल जांच है कि क्या उत्पादित सामग्री तर्कसंगत है (कि सामग्री का निर्माता तर्कसंगत रूप से सोच रहा था, स्वस्थचित्तता लागू कर रहा था)। एक स्वस्थचित्तता परीक्षण का उद्देश्य स्पष्ट रूप से त्रुटिपूर्ण परिणामों के कुछ वर्गों को छाँटना है, न कि हर संभव त्रुटि को पकड़ना है। परीक्षण करने के लिए एक [[अँगूठे के नियम]] या-[[लिफाफे के पीछे की गणना]] की जाँच की जा सकती है। प्रारंभिक स्वस्थचित्तता परीक्षण करने का लाभ सामान्य से प्रकार्य का गति से मूल्यांकन करना है। == संदर्भ == 36bqf5upm9yc0pbald2qp2ostb6whbf 6537717 6537715 2026-04-08T15:10:43Z Parmaartha 792627 6537717 wikitext text/x-wiki   [[सॉफ्टवेयर विकास]] में, '''प्रकार्यात्मक परीक्षण''' (फ़ंक्शनल टेस्टिंग, functional testing) [[सॉफ्टवेयर परीक्षण]] का एक रूप है जो यह सत्यापित करता है कि क्या कोई तंत्र अपनी प्रकार्यात्मक आवश्यकताओं को पूरा करती है।<ref>{{Cite book|title=ISO/IEC/IEEE International Standard - Systems and software engineering|publisher=ISO/IEC/IEEE 24765:2010(E)|year=2010|pages=vol., no., pp.1–418, 15 Dec. 2010}}</ref> कभी-कभी, प्रकार्यात्मक परीक्षण एक [[गुणवत्ता आश्वासन]] (QA′) प्रक्रिया है।<ref name="Prasad">Prasad, Dr. K.V.K.K. (2008) ''ISTQB Certification Study Guide'', Wiley, {{ISBN|978-81-7722-711-6}}, p. vi</ref> तंत्र परीक्षण के एक रूप के रूप में, प्रकार्य परीक्षण पूरे प्रणाली की प्रकार्यक्षमता के टुकड़ों का परीक्षण करता है। समान नामकरण के बावजूद, प्रकार्यात्मक परीक्षण किसी एक प्रकार्य के कोड का परीक्षण नहीं कर रहा है। वितरण चक्र में पहले परीक्षण को शामिल करने की अवधारणा प्रकार्यात्मक परीक्षण तक ही सीमित नहीं है।<ref>{{Cite web|url=https://www.thoughtworks.com/en-us/insights/books/full-stack-testing|title=Full Stack Testing|website=www.thoughtworks.com|language=en-US|access-date=2022-09-08}}</ref> == प्रकार == प्रकार्यात्मक परीक्षण में ये सम्मिलित हैं लेकिन इन तक सीमित नहीं हैः <ref name="KanerFalkNguyen1999">Kaner, Falk, Nguyen. ''Testing Computer Software''. Wiley Computer Publishing, 1999, p. 42. {{ISBN|0-471-35846-0}}.</ref> === स्वस्थचित्तता परीक्षण === एक स्वस्थचित्तता (सेनिटी, sanity) जांच या स्वस्थचित्तता परीक्षण एक बुनियादी परीक्षण है जो जल्दी से मूल्यांकन करता है कि क्या कोई दावा या गणना का परिणाम संभवतः सच हो सकता है। यह देखने के लिए एक सरल जांच है कि क्या उत्पादित सामग्री तर्कसंगत है (कि सामग्री का निर्माता तर्कसंगत रूप से सोच रहा था, स्वस्थचित्तता लागू कर रहा था)। एक स्वस्थचित्तता परीक्षण का उद्देश्य स्पष्ट रूप से गलत परिणामों के कुछ वर्गों को खारिज करना है, न कि हर संभव त्रुटि को पकड़ना है। परीक्षण करने के लिए [[अँगूठे का नियम]] या-[[लिफाफे के पीछे की गणना]] की जाँच की जा सकती है। प्रारंभिक स्वस्थचित्तता परीक्षण करने का लाभ यह है कि प्रकार्य का गति से मूल्यांकन किया जाता है। === धुआं परीक्षण === [[क्रमानुदेशन|संगणक क्रमानुदेशन]] (कंप्यूटर क्रमानुदेशिंग, computer programming) और [[सॉफ्टवेयर परीक्षण]] में, धुआं परीक्षण (विश्वास परीक्षण, स्थिरचित्तता परीक्षण<ref>ISTQB® Glossary for the International Software Testing Qualification Board® software testing qualification scheme, [https://glossary.istqb.org ISTQB Glossary] International Software Testing Qualification Board.</ref>, निर्माण (बिल्ड, build) सत्यापन परीक्षण (बीवीटी) और निर्माण स्वीकृति परीक्षण) प्रारंभिक परीक्षण या स्थिरचित्तता परीक्षण है उदाहरण के लिए, एक संभावित सॉफ़्टवेयर मोचन (रिलीज, release) को अस्वीकार करने के लिए पर्याप्त गंभीर सरल विफलताओं को प्रकट करने के लिए। धुआं परीक्षण परीक्षण मामलों का एक सब समुच्चय (सेट, set) है जो किसी घटक या तंत्र की सबसे महत्वपूर्ण कार्यक्षमता को अच्छादित (कवर, cover) करता है, जिसका उपयोग यह आकलन करने में सहायता के लिए किया जाता है कि सॉफ़्टवेयर के मुख्य प्रकार्य ठीक ढंग से काम करते हैं या नहीं।  जब यह निर्धारित करने के लिए उपयोग किया जाता है कि क्या किसी संगणक क्रमानुदेश को आगे, अधिक बारीक परीक्षण के अधीन किया जाना चाहिए, तो धुआं परीक्षण को प्रीटेस्ट कहा जा सकता है या सेवन परीक्षण।  वैकल्पिक रूप से, यह किसी उत्पाद के प्रत्येक नए निर्माण पर चलाए जाने वाले परीक्षणों का एक समुच्चयहै ताकि यह सत्यापित किया जा सके कि निर्माण परीक्षण योग्य है, इससे पहले कि निर्माण परीक्षण टीम के हाथों में चालू किया जाता है।  DevOps प्रतिमान में, निर्माण सत्यापन परीक्षण चरण का उपयोग निरंतर एकीकरण परिपक्वता चरण की एक पहचान है। === प्रतिगमन परीक्षण === प्रतिगमन परीक्षण (यदा-कदा ही कभी, ''प्रतिगमन-इतर परीक्षण'') यह सुनिश्चित करने के लिए प्रकार्यात्मक और कार्यात्मक-इतर परीक्षणों को पुनः चला रहा है कि पहले से विकसित और परीक्षण किए गए सॉफ़्टवेयर अभी भी परिवर्तनों के बाद अपेक्षित प्रदर्शन करते हैं।  यदि नहीं, तो इसे ''प्रतिगमन'' कहा जाएगा। === उपयोगिता परीक्षण === उपयोगिता परीक्षण एक ऐसी तकनीक है जिसका उपयोग उपयोगकर्ता-केंद्रित अन्योन्यक्रिया अभिकल्पना (इंटरेक्टिव डिजाइन, interactive design) में किसी उत्पाद का मूल्यांकन करने के लिए उपयोगकर्ताओं पर परीक्षण करके किया जाता है। इसे एक अपूरणीय [[उपयोगिता]] अभ्यास के रूप में देखा जा सकता है, क्योंकि यह वास्तविक उपयोगकर्ता तंत्र का उपयोग कैसे करते हैं, इस पर सीधा निवेश (इनपुट, input) देता है।  यह उत्पाद की अभिकल्पना सहजता से अधिक संबंधित है और उन उपयोगकर्ताओं के साथ परीक्षण किया गया है जिनके पास इसका कोई पूर्व अनुभव नहीं है। इस प्रकार का परीक्षण एक अंतिम उत्पाद की सफलता के लिए सर्वोपरि है क्योंकि एक पूरी तरह से काम करने वाला एप्लिकेशन जो अपने उपयोगकर्ताओं के बीच भ्रम पैदा करता है वह लंबे समय तक नहीं चलेगा।  यह [[उपयोगिता निरीक्षण]] विधियों के विपरीत है जहां विशेषज्ञ उपयोगकर्ताओं को शामिल किए बिना उपयोगकर्ता अंतराफलक (इंटरफ़ेस, interface) का मूल्यांकन करने के लिए विभिन्न तरीकों का उपयोग करते हैं। == छह चरण == # उन प्रकार्यों की पहचान जो सॉफ्टवेयर द्वारा किए जाने की उम्मीद है # प्रकार्य के विनिर्देशों के आधार पर इनपुट डेटा का निर्माण # प्रकार्य के विनिर्देशों के आधार पर आउटपुट का निर्धारण # परीक्षण मामले का निष्पादन # वास्तविक और अपेक्षित उत्पादन की तुलना # यह जांचने के लिए कि क्या अनुप्रयोग (एप्पलिकेशन, application) ग्राहक की आवश्यकता के अनुसार काम करता है == संदर्भ == hkq3un4m753m00si0ut6rdwedqb26i8 इजरायल की रक्षा सेना 0 1610926 6537803 2026-04-08T17:22:22Z अनुनाद सिंह 1634 "[[:en:Special:Redirect/revision/1347574871|Israel Defense Forces]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6537803 wikitext text/x-wiki इज़राइल की रक्षा सेना (हिब्रूः צבא הגנה לישראל, <small>romanized:&nbsp;</small> Tsva Hagana le-Yisra 'eli ; शाब्दिक अर्थ : ' इज़राइल की रक्षा के लिए सेना '), [[इज़राइल]] की राष्ट्रीय सेना है। इसमें तीन सेवा शाखाएँ हैंः इजरायली थल सेना, इजरायली वायु सेना और [[इजरायल के सागर कोर|इजरायली नौसेना]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/state/pages/the%20state-%20israel%20defense%20forces%20-idf-.aspx#:~:text=The%20IDF's%20three%20service%20branches,to%20the%20minister%20of%20defense.|title=THE STATE: Israel Defense Forces (IDF)|date=|website=Israel Ministry of Foreign Affairs|archive-url=https://web.archive.org/web/20210818074136/https://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/state/pages/the%20state-%20israel%20defense%20forces%20-idf-.aspx#:~:text=The%20IDF's%20three%20service%20branches,to%20the%20minister%20of%20defense.|archive-date=18 August 2021|access-date=18 August 2021|quote=The IDF's three service branches (ground forces, air force, and navy) function under a unified command, headed by the Chief of the General Staff, with the rank of lieutenant-general, who is responsible to the minister of defence.}}</ref> यह इजरायली सुरक्षा तंत्र का एकमात्र [[सेना|सैन्य]] संगठन है। इजराइल की रक्षा सेना का सर्वोच्च अधिकारी जनरल स्टाफ के प्रमुख है, जो रक्षा मंत्री के अधीन कार्य करता है। [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] lx6h4qppn1b3jnii71xvaox5c5yo6qw 6537805 6537803 2026-04-08T17:23:29Z अनुनाद सिंह 1634 6537805 wikitext text/x-wiki '''इजराइल की रक्षा सेना''' (हिब्रू : צבא הגנה לישראל, <small>romanized:&nbsp;</small> Tsva Hagana le-Yisra 'eli ; शाब्दिक अर्थ : ' इज़राइल की रक्षा के लिए सेना '), [[इज़राइल]] की राष्ट्रीय [[सेना]] है। इसमें तीन सेवा शाखाएँ हैंः इजरायली थल सेना, इजरायली वायु सेना और [[इजरायल के सागर कोर|इजरायली नौसेना]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/state/pages/the%20state-%20israel%20defense%20forces%20-idf-.aspx#:~:text=The%20IDF's%20three%20service%20branches,to%20the%20minister%20of%20defense.|title=THE STATE: Israel Defense Forces (IDF)|date=|website=Israel Ministry of Foreign Affairs|archive-url=https://web.archive.org/web/20210818074136/https://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/state/pages/the%20state-%20israel%20defense%20forces%20-idf-.aspx#:~:text=The%20IDF's%20three%20service%20branches,to%20the%20minister%20of%20defense.|archive-date=18 August 2021|access-date=18 August 2021|quote=The IDF's three service branches (ground forces, air force, and navy) function under a unified command, headed by the Chief of the General Staff, with the rank of lieutenant-general, who is responsible to the minister of defence.}}</ref> यह इजरायली सुरक्षा तंत्र का एकमात्र [[सेना|सैन्य]] संगठन है। इजराइल की रक्षा सेना का सर्वोच्च अधिकारी जनरल स्टाफ के प्रमुख है, जो रक्षा मंत्री के अधीन कार्य करता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] dc5ajr1vvm0e7em99zy43unxfsl9rnk 6537809 6537805 2026-04-08T17:28:33Z अनुनाद सिंह 1634 6537809 wikitext text/x-wiki {{Infobox national military | name = Israel Defense Forces | native_name = {{Noitalics|{{nobold|צבא הגנה לישראל}}}} | image = [[File:Badge of the Israeli Defense Forces 2022 version.svg|165px|alt=IDF का प्रतीक चिह्न, जिसमें एक तलवार ओलिव की शाखा से बंधा हुआ है]] | alt = | caption = इजराइल की सेना का प्रतीक चिह्न | image2 = [[File:Flag of the Israel Defense Forces.svg|border|190px]] | caption2 = Standard | alt2 = Standard of the IDF, featuring the IDF emblem and the Israeli flag | motto = | founded = {{Start date and age|1948|05|26|df=yes}} | current_form = | disbanded = | branches = {{unbulletedlist|{{army|Israel}}|{{air force|Israel}}|{{navy|Israel}}}} | headquarters = | flying_hours = | website = {{URL|https://www.idf.il/en/|idf.il}} <!-- Leadership -->| commander-in-chief = | commander-in-chief_title = | chief minister = {{flagicon image|Flag of the Prime Minister of Israel.svg}} [[Benjamin Netanyahu]] | chief minister_title = [[Prime Minister of Israel|Prime Minister]] | minister = {{flagicon image|Flag of Israel Minister of Defence.svg}} [[Israel Katz]] | minister_title = [[Defense Minister of Israel|Defense Minister]] | chief_of_staff = {{flagicon image|Flag of IDF Chief of Staff.svg}} [[Eyal Zamir]] | chief_of_staff_title = [[Chief of the General Staff (Israel)|Chief of the General Staff]] <!-- Manpower -->| age = 17 | conscription = 24–34 months | active = 169,500<ref name=IISS1>{{cite book| url=https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/the-military-balance-2023| title=The Military Balance 2023| author1=International Institute for Strategic Studies| author-link1=International Institute for Strategic Studies| date=15 February 2023| publisher=[[Routledge]]| location=[[London]]| page=331| isbn=9781032508955| access-date=18 October 2023| archive-date=1 March 2023| archive-url=https://web.archive.org/web/20230301074652/https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/the-military-balance-2023| url-status=live}}</ref> | ranked = | reserve = 465,000<ref name=IISS1 /> | deployed = <!-- Financial --> | amount = {{USD|46.5 billion|link=yes}} (2024)<ref name="SIPRI-2020">{{Cite web |date=April 2025|title=Trends in Military Expenditure 2024|url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2025-04/2504_fs_milex_2024.pdf#page=2 |access-date=28 April 2025 |publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]}}</ref><br />([[List of countries by military expenditures|ranked 12th]]) | percent_GDP = 8.8% (2024)<ref name="SIPRI-2020"/> <!-- Industrial -->| domestic_suppliers = {{bulletedlist|[[Israel Aerospace Industries]]|[[Israel Military Industries]]|[[Israel Weapon Industries]]|[[Elbit Systems]]|[[Elisra]]|[[Elta Systems|Elta]]|[[Rafael Advanced Defense Systems|Rafael]]|[[Israel Shipyards]]}} | foreign_suppliers = * {{flag|United States}} * {{flag|Germany}} * {{flag|United Kingdom}} * {{flag|Italy}} * {{flag|France}} * {{flag|India}} | imports = | exports = <!-- Related articles --> | history = [[Israeli–Palestinian conflict]] <small>(1948–present)</small><br />[[1948 Arab–Israeli War]] <small>(1948–1949)</small><br />[[Reprisal operations]] <small>(1951–1956)</small><br />[[Suez Crisis]] <small>(1956)</small><br />[[Six-Day War]] <small>(1967)</small><br />[[War of Attrition]] <small>(1967–1970)</small><br />[[Yom Kippur War]] <small>(1973)</small><br />[[1978 South Lebanon conflict|Operation Litani]] <small>(1978)</small><br />[[1982 Lebanon War]] <small>(1982–1985)</small><br />[[South Lebanon conflict (1982–2000)|South Lebanon conflict]] <small>(1985–2000)</small><br />[[First Intifada]] <small>(1987–1993)</small><br />[[Second Intifada]] <small>(2000–2005)</small><br />[[2006 Lebanon War]] <small>(2006)</small><br />[[Gaza War (2008–2009)]] <small>(2008–2009)</small><br />[[Israeli–Syrian ceasefire line incidents during the Syrian civil war]] <small>(2012–present)</small><br />[[2012 Gaza War]] <small>(2012)</small><br />[[2014 Gaza War]] <small>(2014)</small><br />[[2021 Israel–Palestine crisis]] <small>(2021)</small><br />[[Gaza war]] <small>(2023–present)</small><br />[[2024 Israeli invasion of Lebanon|Israeli invasion of Lebanon]] <small>(2024)</small><br />[[Israeli invasion of Syria (2024–present)|Israeli invasion of Syria]] <small>(2024–present)</small><br />[[Twelve-Day War]] <small>(2025)</small><br />[[2026 Iran war]] <small>(2026–present)</small><br /> [[Military operations conducted by the Israel Defense Forces|Others]] | ranks = [[Israel Defense Forces ranks]] }} '''इजराइल की रक्षा सेना''' (हिब्रू : צבא הגנה לישראל, <small>romanized:&nbsp;</small> Tsva Hagana le-Yisra 'eli ; शाब्दिक अर्थ : ' इज़राइल की रक्षा के लिए सेना '), [[इज़राइल]] की राष्ट्रीय [[सेना]] है। इसमें तीन सेवा शाखाएँ हैंः इजरायली थल सेना, इजरायली वायु सेना और [[इजरायल के सागर कोर|इजरायली नौसेना]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/state/pages/the%20state-%20israel%20defense%20forces%20-idf-.aspx#:~:text=The%20IDF's%20three%20service%20branches,to%20the%20minister%20of%20defense.|title=THE STATE: Israel Defense Forces (IDF)|date=|website=Israel Ministry of Foreign Affairs|archive-url=https://web.archive.org/web/20210818074136/https://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/state/pages/the%20state-%20israel%20defense%20forces%20-idf-.aspx#:~:text=The%20IDF's%20three%20service%20branches,to%20the%20minister%20of%20defense.|archive-date=18 August 2021|access-date=18 August 2021|quote=The IDF's three service branches (ground forces, air force, and navy) function under a unified command, headed by the Chief of the General Staff, with the rank of lieutenant-general, who is responsible to the minister of defence.}}</ref> यह इजरायली सुरक्षा तंत्र का एकमात्र [[सेना|सैन्य]] संगठन है। इजराइल की रक्षा सेना का सर्वोच्च अधिकारी जनरल स्टाफ के प्रमुख है, जो रक्षा मंत्री के अधीन कार्य करता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] icj30rfelqmk0sbvpouxr2jpfx31tdf अवन्यस्त (पृथ्वी का अस्त) 0 1610927 6537815 2026-04-08T17:36:56Z TrueLinguist 862936 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1347755041|Earthset]]" 6537815 wikitext text/x-wiki [[File:Earthset_(art002e009288).jpg|अंगूठाकार|''यह चित्र ६'' अप्रैल, २०२६ को आर्टेमिस द्वितीय के अंतरिक्ष यात्री रीड वाइज़मैन द्वारा ली गई थी।]] '''''अवन्यस्त,''''' आर्टेमिस द्वितीय के चालक दल के सदस्य अंतरिक्ष यात्री, [[Reid Wiseman|रीड वाइज़मैन]] द्वारा [[चन्द्रमा]] के निकटगमन के दौरान ६ अप्रैल, २०२६ को २२:४१ यू॰टी॰सी॰ (भारतीय समयानुसार ७ अप्रैल २०२६, प्रातः ४ बज के ११ मिनट) पर लिया गया अर्धचंद्राकार [[पृथ्वी]] का एक चित्र है। यह विलियम एंडर्स द्वारा [[अपोलो 8|अपोलो ८]] की १९६८ के चित्र ''[[पृथ्वी उदय|<nowiki/>'अवन्युदय' (पृथ्वी का उदय)]]'' के समान है, जिसमें चंद्र कक्षा के दौरान पृथ्वी, चंद्रमा के क्षितिज से ऊपर उठती हुई दिखाई देती है। <ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/04/07/science/artemis-2-lunar-flyby-images-earthset|title=NASA releases stunning new 'Earthset' image taken during historic lunar flyby|last=Prisco|first=Jacopo|last2=Strickland|first2=Ashley|date=2026-04-07|website=CNN|access-date=2026-04-07}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/artemis-ii-new-earthrise-earthset-eclipse|title=See a jaw-dropping 'Earthset'—and a rare solar eclipse from the far side of the moon|last=Resnick|first=Brian|date=2026-04-07|website=[[National Geographic]]|access-date=2026-04-07}}</ref> वाइज़मैन ने निकॉन डी5 कैमरे का उपयोग करके यह चित्र लिया। hrare5ywm6m2xdp3x3d2lktd3xsukfs 6537820 6537815 2026-04-08T17:55:48Z TrueLinguist 862936 6537820 wikitext text/x-wiki [[File:Earthset_(art002e009288).jpg|अंगूठाकार|''यह चित्र ६'' अप्रैल, २०२६ को आर्टेमिस द्वितीय के अंतरिक्ष यात्री रीड वाइज़मैन द्वारा ली गई थी।]] '''''अवन्यस्त,''''' आर्टेमिस द्वितीय के चालक दल के सदस्य अंतरिक्ष यात्री, [[Reid Wiseman|रीड वाइज़मैन]] द्वारा [[चन्द्रमा]] के निकटगमन के दौरान ६ अप्रैल, २०२६ को २२:४१ यू॰टी॰सी॰ (भारतीय समयानुसार ७ अप्रैल २०२६, प्रातः ४ बज के ११ मिनट) पर लिया गया अर्धचंद्राकार [[पृथ्वी]] का एक चित्र है। यह विलियम एंडर्स द्वारा [[अपोलो 8|अपोलो ८]] की १९६८ के चित्र ''[[पृथ्वी उदय|<nowiki/>'अवन्युदय' (पृथ्वी का उदय)]]'' के समान है, जिसमें चंद्र कक्षा के दौरान पृथ्वी, चंद्रमा के क्षितिज से ऊपर उठती हुई दिखाई देती है। <ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/04/07/science/artemis-2-lunar-flyby-images-earthset|title=NASA releases stunning new 'Earthset' image taken during historic lunar flyby|last=Prisco|first=Jacopo|last2=Strickland|first2=Ashley|date=2026-04-07|website=CNN|access-date=2026-04-07}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/artemis-ii-new-earthrise-earthset-eclipse|title=See a jaw-dropping 'Earthset'—and a rare solar eclipse from the far side of the moon|last=Resnick|first=Brian|date=2026-04-07|website=[[National Geographic]]|access-date=2026-04-07}}</ref> वाइज़मैन ने निकॉन डी5 कैमरे का उपयोग करके यह चित्र लिया। ==विवरण== [[File:Earthset approximate orientation.svg|thumb|चित्र में दर्शित पृथ्वी की अनुमानित दिशा-स्थिति।{{legend|#c2d1c1|पृथ्वी का रात्रि पक्ष}}{{legend|#719470|चंद्रमा द्वारा अवरोधित भाग}}]] चित्र में पृथ्वी को गर्तों (गड्ढों/क्रेटरों) से युक्त चन्द्रसतह के पीछे अस्त होते हुए दिखाया गया है। इस दृश्य में पृथ्वी का रात्रि पक्ष अंधकारमय है, जबकि [[ऑस्ट्रेलिया]] और [[ओशिआनिया]] क्षेत्र के ऊपर सूर्यप्रकाश से आलोकित मेघ-प्रणालियाँ स्पष्ट रूप से दिखाई देती हैं।<ref name="Image details">{{Cite web |title=Earthset |url=https://images.nasa.gov/details/art002e009288 |access-date=2026-04-07 |website=NASA Image and Video Library |id=art002e009288}}</ref> सामने के भाग में [[ओहम क्रेटर]] दिखाई देता है, जो अपनी सीढ़ीनुमा किनारों तथा अपेक्षाकृत समतल तल के लिए विशेष रूप से जाना जाता है। इस तल के मध्य में स्थित केंद्रीय शिखर उस समय निर्मित होते हैं जब प्रभाव (टक्कर) के दौरान चन्द्र सतह अस्थायी रूप से द्रवित होकर पुनः ऊपर की ओर उभरती है।<ref name="Image details" /> 8qgobka97p8gfc4dcx5wmmqhkkcfzvb 6537823 6537820 2026-04-08T18:01:04Z TrueLinguist 862936 6537823 wikitext text/x-wiki [[File:Earthset_(art002e009288).jpg|अंगूठाकार|''यह चित्र ६'' अप्रैल, २०२६ को आर्टेमिस द्वितीय के अंतरिक्ष यात्री रीड वाइज़मैन द्वारा ली गई थी।]] '''''अवन्यस्त,''''' आर्टेमिस द्वितीय के चालक दल के सदस्य अंतरिक्ष यात्री, [[Reid Wiseman|रीड वाइज़मैन]] द्वारा [[चन्द्रमा]] के निकटगमन के दौरान ६ अप्रैल, २०२६ को २२:४१ यू॰टी॰सी॰ (भारतीय समयानुसार ७ अप्रैल २०२६, प्रातः ४ बज के ११ मिनट) पर लिया गया अर्धचंद्राकार [[पृथ्वी]] का एक चित्र है। यह विलियम एंडर्स द्वारा [[अपोलो 8|अपोलो ८]] की १९६८ के चित्र ''[[पृथ्वी उदय|<nowiki/>'अवन्युदय' (पृथ्वी का उदय)]]'' के समान है, जिसमें चंद्र कक्षा के दौरान पृथ्वी, चंद्रमा के क्षितिज से ऊपर उठती हुई दिखाई देती है। <ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/04/07/science/artemis-2-lunar-flyby-images-earthset|title=NASA releases stunning new 'Earthset' image taken during historic lunar flyby|last=Prisco|first=Jacopo|last2=Strickland|first2=Ashley|date=2026-04-07|website=CNN|access-date=2026-04-07}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/artemis-ii-new-earthrise-earthset-eclipse|title=See a jaw-dropping 'Earthset'—and a rare solar eclipse from the far side of the moon|last=Resnick|first=Brian|date=2026-04-07|website=[[National Geographic]]|access-date=2026-04-07}}</ref> वाइज़मैन ने निकॉन डी5 कैमरे का उपयोग करके यह चित्र लिया। == सन्दर्भ == {{Reflist}} ==विवरण== [[File:Earthset approximate orientation.svg|thumb|चित्र में दर्शित पृथ्वी की अनुमानित दिशा-स्थिति।{{legend|#c2d1c1|पृथ्वी का रात्रि पक्ष}}{{legend|#719470|चंद्रमा द्वारा अवरोधित भाग}}]] चित्र में पृथ्वी को गर्तों (गड्ढों/क्रेटरों) से युक्त चन्द्रसतह के पीछे अस्त होते हुए दिखाया गया है। इस दृश्य में पृथ्वी का रात्रि पक्ष अंधकारमय है, जबकि [[ऑस्ट्रेलिया]] और [[ओशिआनिया]] क्षेत्र के ऊपर सूर्यप्रकाश से आलोकित मेघ-प्रणालियाँ स्पष्ट रूप से दिखाई देती हैं।<ref name="Image details">{{Cite web |title=Earthset |url=https://images.nasa.gov/details/art002e009288 |access-date=2026-04-07 |website=NASA Image and Video Library |id=art002e009288}}</ref> सामने के भाग में [[ओहम क्रेटर]] दिखाई देता है, जो अपनी सीढ़ीनुमा किनारों तथा अपेक्षाकृत समतल तल के लिए विशेष रूप से जाना जाता है। इस तल के मध्य में स्थित केंद्रीय शिखर उस समय निर्मित होते हैं जब प्रभाव (टक्कर) के दौरान चन्द्र सतह अस्थायी रूप से द्रवित होकर पुनः ऊपर की ओर उभरती है।<ref name="Image details" /> m611sjlbrlgftqmymuipj99e5394w32 6537824 6537823 2026-04-08T18:01:40Z TrueLinguist 862936 6537824 wikitext text/x-wiki [[File:Earthset_(art002e009288).jpg|अंगूठाकार|''यह चित्र ६'' अप्रैल, २०२६ को आर्टेमिस द्वितीय के अंतरिक्ष यात्री रीड वाइज़मैन द्वारा ली गई थी।]] '''''अवन्यस्त,''''' आर्टेमिस द्वितीय के चालक दल के सदस्य अंतरिक्ष यात्री, [[Reid Wiseman|रीड वाइज़मैन]] द्वारा [[चन्द्रमा]] के निकटगमन के दौरान ६ अप्रैल, २०२६ को २२:४१ यू॰टी॰सी॰ (भारतीय समयानुसार ७ अप्रैल २०२६, प्रातः ४ बज के ११ मिनट) पर लिया गया अर्धचंद्राकार [[पृथ्वी]] का एक चित्र है। यह विलियम एंडर्स द्वारा [[अपोलो 8|अपोलो ८]] की १९६८ के चित्र ''[[पृथ्वी उदय|<nowiki/>'अवन्युदय' (पृथ्वी का उदय)]]'' के समान है, जिसमें चंद्र कक्षा के दौरान पृथ्वी, चंद्रमा के क्षितिज से ऊपर उठती हुई दिखाई देती है। <ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/04/07/science/artemis-2-lunar-flyby-images-earthset|title=NASA releases stunning new 'Earthset' image taken during historic lunar flyby|last=Prisco|first=Jacopo|last2=Strickland|first2=Ashley|date=2026-04-07|website=CNN|access-date=2026-04-07}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/artemis-ii-new-earthrise-earthset-eclipse|title=See a jaw-dropping 'Earthset'—and a rare solar eclipse from the far side of the moon|last=Resnick|first=Brian|date=2026-04-07|website=[[National Geographic]]|access-date=2026-04-07}}</ref> वाइज़मैन ने निकॉन डी5 कैमरे का उपयोग करके यह चित्र लिया। ==विवरण== [[File:Earthset approximate orientation.svg|thumb|चित्र में दर्शित पृथ्वी की अनुमानित दिशा-स्थिति।{{legend|#c2d1c1|पृथ्वी का रात्रि पक्ष}}{{legend|#719470|चंद्रमा द्वारा अवरोधित भाग}}]] चित्र में पृथ्वी को गर्तों (गड्ढों/क्रेटरों) से युक्त चन्द्रसतह के पीछे अस्त होते हुए दिखाया गया है। इस दृश्य में पृथ्वी का रात्रि पक्ष अंधकारमय है, जबकि [[ऑस्ट्रेलिया]] और [[ओशिआनिया]] क्षेत्र के ऊपर सूर्यप्रकाश से आलोकित मेघ-प्रणालियाँ स्पष्ट रूप से दिखाई देती हैं।<ref name="Image details">{{Cite web |title=Earthset |url=https://images.nasa.gov/details/art002e009288 |access-date=2026-04-07 |website=NASA Image and Video Library |id=art002e009288}}</ref> सामने के भाग में [[ओहम क्रेटर]] दिखाई देता है, जो अपनी सीढ़ीनुमा किनारों तथा अपेक्षाकृत समतल तल के लिए विशेष रूप से जाना जाता है। इस तल के मध्य में स्थित केंद्रीय शिखर उस समय निर्मित होते हैं जब प्रभाव (टक्कर) के दौरान चन्द्र सतह अस्थायी रूप से द्रवित होकर पुनः ऊपर की ओर उभरती है।<ref name="Image details" /> 8qgobka97p8gfc4dcx5wmmqhkkcfzvb 6537825 6537824 2026-04-08T18:01:52Z TrueLinguist 862936 /* विवरण */ 6537825 wikitext text/x-wiki [[File:Earthset_(art002e009288).jpg|अंगूठाकार|''यह चित्र ६'' अप्रैल, २०२६ को आर्टेमिस द्वितीय के अंतरिक्ष यात्री रीड वाइज़मैन द्वारा ली गई थी।]] '''''अवन्यस्त,''''' आर्टेमिस द्वितीय के चालक दल के सदस्य अंतरिक्ष यात्री, [[Reid Wiseman|रीड वाइज़मैन]] द्वारा [[चन्द्रमा]] के निकटगमन के दौरान ६ अप्रैल, २०२६ को २२:४१ यू॰टी॰सी॰ (भारतीय समयानुसार ७ अप्रैल २०२६, प्रातः ४ बज के ११ मिनट) पर लिया गया अर्धचंद्राकार [[पृथ्वी]] का एक चित्र है। यह विलियम एंडर्स द्वारा [[अपोलो 8|अपोलो ८]] की १९६८ के चित्र ''[[पृथ्वी उदय|<nowiki/>'अवन्युदय' (पृथ्वी का उदय)]]'' के समान है, जिसमें चंद्र कक्षा के दौरान पृथ्वी, चंद्रमा के क्षितिज से ऊपर उठती हुई दिखाई देती है। <ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/04/07/science/artemis-2-lunar-flyby-images-earthset|title=NASA releases stunning new 'Earthset' image taken during historic lunar flyby|last=Prisco|first=Jacopo|last2=Strickland|first2=Ashley|date=2026-04-07|website=CNN|access-date=2026-04-07}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/artemis-ii-new-earthrise-earthset-eclipse|title=See a jaw-dropping 'Earthset'—and a rare solar eclipse from the far side of the moon|last=Resnick|first=Brian|date=2026-04-07|website=[[National Geographic]]|access-date=2026-04-07}}</ref> वाइज़मैन ने निकॉन डी5 कैमरे का उपयोग करके यह चित्र लिया। ==विवरण== [[File:Earthset approximate orientation.svg|thumb|चित्र में दर्शित पृथ्वी की अनुमानित दिशा-स्थिति।{{legend|#c2d1c1|पृथ्वी का रात्रि पक्ष}}{{legend|#719470|चंद्रमा द्वारा अवरोधित भाग}}]] चित्र में पृथ्वी को गर्तों (गड्ढों/क्रेटरों) से युक्त चन्द्रसतह के पीछे अस्त होते हुए दिखाया गया है। इस दृश्य में पृथ्वी का रात्रि पक्ष अंधकारमय है, जबकि [[ऑस्ट्रेलिया]] और [[ओशिआनिया]] क्षेत्र के ऊपर सूर्यप्रकाश से आलोकित मेघ-प्रणालियाँ स्पष्ट रूप से दिखाई देती हैं।<ref name="Image details">{{Cite web |title=Earthset |url=https://images.nasa.gov/details/art002e009288 |access-date=2026-04-07 |website=NASA Image and Video Library |id=art002e009288}}</ref> सामने के भाग में [[ओहम क्रेटर]] दिखाई देता है, जो अपनी सीढ़ीनुमा किनारों तथा अपेक्षाकृत समतल तल के लिए विशेष रूप से जाना जाता है। इस तल के मध्य में स्थित केंद्रीय शिखर उस समय निर्मित होते हैं जब प्रभाव (टक्कर) के दौरान चन्द्र सतह अस्थायी रूप से द्रवित होकर पुनः ऊपर की ओर उभरती है।<ref name="Image details" /> == सन्दर्भ == {{Reflist}} p0wtzp0o0tqdpeayyxfap8028q3jr4u मोहम्मद ए. अराफात 0 1610928 6537827 2026-04-08T18:33:04Z Km.bd71 919286 "[[:en:Special:Redirect/revision/1347669788|Mohammad A. Arafat]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6537827 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Mohammad A. Arafat | native_name = {{nobold|মোহাম্মদ এ. আরাফাত}} | native_name_lang = bn | image = Mohammad Ali Arafat Briefing On Udichi Pohela Boishakh Statements Dhaka 2024-04-15 (PID-0009173).jpg | caption = Arafat in 2024. | office = [[Minister of Information and Broadcasting (Bangladesh)|Minister of State for Information and Broadcasting]] | primeminister = [[Sheikh Hasina]] | term_start = 11 January 2024 | term_end = 5 August 2024 | predecessor = [[Murad Hasan]] | successor = [[Nahid Islam]] (as adviser) | office1 = [[Member of Parliament (Bangladesh)|Member of Parliament]] | constituency1 = [[Dhaka-17]] | termstart1 = 13 July 2023 | termend1 = 5 August 2024 | predecessor1 = [[Akbar Hossain Pathan Farooque]] | successor1 = [[Tarique Rahman]] | birth_date = {{birth date and age|1973|5|02|df=yes}} | birth_place = [[Rajshahi]], Bangladesh | occupation = | party = [[Bangladesh Awami League]] | spouse = {{ubl|{{marriage|Sharmin Mustary|2016}}|{{marriage|[[Shomi Kaiser]]|24 July 2008|2015|end=div}}}} | alma_mater = [[Oklahoma State University]] [[Prairie View A&M University]] }} '''मोहम्मद ए. अराफात''' (जन्म 2 मई 1973) एक बांग्लादेशी राजनेता और [[बांग्लादेश अवामी लीग]] से संबद्ध अकादमिक हैं।<ref name="dt11Jan2024">{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/336518/mohammad-a-arafat-made-state-minister-for|title=M Arafat: From a teacher to state minister|date=2024-01-11|work=Dhaka Tribune|access-date=2024-02-18}}</ref> उन्होंने सूचना और प्रसारण मंत्रालय के [[राज्य मंत्री]] के रूप में और 2023-2024 में ढाका-17 निर्वाचन क्षेत्र के लिए [[बांग्लादेश की संसद|जातीय संसद]] के सदस्य के रूप में कार्य किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/election-2024/winner|title=Winner|date=2024-01-06|work=The Daily Star|access-date=2024-08-29|language=en}}</ref> 5 अगस्त 2024 को शेख हसीना के इस्तीफे के बाद, उन्होंने बांग्लादेश छोड़ दिया और तब से स्व-[[निर्वासन]] में रह रहे हैं। अक्टूबर 2024 में, बांग्लादेश के अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायाधिकरण ने 2024 कोटा सुधार [[बांग्लादेश में कोटा सुधार आंदोलन 2024|आंदोलन]] के दौरान कथित अपराधों पर उसके खिलाफ गिरफ्तारी वारंट जारी किया, और संभावित रेड नोटिस के लिए [[इण्टरपोल|इंटरपोल]] की सहायता मांगी।<ref>{{Cite news|url=https://images.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/crimes-against-humanity-genocide-arrest-warrants-hasina-45-others-3730126|title=Crimes against humanity, genocide: Arrest warrants for Hasina, 45 others|date=2024-10-18|work=The Daily Star|access-date=9 May 2025}}</ref><ref name="jn10Apr2025">{{Cite news|url=https://www.jagonews24.com/en/politics/news/81811?|title=Bangladesh requests Interpol to issue red notice on Quader, 9 others|date=2025-04-10|work=Jagonews|access-date=9 May 2025}}</ref><ref name="ds11Apr2025">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/ict-seeks-interpol-red-notices-9-ex-ministers-3868091?|title=ICT seeks Interpol red notices for 9 ex-ministers|date=2025-04-11|work=The Daily Star|access-date=9 May 2025}}</ref> हालाँकि, उन्होंने न्यायाधिकरण को 'राजनीतिक शो ट्रायल' कहा।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2025/aug/02/she-should-answer-for-what-she-did-trial-of-ex-bangladeshi-leader-sheikh-hasina-begins|title='She should answer for what she did': trial of ex-Bangladeshi leader Sheikh Hasina begins|last=Ellis-Petersen|first=Hannah|date=2025-08-02|work=The Guardian|access-date=2026-04-05|last2=Ahmed|first2=Redwan|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2025/12/sheikh-hasinas-spokesperson-mohammad-ali-arafat-on-the-icts-legally-void-sentence/|title=Sheikh Hasina's Spokesperson Mohammad Ali Arafat on the ICT's 'Legally Void' Sentence|website=thediplomat.com|language=en-US|access-date=2026-04-05}}</ref> == करियर == अराफात का जन्म 2 मई 1973 को राजशाही में हबीबुन निसा और मोहम्मद सेताब उद्दीन के घर हुआ था।<ref>{{Cite web|url=https://moi.gov.bd/site/office_head/c6be1c85-0cca-4ca6-9d79-a8011138a718/Details|title=Honorable State Minister|website=moi.gov.bd|access-date=6 March 2024}}</ref><ref name="suchinta">{{Cite web|url=https://suchintafoundation.org/chairperson/|title=Chairperson|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206082139/https://suchintafoundation.org/chairperson/|archive-date=2023-02-06|access-date=3 January 2023}}</ref> अराफात एक सिंडिकेट सदस्य और कनाडा विश्वविद्यालय बांग्लादेश के न्यासी मंडल के मुख्य सलाहकार हैं।<ref name="suchinta">{{Cite web|url=https://suchintafoundation.org/chairperson/|title=Chairperson|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206082139/https://suchintafoundation.org/chairperson/|archive-date=2023-02-06|access-date=3 January 2023}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20230206082139/https://suchintafoundation.org/chairperson/ "Chairperson"]. Archived from [https://suchintafoundation.org/chairperson/ the original] on 6 February 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 January</span> 2023</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cub.edu.bd/Syndicate.php|title=Introducing Canadian University of Bangladesh|website=Canadian University of Bangladesh|language=en-GB|access-date=3 January 2023}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://bdnews24.com/bangladesh/canadian-university-gets-rajuks-purbachal-plot-in-breach-of-rules|title=Canadian University gets Rajuk's Purbachal plot 'in breach of rules'|last=Masum|first=Obaidur|work=bdnews24.com|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> प्रेयरी व्यू में टेक्सास ए एंड एम विश्वविद्यालय और ओक्लाहोमा स्टेट विश्वविद्यालय से अध्ययन किया। एम अराफात ने प्रेयरी व्यू में टेक्सास ए एंड एम विश्वविद्यालय और ओक्लाहोमा स्टेट यूनिवर्सिटी से उन्नत व्यवसाय की डिग्री प्राप्त की है।<ref name="dt11Jan2024">{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/336518/mohammad-a-arafat-made-state-minister-for|title=M Arafat: From a teacher to state minister|date=2024-01-11|work=Dhaka Tribune|access-date=2024-02-18}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.dhakatribune.com/bangladesh/336518/mohammad-a-arafat-made-state-minister-for "M Arafat: From a teacher to state minister"]. ''Dhaka Tribune''. 11 January 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 February</span> 2024</span>.</cite></ref> वह सुचिंता फाउंडेशन के संस्थापक हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/southasiasource/the-international-community-must-see-the-bangladesh-of-2022/|title=The international community must see the Bangladesh of 2022|date=12 September 2022|website=Atlantic Council|language=en-US|access-date=3 January 2023}}</ref> उन्होंने उत्तरी ढाका के महापौर चुनाव के लिए अनीसुल हक का समर्थन किया।<ref>{{Cite news|url=https://archive.dhakatribune.com/uncategorized/2015/04/27/the-better-candidate|title=The better candidate|date=27 April 2015|work=Dhaka Tribune|access-date=3 January 2023}}</ref> अराफात ने भारत के साथ मजबूत संबंधों और माल के परिवहन की अनुमति देने का आह्वान किया है।<ref>{{Cite news|url=https://asiatimes.com/2020/08/india-bids-to-head-off-china-in-bangladesh/|title=India bids to head off China in Bangladesh|last=Sharma|first=Sumit|date=17 August 2020|work=Asia Times|access-date=3 January 2023|language=en-US}}</ref> अराफात ने पूर्व वित्त मंत्री शाह ए. एम. एस. किबरिया के बेटे रेज़ा किबरिया को बांग्लादेश में मानवाधिकारों की स्थिति के बारे में संयुक्त राज्य अमेरिका में शिकायत करने के लिए देशद्रोही कहा।<ref name="bar15Feb2022">{{Cite news|url=https://barta24.com/details/national-en/154210/complainant-to-foreigners-is-a-traitor-reza-kibria-is-inexperienced-in-politics|title=Complainant to foreigners, is a traitor Reza Kibria is inexperienced in politics|date=15 February 2022|work=Barta24|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> उन्होंने रैपिड एक्शन बटालियन पर प्रतिबंध लगाने के लिए संयुक्त राज्य अमेरिका की आलोचना की और अवामी लीग सरकार के लिए कोई खतरा नहीं होने के रूप में गण अधिकार परिषद का वर्णन किया।<ref name="bar15Feb2022" /> अराफात को दिसंबर 2022 में [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] की केंद्रीय कार्य समिति का सदस्य बनाया गया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.risingbd.com/english/politics/news/92365|title=AL announces full-fledged central committee|work=Risingbd.com|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> सितंबर 2022 में, [[बांग्लादेश सरकार|बांग्लादेश की सरकार]] ने यह आरोप लगाते हुए कि इसके इस्लामी आतंकवादियों और [[बांग्लादेश जमात-ए-इस्लामी]] के साथ संबंध थे, मनारत अंतर्राष्ट्रीय विश्वविद्यालय के मौजूदा ट्रस्टी बोर्ड को ध्वस्त कर दिया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/youth/education/campus/news/govt-reconstitutes-trustee-board-over-militancy-links-3115061|title=Manarat University: Govt reconstitutes trustee board over 'militancy links'|last=Rahaman|first=Arafat|date=9 September 2022|work=The Daily Star|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> उत्तरी ढाका के मेयर और अवामी लीग के राजनेता अतीकुल इस्लाम को अध्यक्ष नियुक्त किया गया और अराफात को नव निर्मित ट्रस्टी बोर्ड का सदस्य नियुक्त किया गया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/youth/education/campus/news/atiqul-islam-made-chairman-manarat-intl-university-board-trustees-3114516|title=Atiqul Islam made chairman of Manarat Int'l University Board of Trustees|last=Rahaman|first=Arafat|date=8 September 2022|work=The Daily Star|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> अराफात ढाका स्थित गैर-लाभकारी सामाजिक-वकालत संगठन, सुचिंटा फाउंडेशन के अध्यक्ष हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/opinion/news/bangladesh-india-ties-are-not-zero-sum-game-1939865|title=Bangladesh-India ties are not a zero-sum game|work=The Daily Star|type=Opinion}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/webiners-and-interviwes/301861/we-see-no-challenges-as-the-stars-are-aligned-in|title='We see no challenges as the stars are aligned in favour of the Awami League'|work=Dhaka Tribune}}</ref> फाउंडेशन ने उद्यमिता विकास के माध्यम से बांग्लादेश में गरीबी उन्मूलन में व्यापक वकालत कार्य किया है। अराफात [[बांग्लादेश की संसद|जातीय संसद]] के दो बार के सदस्य हैं, जो ढाका-17 निर्वाचन क्षेत्र से क्रमशः 11 वीं और 12 वीं संसद में अवामी लीग के उम्मीदवार के रूप में 5 महीने के अंतराल में और दोनों बार प्रमुख विपक्षी दलों से बिना किसी प्रतिस्पर्धा के चुने गए।<ref>{{Cite news|url=https://en.somoynews.tv/news/2024-01-08/arafat-re-elected-from-dhaka-17|title=Arafat elected from Dhaka-17 within 5 months without any visible competition|work=Somoy News}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/elections/news/arafat-wins-dhaka-17-election-3371566|title=Arafat wins Dhaka-17 by-election|date=2023-07-17|work=The Daily Star}}</ref> वह अवामी लीग की केंद्रीय कार्य समिति के सदस्य भी हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/politics/301775/arafat-tarana-new-faces-in-awami-league-central|title=Arafat, Tarana new faces in Awami League central committee}}</ref> उन्होंने अबू सैयद की शूटिंग पर चिंताओं को स्वीकार किया, इसे संभवतः गैरकानूनी बताया, और कहा कि घटना की जांच के लिए एक स्वतंत्र न्यायिक समिति का गठन किया गया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/govt-will-launch-new-international-standard-investigation-abu-sayeeds-killing-arafat|title=Govt will launch new, international standard investigation into Abu Sayeed's killing: Arafat}}</ref> उन्होंने कोटा सुधार आंदोलन के दौरान हुई हिंसा की पारदर्शी जांच के लिए अपनी सरकार की प्रतिबद्धता की भी पुष्टि की।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/articles/c720lzejzwpo|title=Videos reveal brutality that left scores dead in Bangladesh protests}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/govt-determined-conduct-thorough-probe-violence-arafat-906621|title=Govt determined to conduct thorough probe into violence: Arafat}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/students-engage-terrorist-activities-associating-bnp-jamaat-arafat-909751|title=Govt wants to resolve crisis peacefully through talks: Arafat}}</ref> == विवाद == जुलाई 2024 में [[बांग्लादेश में कोटा सुधार आंदोलन 2024|बांग्लादेश कोटा सुधार आंदोलन]] के दौरान तत्कालीन सूचना और प्रसारण राज्य मंत्री मोहम्मद अली अराफात ने बांग्लादेश सैटेलाइट कंपनी लिमिटेड (बीएससीएल) के अध्यक्ष डॉ. शाहजहां महमूद को चार निजी टीवी चैनलों-देश टीवी, चैनल 24, एनटीवी और बांग्ला विशन के प्रसारण को अस्थायी रूप से निलंबित करने का निर्देश दिया। [[बांग्लादेश में कोटा सुधार आंदोलन 2024|2024 बांग्लादेश कोटा सुधार आंदोलन]] के दौरान राष्ट्रव्यापी इंटरनेट शटडाउन के बारे में, अराफात ने कहा, "देश को अलग करने के लिए डेटा सेंटर को आग लगा दी।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/politics/352547/arafat-miscreants-torched-data-centre-to-detach|title=Arafat: Miscreants torched Data Centre to detach country|work=Dhaka Tribune|access-date=2025-03-06|language=en}}</ref> बाद में एक जांच रिपोर्ट में यह पता चला कि शटडाउन सरकार द्वारा लागू किया गया था और अराफात ने डेटा सेंटर की आग को इंटरनेट शटडाउन से गलत तरीके से जोड़कर राष्ट्र को गुमराह किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/business/news/data-centre-fire-had-no-connection-internet-shutdown-probe-report-3676256|title=Data centre fire had no connection with internet shutdown: probe report|date=2024-08-13|work=The Daily Star|access-date=2025-03-06|language=en}}</ref> 2024 के असहयोग आंदोलन और शेख हसीना के नेतृत्व वाली अवामी लीग सरकार के पतन के बाद, 12वीं जातीय संसद को 6 अगस्त 2024 को भंग कर दिया गया था-मोहम्मद ने जातीय संसद में अपनी सदस्यता और अपने मंत्री पद दोनों को खो दिया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/president-dissolves-parliament-3670721|title=President dissolves parliament|date=2024-08-06|work=The Daily Star|access-date=2025-03-03|language=en}}</ref> 12 अगस्त को, बांग्लादेश वित्तीय खुफिया इकाई ने सभी बैंकों को अराफात और उनकी पत्नी शर्मिन मस्ट्री के खातों को फ्रीज करने का आदेश दिया।<ref name="freeze">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/business/news/banks-asked-freeze-accounts-arafat-his-wife-3675446|title=Banks asked to freeze accounts of Arafat, his wife|date=2024-08-12|work=The Daily Star|access-date=2024-08-13|language=en}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.thedailystar.net/business/news/banks-asked-freeze-accounts-arafat-his-wife-3675446 "Banks asked to freeze accounts of Arafat, his wife"]. ''The Daily Star''. 12 August 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 August</span> 2024</span>.</cite></ref> अराफात का नाम एक याचिका में लिया गया है जो बांग्लादेशी अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायाधिकरण में नरसंहार और मानवता के खिलाफ अपराधों की जांच की मांग करती है।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/354726/sheikh-hasina-ministers-top-cops-sued-for|title=Sheikh Hasina, ministers, top cops sued for genocide and crimes against humanity|date=14 Aug 2024}}</ref> अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायाधिकरण ने उसके लिए गिरफ्तारी वारंट जारी किया है।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/crimes-against-humanity-genocide-arrest-warrants-hasina-45-others-3730126|title=Crimes against humanity, genocide: Arrest warrants for Hasina, 45 others|date=2024-10-18|work=The Daily Star|access-date=2025-03-02|language=en}}</ref> 10 अप्रैल, 2025 को, अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायाधिकरण के मुख्य अभियोजक ने अराफात सहित कई आरोपियों के लिए उनकी गिरफ्तारी और संभावित प्रत्यर्पण में सहायता के लिए इंटरपोल रेड नोटिस का अनुरोध किया।<ref name="jn10Apr2025">{{Cite news|url=https://www.jagonews24.com/en/politics/news/81811?|title=Bangladesh requests Interpol to issue red notice on Quader, 9 others|date=2025-04-10|work=Jagonews|access-date=9 May 2025}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.jagonews24.com/en/politics/news/81811? "Bangladesh requests Interpol to issue red notice on Quader, 9 others"]. ''Jagonews''. 10 April 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">9 May</span> 2025</span>.</cite></ref><ref name="ds11Apr2025">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/ict-seeks-interpol-red-notices-9-ex-ministers-3868091?|title=ICT seeks Interpol red notices for 9 ex-ministers|date=2025-04-11|work=The Daily Star|access-date=9 May 2025}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/ict-seeks-interpol-red-notices-9-ex-ministers-3868091? "ICT seeks Interpol red notices for 9 ex-ministers"]. ''The Daily Star''. 11 April 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">9 May</span> 2025</span>.</cite></ref> ''द गुरडियन'' के जवाब में, उन्होंने न्यायाधिकरण को एक "राजनीतिक शो ट्रायल" के रूप में वर्णित किया, यह कहते हुए कि [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] अपने नेतृत्व के खिलाफ "राजनीति से प्रेरित आरोपों को स्पष्ट रूप से खारिज करती है" और अंतर्राष्ट्रीय समुदाय से न्यायाधिकरण को राजनीतिक विरोध को अपराधी बनाने के लिए एक उपकरण के रूप में देखने का आग्रह करती है।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2025/aug/02/she-should-answer-for-what-she-did-trial-of-ex-bangladeshi-leader-sheikh-hasina-begins|title='She should answer for what she did': trial of ex-Bangladeshi leader Sheikh Hasina begins|last=Ellis-Petersen|first=Hannah|date=2025-08-02|work=The Guardian|access-date=2026-04-05|last2=Ahmed|first2=Redwan|language=en-GB|issn=0261-3077}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFEllis-PetersenAhmed2025">Ellis-Petersen, Hannah; Ahmed, Redwan (2 August 2025). [https://www.theguardian.com/world/2025/aug/02/she-should-answer-for-what-she-did-trial-of-ex-bangladeshi-leader-sheikh-hasina-begins "'She should answer for what she did': trial of ex-Bangladeshi leader Sheikh Hasina begins"]. ''The Guardian''. [[अन्तर्राष्ट्रीय मानक क्रम संख्या|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0261-3077 0261-3077]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 April</span> 2026</span>.</cite></ref> [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] का प्रतिनिधित्व करने वाले अराफात ने 2024 के चुनावों का बचाव करते हुए कहा कि उन्हें आयोजित करना एक संवैधानिक आवश्यकता थी और तर्क दिया कि [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] का चुनावों में धांधली करने का कोई उद्देश्य नहीं था, विशेष रूप से मुख्य विपक्ष के बहिष्कार को देखते हुए। उन्होंने स्वीकार किया कि [[बांग्लादेश नेशनलिस्ट पार्टी|बांग्लादेश नेशनलिस्ट पार्टी (बीएनपी)]] की भागीदारी के बिना चुनाव पूरा नहीं हो सकता है।<ref>{{Cite news|url=https://thedailystar.net/opinion/views/news/misinformation-and-disinformation-threat-democracy-bangladesh-3540106|title=Misinformation and disinformation: A threat to democracy in Bangladesh|date=2024-02-09|work=The Daily Star|access-date=2025-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240920152346/https://www.thedailystar.net/opinion/views/news/misinformation-and-disinformation-threat-democracy-bangladesh-3540106|archive-date=2024-09-20|language=en}}</ref> उन्होंने कम आधिकारिक मतदाता मतदान के आंकड़ों को विदेशों में रहने वाले मतदाताओं या अपनी चुनावी जानकारी को अपडेट किए बिना आंतरिक रूप से प्रवास करने जैसे कारकों के लिए भी जिम्मेदार ठहराया।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/dhaka/337936/arafat-assures-of-resolving-civic-problems-of|title=Arafat assures of resolving civic problems of Dhaka-17 constituency|work=Dhaka Tribune|access-date=2025-05-09|language=en}}</ref> == निजी जीवन == अराफात ने 24 जुलाई 2008 को अभिनेत्री और शाहिदुल्लाह कैसर और पन्ना कैसर की बेटी शोमी कैसर से शादी की।<ref>{{Cite news|url=http://www.ittefaq.com.bd/index.php?ref=MjBfMDFfMTBfMTNfNF80NF8xXzEwMDQ3|date=10 January 2013|work=[[The Daily Ittefaq]]|access-date=20 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180830073836/http://archive.ittefaq.com.bd/index.php?ref=MjBfMDFfMTBfMTNfNF80NF8xXzEwMDQ3|archive-date=30 August 2018|language=bn|script-title=bn:জন্মদিন : শমী কায়সার :: দৈনিক ইত্তেফাক|trans-title=Birthday: Shami Kaiser}}</ref><ref name="panna">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-114609|title=Shomi and Panna Kaiser on "Eki Brintey" tonight|date=19 November 2009|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]}}</ref> 2015 में उनका तलाक हो गया <ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/arts-entertainment/news/new-chapter-begins-shomi-kaiser-1975525|title=A new chapter begins for Shomi Kaiser|date=10 October 2020|work=The Daily Star|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newagebd.net/article/118600/shomi-kaiser-ties-the-knot-with-reza-ameen|title=Shomi Kaiser ties the knot with Reza Ameen|work=New Age|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> बाद में उन्होंने शर्मिन मस्टरी से शादी की।<ref name="freeze">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/business/news/banks-asked-freeze-accounts-arafat-his-wife-3675446|title=Banks asked to freeze accounts of Arafat, his wife|date=2024-08-12|work=The Daily Star|access-date=2024-08-13|language=en}}</ref> == संदर्भ == <references /> {{Reflist}} [[श्रेणी:1973 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 9vape80lkdut7z1o1g0641xd8hf60dq 6537829 6537827 2026-04-08T18:47:13Z Km.bd71 919286 "[[:en:Special:Redirect/revision/1347669788|Mohammad A. Arafat]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6537829 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Mohammad A. Arafat | native_name = {{nobold|মোহাম্মদ এ. আরাফাত}} | native_name_lang = bn | image = Mohammad Ali Arafat Briefing On Udichi Pohela Boishakh Statements Dhaka 2024-04-15 (PID-0009173).jpg | caption = Arafat in 2024. | office = [[Minister of Information and Broadcasting (Bangladesh)|Minister of State for Information and Broadcasting]] | primeminister = [[Sheikh Hasina]] | term_start = 11 January 2024 | term_end = 5 August 2024 | predecessor = [[Murad Hasan]] | successor = [[Nahid Islam]] (as adviser) | office1 = [[Member of Parliament (Bangladesh)|Member of Parliament]] | constituency1 = [[Dhaka-17]] | termstart1 = 13 July 2023 | termend1 = 5 August 2024 | predecessor1 = [[Akbar Hossain Pathan Farooque]] | successor1 = [[Tarique Rahman]] | birth_date = {{birth date and age|1973|5|02|df=yes}} | birth_place = [[Rajshahi]], Bangladesh | occupation = | party = [[Bangladesh Awami League]] | spouse = {{ubl|{{marriage|Sharmin Mustary|2016}}|{{marriage|[[Shomi Kaiser]]|24 July 2008|2015|end=div}}}} | alma_mater = [[Oklahoma State University]] [[Prairie View A&M University]] }} '''मोहम्मद ए. अराफात''' (जन्म 2 मई 1973) एक बांग्लादेशी राजनेता और [[बांग्लादेश अवामी लीग]] से संबद्ध अकादमिक हैं।<ref name="dt11Jan2024">{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/336518/mohammad-a-arafat-made-state-minister-for|title=M Arafat: From a teacher to state minister|date=2024-01-11|work=Dhaka Tribune|access-date=2024-02-18}}</ref> उन्होंने सूचना और प्रसारण मंत्रालय के [[राज्य मंत्री]] के रूप में और 2023-2024 में ढाका-17 निर्वाचन क्षेत्र के लिए [[बांग्लादेश की संसद|जातीय संसद]] के सदस्य के रूप में कार्य किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/election-2024/winner|title=Winner|date=2024-01-06|work=The Daily Star|access-date=2024-08-29|language=en}}</ref> 5 अगस्त 2024 को शेख हसीना के इस्तीफे के बाद, उन्होंने बांग्लादेश छोड़ दिया और तब से स्व-[[निर्वासन]] में रह रहे हैं। अक्टूबर 2024 में, बांग्लादेश के अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायाधिकरण ने 2024 कोटा सुधार [[बांग्लादेश में कोटा सुधार आंदोलन 2024|आंदोलन]] के दौरान कथित अपराधों पर उसके खिलाफ गिरफ्तारी वारंट जारी किया, और संभावित रेड नोटिस के लिए [[इण्टरपोल|इंटरपोल]] की सहायता मांगी।<ref>{{Cite news|url=https://images.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/crimes-against-humanity-genocide-arrest-warrants-hasina-45-others-3730126|title=Crimes against humanity, genocide: Arrest warrants for Hasina, 45 others|date=2024-10-18|work=The Daily Star|access-date=9 May 2025}}</ref><ref name="jn10Apr2025">{{Cite news|url=https://www.jagonews24.com/en/politics/news/81811?|title=Bangladesh requests Interpol to issue red notice on Quader, 9 others|date=2025-04-10|work=Jagonews|access-date=9 May 2025}}</ref><ref name="ds11Apr2025">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/ict-seeks-interpol-red-notices-9-ex-ministers-3868091?|title=ICT seeks Interpol red notices for 9 ex-ministers|date=2025-04-11|work=The Daily Star|access-date=9 May 2025}}</ref> हालाँकि, उन्होंने न्यायाधिकरण को 'राजनीतिक शो ट्रायल' कहा।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2025/aug/02/she-should-answer-for-what-she-did-trial-of-ex-bangladeshi-leader-sheikh-hasina-begins|title='She should answer for what she did': trial of ex-Bangladeshi leader Sheikh Hasina begins|last=Ellis-Petersen|first=Hannah|date=2025-08-02|work=The Guardian|access-date=2026-04-05|last2=Ahmed|first2=Redwan|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2025/12/sheikh-hasinas-spokesperson-mohammad-ali-arafat-on-the-icts-legally-void-sentence/|title=Sheikh Hasina's Spokesperson Mohammad Ali Arafat on the ICT's 'Legally Void' Sentence|website=thediplomat.com|language=en-US|access-date=2026-04-05}}</ref> == करियर == अराफात का जन्म 2 मई 1973 को राजशाही में हबीबुन निसा और मोहम्मद सेताब उद्दीन के घर हुआ था।<ref>{{Cite web|url=https://moi.gov.bd/site/office_head/c6be1c85-0cca-4ca6-9d79-a8011138a718/Details|title=Honorable State Minister|website=moi.gov.bd|access-date=6 March 2024}}</ref><ref name="suchinta">{{Cite web|url=https://suchintafoundation.org/chairperson/|title=Chairperson|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206082139/https://suchintafoundation.org/chairperson/|archive-date=2023-02-06|access-date=3 January 2023}}</ref> अराफात एक सिंडिकेट सदस्य और कनाडा विश्वविद्यालय बांग्लादेश के न्यासी मंडल के मुख्य सलाहकार हैं।<ref name="suchinta">{{Cite web|url=https://suchintafoundation.org/chairperson/|title=Chairperson|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206082139/https://suchintafoundation.org/chairperson/|archive-date=2023-02-06|access-date=3 January 2023}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20230206082139/https://suchintafoundation.org/chairperson/ "Chairperson"]. Archived from [https://suchintafoundation.org/chairperson/ the original] on 6 February 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 January</span> 2023</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cub.edu.bd/Syndicate.php|title=Introducing Canadian University of Bangladesh|website=Canadian University of Bangladesh|language=en-GB|access-date=3 January 2023}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://bdnews24.com/bangladesh/canadian-university-gets-rajuks-purbachal-plot-in-breach-of-rules|title=Canadian University gets Rajuk's Purbachal plot 'in breach of rules'|last=Masum|first=Obaidur|work=bdnews24.com|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> प्रेयरी व्यू में टेक्सास ए एंड एम विश्वविद्यालय और ओक्लाहोमा स्टेट विश्वविद्यालय से अध्ययन किया। एम अराफात ने प्रेयरी व्यू में टेक्सास ए एंड एम विश्वविद्यालय और ओक्लाहोमा स्टेट यूनिवर्सिटी से उन्नत व्यवसाय की डिग्री प्राप्त की है।<ref name="dt11Jan2024">{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/336518/mohammad-a-arafat-made-state-minister-for|title=M Arafat: From a teacher to state minister|date=2024-01-11|work=Dhaka Tribune|access-date=2024-02-18}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.dhakatribune.com/bangladesh/336518/mohammad-a-arafat-made-state-minister-for "M Arafat: From a teacher to state minister"]. ''Dhaka Tribune''. 11 January 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 February</span> 2024</span>.</cite></ref> वह सुचिंता फाउंडेशन के संस्थापक हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/southasiasource/the-international-community-must-see-the-bangladesh-of-2022/|title=The international community must see the Bangladesh of 2022|date=12 September 2022|website=Atlantic Council|language=en-US|access-date=3 January 2023}}</ref> उन्होंने उत्तरी ढाका के महापौर चुनाव के लिए अनीसुल हक का समर्थन किया।<ref>{{Cite news|url=https://archive.dhakatribune.com/uncategorized/2015/04/27/the-better-candidate|title=The better candidate|date=27 April 2015|work=Dhaka Tribune|access-date=3 January 2023}}</ref> अराफात ने भारत के साथ मजबूत संबंधों और माल के परिवहन की अनुमति देने का आह्वान किया है।<ref>{{Cite news|url=https://asiatimes.com/2020/08/india-bids-to-head-off-china-in-bangladesh/|title=India bids to head off China in Bangladesh|last=Sharma|first=Sumit|date=17 August 2020|work=Asia Times|access-date=3 January 2023|language=en-US}}</ref> अराफात ने पूर्व वित्त मंत्री शाह ए. एम. एस. किबरिया के बेटे रेज़ा किबरिया को बांग्लादेश में मानवाधिकारों की स्थिति के बारे में संयुक्त राज्य अमेरिका में शिकायत करने के लिए देशद्रोही कहा।<ref name="bar15Feb2022">{{Cite news|url=https://barta24.com/details/national-en/154210/complainant-to-foreigners-is-a-traitor-reza-kibria-is-inexperienced-in-politics|title=Complainant to foreigners, is a traitor Reza Kibria is inexperienced in politics|date=15 February 2022|work=Barta24|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> उन्होंने रैपिड एक्शन बटालियन पर प्रतिबंध लगाने के लिए संयुक्त राज्य अमेरिका की आलोचना की और अवामी लीग सरकार के लिए कोई खतरा नहीं होने के रूप में गण अधिकार परिषद का वर्णन किया।<ref name="bar15Feb2022" /> अराफात को दिसंबर 2022 में [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] की केंद्रीय कार्य समिति का सदस्य बनाया गया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.risingbd.com/english/politics/news/92365|title=AL announces full-fledged central committee|work=Risingbd.com|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> सितंबर 2022 में, [[बांग्लादेश सरकार|बांग्लादेश की सरकार]] ने यह आरोप लगाते हुए कि इसके इस्लामी आतंकवादियों और [[बांग्लादेश जमात-ए-इस्लामी]] के साथ संबंध थे, मनारत अंतर्राष्ट्रीय विश्वविद्यालय के मौजूदा ट्रस्टी बोर्ड को ध्वस्त कर दिया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/youth/education/campus/news/govt-reconstitutes-trustee-board-over-militancy-links-3115061|title=Manarat University: Govt reconstitutes trustee board over 'militancy links'|last=Rahaman|first=Arafat|date=9 September 2022|work=The Daily Star|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> उत्तरी ढाका के मेयर और अवामी लीग के राजनेता अतीकुल इस्लाम को अध्यक्ष नियुक्त किया गया और अराफात को नव निर्मित ट्रस्टी बोर्ड का सदस्य नियुक्त किया गया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/youth/education/campus/news/atiqul-islam-made-chairman-manarat-intl-university-board-trustees-3114516|title=Atiqul Islam made chairman of Manarat Int'l University Board of Trustees|last=Rahaman|first=Arafat|date=8 September 2022|work=The Daily Star|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> अराफात ढाका स्थित गैर-लाभकारी सामाजिक-वकालत संगठन, सुचिंटा फाउंडेशन के अध्यक्ष हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/opinion/news/bangladesh-india-ties-are-not-zero-sum-game-1939865|title=Bangladesh-India ties are not a zero-sum game|work=The Daily Star|type=Opinion}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/webiners-and-interviwes/301861/we-see-no-challenges-as-the-stars-are-aligned-in|title='We see no challenges as the stars are aligned in favour of the Awami League'|work=Dhaka Tribune}}</ref> फाउंडेशन ने उद्यमिता विकास के माध्यम से बांग्लादेश में गरीबी उन्मूलन में व्यापक वकालत कार्य किया है। अराफात [[बांग्लादेश की संसद|जातीय संसद]] के दो बार के सदस्य हैं, जो ढाका-17 निर्वाचन क्षेत्र से क्रमशः 11 वीं और 12 वीं संसद में अवामी लीग के उम्मीदवार के रूप में 5 महीने के अंतराल में और दोनों बार प्रमुख विपक्षी दलों से बिना किसी प्रतिस्पर्धा के चुने गए।<ref>{{Cite news|url=https://en.somoynews.tv/news/2024-01-08/arafat-re-elected-from-dhaka-17|title=Arafat elected from Dhaka-17 within 5 months without any visible competition|work=Somoy News}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/elections/news/arafat-wins-dhaka-17-election-3371566|title=Arafat wins Dhaka-17 by-election|date=2023-07-17|work=The Daily Star}}</ref> वह अवामी लीग की केंद्रीय कार्य समिति के सदस्य भी हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/politics/301775/arafat-tarana-new-faces-in-awami-league-central|title=Arafat, Tarana new faces in Awami League central committee}}</ref> उन्होंने अबू सैयद की शूटिंग पर चिंताओं को स्वीकार किया, इसे संभवतः गैरकानूनी बताया, और कहा कि घटना की जांच के लिए एक स्वतंत्र न्यायिक समिति का गठन किया गया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/govt-will-launch-new-international-standard-investigation-abu-sayeeds-killing-arafat|title=Govt will launch new, international standard investigation into Abu Sayeed's killing: Arafat}}</ref> उन्होंने कोटा सुधार आंदोलन के दौरान हुई हिंसा की पारदर्शी जांच के लिए अपनी सरकार की प्रतिबद्धता की भी पुष्टि की।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/articles/c720lzejzwpo|title=Videos reveal brutality that left scores dead in Bangladesh protests}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/govt-determined-conduct-thorough-probe-violence-arafat-906621|title=Govt determined to conduct thorough probe into violence: Arafat}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/students-engage-terrorist-activities-associating-bnp-jamaat-arafat-909751|title=Govt wants to resolve crisis peacefully through talks: Arafat}}</ref> == विवाद == जुलाई 2024 में [[बांग्लादेश में कोटा सुधार आंदोलन 2024|बांग्लादेश कोटा सुधार आंदोलन]] के दौरान तत्कालीन सूचना और प्रसारण राज्य मंत्री मोहम्मद अली अराफात ने बांग्लादेश सैटेलाइट कंपनी लिमिटेड (बीएससीएल) के अध्यक्ष डॉ. शाहजहां महमूद को चार निजी टीवी चैनलों-देश टीवी, चैनल 24, एनटीवी और बांग्ला विशन के प्रसारण को अस्थायी रूप से निलंबित करने का निर्देश दिया। [[बांग्लादेश में कोटा सुधार आंदोलन 2024|2024 बांग्लादेश कोटा सुधार आंदोलन]] के दौरान राष्ट्रव्यापी इंटरनेट शटडाउन के बारे में, अराफात ने कहा, "देश को अलग करने के लिए डेटा सेंटर को आग लगा दी।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/politics/352547/arafat-miscreants-torched-data-centre-to-detach|title=Arafat: Miscreants torched Data Centre to detach country|work=Dhaka Tribune|access-date=2025-03-06|language=en}}</ref> बाद में एक जांच रिपोर्ट में यह पता चला कि शटडाउन सरकार द्वारा लागू किया गया था और अराफात ने डेटा सेंटर की आग को इंटरनेट शटडाउन से गलत तरीके से जोड़कर राष्ट्र को गुमराह किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/business/news/data-centre-fire-had-no-connection-internet-shutdown-probe-report-3676256|title=Data centre fire had no connection with internet shutdown: probe report|date=2024-08-13|work=The Daily Star|access-date=2025-03-06|language=en}}</ref> 2024 के असहयोग आंदोलन और शेख हसीना के नेतृत्व वाली अवामी लीग सरकार के पतन के बाद, 12वीं जातीय संसद को 6 अगस्त 2024 को भंग कर दिया गया था-मोहम्मद ने जातीय संसद में अपनी सदस्यता और अपने मंत्री पद दोनों को खो दिया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/president-dissolves-parliament-3670721|title=President dissolves parliament|date=2024-08-06|work=The Daily Star|access-date=2025-03-03|language=en}}</ref> 12 अगस्त को, बांग्लादेश वित्तीय खुफिया इकाई ने सभी बैंकों को अराफात और उनकी पत्नी शर्मिन मस्ट्री के खातों को फ्रीज करने का आदेश दिया।<ref name="freeze">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/business/news/banks-asked-freeze-accounts-arafat-his-wife-3675446|title=Banks asked to freeze accounts of Arafat, his wife|date=2024-08-12|work=The Daily Star|access-date=2024-08-13|language=en}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.thedailystar.net/business/news/banks-asked-freeze-accounts-arafat-his-wife-3675446 "Banks asked to freeze accounts of Arafat, his wife"]. ''The Daily Star''. 12 August 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 August</span> 2024</span>.</cite></ref> अराफात का नाम एक याचिका में लिया गया है जो बांग्लादेशी अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायाधिकरण में नरसंहार और मानवता के खिलाफ अपराधों की जांच की मांग करती है।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/354726/sheikh-hasina-ministers-top-cops-sued-for|title=Sheikh Hasina, ministers, top cops sued for genocide and crimes against humanity|date=14 Aug 2024}}</ref> अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायाधिकरण ने उसके लिए गिरफ्तारी वारंट जारी किया है।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/crimes-against-humanity-genocide-arrest-warrants-hasina-45-others-3730126|title=Crimes against humanity, genocide: Arrest warrants for Hasina, 45 others|date=2024-10-18|work=The Daily Star|access-date=2025-03-02|language=en}}</ref> 10 अप्रैल, 2025 को, अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायाधिकरण के मुख्य अभियोजक ने अराफात सहित कई आरोपियों के लिए उनकी गिरफ्तारी और संभावित प्रत्यर्पण में सहायता के लिए इंटरपोल रेड नोटिस का अनुरोध किया।<ref name="jn10Apr2025">{{Cite news|url=https://www.jagonews24.com/en/politics/news/81811?|title=Bangladesh requests Interpol to issue red notice on Quader, 9 others|date=2025-04-10|work=Jagonews|access-date=9 May 2025}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.jagonews24.com/en/politics/news/81811? "Bangladesh requests Interpol to issue red notice on Quader, 9 others"]. ''Jagonews''. 10 April 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">9 May</span> 2025</span>.</cite></ref><ref name="ds11Apr2025">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/ict-seeks-interpol-red-notices-9-ex-ministers-3868091?|title=ICT seeks Interpol red notices for 9 ex-ministers|date=2025-04-11|work=The Daily Star|access-date=9 May 2025}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/ict-seeks-interpol-red-notices-9-ex-ministers-3868091? "ICT seeks Interpol red notices for 9 ex-ministers"]. ''The Daily Star''. 11 April 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">9 May</span> 2025</span>.</cite></ref> ''द गुरडियन'' के जवाब में, उन्होंने न्यायाधिकरण को एक "राजनीतिक शो ट्रायल" के रूप में वर्णित किया, यह कहते हुए कि [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] अपने नेतृत्व के खिलाफ "राजनीति से प्रेरित आरोपों को स्पष्ट रूप से खारिज करती है" और अंतर्राष्ट्रीय समुदाय से न्यायाधिकरण को राजनीतिक विरोध को अपराधी बनाने के लिए एक उपकरण के रूप में देखने का आग्रह करती है।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2025/aug/02/she-should-answer-for-what-she-did-trial-of-ex-bangladeshi-leader-sheikh-hasina-begins|title='She should answer for what she did': trial of ex-Bangladeshi leader Sheikh Hasina begins|last=Ellis-Petersen|first=Hannah|date=2025-08-02|work=The Guardian|access-date=2026-04-05|last2=Ahmed|first2=Redwan|language=en-GB|issn=0261-3077}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFEllis-PetersenAhmed2025">Ellis-Petersen, Hannah; Ahmed, Redwan (2 August 2025). [https://www.theguardian.com/world/2025/aug/02/she-should-answer-for-what-she-did-trial-of-ex-bangladeshi-leader-sheikh-hasina-begins "'She should answer for what she did': trial of ex-Bangladeshi leader Sheikh Hasina begins"]. ''The Guardian''. [[अन्तर्राष्ट्रीय मानक क्रम संख्या|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0261-3077 0261-3077]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 April</span> 2026</span>.</cite></ref> [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] का प्रतिनिधित्व करने वाले अराफात ने 2024 के चुनावों का बचाव करते हुए कहा कि उन्हें आयोजित करना एक संवैधानिक आवश्यकता थी और तर्क दिया कि [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] का चुनावों में धांधली करने का कोई उद्देश्य नहीं था, विशेष रूप से मुख्य विपक्ष के बहिष्कार को देखते हुए। उन्होंने स्वीकार किया कि [[बांग्लादेश नेशनलिस्ट पार्टी|बांग्लादेश नेशनलिस्ट पार्टी (बीएनपी)]] की भागीदारी के बिना चुनाव पूरा नहीं हो सकता है।<ref>{{Cite news|url=https://thedailystar.net/opinion/views/news/misinformation-and-disinformation-threat-democracy-bangladesh-3540106|title=Misinformation and disinformation: A threat to democracy in Bangladesh|date=2024-02-09|work=The Daily Star|access-date=2025-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240920152346/https://www.thedailystar.net/opinion/views/news/misinformation-and-disinformation-threat-democracy-bangladesh-3540106|archive-date=2024-09-20|language=en}}</ref> उन्होंने कम आधिकारिक मतदाता मतदान के आंकड़ों को विदेशों में रहने वाले मतदाताओं या अपनी चुनावी जानकारी को अपडेट किए बिना आंतरिक रूप से प्रवास करने जैसे कारकों के लिए भी जिम्मेदार ठहराया।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/dhaka/337936/arafat-assures-of-resolving-civic-problems-of|title=Arafat assures of resolving civic problems of Dhaka-17 constituency|work=Dhaka Tribune|access-date=2025-05-09|language=en}}</ref> == निजी जीवन == अराफात ने 24 जुलाई 2008 को अभिनेत्री और शाहिदुल्लाह कैसर और पन्ना कैसर की बेटी शोमी कैसर से शादी की।<ref>{{Cite news|url=http://www.ittefaq.com.bd/index.php?ref=MjBfMDFfMTBfMTNfNF80NF8xXzEwMDQ3|date=10 January 2013|work=[[The Daily Ittefaq]]|access-date=20 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180830073836/http://archive.ittefaq.com.bd/index.php?ref=MjBfMDFfMTBfMTNfNF80NF8xXzEwMDQ3|archive-date=30 August 2018|language=bn|script-title=bn:জন্মদিন : শমী কায়সার :: দৈনিক ইত্তেফাক|trans-title=Birthday: Shami Kaiser}}</ref><ref name="panna">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-114609|title=Shomi and Panna Kaiser on "Eki Brintey" tonight|date=19 November 2009|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]}}</ref> 2015 में उनका तलाक हो गया <ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/arts-entertainment/news/new-chapter-begins-shomi-kaiser-1975525|title=A new chapter begins for Shomi Kaiser|date=10 October 2020|work=The Daily Star|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newagebd.net/article/118600/shomi-kaiser-ties-the-knot-with-reza-ameen|title=Shomi Kaiser ties the knot with Reza Ameen|work=New Age|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> बाद में उन्होंने शर्मिन मस्टरी से शादी की।<ref name="freeze">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/business/news/banks-asked-freeze-accounts-arafat-his-wife-3675446|title=Banks asked to freeze accounts of Arafat, his wife|date=2024-08-12|work=The Daily Star|access-date=2024-08-13|language=en}}</ref> == संदर्भ == <references /> {{Reflist}} [[श्रेणी:1973 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] cyhbcfto8xs0p9urf4ssdy3udnu93ql 6537831 6537829 2026-04-08T18:54:07Z Km.bd71 919286 6537831 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = मोहम्मद ए. अराफात | native_name = {{nobold|মোহাম্মদ এ. আরাফাত}} | native_name_lang = bn | image = Mohammad Ali Arafat Briefing On Udichi Pohela Boishakh Statements Dhaka 2024-04-15 (PID-0009173).jpg | caption = 2024 में अराफ़ात | office = [[Minister of Information and Broadcasting (Bangladesh)|Minister of State for Information and Broadcasting]] | primeminister = [[शेख़ हसीना]] | term_start = 11 जनवरी 2024 | term_end = 6 अगस्त 2024 | predecessor = [[मुराद हसन]] | successor = [[नाहिद इस्लाम]] (सलाहकार के रूप में) | office1 = [[Member of Parliament (Bangladesh)|संसद के सदस्य]] | constituency1 = [[ढाका-17]] | termstart1 = 13 जुलाई 2023 | termend1 = 6 अगस्त 2024 | predecessor1 = [[अकबर हुसैन पठान फारूक]] | successor1 = [[तारिक रहमान]] | birth_date = {{birth date and age|1973|5|02|df=yes}} | birth_place = [[राजशाही]], [[बांग्लादेश]] | occupation = राजनीतिज्ञ, शिक्षाविद | party = [[बांग्लादेश अवामी लीग]] | spouse = {{ubl|{{marriage|शर्मिन मस्तरी|2016}}|{{marriage|[[शोमी कैसर]]|24 July 2008|2015|end=div}}}} | alma_mater = [[ओक्लाहोमा स्टेट यूनिवर्सिटी]] [[प्रेयरी व्यू ए एंड एम विश्वविद्यालय]] }} '''मोहम्मद ए. अराफात''' (जन्म 2 मई 1973) एक बांग्लादेशी राजनेता और [[बांग्लादेश अवामी लीग]] से संबद्ध अकादमिक हैं।<ref name="dt11Jan2024">{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/336518/mohammad-a-arafat-made-state-minister-for|title=M Arafat: From a teacher to state minister|date=2024-01-11|work=Dhaka Tribune|access-date=2024-02-18}}</ref> उन्होंने सूचना और प्रसारण मंत्रालय के [[राज्य मंत्री]] के रूप में और 2023-2024 में ढाका-17 निर्वाचन क्षेत्र के लिए [[बांग्लादेश की संसद|जातीय संसद]] के सदस्य के रूप में कार्य किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/election-2024/winner|title=Winner|date=2024-01-06|work=The Daily Star|access-date=2024-08-29|language=en}}</ref> 5 अगस्त 2024 को शेख हसीना के इस्तीफे के बाद, उन्होंने बांग्लादेश छोड़ दिया और तब से स्व-[[निर्वासन]] में रह रहे हैं। अक्टूबर 2024 में, बांग्लादेश के अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायाधिकरण ने 2024 कोटा सुधार [[बांग्लादेश में कोटा सुधार आंदोलन 2024|आंदोलन]] के दौरान कथित अपराधों पर उसके खिलाफ गिरफ्तारी वारंट जारी किया, और संभावित रेड नोटिस के लिए [[इण्टरपोल|इंटरपोल]] की सहायता मांगी।<ref>{{Cite news|url=https://images.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/crimes-against-humanity-genocide-arrest-warrants-hasina-45-others-3730126|title=Crimes against humanity, genocide: Arrest warrants for Hasina, 45 others|date=2024-10-18|work=The Daily Star|access-date=9 May 2025}}</ref><ref name="jn10Apr2025">{{Cite news|url=https://www.jagonews24.com/en/politics/news/81811?|title=Bangladesh requests Interpol to issue red notice on Quader, 9 others|date=2025-04-10|work=Jagonews|access-date=9 May 2025}}</ref><ref name="ds11Apr2025">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/ict-seeks-interpol-red-notices-9-ex-ministers-3868091?|title=ICT seeks Interpol red notices for 9 ex-ministers|date=2025-04-11|work=The Daily Star|access-date=9 May 2025}}</ref> हालाँकि, उन्होंने न्यायाधिकरण को 'राजनीतिक शो ट्रायल' कहा।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2025/aug/02/she-should-answer-for-what-she-did-trial-of-ex-bangladeshi-leader-sheikh-hasina-begins|title='She should answer for what she did': trial of ex-Bangladeshi leader Sheikh Hasina begins|last=Ellis-Petersen|first=Hannah|date=2025-08-02|work=The Guardian|access-date=2026-04-05|last2=Ahmed|first2=Redwan|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2025/12/sheikh-hasinas-spokesperson-mohammad-ali-arafat-on-the-icts-legally-void-sentence/|title=Sheikh Hasina's Spokesperson Mohammad Ali Arafat on the ICT's 'Legally Void' Sentence|website=thediplomat.com|language=en-US|access-date=2026-04-05}}</ref> == करियर == अराफात का जन्म 2 मई 1973 को राजशाही में हबीबुन निसा और मोहम्मद सेताब उद्दीन के घर हुआ था।<ref>{{Cite web|url=https://moi.gov.bd/site/office_head/c6be1c85-0cca-4ca6-9d79-a8011138a718/Details|title=Honorable State Minister|website=moi.gov.bd|access-date=6 March 2024}}</ref><ref name="suchinta">{{Cite web|url=https://suchintafoundation.org/chairperson/|title=Chairperson|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206082139/https://suchintafoundation.org/chairperson/|archive-date=2023-02-06|access-date=3 January 2023}}</ref> अराफात एक सिंडिकेट सदस्य और कनाडा विश्वविद्यालय बांग्लादेश के न्यासी मंडल के मुख्य सलाहकार हैं।<ref name="suchinta">{{Cite web|url=https://suchintafoundation.org/chairperson/|title=Chairperson|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206082139/https://suchintafoundation.org/chairperson/|archive-date=2023-02-06|access-date=3 January 2023}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20230206082139/https://suchintafoundation.org/chairperson/ "Chairperson"]. Archived from [https://suchintafoundation.org/chairperson/ the original] on 6 February 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 January</span> 2023</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cub.edu.bd/Syndicate.php|title=Introducing Canadian University of Bangladesh|website=Canadian University of Bangladesh|language=en-GB|access-date=3 January 2023}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://bdnews24.com/bangladesh/canadian-university-gets-rajuks-purbachal-plot-in-breach-of-rules|title=Canadian University gets Rajuk's Purbachal plot 'in breach of rules'|last=Masum|first=Obaidur|work=bdnews24.com|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> प्रेयरी व्यू में टेक्सास ए एंड एम विश्वविद्यालय और ओक्लाहोमा स्टेट विश्वविद्यालय से अध्ययन किया। एम अराफात ने प्रेयरी व्यू में टेक्सास ए एंड एम विश्वविद्यालय और ओक्लाहोमा स्टेट यूनिवर्सिटी से उन्नत व्यवसाय की डिग्री प्राप्त की है।<ref name="dt11Jan2024">{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/336518/mohammad-a-arafat-made-state-minister-for|title=M Arafat: From a teacher to state minister|date=2024-01-11|work=Dhaka Tribune|access-date=2024-02-18}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.dhakatribune.com/bangladesh/336518/mohammad-a-arafat-made-state-minister-for "M Arafat: From a teacher to state minister"]. ''Dhaka Tribune''. 11 January 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 February</span> 2024</span>.</cite></ref> वह सुचिंता फाउंडेशन के संस्थापक हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/southasiasource/the-international-community-must-see-the-bangladesh-of-2022/|title=The international community must see the Bangladesh of 2022|date=12 September 2022|website=Atlantic Council|language=en-US|access-date=3 January 2023}}</ref> उन्होंने उत्तरी ढाका के महापौर चुनाव के लिए अनीसुल हक का समर्थन किया।<ref>{{Cite news|url=https://archive.dhakatribune.com/uncategorized/2015/04/27/the-better-candidate|title=The better candidate|date=27 April 2015|work=Dhaka Tribune|access-date=3 January 2023}}</ref> अराफात ने भारत के साथ मजबूत संबंधों और माल के परिवहन की अनुमति देने का आह्वान किया है।<ref>{{Cite news|url=https://asiatimes.com/2020/08/india-bids-to-head-off-china-in-bangladesh/|title=India bids to head off China in Bangladesh|last=Sharma|first=Sumit|date=17 August 2020|work=Asia Times|access-date=3 January 2023|language=en-US}}</ref> अराफात ने पूर्व वित्त मंत्री शाह ए. एम. एस. किबरिया के बेटे रेज़ा किबरिया को बांग्लादेश में मानवाधिकारों की स्थिति के बारे में संयुक्त राज्य अमेरिका में शिकायत करने के लिए देशद्रोही कहा।<ref name="bar15Feb2022">{{Cite news|url=https://barta24.com/details/national-en/154210/complainant-to-foreigners-is-a-traitor-reza-kibria-is-inexperienced-in-politics|title=Complainant to foreigners, is a traitor Reza Kibria is inexperienced in politics|date=15 February 2022|work=Barta24|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> उन्होंने रैपिड एक्शन बटालियन पर प्रतिबंध लगाने के लिए संयुक्त राज्य अमेरिका की आलोचना की और अवामी लीग सरकार के लिए कोई खतरा नहीं होने के रूप में गण अधिकार परिषद का वर्णन किया।<ref name="bar15Feb2022" /> अराफात को दिसंबर 2022 में [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] की केंद्रीय कार्य समिति का सदस्य बनाया गया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.risingbd.com/english/politics/news/92365|title=AL announces full-fledged central committee|work=Risingbd.com|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> सितंबर 2022 में, [[बांग्लादेश सरकार|बांग्लादेश की सरकार]] ने यह आरोप लगाते हुए कि इसके इस्लामी आतंकवादियों और [[बांग्लादेश जमात-ए-इस्लामी]] के साथ संबंध थे, मनारत अंतर्राष्ट्रीय विश्वविद्यालय के मौजूदा ट्रस्टी बोर्ड को ध्वस्त कर दिया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/youth/education/campus/news/govt-reconstitutes-trustee-board-over-militancy-links-3115061|title=Manarat University: Govt reconstitutes trustee board over 'militancy links'|last=Rahaman|first=Arafat|date=9 September 2022|work=The Daily Star|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> उत्तरी ढाका के मेयर और अवामी लीग के राजनेता अतीकुल इस्लाम को अध्यक्ष नियुक्त किया गया और अराफात को नव निर्मित ट्रस्टी बोर्ड का सदस्य नियुक्त किया गया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/youth/education/campus/news/atiqul-islam-made-chairman-manarat-intl-university-board-trustees-3114516|title=Atiqul Islam made chairman of Manarat Int'l University Board of Trustees|last=Rahaman|first=Arafat|date=8 September 2022|work=The Daily Star|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> अराफात ढाका स्थित गैर-लाभकारी सामाजिक-वकालत संगठन, सुचिंटा फाउंडेशन के अध्यक्ष हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/opinion/news/bangladesh-india-ties-are-not-zero-sum-game-1939865|title=Bangladesh-India ties are not a zero-sum game|work=The Daily Star|type=Opinion}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/webiners-and-interviwes/301861/we-see-no-challenges-as-the-stars-are-aligned-in|title='We see no challenges as the stars are aligned in favour of the Awami League'|work=Dhaka Tribune}}</ref> फाउंडेशन ने उद्यमिता विकास के माध्यम से बांग्लादेश में गरीबी उन्मूलन में व्यापक वकालत कार्य किया है। अराफात [[बांग्लादेश की संसद|जातीय संसद]] के दो बार के सदस्य हैं, जो ढाका-17 निर्वाचन क्षेत्र से क्रमशः 11 वीं और 12 वीं संसद में अवामी लीग के उम्मीदवार के रूप में 5 महीने के अंतराल में और दोनों बार प्रमुख विपक्षी दलों से बिना किसी प्रतिस्पर्धा के चुने गए।<ref>{{Cite news|url=https://en.somoynews.tv/news/2024-01-08/arafat-re-elected-from-dhaka-17|title=Arafat elected from Dhaka-17 within 5 months without any visible competition|work=Somoy News}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/elections/news/arafat-wins-dhaka-17-election-3371566|title=Arafat wins Dhaka-17 by-election|date=2023-07-17|work=The Daily Star}}</ref> वह अवामी लीग की केंद्रीय कार्य समिति के सदस्य भी हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/politics/301775/arafat-tarana-new-faces-in-awami-league-central|title=Arafat, Tarana new faces in Awami League central committee}}</ref> उन्होंने अबू सैयद की शूटिंग पर चिंताओं को स्वीकार किया, इसे संभवतः गैरकानूनी बताया, और कहा कि घटना की जांच के लिए एक स्वतंत्र न्यायिक समिति का गठन किया गया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/govt-will-launch-new-international-standard-investigation-abu-sayeeds-killing-arafat|title=Govt will launch new, international standard investigation into Abu Sayeed's killing: Arafat}}</ref> उन्होंने कोटा सुधार आंदोलन के दौरान हुई हिंसा की पारदर्शी जांच के लिए अपनी सरकार की प्रतिबद्धता की भी पुष्टि की।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/articles/c720lzejzwpo|title=Videos reveal brutality that left scores dead in Bangladesh protests}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/govt-determined-conduct-thorough-probe-violence-arafat-906621|title=Govt determined to conduct thorough probe into violence: Arafat}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/students-engage-terrorist-activities-associating-bnp-jamaat-arafat-909751|title=Govt wants to resolve crisis peacefully through talks: Arafat}}</ref> == विवाद == जुलाई 2024 में [[बांग्लादेश में कोटा सुधार आंदोलन 2024|बांग्लादेश कोटा सुधार आंदोलन]] के दौरान तत्कालीन सूचना और प्रसारण राज्य मंत्री मोहम्मद अली अराफात ने बांग्लादेश सैटेलाइट कंपनी लिमिटेड (बीएससीएल) के अध्यक्ष डॉ. शाहजहां महमूद को चार निजी टीवी चैनलों-देश टीवी, चैनल 24, एनटीवी और बांग्ला विशन के प्रसारण को अस्थायी रूप से निलंबित करने का निर्देश दिया। [[बांग्लादेश में कोटा सुधार आंदोलन 2024|2024 बांग्लादेश कोटा सुधार आंदोलन]] के दौरान राष्ट्रव्यापी इंटरनेट शटडाउन के बारे में, अराफात ने कहा, "देश को अलग करने के लिए डेटा सेंटर को आग लगा दी।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/politics/352547/arafat-miscreants-torched-data-centre-to-detach|title=Arafat: Miscreants torched Data Centre to detach country|work=Dhaka Tribune|access-date=2025-03-06|language=en}}</ref> बाद में एक जांच रिपोर्ट में यह पता चला कि शटडाउन सरकार द्वारा लागू किया गया था और अराफात ने डेटा सेंटर की आग को इंटरनेट शटडाउन से गलत तरीके से जोड़कर राष्ट्र को गुमराह किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/business/news/data-centre-fire-had-no-connection-internet-shutdown-probe-report-3676256|title=Data centre fire had no connection with internet shutdown: probe report|date=2024-08-13|work=The Daily Star|access-date=2025-03-06|language=en}}</ref> 2024 के असहयोग आंदोलन और शेख हसीना के नेतृत्व वाली अवामी लीग सरकार के पतन के बाद, 12वीं जातीय संसद को 6 अगस्त 2024 को भंग कर दिया गया था-मोहम्मद ने जातीय संसद में अपनी सदस्यता और अपने मंत्री पद दोनों को खो दिया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/president-dissolves-parliament-3670721|title=President dissolves parliament|date=2024-08-06|work=The Daily Star|access-date=2025-03-03|language=en}}</ref> 12 अगस्त को, बांग्लादेश वित्तीय खुफिया इकाई ने सभी बैंकों को अराफात और उनकी पत्नी शर्मिन मस्ट्री के खातों को फ्रीज करने का आदेश दिया।<ref name="freeze">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/business/news/banks-asked-freeze-accounts-arafat-his-wife-3675446|title=Banks asked to freeze accounts of Arafat, his wife|date=2024-08-12|work=The Daily Star|access-date=2024-08-13|language=en}}</ref> अराफात का नाम एक याचिका में लिया गया है जो बांग्लादेशी अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायाधिकरण में नरसंहार और मानवता के खिलाफ अपराधों की जांच की मांग करती है।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/354726/sheikh-hasina-ministers-top-cops-sued-for|title=Sheikh Hasina, ministers, top cops sued for genocide and crimes against humanity|date=14 Aug 2024}}</ref> अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायाधिकरण ने उसके लिए गिरफ्तारी वारंट जारी किया है।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/crimes-against-humanity-genocide-arrest-warrants-hasina-45-others-3730126|title=Crimes against humanity, genocide: Arrest warrants for Hasina, 45 others|date=2024-10-18|work=The Daily Star|access-date=2025-03-02|language=en}}</ref> 10 अप्रैल, 2025 को, अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायाधिकरण के मुख्य अभियोजक ने अराफात सहित कई आरोपियों के लिए उनकी गिरफ्तारी और संभावित प्रत्यर्पण में सहायता के लिए इंटरपोल रेड नोटिस का अनुरोध किया।<ref name="jn10Apr2025">{{Cite news|url=https://www.jagonews24.com/en/politics/news/81811?|title=Bangladesh requests Interpol to issue red notice on Quader, 9 others|date=2025-04-10|work=Jagonews|access-date=9 May 2025}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.jagonews24.com/en/politics/news/81811? "Bangladesh requests Interpol to issue red notice on Quader, 9 others"]. ''Jagonews''. 10 April 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">9 May</span> 2025</span>.</cite></ref><ref name="ds11Apr2025">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/ict-seeks-interpol-red-notices-9-ex-ministers-3868091?|title=ICT seeks Interpol red notices for 9 ex-ministers|date=2025-04-11|work=The Daily Star|access-date=9 May 2025}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/ict-seeks-interpol-red-notices-9-ex-ministers-3868091? "ICT seeks Interpol red notices for 9 ex-ministers"]. ''The Daily Star''. 11 April 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">9 May</span> 2025</span>.</cite></ref> ''द गुरडियन'' के जवाब में, उन्होंने न्यायाधिकरण को एक "राजनीतिक शो ट्रायल" के रूप में वर्णित किया, यह कहते हुए कि [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] अपने नेतृत्व के खिलाफ "राजनीति से प्रेरित आरोपों को स्पष्ट रूप से खारिज करती है" और अंतर्राष्ट्रीय समुदाय से न्यायाधिकरण को राजनीतिक विरोध को अपराधी बनाने के लिए एक उपकरण के रूप में देखने का आग्रह करती है।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2025/aug/02/she-should-answer-for-what-she-did-trial-of-ex-bangladeshi-leader-sheikh-hasina-begins|title='She should answer for what she did': trial of ex-Bangladeshi leader Sheikh Hasina begins|last=Ellis-Petersen|first=Hannah|date=2025-08-02|work=The Guardian|access-date=2026-04-05|last2=Ahmed|first2=Redwan|language=en-GB|issn=0261-3077}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFEllis-PetersenAhmed2025">Ellis-Petersen, Hannah; Ahmed, Redwan (2 August 2025). [https://www.theguardian.com/world/2025/aug/02/she-should-answer-for-what-she-did-trial-of-ex-bangladeshi-leader-sheikh-hasina-begins "'She should answer for what she did': trial of ex-Bangladeshi leader Sheikh Hasina begins"]. ''The Guardian''. [[अन्तर्राष्ट्रीय मानक क्रम संख्या|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0261-3077 0261-3077]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 April</span> 2026</span>.</cite></ref> [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] का प्रतिनिधित्व करने वाले अराफात ने 2024 के चुनावों का बचाव करते हुए कहा कि उन्हें आयोजित करना एक संवैधानिक आवश्यकता थी और तर्क दिया कि [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] का चुनावों में धांधली करने का कोई उद्देश्य नहीं था, विशेष रूप से मुख्य विपक्ष के बहिष्कार को देखते हुए। उन्होंने स्वीकार किया कि [[बांग्लादेश नेशनलिस्ट पार्टी|बांग्लादेश नेशनलिस्ट पार्टी (बीएनपी)]] की भागीदारी के बिना चुनाव पूरा नहीं हो सकता है।<ref>{{Cite news|url=https://thedailystar.net/opinion/views/news/misinformation-and-disinformation-threat-democracy-bangladesh-3540106|title=Misinformation and disinformation: A threat to democracy in Bangladesh|date=2024-02-09|work=The Daily Star|access-date=2025-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240920152346/https://www.thedailystar.net/opinion/views/news/misinformation-and-disinformation-threat-democracy-bangladesh-3540106|archive-date=2024-09-20|language=en}}</ref> उन्होंने कम आधिकारिक मतदाता मतदान के आंकड़ों को विदेशों में रहने वाले मतदाताओं या अपनी चुनावी जानकारी को अपडेट किए बिना आंतरिक रूप से प्रवास करने जैसे कारकों के लिए भी जिम्मेदार ठहराया।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/dhaka/337936/arafat-assures-of-resolving-civic-problems-of|title=Arafat assures of resolving civic problems of Dhaka-17 constituency|work=Dhaka Tribune|access-date=2025-05-09|language=en}}</ref> == निजी जीवन == अराफात ने 24 जुलाई 2008 को अभिनेत्री और शाहिदुल्लाह कैसर और पन्ना कैसर की बेटी शोमी कैसर से शादी की।<ref>{{Cite news|url=http://www.ittefaq.com.bd/index.php?ref=MjBfMDFfMTBfMTNfNF80NF8xXzEwMDQ3|date=10 January 2013|work=[[The Daily Ittefaq]]|access-date=20 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180830073836/http://archive.ittefaq.com.bd/index.php?ref=MjBfMDFfMTBfMTNfNF80NF8xXzEwMDQ3|archive-date=30 August 2018|language=bn|script-title=bn:জন্মদিন : শমী কায়সার :: দৈনিক ইত্তেফাক|trans-title=Birthday: Shami Kaiser}}</ref><ref name="panna">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-114609|title=Shomi and Panna Kaiser on "Eki Brintey" tonight|date=19 November 2009|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]}}</ref> 2015 में उनका तलाक हो गया <ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/arts-entertainment/news/new-chapter-begins-shomi-kaiser-1975525|title=A new chapter begins for Shomi Kaiser|date=10 October 2020|work=The Daily Star|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newagebd.net/article/118600/shomi-kaiser-ties-the-knot-with-reza-ameen|title=Shomi Kaiser ties the knot with Reza Ameen|work=New Age|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> बाद में उन्होंने शर्मिन मस्टरी से शादी की।<ref name="freeze">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/business/news/banks-asked-freeze-accounts-arafat-his-wife-3675446|title=Banks asked to freeze accounts of Arafat, his wife|date=2024-08-12|work=The Daily Star|access-date=2024-08-13|language=en}}</ref> == संदर्भ == <references /> {{Reflist}} [[श्रेणी:1973 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] kp49ua3wd1pkako30pvrl7jpcb06gpv 6537832 6537831 2026-04-08T19:06:47Z Km.bd71 919286 6537832 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = मोहम्मद ए. अराफात | native_name = {{nobold|মোহাম্মদ এ. আরাফাত}} | native_name_lang = bn | image = Portrait of Mohammad A. Arafat.jpg | caption = 2024 में अराफ़ात | office = [[Minister of Information and Broadcasting (Bangladesh)|सूचना एवं प्रसारण प्रतिमंत्री]] | primeminister = [[शेख़ हसीना]] | term_start = 11 जनवरी 2024 | term_end = 6 अगस्त 2024 | predecessor = [[मुराद हसन]] | successor = [[नाहिद इस्लाम]] (सलाहकार के रूप में) | office1 = [[Member of Parliament (Bangladesh)|संसद के सदस्य]] | constituency1 = [[ढाका-17]] | termstart1 = 13 जुलाई 2023 | termend1 = 6 अगस्त 2024 | predecessor1 = [[अकबर हुसैन पठान फारूक]] | successor1 = [[तारिक रहमान]] | birth_date = {{birth date and age|1973|5|02|df=yes}} | birth_place = [[राजशाही]], [[बांग्लादेश]] | occupation = राजनीतिज्ञ, शिक्षाविद | party = [[बांग्लादेश अवामी लीग]] | spouse = {{ubl|{{marriage|शर्मिन मस्तरी|2016}}|{{marriage|[[शोमी कैसर]]|24 July 2008|2015|end=div}}}} | alma_mater = [[ओक्लाहोमा स्टेट यूनिवर्सिटी]] [[प्रेयरी व्यू ए एंड एम विश्वविद्यालय]] }} '''मोहम्मद ए. अराफात''' (जन्म 2 मई 1973) एक बांग्लादेशी राजनेता और [[बांग्लादेश अवामी लीग]] से संबद्ध अकादमिक हैं।<ref name="dt11Jan2024">{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/336518/mohammad-a-arafat-made-state-minister-for|title=M Arafat: From a teacher to state minister|date=2024-01-11|work=Dhaka Tribune|access-date=2024-02-18}}</ref> उन्होंने सूचना और प्रसारण मंत्रालय के [[राज्य मंत्री]] के रूप में और 2023-2024 में ढाका-17 निर्वाचन क्षेत्र के लिए [[बांग्लादेश की संसद|जातीय संसद]] के सदस्य के रूप में कार्य किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/election-2024/winner|title=Winner|date=2024-01-06|work=The Daily Star|access-date=2024-08-29|language=en}}</ref> 5 अगस्त 2024 को शेख हसीना के इस्तीफे के बाद, उन्होंने बांग्लादेश छोड़ दिया और तब से स्व-[[निर्वासन]] में रह रहे हैं। अक्टूबर 2024 में, बांग्लादेश के अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायाधिकरण ने 2024 कोटा सुधार [[बांग्लादेश में कोटा सुधार आंदोलन 2024|आंदोलन]] के दौरान कथित अपराधों पर उसके खिलाफ गिरफ्तारी वारंट जारी किया, और संभावित रेड नोटिस के लिए [[इण्टरपोल|इंटरपोल]] की सहायता मांगी।<ref>{{Cite news|url=https://images.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/crimes-against-humanity-genocide-arrest-warrants-hasina-45-others-3730126|title=Crimes against humanity, genocide: Arrest warrants for Hasina, 45 others|date=2024-10-18|work=The Daily Star|access-date=9 May 2025}}</ref><ref name="jn10Apr2025">{{Cite news|url=https://www.jagonews24.com/en/politics/news/81811?|title=Bangladesh requests Interpol to issue red notice on Quader, 9 others|date=2025-04-10|work=Jagonews|access-date=9 May 2025}}</ref><ref name="ds11Apr2025">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/ict-seeks-interpol-red-notices-9-ex-ministers-3868091?|title=ICT seeks Interpol red notices for 9 ex-ministers|date=2025-04-11|work=The Daily Star|access-date=9 May 2025}}</ref> हालाँकि, उन्होंने न्यायाधिकरण को 'राजनीतिक शो ट्रायल' कहा।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2025/aug/02/she-should-answer-for-what-she-did-trial-of-ex-bangladeshi-leader-sheikh-hasina-begins|title='She should answer for what she did': trial of ex-Bangladeshi leader Sheikh Hasina begins|last=Ellis-Petersen|first=Hannah|date=2025-08-02|work=The Guardian|access-date=2026-04-05|last2=Ahmed|first2=Redwan|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2025/12/sheikh-hasinas-spokesperson-mohammad-ali-arafat-on-the-icts-legally-void-sentence/|title=Sheikh Hasina's Spokesperson Mohammad Ali Arafat on the ICT's 'Legally Void' Sentence|website=thediplomat.com|language=en-US|access-date=2026-04-05}}</ref> == करियर == अराफात का जन्म 2 मई 1973 को राजशाही में हबीबुन निसा और मोहम्मद सेताब उद्दीन के घर हुआ था।<ref>{{Cite web|url=https://moi.gov.bd/site/office_head/c6be1c85-0cca-4ca6-9d79-a8011138a718/Details|title=Honorable State Minister|website=moi.gov.bd|access-date=6 March 2024}}</ref><ref name="suchinta">{{Cite web|url=https://suchintafoundation.org/chairperson/|title=Chairperson|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206082139/https://suchintafoundation.org/chairperson/|archive-date=2023-02-06|access-date=3 January 2023}}</ref> अराफात एक सिंडिकेट सदस्य और कनाडा विश्वविद्यालय बांग्लादेश के न्यासी मंडल के मुख्य सलाहकार हैं।<ref name="suchinta">{{Cite web|url=https://suchintafoundation.org/chairperson/|title=Chairperson|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206082139/https://suchintafoundation.org/chairperson/|archive-date=2023-02-06|access-date=3 January 2023}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20230206082139/https://suchintafoundation.org/chairperson/ "Chairperson"]. Archived from [https://suchintafoundation.org/chairperson/ the original] on 6 February 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 January</span> 2023</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cub.edu.bd/Syndicate.php|title=Introducing Canadian University of Bangladesh|website=Canadian University of Bangladesh|language=en-GB|access-date=3 January 2023}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://bdnews24.com/bangladesh/canadian-university-gets-rajuks-purbachal-plot-in-breach-of-rules|title=Canadian University gets Rajuk's Purbachal plot 'in breach of rules'|last=Masum|first=Obaidur|work=bdnews24.com|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> प्रेयरी व्यू में टेक्सास ए एंड एम विश्वविद्यालय और ओक्लाहोमा स्टेट विश्वविद्यालय से अध्ययन किया। एम अराफात ने प्रेयरी व्यू में टेक्सास ए एंड एम विश्वविद्यालय और ओक्लाहोमा स्टेट यूनिवर्सिटी से उन्नत व्यवसाय की डिग्री प्राप्त की है।<ref name="dt11Jan2024">{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/336518/mohammad-a-arafat-made-state-minister-for|title=M Arafat: From a teacher to state minister|date=2024-01-11|work=Dhaka Tribune|access-date=2024-02-18}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.dhakatribune.com/bangladesh/336518/mohammad-a-arafat-made-state-minister-for "M Arafat: From a teacher to state minister"]. ''Dhaka Tribune''. 11 January 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 February</span> 2024</span>.</cite></ref> वह सुचिंता फाउंडेशन के संस्थापक हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/southasiasource/the-international-community-must-see-the-bangladesh-of-2022/|title=The international community must see the Bangladesh of 2022|date=12 September 2022|website=Atlantic Council|language=en-US|access-date=3 January 2023}}</ref> उन्होंने उत्तरी ढाका के महापौर चुनाव के लिए अनीसुल हक का समर्थन किया।<ref>{{Cite news|url=https://archive.dhakatribune.com/uncategorized/2015/04/27/the-better-candidate|title=The better candidate|date=27 April 2015|work=Dhaka Tribune|access-date=3 January 2023}}</ref> अराफात ने भारत के साथ मजबूत संबंधों और माल के परिवहन की अनुमति देने का आह्वान किया है।<ref>{{Cite news|url=https://asiatimes.com/2020/08/india-bids-to-head-off-china-in-bangladesh/|title=India bids to head off China in Bangladesh|last=Sharma|first=Sumit|date=17 August 2020|work=Asia Times|access-date=3 January 2023|language=en-US}}</ref> अराफात ने पूर्व वित्त मंत्री शाह ए. एम. एस. किबरिया के बेटे रेज़ा किबरिया को बांग्लादेश में मानवाधिकारों की स्थिति के बारे में संयुक्त राज्य अमेरिका में शिकायत करने के लिए देशद्रोही कहा।<ref name="bar15Feb2022">{{Cite news|url=https://barta24.com/details/national-en/154210/complainant-to-foreigners-is-a-traitor-reza-kibria-is-inexperienced-in-politics|title=Complainant to foreigners, is a traitor Reza Kibria is inexperienced in politics|date=15 February 2022|work=Barta24|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> उन्होंने रैपिड एक्शन बटालियन पर प्रतिबंध लगाने के लिए संयुक्त राज्य अमेरिका की आलोचना की और अवामी लीग सरकार के लिए कोई खतरा नहीं होने के रूप में गण अधिकार परिषद का वर्णन किया।<ref name="bar15Feb2022" /> अराफात को दिसंबर 2022 में [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] की केंद्रीय कार्य समिति का सदस्य बनाया गया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.risingbd.com/english/politics/news/92365|title=AL announces full-fledged central committee|work=Risingbd.com|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> सितंबर 2022 में, [[बांग्लादेश सरकार|बांग्लादेश की सरकार]] ने यह आरोप लगाते हुए कि इसके इस्लामी आतंकवादियों और [[बांग्लादेश जमात-ए-इस्लामी]] के साथ संबंध थे, मनारत अंतर्राष्ट्रीय विश्वविद्यालय के मौजूदा ट्रस्टी बोर्ड को ध्वस्त कर दिया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/youth/education/campus/news/govt-reconstitutes-trustee-board-over-militancy-links-3115061|title=Manarat University: Govt reconstitutes trustee board over 'militancy links'|last=Rahaman|first=Arafat|date=9 September 2022|work=The Daily Star|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> उत्तरी ढाका के मेयर और अवामी लीग के राजनेता अतीकुल इस्लाम को अध्यक्ष नियुक्त किया गया और अराफात को नव निर्मित ट्रस्टी बोर्ड का सदस्य नियुक्त किया गया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/youth/education/campus/news/atiqul-islam-made-chairman-manarat-intl-university-board-trustees-3114516|title=Atiqul Islam made chairman of Manarat Int'l University Board of Trustees|last=Rahaman|first=Arafat|date=8 September 2022|work=The Daily Star|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> अराफात ढाका स्थित गैर-लाभकारी सामाजिक-वकालत संगठन, सुचिंटा फाउंडेशन के अध्यक्ष हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/opinion/news/bangladesh-india-ties-are-not-zero-sum-game-1939865|title=Bangladesh-India ties are not a zero-sum game|work=The Daily Star|type=Opinion}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/webiners-and-interviwes/301861/we-see-no-challenges-as-the-stars-are-aligned-in|title='We see no challenges as the stars are aligned in favour of the Awami League'|work=Dhaka Tribune}}</ref> फाउंडेशन ने उद्यमिता विकास के माध्यम से बांग्लादेश में गरीबी उन्मूलन में व्यापक वकालत कार्य किया है। अराफात [[बांग्लादेश की संसद|जातीय संसद]] के दो बार के सदस्य हैं, जो ढाका-17 निर्वाचन क्षेत्र से क्रमशः 11 वीं और 12 वीं संसद में अवामी लीग के उम्मीदवार के रूप में 5 महीने के अंतराल में और दोनों बार प्रमुख विपक्षी दलों से बिना किसी प्रतिस्पर्धा के चुने गए।<ref>{{Cite news|url=https://en.somoynews.tv/news/2024-01-08/arafat-re-elected-from-dhaka-17|title=Arafat elected from Dhaka-17 within 5 months without any visible competition|work=Somoy News}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/elections/news/arafat-wins-dhaka-17-election-3371566|title=Arafat wins Dhaka-17 by-election|date=2023-07-17|work=The Daily Star}}</ref> वह अवामी लीग की केंद्रीय कार्य समिति के सदस्य भी हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/politics/301775/arafat-tarana-new-faces-in-awami-league-central|title=Arafat, Tarana new faces in Awami League central committee}}</ref> उन्होंने अबू सैयद की शूटिंग पर चिंताओं को स्वीकार किया, इसे संभवतः गैरकानूनी बताया, और कहा कि घटना की जांच के लिए एक स्वतंत्र न्यायिक समिति का गठन किया गया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/govt-will-launch-new-international-standard-investigation-abu-sayeeds-killing-arafat|title=Govt will launch new, international standard investigation into Abu Sayeed's killing: Arafat}}</ref> उन्होंने कोटा सुधार आंदोलन के दौरान हुई हिंसा की पारदर्शी जांच के लिए अपनी सरकार की प्रतिबद्धता की भी पुष्टि की।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/articles/c720lzejzwpo|title=Videos reveal brutality that left scores dead in Bangladesh protests}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/govt-determined-conduct-thorough-probe-violence-arafat-906621|title=Govt determined to conduct thorough probe into violence: Arafat}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/students-engage-terrorist-activities-associating-bnp-jamaat-arafat-909751|title=Govt wants to resolve crisis peacefully through talks: Arafat}}</ref> == विवाद == जुलाई 2024 में [[बांग्लादेश में कोटा सुधार आंदोलन 2024|बांग्लादेश कोटा सुधार आंदोलन]] के दौरान तत्कालीन सूचना और प्रसारण राज्य मंत्री मोहम्मद अली अराफात ने बांग्लादेश सैटेलाइट कंपनी लिमिटेड (बीएससीएल) के अध्यक्ष डॉ. शाहजहां महमूद को चार निजी टीवी चैनलों-देश टीवी, चैनल 24, एनटीवी और बांग्ला विशन के प्रसारण को अस्थायी रूप से निलंबित करने का निर्देश दिया। [[बांग्लादेश में कोटा सुधार आंदोलन 2024|2024 बांग्लादेश कोटा सुधार आंदोलन]] के दौरान राष्ट्रव्यापी इंटरनेट शटडाउन के बारे में, अराफात ने कहा, "देश को अलग करने के लिए डेटा सेंटर को आग लगा दी।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/politics/352547/arafat-miscreants-torched-data-centre-to-detach|title=Arafat: Miscreants torched Data Centre to detach country|work=Dhaka Tribune|access-date=2025-03-06|language=en}}</ref> बाद में एक जांच रिपोर्ट में यह पता चला कि शटडाउन सरकार द्वारा लागू किया गया था और अराफात ने डेटा सेंटर की आग को इंटरनेट शटडाउन से गलत तरीके से जोड़कर राष्ट्र को गुमराह किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/business/news/data-centre-fire-had-no-connection-internet-shutdown-probe-report-3676256|title=Data centre fire had no connection with internet shutdown: probe report|date=2024-08-13|work=The Daily Star|access-date=2025-03-06|language=en}}</ref> 2024 के असहयोग आंदोलन और शेख हसीना के नेतृत्व वाली अवामी लीग सरकार के पतन के बाद, 12वीं जातीय संसद को 6 अगस्त 2024 को भंग कर दिया गया था-मोहम्मद ने जातीय संसद में अपनी सदस्यता और अपने मंत्री पद दोनों को खो दिया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/president-dissolves-parliament-3670721|title=President dissolves parliament|date=2024-08-06|work=The Daily Star|access-date=2025-03-03|language=en}}</ref> 12 अगस्त को, बांग्लादेश वित्तीय खुफिया इकाई ने सभी बैंकों को अराफात और उनकी पत्नी शर्मिन मस्ट्री के खातों को फ्रीज करने का आदेश दिया।<ref name="freeze">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/business/news/banks-asked-freeze-accounts-arafat-his-wife-3675446|title=Banks asked to freeze accounts of Arafat, his wife|date=2024-08-12|work=The Daily Star|access-date=2024-08-13|language=en}}</ref> अराफात का नाम एक याचिका में लिया गया है जो बांग्लादेशी अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायाधिकरण में नरसंहार और मानवता के खिलाफ अपराधों की जांच की मांग करती है।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/354726/sheikh-hasina-ministers-top-cops-sued-for|title=Sheikh Hasina, ministers, top cops sued for genocide and crimes against humanity|date=14 Aug 2024}}</ref> अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायाधिकरण ने उसके लिए गिरफ्तारी वारंट जारी किया है।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/crimes-against-humanity-genocide-arrest-warrants-hasina-45-others-3730126|title=Crimes against humanity, genocide: Arrest warrants for Hasina, 45 others|date=2024-10-18|work=The Daily Star|access-date=2025-03-02|language=en}}</ref> 10 अप्रैल, 2025 को, अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायाधिकरण के मुख्य अभियोजक ने अराफात सहित कई आरोपियों के लिए उनकी गिरफ्तारी और संभावित प्रत्यर्पण में सहायता के लिए इंटरपोल रेड नोटिस का अनुरोध किया।<ref name="jn10Apr2025">{{Cite news|url=https://www.jagonews24.com/en/politics/news/81811?|title=Bangladesh requests Interpol to issue red notice on Quader, 9 others|date=2025-04-10|work=Jagonews|access-date=9 May 2025}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.jagonews24.com/en/politics/news/81811? "Bangladesh requests Interpol to issue red notice on Quader, 9 others"]. ''Jagonews''. 10 April 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">9 May</span> 2025</span>.</cite></ref><ref name="ds11Apr2025">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/ict-seeks-interpol-red-notices-9-ex-ministers-3868091?|title=ICT seeks Interpol red notices for 9 ex-ministers|date=2025-04-11|work=The Daily Star|access-date=9 May 2025}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/ict-seeks-interpol-red-notices-9-ex-ministers-3868091? "ICT seeks Interpol red notices for 9 ex-ministers"]. ''The Daily Star''. 11 April 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">9 May</span> 2025</span>.</cite></ref> ''द गुरडियन'' के जवाब में, उन्होंने न्यायाधिकरण को एक "राजनीतिक शो ट्रायल" के रूप में वर्णित किया, यह कहते हुए कि [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] अपने नेतृत्व के खिलाफ "राजनीति से प्रेरित आरोपों को स्पष्ट रूप से खारिज करती है" और अंतर्राष्ट्रीय समुदाय से न्यायाधिकरण को राजनीतिक विरोध को अपराधी बनाने के लिए एक उपकरण के रूप में देखने का आग्रह करती है।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2025/aug/02/she-should-answer-for-what-she-did-trial-of-ex-bangladeshi-leader-sheikh-hasina-begins|title='She should answer for what she did': trial of ex-Bangladeshi leader Sheikh Hasina begins|last=Ellis-Petersen|first=Hannah|date=2025-08-02|work=The Guardian|access-date=2026-04-05|last2=Ahmed|first2=Redwan|language=en-GB|issn=0261-3077}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFEllis-PetersenAhmed2025">Ellis-Petersen, Hannah; Ahmed, Redwan (2 August 2025). [https://www.theguardian.com/world/2025/aug/02/she-should-answer-for-what-she-did-trial-of-ex-bangladeshi-leader-sheikh-hasina-begins "'She should answer for what she did': trial of ex-Bangladeshi leader Sheikh Hasina begins"]. ''The Guardian''. [[अन्तर्राष्ट्रीय मानक क्रम संख्या|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0261-3077 0261-3077]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 April</span> 2026</span>.</cite></ref> [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] का प्रतिनिधित्व करने वाले अराफात ने 2024 के चुनावों का बचाव करते हुए कहा कि उन्हें आयोजित करना एक संवैधानिक आवश्यकता थी और तर्क दिया कि [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] का चुनावों में धांधली करने का कोई उद्देश्य नहीं था, विशेष रूप से मुख्य विपक्ष के बहिष्कार को देखते हुए। उन्होंने स्वीकार किया कि [[बांग्लादेश नेशनलिस्ट पार्टी|बांग्लादेश नेशनलिस्ट पार्टी (बीएनपी)]] की भागीदारी के बिना चुनाव पूरा नहीं हो सकता है।<ref>{{Cite news|url=https://thedailystar.net/opinion/views/news/misinformation-and-disinformation-threat-democracy-bangladesh-3540106|title=Misinformation and disinformation: A threat to democracy in Bangladesh|date=2024-02-09|work=The Daily Star|access-date=2025-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240920152346/https://www.thedailystar.net/opinion/views/news/misinformation-and-disinformation-threat-democracy-bangladesh-3540106|archive-date=2024-09-20|language=en}}</ref> उन्होंने कम आधिकारिक मतदाता मतदान के आंकड़ों को विदेशों में रहने वाले मतदाताओं या अपनी चुनावी जानकारी को अपडेट किए बिना आंतरिक रूप से प्रवास करने जैसे कारकों के लिए भी जिम्मेदार ठहराया।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/dhaka/337936/arafat-assures-of-resolving-civic-problems-of|title=Arafat assures of resolving civic problems of Dhaka-17 constituency|work=Dhaka Tribune|access-date=2025-05-09|language=en}}</ref> == निजी जीवन == अराफात ने 24 जुलाई 2008 को अभिनेत्री और शाहिदुल्लाह कैसर और पन्ना कैसर की बेटी शोमी कैसर से शादी की।<ref>{{Cite news|url=http://www.ittefaq.com.bd/index.php?ref=MjBfMDFfMTBfMTNfNF80NF8xXzEwMDQ3|date=10 January 2013|work=[[The Daily Ittefaq]]|access-date=20 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180830073836/http://archive.ittefaq.com.bd/index.php?ref=MjBfMDFfMTBfMTNfNF80NF8xXzEwMDQ3|archive-date=30 August 2018|language=bn|script-title=bn:জন্মদিন : শমী কায়সার :: দৈনিক ইত্তেফাক|trans-title=Birthday: Shami Kaiser}}</ref><ref name="panna">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-114609|title=Shomi and Panna Kaiser on "Eki Brintey" tonight|date=19 November 2009|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]}}</ref> 2015 में उनका तलाक हो गया <ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/arts-entertainment/news/new-chapter-begins-shomi-kaiser-1975525|title=A new chapter begins for Shomi Kaiser|date=10 October 2020|work=The Daily Star|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newagebd.net/article/118600/shomi-kaiser-ties-the-knot-with-reza-ameen|title=Shomi Kaiser ties the knot with Reza Ameen|work=New Age|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> बाद में उन्होंने शर्मिन मस्टरी से शादी की।<ref name="freeze">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/business/news/banks-asked-freeze-accounts-arafat-his-wife-3675446|title=Banks asked to freeze accounts of Arafat, his wife|date=2024-08-12|work=The Daily Star|access-date=2024-08-13|language=en}}</ref> == संदर्भ == <references /> {{Reflist}} [[श्रेणी:1973 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] f6msg9c84af58xry5lcgcb9wpwg322y 6537842 6537832 2026-04-08T22:01:08Z Km.bd71 919286 मुहम्मद अली अराफ़ात 6537842 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = मुहम्मद अली अराफ़ात | native_name = {{nobold|মোহাম্মদ আলী আরাফাত}} | native_name_lang = bn | image = Portrait of Mohammad A. Arafat.jpg | caption = 2024 में अराफ़ात | office = [[Minister of Information and Broadcasting (Bangladesh)|सूचना एवं प्रसारण प्रतिमंत्री]] | primeminister = [[शेख़ हसीना]] | term_start = 11 जनवरी 2024 | term_end = 6 अगस्त 2024 | predecessor = [[मुराद हसन]] | successor = [[नाहिद इस्लाम]] (सलाहकार के रूप में) | office1 = [[Member of Parliament (Bangladesh)|संसद के सदस्य]] | constituency1 = [[ढाका-17]] | termstart1 = 13 जुलाई 2023 | termend1 = 6 अगस्त 2024 | predecessor1 = [[अकबर हुसैन पठान फारूक]] | successor1 = [[तारिक रहमान]] | birth_date = {{birth date and age|1973|5|02|df=yes}} | birth_place = [[राजशाही]], [[बांग्लादेश]] | occupation = राजनीतिज्ञ, शिक्षाविद | party = [[बांग्लादेश अवामी लीग]] | spouse = {{ubl|{{marriage|शर्मिन मस्तरी|2016}}|{{marriage|[[शोमी कैसर]]|24 July 2008|2015|end=div}}}} | alma_mater = [[ओक्लाहोमा स्टेट यूनिवर्सिटी]] [[प्रेयरी व्यू ए एंड एम विश्वविद्यालय]] }} '''मुहम्मद अली अराफ़ात''' (जन्म 2 मई 1973) एक बांग्लादेशी राजनेता और [[बांग्लादेश अवामी लीग]] से संबद्ध अकादमिक हैं।<ref name="dt11Jan2024">{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/336518/mohammad-a-arafat-made-state-minister-for|title=M Arafat: From a teacher to state minister|date=2024-01-11|work=Dhaka Tribune|access-date=2024-02-18}}</ref> उन्होंने सूचना और प्रसारण मंत्रालय के [[राज्य मंत्री]] के रूप में और 2023-2024 में ढाका-17 निर्वाचन क्षेत्र के लिए [[बांग्लादेश की संसद|जातीय संसद]] के सदस्य के रूप में कार्य किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/election-2024/winner|title=Winner|date=2024-01-06|work=The Daily Star|access-date=2024-08-29|language=en}}</ref> 5 अगस्त 2024 को शेख हसीना के इस्तीफे के बाद, उन्होंने बांग्लादेश छोड़ दिया और तब से स्व-[[निर्वासन]] में रह रहे हैं। अक्टूबर 2024 में, बांग्लादेश के अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायाधिकरण ने 2024 कोटा सुधार [[बांग्लादेश में कोटा सुधार आंदोलन 2024|आंदोलन]] के दौरान कथित अपराधों पर उसके खिलाफ गिरफ्तारी वारंट जारी किया, और संभावित रेड नोटिस के लिए [[इण्टरपोल|इंटरपोल]] की सहायता मांगी।<ref>{{Cite news|url=https://images.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/crimes-against-humanity-genocide-arrest-warrants-hasina-45-others-3730126|title=Crimes against humanity, genocide: Arrest warrants for Hasina, 45 others|date=2024-10-18|work=The Daily Star|access-date=9 May 2025}}</ref><ref name="jn10Apr2025">{{Cite news|url=https://www.jagonews24.com/en/politics/news/81811?|title=Bangladesh requests Interpol to issue red notice on Quader, 9 others|date=2025-04-10|work=Jagonews|access-date=9 May 2025}}</ref><ref name="ds11Apr2025">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/ict-seeks-interpol-red-notices-9-ex-ministers-3868091?|title=ICT seeks Interpol red notices for 9 ex-ministers|date=2025-04-11|work=The Daily Star|access-date=9 May 2025}}</ref> हालाँकि, उन्होंने न्यायाधिकरण को 'राजनीतिक शो ट्रायल' कहा।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2025/aug/02/she-should-answer-for-what-she-did-trial-of-ex-bangladeshi-leader-sheikh-hasina-begins|title='She should answer for what she did': trial of ex-Bangladeshi leader Sheikh Hasina begins|last=Ellis-Petersen|first=Hannah|date=2025-08-02|work=The Guardian|access-date=2026-04-05|last2=Ahmed|first2=Redwan|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2025/12/sheikh-hasinas-spokesperson-mohammad-ali-arafat-on-the-icts-legally-void-sentence/|title=Sheikh Hasina's Spokesperson Mohammad Ali Arafat on the ICT's 'Legally Void' Sentence|website=thediplomat.com|language=en-US|access-date=2026-04-05}}</ref> == करियर == अराफात का जन्म 2 मई 1973 को राजशाही में हबीबुन निसा और मोहम्मद सेताब उद्दीन के घर हुआ था।<ref>{{Cite web|url=https://moi.gov.bd/site/office_head/c6be1c85-0cca-4ca6-9d79-a8011138a718/Details|title=Honorable State Minister|website=moi.gov.bd|access-date=6 March 2024}}</ref><ref name="suchinta">{{Cite web|url=https://suchintafoundation.org/chairperson/|title=Chairperson|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206082139/https://suchintafoundation.org/chairperson/|archive-date=2023-02-06|access-date=3 January 2023}}</ref> अराफात एक सिंडिकेट सदस्य और कनाडा विश्वविद्यालय बांग्लादेश के न्यासी मंडल के मुख्य सलाहकार हैं।<ref name="suchinta">{{Cite web|url=https://suchintafoundation.org/chairperson/|title=Chairperson|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206082139/https://suchintafoundation.org/chairperson/|archive-date=2023-02-06|access-date=3 January 2023}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20230206082139/https://suchintafoundation.org/chairperson/ "Chairperson"]. Archived from [https://suchintafoundation.org/chairperson/ the original] on 6 February 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 January</span> 2023</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cub.edu.bd/Syndicate.php|title=Introducing Canadian University of Bangladesh|website=Canadian University of Bangladesh|language=en-GB|access-date=3 January 2023}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://bdnews24.com/bangladesh/canadian-university-gets-rajuks-purbachal-plot-in-breach-of-rules|title=Canadian University gets Rajuk's Purbachal plot 'in breach of rules'|last=Masum|first=Obaidur|work=bdnews24.com|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> प्रेयरी व्यू में टेक्सास ए एंड एम विश्वविद्यालय और ओक्लाहोमा स्टेट विश्वविद्यालय से अध्ययन किया। एम अराफात ने प्रेयरी व्यू में टेक्सास ए एंड एम विश्वविद्यालय और ओक्लाहोमा स्टेट यूनिवर्सिटी से उन्नत व्यवसाय की डिग्री प्राप्त की है।<ref name="dt11Jan2024">{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/336518/mohammad-a-arafat-made-state-minister-for|title=M Arafat: From a teacher to state minister|date=2024-01-11|work=Dhaka Tribune|access-date=2024-02-18}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.dhakatribune.com/bangladesh/336518/mohammad-a-arafat-made-state-minister-for "M Arafat: From a teacher to state minister"]. ''Dhaka Tribune''. 11 January 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 February</span> 2024</span>.</cite></ref> वह सुचिंता फाउंडेशन के संस्थापक हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/southasiasource/the-international-community-must-see-the-bangladesh-of-2022/|title=The international community must see the Bangladesh of 2022|date=12 September 2022|website=Atlantic Council|language=en-US|access-date=3 January 2023}}</ref> उन्होंने उत्तरी ढाका के महापौर चुनाव के लिए अनीसुल हक का समर्थन किया।<ref>{{Cite news|url=https://archive.dhakatribune.com/uncategorized/2015/04/27/the-better-candidate|title=The better candidate|date=27 April 2015|work=Dhaka Tribune|access-date=3 January 2023}}</ref> अराफात ने भारत के साथ मजबूत संबंधों और माल के परिवहन की अनुमति देने का आह्वान किया है।<ref>{{Cite news|url=https://asiatimes.com/2020/08/india-bids-to-head-off-china-in-bangladesh/|title=India bids to head off China in Bangladesh|last=Sharma|first=Sumit|date=17 August 2020|work=Asia Times|access-date=3 January 2023|language=en-US}}</ref> अराफात ने पूर्व वित्त मंत्री शाह ए. एम. एस. किबरिया के बेटे रेज़ा किबरिया को बांग्लादेश में मानवाधिकारों की स्थिति के बारे में संयुक्त राज्य अमेरिका में शिकायत करने के लिए देशद्रोही कहा।<ref name="bar15Feb2022">{{Cite news|url=https://barta24.com/details/national-en/154210/complainant-to-foreigners-is-a-traitor-reza-kibria-is-inexperienced-in-politics|title=Complainant to foreigners, is a traitor Reza Kibria is inexperienced in politics|date=15 February 2022|work=Barta24|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> उन्होंने रैपिड एक्शन बटालियन पर प्रतिबंध लगाने के लिए संयुक्त राज्य अमेरिका की आलोचना की और अवामी लीग सरकार के लिए कोई खतरा नहीं होने के रूप में गण अधिकार परिषद का वर्णन किया।<ref name="bar15Feb2022" /> अराफात को दिसंबर 2022 में [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] की केंद्रीय कार्य समिति का सदस्य बनाया गया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.risingbd.com/english/politics/news/92365|title=AL announces full-fledged central committee|work=Risingbd.com|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> सितंबर 2022 में, [[बांग्लादेश सरकार|बांग्लादेश की सरकार]] ने यह आरोप लगाते हुए कि इसके इस्लामी आतंकवादियों और [[बांग्लादेश जमात-ए-इस्लामी]] के साथ संबंध थे, मनारत अंतर्राष्ट्रीय विश्वविद्यालय के मौजूदा ट्रस्टी बोर्ड को ध्वस्त कर दिया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/youth/education/campus/news/govt-reconstitutes-trustee-board-over-militancy-links-3115061|title=Manarat University: Govt reconstitutes trustee board over 'militancy links'|last=Rahaman|first=Arafat|date=9 September 2022|work=The Daily Star|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> उत्तरी ढाका के मेयर और अवामी लीग के राजनेता अतीकुल इस्लाम को अध्यक्ष नियुक्त किया गया और अराफात को नव निर्मित ट्रस्टी बोर्ड का सदस्य नियुक्त किया गया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/youth/education/campus/news/atiqul-islam-made-chairman-manarat-intl-university-board-trustees-3114516|title=Atiqul Islam made chairman of Manarat Int'l University Board of Trustees|last=Rahaman|first=Arafat|date=8 September 2022|work=The Daily Star|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> अराफात ढाका स्थित गैर-लाभकारी सामाजिक-वकालत संगठन, सुचिंटा फाउंडेशन के अध्यक्ष हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/opinion/news/bangladesh-india-ties-are-not-zero-sum-game-1939865|title=Bangladesh-India ties are not a zero-sum game|work=The Daily Star|type=Opinion}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/webiners-and-interviwes/301861/we-see-no-challenges-as-the-stars-are-aligned-in|title='We see no challenges as the stars are aligned in favour of the Awami League'|work=Dhaka Tribune}}</ref> फाउंडेशन ने उद्यमिता विकास के माध्यम से बांग्लादेश में गरीबी उन्मूलन में व्यापक वकालत कार्य किया है। अराफात [[बांग्लादेश की संसद|जातीय संसद]] के दो बार के सदस्य हैं, जो ढाका-17 निर्वाचन क्षेत्र से क्रमशः 11 वीं और 12 वीं संसद में अवामी लीग के उम्मीदवार के रूप में 5 महीने के अंतराल में और दोनों बार प्रमुख विपक्षी दलों से बिना किसी प्रतिस्पर्धा के चुने गए।<ref>{{Cite news|url=https://en.somoynews.tv/news/2024-01-08/arafat-re-elected-from-dhaka-17|title=Arafat elected from Dhaka-17 within 5 months without any visible competition|work=Somoy News}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/elections/news/arafat-wins-dhaka-17-election-3371566|title=Arafat wins Dhaka-17 by-election|date=2023-07-17|work=The Daily Star}}</ref> वह अवामी लीग की केंद्रीय कार्य समिति के सदस्य भी हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/politics/301775/arafat-tarana-new-faces-in-awami-league-central|title=Arafat, Tarana new faces in Awami League central committee}}</ref> उन्होंने अबू सैयद की शूटिंग पर चिंताओं को स्वीकार किया, इसे संभवतः गैरकानूनी बताया, और कहा कि घटना की जांच के लिए एक स्वतंत्र न्यायिक समिति का गठन किया गया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/govt-will-launch-new-international-standard-investigation-abu-sayeeds-killing-arafat|title=Govt will launch new, international standard investigation into Abu Sayeed's killing: Arafat}}</ref> उन्होंने कोटा सुधार आंदोलन के दौरान हुई हिंसा की पारदर्शी जांच के लिए अपनी सरकार की प्रतिबद्धता की भी पुष्टि की।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/articles/c720lzejzwpo|title=Videos reveal brutality that left scores dead in Bangladesh protests}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/govt-determined-conduct-thorough-probe-violence-arafat-906621|title=Govt determined to conduct thorough probe into violence: Arafat}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/students-engage-terrorist-activities-associating-bnp-jamaat-arafat-909751|title=Govt wants to resolve crisis peacefully through talks: Arafat}}</ref> == विवाद == जुलाई 2024 में [[बांग्लादेश में कोटा सुधार आंदोलन 2024|बांग्लादेश कोटा सुधार आंदोलन]] के दौरान तत्कालीन सूचना और प्रसारण राज्य मंत्री मोहम्मद अली अराफात ने बांग्लादेश सैटेलाइट कंपनी लिमिटेड (बीएससीएल) के अध्यक्ष डॉ. शाहजहां महमूद को चार निजी टीवी चैनलों-देश टीवी, चैनल 24, एनटीवी और बांग्ला विशन के प्रसारण को अस्थायी रूप से निलंबित करने का निर्देश दिया। [[बांग्लादेश में कोटा सुधार आंदोलन 2024|2024 बांग्लादेश कोटा सुधार आंदोलन]] के दौरान राष्ट्रव्यापी इंटरनेट शटडाउन के बारे में, अराफात ने कहा, "देश को अलग करने के लिए डेटा सेंटर को आग लगा दी।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/politics/352547/arafat-miscreants-torched-data-centre-to-detach|title=Arafat: Miscreants torched Data Centre to detach country|work=Dhaka Tribune|access-date=2025-03-06|language=en}}</ref> बाद में एक जांच रिपोर्ट में यह पता चला कि शटडाउन सरकार द्वारा लागू किया गया था और अराफात ने डेटा सेंटर की आग को इंटरनेट शटडाउन से गलत तरीके से जोड़कर राष्ट्र को गुमराह किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/business/news/data-centre-fire-had-no-connection-internet-shutdown-probe-report-3676256|title=Data centre fire had no connection with internet shutdown: probe report|date=2024-08-13|work=The Daily Star|access-date=2025-03-06|language=en}}</ref> 2024 के असहयोग आंदोलन और शेख हसीना के नेतृत्व वाली अवामी लीग सरकार के पतन के बाद, 12वीं जातीय संसद को 6 अगस्त 2024 को भंग कर दिया गया था-मोहम्मद ने जातीय संसद में अपनी सदस्यता और अपने मंत्री पद दोनों को खो दिया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/president-dissolves-parliament-3670721|title=President dissolves parliament|date=2024-08-06|work=The Daily Star|access-date=2025-03-03|language=en}}</ref> 12 अगस्त को, बांग्लादेश वित्तीय खुफिया इकाई ने सभी बैंकों को अराफात और उनकी पत्नी शर्मिन मस्ट्री के खातों को फ्रीज करने का आदेश दिया।<ref name="freeze">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/business/news/banks-asked-freeze-accounts-arafat-his-wife-3675446|title=Banks asked to freeze accounts of Arafat, his wife|date=2024-08-12|work=The Daily Star|access-date=2024-08-13|language=en}}</ref> अराफात का नाम एक याचिका में लिया गया है जो बांग्लादेशी अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायाधिकरण में नरसंहार और मानवता के खिलाफ अपराधों की जांच की मांग करती है।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/354726/sheikh-hasina-ministers-top-cops-sued-for|title=Sheikh Hasina, ministers, top cops sued for genocide and crimes against humanity|date=14 Aug 2024}}</ref> अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायाधिकरण ने उसके लिए गिरफ्तारी वारंट जारी किया है।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/crimes-against-humanity-genocide-arrest-warrants-hasina-45-others-3730126|title=Crimes against humanity, genocide: Arrest warrants for Hasina, 45 others|date=2024-10-18|work=The Daily Star|access-date=2025-03-02|language=en}}</ref> 10 अप्रैल, 2025 को, अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायाधिकरण के मुख्य अभियोजक ने अराफात सहित कई आरोपियों के लिए उनकी गिरफ्तारी और संभावित प्रत्यर्पण में सहायता के लिए इंटरपोल रेड नोटिस का अनुरोध किया।<ref name="jn10Apr2025">{{Cite news|url=https://www.jagonews24.com/en/politics/news/81811?|title=Bangladesh requests Interpol to issue red notice on Quader, 9 others|date=2025-04-10|work=Jagonews|access-date=9 May 2025}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.jagonews24.com/en/politics/news/81811? "Bangladesh requests Interpol to issue red notice on Quader, 9 others"]. ''Jagonews''. 10 April 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">9 May</span> 2025</span>.</cite></ref><ref name="ds11Apr2025">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/ict-seeks-interpol-red-notices-9-ex-ministers-3868091?|title=ICT seeks Interpol red notices for 9 ex-ministers|date=2025-04-11|work=The Daily Star|access-date=9 May 2025}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/ict-seeks-interpol-red-notices-9-ex-ministers-3868091? "ICT seeks Interpol red notices for 9 ex-ministers"]. ''The Daily Star''. 11 April 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">9 May</span> 2025</span>.</cite></ref> ''द गुरडियन'' के जवाब में, उन्होंने न्यायाधिकरण को एक "राजनीतिक शो ट्रायल" के रूप में वर्णित किया, यह कहते हुए कि [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] अपने नेतृत्व के खिलाफ "राजनीति से प्रेरित आरोपों को स्पष्ट रूप से खारिज करती है" और अंतर्राष्ट्रीय समुदाय से न्यायाधिकरण को राजनीतिक विरोध को अपराधी बनाने के लिए एक उपकरण के रूप में देखने का आग्रह करती है।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2025/aug/02/she-should-answer-for-what-she-did-trial-of-ex-bangladeshi-leader-sheikh-hasina-begins|title='She should answer for what she did': trial of ex-Bangladeshi leader Sheikh Hasina begins|last=Ellis-Petersen|first=Hannah|date=2025-08-02|work=The Guardian|access-date=2026-04-05|last2=Ahmed|first2=Redwan|language=en-GB|issn=0261-3077}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFEllis-PetersenAhmed2025">Ellis-Petersen, Hannah; Ahmed, Redwan (2 August 2025). [https://www.theguardian.com/world/2025/aug/02/she-should-answer-for-what-she-did-trial-of-ex-bangladeshi-leader-sheikh-hasina-begins "'She should answer for what she did': trial of ex-Bangladeshi leader Sheikh Hasina begins"]. ''The Guardian''. [[अन्तर्राष्ट्रीय मानक क्रम संख्या|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0261-3077 0261-3077]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 April</span> 2026</span>.</cite></ref> [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] का प्रतिनिधित्व करने वाले अराफात ने 2024 के चुनावों का बचाव करते हुए कहा कि उन्हें आयोजित करना एक संवैधानिक आवश्यकता थी और तर्क दिया कि [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] का चुनावों में धांधली करने का कोई उद्देश्य नहीं था, विशेष रूप से मुख्य विपक्ष के बहिष्कार को देखते हुए। उन्होंने स्वीकार किया कि [[बांग्लादेश नेशनलिस्ट पार्टी|बांग्लादेश नेशनलिस्ट पार्टी (बीएनपी)]] की भागीदारी के बिना चुनाव पूरा नहीं हो सकता है।<ref>{{Cite news|url=https://thedailystar.net/opinion/views/news/misinformation-and-disinformation-threat-democracy-bangladesh-3540106|title=Misinformation and disinformation: A threat to democracy in Bangladesh|date=2024-02-09|work=The Daily Star|access-date=2025-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240920152346/https://www.thedailystar.net/opinion/views/news/misinformation-and-disinformation-threat-democracy-bangladesh-3540106|archive-date=2024-09-20|language=en}}</ref> उन्होंने कम आधिकारिक मतदाता मतदान के आंकड़ों को विदेशों में रहने वाले मतदाताओं या अपनी चुनावी जानकारी को अपडेट किए बिना आंतरिक रूप से प्रवास करने जैसे कारकों के लिए भी जिम्मेदार ठहराया।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/dhaka/337936/arafat-assures-of-resolving-civic-problems-of|title=Arafat assures of resolving civic problems of Dhaka-17 constituency|work=Dhaka Tribune|access-date=2025-05-09|language=en}}</ref> == निजी जीवन == अराफात ने 24 जुलाई 2008 को अभिनेत्री और शाहिदुल्लाह कैसर और पन्ना कैसर की बेटी शोमी कैसर से शादी की।<ref>{{Cite news|url=http://www.ittefaq.com.bd/index.php?ref=MjBfMDFfMTBfMTNfNF80NF8xXzEwMDQ3|date=10 January 2013|work=[[The Daily Ittefaq]]|access-date=20 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180830073836/http://archive.ittefaq.com.bd/index.php?ref=MjBfMDFfMTBfMTNfNF80NF8xXzEwMDQ3|archive-date=30 August 2018|language=bn|script-title=bn:জন্মদিন : শমী কায়সার :: দৈনিক ইত্তেফাক|trans-title=Birthday: Shami Kaiser}}</ref><ref name="panna">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-114609|title=Shomi and Panna Kaiser on "Eki Brintey" tonight|date=19 November 2009|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]}}</ref> 2015 में उनका तलाक हो गया <ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/arts-entertainment/news/new-chapter-begins-shomi-kaiser-1975525|title=A new chapter begins for Shomi Kaiser|date=10 October 2020|work=The Daily Star|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newagebd.net/article/118600/shomi-kaiser-ties-the-knot-with-reza-ameen|title=Shomi Kaiser ties the knot with Reza Ameen|work=New Age|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> बाद में उन्होंने शर्मिन मस्टरी से शादी की।<ref name="freeze">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/business/news/banks-asked-freeze-accounts-arafat-his-wife-3675446|title=Banks asked to freeze accounts of Arafat, his wife|date=2024-08-12|work=The Daily Star|access-date=2024-08-13|language=en}}</ref> == संदर्भ == <references /> {{Reflist}} [[श्रेणी:1973 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] 1v7jzdof9pkrfjnipeahcgeivss5xar 6537899 6537842 2026-04-09T05:12:24Z Umarkairanvi 13754 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:बांग्लादेश के लोग]] जोड़ी 6537899 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = मुहम्मद अली अराफ़ात | native_name = {{nobold|মোহাম্মদ আলী আরাফাত}} | native_name_lang = bn | image = Portrait of Mohammad A. Arafat.jpg | caption = 2024 में अराफ़ात | office = [[Minister of Information and Broadcasting (Bangladesh)|सूचना एवं प्रसारण प्रतिमंत्री]] | primeminister = [[शेख़ हसीना]] | term_start = 11 जनवरी 2024 | term_end = 6 अगस्त 2024 | predecessor = [[मुराद हसन]] | successor = [[नाहिद इस्लाम]] (सलाहकार के रूप में) | office1 = [[Member of Parliament (Bangladesh)|संसद के सदस्य]] | constituency1 = [[ढाका-17]] | termstart1 = 13 जुलाई 2023 | termend1 = 6 अगस्त 2024 | predecessor1 = [[अकबर हुसैन पठान फारूक]] | successor1 = [[तारिक रहमान]] | birth_date = {{birth date and age|1973|5|02|df=yes}} | birth_place = [[राजशाही]], [[बांग्लादेश]] | occupation = राजनीतिज्ञ, शिक्षाविद | party = [[बांग्लादेश अवामी लीग]] | spouse = {{ubl|{{marriage|शर्मिन मस्तरी|2016}}|{{marriage|[[शोमी कैसर]]|24 July 2008|2015|end=div}}}} | alma_mater = [[ओक्लाहोमा स्टेट यूनिवर्सिटी]] [[प्रेयरी व्यू ए एंड एम विश्वविद्यालय]] }} '''मुहम्मद अली अराफ़ात''' (जन्म 2 मई 1973) एक बांग्लादेशी राजनेता और [[बांग्लादेश अवामी लीग]] से संबद्ध अकादमिक हैं।<ref name="dt11Jan2024">{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/336518/mohammad-a-arafat-made-state-minister-for|title=M Arafat: From a teacher to state minister|date=2024-01-11|work=Dhaka Tribune|access-date=2024-02-18}}</ref> उन्होंने सूचना और प्रसारण मंत्रालय के [[राज्य मंत्री]] के रूप में और 2023-2024 में ढाका-17 निर्वाचन क्षेत्र के लिए [[बांग्लादेश की संसद|जातीय संसद]] के सदस्य के रूप में कार्य किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/election-2024/winner|title=Winner|date=2024-01-06|work=The Daily Star|access-date=2024-08-29|language=en}}</ref> 5 अगस्त 2024 को शेख हसीना के इस्तीफे के बाद, उन्होंने बांग्लादेश छोड़ दिया और तब से स्व-[[निर्वासन]] में रह रहे हैं। अक्टूबर 2024 में, बांग्लादेश के अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायाधिकरण ने 2024 कोटा सुधार [[बांग्लादेश में कोटा सुधार आंदोलन 2024|आंदोलन]] के दौरान कथित अपराधों पर उसके खिलाफ गिरफ्तारी वारंट जारी किया, और संभावित रेड नोटिस के लिए [[इण्टरपोल|इंटरपोल]] की सहायता मांगी।<ref>{{Cite news|url=https://images.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/crimes-against-humanity-genocide-arrest-warrants-hasina-45-others-3730126|title=Crimes against humanity, genocide: Arrest warrants for Hasina, 45 others|date=2024-10-18|work=The Daily Star|access-date=9 May 2025}}</ref><ref name="jn10Apr2025">{{Cite news|url=https://www.jagonews24.com/en/politics/news/81811?|title=Bangladesh requests Interpol to issue red notice on Quader, 9 others|date=2025-04-10|work=Jagonews|access-date=9 May 2025}}</ref><ref name="ds11Apr2025">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/ict-seeks-interpol-red-notices-9-ex-ministers-3868091?|title=ICT seeks Interpol red notices for 9 ex-ministers|date=2025-04-11|work=The Daily Star|access-date=9 May 2025}}</ref> हालाँकि, उन्होंने न्यायाधिकरण को 'राजनीतिक शो ट्रायल' कहा।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2025/aug/02/she-should-answer-for-what-she-did-trial-of-ex-bangladeshi-leader-sheikh-hasina-begins|title='She should answer for what she did': trial of ex-Bangladeshi leader Sheikh Hasina begins|last=Ellis-Petersen|first=Hannah|date=2025-08-02|work=The Guardian|access-date=2026-04-05|last2=Ahmed|first2=Redwan|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2025/12/sheikh-hasinas-spokesperson-mohammad-ali-arafat-on-the-icts-legally-void-sentence/|title=Sheikh Hasina's Spokesperson Mohammad Ali Arafat on the ICT's 'Legally Void' Sentence|website=thediplomat.com|language=en-US|access-date=2026-04-05}}</ref> == करियर == अराफात का जन्म 2 मई 1973 को राजशाही में हबीबुन निसा और मोहम्मद सेताब उद्दीन के घर हुआ था।<ref>{{Cite web|url=https://moi.gov.bd/site/office_head/c6be1c85-0cca-4ca6-9d79-a8011138a718/Details|title=Honorable State Minister|website=moi.gov.bd|access-date=6 March 2024}}</ref><ref name="suchinta">{{Cite web|url=https://suchintafoundation.org/chairperson/|title=Chairperson|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206082139/https://suchintafoundation.org/chairperson/|archive-date=2023-02-06|access-date=3 January 2023}}</ref> अराफात एक सिंडिकेट सदस्य और कनाडा विश्वविद्यालय बांग्लादेश के न्यासी मंडल के मुख्य सलाहकार हैं।<ref name="suchinta">{{Cite web|url=https://suchintafoundation.org/chairperson/|title=Chairperson|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206082139/https://suchintafoundation.org/chairperson/|archive-date=2023-02-06|access-date=3 January 2023}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20230206082139/https://suchintafoundation.org/chairperson/ "Chairperson"]. Archived from [https://suchintafoundation.org/chairperson/ the original] on 6 February 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 January</span> 2023</span>.</cite></ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cub.edu.bd/Syndicate.php|title=Introducing Canadian University of Bangladesh|website=Canadian University of Bangladesh|language=en-GB|access-date=3 January 2023}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://bdnews24.com/bangladesh/canadian-university-gets-rajuks-purbachal-plot-in-breach-of-rules|title=Canadian University gets Rajuk's Purbachal plot 'in breach of rules'|last=Masum|first=Obaidur|work=bdnews24.com|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> प्रेयरी व्यू में टेक्सास ए एंड एम विश्वविद्यालय और ओक्लाहोमा स्टेट विश्वविद्यालय से अध्ययन किया। एम अराफात ने प्रेयरी व्यू में टेक्सास ए एंड एम विश्वविद्यालय और ओक्लाहोमा स्टेट यूनिवर्सिटी से उन्नत व्यवसाय की डिग्री प्राप्त की है।<ref name="dt11Jan2024">{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/336518/mohammad-a-arafat-made-state-minister-for|title=M Arafat: From a teacher to state minister|date=2024-01-11|work=Dhaka Tribune|access-date=2024-02-18}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.dhakatribune.com/bangladesh/336518/mohammad-a-arafat-made-state-minister-for "M Arafat: From a teacher to state minister"]. ''Dhaka Tribune''. 11 January 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 February</span> 2024</span>.</cite></ref> वह सुचिंता फाउंडेशन के संस्थापक हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/southasiasource/the-international-community-must-see-the-bangladesh-of-2022/|title=The international community must see the Bangladesh of 2022|date=12 September 2022|website=Atlantic Council|language=en-US|access-date=3 January 2023}}</ref> उन्होंने उत्तरी ढाका के महापौर चुनाव के लिए अनीसुल हक का समर्थन किया।<ref>{{Cite news|url=https://archive.dhakatribune.com/uncategorized/2015/04/27/the-better-candidate|title=The better candidate|date=27 April 2015|work=Dhaka Tribune|access-date=3 January 2023}}</ref> अराफात ने भारत के साथ मजबूत संबंधों और माल के परिवहन की अनुमति देने का आह्वान किया है।<ref>{{Cite news|url=https://asiatimes.com/2020/08/india-bids-to-head-off-china-in-bangladesh/|title=India bids to head off China in Bangladesh|last=Sharma|first=Sumit|date=17 August 2020|work=Asia Times|access-date=3 January 2023|language=en-US}}</ref> अराफात ने पूर्व वित्त मंत्री शाह ए. एम. एस. किबरिया के बेटे रेज़ा किबरिया को बांग्लादेश में मानवाधिकारों की स्थिति के बारे में संयुक्त राज्य अमेरिका में शिकायत करने के लिए देशद्रोही कहा।<ref name="bar15Feb2022">{{Cite news|url=https://barta24.com/details/national-en/154210/complainant-to-foreigners-is-a-traitor-reza-kibria-is-inexperienced-in-politics|title=Complainant to foreigners, is a traitor Reza Kibria is inexperienced in politics|date=15 February 2022|work=Barta24|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> उन्होंने रैपिड एक्शन बटालियन पर प्रतिबंध लगाने के लिए संयुक्त राज्य अमेरिका की आलोचना की और अवामी लीग सरकार के लिए कोई खतरा नहीं होने के रूप में गण अधिकार परिषद का वर्णन किया।<ref name="bar15Feb2022" /> अराफात को दिसंबर 2022 में [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] की केंद्रीय कार्य समिति का सदस्य बनाया गया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.risingbd.com/english/politics/news/92365|title=AL announces full-fledged central committee|work=Risingbd.com|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> सितंबर 2022 में, [[बांग्लादेश सरकार|बांग्लादेश की सरकार]] ने यह आरोप लगाते हुए कि इसके इस्लामी आतंकवादियों और [[बांग्लादेश जमात-ए-इस्लामी]] के साथ संबंध थे, मनारत अंतर्राष्ट्रीय विश्वविद्यालय के मौजूदा ट्रस्टी बोर्ड को ध्वस्त कर दिया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/youth/education/campus/news/govt-reconstitutes-trustee-board-over-militancy-links-3115061|title=Manarat University: Govt reconstitutes trustee board over 'militancy links'|last=Rahaman|first=Arafat|date=9 September 2022|work=The Daily Star|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> उत्तरी ढाका के मेयर और अवामी लीग के राजनेता अतीकुल इस्लाम को अध्यक्ष नियुक्त किया गया और अराफात को नव निर्मित ट्रस्टी बोर्ड का सदस्य नियुक्त किया गया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/youth/education/campus/news/atiqul-islam-made-chairman-manarat-intl-university-board-trustees-3114516|title=Atiqul Islam made chairman of Manarat Int'l University Board of Trustees|last=Rahaman|first=Arafat|date=8 September 2022|work=The Daily Star|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> अराफात ढाका स्थित गैर-लाभकारी सामाजिक-वकालत संगठन, सुचिंटा फाउंडेशन के अध्यक्ष हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/opinion/news/bangladesh-india-ties-are-not-zero-sum-game-1939865|title=Bangladesh-India ties are not a zero-sum game|work=The Daily Star|type=Opinion}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/webiners-and-interviwes/301861/we-see-no-challenges-as-the-stars-are-aligned-in|title='We see no challenges as the stars are aligned in favour of the Awami League'|work=Dhaka Tribune}}</ref> फाउंडेशन ने उद्यमिता विकास के माध्यम से बांग्लादेश में गरीबी उन्मूलन में व्यापक वकालत कार्य किया है। अराफात [[बांग्लादेश की संसद|जातीय संसद]] के दो बार के सदस्य हैं, जो ढाका-17 निर्वाचन क्षेत्र से क्रमशः 11 वीं और 12 वीं संसद में अवामी लीग के उम्मीदवार के रूप में 5 महीने के अंतराल में और दोनों बार प्रमुख विपक्षी दलों से बिना किसी प्रतिस्पर्धा के चुने गए।<ref>{{Cite news|url=https://en.somoynews.tv/news/2024-01-08/arafat-re-elected-from-dhaka-17|title=Arafat elected from Dhaka-17 within 5 months without any visible competition|work=Somoy News}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/elections/news/arafat-wins-dhaka-17-election-3371566|title=Arafat wins Dhaka-17 by-election|date=2023-07-17|work=The Daily Star}}</ref> वह अवामी लीग की केंद्रीय कार्य समिति के सदस्य भी हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/politics/301775/arafat-tarana-new-faces-in-awami-league-central|title=Arafat, Tarana new faces in Awami League central committee}}</ref> उन्होंने अबू सैयद की शूटिंग पर चिंताओं को स्वीकार किया, इसे संभवतः गैरकानूनी बताया, और कहा कि घटना की जांच के लिए एक स्वतंत्र न्यायिक समिति का गठन किया गया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/govt-will-launch-new-international-standard-investigation-abu-sayeeds-killing-arafat|title=Govt will launch new, international standard investigation into Abu Sayeed's killing: Arafat}}</ref> उन्होंने कोटा सुधार आंदोलन के दौरान हुई हिंसा की पारदर्शी जांच के लिए अपनी सरकार की प्रतिबद्धता की भी पुष्टि की।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/articles/c720lzejzwpo|title=Videos reveal brutality that left scores dead in Bangladesh protests}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/govt-determined-conduct-thorough-probe-violence-arafat-906621|title=Govt determined to conduct thorough probe into violence: Arafat}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/students-engage-terrorist-activities-associating-bnp-jamaat-arafat-909751|title=Govt wants to resolve crisis peacefully through talks: Arafat}}</ref> == विवाद == जुलाई 2024 में [[बांग्लादेश में कोटा सुधार आंदोलन 2024|बांग्लादेश कोटा सुधार आंदोलन]] के दौरान तत्कालीन सूचना और प्रसारण राज्य मंत्री मोहम्मद अली अराफात ने बांग्लादेश सैटेलाइट कंपनी लिमिटेड (बीएससीएल) के अध्यक्ष डॉ. शाहजहां महमूद को चार निजी टीवी चैनलों-देश टीवी, चैनल 24, एनटीवी और बांग्ला विशन के प्रसारण को अस्थायी रूप से निलंबित करने का निर्देश दिया। [[बांग्लादेश में कोटा सुधार आंदोलन 2024|2024 बांग्लादेश कोटा सुधार आंदोलन]] के दौरान राष्ट्रव्यापी इंटरनेट शटडाउन के बारे में, अराफात ने कहा, "देश को अलग करने के लिए डेटा सेंटर को आग लगा दी।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/politics/352547/arafat-miscreants-torched-data-centre-to-detach|title=Arafat: Miscreants torched Data Centre to detach country|work=Dhaka Tribune|access-date=2025-03-06|language=en}}</ref> बाद में एक जांच रिपोर्ट में यह पता चला कि शटडाउन सरकार द्वारा लागू किया गया था और अराफात ने डेटा सेंटर की आग को इंटरनेट शटडाउन से गलत तरीके से जोड़कर राष्ट्र को गुमराह किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/business/news/data-centre-fire-had-no-connection-internet-shutdown-probe-report-3676256|title=Data centre fire had no connection with internet shutdown: probe report|date=2024-08-13|work=The Daily Star|access-date=2025-03-06|language=en}}</ref> 2024 के असहयोग आंदोलन और शेख हसीना के नेतृत्व वाली अवामी लीग सरकार के पतन के बाद, 12वीं जातीय संसद को 6 अगस्त 2024 को भंग कर दिया गया था-मोहम्मद ने जातीय संसद में अपनी सदस्यता और अपने मंत्री पद दोनों को खो दिया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/president-dissolves-parliament-3670721|title=President dissolves parliament|date=2024-08-06|work=The Daily Star|access-date=2025-03-03|language=en}}</ref> 12 अगस्त को, बांग्लादेश वित्तीय खुफिया इकाई ने सभी बैंकों को अराफात और उनकी पत्नी शर्मिन मस्ट्री के खातों को फ्रीज करने का आदेश दिया।<ref name="freeze">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/business/news/banks-asked-freeze-accounts-arafat-his-wife-3675446|title=Banks asked to freeze accounts of Arafat, his wife|date=2024-08-12|work=The Daily Star|access-date=2024-08-13|language=en}}</ref> अराफात का नाम एक याचिका में लिया गया है जो बांग्लादेशी अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायाधिकरण में नरसंहार और मानवता के खिलाफ अपराधों की जांच की मांग करती है।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/354726/sheikh-hasina-ministers-top-cops-sued-for|title=Sheikh Hasina, ministers, top cops sued for genocide and crimes against humanity|date=14 Aug 2024}}</ref> अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायाधिकरण ने उसके लिए गिरफ्तारी वारंट जारी किया है।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/crimes-against-humanity-genocide-arrest-warrants-hasina-45-others-3730126|title=Crimes against humanity, genocide: Arrest warrants for Hasina, 45 others|date=2024-10-18|work=The Daily Star|access-date=2025-03-02|language=en}}</ref> 10 अप्रैल, 2025 को, अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायाधिकरण के मुख्य अभियोजक ने अराफात सहित कई आरोपियों के लिए उनकी गिरफ्तारी और संभावित प्रत्यर्पण में सहायता के लिए इंटरपोल रेड नोटिस का अनुरोध किया।<ref name="jn10Apr2025">{{Cite news|url=https://www.jagonews24.com/en/politics/news/81811?|title=Bangladesh requests Interpol to issue red notice on Quader, 9 others|date=2025-04-10|work=Jagonews|access-date=9 May 2025}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.jagonews24.com/en/politics/news/81811? "Bangladesh requests Interpol to issue red notice on Quader, 9 others"]. ''Jagonews''. 10 April 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">9 May</span> 2025</span>.</cite></ref><ref name="ds11Apr2025">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/ict-seeks-interpol-red-notices-9-ex-ministers-3868091?|title=ICT seeks Interpol red notices for 9 ex-ministers|date=2025-04-11|work=The Daily Star|access-date=9 May 2025}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/ict-seeks-interpol-red-notices-9-ex-ministers-3868091? "ICT seeks Interpol red notices for 9 ex-ministers"]. ''The Daily Star''. 11 April 2025<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">9 May</span> 2025</span>.</cite></ref> ''द गुरडियन'' के जवाब में, उन्होंने न्यायाधिकरण को एक "राजनीतिक शो ट्रायल" के रूप में वर्णित किया, यह कहते हुए कि [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] अपने नेतृत्व के खिलाफ "राजनीति से प्रेरित आरोपों को स्पष्ट रूप से खारिज करती है" और अंतर्राष्ट्रीय समुदाय से न्यायाधिकरण को राजनीतिक विरोध को अपराधी बनाने के लिए एक उपकरण के रूप में देखने का आग्रह करती है।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2025/aug/02/she-should-answer-for-what-she-did-trial-of-ex-bangladeshi-leader-sheikh-hasina-begins|title='She should answer for what she did': trial of ex-Bangladeshi leader Sheikh Hasina begins|last=Ellis-Petersen|first=Hannah|date=2025-08-02|work=The Guardian|access-date=2026-04-05|last2=Ahmed|first2=Redwan|language=en-GB|issn=0261-3077}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFEllis-PetersenAhmed2025">Ellis-Petersen, Hannah; Ahmed, Redwan (2 August 2025). [https://www.theguardian.com/world/2025/aug/02/she-should-answer-for-what-she-did-trial-of-ex-bangladeshi-leader-sheikh-hasina-begins "'She should answer for what she did': trial of ex-Bangladeshi leader Sheikh Hasina begins"]. ''The Guardian''. [[अन्तर्राष्ट्रीय मानक क्रम संख्या|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0261-3077 0261-3077]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 April</span> 2026</span>.</cite></ref> [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] का प्रतिनिधित्व करने वाले अराफात ने 2024 के चुनावों का बचाव करते हुए कहा कि उन्हें आयोजित करना एक संवैधानिक आवश्यकता थी और तर्क दिया कि [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] का चुनावों में धांधली करने का कोई उद्देश्य नहीं था, विशेष रूप से मुख्य विपक्ष के बहिष्कार को देखते हुए। उन्होंने स्वीकार किया कि [[बांग्लादेश नेशनलिस्ट पार्टी|बांग्लादेश नेशनलिस्ट पार्टी (बीएनपी)]] की भागीदारी के बिना चुनाव पूरा नहीं हो सकता है।<ref>{{Cite news|url=https://thedailystar.net/opinion/views/news/misinformation-and-disinformation-threat-democracy-bangladesh-3540106|title=Misinformation and disinformation: A threat to democracy in Bangladesh|date=2024-02-09|work=The Daily Star|access-date=2025-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240920152346/https://www.thedailystar.net/opinion/views/news/misinformation-and-disinformation-threat-democracy-bangladesh-3540106|archive-date=2024-09-20|language=en}}</ref> उन्होंने कम आधिकारिक मतदाता मतदान के आंकड़ों को विदेशों में रहने वाले मतदाताओं या अपनी चुनावी जानकारी को अपडेट किए बिना आंतरिक रूप से प्रवास करने जैसे कारकों के लिए भी जिम्मेदार ठहराया।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/dhaka/337936/arafat-assures-of-resolving-civic-problems-of|title=Arafat assures of resolving civic problems of Dhaka-17 constituency|work=Dhaka Tribune|access-date=2025-05-09|language=en}}</ref> == निजी जीवन == अराफात ने 24 जुलाई 2008 को अभिनेत्री और शाहिदुल्लाह कैसर और पन्ना कैसर की बेटी शोमी कैसर से शादी की।<ref>{{Cite news|url=http://www.ittefaq.com.bd/index.php?ref=MjBfMDFfMTBfMTNfNF80NF8xXzEwMDQ3|date=10 January 2013|work=[[The Daily Ittefaq]]|access-date=20 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180830073836/http://archive.ittefaq.com.bd/index.php?ref=MjBfMDFfMTBfMTNfNF80NF8xXzEwMDQ3|archive-date=30 August 2018|language=bn|script-title=bn:জন্মদিন : শমী কায়সার :: দৈনিক ইত্তেফাক|trans-title=Birthday: Shami Kaiser}}</ref><ref name="panna">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-114609|title=Shomi and Panna Kaiser on "Eki Brintey" tonight|date=19 November 2009|work=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]}}</ref> 2015 में उनका तलाक हो गया <ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/arts-entertainment/news/new-chapter-begins-shomi-kaiser-1975525|title=A new chapter begins for Shomi Kaiser|date=10 October 2020|work=The Daily Star|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newagebd.net/article/118600/shomi-kaiser-ties-the-knot-with-reza-ameen|title=Shomi Kaiser ties the knot with Reza Ameen|work=New Age|access-date=3 January 2023|language=en}}</ref> बाद में उन्होंने शर्मिन मस्टरी से शादी की।<ref name="freeze">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/business/news/banks-asked-freeze-accounts-arafat-his-wife-3675446|title=Banks asked to freeze accounts of Arafat, his wife|date=2024-08-12|work=The Daily Star|access-date=2024-08-13|language=en}}</ref> == संदर्भ == <references /> {{Reflist}} [[श्रेणी:1973 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] [[श्रेणी:बांग्लादेश के लोग]] a4q34gawfv7wlnqlpculmf6e92nijq6 सदस्य वार्ता:Gsmeenajnu 3 1610930 6537846 2026-04-09T00:00:39Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6537846 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Gsmeenajnu}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 9 अप्रैल 2026 (UTC) b136594xpzqq70r241guzk48vxyxjbo सदस्य वार्ता:HHZy7 3 1610931 6537847 2026-04-09T00:00:49Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6537847 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=HHZy7}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 9 अप्रैल 2026 (UTC) hvelzmrms1qebkaaqej8z525mietaf4 6538008 6537847 2026-04-09T10:32:58Z AMAN KUMAR 911487 सावधानी बरतें: अरचनात्मक संपादन [[:लोक देवता]] पर. 6538008 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=HHZy7}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 9 अप्रैल 2026 (UTC) == अप्रैल 2026 == [[File:Information orange.svg|25px|alt=Information icon]] कृपया विकिपीडिया पर अरचनात्मक संपादन करने से बचें, जैसा कि आपने [[:लोक देवता]] पर किया है। आपके संपादन [[विकिपीडिया:बर्बरता|बर्बरता]] प्रतीत होते हैं और [[सहायता:प्रत्यावर्तन|पूर्ववत]] कर दिए गए, या हटा दिए गए हैं। अगर आप परीक्षण करना चाहते हैं, तो कृपया [[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का प्रयोग करें। [[विकिपीडिया:प्रबन्धक|प्रबन्धक]] बार-बार बर्बरता करने वाले सदस्यों को [[विकिपीडिया:निषेध नियमावली|अवरोधित]] करने की क्षमता रखते हैं। धन्यवाद।<!-- Template:uw-vandalism2 --> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:32, 9 अप्रैल 2026 (UTC) mk8nzbtk1er0p57auuoc1sqbzmjxgwh 6538029 6538008 2026-04-09T10:54:23Z AMAN KUMAR 911487 चेतावनी: बर्बरता [[:लोक देवता]] पर. 6538029 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=HHZy7}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 9 अप्रैल 2026 (UTC) == अप्रैल 2026 == [[File:Information orange.svg|25px|alt=Information icon]] कृपया विकिपीडिया पर अरचनात्मक संपादन करने से बचें, जैसा कि आपने [[:लोक देवता]] पर किया है। आपके संपादन [[विकिपीडिया:बर्बरता|बर्बरता]] प्रतीत होते हैं और [[सहायता:प्रत्यावर्तन|पूर्ववत]] कर दिए गए, या हटा दिए गए हैं। अगर आप परीक्षण करना चाहते हैं, तो कृपया [[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का प्रयोग करें। [[विकिपीडिया:प्रबन्धक|प्रबन्धक]] बार-बार बर्बरता करने वाले सदस्यों को [[विकिपीडिया:निषेध नियमावली|अवरोधित]] करने की क्षमता रखते हैं। धन्यवाद।<!-- Template:uw-vandalism2 --> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:32, 9 अप्रैल 2026 (UTC) [[File:Nuvola apps important.svg|25px|alt=|link=]] कृपया [[विकिपीडिया:विघटनकारी सम्पादन|विघटनकारी संपादन]] करना बंद करें। अगर आप विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:बर्बरता|बर्बरता]] करना जारी रखते हैं, जैसा कि आपने [[:लोक देवता]] पर किया है, तो आपको [[विकिपीडिया:निषेध नियमावली|संपादन करने से अवरोधित]] किया जा सकता है। <!-- Template:uw-vandalism3 --> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:54, 9 अप्रैल 2026 (UTC) 0b9x67dpttnm5u7qbym47h9k6jztojd 6538038 6538029 2026-04-09T11:17:06Z AMAN KUMAR 911487 अंतिम चेतावनी: बर्बरता [[:लोक देवता]] पर. 6538038 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=HHZy7}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 9 अप्रैल 2026 (UTC) == अप्रैल 2026 == [[File:Information orange.svg|25px|alt=Information icon]] कृपया विकिपीडिया पर अरचनात्मक संपादन करने से बचें, जैसा कि आपने [[:लोक देवता]] पर किया है। आपके संपादन [[विकिपीडिया:बर्बरता|बर्बरता]] प्रतीत होते हैं और [[सहायता:प्रत्यावर्तन|पूर्ववत]] कर दिए गए, या हटा दिए गए हैं। अगर आप परीक्षण करना चाहते हैं, तो कृपया [[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का प्रयोग करें। [[विकिपीडिया:प्रबन्धक|प्रबन्धक]] बार-बार बर्बरता करने वाले सदस्यों को [[विकिपीडिया:निषेध नियमावली|अवरोधित]] करने की क्षमता रखते हैं। धन्यवाद।<!-- Template:uw-vandalism2 --> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:32, 9 अप्रैल 2026 (UTC) [[File:Nuvola apps important.svg|25px|alt=|link=]] कृपया [[विकिपीडिया:विघटनकारी सम्पादन|विघटनकारी संपादन]] करना बंद करें। अगर आप विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:बर्बरता|बर्बरता]] करना जारी रखते हैं, जैसा कि आपने [[:लोक देवता]] पर किया है, तो आपको [[विकिपीडिया:निषेध नियमावली|संपादन करने से अवरोधित]] किया जा सकता है। <!-- Template:uw-vandalism3 --> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:54, 9 अप्रैल 2026 (UTC) [[Image:Stop hand nuvola.svg|30px|alt=|link=]] यह आपकी '''अंतिम चेतावनी''' है; अगली बार आपके द्वारा विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:बर्बरता|बर्बरता]] करने पर, जैसा कि आपने [[:लोक देवता]] पृष्ठ पर किया है, आपको बिना किसी सूचना के '''[[विकिपीडिया:निषेध नियमावली|संपादन करने से अवरोधित]] किया जा सकता है'''।<!-- Template:uw-vandalism4 --> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:17, 9 अप्रैल 2026 (UTC) l4m6gd6nz6glnrq6fomwzqkaallw6xb 6538042 6538038 2026-04-09T11:19:48Z HHZy7 919370 सामग्री को "Xx" में बदला 6538042 wikitext text/x-wiki Xx bem9n2as68avw34a5hbb7rde6f3rg8l 6538057 6538042 2026-04-09T11:44:36Z DreamRimmer 651050 [[Special:Contributions/HHZy7|HHZy7]] ([[User talk:HHZy7|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6538038 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=HHZy7}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 9 अप्रैल 2026 (UTC) == अप्रैल 2026 == [[File:Information orange.svg|25px|alt=Information icon]] कृपया विकिपीडिया पर अरचनात्मक संपादन करने से बचें, जैसा कि आपने [[:लोक देवता]] पर किया है। आपके संपादन [[विकिपीडिया:बर्बरता|बर्बरता]] प्रतीत होते हैं और [[सहायता:प्रत्यावर्तन|पूर्ववत]] कर दिए गए, या हटा दिए गए हैं। अगर आप परीक्षण करना चाहते हैं, तो कृपया [[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का प्रयोग करें। [[विकिपीडिया:प्रबन्धक|प्रबन्धक]] बार-बार बर्बरता करने वाले सदस्यों को [[विकिपीडिया:निषेध नियमावली|अवरोधित]] करने की क्षमता रखते हैं। धन्यवाद।<!-- Template:uw-vandalism2 --> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:32, 9 अप्रैल 2026 (UTC) [[File:Nuvola apps important.svg|25px|alt=|link=]] कृपया [[विकिपीडिया:विघटनकारी सम्पादन|विघटनकारी संपादन]] करना बंद करें। अगर आप विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:बर्बरता|बर्बरता]] करना जारी रखते हैं, जैसा कि आपने [[:लोक देवता]] पर किया है, तो आपको [[विकिपीडिया:निषेध नियमावली|संपादन करने से अवरोधित]] किया जा सकता है। <!-- Template:uw-vandalism3 --> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:54, 9 अप्रैल 2026 (UTC) [[Image:Stop hand nuvola.svg|30px|alt=|link=]] यह आपकी '''अंतिम चेतावनी''' है; अगली बार आपके द्वारा विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:बर्बरता|बर्बरता]] करने पर, जैसा कि आपने [[:लोक देवता]] पृष्ठ पर किया है, आपको बिना किसी सूचना के '''[[विकिपीडिया:निषेध नियमावली|संपादन करने से अवरोधित]] किया जा सकता है'''।<!-- Template:uw-vandalism4 --> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:17, 9 अप्रैल 2026 (UTC) l4m6gd6nz6glnrq6fomwzqkaallw6xb सदस्य वार्ता:Arun pradhan 1 3 1610932 6537848 2026-04-09T00:00:59Z Sanjeev bot 127039 स्वागत संदेश जोड़ा 6537848 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|name=Arun pradhan 1}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 9 अप्रैल 2026 (UTC) gwn9q6lac42pnv38dvxw53uh1ldfnhx सदस्य वार्ता:AstroMageYT 3 1610933 6537856 2026-04-09T02:41:41Z Mfield 881963 Mfield ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:AstroMageYT]] को [[सदस्य वार्ता:Weon-experimental]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/AstroMageYT|AstroMageYT]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Weon-experimental|Weon-experimental]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 6537856 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[सदस्य वार्ता:Weon-experimental]] hu8su3pyh5yyy8ee1hf6ypmtr2ud35u अनुवाद आलोचना 0 1610935 6537901 2026-04-09T05:30:39Z Gsmeenajnu 919353 नया पृष्‍ठ बनाया। यह अनुवाद अध्‍ययन की एक महत्‍वपूर्ण अवधारणा है। 6537901 wikitext text/x-wiki अनुवाद आलोचना अनूदित कार्यों के विभिन्न पहलुओं का व्यवस्थित अध्ययन, मूल्‍यांकन और व्‍याख्‍या है।<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20131227142628/http://www.sid.ir/en/ViewPaper.asp?ID=44700&varStr=3.14159265358979;TAQIYEH%20M.H.;TRANSLATION%20STUDIES;Fall%202005;3;11;53;61|title=}}</ref> यह एक [[अंतर्विषयकता|अंतरअनुशासनात्‍मक]] शैक्षणिक क्षेत्र है जो साहित्यिक आलोचना और [[अनुवाद अध्ययन|अनुवाद सिद्धांत]] से निकटता से संबंधित है। इसमें छात्र अनुवाद और प्रकाशित अनुवाद की समीक्षा शामिल है। al8nen100naphm9cchlfqkl84ral8qm रूस के सम्राट 0 1610936 6537907 2026-04-09T05:46:57Z Российская Империя1 919521 नया पृष्ठ: === रूसी साम्राज्य का विस्तार === {{रूसी सम्राट timeline}} [[ईवाँ तृतीय|इवान तृतीय]], जिसे 'महान' की उपाधि से भी संबोधित किया जाता है, ने रूसी साम्राज्य का विस्तार यूरोप में किया। सबसे पहले उसने ... 6537907 wikitext text/x-wiki === रूसी साम्राज्य का विस्तार === {{रूसी सम्राट timeline}} [[ईवाँ तृतीय|इवान तृतीय]], जिसे 'महान' की उपाधि से भी संबोधित किया जाता है, ने रूसी साम्राज्य का विस्तार यूरोप में किया। सबसे पहले उसने [[लिथुआनिया]] के शासक को हराया और अंततः उसका साम्राज्य तीन गुना फैल गया। इसके बाद इवान चतुर्थ आया जिसे 'इवान भयंकर' कहकर भी याद करते हैं। उसने सामंतों के खिलाफ़ सख़्ती दिखाई और जो लोग उसके खिलाफ होते उसे मार भी दिया गया। इवान चतुर्थ के बाद आराजकता का माहौल रहा। उसके बेटा संतानहीन मर गया और कई वर्षों तक सत्ता अनेक हाथो में जाती रही। इसके बाद [[मिखाइल रोमानोव]] को शासक बनाया गया। रोमानोव के वंश ने अगले ३०० सालों तक रूस पर राज्य किया। १६१३ में रोमानोव के शासक बनने के बाद सत्ता में स्थिरता तो आई पर पश्चिमी यूरोप में हुए औद्योगिक क्रांति तथा वैज्ञानिक खोजों की वजह से रूस फिर भी पिछड़ा हुआ रहा। इसके बाद पीटर के शासनकाल में इसमें सुधार आया। पीटर ने पश्चिमी यूरोप का दौरा छद्मवेष में किया और इस तरह यूरोप की प्रगति पर निगाह डालता रहा। इस क्रम में, कहा जाता है कि, उसने एक बार [[नीदरलैण्ड|हॉलैंड]] की किसी जहाज कंपनी में बढ़ई का काम भी किया। लौटने के बाद पीटर ने भी रूस का आधुनिकीकरण आरंभ किया। पीटर ने सैन्य सुधार, वेष-भूषा सुधार तथा कैलेंडर में सुधार करवाए। उसने स्वेड लोगों को हराकर [[बाल्टिक सागर]] के पत्तनों पर अधिपत्य जमाया और इस तरह व्यापार के नए अवसर मिले। साम्राज्य को जीर्णता से उबारने के लिए उसने १७०३ में साम्राज्य की नई राजधानी का निर्माण कराया जिसे आज [[सेंट पीटर्सबर्ग]] कहते हैं। पीटर की मृत्यु के ४० साल बाद कैथरीन को गद्दी मिली जो जर्मन मूल की थी। उसने पीटर के पोते से शादी की थी। उसने रूसी साम्राज्य तथा इतिहास में एक नया अध्याय जोड़ा। कैथरीन के समय के सेनाध्यक्ष अलेक्ज़ेंडर सुवोरोव ने एक भी युद्ध न हारने का कीर्तिमान बनाया और १७९९ में इटली में नेपोलियन की फ्रेंच सेना के साथ हुए मुकाबिले के बाद वापस आने में कामयाबी दिखाई। [[चित्र:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|left|thumb|240px|नेपोलियन की रूस से वापसी - इस युद्ध ने नेपोलियन के विजय अभियान पर आघात किया था ]] परन्तु [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियन]] १८१२ में रूस पर आक्रमण करने दुबारा आया। उसने [[मास्को|मॉस्को]] की घेराबंदी कर रूसी साम्राज्य पर समर्पण का दबाब डाला। पर ग्रामीण गुरिल्ला युद्ध और इस समय अत्यधिक ठंड की वजह से फ्रासिसी सेना को बहुत कठिनाइयों का सामना करना पड़ा और अंततः नेपोलियन की हार हुई। इस युद्ध ने [[लेव तोलस्तोय|लियो तोलस्तोय]] कए विश्व-प्रसिद्ध उपन्यास को जन्म दिया जिसका नाम था - [[युद्ध और शान्ति|युद्ध और शांति]]। == औद्योगीकरण और साम्यवाद == जब [[निकोलस द्वितीय]] सत्ता में आया (1914)। मास्को के आसपास पड़ने वाले क्षेत्रों के अलावा आज का फिनलैंड , लातविया , लिथुआनिया , एस्तोनिया तथा पौलैंड , यूक्रऐन व बेलारूस के कुछ हिस्से रूसी साम्राज्य के अंग थे। तब तक रूस का औद्योगीकरण एक नए [[सामाजिक वर्ग]] को जन्म दे चुका था - मजदूर संघ। उद्योगों के मजदूरों के संघ संगठित होने लगे थे। 1903में रूसी जनतांत्रिक श्रमिक दल के दो टुकड़े हुए - [[बोल्शेविक]] (शाब्दिक अर्थ - बहुमती) और मेन्शेविक (अल्पमती)। ये क्रांति चाहते थे। 1904-5 में देश की पूर्वी सेना को [[जापान]] के हाथों करारी हार का मुँह देखना पड़ा था। 1904 में [[सेंट पीटर्सबर्ग़]] में आयोजित एक शातिपूर्ण प्रदर्शन रैली पर सेना ने गोली बरसाई जिसमें सैकड़ों मारे गए और कई घायल हो गए। ऐसी घटनाओं से जनता में प्रशासन के ख़िलाफ़ रोष और भी बढ़ा। इन्ही कारणों से प्रेरित होकर 1904 में एक क्रांति हुई जिसको उस समय दबा दिया गया। आंदोलन तो दब गया लेकिन ज़ार निकोलस द्वितीय को कई सुधार करने पड़े, इनमें सबसे महत्वपूर्ण था - रूसी संसद ड्यूमा का गठन। रूसी भाषा में डोमा का अर्थ घर या सदन होता है। === प्रथम विश्वयुद्ध === [[पहला विश्व युद्ध|प्रथम विश्वयुद्ध]] की शुरुआत यूरोप में 1914 में हुई। सेंट पीटर्सबर्ग़ का नाम बदलकर पेत्रोग्राद कर दिया गया था। कारण ये था कि पुराना नाम जर्मन लगता था जबकि पेत्रोग्राद पूर्णरूपेण रूसी था - इससे देशभक्ति लाने का अंदेशा था। लेकिन सैन्य विफलताओं तथा खाद्य साधनों की कमी की वजह से मजदूरों तथा सैनिकों में असंतोष फैल गया। फरवरी 1917 में पेत्रोग्राद में विद्रोह हुए जिसके फलस्वरूप ज़ार निकोलस द्वितीय का अपहरण कर लिया गया। इस घटना के साथ ही रूस में पिछले ३०० सालों से चले आ रहे साम्राज्य का अन्त हुआ और साम्यवाद की नींव रख दी गई। हाँलांकि साम्यवादियों को सत्ताधिकार तुरंत नहीं मिला। रूस युद्ध से अलग हो चुका था। इधर निकोलस के परिवार को कैद कर रखा गया और 16-17 जुलाई 1918 की रात को उनकी हत्या कर दी गई। लगातार निराश हो चुकी रूसी जनता द्वारा बोल्शेविकों को समर्थन मिलने लगा था और इस समर्थन में उत्तरोत्तर वृद्धि हो रही थी। अपने नेता [[व्लादिमीर लेनिन]] के नेतृत्व में बोल्शेविकों में २५ अक्टूबर को सत्ता पर अधिकार कर लिया। इस घटना का विश्व इतिहास में बहुत महत्वपूर्ण स्थान है। यह विश्व में पहली बार किसी साम्यवादी शासन की स्थापना का क्षण था। इस घटना को [[अक्टूबर क्रांति]] के नाम से जाना जाता था। रूस में इस समय तक [[जूलियन कैलेंडर]] का इस्तेमाल होता था जो पुराना था और उसमें सूर्य की परिक्रमा करने में पृथ्वी के द्वारा लगाए गए दिनों का अंशात्मक हिसाब नहीं था। यूरोप के कई देश (जैसे इंग्लैंड) पहले से ही [[ग्रेगोरी कैलेंडर|ग्रेगोरियन कैलेंडर]] - जो आजकल प्रयुक्त होता है - का प्रयोग शुरु कर चुके थे। इस कैलेंडर में इस दोष का निवारण था: अब तक की गई इन ग़लतियो के एवज में वर्तमान तिथि में १३ दिन और जोड़ देना। इसको अपनाने के बाद २५ अक्टूबर (क्रांति का दिन) ७ नवम्बर को आने लगा। हाँलांकि इस घटना को अक्टूबर क्रांति कहते हैं पर इसे ७ नवम्बर को मनाया जाता है। रूस के युद्ध से अलग होने के कुछ ही दिनों बाद भयंकर अशांति का माहौल फैल गया। बोल्शेविकों को पेत्रोग्राद तथा मॉस्को में तो बहुत समर्थन मिला पर संपूर्ण देश के परिदृश्य में वे राजनैतिक रूप से बहुत अछूते थे। एक विद्वेषपूर्ण आतरिक युद्ध सी स्थिति पैदा हो गई। बोल्शेविकों द्वारा स्थापित लाल सेना तथा रूस की राजनैतिक तथा सैनिक संस्थाओं द्वारा गठित श्वेत सेना में संघर्ष छिड़ गया। इसके अलावे हरी सेना तथा काली सेना नाम के भी संगठन बने जो इन दोनों के ख़िलाफ़ थे। १९२२ में अंततः लाल सेना की विजय हुई। दिसंबर १९१७ में बोल्शेविकों ने अपनी राजनैतिक शक्ति बनाने के लिए एक नई पुलिस का गठन किया जिसका संक्षेप चेका () था। === लेनिन === लेनिन का जन्म २२ अप्रैल १८७० को सिम्बर्स्क में हुआ था। अपनी राजनैतिक गतिविधियों के कारण उन्हें कॉलेज से निकाल दिया गया। हाँलांकि उन्होंने एक बाहरी विद्यार्थी के रूप विधि की डिग्री हासिल की। उसके बाद वे सेंट पीटर्सबर्ग़ चले गए और वहाँ पर क्रांतिकारी गतिविधियों में शामिल होते रहे। उन्होंने कई उपनामों का इस्तेमाल किया जिसमें अंततः १९०१ में वे लेनिन का प्रयोग करने पर स्थिर हो गए। उन्हें साइबेरिया में निर्वासन भुगतना पड़ा। १९०७ के बाद इनको रूस में रहना असुरक्षित लगने लगा और इस कारण वे पश्चिमी यूरोप चले गए। [[स्विट्ज़रलैण्ड|स्विट्ज़रलैंड]] में बसे लेनिन को जर्मन मदद इस आशा के साथ मिली कि वो रूसी सैन्य प्रयासों को कमज़ोर करने में मदद करेंगे। इस घटना की वजह से उन्हें अक्सर एक जर्मन जासूस की नज़र से भी देखा गया। १९१८ में उनपर दो आत्मघाती हमले हुए। १९२४ में उनकी मृत्यु हो गई। इसके तीन दिन बाद ही पेत्रोग्राद का नाम बदल कर लेनिन ग्राद कर दिया गया। प्रेत्रोग्राद को पहले (और अब) सेंट पीटर्सबर्ग़ कहते थे। === स्तालिन === लेनिन की मृत्यु के बाद जोसेफ स्तालिन को सत्ता संघर्ष में विजय मिली। उसने दुनिया भर में साम्यवाद और तानाशाही का नया आयाम पेश किया। स्तालिन ने अपने सभी प्रतिद्वंदियों को या तो मरवा दिया या निर्वासित कर दिया। स्तालिन का जन्म आज के जॉर्जिया में १८७९ में हुआ था जो उसके जन्म के समय रूसी साम्राज्य का हिस्सा था। वो अपनी किशोरावस्था से कविताएँ लिखता था पर इस रूप में उसे अधिक सफलता नहीं मिली। सत्ता में आने तुरंत बाद उसने रूस को एक बिल्कुल नए प्रशासनिक स्वरूप में ले गया। उसने पंचवर्षीय योजनाओं की नींव डाली जो पहले से मौजूद आर्थिक योजना की जगह पर लाई गई थी। किसानों से उनकी जमीन लेकर उन्हें एक सम्मिलित खेत बनाया तथा उनमें काम करने वाले श्रमिकों को श्रम के अनुसार वेतन मिलता। इसी प्रकार उद्योगों में भी उत्पादन बढ़ाने की व्यवस्था की गई। जल्द ही रूस एक उपभोक्ता सामग्री बनाने वाले देश से एक भारी मशीनों को बनाने वाले देश के रूप में उभरा। कला और साहित्य को सरकार द्वारा नियंत्रित किया गया। धर्म पर भी लगाम लगाई गई और इसके तहत चर्चों को या तो बन्द किया गया या तोड़ा गया या उनका इस्तेमाल अन्य कार्यों में किया जाने लगा। १९३० के दशक में रूसी लोगों के जीवन में अनुशासन अभूतपूर्व रूप से लागू किया गया। निस्संदेह यह सभी लोगों द्वारा पसन्द नहीं किया गया। उद्योगों में अधिक मिहनत करने वाले मजदूरों को पुरस्कार और प्रोत्साहन मिले जिससे कि उत्पादन क्षमता में बढोतरी हुई। उसी समय स्ताखानोवित नामक पद बहुत लोकप्रिय हुआ। यह अलेक्सेई स्ताखनोव नामक एक मजदूर द्वारा छः घंटे से कम समय में १०२ टन कोयले के खनन का रिकार्ड बनाने के लिए प्रसिद्ध हुआ। इस व्यक्ति को उस साल के टाइम पत्रिका पर भी जगह मिली। इन प्रोत्साहनों के द्वारा मजदूरों में अधिक उत्पादन की होड़ लगी। जल्द ही रूस एक औद्योगिक देश के रूप में जाना जाने लगा। १९३४ के आसपास का रूसी जीवन वहाँ की संस्कृति पर एक अमिट छाप छोड़कर गया। सरकार द्वारा आशावाद, आधिक्य, साम्यवादी भावना, देशभक्ति जैसी भावनाओं को बढ़ावा दिया गया। p1u0jledccjd5587wux0iar7to89gsi 6537908 6537907 2026-04-09T05:48:42Z Российская Империя1 919521 /* स्तालिन */ 6537908 wikitext text/x-wiki === रूसी साम्राज्य का विस्तार === {{रूसी सम्राट timeline}} [[ईवाँ तृतीय|इवान तृतीय]], जिसे 'महान' की उपाधि से भी संबोधित किया जाता है, ने रूसी साम्राज्य का विस्तार यूरोप में किया। सबसे पहले उसने [[लिथुआनिया]] के शासक को हराया और अंततः उसका साम्राज्य तीन गुना फैल गया। इसके बाद इवान चतुर्थ आया जिसे 'इवान भयंकर' कहकर भी याद करते हैं। उसने सामंतों के खिलाफ़ सख़्ती दिखाई और जो लोग उसके खिलाफ होते उसे मार भी दिया गया। इवान चतुर्थ के बाद आराजकता का माहौल रहा। उसके बेटा संतानहीन मर गया और कई वर्षों तक सत्ता अनेक हाथो में जाती रही। इसके बाद [[मिखाइल रोमानोव]] को शासक बनाया गया। रोमानोव के वंश ने अगले ३०० सालों तक रूस पर राज्य किया। १६१३ में रोमानोव के शासक बनने के बाद सत्ता में स्थिरता तो आई पर पश्चिमी यूरोप में हुए औद्योगिक क्रांति तथा वैज्ञानिक खोजों की वजह से रूस फिर भी पिछड़ा हुआ रहा। इसके बाद पीटर के शासनकाल में इसमें सुधार आया। पीटर ने पश्चिमी यूरोप का दौरा छद्मवेष में किया और इस तरह यूरोप की प्रगति पर निगाह डालता रहा। इस क्रम में, कहा जाता है कि, उसने एक बार [[नीदरलैण्ड|हॉलैंड]] की किसी जहाज कंपनी में बढ़ई का काम भी किया। लौटने के बाद पीटर ने भी रूस का आधुनिकीकरण आरंभ किया। पीटर ने सैन्य सुधार, वेष-भूषा सुधार तथा कैलेंडर में सुधार करवाए। उसने स्वेड लोगों को हराकर [[बाल्टिक सागर]] के पत्तनों पर अधिपत्य जमाया और इस तरह व्यापार के नए अवसर मिले। साम्राज्य को जीर्णता से उबारने के लिए उसने १७०३ में साम्राज्य की नई राजधानी का निर्माण कराया जिसे आज [[सेंट पीटर्सबर्ग]] कहते हैं। पीटर की मृत्यु के ४० साल बाद कैथरीन को गद्दी मिली जो जर्मन मूल की थी। उसने पीटर के पोते से शादी की थी। उसने रूसी साम्राज्य तथा इतिहास में एक नया अध्याय जोड़ा। कैथरीन के समय के सेनाध्यक्ष अलेक्ज़ेंडर सुवोरोव ने एक भी युद्ध न हारने का कीर्तिमान बनाया और १७९९ में इटली में नेपोलियन की फ्रेंच सेना के साथ हुए मुकाबिले के बाद वापस आने में कामयाबी दिखाई। [[चित्र:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|left|thumb|240px|नेपोलियन की रूस से वापसी - इस युद्ध ने नेपोलियन के विजय अभियान पर आघात किया था ]] परन्तु [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियन]] १८१२ में रूस पर आक्रमण करने दुबारा आया। उसने [[मास्को|मॉस्को]] की घेराबंदी कर रूसी साम्राज्य पर समर्पण का दबाब डाला। पर ग्रामीण गुरिल्ला युद्ध और इस समय अत्यधिक ठंड की वजह से फ्रासिसी सेना को बहुत कठिनाइयों का सामना करना पड़ा और अंततः नेपोलियन की हार हुई। इस युद्ध ने [[लेव तोलस्तोय|लियो तोलस्तोय]] कए विश्व-प्रसिद्ध उपन्यास को जन्म दिया जिसका नाम था - [[युद्ध और शान्ति|युद्ध और शांति]]। == औद्योगीकरण और साम्यवाद == जब [[निकोलस द्वितीय]] सत्ता में आया (1914)। मास्को के आसपास पड़ने वाले क्षेत्रों के अलावा आज का फिनलैंड , लातविया , लिथुआनिया , एस्तोनिया तथा पौलैंड , यूक्रऐन व बेलारूस के कुछ हिस्से रूसी साम्राज्य के अंग थे। तब तक रूस का औद्योगीकरण एक नए [[सामाजिक वर्ग]] को जन्म दे चुका था - मजदूर संघ। उद्योगों के मजदूरों के संघ संगठित होने लगे थे। 1903में रूसी जनतांत्रिक श्रमिक दल के दो टुकड़े हुए - [[बोल्शेविक]] (शाब्दिक अर्थ - बहुमती) और मेन्शेविक (अल्पमती)। ये क्रांति चाहते थे। 1904-5 में देश की पूर्वी सेना को [[जापान]] के हाथों करारी हार का मुँह देखना पड़ा था। 1904 में [[सेंट पीटर्सबर्ग़]] में आयोजित एक शातिपूर्ण प्रदर्शन रैली पर सेना ने गोली बरसाई जिसमें सैकड़ों मारे गए और कई घायल हो गए। ऐसी घटनाओं से जनता में प्रशासन के ख़िलाफ़ रोष और भी बढ़ा। इन्ही कारणों से प्रेरित होकर 1904 में एक क्रांति हुई जिसको उस समय दबा दिया गया। आंदोलन तो दब गया लेकिन ज़ार निकोलस द्वितीय को कई सुधार करने पड़े, इनमें सबसे महत्वपूर्ण था - रूसी संसद ड्यूमा का गठन। रूसी भाषा में डोमा का अर्थ घर या सदन होता है। === प्रथम विश्वयुद्ध === [[पहला विश्व युद्ध|प्रथम विश्वयुद्ध]] की शुरुआत यूरोप में 1914 में हुई। सेंट पीटर्सबर्ग़ का नाम बदलकर पेत्रोग्राद कर दिया गया था। कारण ये था कि पुराना नाम जर्मन लगता था जबकि पेत्रोग्राद पूर्णरूपेण रूसी था - इससे देशभक्ति लाने का अंदेशा था। लेकिन सैन्य विफलताओं तथा खाद्य साधनों की कमी की वजह से मजदूरों तथा सैनिकों में असंतोष फैल गया। फरवरी 1917 में पेत्रोग्राद में विद्रोह हुए जिसके फलस्वरूप ज़ार निकोलस द्वितीय का अपहरण कर लिया गया। इस घटना के साथ ही रूस में पिछले ३०० सालों से चले आ रहे साम्राज्य का अन्त हुआ और साम्यवाद की नींव रख दी गई। हाँलांकि साम्यवादियों को सत्ताधिकार तुरंत नहीं मिला। रूस युद्ध से अलग हो चुका था। इधर निकोलस के परिवार को कैद कर रखा गया और 16-17 जुलाई 1918 की रात को उनकी हत्या कर दी गई। लगातार निराश हो चुकी रूसी जनता द्वारा बोल्शेविकों को समर्थन मिलने लगा था और इस समर्थन में उत्तरोत्तर वृद्धि हो रही थी। अपने नेता [[व्लादिमीर लेनिन]] के नेतृत्व में बोल्शेविकों में २५ अक्टूबर को सत्ता पर अधिकार कर लिया। इस घटना का विश्व इतिहास में बहुत महत्वपूर्ण स्थान है। यह विश्व में पहली बार किसी साम्यवादी शासन की स्थापना का क्षण था। इस घटना को [[अक्टूबर क्रांति]] के नाम से जाना जाता था। रूस में इस समय तक [[जूलियन कैलेंडर]] का इस्तेमाल होता था जो पुराना था और उसमें सूर्य की परिक्रमा करने में पृथ्वी के द्वारा लगाए गए दिनों का अंशात्मक हिसाब नहीं था। यूरोप के कई देश (जैसे इंग्लैंड) पहले से ही [[ग्रेगोरी कैलेंडर|ग्रेगोरियन कैलेंडर]] - जो आजकल प्रयुक्त होता है - का प्रयोग शुरु कर चुके थे। इस कैलेंडर में इस दोष का निवारण था: अब तक की गई इन ग़लतियो के एवज में वर्तमान तिथि में १३ दिन और जोड़ देना। इसको अपनाने के बाद २५ अक्टूबर (क्रांति का दिन) ७ नवम्बर को आने लगा। हाँलांकि इस घटना को अक्टूबर क्रांति कहते हैं पर इसे ७ नवम्बर को मनाया जाता है। रूस के युद्ध से अलग होने के कुछ ही दिनों बाद भयंकर अशांति का माहौल फैल गया। बोल्शेविकों को पेत्रोग्राद तथा मॉस्को में तो बहुत समर्थन मिला पर संपूर्ण देश के परिदृश्य में वे राजनैतिक रूप से बहुत अछूते थे। एक विद्वेषपूर्ण आतरिक युद्ध सी स्थिति पैदा हो गई। बोल्शेविकों द्वारा स्थापित लाल सेना तथा रूस की राजनैतिक तथा सैनिक संस्थाओं द्वारा गठित श्वेत सेना में संघर्ष छिड़ गया। इसके अलावे हरी सेना तथा काली सेना नाम के भी संगठन बने जो इन दोनों के ख़िलाफ़ थे। १९२२ में अंततः लाल सेना की विजय हुई। दिसंबर १९१७ में बोल्शेविकों ने अपनी राजनैतिक शक्ति बनाने के लिए एक नई पुलिस का गठन किया जिसका संक्षेप चेका () था। === लेनिन === लेनिन का जन्म २२ अप्रैल १८७० को सिम्बर्स्क में हुआ था। अपनी राजनैतिक गतिविधियों के कारण उन्हें कॉलेज से निकाल दिया गया। हाँलांकि उन्होंने एक बाहरी विद्यार्थी के रूप विधि की डिग्री हासिल की। उसके बाद वे सेंट पीटर्सबर्ग़ चले गए और वहाँ पर क्रांतिकारी गतिविधियों में शामिल होते रहे। उन्होंने कई उपनामों का इस्तेमाल किया जिसमें अंततः १९०१ में वे लेनिन का प्रयोग करने पर स्थिर हो गए। उन्हें साइबेरिया में निर्वासन भुगतना पड़ा। १९०७ के बाद इनको रूस में रहना असुरक्षित लगने लगा और इस कारण वे पश्चिमी यूरोप चले गए। [[स्विट्ज़रलैण्ड|स्विट्ज़रलैंड]] में बसे लेनिन को जर्मन मदद इस आशा के साथ मिली कि वो रूसी सैन्य प्रयासों को कमज़ोर करने में मदद करेंगे। इस घटना की वजह से उन्हें अक्सर एक जर्मन जासूस की नज़र से भी देखा गया। १९१८ में उनपर दो आत्मघाती हमले हुए। १९२४ में उनकी मृत्यु हो गई। इसके तीन दिन बाद ही पेत्रोग्राद का नाम बदल कर लेनिन ग्राद कर दिया गया। प्रेत्रोग्राद को पहले (और अब) सेंट पीटर्सबर्ग़ कहते थे। === स्तालिन === लेनिन की मृत्यु के बाद जोसेफ स्तालिन को सत्ता संघर्ष में विजय मिली। उसने दुनिया भर में साम्यवाद और तानाशाही का नया आयाम पेश किया। स्तालिन ने अपने सभी प्रतिद्वंदियों को या तो मरवा दिया या निर्वासित कर दिया। स्तालिन का जन्म आज के जॉर्जिया में १८७९ में हुआ था जो उसके जन्म के समय रूसी साम्राज्य का हिस्सा था। वो अपनी किशोरावस्था से कविताएँ लिखता था पर इस रूप में उसे अधिक सफलता नहीं मिली। सत्ता में आने तुरंत बाद उसने रूस को एक बिल्कुल नए प्रशासनिक स्वरूप में ले गया। उसने पंचवर्षीय योजनाओं की नींव डाली जो पहले से मौजूद आर्थिक योजना की जगह पर लाई गई थी। किसानों से उनकी जमीन लेकर उन्हें एक सम्मिलित खेत बनाया तथा उनमें काम करने वाले श्रमिकों को श्रम के अनुसार वेतन मिलता। इसी प्रकार उद्योगों में भी उत्पादन बढ़ाने की व्यवस्था की गई। जल्द ही रूस एक उपभोक्ता सामग्री बनाने वाले देश से एक भारी मशीनों को बनाने वाले देश के रूप में उभरा। कला और साहित्य को सरकार द्वारा नियंत्रित किया गया। धर्म पर भी लगाम लगाई गई और इसके तहत चर्चों को या तो बन्द किया गया या तोड़ा गया या उनका इस्तेमाल अन्य कार्यों में किया जाने लगा। १९३० के दशक में रूसी लोगों के जीवन में अनुशासन अभूतपूर्व रूप से लागू किया गया। निस्संदेह यह सभी लोगों द्वारा पसन्द नहीं किया गया। उद्योगों में अधिक मिहनत करने वाले मजदूरों को पुरस्कार और प्रोत्साहन मिले जिससे कि उत्पादन क्षमता में बढोतरी हुई। उसी समय स्ताखानोवित नामक पद बहुत लोकप्रिय हुआ। यह अलेक्सेई स्ताखनोव नामक एक मजदूर द्वारा छः घंटे से कम समय में १०२ टन कोयले के खनन का रिकार्ड बनाने के लिए प्रसिद्ध हुआ। इस व्यक्ति को उस साल के टाइम पत्रिका पर भी जगह मिली। इन प्रोत्साहनों के द्वारा मजदूरों में अधिक उत्पादन की होड़ लगी। जल्द ही रूस एक औद्योगिक देश के रूप में जाना जाने लगा। १९३४ के आसपास का रूसी जीवन वहाँ की संस्कृति पर एक अमिट छाप छोड़कर गया। सरकार द्वारा आशावाद, आधिक्य, साम्यवादी भावना, देशभक्ति जैसी भावनाओं को बढ़ावा दिया गया। {{Navigation | name = रूसी सम्राट | title = रूसी सम्राट | color = #ccccff | body = [[एलेक्ज़ेंडर प्रथम]]<nowiki> |</nowiki> [[एलेक्ज़ेंडर द्वितीय]] <nowiki>|</nowiki> [[एलेक्ज़ेंडर तृतीय]] <nowiki>|</nowiki> [[ईवान षष्ठ]] <nowiki>|</nowiki> [[निकोलस प्रथम]] <nowiki>|</nowiki> [[निकोलस द्वितीय]] <nowiki>|</nowiki> [[पॉल प्रथम]] <nowiki>|</nowiki> [[पीटर प्रथम]] <nowiki>|</nowiki> [[पीटर द्वितीय]] <nowiki>|</nowiki> [[पीटर तृतीय]] }} 03tm10z31o62j8u30u1ipxlpyw3dzuk 6537973 6537908 2026-04-09T08:14:11Z AMAN KUMAR 911487 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6537973 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अप्रैल 2026}} === रूसी साम्राज्य का विस्तार === {{रूसी सम्राट timeline}} [[ईवाँ तृतीय|इवान तृतीय]], जिसे 'महान' की उपाधि से भी संबोधित किया जाता है, ने रूसी साम्राज्य का विस्तार यूरोप में किया। सबसे पहले उसने [[लिथुआनिया]] के शासक को हराया और अंततः उसका साम्राज्य तीन गुना फैल गया। इसके बाद इवान चतुर्थ आया जिसे 'इवान भयंकर' कहकर भी याद करते हैं। उसने सामंतों के खिलाफ़ सख़्ती दिखाई और जो लोग उसके खिलाफ होते उसे मार भी दिया गया। इवान चतुर्थ के बाद आराजकता का माहौल रहा। उसके बेटा संतानहीन मर गया और कई वर्षों तक सत्ता अनेक हाथो में जाती रही। इसके बाद [[मिखाइल रोमानोव]] को शासक बनाया गया। रोमानोव के वंश ने अगले ३०० सालों तक रूस पर राज्य किया। १६१३ में रोमानोव के शासक बनने के बाद सत्ता में स्थिरता तो आई पर पश्चिमी यूरोप में हुए औद्योगिक क्रांति तथा वैज्ञानिक खोजों की वजह से रूस फिर भी पिछड़ा हुआ रहा। इसके बाद पीटर के शासनकाल में इसमें सुधार आया। पीटर ने पश्चिमी यूरोप का दौरा छद्मवेष में किया और इस तरह यूरोप की प्रगति पर निगाह डालता रहा। इस क्रम में, कहा जाता है कि, उसने एक बार [[नीदरलैण्ड|हॉलैंड]] की किसी जहाज कंपनी में बढ़ई का काम भी किया। लौटने के बाद पीटर ने भी रूस का आधुनिकीकरण आरंभ किया। पीटर ने सैन्य सुधार, वेष-भूषा सुधार तथा कैलेंडर में सुधार करवाए। उसने स्वेड लोगों को हराकर [[बाल्टिक सागर]] के पत्तनों पर अधिपत्य जमाया और इस तरह व्यापार के नए अवसर मिले। साम्राज्य को जीर्णता से उबारने के लिए उसने १७०३ में साम्राज्य की नई राजधानी का निर्माण कराया जिसे आज [[सेंट पीटर्सबर्ग]] कहते हैं। पीटर की मृत्यु के ४० साल बाद कैथरीन को गद्दी मिली जो जर्मन मूल की थी। उसने पीटर के पोते से शादी की थी। उसने रूसी साम्राज्य तथा इतिहास में एक नया अध्याय जोड़ा। कैथरीन के समय के सेनाध्यक्ष अलेक्ज़ेंडर सुवोरोव ने एक भी युद्ध न हारने का कीर्तिमान बनाया और १७९९ में इटली में नेपोलियन की फ्रेंच सेना के साथ हुए मुकाबिले के बाद वापस आने में कामयाबी दिखाई। [[चित्र:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|left|thumb|240px|नेपोलियन की रूस से वापसी - इस युद्ध ने नेपोलियन के विजय अभियान पर आघात किया था ]] परन्तु [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियन]] १८१२ में रूस पर आक्रमण करने दुबारा आया। उसने [[मास्को|मॉस्को]] की घेराबंदी कर रूसी साम्राज्य पर समर्पण का दबाब डाला। पर ग्रामीण गुरिल्ला युद्ध और इस समय अत्यधिक ठंड की वजह से फ्रासिसी सेना को बहुत कठिनाइयों का सामना करना पड़ा और अंततः नेपोलियन की हार हुई। इस युद्ध ने [[लेव तोलस्तोय|लियो तोलस्तोय]] कए विश्व-प्रसिद्ध उपन्यास को जन्म दिया जिसका नाम था - [[युद्ध और शान्ति|युद्ध और शांति]]। == औद्योगीकरण और साम्यवाद == जब [[निकोलस द्वितीय]] सत्ता में आया (1914)। मास्को के आसपास पड़ने वाले क्षेत्रों के अलावा आज का फिनलैंड , लातविया , लिथुआनिया , एस्तोनिया तथा पौलैंड , यूक्रऐन व बेलारूस के कुछ हिस्से रूसी साम्राज्य के अंग थे। तब तक रूस का औद्योगीकरण एक नए [[सामाजिक वर्ग]] को जन्म दे चुका था - मजदूर संघ। उद्योगों के मजदूरों के संघ संगठित होने लगे थे। 1903में रूसी जनतांत्रिक श्रमिक दल के दो टुकड़े हुए - [[बोल्शेविक]] (शाब्दिक अर्थ - बहुमती) और मेन्शेविक (अल्पमती)। ये क्रांति चाहते थे। 1904-5 में देश की पूर्वी सेना को [[जापान]] के हाथों करारी हार का मुँह देखना पड़ा था। 1904 में [[सेंट पीटर्सबर्ग़]] में आयोजित एक शातिपूर्ण प्रदर्शन रैली पर सेना ने गोली बरसाई जिसमें सैकड़ों मारे गए और कई घायल हो गए। ऐसी घटनाओं से जनता में प्रशासन के ख़िलाफ़ रोष और भी बढ़ा। इन्ही कारणों से प्रेरित होकर 1904 में एक क्रांति हुई जिसको उस समय दबा दिया गया। आंदोलन तो दब गया लेकिन ज़ार निकोलस द्वितीय को कई सुधार करने पड़े, इनमें सबसे महत्वपूर्ण था - रूसी संसद ड्यूमा का गठन। रूसी भाषा में डोमा का अर्थ घर या सदन होता है। === प्रथम विश्वयुद्ध === [[पहला विश्व युद्ध|प्रथम विश्वयुद्ध]] की शुरुआत यूरोप में 1914 में हुई। सेंट पीटर्सबर्ग़ का नाम बदलकर पेत्रोग्राद कर दिया गया था। कारण ये था कि पुराना नाम जर्मन लगता था जबकि पेत्रोग्राद पूर्णरूपेण रूसी था - इससे देशभक्ति लाने का अंदेशा था। लेकिन सैन्य विफलताओं तथा खाद्य साधनों की कमी की वजह से मजदूरों तथा सैनिकों में असंतोष फैल गया। फरवरी 1917 में पेत्रोग्राद में विद्रोह हुए जिसके फलस्वरूप ज़ार निकोलस द्वितीय का अपहरण कर लिया गया। इस घटना के साथ ही रूस में पिछले ३०० सालों से चले आ रहे साम्राज्य का अन्त हुआ और साम्यवाद की नींव रख दी गई। हाँलांकि साम्यवादियों को सत्ताधिकार तुरंत नहीं मिला। रूस युद्ध से अलग हो चुका था। इधर निकोलस के परिवार को कैद कर रखा गया और 16-17 जुलाई 1918 की रात को उनकी हत्या कर दी गई। लगातार निराश हो चुकी रूसी जनता द्वारा बोल्शेविकों को समर्थन मिलने लगा था और इस समर्थन में उत्तरोत्तर वृद्धि हो रही थी। अपने नेता [[व्लादिमीर लेनिन]] के नेतृत्व में बोल्शेविकों में २५ अक्टूबर को सत्ता पर अधिकार कर लिया। इस घटना का विश्व इतिहास में बहुत महत्वपूर्ण स्थान है। यह विश्व में पहली बार किसी साम्यवादी शासन की स्थापना का क्षण था। इस घटना को [[अक्टूबर क्रांति]] के नाम से जाना जाता था। रूस में इस समय तक [[जूलियन कैलेंडर]] का इस्तेमाल होता था जो पुराना था और उसमें सूर्य की परिक्रमा करने में पृथ्वी के द्वारा लगाए गए दिनों का अंशात्मक हिसाब नहीं था। यूरोप के कई देश (जैसे इंग्लैंड) पहले से ही [[ग्रेगोरी कैलेंडर|ग्रेगोरियन कैलेंडर]] - जो आजकल प्रयुक्त होता है - का प्रयोग शुरु कर चुके थे। इस कैलेंडर में इस दोष का निवारण था: अब तक की गई इन ग़लतियो के एवज में वर्तमान तिथि में १३ दिन और जोड़ देना। इसको अपनाने के बाद २५ अक्टूबर (क्रांति का दिन) ७ नवम्बर को आने लगा। हाँलांकि इस घटना को अक्टूबर क्रांति कहते हैं पर इसे ७ नवम्बर को मनाया जाता है। रूस के युद्ध से अलग होने के कुछ ही दिनों बाद भयंकर अशांति का माहौल फैल गया। बोल्शेविकों को पेत्रोग्राद तथा मॉस्को में तो बहुत समर्थन मिला पर संपूर्ण देश के परिदृश्य में वे राजनैतिक रूप से बहुत अछूते थे। एक विद्वेषपूर्ण आतरिक युद्ध सी स्थिति पैदा हो गई। बोल्शेविकों द्वारा स्थापित लाल सेना तथा रूस की राजनैतिक तथा सैनिक संस्थाओं द्वारा गठित श्वेत सेना में संघर्ष छिड़ गया। इसके अलावे हरी सेना तथा काली सेना नाम के भी संगठन बने जो इन दोनों के ख़िलाफ़ थे। १९२२ में अंततः लाल सेना की विजय हुई। दिसंबर १९१७ में बोल्शेविकों ने अपनी राजनैतिक शक्ति बनाने के लिए एक नई पुलिस का गठन किया जिसका संक्षेप चेका () था। === लेनिन === लेनिन का जन्म २२ अप्रैल १८७० को सिम्बर्स्क में हुआ था। अपनी राजनैतिक गतिविधियों के कारण उन्हें कॉलेज से निकाल दिया गया। हाँलांकि उन्होंने एक बाहरी विद्यार्थी के रूप विधि की डिग्री हासिल की। उसके बाद वे सेंट पीटर्सबर्ग़ चले गए और वहाँ पर क्रांतिकारी गतिविधियों में शामिल होते रहे। उन्होंने कई उपनामों का इस्तेमाल किया जिसमें अंततः १९०१ में वे लेनिन का प्रयोग करने पर स्थिर हो गए। उन्हें साइबेरिया में निर्वासन भुगतना पड़ा। १९०७ के बाद इनको रूस में रहना असुरक्षित लगने लगा और इस कारण वे पश्चिमी यूरोप चले गए। [[स्विट्ज़रलैण्ड|स्विट्ज़रलैंड]] में बसे लेनिन को जर्मन मदद इस आशा के साथ मिली कि वो रूसी सैन्य प्रयासों को कमज़ोर करने में मदद करेंगे। इस घटना की वजह से उन्हें अक्सर एक जर्मन जासूस की नज़र से भी देखा गया। १९१८ में उनपर दो आत्मघाती हमले हुए। १९२४ में उनकी मृत्यु हो गई। इसके तीन दिन बाद ही पेत्रोग्राद का नाम बदल कर लेनिन ग्राद कर दिया गया। प्रेत्रोग्राद को पहले (और अब) सेंट पीटर्सबर्ग़ कहते थे। === स्तालिन === लेनिन की मृत्यु के बाद जोसेफ स्तालिन को सत्ता संघर्ष में विजय मिली। उसने दुनिया भर में साम्यवाद और तानाशाही का नया आयाम पेश किया। स्तालिन ने अपने सभी प्रतिद्वंदियों को या तो मरवा दिया या निर्वासित कर दिया। स्तालिन का जन्म आज के जॉर्जिया में १८७९ में हुआ था जो उसके जन्म के समय रूसी साम्राज्य का हिस्सा था। वो अपनी किशोरावस्था से कविताएँ लिखता था पर इस रूप में उसे अधिक सफलता नहीं मिली। सत्ता में आने तुरंत बाद उसने रूस को एक बिल्कुल नए प्रशासनिक स्वरूप में ले गया। उसने पंचवर्षीय योजनाओं की नींव डाली जो पहले से मौजूद आर्थिक योजना की जगह पर लाई गई थी। किसानों से उनकी जमीन लेकर उन्हें एक सम्मिलित खेत बनाया तथा उनमें काम करने वाले श्रमिकों को श्रम के अनुसार वेतन मिलता। इसी प्रकार उद्योगों में भी उत्पादन बढ़ाने की व्यवस्था की गई। जल्द ही रूस एक उपभोक्ता सामग्री बनाने वाले देश से एक भारी मशीनों को बनाने वाले देश के रूप में उभरा। कला और साहित्य को सरकार द्वारा नियंत्रित किया गया। धर्म पर भी लगाम लगाई गई और इसके तहत चर्चों को या तो बन्द किया गया या तोड़ा गया या उनका इस्तेमाल अन्य कार्यों में किया जाने लगा। १९३० के दशक में रूसी लोगों के जीवन में अनुशासन अभूतपूर्व रूप से लागू किया गया। निस्संदेह यह सभी लोगों द्वारा पसन्द नहीं किया गया। उद्योगों में अधिक मिहनत करने वाले मजदूरों को पुरस्कार और प्रोत्साहन मिले जिससे कि उत्पादन क्षमता में बढोतरी हुई। उसी समय स्ताखानोवित नामक पद बहुत लोकप्रिय हुआ। यह अलेक्सेई स्ताखनोव नामक एक मजदूर द्वारा छः घंटे से कम समय में १०२ टन कोयले के खनन का रिकार्ड बनाने के लिए प्रसिद्ध हुआ। इस व्यक्ति को उस साल के टाइम पत्रिका पर भी जगह मिली। इन प्रोत्साहनों के द्वारा मजदूरों में अधिक उत्पादन की होड़ लगी। जल्द ही रूस एक औद्योगिक देश के रूप में जाना जाने लगा। १९३४ के आसपास का रूसी जीवन वहाँ की संस्कृति पर एक अमिट छाप छोड़कर गया। सरकार द्वारा आशावाद, आधिक्य, साम्यवादी भावना, देशभक्ति जैसी भावनाओं को बढ़ावा दिया गया। {{Navigation | name = रूसी सम्राट | title = रूसी सम्राट | color = #ccccff | body = [[एलेक्ज़ेंडर प्रथम]]<nowiki> |</nowiki> [[एलेक्ज़ेंडर द्वितीय]] <nowiki>|</nowiki> [[एलेक्ज़ेंडर तृतीय]] <nowiki>|</nowiki> [[ईवान षष्ठ]] <nowiki>|</nowiki> [[निकोलस प्रथम]] <nowiki>|</nowiki> [[निकोलस द्वितीय]] <nowiki>|</nowiki> [[पॉल प्रथम]] <nowiki>|</nowiki> [[पीटर प्रथम]] <nowiki>|</nowiki> [[पीटर द्वितीय]] <nowiki>|</nowiki> [[पीटर तृतीय]] }} 9lcwj49am4huwvl1709w7h50mp9x6t8 रूसी सम्राटों की सूची 0 1610937 6537911 2026-04-09T05:55:36Z Российская Империя1 919521 नया पृष्ठ: {{Navigation | name = रूसी सम्राट | title = रूसी सम्राट | color = #ccccff | body = [[एलेक्ज़ेंडर प्रथम]]<nowiki> |</nowiki> [[एलेक्ज़ेंडर द्वितीय]] <nowiki>|</nowiki> [[एलेक्ज़ेंडर तृतीय]] <nowiki>|</nowiki> [[ईवान षष्ठ]] <nowiki>|</nowiki> [[निकोलस प्रथम]] <nowiki>|</nowiki> नि... 6537911 wikitext text/x-wiki {{Navigation | name = रूसी सम्राट | title = रूसी सम्राट | color = #ccccff | body = [[एलेक्ज़ेंडर प्रथम]]<nowiki> |</nowiki> [[एलेक्ज़ेंडर द्वितीय]] <nowiki>|</nowiki> [[एलेक्ज़ेंडर तृतीय]] <nowiki>|</nowiki> [[ईवान षष्ठ]] <nowiki>|</nowiki> [[निकोलस प्रथम]] <nowiki>|</nowiki> [[निकोलस द्वितीय]] <nowiki>|</nowiki> [[पॉल प्रथम]] <nowiki>|</nowiki> [[पीटर प्रथम]] <nowiki>|</nowiki> [[पीटर द्वितीय]] <nowiki>|</nowiki> [[पीटर तृतीय]] }} 5frbdno5ni3poajxtbenqtvjp6grxgk 6537912 6537911 2026-04-09T05:57:02Z Российская Империя1 919521 6537912 wikitext text/x-wiki {{Navigation | name = रूसी सम्राट | title = रूसी सम्राट | color = #ccccff | body = [[एलेक्ज़ेंडर प्रथम]]<nowiki> |</nowiki> [[एलेक्ज़ेंडर द्वितीय]] <nowiki>|</nowiki> [[एलेक्ज़ेंडर तृतीय]] <nowiki>|</nowiki> [[ईवान षष्ठ]] <nowiki>|</nowiki> [[निकोलस प्रथम]] <nowiki>|</nowiki> [[निकोलस द्वितीय]] <nowiki>|</nowiki> [[पॉल प्रथम]] <nowiki>|</nowiki> [[पीटर प्रथम]] <nowiki>|</nowiki> [[पीटर द्वितीय]] <nowiki>|</nowiki> [[पीटर तृतीय]] }} [[en:List of Russian emperors]] mo4ia1kf3p1pzg68kgknf8pnit1zuus 6537914 6537912 2026-04-09T05:58:40Z Российская Империя1 919521 6537914 wikitext text/x-wiki {{Navigation | name = रूसी सम्राट | title = रूसी सम्राट | color = #ccccff | body = [[एलेक्ज़ेंडर प्रथम]]<nowiki> |</nowiki> [[एलेक्ज़ेंडर द्वितीय]] <nowiki>|</nowiki> [[एलेक्ज़ेंडर तृतीय]] <nowiki>|</nowiki> [[ईवान षष्ठ]] <nowiki>|</nowiki> [[निकोलस प्रथम]] <nowiki>|</nowiki> [[निकोलस द्वितीय]] <nowiki>|</nowiki> [[पॉल प्रथम]] <nowiki>|</nowiki> [[पीटर प्रथम]] <nowiki>|</nowiki> [[पीटर द्वितीय]] <nowiki>|</nowiki> [[पीटर तृतीय]] }} [[en:रूसी सम्राटों की सूची]] jmz6ny2d4hv0smcxoyi7khrrzgx7req 6537916 6537914 2026-04-09T05:59:14Z Российская Империя1 919521 6537916 wikitext text/x-wiki {{Navigation | name = रूसी सम्राट | title = रूसी सम्राट | color = #ccccff | body = [[एलेक्ज़ेंडर प्रथम]]<nowiki> |</nowiki> [[एलेक्ज़ेंडर द्वितीय]] <nowiki>|</nowiki> [[एलेक्ज़ेंडर तृतीय]] <nowiki>|</nowiki> [[ईवान षष्ठ]] <nowiki>|</nowiki> [[निकोलस प्रथम]] <nowiki>|</nowiki> [[निकोलस द्वितीय]] <nowiki>|</nowiki> [[पॉल प्रथम]] <nowiki>|</nowiki> [[पीटर प्रथम]] <nowiki>|</nowiki> [[पीटर द्वितीय]] <nowiki>|</nowiki> [[पीटर तृतीय]] }} [[en:List of Russian monarchs]] hyozji9w2r8w6l3zfvfm15vsifqevpf 6537974 6537916 2026-04-09T08:15:22Z AMAN KUMAR 911487 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व2|शीह व2]]) 6537974 wikitext text/x-wiki {{db-test}} {{Navigation | name = रूसी सम्राट | title = रूसी सम्राट | color = #ccccff | body = [[एलेक्ज़ेंडर प्रथम]]<nowiki> |</nowiki> [[एलेक्ज़ेंडर द्वितीय]] <nowiki>|</nowiki> [[एलेक्ज़ेंडर तृतीय]] <nowiki>|</nowiki> [[ईवान षष्ठ]] <nowiki>|</nowiki> [[निकोलस प्रथम]] <nowiki>|</nowiki> [[निकोलस द्वितीय]] <nowiki>|</nowiki> [[पॉल प्रथम]] <nowiki>|</nowiki> [[पीटर प्रथम]] <nowiki>|</nowiki> [[पीटर द्वितीय]] <nowiki>|</nowiki> [[पीटर तृतीय]] }} [[en:List of Russian monarchs]] q0yom5oc7piy7pe26qme6jehzhc2mx2 6537985 6537974 2026-04-09T09:13:10Z Российская Империя1 919521 6537985 wikitext text/x-wiki {{db-test} {{Navigation | name = रूसी सम्राट | title = रूसी सम्राट | color = #ccccff | body = [[एलेक्ज़ेंडर प्रथम]]<nowiki> |</nowiki> [[एलेक्ज़ेंडर द्वितीय]] <nowiki>|</nowiki> [[एलेक्ज़ेंडर तृतीय]] <nowiki>|</nowiki> [[ईवान षष्ठ]] <nowiki>|</nowiki> [[निकोलस प्रथम]] <nowiki>|</nowiki> [[निकोलस द्वितीय]] <nowiki>|</nowiki> [[पॉल प्रथम]] <nowiki>|</nowiki> [[पीटर प्रथम]] <nowiki>|</nowiki> [[पीटर द्वितीय]] <nowiki>|</nowiki> [[पीटर तृतीय]] }} [[en:List of Russian monarchs]] 544bd22b378o7rbj2krl1akq72obcl0 6537986 6537985 2026-04-09T09:15:17Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/Российская Империя1|Российская Империя1]] ([[सदस्य वार्ता:Российская Империя1|वार्ता]]) द्वारा किया गया1 संपादन प्रत्यावर्तित किया गया: प्रारूप सुधरा 6537986 wikitext text/x-wiki {{db-test}} {{Navigation | name = रूसी सम्राट | title = रूसी सम्राट | color = #ccccff | body = [[एलेक्ज़ेंडर प्रथम]]<nowiki> |</nowiki> [[एलेक्ज़ेंडर द्वितीय]] <nowiki>|</nowiki> [[एलेक्ज़ेंडर तृतीय]] <nowiki>|</nowiki> [[ईवान षष्ठ]] <nowiki>|</nowiki> [[निकोलस प्रथम]] <nowiki>|</nowiki> [[निकोलस द्वितीय]] <nowiki>|</nowiki> [[पॉल प्रथम]] <nowiki>|</nowiki> [[पीटर प्रथम]] <nowiki>|</nowiki> [[पीटर द्वितीय]] <nowiki>|</nowiki> [[पीटर तृतीय]] }} [[en:List of Russian monarchs]] q0yom5oc7piy7pe26qme6jehzhc2mx2 सोवियत संघ का इतिहास 0 1610938 6537918 2026-04-09T06:06:31Z Российская Империя1 919521 नया पृष्ठ: == इतिहास == === स्थापना === {{Main|सोवियत संघ का इतिहास}} {{Main|रूसीकरण}} सोवियत संघ की स्थापना की प्रक्रिया १९१७ की [[रूसी क्रांति|रूसी क्रान्ति]] के साथ शुरू हुई जिसमें [[रूसी साम्राज्य]] के त्सार... 6537918 wikitext text/x-wiki == इतिहास == === स्थापना === {{Main|सोवियत संघ का इतिहास}} {{Main|रूसीकरण}} सोवियत संघ की स्थापना की प्रक्रिया १९१७ की [[रूसी क्रांति|रूसी क्रान्ति]] के साथ शुरू हुई जिसमें [[रूसी साम्राज्य]] के [[त्सार|ज़ार]] (सम्राट) को सत्ता से हटा दिया गया। [[व्लादिमीर लेनिन]] के नेतृत्व में [[बोलशेविक पार्टी|बोल्शेविक पार्टी]] ने सत्ता पर क़ब्ज़ा कर लिया लेकिन फ़ौरन ही वह बोल्शेविक-विरोधी श्वेत मोर्चे (<small>White movement</small>) के साथ [[गृहयुद्ध|गृह युद्ध]] में फँस गई। बोल्शेविकों की [[लाल सेना]] ने गृह युद्ध के दौरान ऐसे भी कई राज्यों पर क़ब्ज़ा कर लिया जिन्होनें त्सार के पतन का फ़ायदा उठाकर रूस से स्वतंत्रता घोषित कर दी थी।उसी समय, [[सोवियत-यूक्रेनी युद्ध|सोवियत रूस यूक्रेनी पीपुल्स रिपब्लिक के खिलाफ युद्ध छेड़ रहा था]]।दिसम्बर 1922 में बोल्शेविकों की पूर्ण जीत हुई और उन्होंने रूस, [[युक्रेन]], [[बेलारूस]] और [[कॉकस|कॉकस क्षेत्र]] को मिलकर सोवियत संघ की स्थापना का ऐलान कर दिया।<ref name="ref93zicip">[http://books.google.com/books?id=wm3w1oGCaEoC World and Its Peoples: Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140410105347/http://books.google.com/books?id=wm3w1oGCaEoC|date=10 अप्रैल 2014}}, pp. 1362, Marshall Cavendish, 2009, ISBN 978-0-7614-7900-0, ''... Resistance grew into civil war in which several different movements participated, but the Red Army and the anti-Soviet voluntary White Army were the main combatants ... The declaration of the creation of the Union of Soviet Socialist Republics (USSR, or Soviet Union) was signed on December 30, 1922 ...''</ref> ===संक्षिप्त इतिहास=== '''अप्रैल 1917''': लेनिन और अन्य क्रान्तिकारी [[जर्मनी]] से [[रूस]] लौटे। '''अक्टूबर 1917''': बोल्शेविकों ने [[आलेक्सान्द्र केरेंस्की]] की सत्ता को पलटा और [[मास्को|मॉस्को]] पर अधिकार कर लिया। '''1918 - 20''': बोल्शेविकों और विरोधियों में [[गृहयुद्ध]]। : [[पोलैंड|पोलैण्ड]] से युद्ध : पोलैंड से शांति संधि, नई आर्थिक नीति, बाजार अर्थव्यवस्था की वापसी, स्थिरता। : रूस, बेलारूस और ट्रांसकॉकेशस (१९३६ से जॉर्जिया, अर्मेनिया, अजरबेजान) क्षेत्रों का मिलन; सोवियत संघ की स्थापना। : जर्मनी ने सोवियत संघ को मान्यता दी। : सोवियत संघ में प्रोलिटैरिएट तानाशाही के तहत नया संविधान लागू। लेनिन की मृत्यु। [[जोसेफ़ स्टालिन|जोसेफ स्टालिन]] ने सत्ता संभाली। '''१९३३''': [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]] ने सोवियत संघ को मान्यता दी। '''१९३४''': सोवियत संघ [[लीग ऑफ नेशंस]] में शामिल हुआ। '''अगस्त १९३९''': [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] आरम्भ हुआ। '''जून १९४१''': जर्मनी ने सोवियत संघ पर हमला किया। '''१९४३''': [[स्टालिनग्राद]] के युद्ध में जर्मनी की हार। '''१९४५''': सोवियत सैनिकों ने बर्लिन पर कब्जा किया। याल्टा और पोट्सडैम सम्मेलनों के जरिए जर्मनी को विभाजित कर पूर्वी जर्मनी और पश्चिमी जर्मनी का निर्माण। [[जापान]] का आत्मसमर्पण और दूसरे विश्वयुद्ध की समाप्ति। '''१९४८-४९''': बर्लिन नाकेबंदी।h पश्चिमी सेनाओं और सोवियत सेनाओं में तनातनी। '''१९४९''': सोवियत संघ ने [[परमाणु बम]] बनाया। चीन की कम्युनिस्ट सरकार को मान्यता दी। '''१९५०-५३''': [[कोरियाई युद्ध]] ; सोवियत संघ और पश्चिम के संबंधों में तनाव। '''मार्च १९५३''': स्टालिन की मृत्यु। [[निकिता ख़्रुश्चेव|निकिता ख्रुश्चेव]] कम्युनिस्ट पार्टी की केंद्रीय समिति के प्रथम सचिव बने। '''१९५३''': सोवियत संघ ने अपना पहला [[परमाणु बम|हाइड्रोजन बम]] बनाया। '''१९५५''': [[वारसॉ की संधि]]। '''१९५६''': सोवियत सेना ने हंगरी के विद्रोह को कुचलने में मदद की। '''१९५७''': पहला अंतरिक्ष यान [[स्पूतनिक]] धरती की कक्षा में पहुंचा। [[चीन]] की पश्चिम से बढ़ती नजदीकियों ने दोनों कम्युनिस्ट देशों में दूरियां पैदा कीं। '''१९६०''': सोवियत संघ ने अमेरिका का जासूसी जहाज U2 गिराया। '''१९६१''': [[यूरी गागारिन]] अंतरिक्ष में जाने वाले पहले व्यक्ति (मानव) बने। '''१९६२''': [[क्यूबा]] में सोवियत मिसाइल पहुंची। '''१९६३''': सोवियत संघ ने अमेरिका और ब्रिटेन के साथ परमाणु संधि की। अमेरिका और सोवियत संघ में हॉट लाइन स्थापित। '''१९६४''': ख्रुश्चेव की जगह [[लियोनिड ब्रेजनेव]] ने संभाली। '''१९६९''': सोवियत और चीनी सेनाओं का सीमा पर विवाद। '''१९७७''': नए संविधान के तहत [[ब्रेजनेव]] राष्ट्रपति चुने गए। '''१९८२''': ब्रेजनेव का निधन। [[केजीबी]] प्रमुख [[यूरी आंद्रोपोव]] ने सत्ता संभाला। '''१९८२''': आंद्रोपोव का निधन। कोन्सटांटिन चेरनेंको ने सत्ता संभाली। : [[मिखाइल गोर्बाचेव]] कम्यूनिस्ट पार्टी के महासचिव बने। खुलेपन और पुनर्निर्माण की नीति की शुरुआत की।{{साम्यवाद साइडबार}} : [[चरनोबिल परमाणु दुर्घटना]]। उक्रेन और बेलारूस के बड़े क्षेत्र विकिरण से प्रभावित। 1987: सोवियत संघ और अमेरिका में मध्यम दूरी की परमाणु मिसाइलों को नष्ट करने पर समझौता। : [[मिखाइल गोर्बाचेव|गोर्बाचेव]] राष्ट्रपति बने। कम्युनिस्ट पार्टी के सम्मेलन में निजी क्षेत्र के लिए दरवाजे खोलने पर सहमति। '''1989''': अफगानिस्तान से सोवियत सेनाओं की वापसी। : कम्युनिस्ट पार्टी में एक पार्टी की सत्ता खत्म करने पर मतदान। [[येल्तसिन]] ने सोवियत कम्युनिस्ट पार्टी छोड़ी। '''अगस्त 1991''': रक्षा मंत्री दिमित्री याजोव, उप राष्ट्रपति गेनाडी यानायेव और केजीबी प्रमुख ने राष्ट्रपति गोर्बाचेव को हिरासत में लिया। तीन दिन बाद ये सभी गिरफ्तार। येल्तसिन ने सोवियत रूस कम्युनिस्ट पार्टी पर प्रतिबंध लगाया। उक्रेन को स्वतंत्र राष्ट्र के रूप में मान्यता दी। उसके बाद कई अन्य देशों ने खुद को स्वतंत्र घोषित किया। '''सितम्बर 1991''': 'कांग्रेस ऑफ पीपल्स डिप्यूटीज' ने सोवियत संघ के विघटन के लिए वोट डाला। '''8 दिसम्बर 1991''': रूस, उक्रेन और बेलारूस के नेताओं ने 'कॉमनवेल्थ ऑफ इंडिपेंडेंट स्टेट' बनाया। '''25 दिसम्बर 1991''': गोर्बाचेव ने पद से इस्तीफा दिया। अमेरिका ने स्वतंत्र सोवियत राष्ट्रों को मान्यता दी। '''26 दिसम्बर 1991''': रूसी सरकार ने सोवियत संघ के कार्यालयों को संभाला। === क्रांति और नींव=== 5nwcxskxo2r8r7tfzuhimkze8mna8v0 6537919 6537918 2026-04-09T06:08:25Z Российская Империя1 919521 /* क्रांति और नींव */ 6537919 wikitext text/x-wiki == इतिहास == === स्थापना === {{Main|सोवियत संघ का इतिहास}} {{Main|रूसीकरण}} सोवियत संघ की स्थापना की प्रक्रिया १९१७ की [[रूसी क्रांति|रूसी क्रान्ति]] के साथ शुरू हुई जिसमें [[रूसी साम्राज्य]] के [[त्सार|ज़ार]] (सम्राट) को सत्ता से हटा दिया गया। [[व्लादिमीर लेनिन]] के नेतृत्व में [[बोलशेविक पार्टी|बोल्शेविक पार्टी]] ने सत्ता पर क़ब्ज़ा कर लिया लेकिन फ़ौरन ही वह बोल्शेविक-विरोधी श्वेत मोर्चे (<small>White movement</small>) के साथ [[गृहयुद्ध|गृह युद्ध]] में फँस गई। बोल्शेविकों की [[लाल सेना]] ने गृह युद्ध के दौरान ऐसे भी कई राज्यों पर क़ब्ज़ा कर लिया जिन्होनें त्सार के पतन का फ़ायदा उठाकर रूस से स्वतंत्रता घोषित कर दी थी।उसी समय, [[सोवियत-यूक्रेनी युद्ध|सोवियत रूस यूक्रेनी पीपुल्स रिपब्लिक के खिलाफ युद्ध छेड़ रहा था]]।दिसम्बर 1922 में बोल्शेविकों की पूर्ण जीत हुई और उन्होंने रूस, [[युक्रेन]], [[बेलारूस]] और [[कॉकस|कॉकस क्षेत्र]] को मिलकर सोवियत संघ की स्थापना का ऐलान कर दिया।<ref name="ref93zicip">[http://books.google.com/books?id=wm3w1oGCaEoC World and Its Peoples: Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140410105347/http://books.google.com/books?id=wm3w1oGCaEoC|date=10 अप्रैल 2014}}, pp. 1362, Marshall Cavendish, 2009, ISBN 978-0-7614-7900-0, ''... Resistance grew into civil war in which several different movements participated, but the Red Army and the anti-Soviet voluntary White Army were the main combatants ... The declaration of the creation of the Union of Soviet Socialist Republics (USSR, or Soviet Union) was signed on December 30, 1922 ...''</ref> ===संक्षिप्त इतिहास=== '''अप्रैल 1917''': लेनिन और अन्य क्रान्तिकारी [[जर्मनी]] से [[रूस]] लौटे। '''अक्टूबर 1917''': बोल्शेविकों ने [[आलेक्सान्द्र केरेंस्की]] की सत्ता को पलटा और [[मास्को|मॉस्को]] पर अधिकार कर लिया। '''1918 - 20''': बोल्शेविकों और विरोधियों में [[गृहयुद्ध]]। : [[पोलैंड|पोलैण्ड]] से युद्ध : पोलैंड से शांति संधि, नई आर्थिक नीति, बाजार अर्थव्यवस्था की वापसी, स्थिरता। : रूस, बेलारूस और ट्रांसकॉकेशस (१९३६ से जॉर्जिया, अर्मेनिया, अजरबेजान) क्षेत्रों का मिलन; सोवियत संघ की स्थापना। : जर्मनी ने सोवियत संघ को मान्यता दी। : सोवियत संघ में प्रोलिटैरिएट तानाशाही के तहत नया संविधान लागू। लेनिन की मृत्यु। [[जोसेफ़ स्टालिन|जोसेफ स्टालिन]] ने सत्ता संभाली। '''१९३३''': [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]] ने सोवियत संघ को मान्यता दी। '''१९३४''': सोवियत संघ [[लीग ऑफ नेशंस]] में शामिल हुआ। '''अगस्त १९३९''': [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] आरम्भ हुआ। '''जून १९४१''': जर्मनी ने सोवियत संघ पर हमला किया। '''१९४३''': [[स्टालिनग्राद]] के युद्ध में जर्मनी की हार। '''१९४५''': सोवियत सैनिकों ने बर्लिन पर कब्जा किया। याल्टा और पोट्सडैम सम्मेलनों के जरिए जर्मनी को विभाजित कर पूर्वी जर्मनी और पश्चिमी जर्मनी का निर्माण। [[जापान]] का आत्मसमर्पण और दूसरे विश्वयुद्ध की समाप्ति। '''१९४८-४९''': बर्लिन नाकेबंदी।h पश्चिमी सेनाओं और सोवियत सेनाओं में तनातनी। '''१९४९''': सोवियत संघ ने [[परमाणु बम]] बनाया। चीन की कम्युनिस्ट सरकार को मान्यता दी। '''१९५०-५३''': [[कोरियाई युद्ध]] ; सोवियत संघ और पश्चिम के संबंधों में तनाव। '''मार्च १९५३''': स्टालिन की मृत्यु। [[निकिता ख़्रुश्चेव|निकिता ख्रुश्चेव]] कम्युनिस्ट पार्टी की केंद्रीय समिति के प्रथम सचिव बने। '''१९५३''': सोवियत संघ ने अपना पहला [[परमाणु बम|हाइड्रोजन बम]] बनाया। '''१९५५''': [[वारसॉ की संधि]]। '''१९५६''': सोवियत सेना ने हंगरी के विद्रोह को कुचलने में मदद की। '''१९५७''': पहला अंतरिक्ष यान [[स्पूतनिक]] धरती की कक्षा में पहुंचा। [[चीन]] की पश्चिम से बढ़ती नजदीकियों ने दोनों कम्युनिस्ट देशों में दूरियां पैदा कीं। '''१९६०''': सोवियत संघ ने अमेरिका का जासूसी जहाज U2 गिराया। '''१९६१''': [[यूरी गागारिन]] अंतरिक्ष में जाने वाले पहले व्यक्ति (मानव) बने। '''१९६२''': [[क्यूबा]] में सोवियत मिसाइल पहुंची। '''१९६३''': सोवियत संघ ने अमेरिका और ब्रिटेन के साथ परमाणु संधि की। अमेरिका और सोवियत संघ में हॉट लाइन स्थापित। '''१९६४''': ख्रुश्चेव की जगह [[लियोनिड ब्रेजनेव]] ने संभाली। '''१९६९''': सोवियत और चीनी सेनाओं का सीमा पर विवाद। '''१९७७''': नए संविधान के तहत [[ब्रेजनेव]] राष्ट्रपति चुने गए। '''१९८२''': ब्रेजनेव का निधन। [[केजीबी]] प्रमुख [[यूरी आंद्रोपोव]] ने सत्ता संभाला। '''१९८२''': आंद्रोपोव का निधन। कोन्सटांटिन चेरनेंको ने सत्ता संभाली। : [[मिखाइल गोर्बाचेव]] कम्यूनिस्ट पार्टी के महासचिव बने। खुलेपन और पुनर्निर्माण की नीति की शुरुआत की।{{साम्यवाद साइडबार}} : [[चरनोबिल परमाणु दुर्घटना]]। उक्रेन और बेलारूस के बड़े क्षेत्र विकिरण से प्रभावित। 1987: सोवियत संघ और अमेरिका में मध्यम दूरी की परमाणु मिसाइलों को नष्ट करने पर समझौता। : [[मिखाइल गोर्बाचेव|गोर्बाचेव]] राष्ट्रपति बने। कम्युनिस्ट पार्टी के सम्मेलन में निजी क्षेत्र के लिए दरवाजे खोलने पर सहमति। '''1989''': अफगानिस्तान से सोवियत सेनाओं की वापसी। : कम्युनिस्ट पार्टी में एक पार्टी की सत्ता खत्म करने पर मतदान। [[येल्तसिन]] ने सोवियत कम्युनिस्ट पार्टी छोड़ी। '''अगस्त 1991''': रक्षा मंत्री दिमित्री याजोव, उप राष्ट्रपति गेनाडी यानायेव और केजीबी प्रमुख ने राष्ट्रपति गोर्बाचेव को हिरासत में लिया। तीन दिन बाद ये सभी गिरफ्तार। येल्तसिन ने सोवियत रूस कम्युनिस्ट पार्टी पर प्रतिबंध लगाया। उक्रेन को स्वतंत्र राष्ट्र के रूप में मान्यता दी। उसके बाद कई अन्य देशों ने खुद को स्वतंत्र घोषित किया। '''सितम्बर 1991''': 'कांग्रेस ऑफ पीपल्स डिप्यूटीज' ने सोवियत संघ के विघटन के लिए वोट डाला। '''8 दिसम्बर 1991''': रूस, उक्रेन और बेलारूस के नेताओं ने 'कॉमनवेल्थ ऑफ इंडिपेंडेंट स्टेट' बनाया। '''25 दिसम्बर 1991''': गोर्बाचेव ने पद से इस्तीफा दिया। अमेरिका ने स्वतंत्र सोवियत राष्ट्रों को मान्यता दी। '''26 दिसम्बर 1991''': रूसी सरकार ने सोवियत संघ के कार्यालयों को संभाला। === क्रांति और नींव=== == गणराज्यों का एकीकरण== === शीत युद्ध === '''{{मुख्य|शीतयुद्ध}}''' [[पूर्वी यूरोप]] में अपने नियंत्रण के अधीन देशों के साथ सोवियत संघ ने एक साम्यवादी सैन्य [[मित्रपक्ष]] बनाया, जिसे [[वारसॉ संधि गुट]] (<small>Warsaw Pact</small>) के नाम से जाना जाता है। इसके विपक्ष अमेरिका के नेतृत्व में पश्चिमी देशों का गुट था। दोनों विपक्षियों के बीच [[शीतयुद्ध|शीत युद्ध]] जारी रहा जिसमें दोनों में सीधी लड़ाई तो कभी नहीं हुई, लेकिन दोनों परमाणु हथियारों और मिसाइलों से लैस हमेशा विध्वंसकारी परमाणु युद्ध छिड़ जाने की संभावना के साये में रहे। {{सोवियत संघ का इतिहास/doc}} [[चित्र:19180902-red terror-banner.jpg|अंगूठाकार|लाल आतंक की नीति का समर्थन करते हुए मास्को में कम्युनिस्टों की रैली]][[जोसेफ़ स्टालिन|स्टालिन]] की मृत्यु के बाद विभिन्न साम्यवादी नेताओं में सर्वोच्च नेता बनने की खींचातानी हुई और [[निकिता ख़्रुश्चेव]]​ सत्ता में आये। उन्होंने स्टालिन की सबसे सख़्त​ तानाशाही नीतियों को पलट दिया। सोवियत संघ अंतरिक्ष अनुसंधान में सबसे आगे निकल गया। 1957 में उसने विश्व का सबसे पहला कृत्रिम उपग्रह [[स्पुटनिक|स्पुतनिक]] पृथ्वी के इर्द-गिर्द [[कक्षा (भौतिकी)|कक्षा]] में पहुँचाया। 1961 में सोवियत वायु-सैनिक [[यूरी गगारिन]] पृथ्वी से ऊपर अंतरिक्ष में पहुँचने वाला सबसे पहला मानव बना। 1962 में [[क्यूबाई मिसाइल संकट]] में अमेरिका और सोवियत संघ के बीच बहुत गंभीर तनाव बना और वे परमाणु प्रलय की दहलीज़ पर पहुँच गए, लेकिन किसी तरह यह संकट टल गया। 1970 के दशक में सोवियत-अमेरिकी संबंधों में तनाव कम हुआ लेकिन 1979 में जब सोवियत संघ ने [[अफ़ग़ानिस्तान|अफ्गानिस्तान]] में हस्तक्षेप करते हुए वहाँ अपनी फ़ौज भेजी तो सम्बन्ध बहुत बिगड़ गए। === स्टालिन और द्वितीय विश्वयुद्ध === [[चित्र:Red terror 001.jpg|अंगूठाकार|लाल आतंक के शिकार वे लोग थे जिन्हें व्लादिमीर लेनिन की आधिकारिक नीति के तहत सोवियत गुप्त पुलिस चेका द्वारा अपहरण कर लिया गया और मार दिया गया।]] 1924 लेनिन की मृत्यु हुई और [[जोसेफ़ स्टालिन]] सत्ता में आया। उसने सोवियत संघ में ज़बरदस्त औद्योगीकरण करवाया और केंद्रीय आर्थिक व्यवस्था बनाई। [[कृषि]] और अन्य व्यवसायों का सामूहिकीकरण किया गया, यानि खेत किसानों की निजी संपत्ति न होकर राष्ट्र की संपत्ति हो गए और उनपर किसानों के गुट सरकारी निर्देशों पर काम करने लगे। इसी केंद्रीकृत अर्थव्यवस्था को [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] में जंग लड़ने के लिए प्रयोग किया गया जिस से सोवियत संघ की जीत हुई। स्टालिन ने अपने शासनकाल में साम्यवादी पार्टी के बहुत से सदस्यों और नेताओं को अलग करके मरवाया और सोवियत संघ के कई समुदायों पर भी अत्याचार किया। द्वितीय विश्वयुद्ध में शुरू में तो [[जर्मनी]] और सोवियत संघ में एक संधि थी जिसके अंतर्गत उन्होंने [[पोलैंड]] को आपस में बाँट लिया था और [[क्रॅसि]] इलाक़ा सोवियत संघ को मिल गया। लेकिन 1941 में जर्मनी ने पलट कर सोवियत संघ पर हमला कर दिया। इस से सोवियत संघ [[मित्रपक्ष शक्तियाँ|मित्रपक्ष शक्तियों]] (ऐलाइड शक्तियों) के गुट में [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] और [[ब्रिटेन]] का साथ हो गया और जर्मनी के विरुद्ध लड़ा। जर्मनी-सोवियत युद्ध बहुत ही भयंकर था और इसमें 2.1 करोड़ सोवियत लोगों की मृत्यु हुई। लेकिन अंत में सोवियत संघ विजयी हुआ और पूर्वी [[यूरोप]] के बहुत से देश (जैसे कि पोलैंड, [[हंगरी]], [[चेकोस्लोवाकिया|चेकोस्लोवेकिया]], [[रोमानिया]], [[बुल्गारिया]] और पूर्वी जर्मनी) पर उसका नियंत्रण हो गया। === ख्रुश्चेव युग=== ===स्थिरता का युग=== ====सोवियत संघ की विघटन के कारण==== [[चित्र:Kurapaty - 01.jpg|अंगूठाकार|बेलारूस में कुरापती वन पूर्व सोवियत संघ में राजनीतिक दमन के पीड़ितों का सबसे बड़ा कब्रिस्तान है, जहां लगभग 250 हजार लोग दफन हैं।]] [[चित्र:Bieraście, Bulvarny, Vajavodzki. Берасьце, Бульварны, Ваяводзкі (22.09.1939).jpg|अंगूठाकार|22 सितम्बर 1939 को ब्रेस्ट में जर्मन-सोवियत विजय परेड।]] [[चित्र:Wall of sorrow at the first exhibition of the victims of Stalinism in Moscow.jpg|अंगूठाकार|1988 में स्टालिन की तानाशाही के दौरान गुलाग - यातना शिविरों में मारे गए लोगों की स्मृति में मास्को में पहली प्रदर्शनी।]] 1917 की बोल्शेविक क्रांति की सफलता के साथ ही रूस में साम्यवादी शासन की स्थापना हुई जिसने विश्व में सर्वा हारा क्रांति का नारा दिया और पूंजीवाद की समाप्ति की बात की | अतः जन्म से ही पूंजीवादी राष्ट्रों ने इसे अपना शत्रु माना, इस तरह सोवियत संघ आरंभ से ही अनेक शत्रुओं से गिर गया | स्टालिन के शासन में तानाशाही का कठोर एवं उग्र रूप दिखाई पड़ा, जिसके तहत साम्यवाद विरोधियों का दमन किया गया और नागरिक स्वतंत्रता पर अंकुश लगाया गया | लोगों के आवागमन, समाचार पत्रों एवं लेखकों की अभिव्यक्ति की स्वतंत्रता पर अंकुश लगाया गया | इस तरह सोवियत संघ की पहचान जनतंत्र का आनंद करने वाले शासक के रूप में हुई | शासन प्रणाली ने लोक भावना पर आवरण डाल दिया, इतना ही नहीं साम्यवादी शासन की स्थापना के समय यह कहा गया कि सर्वहारा की तानाशाही स्थापित होगी, किंतु व्यवहारिक स्तर पर सर्वहारा पर तानाशाही स्थापित हुई | सोवियत संघ के एक दल और सरकार में बैठे लोगों की तानाशाही स्थापित हुई | दल और सरकार में कोई अंतर नहीं रह गया, दल एवं शासन प्रणाली जनसमर्थन खोने लगा | स्टालिन के शासनकाल में स्थापित कठोर तंत्र साम्यवादी शासन की कमजोरियों को उद्घाटित करने लगा, वस्तुतः पूर्वी यूरोपीय देशों में जहां साम्यवादी शासन मौजूद था वहां पर भी जनता अपने राजनीतिक आर्थिक संरचना से असंतुष्ट थी, और जब सोवियत संघ में साम्यवादी शासन की कठोरता के प्रति विरोध बढ़ने लगा तो पूर्वी यूरोप के देशों में भी साम्यवादी शासन के प्रति अविश्वास बढ़ने लगा और जन विद्रोह हुआ | सोवियत संघ की आर्थिक कमजोरी भी उसके विघटन का कारण बनी वस्तुतः दयनीय व बढ़ते कमजोर देशों को आर्थिक सहायता देने एवं शीत युद्ध में शक्ति प्रदर्शन के कारण सोवियत संघ की आर्थिक दशा कमजोर हो गई |दरअसल आधारभूत ढांचे के विकास, नवीनीकरण के स्थान पर सोवियत धनराशि शीत युद्ध के साधनों पर खर्च की जाने लगी | अतः 1980 तक आते-आते इसकी आर्थिक वृद्धि दर में भारी गिरावट आई | प्रतिस्पर्धा रहित आर्थिक संरचना के कारण उत्पादन में कमी, उपभोक्ता वस्तुओं का अभाव, मूल्य वृद्धि जैसी समस्याएं बढ़ी और असंतोष बढ़ने लगा | इसी दौर में गोरबाचेफ ने शासन संभाला और सुधारवादी नीतियों की घोषणा की, जिसका परिणाम सोवियत संघ के विघटन के रूप में सामने आया | === विघटन=== अफगानिस्तान में सोवियत नियंत्रण के विरुद्ध उपद्रव और गृह युद्ध लगातार जारी रहे और अन्ततः 1989 में सोवियत सेनाएँ वहाँ से बिना अपना लक्ष्य पूरा किये लौट आईं। देश में आर्थिक कठिनाइयाँ बनी रहीं और विदेशी संबधों में भी पेचीदगियाँ रहीं। अंतिम सोवियत नेता [[मिखाइल गोर्बाचेव|मिख़ाइल गोरबाचोफ़​]] ने देश में [[ग्लास्नोस्त]] (<small>glasnost</small>) नामक राजनैतिक खुलेपन की नई नीति और [[पेरेस्त्रोइका]] (<small>perestroika</small>) नामक आर्थिक ढाँचे को बदलने की नीति के अंतर्गत सुधार करने की कोशिश की लेकिन विफल रहे। दिसम्बर 1991 में उनकी विचारधारा के विरुद्ध राज्यविप्लव (<small>coup d'état</small>) की कोशिश हुई लेकिन वह कुचली गई। इस घटना के बाद सोवियत संघ टूट गया और उसके 15 गणतंत्र सभी स्वतन्त्र देशों के रूप में उभरे। अंतर्राष्ट्रीय संधियों में [[रूस]] को सोवियत संघ के उत्तराधिकारी देश की मान्यता दी गई। hqk5g16n32dyh7pc90gs4dtctc3lj4d 6537977 6537919 2026-04-09T08:21:27Z AMAN KUMAR 911487 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#ल4|शीह ल4]]) 6537977 wikitext text/x-wiki {{db-duplicate|1=सोवियत संघ }} == इतिहास == === स्थापना === {{Main|सोवियत संघ का इतिहास}} {{Main|रूसीकरण}} सोवियत संघ की स्थापना की प्रक्रिया १९१७ की [[रूसी क्रांति|रूसी क्रान्ति]] के साथ शुरू हुई जिसमें [[रूसी साम्राज्य]] के [[त्सार|ज़ार]] (सम्राट) को सत्ता से हटा दिया गया। [[व्लादिमीर लेनिन]] के नेतृत्व में [[बोलशेविक पार्टी|बोल्शेविक पार्टी]] ने सत्ता पर क़ब्ज़ा कर लिया लेकिन फ़ौरन ही वह बोल्शेविक-विरोधी श्वेत मोर्चे (<small>White movement</small>) के साथ [[गृहयुद्ध|गृह युद्ध]] में फँस गई। बोल्शेविकों की [[लाल सेना]] ने गृह युद्ध के दौरान ऐसे भी कई राज्यों पर क़ब्ज़ा कर लिया जिन्होनें त्सार के पतन का फ़ायदा उठाकर रूस से स्वतंत्रता घोषित कर दी थी।उसी समय, [[सोवियत-यूक्रेनी युद्ध|सोवियत रूस यूक्रेनी पीपुल्स रिपब्लिक के खिलाफ युद्ध छेड़ रहा था]]।दिसम्बर 1922 में बोल्शेविकों की पूर्ण जीत हुई और उन्होंने रूस, [[युक्रेन]], [[बेलारूस]] और [[कॉकस|कॉकस क्षेत्र]] को मिलकर सोवियत संघ की स्थापना का ऐलान कर दिया।<ref name="ref93zicip">[http://books.google.com/books?id=wm3w1oGCaEoC World and Its Peoples: Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140410105347/http://books.google.com/books?id=wm3w1oGCaEoC|date=10 अप्रैल 2014}}, pp. 1362, Marshall Cavendish, 2009, ISBN 978-0-7614-7900-0, ''... Resistance grew into civil war in which several different movements participated, but the Red Army and the anti-Soviet voluntary White Army were the main combatants ... The declaration of the creation of the Union of Soviet Socialist Republics (USSR, or Soviet Union) was signed on December 30, 1922 ...''</ref> ===संक्षिप्त इतिहास=== '''अप्रैल 1917''': लेनिन और अन्य क्रान्तिकारी [[जर्मनी]] से [[रूस]] लौटे। '''अक्टूबर 1917''': बोल्शेविकों ने [[आलेक्सान्द्र केरेंस्की]] की सत्ता को पलटा और [[मास्को|मॉस्को]] पर अधिकार कर लिया। '''1918 - 20''': बोल्शेविकों और विरोधियों में [[गृहयुद्ध]]। : [[पोलैंड|पोलैण्ड]] से युद्ध : पोलैंड से शांति संधि, नई आर्थिक नीति, बाजार अर्थव्यवस्था की वापसी, स्थिरता। : रूस, बेलारूस और ट्रांसकॉकेशस (१९३६ से जॉर्जिया, अर्मेनिया, अजरबेजान) क्षेत्रों का मिलन; सोवियत संघ की स्थापना। : जर्मनी ने सोवियत संघ को मान्यता दी। : सोवियत संघ में प्रोलिटैरिएट तानाशाही के तहत नया संविधान लागू। लेनिन की मृत्यु। [[जोसेफ़ स्टालिन|जोसेफ स्टालिन]] ने सत्ता संभाली। '''१९३३''': [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]] ने सोवियत संघ को मान्यता दी। '''१९३४''': सोवियत संघ [[लीग ऑफ नेशंस]] में शामिल हुआ। '''अगस्त १९३९''': [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] आरम्भ हुआ। '''जून १९४१''': जर्मनी ने सोवियत संघ पर हमला किया। '''१९४३''': [[स्टालिनग्राद]] के युद्ध में जर्मनी की हार। '''१९४५''': सोवियत सैनिकों ने बर्लिन पर कब्जा किया। याल्टा और पोट्सडैम सम्मेलनों के जरिए जर्मनी को विभाजित कर पूर्वी जर्मनी और पश्चिमी जर्मनी का निर्माण। [[जापान]] का आत्मसमर्पण और दूसरे विश्वयुद्ध की समाप्ति। '''१९४८-४९''': बर्लिन नाकेबंदी।h पश्चिमी सेनाओं और सोवियत सेनाओं में तनातनी। '''१९४९''': सोवियत संघ ने [[परमाणु बम]] बनाया। चीन की कम्युनिस्ट सरकार को मान्यता दी। '''१९५०-५३''': [[कोरियाई युद्ध]] ; सोवियत संघ और पश्चिम के संबंधों में तनाव। '''मार्च १९५३''': स्टालिन की मृत्यु। [[निकिता ख़्रुश्चेव|निकिता ख्रुश्चेव]] कम्युनिस्ट पार्टी की केंद्रीय समिति के प्रथम सचिव बने। '''१९५३''': सोवियत संघ ने अपना पहला [[परमाणु बम|हाइड्रोजन बम]] बनाया। '''१९५५''': [[वारसॉ की संधि]]। '''१९५६''': सोवियत सेना ने हंगरी के विद्रोह को कुचलने में मदद की। '''१९५७''': पहला अंतरिक्ष यान [[स्पूतनिक]] धरती की कक्षा में पहुंचा। [[चीन]] की पश्चिम से बढ़ती नजदीकियों ने दोनों कम्युनिस्ट देशों में दूरियां पैदा कीं। '''१९६०''': सोवियत संघ ने अमेरिका का जासूसी जहाज U2 गिराया। '''१९६१''': [[यूरी गागारिन]] अंतरिक्ष में जाने वाले पहले व्यक्ति (मानव) बने। '''१९६२''': [[क्यूबा]] में सोवियत मिसाइल पहुंची। '''१९६३''': सोवियत संघ ने अमेरिका और ब्रिटेन के साथ परमाणु संधि की। अमेरिका और सोवियत संघ में हॉट लाइन स्थापित। '''१९६४''': ख्रुश्चेव की जगह [[लियोनिड ब्रेजनेव]] ने संभाली। '''१९६९''': सोवियत और चीनी सेनाओं का सीमा पर विवाद। '''१९७७''': नए संविधान के तहत [[ब्रेजनेव]] राष्ट्रपति चुने गए। '''१९८२''': ब्रेजनेव का निधन। [[केजीबी]] प्रमुख [[यूरी आंद्रोपोव]] ने सत्ता संभाला। '''१९८२''': आंद्रोपोव का निधन। कोन्सटांटिन चेरनेंको ने सत्ता संभाली। : [[मिखाइल गोर्बाचेव]] कम्यूनिस्ट पार्टी के महासचिव बने। खुलेपन और पुनर्निर्माण की नीति की शुरुआत की।{{साम्यवाद साइडबार}} : [[चरनोबिल परमाणु दुर्घटना]]। उक्रेन और बेलारूस के बड़े क्षेत्र विकिरण से प्रभावित। 1987: सोवियत संघ और अमेरिका में मध्यम दूरी की परमाणु मिसाइलों को नष्ट करने पर समझौता। : [[मिखाइल गोर्बाचेव|गोर्बाचेव]] राष्ट्रपति बने। कम्युनिस्ट पार्टी के सम्मेलन में निजी क्षेत्र के लिए दरवाजे खोलने पर सहमति। '''1989''': अफगानिस्तान से सोवियत सेनाओं की वापसी। : कम्युनिस्ट पार्टी में एक पार्टी की सत्ता खत्म करने पर मतदान। [[येल्तसिन]] ने सोवियत कम्युनिस्ट पार्टी छोड़ी। '''अगस्त 1991''': रक्षा मंत्री दिमित्री याजोव, उप राष्ट्रपति गेनाडी यानायेव और केजीबी प्रमुख ने राष्ट्रपति गोर्बाचेव को हिरासत में लिया। तीन दिन बाद ये सभी गिरफ्तार। येल्तसिन ने सोवियत रूस कम्युनिस्ट पार्टी पर प्रतिबंध लगाया। उक्रेन को स्वतंत्र राष्ट्र के रूप में मान्यता दी। उसके बाद कई अन्य देशों ने खुद को स्वतंत्र घोषित किया। '''सितम्बर 1991''': 'कांग्रेस ऑफ पीपल्स डिप्यूटीज' ने सोवियत संघ के विघटन के लिए वोट डाला। '''8 दिसम्बर 1991''': रूस, उक्रेन और बेलारूस के नेताओं ने 'कॉमनवेल्थ ऑफ इंडिपेंडेंट स्टेट' बनाया। '''25 दिसम्बर 1991''': गोर्बाचेव ने पद से इस्तीफा दिया। अमेरिका ने स्वतंत्र सोवियत राष्ट्रों को मान्यता दी। '''26 दिसम्बर 1991''': रूसी सरकार ने सोवियत संघ के कार्यालयों को संभाला। === क्रांति और नींव=== == गणराज्यों का एकीकरण== === शीत युद्ध === '''{{मुख्य|शीतयुद्ध}}''' [[पूर्वी यूरोप]] में अपने नियंत्रण के अधीन देशों के साथ सोवियत संघ ने एक साम्यवादी सैन्य [[मित्रपक्ष]] बनाया, जिसे [[वारसॉ संधि गुट]] (<small>Warsaw Pact</small>) के नाम से जाना जाता है। इसके विपक्ष अमेरिका के नेतृत्व में पश्चिमी देशों का गुट था। दोनों विपक्षियों के बीच [[शीतयुद्ध|शीत युद्ध]] जारी रहा जिसमें दोनों में सीधी लड़ाई तो कभी नहीं हुई, लेकिन दोनों परमाणु हथियारों और मिसाइलों से लैस हमेशा विध्वंसकारी परमाणु युद्ध छिड़ जाने की संभावना के साये में रहे। {{सोवियत संघ का इतिहास/doc}} [[चित्र:19180902-red terror-banner.jpg|अंगूठाकार|लाल आतंक की नीति का समर्थन करते हुए मास्को में कम्युनिस्टों की रैली]][[जोसेफ़ स्टालिन|स्टालिन]] की मृत्यु के बाद विभिन्न साम्यवादी नेताओं में सर्वोच्च नेता बनने की खींचातानी हुई और [[निकिता ख़्रुश्चेव]]​ सत्ता में आये। उन्होंने स्टालिन की सबसे सख़्त​ तानाशाही नीतियों को पलट दिया। सोवियत संघ अंतरिक्ष अनुसंधान में सबसे आगे निकल गया। 1957 में उसने विश्व का सबसे पहला कृत्रिम उपग्रह [[स्पुटनिक|स्पुतनिक]] पृथ्वी के इर्द-गिर्द [[कक्षा (भौतिकी)|कक्षा]] में पहुँचाया। 1961 में सोवियत वायु-सैनिक [[यूरी गगारिन]] पृथ्वी से ऊपर अंतरिक्ष में पहुँचने वाला सबसे पहला मानव बना। 1962 में [[क्यूबाई मिसाइल संकट]] में अमेरिका और सोवियत संघ के बीच बहुत गंभीर तनाव बना और वे परमाणु प्रलय की दहलीज़ पर पहुँच गए, लेकिन किसी तरह यह संकट टल गया। 1970 के दशक में सोवियत-अमेरिकी संबंधों में तनाव कम हुआ लेकिन 1979 में जब सोवियत संघ ने [[अफ़ग़ानिस्तान|अफ्गानिस्तान]] में हस्तक्षेप करते हुए वहाँ अपनी फ़ौज भेजी तो सम्बन्ध बहुत बिगड़ गए। === स्टालिन और द्वितीय विश्वयुद्ध === [[चित्र:Red terror 001.jpg|अंगूठाकार|लाल आतंक के शिकार वे लोग थे जिन्हें व्लादिमीर लेनिन की आधिकारिक नीति के तहत सोवियत गुप्त पुलिस चेका द्वारा अपहरण कर लिया गया और मार दिया गया।]] 1924 लेनिन की मृत्यु हुई और [[जोसेफ़ स्टालिन]] सत्ता में आया। उसने सोवियत संघ में ज़बरदस्त औद्योगीकरण करवाया और केंद्रीय आर्थिक व्यवस्था बनाई। [[कृषि]] और अन्य व्यवसायों का सामूहिकीकरण किया गया, यानि खेत किसानों की निजी संपत्ति न होकर राष्ट्र की संपत्ति हो गए और उनपर किसानों के गुट सरकारी निर्देशों पर काम करने लगे। इसी केंद्रीकृत अर्थव्यवस्था को [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] में जंग लड़ने के लिए प्रयोग किया गया जिस से सोवियत संघ की जीत हुई। स्टालिन ने अपने शासनकाल में साम्यवादी पार्टी के बहुत से सदस्यों और नेताओं को अलग करके मरवाया और सोवियत संघ के कई समुदायों पर भी अत्याचार किया। द्वितीय विश्वयुद्ध में शुरू में तो [[जर्मनी]] और सोवियत संघ में एक संधि थी जिसके अंतर्गत उन्होंने [[पोलैंड]] को आपस में बाँट लिया था और [[क्रॅसि]] इलाक़ा सोवियत संघ को मिल गया। लेकिन 1941 में जर्मनी ने पलट कर सोवियत संघ पर हमला कर दिया। इस से सोवियत संघ [[मित्रपक्ष शक्तियाँ|मित्रपक्ष शक्तियों]] (ऐलाइड शक्तियों) के गुट में [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] और [[ब्रिटेन]] का साथ हो गया और जर्मनी के विरुद्ध लड़ा। जर्मनी-सोवियत युद्ध बहुत ही भयंकर था और इसमें 2.1 करोड़ सोवियत लोगों की मृत्यु हुई। लेकिन अंत में सोवियत संघ विजयी हुआ और पूर्वी [[यूरोप]] के बहुत से देश (जैसे कि पोलैंड, [[हंगरी]], [[चेकोस्लोवाकिया|चेकोस्लोवेकिया]], [[रोमानिया]], [[बुल्गारिया]] और पूर्वी जर्मनी) पर उसका नियंत्रण हो गया। === ख्रुश्चेव युग=== ===स्थिरता का युग=== ====सोवियत संघ की विघटन के कारण==== [[चित्र:Kurapaty - 01.jpg|अंगूठाकार|बेलारूस में कुरापती वन पूर्व सोवियत संघ में राजनीतिक दमन के पीड़ितों का सबसे बड़ा कब्रिस्तान है, जहां लगभग 250 हजार लोग दफन हैं।]] [[चित्र:Bieraście, Bulvarny, Vajavodzki. Берасьце, Бульварны, Ваяводзкі (22.09.1939).jpg|अंगूठाकार|22 सितम्बर 1939 को ब्रेस्ट में जर्मन-सोवियत विजय परेड।]] [[चित्र:Wall of sorrow at the first exhibition of the victims of Stalinism in Moscow.jpg|अंगूठाकार|1988 में स्टालिन की तानाशाही के दौरान गुलाग - यातना शिविरों में मारे गए लोगों की स्मृति में मास्को में पहली प्रदर्शनी।]] 1917 की बोल्शेविक क्रांति की सफलता के साथ ही रूस में साम्यवादी शासन की स्थापना हुई जिसने विश्व में सर्वा हारा क्रांति का नारा दिया और पूंजीवाद की समाप्ति की बात की | अतः जन्म से ही पूंजीवादी राष्ट्रों ने इसे अपना शत्रु माना, इस तरह सोवियत संघ आरंभ से ही अनेक शत्रुओं से गिर गया | स्टालिन के शासन में तानाशाही का कठोर एवं उग्र रूप दिखाई पड़ा, जिसके तहत साम्यवाद विरोधियों का दमन किया गया और नागरिक स्वतंत्रता पर अंकुश लगाया गया | लोगों के आवागमन, समाचार पत्रों एवं लेखकों की अभिव्यक्ति की स्वतंत्रता पर अंकुश लगाया गया | इस तरह सोवियत संघ की पहचान जनतंत्र का आनंद करने वाले शासक के रूप में हुई | शासन प्रणाली ने लोक भावना पर आवरण डाल दिया, इतना ही नहीं साम्यवादी शासन की स्थापना के समय यह कहा गया कि सर्वहारा की तानाशाही स्थापित होगी, किंतु व्यवहारिक स्तर पर सर्वहारा पर तानाशाही स्थापित हुई | सोवियत संघ के एक दल और सरकार में बैठे लोगों की तानाशाही स्थापित हुई | दल और सरकार में कोई अंतर नहीं रह गया, दल एवं शासन प्रणाली जनसमर्थन खोने लगा | स्टालिन के शासनकाल में स्थापित कठोर तंत्र साम्यवादी शासन की कमजोरियों को उद्घाटित करने लगा, वस्तुतः पूर्वी यूरोपीय देशों में जहां साम्यवादी शासन मौजूद था वहां पर भी जनता अपने राजनीतिक आर्थिक संरचना से असंतुष्ट थी, और जब सोवियत संघ में साम्यवादी शासन की कठोरता के प्रति विरोध बढ़ने लगा तो पूर्वी यूरोप के देशों में भी साम्यवादी शासन के प्रति अविश्वास बढ़ने लगा और जन विद्रोह हुआ | सोवियत संघ की आर्थिक कमजोरी भी उसके विघटन का कारण बनी वस्तुतः दयनीय व बढ़ते कमजोर देशों को आर्थिक सहायता देने एवं शीत युद्ध में शक्ति प्रदर्शन के कारण सोवियत संघ की आर्थिक दशा कमजोर हो गई |दरअसल आधारभूत ढांचे के विकास, नवीनीकरण के स्थान पर सोवियत धनराशि शीत युद्ध के साधनों पर खर्च की जाने लगी | अतः 1980 तक आते-आते इसकी आर्थिक वृद्धि दर में भारी गिरावट आई | प्रतिस्पर्धा रहित आर्थिक संरचना के कारण उत्पादन में कमी, उपभोक्ता वस्तुओं का अभाव, मूल्य वृद्धि जैसी समस्याएं बढ़ी और असंतोष बढ़ने लगा | इसी दौर में गोरबाचेफ ने शासन संभाला और सुधारवादी नीतियों की घोषणा की, जिसका परिणाम सोवियत संघ के विघटन के रूप में सामने आया | === विघटन=== अफगानिस्तान में सोवियत नियंत्रण के विरुद्ध उपद्रव और गृह युद्ध लगातार जारी रहे और अन्ततः 1989 में सोवियत सेनाएँ वहाँ से बिना अपना लक्ष्य पूरा किये लौट आईं। देश में आर्थिक कठिनाइयाँ बनी रहीं और विदेशी संबधों में भी पेचीदगियाँ रहीं। अंतिम सोवियत नेता [[मिखाइल गोर्बाचेव|मिख़ाइल गोरबाचोफ़​]] ने देश में [[ग्लास्नोस्त]] (<small>glasnost</small>) नामक राजनैतिक खुलेपन की नई नीति और [[पेरेस्त्रोइका]] (<small>perestroika</small>) नामक आर्थिक ढाँचे को बदलने की नीति के अंतर्गत सुधार करने की कोशिश की लेकिन विफल रहे। दिसम्बर 1991 में उनकी विचारधारा के विरुद्ध राज्यविप्लव (<small>coup d'état</small>) की कोशिश हुई लेकिन वह कुचली गई। इस घटना के बाद सोवियत संघ टूट गया और उसके 15 गणतंत्र सभी स्वतन्त्र देशों के रूप में उभरे। अंतर्राष्ट्रीय संधियों में [[रूस]] को सोवियत संघ के उत्तराधिकारी देश की मान्यता दी गई। a69rtigpt5gpf67d63cj3wlc5e49fyw सदस्य:Российская Империя1/प्रयोगपृष्ठ 2 1610939 6537921 2026-04-09T06:11:21Z Российская Империя1 919521 नया पृष्ठ: [[सोवियत संघ के राष्ट्रपति]] 6537921 wikitext text/x-wiki [[सोवियत संघ के राष्ट्रपति]] ml7nkrdd5zcf7sc02y7tuvu1kigletu सोवियत संघ के राष्ट्रपति 0 1610940 6537924 2026-04-09T06:19:05Z Российская Империя1 919521 नया पृष्ठ: ==List== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! rowspan=2| # ! rowspan=2| चित्र ! rowspan=2| नाम<br>{{small|(Born-Died)}} ! colspan=3| कार्यालय की अवधि ! rowspan=2| राजनीतिक दल ! rowspan=2| चुनाव ! rowspan=2| [[सोवियत संघ के उपराष्ट्रपति | उपराष्ट्रपति]] ! rowspan=2 colspan=2| सोवियत संघ... 6537924 wikitext text/x-wiki ==List== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! rowspan=2| # ! rowspan=2| चित्र ! rowspan=2| नाम<br>{{small|(Born-Died)}} ! colspan=3| कार्यालय की अवधि ! rowspan=2| राजनीतिक दल ! rowspan=2| चुनाव ! rowspan=2| [[सोवियत संघ के उपराष्ट्रपति | उपराष्ट्रपति]] ! rowspan=2 colspan=2| [[सोवियत संघ के प्रधानमंत्री | प्रधानमंत्रियों]] |- ! पदभार ग्रहण किया ! पद छोड़ दिया ! कार्यालय में बिताया गया समय |- ! rowspan=3 style="background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| 1 | rowspan=3| [[File:GorbachevMS.jpg|90px]] | rowspan=3| '''[[Mikhail Gorbachev]]'''<br/>(1931–2022) | rowspan=3 class="nowrap"| 15 March 1990 | rowspan=3 class="nowrap"| 25 December 1991 | rowspan=3| {{ayd|1990|03|15|1991|12|25}} | rowspan=3| [[Communist Party of the Soviet Union|Communist Party of the<br/>Soviet Union]] | rowspan=3| [[1990 Soviet Union presidential election|1990]] | {{CNone|''Office vacant<br /><small>(until 27 December 1990)</small>''}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| | [[Nikolai Ryzhkov]] |- | [[Gennady Yanayev]] | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| | [[Valentin Pavlov]] |- | {{CNone|''Office abolished<br>{{small|(after 21 August 1991)}}''}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| | [[Ivan Silayev]] |-style="background:#e6e6aa;" ! style="background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| — | [[File:Геннадий Янаев на встрече с Александром Прохановым (1993).png|90px]] | '''[[Gennady Yanayev]]'''<br />(1937–2010)''<br />Acting'' | 19 August 1991 | 21 August 1991 | {{ayd|1991|08|19|1991|08|21}} | [[Communist Party of the Soviet Union|Communist Party of the<br />Soviet Union]] |— | {{CNone|''Office vacant''}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| |[[Valentin Pavlov]] |-style="background:{{party color|grey}};" ! style="background:{{party color|grey}};"| — | | {{CNone|''Office vacant''}} | 25 December 1991 | 26 December 1991 | {{ayd|1991|12|25|1991|12|26}} |— |— | {{CNone|''Office vacant''}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|grey}};"| | {{CNone|''Office vacant''}} |} ==यह भी देखें == *[[1990 सोवियत संघ के राष्ट्रपति चुनाव]] *[[रूस के राष्ट्रपतियों की सूची]] *[[सोवियत संघ के राष्ट्राध्यक्षों की सूची]] *[[सोवियत संघ के प्रधानमंत्री]] *[[सोवियत संघ की कम्युनिस्ट पार्टी के महासचिव]] *[[सोवियत संघ के नेताओं की सूची]] *[[रूस के राष्ट्रपति]] e9sv533gqp3dpd3t77rodjgo7j7ws4i 6537928 6537924 2026-04-09T06:22:13Z Российская Империя1 919521 /* List */ 6537928 wikitext text/x-wiki ==सूची== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! rowspan=2| # ! rowspan=2| चित्र ! rowspan=2| नाम<br>{{small|(जन्म-मृत्यु)}} ! colspan=3| कार्यालय की अवधि ! rowspan=2| राजनीतिक दल ! rowspan=2| चुनाव ! rowspan=2| [[सोवियत संघ के उपराष्ट्रपति | उपराष्ट्रपति]] ! rowspan=2 colspan=2| [[सोवियत संघ के प्रधानमंत्री | प्रधानमंत्रियों]] |- ! पदभार ग्रहण किया ! पद छोड़ दिया ! कार्यालय में बिताया गया समय |- ! rowspan=3 style="background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| 1 | rowspan=3| [[File:GorbachevMS.jpg|90px]] | rowspan=3| '''[[मिखाइल गोर्बाचेव]]'''<br/>(1931–2022) | rowspan=3 class="nowrap"| 15 मार्च 1990 | rowspan=3 class="nowrap"| 25 दिसंबर 1991 | rowspan=3| {{ayd|1990|03|15|1991|12|25}} | rowspan=3| [[Communist Party of the Soviet Union|Communist Party of the<br/>Soviet Union]] | rowspan=3| [[1990 Soviet Union presidential election|1990]] | {{CNone|''Office vacant<br /><small>(until 27 December 1990)</small>''}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| | [[निकोलाई रायज़कोव]] |- | [[गेनाडी यानायेव]] | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| | [[वैलेंटीन पावलोव]] |- | {{CNone|''Office abolished<br>{{small|(after 21 August 1991)}}''}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| | [[इवान सिलायेव]] |-style="background:#e6e6aa;" ! style="background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| — | [[File:Геннадий Янаев на встрече с Александром Прохановым (1993).png|90px]] | '''[[Gennady Yanayev]]'''<br />(1937–2010)''<br />Acting'' | 19 अगस्त 1991 | 21 अगस्त 1991 | {{ayd|1991|08|19|1991|08|21}} | [[Communist Party of the Soviet Union|Communist Party of the<br />Soviet Union]] |— | {{CNone|''Office vacant''}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| |[[Valentin Pavlov]] |-style="background:{{party color|grey}};" ! style="background:{{party color|grey}};"| — | | {{CNone|''Office vacant''}} | 25 दिसंबर 1991 | 26 दिसंबर 1991 | {{ayd|1991|12|25|1991|12|26}} |— |— | {{CNone|''Office vacant''}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|grey}};"| | {{CNone|''Office vacant''}} |} ==यह भी देखें == *[[1990 सोवियत संघ के राष्ट्रपति चुनाव]] *[[रूस के राष्ट्रपतियों की सूची]] *[[सोवियत संघ के राष्ट्राध्यक्षों की सूची]] *[[सोवियत संघ के प्रधानमंत्री]] *[[सोवियत संघ की कम्युनिस्ट पार्टी के महासचिव]] *[[सोवियत संघ के नेताओं की सूची]] *[[रूस के राष्ट्रपति]] maeo0ll0yo7k9ob78r6h44vb4x5vjt4 6537929 6537928 2026-04-09T06:23:25Z Российская Империя1 919521 /* यह भी देखें */ 6537929 wikitext text/x-wiki ==सूची== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! rowspan=2| # ! rowspan=2| चित्र ! rowspan=2| नाम<br>{{small|(जन्म-मृत्यु)}} ! colspan=3| कार्यालय की अवधि ! rowspan=2| राजनीतिक दल ! rowspan=2| चुनाव ! rowspan=2| [[सोवियत संघ के उपराष्ट्रपति | उपराष्ट्रपति]] ! rowspan=2 colspan=2| [[सोवियत संघ के प्रधानमंत्री | प्रधानमंत्रियों]] |- ! पदभार ग्रहण किया ! पद छोड़ दिया ! कार्यालय में बिताया गया समय |- ! rowspan=3 style="background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| 1 | rowspan=3| [[File:GorbachevMS.jpg|90px]] | rowspan=3| '''[[मिखाइल गोर्बाचेव]]'''<br/>(1931–2022) | rowspan=3 class="nowrap"| 15 मार्च 1990 | rowspan=3 class="nowrap"| 25 दिसंबर 1991 | rowspan=3| {{ayd|1990|03|15|1991|12|25}} | rowspan=3| [[Communist Party of the Soviet Union|Communist Party of the<br/>Soviet Union]] | rowspan=3| [[1990 Soviet Union presidential election|1990]] | {{CNone|''Office vacant<br /><small>(until 27 December 1990)</small>''}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| | [[निकोलाई रायज़कोव]] |- | [[गेनाडी यानायेव]] | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| | [[वैलेंटीन पावलोव]] |- | {{CNone|''Office abolished<br>{{small|(after 21 August 1991)}}''}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| | [[इवान सिलायेव]] |-style="background:#e6e6aa;" ! style="background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| — | [[File:Геннадий Янаев на встрече с Александром Прохановым (1993).png|90px]] | '''[[Gennady Yanayev]]'''<br />(1937–2010)''<br />Acting'' | 19 अगस्त 1991 | 21 अगस्त 1991 | {{ayd|1991|08|19|1991|08|21}} | [[Communist Party of the Soviet Union|Communist Party of the<br />Soviet Union]] |— | {{CNone|''Office vacant''}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| |[[Valentin Pavlov]] |-style="background:{{party color|grey}};" ! style="background:{{party color|grey}};"| — | | {{CNone|''Office vacant''}} | 25 दिसंबर 1991 | 26 दिसंबर 1991 | {{ayd|1991|12|25|1991|12|26}} |— |— | {{CNone|''Office vacant''}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|grey}};"| | {{CNone|''Office vacant''}} |} ==यह भी देखें == *[[1990 सोवियत संघ के राष्ट्रपति चुनाव]] *[[रूस के राष्ट्रपतियों की सूची]] *[[सोवियत संघ के राष्ट्राध्यक्षों की सूची]] *[[सोवियत संघ के प्रधानमंत्री]] *[[सोवियत संघ की कम्युनिस्ट पार्टी के महासचिव]] *[[सोवियत संघ के नेताओं की सूची]] *[[रूस के राष्ट्रपति]] [[श्रेणी:रूस के राष्ट्रपति]] [[श्रेणी:राष्ट्रपतियों की सूची]] mx0nrc0lz4sx8i7j9e7s46j24tshny3 6537930 6537929 2026-04-09T06:23:54Z Российская Империя1 919521 6537930 wikitext text/x-wiki ==सूची== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! rowspan=2| # ! rowspan=2| चित्र ! rowspan=2| नाम<br>{{small|(जन्म-मृत्यु)}} ! colspan=3| कार्यालय की अवधि ! rowspan=2| राजनीतिक दल ! rowspan=2| चुनाव ! rowspan=2| [[सोवियत संघ के उपराष्ट्रपति | उपराष्ट्रपति]] ! rowspan=2 colspan=2| [[सोवियत संघ के प्रधानमंत्री | प्रधानमंत्रियों]] |- ! पदभार ग्रहण किया ! पद छोड़ दिया ! कार्यालय में बिताया गया समय |- ! rowspan=3 style="background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| 1 | rowspan=3| [[File:GorbachevMS.jpg|90px]] | rowspan=3| '''[[मिखाइल गोर्बाचेव]]'''<br/>(1931–2022) | rowspan=3 class="nowrap"| 15 मार्च 1990 | rowspan=3 class="nowrap"| 25 दिसंबर 1991 | rowspan=3| {{ayd|1990|03|15|1991|12|25}} | rowspan=3| [[Communist Party of the Soviet Union|Communist Party of the<br/>Soviet Union]] | rowspan=3| [[1990 Soviet Union presidential election|1990]] | {{CNone|''Office vacant<br /><small>(until 27 December 1990)</small>''}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| | [[निकोलाई रायज़कोव]] |- | [[गेनाडी यानायेव]] | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| | [[वैलेंटीन पावलोव]] |- | {{CNone|''Office abolished<br>{{small|(after 21 August 1991)}}''}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| | [[इवान सिलायेव]] |-style="background:#e6e6aa;" ! style="background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| — | [[File:Геннадий Янаев на встрече с Александром Прохановым (1993).png|90px]] | '''[[गेनाडी यानायेव]]'''<br />(1937–2010)''<br />Acting'' | 19 अगस्त 1991 | 21 अगस्त 1991 | {{ayd|1991|08|19|1991|08|21}} | [[Communist Party of the Soviet Union|Communist Party of the<br />Soviet Union]] |— | {{CNone|''Office vacant''}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| |[[Valentin Pavlov]] |-style="background:{{party color|grey}};" ! style="background:{{party color|grey}};"| — | | {{CNone|''Office vacant''}} | 25 दिसंबर 1991 | 26 दिसंबर 1991 | {{ayd|1991|12|25|1991|12|26}} |— |— | {{CNone|''Office vacant''}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|grey}};"| | {{CNone|''Office vacant''}} |} ==यह भी देखें == *[[1990 सोवियत संघ के राष्ट्रपति चुनाव]] *[[रूस के राष्ट्रपतियों की सूची]] *[[सोवियत संघ के राष्ट्राध्यक्षों की सूची]] *[[सोवियत संघ के प्रधानमंत्री]] *[[सोवियत संघ की कम्युनिस्ट पार्टी के महासचिव]] *[[सोवियत संघ के नेताओं की सूची]] *[[रूस के राष्ट्रपति]] [[श्रेणी:रूस के राष्ट्रपति]] [[श्रेणी:राष्ट्रपतियों की सूची]] ggf3xrgo3h2ptcbyit7kucvk7lrfbfn 6537947 6537930 2026-04-09T06:57:29Z Российская Империя1 919521 /* यह भी देखें */ 6537947 wikitext text/x-wiki ==सूची== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! rowspan=2| # ! rowspan=2| चित्र ! rowspan=2| नाम<br>{{small|(जन्म-मृत्यु)}} ! colspan=3| कार्यालय की अवधि ! rowspan=2| राजनीतिक दल ! rowspan=2| चुनाव ! rowspan=2| [[सोवियत संघ के उपराष्ट्रपति | उपराष्ट्रपति]] ! rowspan=2 colspan=2| [[सोवियत संघ के प्रधानमंत्री | प्रधानमंत्रियों]] |- ! पदभार ग्रहण किया ! पद छोड़ दिया ! कार्यालय में बिताया गया समय |- ! rowspan=3 style="background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| 1 | rowspan=3| [[File:GorbachevMS.jpg|90px]] | rowspan=3| '''[[मिखाइल गोर्बाचेव]]'''<br/>(1931–2022) | rowspan=3 class="nowrap"| 15 मार्च 1990 | rowspan=3 class="nowrap"| 25 दिसंबर 1991 | rowspan=3| {{ayd|1990|03|15|1991|12|25}} | rowspan=3| [[Communist Party of the Soviet Union|Communist Party of the<br/>Soviet Union]] | rowspan=3| [[1990 Soviet Union presidential election|1990]] | {{CNone|''Office vacant<br /><small>(until 27 December 1990)</small>''}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| | [[निकोलाई रायज़कोव]] |- | [[गेनाडी यानायेव]] | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| | [[वैलेंटीन पावलोव]] |- | {{CNone|''Office abolished<br>{{small|(after 21 August 1991)}}''}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| | [[इवान सिलायेव]] |-style="background:#e6e6aa;" ! style="background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| — | [[File:Геннадий Янаев на встрече с Александром Прохановым (1993).png|90px]] | '''[[गेनाडी यानायेव]]'''<br />(1937–2010)''<br />Acting'' | 19 अगस्त 1991 | 21 अगस्त 1991 | {{ayd|1991|08|19|1991|08|21}} | [[Communist Party of the Soviet Union|Communist Party of the<br />Soviet Union]] |— | {{CNone|''Office vacant''}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| |[[Valentin Pavlov]] |-style="background:{{party color|grey}};" ! style="background:{{party color|grey}};"| — | | {{CNone|''Office vacant''}} | 25 दिसंबर 1991 | 26 दिसंबर 1991 | {{ayd|1991|12|25|1991|12|26}} |— |— | {{CNone|''Office vacant''}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|grey}};"| | {{CNone|''Office vacant''}} |} ==यह भी देखें == *[[1990 सोवियत संघ के राष्ट्रपति चुनाव]] *[[रूस के राष्ट्रपतियों की सूची]] *[[सोवियत संघ के राष्ट्राध्यक्षों की सूची]] *[[सोवियत संघ के प्रधानमंत्री]] *[[सोवियत संघ की सरकारों की सूची]] *[[सोवियत संघ की कम्युनिस्ट पार्टी के महासचिव]] *[[सोवियत संघ के नेताओं की सूची]] *[[रूस के राष्ट्रपति]] [[श्रेणी:रूस के राष्ट्रपति]] [[श्रेणी:राष्ट्रपतियों की सूची]] 94rmbd47zzzdnyzbhdr4ohms7np1b6k सोवियत संघ के प्रधानमंत्री 0 1610941 6537937 2026-04-09T06:30:37Z Российская Империя1 919521 नया पृष्ठ: '''जन आयुक्त परिषद के अध्यक्ष''' * [[व्लादिमीर लेनिन|व्लादिमीर इलिच लेनिन]] ([[1917]]-[[1924]]) * [[एलेक्सी रयकोव|एलेक्सी इवानोविच रयकोव]] ([[1924]]-[[1930]]) * व्याचेस्लाव मोलोटोव|व्याचेस्लाव मिखाइलोविच मोलो... 6537937 wikitext text/x-wiki '''जन आयुक्त परिषद के अध्यक्ष''' * [[व्लादिमीर लेनिन|व्लादिमीर इलिच लेनिन]] ([[1917]]-[[1924]]) * [[एलेक्सी रयकोव|एलेक्सी इवानोविच रयकोव]] ([[1924]]-[[1930]]) * [[व्याचेस्लाव मोलोटोव|व्याचेस्लाव मिखाइलोविच मोलोटोव]] ([[1930]]-[[1941]]) * [[जोसेफ स्टालिन | इओसिफ विसारियोनोविच स्टालिन]] ([[1941]]-[[1946]]) '''सोवियत संघ के मंत्रिपरिषद के अध्यक्ष''' * [[जोसेफ स्टालिन | इओसिफ विसारियोनोविच स्टालिन]] ([[1946]]-[[1953]]) * [[जॉर्जी मालेनकोव|जॉर्जी मैक्सिमिलियानोविच मालेनकोव]] ([[1953]]-[[1955]]) * [[निकोलाई बुलगानिन|निकोलाई अलेक्जेंड्रोविच बुलगानिन]] ([[1955]]-[[1958]]) * [[निकिता ख्रुश्चेव|निकिता सर्गेइविच ख्रुश्चेव]] ([[1958]]-[[1964]]) * [[एलेक्सी कोसिगिन|एलेक्सी निकोलाइविच कोसिगिन]] ([[1964]]-[[1980]]) * [[निकोलाई तिखोनोव|निकोलाई अलेक्जेंड्रोविच तिखोनोव]] ([[1980]]-[[1985]]) * [[निकोलाई रयज़कोव|निकोलाई इवानोविच रयज़कोव]] ([[1985]]-[[1991]]) सोवियत संघ के प्रधानमंत्री * [[वैलेंटिन पावलोव]] (14 जनवरी, 1991 - 22 अगस्त, 1991) * [[इवान सिलायेव]] (24 अगस्त, 1991 - 26 दिसंबर, 1991) g427dgcyvlxs7d96rbwtm6olmak9wjw सोवियत संघ के राष्ट्राध्यक्षों की सूची 0 1610942 6537940 2026-04-09T06:35:51Z Российская Империя1 919521 नया पृष्ठ: {{Infobox official post | post = Leader | body = the Soviet Union | native_name = {{native name|rus|Лидер Советского Союза}} | insignia = Coat of arms of the Soviet Union 1.svg | insigniasize = 100px | insigniacaption = [[State Emblem of the Soviet Union]] | flag = | flagsize = | flagborder = | flagcaption = | image = Joseph Stalin, 1950 (cropped).jpg | imagesize = | alt = | imagecaption = '''Longest serving<br />[[Joseph Stalin]]'''<br /... 6537940 wikitext text/x-wiki {{Infobox official post | post = Leader | body = the Soviet Union | native_name = {{native name|rus|Лидер Советского Союза}} | insignia = Coat of arms of the Soviet Union 1.svg | insigniasize = 100px | insigniacaption = [[State Emblem of the Soviet Union]] | flag = | flagsize = | flagborder = | flagcaption = | image = Joseph Stalin, 1950 (cropped).jpg | imagesize = | alt = | imagecaption = '''Longest serving<br />[[Joseph Stalin]]'''<br />21 January 1924 – 5 March 1953 | department = | style = Mr. Leader<br />{{small|(informal)}}<br />[[Excellency|His Excellency]]<br />{{small|(diplomatic)}} | type = Country leader (''de facto'') | status = | abbreviation = | member_of = | reports_to = [[Supreme Soviet of the Soviet Union|Supreme Soviet]] | residence = [[Kremlin Senate]], Moscow | seat = | nominator = | appointer = Supreme Soviet | appointer_qualified = | termlength = None, | termlength_qualified = [[Life tenure]] | constituting_instrument = | precursor = [[Tsar of Russia]] | formation = {{start date and age|df=y|1922|12|30}} | first = [[Vladimir Lenin]] | last = [[Mikhail Gorbachev]] | abolished = {{start date and age|df=y|1991|12|26}} | succession = [[President of Russia]] (''de facto'') | unofficial_names = | deputy = ''None'' | salary = | website = }} '''सोवियत संघ के नेता'''' ({{lang-rus|Лидер Советского Союза}}, [[रोमनीकरण|रोमनीकृत]]: ''लीडर सोवेट्सकोगो सोयुज़ा'') सबसे महत्वपूर्ण राजनीतिक शख्सियत के लिए एक अनौपचारिक शब्द था। [[Category:Soviet politicians|*]] 3o0lxdhbokaeqdqji7sy121lteeqkr2 6537942 6537940 2026-04-09T06:45:05Z Российская Империя1 919521 6537942 wikitext text/x-wiki {{Infobox official post | post = Leader | body = the Soviet Union | native_name = {{native name|rus|Лидер Советского Союза}} | insignia = Coat of arms of the Soviet Union 1.svg | insigniasize = 100px | insigniacaption = [[State Emblem of the Soviet Union]] | flag = | flagsize = | flagborder = | flagcaption = | image = Joseph Stalin, 1950 (cropped).jpg | imagesize = | alt = | imagecaption = '''Longest serving<br />[[Joseph Stalin]]'''<br />21 January 1924 – 5 March 1953 | department = | style = Mr. Leader<br />{{small|(informal)}}<br />[[Excellency|His Excellency]]<br />{{small|(diplomatic)}} | type = Country leader (''de facto'') | status = | abbreviation = | member_of = | reports_to = [[Supreme Soviet of the Soviet Union|Supreme Soviet]] | residence = [[Kremlin Senate]], Moscow | seat = | nominator = | appointer = Supreme Soviet | appointer_qualified = | termlength = None, | termlength_qualified = [[Life tenure]] | constituting_instrument = | precursor = [[Tsar of Russia]] | formation = {{start date and age|df=y|1922|12|30}} | first = [[Vladimir Lenin]] | last = [[Mikhail Gorbachev]] | abolished = {{start date and age|df=y|1991|12|26}} | succession = [[President of Russia]] (''de facto'') | unofficial_names = | deputy = ''None'' | salary = | website = }} '''सोवियत संघ के नेता'''' ({{lang-rus|Лидер Советского Союза}}, [[रोमनीकरण|रोमनीकृत]]: ''लीडर सोवेट्सकोगो सोयुज़ा'') सबसे महत्वपूर्ण राजनीतिक शख्सियत के लिए एक अनौपचारिक शब्द था। ==सूची== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! rowspan=2| # ! rowspan=2| चित्र ! rowspan=2| नाम<br>{{small|(जन्म-मृत्यु)}} ! colspan=3| कार्यालय की अवधि ! rowspan=2| राजनीतिक दल ! rowspan=2| चुनाव ! rowspan=2| [[सोवियत संघ के उपराष्ट्रपति | उपराष्ट्रपति]] ! rowspan=2 colspan=2| [[सोवियत संघ के प्रधानमंत्री | प्रधानमंत्रियों]] |- ! पदभार ग्रहण किया ! पद छोड़ दिया ! कार्यालय में बिताया गया समय |- ! rowspan=3 style="background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| 1 | rowspan=3| [[File:GorbachevMS.jpg|90px]] | rowspan=3| '''[[मिखाइल गोर्बाचेव]]'''<br/>(1931–2022) | rowspan=3 class="nowrap"| 15 मार्च 1990 | rowspan=3 class="nowrap"| 25 दिसंबर 1991 | rowspan=3| {{ayd|1990|03|15|1991|12|25}} | rowspan=3| [[Communist Party of the Soviet Union|Communist Party of the<br/>Soviet Union]] | rowspan=3| [[1990 Soviet Union presidential election|1990]] | {{CNone|''Office vacant<br /><small>(until 27 December 1990)</small>''}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| | [[निकोलाई रायज़कोव]] |- | [[गेनाडी यानायेव]] | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| | [[वैलेंटीन पावलोव]] |- | {{CNone|''Office abolished<br>{{small|(after 21 August 1991)}}''}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| | [[इवान सिलायेव]] |-style="background:#e6e6aa;" ! style="background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| — | [[File:Геннадий Янаев на встрече с Александром Прохановым (1993).png|90px]] | '''[[गेनाडी यानायेव]]'''<br />(1937–2010)''<br />Acting'' | 19 अगस्त 1991 | 21 अगस्त 1991 | {{ayd|1991|08|19|1991|08|21}} | [[Communist Party of the Soviet Union|Communist Party of the<br />Soviet Union]] |— | {{CNone|''Office vacant''}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| |[[Valentin Pavlov]] |-style="background:{{party color|grey}};" ! style="background:{{party color|grey}};"| — | | {{CNone|''Office vacant''}} | 25 दिसंबर 1991 | 26 दिसंबर 1991 | {{ayd|1991|12|25|1991|12|26}} |— |— | {{CNone|''Office vacant''}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|grey}};"| | {{CNone|''Office vacant''}} |} [[Category:Soviet politicians|*]] cqhwev5hvlam5r2lca6mi322iul0gay 6537943 6537942 2026-04-09T06:45:52Z Российская Империя1 919521 6537943 wikitext text/x-wiki ==सूची== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! rowspan=2| # ! rowspan=2| चित्र ! rowspan=2| नाम<br>{{small|(जन्म-मृत्यु)}} ! colspan=3| कार्यालय की अवधि ! rowspan=2| राजनीतिक दल ! rowspan=2| चुनाव ! rowspan=2| [[सोवियत संघ के उपराष्ट्रपति | उपराष्ट्रपति]] ! rowspan=2 colspan=2| [[सोवियत संघ के प्रधानमंत्री | प्रधानमंत्रियों]] |- ! पदभार ग्रहण किया ! पद छोड़ दिया ! कार्यालय में बिताया गया समय |- ! rowspan=3 style="background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| 1 | rowspan=3| [[File:GorbachevMS.jpg|90px]] | rowspan=3| '''[[मिखाइल गोर्बाचेव]]'''<br/>(1931–2022) | rowspan=3 class="nowrap"| 15 मार्च 1990 | rowspan=3 class="nowrap"| 25 दिसंबर 1991 | rowspan=3| {{ayd|1990|03|15|1991|12|25}} | rowspan=3| [[Communist Party of the Soviet Union|Communist Party of the<br/>Soviet Union]] | rowspan=3| [[1990 Soviet Union presidential election|1990]] | {{CNone|''Office vacant<br /><small>(until 27 December 1990)</small>''}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| | [[निकोलाई रायज़कोव]] |- | [[गेनाडी यानायेव]] | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| | [[वैलेंटीन पावलोव]] |- | {{CNone|''Office abolished<br>{{small|(after 21 August 1991)}}''}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| | [[इवान सिलायेव]] |-style="background:#e6e6aa;" ! style="background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| — | [[File:Геннадий Янаев на встрече с Александром Прохановым (1993).png|90px]] | '''[[गेनाडी यानायेव]]'''<br />(1937–2010)''<br />Acting'' | 19 अगस्त 1991 | 21 अगस्त 1991 | {{ayd|1991|08|19|1991|08|21}} | [[Communist Party of the Soviet Union|Communist Party of the<br />Soviet Union]] |— | {{CNone|''Office vacant''}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|Communist Party of the Soviet Union}};"| |[[Valentin Pavlov]] |-style="background:{{party color|grey}};" ! style="background:{{party color|grey}};"| — | | {{CNone|''Office vacant''}} | 25 दिसंबर 1991 | 26 दिसंबर 1991 | {{ayd|1991|12|25|1991|12|26}} |— |— | {{CNone|''Office vacant''}} | width="1" style="color:inherit;background:{{party color|grey}};"| | {{CNone|''Office vacant''}} |} [[Category:Soviet politicians|*]] 09yp3r6hgkey25wqen7a1eeh7ftyl5w सोवियत संघ की कम्युनिस्ट पार्टी के महासचिव 0 1610943 6537941 2026-04-09T06:40:55Z Российская Империя1 919521 नया पृष्ठ: == पदाधिकारियों की सूची == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |चित्र ! rowspan="2" |नाम (जन्म-मृत्यु) ! colspan="3" |अवधि ! rowspan="2" |नोट्स |- !पदभार ग्रहण किया !पद छोड़ दिया !अवधि |- ! colspan="6" |रूसी कम्युनिस्ट पार्टी (बोल्शेविक) की केंद्र... 6537941 wikitext text/x-wiki == पदाधिकारियों की सूची == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |चित्र ! rowspan="2" |नाम (जन्म-मृत्यु) ! colspan="3" |अवधि ! rowspan="2" |नोट्स |- !पदभार ग्रहण किया !पद छोड़ दिया !अवधि |- ! colspan="6" |रूसी कम्युनिस्ट पार्टी (बोल्शेविक) की केंद्रीय समिति के सचिवालय के अध्यक्ष (1918-1919) |- | |'''याकोव स्वेर्दलोव''' (1885-1919) |8 मार्च 1918 |16 मार्च 1919 † |1 वर्ष, 8 दिन |स्वेर्दलोव 19 अगस्त 1917 को छठे पार्टी कांग्रेस में प्रथम सचिवालय के लिए चुने गए पाँच सचिवों में से एक थे , और सातवें कांग्रेस में अध्यक्ष चुने जाने से पहले उनमें प्रथम स्थान पर पहुँच गए । स्टालिन के समय तक, यह कार्यालय मुख्य रूप से राजनीतिक मामलों के बजाय तकनीकी मामलों के लिए जिम्मेदार था। |- ! colspan="6" |रूसी कम्युनिस्ट पार्टी (बोल्शेविक) की केंद्रीय समिति के उत्तरदायी सचिव (1919-1922) |- | |'''ऐलेना स्टासोवा''' (1873-1966) |25 मार्च 1919 |29 नवंबर 1919 |249 दिन |स्टासोवा ने इससे पहले केंद्रीय समिति की मूल सचिव के रूप में कार्य किया था, जिन्हें 13 मार्च 1917 को नियुक्त किया गया था, और पहले सचिवालय की सदस्य के रूप में, जहाँ उनका पदनाम तकनीकी सचिव था। उन्हें 8वें पार्टी कांग्रेस में उत्तरदायी सचिव चुना गया था । |- | |'''निकोले क्रेस्टिंस्की''' (1883–1938) |29 नवंबर 1919 |16 मार्च 1921 |1 वर्ष, 107 दिन |जब क्रेस्टिंस्की को उत्तरदायी सचिव चुना गया, तो स्टासोवा को सचिव के पद पर पदावनत कर दिया गया। |- | |'''व्याचेस्लाव मोलोटोव''' (1890-1986) |16 मार्च 1921 |3 अप्रैल 1922 |1 वर्ष, 18 दिन |मोलोटोव को 10वीं पार्टी कांग्रेस में उत्तरदायी सचिव चुना गया । कांग्रेस ने निर्णय लिया कि उत्तरदायी सचिव के पद की पोलित ब्यूरो की पूर्ण बैठकों में उपस्थिति होनी चाहिए। परिणामस्वरूप, मोलोटोव पोलित ब्यूरो के उम्मीदवार सदस्य बन गए। |- ! colspan="6" |अखिल संघ कम्युनिस्ट पार्टी (बोल्शेविक) की केंद्रीय समिति के महासचिव (1922-1952) |- | |'''जोसेफ स्टालिन''' ( 1878-1953 ) |3 अप्रैल 1922 |16 अक्टूबर 1952 |30 वर्ष, 196 दिन |11वीं पार्टी कांग्रेस में महासचिव चुने गए स्टालिन ने पार्टी में वफादारों को पदों पर नियुक्त करने और अपने लिए एक मजबूत सत्ता आधार बनाने के लिए इस पद का इस्तेमाल किया। 1934 में 17वीं पार्टी कांग्रेस में उन्हें औपचारिक रूप से महासचिव के रूप में फिर से नहीं चुना गया,  और उसके बाद इस पद का शायद ही कभी जिक्र हुआ।  16 अक्टूबर, 1952 को स्टालिन ने 19वीं पार्टी कांग्रेस में औपचारिक रूप से इस पद को समाप्त कर दिया , लेकिन उन्होंने 5 मार्च, 1953 को अपनी मृत्यु तक सर्वोच्च शक्ति और मंत्रिपरिषद के अध्यक्ष का पद बरकरार रखा।  30 साल, 7 महीने के कार्यकाल के साथ, स्टालिन सबसे लंबे समय तक सेवा करने वाले महासचिव थे, जिन्होंने सोवियत संघ के पूरे अस्तित्व के लगभग आधे समय तक सेवा की। |- ! colspan="6" |सोवियत संघ की कम्युनिस्ट पार्टी की केंद्रीय समिति के प्रथम सचिव (1953-1966) |- | |'''निकिता ख्रुश्चेव''' (1894-1971) |7 सितंबर 1953 |14 अक्टूबर 1964 |11 साल, 30 दिन |स्टालिन की मृत्यु के बाद, जॉर्जी मालेनकोव ने सचिवालय में थोड़े समय के लिए प्रथम स्थान प्राप्त किया, जब तक कि उन्हें 14 मार्च 1953 को ख्रुश्चेव के लिए अपना पद छोड़ने के लिए मजबूर नहीं किया गया। सितंबर में, ख्रुश्चेव प्रथम सचिव चुने गए, जिससे कार्यालय की पुनः स्थापना हुई।  ख्रुश्चेव को 1964 में नेता पद से हटा दिया गया और उनकी जगह लियोनिद ब्रेझनेव ने ले ली। |- | |'''लियोनिद ब्रेझनेव''' ( 1906-1982 ) |14 अक्टूबर 1964 |8 अप्रैल 1966 |1 वर्ष, 176 दिन |ब्रेझनेव एक सामूहिक नेतृत्व का हिस्सा थे। उन्होंने देश के प्रधान मंत्री , एलेक्सी कोसिगिन और निकोलाई पोडगोर्नी के साथ एक अनौपचारिक त्रिमूर्ति (जिसे इसके रूसी नाम ''ट्रोइका'' से भी जाना जाता है) का गठन किया , जो 1965 में प्रेसीडियम के अध्यक्ष बने ।  प्रथम सचिव के कार्यालय का नाम 1966 में 23वें पार्टी कांग्रेस में महासचिव रखा गया। |- ! colspan="6" |सोवियत संघ की कम्युनिस्ट पार्टी की केंद्रीय समिति के महासचिव (1966-1991) |- | |'''लियोनिद ब्रेझनेव''' ( 1906-1982 ) |8 अप्रैल 1966 |10 नवंबर 1982 † |16 वर्ष, 216 दिन |महासचिव के रूप में ब्रेझनेव की शक्तियाँ और कार्य सामूहिक नेतृत्व द्वारा सीमित थे।  1970 के दशक तक, ब्रेझनेव का प्रभाव कोसिगिन और पोडगोर्नी से अधिक हो गया था क्योंकि वह किसी भी कट्टरपंथी सुधार से बचकर समर्थन बनाए रखने में सक्षम थे। |- | |'''यूरी एंड्रोपोव''' (1914-1984) |12 नवंबर 1982 |9 फरवरी 1984 † |1 वर्ष, 89 दिन |वह ब्रेझनेव के अंतिम संस्कार के प्रबंधन के प्रभारी समिति के अध्यक्ष के रूप में ब्रेझनेव के सबसे संभावित उत्तराधिकारी के रूप में उभरे ।  एंड्रोपोव ने देश पर उसी तरह शासन किया जैसे ब्रेझनेव ने अपनी मृत्यु से पहले किया था। |- | |'''कॉन्स्टेंटिन चेर्नेंको''' (1911-1985) |13 फरवरी 1984 |10 मार्च 1985 † |1 वर्ष, 25 दिन |जब चेरनेन्को को महासचिव पद के लिए चुना गया तब उनकी उम्र 72 वर्ष थी और उनका स्वास्थ्य तेजी से बिगड़ रहा था।  एंड्रोपोव की तरह, चेरनेन्को ने भी देश पर उसी तरह शासन किया जैसे ब्रेझनेव ने किया था। |- | |'''मिखाइल गोर्बाचेव''' (1931–2022) |11 मार्च 1985 |24 अगस्त 1991 |6 वर्ष, 166 दिन |1990 में जन प्रतिनिधियों की कांग्रेस ने 1977 के सोवियत संविधान से अनुच्छेद 6 को हटा दिया, जिसके परिणामस्वरूप कम्युनिस्ट पार्टी ने "सोवियत समाज की अग्रणी और मार्गदर्शक शक्ति" के रूप में अपनी स्थिति खो दी। महासचिव की शक्तियां काफी कम कर दी गईं। अपने कार्यकाल के शेष समय में, गोर्बाचेव ने सोवियत संघ के राष्ट्रपति के कार्यालय के माध्यम से शासन किया ।  उन्होंने अगस्त तख्तापलट के बाद 24 अगस्त 1991 को अपने पार्टी पद से इस्तीफा दे दिया । |- | |'''व्लादिमीर इवाश्को''' (1932–1994) ''अभिनय'' |24 अगस्त 1991 |29 अगस्त 1991 |5 दिन |इवाश्को को 28वें पार्टी कांग्रेस में उप महासचिव चुना गया । गोर्बाचेव के इस्तीफे के बाद वे कार्यवाहक महासचिव बने, लेकिन तब तक पार्टी राजनीतिक रूप से शक्तिहीन हो चुकी थी। इसकी गतिविधियाँ 29 अगस्त 1991 को निलंबित कर दी गईं,  और 6 नवंबर को इस पर प्रतिबंध लगा दिया गया। |} === समय === c6yv6dcz8upqq2og7x2oj9ce809xinn सोवियत संघ के नेताओं की सूची 0 1610944 6537944 2026-04-09T06:46:20Z Российская Империя1 919521 नया पृष्ठ: {{Infobox official post | post = Leader | body = the Soviet Union | native_name = {{native name|rus|Лидер Советского Союза}} | insignia = Coat of arms of the Soviet Union 1.svg | insigniasize = 100px | insigniacaption = [[State Emblem of the Soviet Union]] | flag = | flagsize = | flagborder = | flagcaption = | image = Joseph Stalin, 1950 (cropped).jpg | imagesize = | alt = | imagecaption = '''Longest serving<br />[[Joseph Stalin]]'''<br /... 6537944 wikitext text/x-wiki {{Infobox official post | post = Leader | body = the Soviet Union | native_name = {{native name|rus|Лидер Советского Союза}} | insignia = Coat of arms of the Soviet Union 1.svg | insigniasize = 100px | insigniacaption = [[State Emblem of the Soviet Union]] | flag = | flagsize = | flagborder = | flagcaption = | image = Joseph Stalin, 1950 (cropped).jpg | imagesize = | alt = | imagecaption = '''Longest serving<br />[[Joseph Stalin]]'''<br />21 January 1924 – 5 March 1953 | department = | style = Mr. Leader<br />{{small|(informal)}}<br />[[Excellency|His Excellency]]<br />{{small|(diplomatic)}} | type = Country leader (''de facto'') | status = | abbreviation = | member_of = | reports_to = [[Supreme Soviet of the Soviet Union|Supreme Soviet]] | residence = [[Kremlin Senate]], Moscow | seat = | nominator = | appointer = Supreme Soviet | appointer_qualified = | termlength = None, | termlength_qualified = [[Life tenure]] | constituting_instrument = | precursor = [[Tsar of Russia]] | formation = {{start date and age|df=y|1922|12|30}} | first = [[Vladimir Lenin]] | last = [[Mikhail Gorbachev]] | abolished = {{start date and age|df=y|1991|12|26}} | succession = [[President of Russia]] (''de facto'') | unofficial_names = | deputy = ''None'' | salary = | website = }} '''सोवियत संघ के नेता'''' ({{lang-rus|Лидер Советского Союза}}, [[रोमनीकरण|रोमनीकृत]]: ''लीडर सोवेट्सकोगो सोयुज़ा'') सबसे महत्वपूर्ण राजनीतिक शख्सियत के लिए एक अनौपचारिक शब्द था। fdt4cxu8gdr2rwvxdcpo07361ev4sqh 6537945 6537944 2026-04-09T06:47:39Z Российская Империя1 919521 6537945 wikitext text/x-wiki {{Infobox official post | post = Leader | body = the Soviet Union | native_name = {{native name|rus|Лидер Советского Союза}} | insignia = Coat of arms of the Soviet Union 1.svg | insigniasize = 100px | insigniacaption = [[State Emblem of the Soviet Union]] | flag = | flagsize = | flagborder = | flagcaption = | image = Joseph Stalin, 1950 (cropped).jpg | imagesize = | alt = | imagecaption = '''Longest serving<br />[[Joseph Stalin]]'''<br />21 January 1924 – 5 March 1953 | department = | style = Mr. Leader<br />{{small|(informal)}}<br />[[Excellency|His Excellency]]<br />{{small|(diplomatic)}} | type = Country leader (''de facto'') | status = | abbreviation = | member_of = | reports_to = [[Supreme Soviet of the Soviet Union|Supreme Soviet]] | residence = [[Kremlin Senate]], Moscow | seat = | nominator = | appointer = Supreme Soviet | appointer_qualified = | termlength = None, | termlength_qualified = [[Life tenure]] | constituting_instrument = | precursor = [[Tsar of Russia]] | formation = {{start date and age|df=y|1922|12|30}} | first = [[Vladimir Lenin]] | last = [[Mikhail Gorbachev]] | abolished = {{start date and age|df=y|1991|12|26}} | succession = [[President of Russia]] (''de facto'') | unofficial_names = | deputy = ''None'' | salary = | website = }} '''सोवियत संघ के नेता'''' ({{lang-rus|Лидер Советского Союза}}, [[रोमनीकरण|रोमनीकृत]]: ''लीडर सोवेट्सकोगो सोयुज़ा'') सबसे महत्वपूर्ण राजनीतिक शख्सियत के लिए एक अनौपचारिक शब्द था। [[en:List of leaders of the Soviet Union]] nshr7kxs6wso8flnz2l8m3i44sj4bc5 सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार/पुरालेख 8 3 1610945 6537948 2026-04-09T06:57:58Z अनिरुद्ध कुमार 18906 वार्ता पृष्ठ से स्थानांतरित 6537948 wikitext text/x-wiki == नए साल की शुभकामनाएँ, अनिरुद्ध कुमार! == <div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}<!-- -->" class="plainlinks"> [[File:Fuochi d'artificio.gif|left|x173px]][[File:Happy new year 01.svg|x173px|right]] {{Paragraph break}} {{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}} '''अनिरुद्ध कुमार''',<br />एक समृद्ध, उत्पादक और सुखद [[नया साल]], और विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद। <br /><span style="font-weight:bold">[[सदस्य:मनीष पँवार|<span style="color:black; font-style:italic">मनीष पँवार</span>]] <sup>[[सदस्य वार्ता:मनीष पँवार|<span style="color:green">वार्ता</span>]]</sup></span> 11:04, 31 दिसम्बर 2022 (UTC)<br /><br /> </div> &nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{resize|88%|सदस्य वार्ता पृष्ठों में <nowiki>{{</nowiki>मनीष/नव वर्ष<nowiki>}}</nowiki> जोड़कर नव वर्ष की खुशियाँ भेजें।}}'' {{clear}}<!-- From template:Happy New Year fireworks --> == आपकी सहाय की आवश्यकता == अनिरुद्धजी, आशा करता हुं कि आप क्षेमकुशल होंगे। [[वार्ता:वासुदेव]] पर चल रहे विवाद पर आपका ध्यानाकर्षित करना चाहुंगा। अगर आप उस विषय में अपनी टिप्पणी दे तो आभारी रहुंगा। [[:User:Dsvyas|धवल]]<sup>[[:User_talk:Dsvyas|वार्ता]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|योगदान]]</sup> 13:28, 11 मई 2023 (UTC) == सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2023 == इस प्रतियोगिता का प्रथम पुरस्कार मुझे ईमेल के माध्यम से प्राप्त हो गया है। वहां बताने को कहा गया था। इसलिए यहाँ लिख रहा हूँ। धन्यवाद। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 17:19, 12 अगस्त 2023 (UTC) <Br><br> नमस्कार जी, मुझे अभी तक इस प्रतियोगिता का प्रमाणपत्र प्राप्त नहीं हुआ जी। धन्यवाद। [[सदस्य:Ritikpraj|Ritikpraj]] ([[सदस्य वार्ता:Ritikpraj|वार्ता]]) 15:27, 18 अगस्त 2023 (UTC) :प्रिय [[सदस्य:Ritikpraj|Ritikpraj]] प्रमाणपत्र-बनने में अभी समय लगेगा। उसके भेजे जाने की सूचना भी सभी प्रतिभागियों को दी जाएगी। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:26, 20 अगस्त 2023 (UTC) == सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2023 == नमस्कार @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी, ऊपर पूछे गए प्रश्नों से लगता है अभी किसी को भी प्रमाणपत्र प्राप्त नहीं हुआ है। किन्तु आपसे अनुरोध है क्या आप यह बता सकते है कि अभी और कितना समय लग सकता है प्रमाणपत्र पूर्ण रूप से बन जाने को प्राप्त होने में? [[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] ([[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|वार्ता]]) 17:17, 12 सितंबर 2023 (UTC) यदि आपको उचित लगे तो कृपया उत्तर दे [[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] ([[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|वार्ता]]) 15:55, 17 नवम्बर 2023 (UTC) ==हिंदी विकिमीडियाई सदस्य समूह पर लॉग-इन== {{re|अनिरुद्ध कुमार}} जी नमस्ते। मेरा निवेदन है कि कृपया मुझे [https://hi.wikimedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 हिंदी विकिमीडियाई सदस्य समूह] पर लॉग-इन करने की अनुमति दें। मैं ट्रेन द ट्रेनर 2023 की एक रिपोर्ट अपने समुदाय पर प्रेषित करना चाहता हूँ। कृपया सहायता करें। धन्यवाद।--[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 14:02, 15 अक्टूबर 2023 (UTC) {{सुनो|रोहित साव27}} आप विकिपीडिया पर ही [[सदस्य:रोहित साव27/रपट]] पृष्ठ बनाकर ट्रेन द ट्रेनर 2023 नाम का अनुभाग बना लें तथा अपनी रपट समुदाय के साथ साझा कर दें। आप जिस [[https://hi.wikimedia.org बेवसाइट] पर खाता बनाना चाहते हैं वह विकिमीडिया की बाकी परियोजनाओं से जुड़ा नहीं है। इसलिए हमने उसका प्रयोग किसी भी आयोजन के लिए नहीं किया है। जबतक वह परियोजना बाकी परियोजनाओं के साथ जुड़ नहीं जाती है हम उसके प्रयोग को बढ़ावा नहीं देंगें। वैसे यदि ट्रेन द ट्रेनर वालों ने रपट जमा करने के लिए कोई पृष्ठ नहीं बनाया है तो भी आप उनके आयोजन पृष्ठ में '/सदस्यनाम रपट' लगाकर मेटा पर भी अपनी रपट जमा कर सकते हैं। जैसे आपने पिछले आयोजन के लिए [[विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2023/रपट]] पृष्ठ पर अपनी रपट जमा की थी। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:59, 16 अक्टूबर 2023 (UTC) :{{re|अनिरुद्ध कुमार}} जी बहुत-‌बहुत धन्यवाद। मैं ऐसा ही करूँगा। धन्यवाद।--[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 21:42, 17 अक्टूबर 2023 (UTC) == प्रस्ताव सूचना == {{mbox | type = notice | image = [[चित्र:information.png|40px]] | text = {{PAGENAME}} जी, मैंने [[विकिपीडिया:चौपाल#प्रस्ताव:_नया_सामग्री_सुरक्षा_समूह_'विश्वसनीय_सदस्य'_(trusteduser)|चौपाल]] पर एक नया प्रस्ताव प्रस्तुत किया है। जिसमें आपकी टिप्पणियों का स्वागत है। }} [[u:DreamRimmer|<b><font color="22C6CB">𝙳𝚛𝚎𝚊𝚖𝚁𝚒𝚖𝚖𝚎𝚛</font></b>]] <sup>[[user talk: DreamRimmer|<font color="orange">(बातचीत)</font>]]</sup> 02:46, 18 अक्टूबर 2023 (UTC) ==लेख जमा करने के संबंध में== {{सुनो|अनिरुद्ध कुमार}} जी नमस्ते। मैंने [[विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2023|गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव]] में [[आदिकाल]] लेख पर कार्य किया है और इसे विस्तार देने का प्रयास किया है। हालांकि मुझसे एक भूल हो गई कि मैंने 30 अक्टूबर तक लेख को उचित स्थान पर ज़मा नहीं किया और कुछ व्यक्तिगत कारणों से असक्रिय रहने के कारण मेरा इस ओर ध्यान भी नहीं गया। सर क्या इस संबंध में अब कुछ किया जा सकता है? हालांकि गलती मेरी है और मैं इसके लिए क्षमाप्रार्थी हूँ। धन्यवाद।--[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 00:05, 7 नवम्बर 2023 (UTC) :{{सुनो|रोहित साव27}} जब हम किसी प्रतियोगिता में शामिल होते हैं तो कुछ नियमों में स्वयं को बाँधते हैं। वे नियम किसी एक प्रतिभागी के हित को ध्यान में रखकर बदले नहीं जा सकते हैं। हम आपके परिश्रम की सराहना करते हैं। उम्मीद है कि आपसे हुई चूक आगे के लिए आपको बहुत कुछ सिखाने में सक्षम होगी। आगामी संपादनोत्सवों के लिए शुभकामनाएं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:24, 19 नवम्बर 2023 (UTC) ::{{सुनो|अनिरुद्ध कुमार}} जी धन्यवाद सर। अगली बार से मैं अवश्य ध्यान रखूँगा।--[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 09:20, 19 नवम्बर 2023 (UTC) == गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2023 परिणाम == बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2023|गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्टूबर 2023]] में आयोजक के रूप में भाग लेकर इसे सफल बनाने के लिए आयोजक मंडल आपका धन्यवाद करता है।</span> [[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] प्रतिभागिता प्रमाण-पत्र/कूपन प्राप्त करने के लिए 30 नवंबर 2023 तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeRrZ3rLc_EfAQM3F8TpjtJjnBN3OfWfnqypLTXufq3jUic1g/viewform प्रतिभागी सूचना प्रपत्र] भरकर जमा करें। 15 दिसंबर तक आपको ई-प्रमाण-पत्र/कूपन भेज दिया जाएगा। सूचना प्रपत्र भर लेने तथा प्रमाण-प्रपत्र मिलने की सूचना इस संदेश के उत्तर के रूप में अवश्य दें। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 09:30, 19 नवम्बर 2023 (UTC) == भारतीय संविधान संपादनोत्सव/मूल्यांकन से सम्बंधित == भारतीय संविधान संपादनोत्सव/मूल्यांकन [[अनुच्छेद 4 (भारत का संविधान)]] [[अनुच्छेद 150 (भारत का संविधान)]] [[अनुच्छेद 152 (भारत का संविधान)]] मेरे द्वारा यह पेज बनाये गये है जिस पर माननीय आदरणीय निधिलता तिवारी जी द्वारा मुझे: 0 अंक और आर्टिकल को not accepted के साथ '''न्यूनतम अर्हता से कम शब्द, संदर्भों का समुचित उपयोग नहीं, कुछ खाली अनुभाग''' कहा गया है '''जिससे मैं सहमत नहीं हु''' पर वाही पर [[अनुच्छेद 371 (भारत का संविधान)]] SomnathHealth द्वारा बनाया गया है जिसमे न to सन्दर्भ है न ही मूल पाठ है न ही ज्ञान संदूक है इन्हें निधि जी द्वारा 1अंक दिए है नए विकिपीडिया सदस्यों के साथ इस तरह व्यवहार मुझे अब कभी विकी की और नहीं लायेगा मेरा मूल्यांकनटीम से मेरा विश्वाश उठ गया है विकी हिंदीमें मेरा सफ़र समाप्त क्र देगा... इस तरह से मुल्यांकन किया गया है आप सभी आयोजक मंडल[संपादित करें] अनिरुद्ध कुमार (वार्ता) SM7 --SM7--बातचीत-- संजीव कुमार (वार्ता) अजीत कुमार तिवारी — अजीत कुमार तिवारी बातचीत सदस्य: हंसराज गुर्जर। कोटपुतली जिला वाले से निवेदनहै मुझे आप इस तरह से भेदभाव वाले मूल्यांकनकर्ता को आगे से किसी संपादनोत्सव में न रखे और ,उझे उचित अंक दिए जाये मेरा पेज लगभग अनुच्छेद 9 (भारत का संविधान) रोहितसाव जी द्वारा जेसा ही है फिर क्यों मुझे अंक नहीं दिए गए है, क्या यह संपादनोत्सव केवल अपने करीबीको जितने के लिए आयोजित'किये जाये है मेरा मनोबल टूटगया है मैं भारतीय संविधान संपादनोत्सव के अधूरे लेख को पूर्णकरने वाला था जिससे hindi भाषीलोगो को संविधान आर्टिकल पड़ते समय सुविधाहो मेरा मनोबल टूट गया है भाई भतीजा वाद और भेदभाव के कारन अयोजंकजी कृपया ध्यान दीजिये [[सदस्य:Bhartiya00|Bhartiya00]] ([[सदस्य वार्ता:Bhartiya00|वार्ता]]) 16:35, 22 अप्रैल 2024 (UTC) == गौरव देवासी का पेज बनाने हेतु == प्रिय अनिरुद्ध जी में गणेश पाली राजस्थान से.हम आपसे अनुरोध करना चाहते है की क्या हम गौरव देवासी का पृष्ठ बना सकते है.इनके बारे में काफी जानकारी गूगल पर उपलब्ध है.इनका गूगल पेनल भी उपलब्ध है.हमें आपके सहयोग की अति आवशयकता है ताकि आपके सहयोग से हम पृष्ठ जारी कर सके. आप एक सीनियर विकी यूजर हो आपको काफी अनुभव है क्यों की हमें इनका पेज उत्तम बनाना है ताकि इसे कोई ल2 के अंतर्गत डिलीट न करे [[विशेष:योगदान/103.162.178.238|103.162.178.238]] ([[सदस्य वार्ता:103.162.178.238|वार्ता]]) 05:23, 30 अक्टूबर 2024 (UTC) aaxvalj5kv6p45x8ggqfqqu85lx9cyx सोवियत संघ की सरकारों की सूची 0 1610946 6537949 2026-04-09T06:58:44Z Российская Империя1 919521 नया पृष्ठ: '''जन आयुक्त परिषद के अध्यक्ष''' * [[व्लादिमीर लेनिन|व्लादिमीर इलिच लेनिन]] ([[1917]]-[[1924]]) * [[एलेक्सी रयकोव|एलेक्सी इवानोविच रयकोव]] ([[1924]]-[[1930]]) * व्याचेस्लाव मोलोटोव|व्याचेस्लाव मिखाइलोविच मोलो... 6537949 wikitext text/x-wiki '''जन आयुक्त परिषद के अध्यक्ष''' * [[व्लादिमीर लेनिन|व्लादिमीर इलिच लेनिन]] ([[1917]]-[[1924]]) * [[एलेक्सी रयकोव|एलेक्सी इवानोविच रयकोव]] ([[1924]]-[[1930]]) * [[व्याचेस्लाव मोलोटोव|व्याचेस्लाव मिखाइलोविच मोलोटोव]] ([[1930]]-[[1941]]) * [[जोसेफ स्टालिन | इओसिफ विसारियोनोविच स्टालिन]] ([[1941]]-[[1946]]) '''सोवियत संघ के मंत्रिपरिषद के अध्यक्ष''' * [[जोसेफ स्टालिन | इओसिफ विसारियोनोविच स्टालिन]] ([[1946]]-[[1953]]) * [[जॉर्जी मालेनकोव|जॉर्जी मैक्सिमिलियानोविच मालेनकोव]] ([[1953]]-[[1955]]) * [[निकोलाई बुलगानिन|निकोलाई अलेक्जेंड्रोविच बुलगानिन]] ([[1955]]-[[1958]]) * [[निकिता ख्रुश्चेव|निकिता सर्गेइविच ख्रुश्चेव]] ([[1958]]-[[1964]]) * [[एलेक्सी कोसिगिन|एलेक्सी निकोलाइविच कोसिगिन]] ([[1964]]-[[1980]]) * [[निकोलाई तिखोनोव|निकोलाई अलेक्जेंड्रोविच तिखोनोव]] ([[1980]]-[[1985]]) * [[निकोलाई रयज़कोव|निकोलाई इवानोविच रयज़कोव]] ([[1985]]-[[1991]]) सोवियत संघ के प्रधानमंत्री * [[वैलेंटिन पावलोव]] (14 जनवरी, 1991 - 22 अगस्त, 1991) * [[इवान सिलायेव]] (24 अगस्त, 1991 - 26 दिसंबर, 1991) [[en:List of governments of the Soviet Union]] 0cu7x29jlnqxc7cssl62hbj7bumjzyy सदस्य वार्ता:Vjorgen 3 1610947 6537952 2026-04-09T07:00:45Z Cabayi 135589 Cabayi ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:Vjorgen]] को [[सदस्य वार्ता:Aquariusregia]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/Vjorgen|Vjorgen]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Aquariusregia|Aquariusregia]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 6537952 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[सदस्य वार्ता:Aquariusregia]] jfwk0k3vq9z2hbfymycd9tgcz1n70ye टाटा हिताची निर्माण मशीनरी 0 1610948 6537957 2026-04-09T07:24:09Z Raviraj patidar 471311 "[[:en:Special:Redirect/revision/1332188239|Tata Hitachi Construction Machinery]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6537957 wikitext text/x-wiki {{अनेक समस्याएँ|{{Advert|date=November 2019}} {{COI|date=November 2019}} {{Undisclosed paid|date=October 2019}} {{Self-published|date=October 2019}}}} [[श्रेणी:टाटा मोटर्स]] l0vgxpjf2wsq73xo8bp4pzzfgntm7lz 6537962 6537957 2026-04-09T07:41:12Z Raviraj patidar 471311 "[[:en:Special:Redirect/revision/1332188239|Tata Hitachi Construction Machinery]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6537962 wikitext text/x-wiki {{अनेक समस्याएँ}}{{ज्ञानसन्दूक कम्पनी|name=Tata Hitachi Construction Machinery Company (THCMC) Pvt Ltd|logo=Tata Hitachi Construction Machinery Company Ltd..svg|foundation={{start date and age|1961}}|location_city=[[Bangalore|Bengaluru (Bangalore)]], [[Bangalore Urban]], [[Karnataka]]|location_country=[[India]]|type=[[Joint venture]]|industry=Construction|products=Construction Equipment|owner={{ubl |[[Hitachi Construction Machinery]] (60%) |[[Tata Motors]] (40%) }}|homepage=https://www.tatahitachi.co.in|key_people=Sandeep Singh (Managing Director)}} '''टाटा हिताची कंस्ट्रक्शन मशीनरी कंपनी प्राइवेट लिमिटेड''' या '''टीएचसीएमसी''' भारत की [[टाटा मोटर्स]] (40%) और जापान की हिताची कंस्ट्रक्शंस मशीनरी (60%) के बीच एक भारत स्थित संयुक्त उद्यम कंपनी है।<ref>{{Cite web|url=https://www.theceomagazine.com/executive-interviews/construction-trades/sandeep-singh/|title=Sandeep Singh: Tata Hitachi Construction Machinery Co|last=McClatchie|first=Chrissie|date=2019-09-26|website=The CEO Magazine|language=en-US|access-date=2019-10-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://businessindia.co/magazine/corporate-report/tata-hitachi-on-a-growth-path|title=Tata Hitachi on a growth path|last=M|first=S. M. Boothem,Akshaya|date=2023-01-28|website=Business India|language=en|access-date=2025-03-17}}</ref> इसे पहले टेल्को कंस्ट्रक्शन इक्विपमेंट कंपनी लिमिटेड या संक्षेप में टेलकॉन के नाम से जाना जाता था। टाटा हिताची के उत्पाद श्रृंखला में 2T से 800T एक्सकेवेटर, 35T से 290T रिजिड डंप ट्रक, व्हील लोडर और बैकहो लोडर सहित एक्सकेवेटर की एक विस्तृत श्रृंखला शामिल है। टाटा हिताची के धारवाड़ (कर्नाटक) और खड़गपुर (पश्चिम बंगाल) में दो विनिर्माण संयंत्र हैं। [[चित्र:TATA_Hitachi_excavator.jpg|अंगूठाकार|[[हैदराबाद]] में टाटा हिताची उत्खनन कार्य]]   == इतिहास == कंपनी ने 1961 में अपने जमशेदपुर संयंत्र में टाटा इंजीनियरिंग एंड लोकोमोटिव कंपनी (टेल्को) के एक डिवीज़न के रूप में निर्माण उपकरणों का निर्माण शुरू किया। 1984 में, इसने हाइड्रोलिक एक्सकेवेटर के निर्माण के लिए हिताची निर्माण मशीनरी के साथ तकनीकी सहयोग किया।<ref name="About Telcon">{{Cite web|url=http://telcon.co.in/html/SubIndex.asp?sMainPage=aboutus|title=TELCON|archive-url=https://web.archive.org/web/20071006084717/http://www.telcon.co.in/html/SubIndex.asp?sMainPage=aboutus|archive-date=2007-10-06|access-date=2011-04-15}}, About Telcon</ref> 2000 में, एचसीएम ने जेवी में 20% हिस्सेदारी का अधिग्रहण किया, जो 2005 में बढ़कर 40% हो गया और वर्तमान में 60% है। कंपनी को भारत में एक ही ब्रांड के तहत हाइड्रोलिक उत्खनन की सबसे बड़ी श्रृंखला की पेशकश करने के लिए जाना जाता है।<ref>{{Cite web|url=http://constructiontimes.co.in/skill-development-is-key-in-creating-trained-manpower/|title=Skill development is key in creating trained manpower|date=2019-08-22|website=Top Construction & Infrastructure magazine|language=en-US|access-date=2019-10-30}}</ref> वर्तमान में इसके [[खड़गपुर]] (पश्चिम बंगाल) और [[धारवाड़]] (कर्नाटक) में विनिर्माण संयंत्र हैं।<ref>{{Cite web|url=http://constructiontimes.co.in/skill-development-is-key-in-creating-trained-manpower/|title=Skill development is key in creating trained manpower|date=2019-08-22|website=Top Construction & Infrastructure magazine|language=en-US|access-date=2019-10-30}}</ref> '''1961:''' टेल्को (अब [[टाटा मोटर्स]]) ने निर्माण उपकरण प्रभाग शुरू किया। पहला एक्सकेवेटर [[उत्खनक|( उत्खनन]] यंत्र ) निकला। '''1984:''' [[उत्खनक|हाइड्रोलिक उत्खनन]] के निर्माण के लिए हिताची निर्माण मशीनरी के साथ सहयोग।<ref>{{Cite web|url=https://www.constructionworld.in/digital-edition/interviews/Our-commitment-is-to-building-the-nation-says-Sandeep-Singh-MD-Tata-Hitachi-Construction-Machinery-Company/17513|title=Our commitment is to building the nation,' says Sandeep Singh, MD, Tata Hitachi Construction Machinery Company|website=www.constructionworld.in|language=en|access-date=2019-10-30}}</ref> 1985-पहला हाइड्रोलिक उत्खनन UH083 लॉन्च किया गया। '''1994:''' निर्माण उपकरण व्यवसाय इकाई (सीईबीयू) का गठन किया गया। ईएक्स70 उत्खनन यंत्र लॉन्च किया गया। '''1998:''' धारवाड़ में नई विनिर्माण सुविधा स्थापित की गई। '''1999:''' सीईबीयू एक अलग कंपनी-टेलकॉन में परिवर्तित हो गया। '''2000:''' टाटा मोटर्स और एचसीएम ने टेलकॉन में आईडी1 हिस्सेदारी के लिए संयुक्त उपक्रम पर हस्ताक्षर किए। '''2009:''' खड़गपुर में नई विनिर्माण सुविधा स्थापित की गई। '''2010:''' टाटा मोटर्स और हिताची के बीच नई संयुक्त उद्यम 40:60 हिस्सेदारी के साथ। '''2012:''' टेलकॉन से टाटा हिताची में नाम बदल दिया गया। '''2018:''' टाटा हिटाची शिनराई बैकहो लोडर लॉन्च '''2019:''' धारवाड़ संयंत्र प्रशासनिक ब्लॉक को आईजीबीसी के लीड न्यू कंस्ट्रक्शन रेटिंग सिस्टम के तहत गोल्ड रेटिंग प्राप्त हुई। == विनिर्माण सुविधाएं == [[चित्र:Tata_Hitachi_Kharagpur.png|अंगूठाकार|खड़गपुर के विद्यासागर औद्योगिक पार्क में टाटा हिताची निर्माण सुविधा का प्रवेश द्वार]] टाटा हिताची के दो संयंत्र हैं-धारवाड़-कर्नाटक और खड़गपुर-पश्चिम बंगाल।<ref>{{Cite web|url=https://www.tatahitachi.co.in/|title=Excavator {{!}} Construction & Mining Excavators from TATA Hitachi|website=www.tatahitachi.co.in|language=en|access-date=2019-10-19}}</ref> 1961 में स्थापित, जमशेदपुर में टाटा हिताची का सबसे पुराना संयंत्र बड़े दर्जे के उत्खनन यंत्रों का निर्माण करता है। सामग्री की तैयारी, निर्माण, मशीनिंग, शॉट ब्लास्टिंग और पेंटिंग से लेकर असेंबली तक की सुविधाओं से लैस। इस संयंत्र में रोबोट और सीएनसी मशीनों जैसे उपकरण हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.tatahitachi.co.in/pdf/corporate-profile.pdf|title=Tata Hitachi Construction Machinery - Company Profile|website=Tata Hitachi company website}}</ref> धारवाड़ संयंत्र 1999 से चालू है। यह संयंत्र 20 टन तक के उत्खनन यंत्र और बैकहो लोडर का निर्माण करता है। खड़गपुर संयंत्र की स्थापना 2009 में की गई थी और यह 20टी श्रेणी के उत्खनन यंत्र, व्हील लोडर और डंप ट्रक का निर्माण करता है विक्रेता और ग्राहक की आवश्यकताओं को पूरा करने के लिए दोनों संयंत्रों के साथ एक स्पेयर पार्ट्स वेयरहाउस और सेवा प्रशिक्षण सुविधाएं एकीकृत हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.tatahitachi.co.in/|title=Excavator {{!}} Construction & Mining Excavators from TATA Hitachi|website=www.tatahitachi.co.in|language=en|access-date=2019-10-19}}</ref> [[श्रेणी:टाटा मोटर्स]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] a4ikystyj8z5smq24135zkl4kadlcst स्वर्ण कांता शर्मा 0 1610949 6537976 2026-04-09T08:15:35Z Dsrprj 780832 न्यायमूर्ति स्वर्ण कांता शर्मा ,भारत में दिल्ली उच्च न्यायालय की न्यायाधीश हैं । उन्हें 28 मार्च 2022 को न्यायाधीश के पद पर पदोन्नत किया गया। 6537976 wikitext text/x-wiki न्यायमूर्ति स्वर्ण कांता शर्मा <ref>{{Cite web |date=2026-03-15 |title=Who is Justice Swarana Kanta Sharma? Kejriwal moves SC, seeking to remove Delhi HC judge from excise case {{!}} Today News |url=https://www.livemint.com/news/india/who-is-justice-swarana-kanta-sharma-kejriwal-moves-sc-seeking-to-remove-delhi-hc-judge-from-excise-case-11773592337158.html |access-date=2026-04-09 |website=mint |language=en}}</ref> भारत में दिल्ली उच्च न्यायालय की न्यायाधीश हैं । उन्हें 28 मार्च 2022 को न्यायाधीश के पद पर पदोन्नत किया गया। ==संदर्भ== jzg4fkkutvqqn5c9z5kz13jaam5r5mt 6537982 6537976 2026-04-09T08:45:02Z Dsrprj 780832 6537982 wikitext text/x-wiki न्यायमूर्ति स्वर्ण कांता शर्मा <ref>{{Cite web |date=2026-03-15 |title=Who is Justice Swarana Kanta Sharma? Kejriwal moves SC, seeking to remove Delhi HC judge from excise case {{!}} Today News |url=https://www.livemint.com/news/india/who-is-justice-swarana-kanta-sharma-kejriwal-moves-sc-seeking-to-remove-delhi-hc-judge-from-excise-case-11773592337158.html |access-date=2026-04-09 |website=mint |language=en}}</ref> भारत में दिल्ली उच्च न्यायालय की न्यायाधीश हैं । उन्हें 28 मार्च 2022 को न्यायाधीश के पद पर पदोन्नत किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/hindi/zee-hindustan/national/who-is-justice-swarnakanta-sharma-who-justified-arrest-of-cm-arvind-kejriwal-in-delhi-liquor-related-case/2196635|title=कौन हैं जस्टिस स्वर्णकांता शर्मा? जिन्होंने CM केजरीवाल की गिरफ्तारी को ठहराया वैध|date=2024-04-09|website=Zee News Hindi|language=hi|access-date=2026-04-09}}</ref> ==संदर्भ== qkk40xvypkpfq8fp4t2mva38gn6cshn अपसाना बेगम 0 1610950 6537983 2026-04-09T08:56:47Z Umarkairanvi 13754 "[[:en:Special:Redirect/revision/1345187449|Apsana Begum]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6537983 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Apsana Begum (3x4 cropped).jpg|अंगूठाकार|192x192पिक्सेल|अपसाना बेगम]] '''अपसाना बेगम''' (जन्म: 25 मई 1990) एक ब्रिटिश राजनीतिज्ञ है जो 2019 से पूर्वी लंदन के पॉप्लर और लाइमहाउस से [[संसद सदस्य (यूनाइटेड किंगडम)|संसद सदस्य]] (एमपी) हैं। [[लेबर पार्टी (यूके)|लेबर पार्टी]] की सदस्य के रूप में चुनी गईं बेगम से 23 जुलाई 2024 को [[सचेतक|पार्टी व्हिप]] वापस ले लिया गया, जब उन्होंने दो-बच्चे लाभ सीमा को समाप्त करने के लिए एक संशोधन के पक्ष में मतदान किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/politics/article/2024/jul/23/labour-mps-vote-to-scrap-two-child-benefit-cap-in-first-rebellion-for-starmer|title=Labour suspends seven rebels who voted to scrap two-child benefit cap {{!}} Labour {{!}} The Guardian|last=Elgot|first=Jessica|date=23 July 2024|website=amp.theguardian.com}}</ref> बेगम ने सितंबर 2025 में पार्टी व्हिप पुनः प्राप्त कर लिया। <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/politics/2025/sep/26/labour-restores-whip-to-two-more-child-benefit-cap-rebels|title=Labour restores whip to two more child benefit cap rebels|last=Walker|first=Peter|date=2025-09-26|work=The Guardian|access-date=2025-09-26|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> बेगम सांसदों के वामपंथी सोशलिस्ट कैंपेन ग्रुप की सदस्य हैं। <ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2022/08/02/starmers-position-has-become-untenable/|title=Starmer's position is becoming untenable|last=Obese-Jecty|first=Ben|date=2 August 2022|website=[[The Daily Telegraph]]|access-date=15 October 2022}}</ref> वो [[हिजाब]] पहनने वाली ब्रिटेन की पहली सांसद हैं <ref>{{Cite web|url=https://themuslimvibe.com/muslim-current-affairs-news/the-uk-has-elected-its-first-hijab-wearing-member-of-parliament-apsana-begum|title=The UK has elected its first hijab-wearing Member of Parliament, Apsana Begum – TMV|date=1 December 2019|language=en-GB|access-date=24 January 2020}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/election-2019-50808536|title=Election 2019: Six charts on Britain's most diverse Parliament|last=The Data Journalism Team|date=1 December 2019|work=BBC News|access-date=24 January 2020|language=en-GB}}</ref> और लेबर फ्रेंड्स ऑफ पैलेस्टाइन एंड द मिडिल ईस्ट की सदस्य हैं। <ref name="r765">{{Cite web|url=https://www.lfpme.co.uk/parliamentary-supporters|title=Parliamentary Supporters|date=1970-01-01|website=LFPME|access-date=2024-06-05}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[इस्लाम में धर्मान्तरित लोगों की सूची जो इस्लामी विद्वान हैं|इस्लाम में धर्मान्तरित लोगों की सूची जो अब इस्लामी विद्वान हैं]] * [[जेलों में इस्लाम में धर्मांतरण|तालीम अली अबू नस्र]] * [[विश्व_हिजाब_दिवस]] * [[हिजाबोफोबिया]] == संदर्भ == [[श्रेणी:21वीं सदी के मुसलमान]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1990 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:ब्रिटिश राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:ब्रिटिश]] [[श्रेणी:राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:मुसलमान]] [[श्रेणी:हिजाब]] 5qimk22c51jij8jbgbrcey4pcijfb86 वार्ता:स्वर्ण कांता शर्मा 1 1610951 6537984 2026-04-09T09:02:54Z Dsrprj 780832 वार्ता 6537984 wikitext text/x-wiki {{वार्ता}} rx4y4d1zqqpgtxe9j5l0nrs92zf5d03 विपिन सांघी 0 1610952 6537987 2026-04-09T09:15:51Z Dsrprj 780832 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1321403904|Vipin Sanghi]]" 6537987 wikitext text/x-wiki '''विपिन सांघी''' (जन्म 27 अक्टूबर 1961) एक सेवानिवृत्त भारतीय न्यायाधीश हैं। वे [[उत्तराखण्ड उच्च न्यायालय|उत्तराखंड उच्च न्यायालय]] के पूर्व मुख्य [[न्यायाधीश]] और [[दिल्ली उच्च न्यायालय]] के न्यायाधीश हैं। उन्होंने [[दिल्ली उच्च न्यायालय]] के कार्यवाहक मुख्य न्यायाधीश के रूप में भी कार्य किया है। ridp83308sh8aiv4zbbl6s3udp3f7lm 6537989 6537987 2026-04-09T09:17:34Z Dsrprj 780832 विपिन सांघी (जन्म 27 अक्टूबर 1961) एक सेवानिवृत्त भारतीय न्यायाधीश हैं। वे उत्तराखंड उच्च न्यायालय के पूर्व मुख्य न्यायाधीश और दिल्ली उच्च न्यायालय के न्यायाधीश हैं। उन्होंने दिल्ली उच्च न्यायालय के कार्यवाहक मुख्य न्यायाधीश के रूप में भी कार्य किया है। 6537989 wikitext text/x-wiki '''विपिन सांघी''' (जन्म 27 अक्टूबर 1961) एक सेवानिवृत्त भारतीय न्यायाधीश हैं। वे [[उत्तराखण्ड उच्च न्यायालय|उत्तराखंड उच्च न्यायालय]] के पूर्व मुख्य [[न्यायाधीश]] और [[दिल्ली उच्च न्यायालय]] के न्यायाधीश हैं। उन्होंने [[दिल्ली उच्च न्यायालय]] के कार्यवाहक मुख्य न्यायाधीश के रूप में भी कार्य किया है। ==संदर्भ== *{{Cite news |last=Thapliyal |first=Nupur |date=23 February 2022 |title=Justice Vipin Sanghi Of Delhi HC Recuses From Pleas By Facebook, Google & Twitter Against Global Blocking Order of Content Against Baba Ramdev |work=Live Law.in |url=https://www.livelaw.in/news-updates/global-blocking-order-content-against-baba-ramdev-justice-vipin-sanghi-delhi-high-court-recuses-192624 |access-date=23 February 2022}} 2i7iea7hgwyggdtykunclntdyl2tppb सदस्य वार्ता:Российская Империя1 3 1610953 6537988 2026-04-09T09:15:59Z AMAN KUMAR 911487 सामान्य टिप्पणी: शीह नामांकन के टैग हटाना. 6537988 wikitext text/x-wiki == अप्रैल 2026 == [[Image:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|आपका स्वागत है]]। संभवतः आपकी ऐसी मंशा नहीं थी, परन्तु आपने आपके द्वारा निर्मित एक पृष्ठ से [[वि:शीह|शीघ्र हटाने की नामांकन]] सूचना हटाई। यदि आपको लगता है कि पृष्ठ नहीं हटाया जाना चाहिए, तो आप उस सूचना में दिख रहे '''इस नामांकन पर आपत्ति जताने हेतु यहाँ क्लिक करें।''' वाले बटन पर क्लिक कर के अपनी आपत्ति '''''पृष्ठ के संवाद पृष्ठ''''' पर दर्ज कर सकते हैं। प्रबंधक पृष्ठ के सम्बन्ध में कोई भी निर्णय लेने से पहले आपके द्वारा दिए गए कारणों पर विचार करेंगे। धन्यवाद।<!-- Template:uw-speedy1 --> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:15, 9 अप्रैल 2026 (UTC) hb89n1e1odgqkwjdby8szwq43hyujgc शुस्वाप लोग 0 1610954 6538014 2026-04-09T10:44:57Z ङघिञ 872516 "[[:en:Special:Redirect/revision/1344506722|Secwépemc]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6538014 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="background:#fff6d9;color:inherit;" ! colspan="2" class="infobox-above" |शुस्वाप |- ! class="infobox-label" scope="row" style="background:#fee8ab;color:inherit;" |लोग | class="infobox-data" |Secwépemc |- ! class="infobox-label" scope="row" style="background:#fee8ab;color:inherit;" |भाषा | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * [[शुस्वाप भाषा|Secwepemctsín]] * [[:en:Plateau_Sign_Language|Secwepemcékst]] </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="background:#fee8ab;color:inherit;" |राज्य | class="infobox-data" |Secwepemcúl̓ecw |} '''शुस्वाप''' ([[शुस्वाप भाषा|शुस्वाप]]:{{Lang|shs|Secwépemc|size=80%}}) आतंरिक [[ब्रिटिश कोलम्बिया]] में रहने वाले एक लोग हैं। वे [[शुस्वाप भाषा|शुस्वाप]] बोलतें हैं, जो एक [[आंतरिक सलीशन भाषाएँ|आतंरिक सलीशन भाषा]] है। == उल्लेखनीय शुस्वाप लोग == * डैरेल डेनिस, कॉमेडियन, अभिनेता, पटकथा लेखक और रेडियो व्यक्तित्व * ग्रेस डव, अभिनेत्री और टेलीविजन होस्ट * आर्थर मैनुअल, राजनीतिक नेता और कार्यकर्ता (जॉर्ज मैनुअल के बेटे) * जॉर्ज मैनुअल, ''नेशनल इंडियन ब्रदरहुड'' के अध्यक्ष और स्वदेशी लोगों की विश्व परिषद के संस्थापक अध्यक्ष * वेरा मैनुअल, कवि और नाटककार (जॉर्ज मैनुअल की बेटी) * बेव सेलर्स, लेखक और कार्यकर्ता * मैरी ऑगस्टा टैपेज, कथाकार और दाई * फिलिस वेबस्टैड, ''ऑरेंज शर्ट डे'' की लेखिका और निर्माता * तानिया विलार्ड, क्यूरेटर और कलाकार == सन्दर्भ == dnsfc3eob098jb9fe1355z4omcbc2xu 6538016 6538014 2026-04-09T10:49:16Z ङघिञ 872516 6538016 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="background:#fff6d9;color:inherit;" ! colspan="2" class="infobox-above" |शुस्वाप |- ! class="infobox-label" scope="row" style="background:#fee8ab;color:inherit;" |लोग | class="infobox-data" |Secwépemc |- ! class="infobox-label" scope="row" style="background:#fee8ab;color:inherit;" |भाषा | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * [[शुस्वाप भाषा|Secwepemctsín]] * [[:en:Plateau_Sign_Language|Secwepemcékst]] </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="background:#fee8ab;color:inherit;" |राज्य | class="infobox-data" |Secwepemcúl̓ecw |} '''शुस्वाप''' ([[शुस्वाप भाषा|शुस्वाप]]:{{Lang|shs|Secwépemc|size=80%}}) आतंरिक [[ब्रिटिश कोलम्बिया]] में रहने वाले एक लोग हैं। वे [[शुस्वाप भाषा|शुस्वाप]] बोलतें हैं, जो एक [[आंतरिक सलीशन भाषाएँ|आतंरिक सलीशन भाषा]] है। परंपरागत रूप से, वे अपने समुदायों का भरण-पोषण करने के लिए शिकार, व्यापार और मछली पकड़ने पर निर्भर रहते थे।<ref>{{Cite web|url=http://www.secwepemc.org/|title=Untitled Document|website=www.secwepemc.org|access-date=2026-04-09}}</ref> उनका एक मौखिक इतिहास है जो ~१०,००० साल पुराना है।<ref>{{Cite book|url=https://www.mqup.ca/Books/S/Secwepemc-People-Land-and-Laws2|title=Secwépemc People, Land, and Laws}}</ref> == उल्लेखनीय शुस्वाप लोग == * डैरेल डेनिस, कॉमेडियन, अभिनेता, पटकथा लेखक और रेडियो व्यक्तित्व * ग्रेस डव, अभिनेत्री और टेलीविजन होस्ट * आर्थर मैनुअल, राजनीतिक नेता और कार्यकर्ता (जॉर्ज मैनुअल के बेटे) * जॉर्ज मैनुअल, ''नेशनल इंडियन ब्रदरहुड'' के अध्यक्ष और स्वदेशी लोगों की विश्व परिषद के संस्थापक अध्यक्ष * वेरा मैनुअल, कवि और नाटककार (जॉर्ज मैनुअल की बेटी) * बेव सेलर्स, लेखक और कार्यकर्ता * मैरी ऑगस्टा टैपेज, कथाकार और दाई * फिलिस वेबस्टैड, ''ऑरेंज शर्ट डे'' की लेखिका और निर्माता * तानिया विलार्ड, क्यूरेटर और कलाकार == सन्दर्भ == [[श्रेणी:शुस्वाप]] qq3hqpgqglzunjl8fgnzunqjcy00z21 6538024 6538016 2026-04-09T10:53:13Z ङघिञ 872516 6538024 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="background:#fff6d9;color:inherit;" ! colspan="2" class="infobox-above" |शुस्वाप |- ! class="infobox-label" scope="row" style="background:#fee8ab;color:inherit;" |लोग | class="infobox-data" |Secwépemc |- ! class="infobox-label" scope="row" style="background:#fee8ab;color:inherit;" |भाषा | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * [[शुस्वाप भाषा|Secwepemctsín]] * [[:en:Plateau_Sign_Language|Secwepemcékst]] </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="background:#fee8ab;color:inherit;" |राज्य | class="infobox-data" |Secwepemcúl̓ecw |} '''शुस्वाप''' ([[शुस्वाप भाषा|शुस्वाप]]:{{Lang|shs|Secwépemc|size=80%}}) आतंरिक [[ब्रिटिश कोलम्बिया]] में रहने वाले एक लोग हैं। वे [[शुस्वाप भाषा|शुस्वाप]] बोलतें हैं, जो एक [[आंतरिक सलीशन भाषाएँ|आतंरिक सलीशन भाषा]] है। परंपरागत रूप से, वे अपने समुदायों का भरण-पोषण करने के लिए शिकार, व्यापार और मछली पकड़ने पर निर्भर रहते थे।<ref>{{Cite web|url=http://www.secwepemc.org/|title=Untitled Document|website=www.secwepemc.org|access-date=2026-04-09}}</ref> उनका एक मौखिक इतिहास है जो ~१०,००० साल पुराना है।<ref>{{Cite book|url=https://www.mqup.ca/Books/S/Secwepemc-People-Land-and-Laws2|title=Secwépemc People, Land, and Laws}}</ref> == उल्लेखनीय शुस्वाप लोग == * डैरेल डेनिस, कॉमेडियन, अभिनेता, पटकथा लेखक और रेडियो व्यक्तित्व * ग्रेस डव, अभिनेत्री और टेलीविजन होस्ट * आर्थर मैनुअल, राजनीतिक नेता और कार्यकर्ता (जॉर्ज मैनुअल के बेटे) * जॉर्ज मैनुअल, ''नेशनल इंडियन ब्रदरहुड'' के अध्यक्ष और स्वदेशी लोगों की विश्व परिषद के संस्थापक अध्यक्ष * वेरा मैनुअल, कवि और नाटककार (जॉर्ज मैनुअल की बेटी) * बेव सेलर्स, लेखक और कार्यकर्ता * मैरी ऑगस्टा टैपेज, कथाकार और दाई * फिलिस वेबस्टैड, ''ऑरेंज शर्ट डे'' की लेखिका और निर्माता * तानिया विलार्ड, क्यूरेटर और कलाकार == सन्दर्भ == [[श्रेणी:शुस्वाप]] <references /> [[श्रेणी:आतंरिक सलीश]] kc32i55xx4bynf2apj17gy30wb3202w श्रेणी:शुस्वाप 14 1610955 6538018 2026-04-09T10:50:56Z ङघिञ 872516 नया पृष्ठ: {{श्रेणी मुख्य|शुस्वाप लोग|शुस्वाप भाषा}} 6538018 wikitext text/x-wiki {{श्रेणी मुख्य|शुस्वाप लोग|शुस्वाप भाषा}} b71t6gfif3ynk123b66ihhqj79f2vo0 6538020 6538018 2026-04-09T10:52:24Z ङघिञ 872516 6538020 wikitext text/x-wiki {{श्रेणी मुख्य|शुस्वाप लोग|शुस्वाप भाषा}} [[श्रेणी:आतंरिक सलीश]] hx4gmlnu0hm37vrb34ot5rrtchhzf90 श्रेणी:आतंरिक सलीश 14 1610956 6538030 2026-04-09T10:54:28Z ङघिञ 872516 खाली पृष्ठ बनाया 6538030 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 विधि अनुवाद 0 1610957 6538053 2026-04-09T11:42:10Z Asimamit 905921 "[[:en:Special:Redirect/revision/1335253616|Legal translation]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6538053 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Sidebar/styles.css"></templatestyles> [[चित्र:Complexity-legal-translation.jpg|अंगूठाकार|विधि अनुवाद की जटिलता]] '''विधि अनुवाद (Legal translation) उस भाषा का अनुवाद है जिसका उपयोग विधि संदर्भों और विधि उद्देश्यों के लिए किया जाता है। विधि अनुवाद का यह अर्थ भी लिया जा सकता है कि यह केवल विधि में प्रयुक्त होने वाला एक विशिष्ट प्रकार का अनुवाद है, लेकिन यह हमेशा सही नहीं होता।''' '''चूँकि विधि एक संस्कृति-निर्भर विषय है, इसलिए विधि अनुवाद हमेशा भाषाई रूप से पारदर्शी (स्पष्ट) नहीं होता। अनुवाद में अस्पष्टता (अस्पष्टता) को कुछ हद तक लैटिन विधि शब्दावली के उपयोग से कम किया जा सकता है, जहाँ यह संभव हो। लेकिन गैर-पश्चिमी भाषाओं में बहसें विशेष शब्दों की उत्पत्ति और उनके पूर्व उदाहरणों (precedents) पर केंद्रित होती हैं, जैसे कि जापानी कानूनी चर्चाओं में कुछ विशेष चीनी अक्षरों के उपयोग को लेकर।''' [[श्रेणी:न्यायिक लिखाई]] [[श्रेणी:न्यायिक संचार]] [[श्रेणी:अनुवाद]] gac2kk60y0lvbxm1zjoisn4jhis16nr 6538054 6538053 2026-04-09T11:44:10Z Asimamit 905921 "[[:en:Special:Redirect/revision/1335253616|Legal translation]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6538054 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Sidebar/styles.css"></templatestyles> [[चित्र:Complexity-legal-translation.jpg|अंगूठाकार|विधि अनुवाद की जटिलता]] '''विधि अनुवाद (Legal translation) उस भाषा का अनुवाद है जिसका उपयोग विधि संदर्भों और विधि उद्देश्यों के लिए किया जाता है। विधि अनुवाद का यह अर्थ भी लिया जा सकता है कि यह केवल विधि में प्रयुक्त होने वाला एक विशिष्ट प्रकार का अनुवाद है, लेकिन यह हमेशा सही नहीं होता।''' '''चूँकि विधि एक संस्कृति-निर्भर विषय है, इसलिए विधि अनुवाद हमेशा भाषाई रूप से पारदर्शी (स्पष्ट) नहीं होता। अनुवाद में अस्पष्टता को कुछ हद तक लैटिन विधि शब्दावली के उपयोग से कम किया जा सकता है, जहाँ यह संभव हो। लेकिन गैर-पश्चिमी भाषाओं में बहसें विशेष शब्दों की उत्पत्ति और उनके पूर्व उदाहरणों पर केंद्रित होती हैं, जैसे कि जापानी कानूनी चर्चाओं में कुछ विशेष चीनी अक्षरों के उपयोग को लेकर।''' [[श्रेणी:न्यायिक लिखाई]] [[श्रेणी:न्यायिक संचार]] [[श्रेणी:अनुवाद]] qu5v5gmk7lkrjg9ogjznplxsaue20aw 6538062 6538054 2026-04-09T11:54:37Z Asimamit 905921 "[[:en:Special:Redirect/revision/1335253616|Legal translation]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6538062 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Sidebar/styles.css"></templatestyles> [[चित्र:Complexity-legal-translation.jpg|अंगूठाकार|विधि अनुवाद की जटिलता]] [[श्रेणी:न्यायिक लिखाई]] [[श्रेणी:न्यायिक संचार]] [[श्रेणी:अनुवाद]] t7us6u2a58qarxfvbq1x3ciwle8e788